open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Neolentiporus squamosellus

## Na lenga: Neolentiporus squamosellus
### Descrission
Ël ***Neolentiporus squamosellus*** a l'é un fonz basidiomicet peren dla famija dle Fomitopsidaceae, caraterisà da 'n còrp a forma 'd **consolëtta** o 'd **ventaj**, gròss 5-10 cm, con la surfassa superior scajosa, 'd color brun giaunastr . Ij pòr a son cit (2-4 për mm), riond, 'd color bianch . La carn a l'é dura e coramiosa, bianca . Le spore a son bianche . A l'é stàit descrivù dal micòlogh italian Annarosa Bernicchia .

### Ambient
A chërs an dzora a Juniperus oxycedrus (genèiver), mach trovà na vira, an Sardegna . A l'é considerà na specie estinta o motobin ràira .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é tròp dur e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Neolentiporus squamosellus** (Bernicchia & Ryvarden) Bernicchia & Ryvarden

Categorìa:Neolentiporus
Categorìa:Figure da buté
Oligoporus balsameus

## Na lenga: Oligoporus balsameus
### Descrission
L' ***Oligoporus balsameus*** a l'é un fonz basidiomicet peren dla famija dle Fomitopsidaceae, caraterisà da 'n còrp resupinà o a forma 'd consolëtta, 'd color bianch o crema . Ij pòr a son cit (2-4 për mm), riond, 'd color bianch . La carn a l'é mòla e fròla, bianca . Le spore a son bianche.

### Ambient
A chërs an dzora a bòsch ëd conìfere (pin, sapin), ant ij bòsch ùmid, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa (dzortut an Scandinavia, Italia) .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é tròp dur e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Oligoporus balsameus** (Peck) Gilb. & Ryvarden

Categorìa:Oligoporus
Categorìa:Figure da buté
Oligoporus cerifluus

## Na lenga: Oligoporus cerifluus

### Descrission
Cost capìtol a l'é mach në sbòss. Da finì.

### Ambient
A chërs an dzora a bion a tèra e suche ëd conìfere, pì da rain an dzora a latifeuje.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Oligoporus cerifluus** (Berk. & M.A. Curtis) Gilb. & Ryvarden

Categorìa:Oligoporus
Categorìa:Figure da buté
Oligoporus septentrionalis

## Na lenga: Oligoporus septentrionalis

### Descrission
Fonz anuaj, ressupinà, carnos da fresch, na vòta sëccà a së sfriso. A mzuro pòchi cm ëd lunghëssa. La surfassa a l'ha un color giaun intens, as dëscolora ant ij fonz sech; ij përtus a son riond-angolos, 2-4 për mm. Ij bòrd a son sutij. La carn a l'é biancastra, membranosa, motobin sutila. Ij tuboj a son a në strat sol, giaun e a son spess 1-2 mm.

### Ambient
A chërs an dzora a bòsch ëd conìfere. A l'é na specie motobin raira.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Oligoporus septentrionalis** Vampola

Categorìa:Oligoporus
Categorìa:Figure da buté
Oligoporus sericeomollis

## Na lenga: Oligoporus sericeomollis

### Descrission
Fonz anual, ressupinà, a mzura 10-5 cm ëd longhëssa, aderent al sotstrà ma as dëstaca facil. Ij bòrd a son sutij, cotonos-peilos. La surfassa poròida a l'é bianca, fin a crem ocra ciair. La carn a l'é bianca, nen zonà, sutila, men che 1 cm dë spëssor. Ij tùboj a son a në strat sol, motobin fròj quand a son sech, dël midem color dla surfassa poròida, sensa separassion da la carn, e a son spess 2-3 mm. Savor pròpi amer.

### Ambient
A chërs an dzora a bòsch ëd conìfere.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Oligoporus sericeomollis** (Romell) M. Bondartseva

Categorìa:Oligoporus
Omar al-Mukhtar

**Omar al-Mukhtar** (عمر المختار an lenga aràbica) a l'era nassù a Janzur ël 20 d'aost dël 1861 e a l'é mòrt ampicà a Soluch ël 16 dë stèmber dël 1931.
A l'era un religios lìbich ch'a l'ha comandà l'arzistensa contra ij colonialista italian ant j'agn Vint, e an Libia a l'é considrà n'eròe nassional. A l'é stàit stranomà *Ël Lion dël desert*.

Mukhtar, Omar al-
Dian

**Dian** (*Diano d'Alba* an italian) a l’é un comun ëd 3.341 abitant  dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Cardinale (dal 5/04/2005).

## Sità gemelà
Dian a l'é gemelà con:
*  Diano Marina, Italia
*  Dolegna del Collio, Italia
*  Néoules, Fransa

## Anliure esterne
Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Oxyporus obducens

## Na lenga: Oxyporus obducens
### Descrission
L**'Oxyporus obducens** a l'é un fonz basidiomicet dla famija dle Schizoporaceae (o Oxyporaceae). Ël fonz a l'é resupinà, visadì a chërs tachà al bòsch, e a forma 'd lenghe o dë strat bianch o crema, spess fin a 5 mm, con ij bòrd pì ciàir . Ij përtusin (pòr) a son cit (3-6 për mm), da riond a iregolar, e con l'età a ven-o giaunastr . A l'é motobin dur, e as peul vëdde durant tut l'ann . As peul confonde con d'àutri fonz bianch resupinà, ma as arconòss al microscòpi për ij sò cistidi con cristaj .

### Ambient
A chërs an dzora a bòsch ëd latifeuje, dzortut an sle piante vive o ansima a bion mars d'albra, orm, òpi e sàles . A l'é na specie comun an Euròpa, e a l'é stàita trovà 'dcò an América dël Nòrd . An chèiche region, com la Norvegia, a l'é considerà ràira e associà ai bòsch vej d'orm.

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é tròp dur e lignos, e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Oxyporus obducens** (Pers.) Donk

Categorìa:Oxyporus
Categorìa:Figure da buté
Oxyporus populinus

## Na lenga: Oxyporus populinus

### Descrission
Fonz anuaj o pluri-anuaj, sensa gamba, con ël bòrd dë dzor piegà, pi da rair resupinà, da soj o fondù ansem; a son longh vaire cm e spess da 5 a 6 cm. La surfassa dë dzor a l'é peilosa peui pla, a gròtole, da crem a òcra, soens coatà da 'd mofa. La surfassa 'd sota a l'é biancastr crema, con tonalità ancarnà o giaunastre. Ij përtus a son regolar, riond, da 4 a 7 për mm. La carn a l'é fibrosa, com nata, bianca peui giaunastra o pajerin-a e a l'é spëssa da 6 a 20 mm. Ij tuboj a son dël midem color dij përtus, stratificà, separà tra 'd lor da un sutil strat ëd carn e a son spess da 2 a 4 mm për minca strat.

### Ambient
A chërs an dzora a latifeuje vive o mòrte, soens ant le filure o dzore le suche.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Oxyporus populinus** (Schumach.) Donk

Categorìa:Oxyporus
Perenniporia fraxinea

## Na lenga: Perenniporia fraxinea

### Descrission
La Perenniporia fraxinea a ven motobin gròssa, fin a 30 cm. ëd larghëssa. A chërs séssil, a mes cercc. La surfassa dë dzora a l’é mai regolar, grotolùa, anvejand a ven sombra neirastra, con na crosta motobin resistenta ch’as peul praticament nen tajesse mach con un cotel. Ël contest a l’é lignos (për sessioné ël fonz a-i va na ressia), ëd color crema o òcra ciàir, spess 3 o 4 cm. Ij tuboj a son a vàire strat, dël midem color dël contest, minca strat a l’é spess fin a 1 cm e a l’é separà da j’àutr strat da un sutil strat ëd contest. La surfassa ëd sota a l’é ëd color gris òcra e a ven pi scura con la manipolassion; ij përtus dij tuboj a son motobin fin, 4 o 5 për mm. 

### Ambient
A chërs al pé ëd latifeuje vive.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Perenniporia fraxinea** (Bull.) Ryvarden

Categorìa:Perenniporia
Perenniporia fulviseda

## Na lenga: Perenniporia fulviseda
### Descrission
La ***Perenniporia fulviseda*** a l'é un fonz basidiomicet peren dla famija dle Polyporaceae. A l'é stàit descrivù për la prima vira dal micòlogh italian Giacomo Bresadola dël 1920 con ël nòm ëd *Poria fulviseda* . Ël fonz a l'é resupinà, visadì a chërs tacà al bòsch . A l'é caraterisà da na colorassion giàuna o òcra e da na consistensa dura e lignosa . Le spore a son motobin cite, seulie e a reagisso al reativ ëd Melzer .

### Ambient
A chërs dzortut an dzora a latifeuje, ma a peul esse trovà 'dcò an dzora a conìfere . A l'é na specie motobin ràira, con poche segnalassion an Euròpa (Fransa, Italia, Slovenia, Svìssera) . A càusa na marseugna bianca dël bòsch . An Italia a l'é stàit trovà dzortut an dzora a castagné.

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é tròp dur e lignos, e a l'ha gnun valor nutrissional. A l'ha n'anteresse dzortut sientìfich e conservassionìstich për soa rarità.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Perenniporia fulviseda** (Bres.) Dhanda

Categorìa:Perenniporia
Categorìa:Figure da buté
Perenniporia meridionalis

## Perenniporia meridionalis
### Descrission
La ***Perenniporia meridionalis***  a l'é un fonz basidiomicet peren dla famija dle Polyporaceae, caraterisà da 'n còrp resupinà o a forma 'd consolëtta, 'd color bianch o crema . Ij pòr a son cit (2-4 për mm), riond, 'd color bianch . La carn a l'é dura e coramosa, bianca . Le spore a son bianche . A l'é stàita descrivùa dël 1920 dal micòlogh italian Giacomo Bresadola .

### Ambient
A chërs an dzora a bòsch ëd latifeuje (dzortut fò, rol), ant ij bòsch ùmid, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa meridional (dzortut an Italia, Spagna, Fransa) .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é tròp dur e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Perenniporia meridionalis** C. Decock & Stalpers

Categorìa:Perenniporia
Categorìa:Figure da buté
Perenniporia narymica

## Na lenga: Perenniporia narymica
### Descrission
La ***Perenniporia narymica*** a l'é un fonz basidiomicet peren dla famija dle Polyporaceae, caraterisà da 'n còrp a forma 'd **consolëtta** o resupinà, gròss 5-15 cm, con la surfassa superior da bianca a gris giaunastr, peui brun-a . Ij pòr a son cit (3-5 për mm), riond, 'd color bianch o crema . La carn a l'é dura e coramosa, bianca . Le spore a son elìtiche, bianche . A l'é stàita descrivùa dël 1934 dal micòlogh russ Lev Nikolaevich Vasil'ev .

### Ambient
A chërs an dzora a bòsch mars ëd latifeuje (dzortut rol, fò, sàles), ant ij bòsch ùmid . A l'é na specie **ràira** an Euròpa, ma pì comun-a an Asia (Siberia, Cin-a) e an América dël Nòrd . An Euròpa a l'é stàita trovà an Finlandia, Svessia, Polònia e Italia .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é tròp dur e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Perenniporia narymica** (Pilát) Pouzar

Categorìa:Perenniporia
Categorìa:Figure da buté
Chattanooga

**Chattanooga** a l'é na sità ëd 180.000 abitant ant ël Tenessì.
An lenga cherokee, sò nòm a veul dì *mojen ëd traspòrt*.

## Sità gemelà

Chattanooga a l'é gemelà con:
*  Àscoli Picèn, Italia
*  Gangneung, Corea dël Sud
*  Giv'atayim, Israel
*  Hamm, Gërmania
*  Nižnij Tagil, Russia
*  Swindon, Regn Unì
*  Wuxi, Cin-a

## Anliure esterne
* Ait istitussional

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Tenessì
Phellinus chrysoloma

## Na lenga: Phellinus chrysoloma

### Descrission
Fonz pluri-anuaj, da rair anuaj, prima ressupinà, peui sporzent, singoj o fondù ansem; a peulo formé dij gròss bocc, longh vaire desen-e 'd cm e spess 10-20 cm. Ij bòrd a son ondulà, avuss, sutij ant le forme ressupinà, pi spess an cole sporzente, ëd color brun-giaunastr. La surfassa dë dzora, quand a-i é, a l'é peilosa, zonà, ëd color brun o brun-rossastr. La surfassa poròida a l'é brun-a, brun-giaunastra, i përtus a son pa regolar, angolos, da 2 a 4 për mm. La carn a l'é fibrosa, brun-rossastr e a l'ha në spessor ëd 1-3 mm. Ij tuboj a peulo esse a në strat sol o stratificà, spess 10-15 mm, a son brun, brun-canela, pi ciair ëd la carn.

### Ambient
A chërs ëdzora a conìfere vive veje.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Phellinus chrysoloma** (Fr.) Donk

Categorìa:Phellinus
Phellinus conchatus

## Na lenga: Phellinus conchatus
### Descrission
Ël ***Phellinus conchatus*** a l'é un fonz basidiomicet peren dla famija dle Hymenochaetaceae, caraterisà da 'n còrp a forma 'd **sòch** o 'd **consolëtta**, gròss 5-10 cm, con la surfassa superior da brun-a a nèira, fissurà . Ij pòr a son cit (3-5 për mm), riond, 'd color brun giaunastr . La carn a l'é dura e coramiosa, brun-a . Le spore a son brun-e . A l'é stàit descrivù dël 1791 dal naturalista fransèis Jean Baptiste François Pierre Bulliard .

### Ambient
A chërs an dzora a sàles (*Salix*), ant ij bòsch ùmid, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie comun-a an Euròpa e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é tròp dur e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Phellinus conchatus** (Pers.) Quél.

Categorìa:Phellinus
Phellinus hartigii

## Na lenga: Phellinus hartigii

### Descrission
Cost capìtol a l'é mach në sbòss. Da finì.

### Ambient
A chërs an dzora a bion e branch ëd conìfere vive, ma a continua a chërse ëdcò quand a meuiro.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Phellinus hartigii** (Allesch. & Schnabl) Pat.

Categorìa:Phellinus
Phellinus pilatii

## Na lenga: Phellinus pilatii
### Descrission
Ël ***Phellinus pilatii*** (ancheuj classificà 'me ***Sanghuangporus pilatii*** ) a l'é un fonz basidiomicet peren dla famija dle Hymenochaetaceae . A l'é stàit descrivù për la prima vira dël 1968 an Repùblica Ceca . Ël fonz (basidiòma) a l'é resupinà, a forma 'd **crosta** ch'a ven fòra ant ij bion dj'erbo, spëss 2-3 cm . Ij pòr a son cit (4-5 për mm), color òcra . Le spore a son elìtiche, giàune ciàire, gròsse 4-5 × 3-3,5 µm .

### Ambient
A chërs an dzora a j'albre, dzortut an dzora a **albre** (*Populus alba* e *P. × canescens*), sia vive che mòrte . As treuva ant ij **përtus** (cavità) dij tronch, andoa a forma na marseugna bianca . A l'é na specie **ràira e localisà**, spantià an Euròpa sentral e meridional .

### Distribussion italian-a
An Italia a l'é stàit trovà për la prima vira dël 1995 ant la Foresta dla Mesola (Ferrara), andoa a chërs an dzora a albre veje . A l'é considerà **motobin ràir** .

### Comestibilità

As peul nen mangesse . A l'ha n'anteresse sientìfich e conservassionìstich: a l'é classificà **an perìcol** (EN) an vàire paìs e a l'é protegiù .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Phellinus pilatii** Černy

Categorìa:Phellinus
Categorìa:Figure da buté
Phellinus populicola

## Na lenga: Phellinus populicola
### Descrission
Ël ***Phellinus populicola*** a l'é un fonz basidiomicet peren dla famija dle Hymenochaetaceae, ch'a viv an dzora a j' **albre** vive. A l'é stàit descrivù për la prima vira dël 1975 dal micòlogh finlandèis Tuomo Niemelä . Ël fonz a l'é a forma 'd **sòch** o 'd **consolëtta**, gròss 5-15 x 5-10 cm e spèss 3-13 cm . La surfassa superior a l'é zonà, da gris brun-a a nèira, con la part pì giovo (ël bòrd) ch'a resta biancastra . Ij pòr a son cit (4-6 për mm), riond, da gris brun a canela . Le spore a son bianche e cite (5-6 x 4-5 µm) .

### Ambient
A chërs dzortut an dzora a **albre vive** (géner *Populus*), an particolar an dzora a **albron** (*Populus tremula*) . A l'é 'n **parassita** ch'a càusa na marseugna bianca dël bòsch, an dovrand la lignin-a e an lassand la celulosa . A preferiss ij bòsch vej ëd latifeuje andoa a-i é la pianta òspite. A l'é na specie **ràira** e localisà, ma an Finlandia a l'é considerà stàbil (LC) .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. La carn a l'é dura e lignosa, com un tòch ëd bòsch, e a peul esse pericolosa për la salute se a ven travajà .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

**Phellinus populicola** Niemelä

Categorìa:Phellinus
Phellinus pini

## Na lenga: Phellinus pini

### Descrission
Fonz sensa gamba, da ràir ressupinà o con ël bòrd dë dzora ripiegà. Dle vire a smija a n'ongia, sìngol o ambricà (butà com ij cop d'un tèit). A peul rivé a 15 o 20 cm ëd diàmetr, fin a 8 o 10 cm ëd larghëssa e 6 o 8 dë spëssor. A l'é lignos, l'odor débol, ël savor agher. La surfassa dë dzora a l'é rugosa, zonà, soens s-ciapà radialment, prima peilosa peui plà, brun rossastra fin a neirastra. Ij bòrd a son ondulà e brun giaunastr. La surfassa poròida a l'é giaun brun-a, brun gris giaunastra fin a giaun olivastra. Ij përtus a son pa regolar, ovaj o slungà, dle vire a labirint; da 1 a 3 për mm. Ël contest a l'é lignos, motobin dur, ëd color ross brun; a ven neir con ël KOH (idrà ëd potassi) e a l'ha në spessor da 15 a 35 mm. Ij tùboj a son a vaire strat, a l'han në spëssor ëd sirca 10 mm për strat e un color brun canela.

### Ambient
A chërs an dzora a conìfere vive. As treuva motobin soens.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Phellinus pini** (Brot.) A. Ames

Categorìa:Phellinus
Phellinus rosmarini

## Na lenga: Phellinus rosmarini
### Descrission
Ël ***Phellinus rosmarini*** a l'é un fonz basidiomicet dla famija dle Hymenochaetaceae. A l'é stàit descrivù për la prima vira an Italia dël 1990 da la micòloga Annarosa Bernicchia . La classificassion tassonòmica a l'é ancamin ch'a cambia: djë studi recent a lo considero un sinonimo ëd *Fomitiporia rosmarini* . Ël fonz a l'é peren, e a chërs an dzora a bion e branch viv .

### Ambient
A chërs ant la macia, trovà an dzora a rosmarin. L'esemplar ch'a l'ha servì da stamp (olòtipo) a l'é stàit trovà an dzora a un bion ëd ***Rhamnus alaternus*** (alaterno) an Italia . A l'é na specie ràira, segnalà an Italia, an Iran e ant ël Càucaso . A càusa na marseugna bianca dël bòsch .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é tròp dur e lignos, e a l'ha gnun valor nutrissional. A l'ha n'anteresse dzortut sientìfich e nomenclatural.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Phellinus rosmarini** Bernicchia

Categorìa:Phellinus
Categorìa:Figure da buté
Piloporia sajanensis

## Na lenga: Piloporia sajanensis
### Descrission
La ***Piloporia sajanensis*** a l'é un fonz basidiomicet peren dla famija dle Polyporaceae. A l'é stàit descrivù për la prima vira dal micòlogh eston Erast Parmasto dël 1962 con ël nòm ëd *Antrodia sajanensis*. Dël 1982, ël micòlogh finlandèis Tuomo Niemelä a l'ha daje 'l nòm atual an costituend ël géner *Piloporia* . J'ùltim studi (2020) a lo classìfico com *Skeletocutis sajanensis* .

Ël fonz (basidiòma) a l'é resupinà o dle vire a forma 'd consolëtta, con na surfassa color crem o òcra. A l'é caraterisà da na trama duplex, con në strat superior mòl e un strat basal dur e lignos . A càusa na marseugna bianca dël bòsch .

### Ambient
A chërs an dzora a bòsch ëd conìfere, dzortut ëd sapin (*Picea*, *Abies*) e malëzzo an Asia, e dzortut ëd sapin (*Picea*) an Euròpa . A l'é na specie ràira e localisà. An Finlandia a l'é classificà com an perìcol (EN) . A l'é segnalà 'dcò an Svessia e an Russia (mont Sajan, da sò nòm) .

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Piloporia sajanensis** (Parmasto) Niemelä

Categorìa:Piloporia
Categorìa:Figure da buté
Océan Passìfich

L**'Océan Passìfich** as treuva an tra l'Asia e l'Australia a ossident, le Amériche a orient, l'Océan Antàrtich a meridion e l'Océan Àrtich a setentrion. A l'é ël pì gròss ëd j'Océan e con un bassin ëd 179.550.000 km2, a coata mesa surfassa dël mond.

Com l'Océan Atlàntich a së slarga, ël Passìfich a së strenz.

Passìfich
Polyporus rhizophilus

## Polyporus rhizophilus
### Descrission
Ël ***Polyporus rhizophilus*** a l'é un fonz basidiomicet dla famija dle Polyporaceae. Ël fonz a l'é formà da un capel da 1 a 4 cm ëd diàmeter, da pian a pòch concavà, 'd color crema o giàun ciair, e da na gamba longa 1-3 cm, a la fin dël pé brun nèir . La part sota dël capel a l'ha dij përtusin (pòr) ch'a coro për un tòch an sël gambèt .

### Ambient
A l'é na specie motobin **ràira** ch'a viv an ambient ëd pra e stëppe, dzortut an sle rèis ëd vàire piante erbose, an particolar dë géner *Stipa* . A chërs ant ij teren sabios e sùit, e as treuva an pòche località dl'Asia e dl'Euròpa .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é considerà pa comestìbil . La specie a l'é **protegiùa** e a figura an vàire Liste Rosse për soa rairità e për ël declin dij sò ambient naturaj .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Polyporus rhizophilus** Pat.

Categorìa:Polyporus
Polyporus tuberaster

## Na lenga: Polyporus tuberaster

### Descrission
Cost capìtol a l'é mach në sbòss. Da finì.

### Ambient
A chërs an partend da në scleròssi neirastr che a peul peisé pì che 15 kg., a l'é coltivà fin dal temp dij Roman.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Polyporus tuberaster** (Jacq. ex Pers.) Fr.

Categorìa:Polyporus
Polyporus umbellatus

## Na lenga: Polyporus umbellatus
### Descrission
Ël ***Polyporus umbellatus*** a l'é un fonz basidiomicet peren dla famija dle Polyporaceae, caraterisà da na forma motobin particolar . Ël fonz a l'é gròss 10-40 cm, e a smija a  'n cavlifior . A l'é formà da na **gamba** central, bianca, ch'a drissa e peui as ramìfica an tante cite ramificassion, mincadun-a ch'a finiss con un cit capel . Ij capej a son numeros (fin a vàire senten-e), gròss 1-4 cm, da bombà a distèis, con na surtìa a forma d'amburì al sénter, color da giàun-crema a gris-maròn . La surfassa a l'é da seuli a finement scajos . La part sota dël capel (imenòfor) a l'é bianca e a l'ha dij pòr angolar motobin cit (1-2 për mm) . La gamba a l'é bianca e a nass da na **scleròssi** soterani (un grum dur ëd mufa), ch'a peul esse gròssa fin a 10 cm . La carn a l'é bianca e mòla da giovo, peui a dventa dura e fròla . Le spore a son bianche .

### Ambient
A chërs al pé e an sle radis ëd latifeuje vive, dzortut an dzora a fò, rol e castagné . A l'é 'n parassita e sapròfit, ch'a càusa la marseugna bianca dël bòsch . A frutìfica ant l'istà e l'otonn, e a l'é na specie **ràira** an vàire region d'Euròpa, Asia e América dël Nòrd . A l'é segnalà an Italia sentral, dzortut ant la region dël Lassi . An Bulgaria a l'é classificà **an perìcol** (EN) .

### Comestibilità e usagi

Mangiativ, ma motobin ràir . A l'ha n'anteresse medicinal amportant . A l'é dovrà ant la medzin-a tradissional cinèisa (andoa a l'é ciamà "Zhu Ling") për soe proprietà diurétiche, për la cura dle maladìe dij ren e për traté j'edem . Jë studi modern a l'han confermà ch'a conten dë steròid, polisacàrid e d'àutri compòst bioativ, con efet diurétich, imuno-modulant, anti-càncher e protetiv për ël fìdich .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

**Polyporus umbellatus** (Pers.) Fr.

Categorìa:Lenghe (micologìa)
Categorìa:Polyporus
DMZ

## DMZ

La **DMZ** (*De Militarized Zone*) a l'é na session ëd la rej local che a ven duvertà a pòsta a l'estern sensa gnun mecanism ëd filtragi, pròpi com se ël Firewall perimetral a-i fussa nen.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Dmz
MAC

## MAC

Ël **MAC** (*Medium Access Control*) a l'é un livel ëd lë stack dël protocol IP che a contròla l'assess al canal ëd comunicassion da part dij dispositiv; a l'é piassà tra ël livel fìsich e col ëd rej.

Mincadun-a antërfacia fìsica che a parla con la rej (scheda ëd rej) a l'ha an linia ëd prinsipi n'andiriss MAC fiss e che a cambia nen; con cost andiriss a peul esse arconossùa al moment ëd la conession.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
SPI

## SPI

Ël **SPI** (*Stateful Packet Inspection*) a l'é un métod ëd control fàit da un firewall che as lìmita nen a analisé l'intestassion dij pachet a livel ëd rej ma a ten trassa dlë stat ëd la conession për stabilì che pachet a sio efetivament apertenent a na session legìtima an cors e coj che a von-o al contrari blocà përchè potensialment danos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
Teorema dël cosen

Ël **teorema dël cosen**, conossù ëdcò tanme **teorema ëd Carnot**, a l'é na generalisassion dël teorema ëd Pitàgora.
A fortiss che ant un triàngol ël quadrà ëd na banda a l'é ugual a la soma dij quadrà dj'àutre doe bande meno ël dobi prodot dj'àutre doe bande për ël cosen ëd l'àngol comprèis antra 'd lor:
: a^2=b^2+c^2-2bc \cos A.
An efet, ch'as consìdero dij vetor  \vec a , \vec b , \vec c  arlongh le còte dël triàngol ëd fasson che
:  \vec b - \vec c = \vec a .
An fasend ël prodot ëscalar ëd sa relassion con chila-midema, un a oten
:( \vec b - \vec c )^2= \vec a^2,
visadì l'enonsià fortì.

Teorema del cosen
Eron

**Eron ëd Lissandria** a l'é stàit un matemàtich, fìsich e angigné dël perìod lissandrin.
As sa nen bin cand ch'a l'é vivù, ma a l'é belfé ch'a sia nassù anviron dël 10 aGC e a sia mòrt anviron dlë 70 dGC.

Eron a l'era anteressà pì a l'aplicassion pràtica dla matemàtica che a sò tratament tanme na siensa e n'art.
A l'é ëdcò arcordà coma l'anventor ëd na màchina a vapor rudimental, ëd vàire dësmore, ëd na pompa contra 'l feu, ëd n'angign con ël qual anviscand un feu an sl'autar le pòrte dël templi as duvertavo da sole e ëd vàire àutri angign mecànich basà an sle propietà dij flùid e an sle laj dla mecànica.

## A pòrto sò nòm
* Fórmola d'Eron

## Euvre prinsipaj
* Métrica

Categorìa:Fìsich
Categorìa:Ingegné
Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël I sécol
Fórmola d'Eron

La **fórmola d'Eron** a serv për la determinassion ëd l'àrea d'un triàngol.
Costa fórmola a l'era già conossùa da Archimede, ch'a l'é belfé ch'a l'èissa dimostrala, ma la prima documentassion pr'ëscrit ch'i n'oma a l'é da n'euvra d'Eron, *Métrica*.

Consìderoma un triàngol ABC e ciamoma a, b e c le bande opòste ai vértes A, B e C, rispetivaman.
Ciamoma ëdcò α l'àngol an A.
Denotoma con h l'autëssa relativa a la banda c.
Si S a l'é la surfassa dël triàngol, i l'oma
:S= \frac 12 ch= \frac 12 cb \sin\alpha =
::= \frac 12 cb \sqrt{1- \cos^2 \alpha } =
::= \frac 12 cb \sqrt{(1- \cos\alpha )(1+ \cos\alpha )} .
An rampiassand cosα con ël valor ësmonù dal teorema dël cosen, visadì
: \cos\alpha = \frac{b^2+c^2-a^2}{2bc} ,
i otnoma
:S= \frac 12 bc \sqrt{(1- \frac{b^2+c^2-a^2}{2bc} )(1+ \frac{b^2+c^2-a^2}{2bc} )} =
::= \frac 12 bc \sqrt{ \frac{2bc-b^2-c^2+a^2}{2bc} \frac{2bc+b^2+c^2-a^2}{2bc} } =
::= \frac 14 \sqrt{(a^2-(b-c)^2)((b+c)^2-a^2)} =
::= \frac 14 \sqrt{(a-b+c)(a+b-c)(b+c-a)(b+c+a)}.
Si adess i andicoma con 2p ël perìmeter dël triàngol, visadì a+b+c=2p, i l'oma j'ugualianse
:a+b-c=2(p-c),
:a-b+c=2(p-b) e
:b+c-a=2(p-a).
Rampiassand costi valor ant la fórmola otnùa sì-dzora, i trovoma la fórmola d'Eron sërcà:
:S= \frac 14 \sqrt{2(p-c)2(p-b)2(p-a)2p} =
::= \sqrt{p(p-a)(p-b)(p-c)} .

Categorìa:Geometrìa
Fórmola ëd De Moivre

La **fórmola ëd De Moivre** a smon la potensa d'un nùmer compless z=r(cosα+isinα) arpresentà an forma goniométrica:
:z^n=r^n( \cos n \alpha +i \sin n \alpha ).

## Dimostrassion
La fórmola ëd De Moivre as peul mostresse an dovrand ël prinsipi d'andussion, basand-se an sla relassion
:r(cosα+isinα)r'(cosβ+isinβ)=rr'[cos(α+β)+isin(α+β)]
ch'a goerna ël prodot ëd nùmer compless.

La base dl'andussion as arduv a l'ugualiansa z=z.
An admetend la fórmola për la potensa n-ésima, për la potensa n+1-ésima i otnoma
:z^{n+1}=z^nz=r^n( \cos n \alpha +i \sin n \alpha )r( \cos\alpha +i \sin\alpha )=
::=r^{n+1}[ \cos (n+1) \alpha +i \sin (n+1) \alpha ].

Formola ëd De Moivre
Gaspard Monge

Matemàtich.
**Gaspard Monge** a l'era nà a Beaune ai 10 ëd magg dël 1746, fieul d'un modest comersant, e a l'é mòrt a Paris ai 28 ëd luj dël 1818.

A l'ha studià da j'oratorian dël colege ëd soa sità, peui a l'é andà a mostré fìsica a Lion, ant ël colege dla Tërnità.

Arcomandà da 'n colonel, a l'é stàit admetù a la Scòla militar ëd Mézières, anté che a l'é fasse armarché e a l'é peui dventà ansegnant.

A l'é stàit mèmber dla comission esaminatris dla Scòla dla marin-a e mèmber dël comità dij pèis e mzure che dël 1790 a l'ha stabilì ël sistema métrich modern.

## Monge e l'arvolussion
Monge a l'era mèmber ëd la Sossietà dij Giacobin e a l'é stàit ministr ëd la marin-a ant ël goern arvolussionari dël 1792 e an cost ròl a l'ha contra-sot-signà la condana a mòrt dël re.
Viste le dificoltà dla flòta fransèisa, a l'ha arnonsià al ministé.
Ël comità ëd salute pùblica a l'ha ciamaje dë scrive un tratà an sla fabricassion dij canon, e chiel a l'ha falo.

Dël 1794 as forma la comission dij travaj pùblich e Monge a n'ha fane part, an profitandne  për fondé l'avosà Scòla politécnica, ch'a ancamin-a a marcé dal 1795.

Apress chèiche dificoltà, Monge a l'é tornà a posission polìtiche ëd prim pian con Napoleon, dont a l'era amis e ch'a l'ha nominalo cont ëd Pélusium e senator.
A-j va dapress durant le campagne d'Italia e d'Egit.
Dël 1799 a l'é nominà ministr.

A l'é mòrt dël 1818, bandonà, dëspujà da tuti ij sò tìtoj e taparà via d'l'École polytechnique për euvra dla Restaurassion.

## Sò travaj sientìfich
Monge a l'ha creà la geometrìa descritiva, na neuva branca dla geometrìa.

An dzorpì che matemàtich, Monge a l'é dedicasse a lë studi dla fìsica e dla chìmica e a l'ha colaborà con Lavoisier.

## A pòrto sò nòm
*Métod ëd Monge

## Euvre prinsipaj
***Géometrie descriptive**.
Monge a arsèiv ël përmess ëd publiché cost'euvra mach dël 1795: prima ij goern a l'avìo considerà sò contnù tanme un segret militar.

Monge, Gaspard
Monge, Gaspard
Monge, Gaspard
Monge, Gaspard
Monge, Gaspard
Sequensa

As ciama **sequensa** na fonsion dont ël domini a l'é l'ansem dij nùmer naturaj.
L'element n-ésim ëd na sequensa a, visadì ël valor a(n), as costuma scrivse pitòst coma a_n.

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Federico Commandino

Matemàtich.
**Federico Commandino** a l'era nà a Urbin dël 1509 e ambelelà a l'é mòrt dël 1575.
A l'ha scrivù un tratà teòrich an sla prospetiva.

Commandino a l'é stàit autor d'edission amportante d'euvre d'Archimede (1558 e 1565), dle *Còniche* d'Apolòni (1566), dj*'Element* d'Euclid (1572) e dle *Colession matemàtiche* ëd Pap.

Commandino, Federico
Lazare Carnot

Matemàtich.
**Lazare Nicolas Marguérite Carnot** a l'era nassù a Nolay ai 13 ëd magg dël 1753 e a l'é mòrt a Magdeborgh ai 2 d'aost dël 1823.
A vnisìa da na famija dla rica borzoasìa.
A l'é stàit anlev ëd Monge a la Scòla militar ëd Mézières.

A lë s-ciòp dla rivolussion, as buta da la part ëd l'arvira.
A l'é stàit ël grand organisador dj'armade dij Sanculòt e un dij creator ëd la Scòla politécnica.

A l'é stàit antra ij faitor dla congiura ëd termidòr.
Dël 1795 a l'é stàit elegiù al diretòri e a l'é stàit chiel a pronté ij pian për j'anvasion d'Àustria e d'Italia.

Durant ël colp dë stat ëd frutidòr dlë stèmber 1797, Carnot a l'é stàit condanà e a l'ha dovù scapé a lë strangé.
Rintrà apress ël colp dë stat dij 18 brumaj ëd Napoleon, a l'é stàit ministr ëd la guèra durant ël consolà (1800).
Bin tòst però a l'é butasse contra ëdcò a Napoleon e a l'ha dovù artiresse a vita privà.
A l'é stàit mandà an esili a Magdeborgh.

Carnot a l'ha avù doe masnà: Sadi (fìsich) e Hippolyte (ch'a l'é stàit senator a vita).

## Sò travaj matemàtich
Carnot a l'ha otnù vàire arzultà an geometrìa e an trigonometrìa.

## Euvre prinsipaj
*Géométrie de position (1803).

Carnot, Lazare
Carnot, Lazare
Karl Marx

Filòsof.
**Karl Heinrich Marx** a l'era nassù a Trier ai 5 ëd magg dël 1818 e a l'é mòrt a Londra ai 14 ëd mars dël 1883.

A l'é stàit ëdcò në studios ëd matemàtica, bele ch'a l'era nen në specialista.

## Euvre prinsipaj
* *Kritik des Hegelschen Staatsrech* (1843)
* *Zur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie: Einleitung* (1844)
* *Thesen über Feuerbach* (1845)
* *Die Heilige Famile* (1845)
* *Misère de la philosophie: réponse à la philosophie de la misère de Proudhon* (1847)
* *Manifest der Kommunistischen Partei* (1848)
* *Lohnarbeit und Kapital* (1849)
* *Grundrisse der Kritik der Politschen Ökonomie* (1857-1858)
* *Zur Kritik der Politschen Ökonomie* (1859)
* *Value, Price and Profit* (1865)
* *Das Kapital* (1867)

Marx Karl
Friedrich Engels

Filòsof.
**Friedrich Engels** a l'era nà a Barmen]] dël 1820 e a l'é mòrt a Londra ai 5 d'agost dël 1895.

A l'era amis ëd Karl Marx.

Engels, Friedrich
Peter Paul Rubens

Pitor.
**Peter Paul Rubens** (o **Pieter Pauwel**) a l'era nassù a Siegen ël 28 ëd giugn dël 1577 e a l'é mòrt a Anversa ël 30 ëd magg dël 1640.
A l'é un dij pitor fiamingh e europengh pì avosà dël sécol ch'a fa XVII.
A l'ha piturà ant lë stil baròch. Ël sò stil a cariava ël moviment e ël color. Motobin dle soe piture a l'han un toch sensual, cheidun-e a peulo smijé eròtiche.

Rubens, Peter Paul
Andy Warhol

**Andy Warhol** (nà **Andrew Warhola**) a l'era nassù a Pittsburgh, an Pennsylvania, ai 6 d'aost dël 1928 e a l'é mòrt a New York ai 22 ëd fërvé dël 1987.
A l'é stàit un dij pì famos artista djë Stat Unì ëd l'ùltima metà dël sécol ch'a fa XX.
A l'avìa travajà inissialment com negossiant d'art. A disegnava ròbe com reclam e disegn për ij negòssi. A l'é vnù avosà an pressa për soa Pop Art, che a arfasìa ogèt e figure ëd tùit ij di. Un-a dle sor piture pì avosà a l'é ël ritrat ëd Marilyn Monroe.

Warhol a l'era diplomasse al Carnegie Institute of Technology, prima ëd trasferisse a New York. Ël sò prim sucess a l'é stàit ant l'aost dël 1949, quand che a l'avìo ciamaje d'ilustré n'artìcol dël Glamour Magazine. Chiel a l'avìa evidensià la  'A' ëd sò nòm, ant la firma "Drawings by Andrew Warhol".
Warhol a l'é stàit marià tre vòte, ma a l'ha divorsìa tute le tre vòte.
Andy Warhol a l'ha piturà pì che 300 euvre.

Warhol, Andy
Diego Velázquez

**Diego Rodríguez de Silva y Velázquez** a l'era nassù a Sivija ai 6 ëd giugn dël 1599 e a l'é mòrt a Madrid ai 6 d'aost dël 1660.
A l'é stàit un pitor spagneul, l'artista prinsipal ël la cort ëd Filip IV, re dë Spagna.

Diego Velázquez a l'ha avù na vita dura. A l'era mariasse a 18 agn e a l'avìa avù doe fije da soa fomna. A l'é mòrt a 61 agn, d'apress d'avèj piturà un mucc d'euvre.

Velazquez, Diego
Protomerulius caryae

## Protomerulius caryae
### Descrission
Ël ***Protomerulius caryae*** a l'é un fonz basidiomicet peren dla famija dle Auriculariaceae, caraterisà da 'n còrp resupinà (a chërs tacà al bòsch), 'd color brun giaunastr . La surfassa a l'é seulia o finament rugosa . La carn a l'é gelatinosa e fròla, brun-a . Le spore a son bianche . A l'é stàit descrivù dël 1882 dal micòlogh fransèis Lucien Quélet .

### Ambient
A chërs dzora a 'd bòsch ëd latifeuje (dzortut fò, rol), motobin da ràir dzora a 'd bòsch ëd conìfere (pin), ant ij bòsch ùmid, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa (dzortut an Italia, Fransa, Spagna) .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é tròp dur e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Protomerulius caryae** (Schwein.) Ryvarden

Categorìa:Protomerulius
Categorìa:Figure da buté
Rigidoporus sanguinolentus

## Na lenga: Rigidoporus sanguinolentus
### Descrission
Ël ***Rigidoporus sanguinolentus*** a l'é un fonz basidiomicet peren dla famija dle Meripilaceae, caraterisà da 'n còrp resupinà o a forma 'd consolëtta, 'd color bianch o crema . Ij pòr a son cit (2-4 për mm), riond, 'd color bianch . La carn a l'é dura e coramiosa, bianca . Le spore a son bianche . A l'é stàit descrivù dël 1821 dal micòlogh svedèis Elias Magnus Fries .

### Ambient
A chërs an dzora a bòsch ëd latifeuje (rol, fò), ant ij bòsch ùmid, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie comun-a an Euròpa e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é tròp dur e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Rigidoporus sanguinolentus** (Alb. & schw.) Donk

Categorìa:Rigidoporus
Rigidoporus ulmarius

## Un pissacan: Rigidoporus ulmarius

### Descrission
Cost capìtol a l'é mach në sbòss. Da finì.

### Ambient
A chërs an dzora a latifeuje vive, al pé o an sël bion, e a continua a vive ëdcò quand le piante a son mòrte.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Rigidoporus ulmarius** (Sowerby) Imazeki

Categorìa:Rigidoporus
Godifré ëd Monmouth

Scritor an lenga latin-a.
**Godifré ëd Monmouth** a l'era nà a Monmouth, ant ël sud dël Gàles, anviron dël 1100 e a l'é mòrt vers ël 1155.

## Euvre prinsipaj
* *Historia regum Britanniae*

Categorìa:Literatura latin-a
Categorìa:Scritor
Giovanni Girolamo Saccheri

Matemàtich.
**Giovanni Girolamo Saccheri**, gesuita, a l'era nassù a Sanremo ai 5 dë stèmber dël 1667 e a l'é mòrt a Milan ai 25 d'otóber dël 1773.

Saccheri a l'era professor ëd matemàtica a l'Università ëd Pavìa.
A l'ha sërcà ëd dimostré ël quint postulà d'Euclid, an admetend soa negassion për rivé a na contradission.
An fasend sòn a l'ha costruì na prima geometrìa nen euclidea.

## A pòrto sò nòm
* Quadrilàter ëd Saccheri.

## Euvre prinsipaj
* *Euclides ab omni naevo vindicatus* (Milan, 1733).

Saccheri, Giovanni Girolamo
Saccheri, Giovanni Girolamo
Saccheri, Giovanni Girolamo
Nikolaj Ivanovič Lobačevskij

Matemàtich.
**Nikolaj Ivanovič Lobačevskij** (Николай Иванович Лобачевский) a l'era nassù  a Nižnij Novgorod ël 1m dë dzèmber (20 ëd novèmber conforma a la veja daitassion) dël 1792.

### La famija
A l'era lë scond ëd tre masnà; sò frel pì grand as ciamava Aleksandr e a l'avìa n'ann pì che chiel, ël pì cit a l'era Aleksej, ëd n'ann pì giovo.
Da na mira ofissial, sò pare as ciamava Ivan Maksimovič, cit fonsionari o miraco agrimensor distretual originari dle region ossidentaj (Bielorussia o Polònia).
Tutun a-i son ëdcò dle sorgiss ch'a fortisso che ël ver pare dle tre masnà a sarìa n'àutr, ch'a muirirà dël 1797.
Comsëssìa, apress costa dàita as sa pì gnente nì dël pare ofissial, nì dl'àutr e la mare, Praskov'ja Aleksandrovna, a l'é restà sola con ij tre fieuj.
Për garantije un mej avnì, la fomna a l'ha decidù d'anscrivje al ginasi ëd Kazan', ch'a l'era stàit torna duvertà dël 1798 e a l'era l'ùnich ginasi dla Russia oriental; ambelessì ij mat a intro dël 1802, apress n'esam d'admission.
Dël 1805 la fomna a dà sò acòrd për anscrive ij fieuj a l'università che da pòch a l'avìo duvertà a Kazan'.
Dël 1807 Alekandr a meuir nijà ant la Kazanka; Aleksej, nopà, a livrërà ij sò studi an siense geològiche e a dventrà magìster ëd chìmica e tecnologìa.

### La formassion
Nikolaj a finiss ël ginasi dël 1807.
Tanme student a l'era considerà dai professor coma un dij mej.
Soe nòte a diso che a l'era anteressà ëd fasson particolar a la matemàtica e al latin.
Soa preparassion a-j përmet ëd lese d'artìcoj ëd matemàtica assè avansà an latin, fransèis, alman.
Livrà ël ginasi, Lobačevskij a smija a l'ancamin vorèj adressesse vers la medzin-a, peui as orienta vers la matemàtica.
A finiss l'università dël 1811.

Antra ij magìster ëd Lobačevskij a-i son ëstaje Bartels, con ël qual a l'ha colaborà an manera direta, Renner, ch'a l'avìa mostraje la fìsica e la matemàtica aplicà, Bronner, Littrov.

### La cariera
Livrà l'università Lobačevskij a l'é *magìster* an siense matemàtiche, na sòrt d'assistent ch'a l'ha ëdcò ël badò d'arpete an russi le lession, che soens a j'ero tnùe an alman o an fransèis.
Për n'ann a travaja a l'Anstitù pedagògich.

Dël 1814 a dventa *professor gionzù* e dël 1816 *strasordinari*.

Dël 1827 Lobačevskij a l'é elegiù për la prima vira resior ëd l'Università ëd Kazan' e a sarà sempe rielegiù, fin-a a la fin ëd sò servissi, dël 1846; la dariera vira, dël 1845, a l'é elegiù a l'unanimità.

### La mòrt
Dle brute vicende conòmiche a l'han ëmnà Lobačevskij bele a la miseria, e a l'é vnù fin-a scasi bòrgno.
A l'é mòrt a Kazan' ai 24 ëd fërvé dël 1856.

## J'arconossiment
Le benemerense ëd Lobačevskij durant sò ufissi tanme resior e soa dedission a l'università e a la scòla a l'han faje avèj vàire onorificense: a l'era consejé ëd quinta classa e sivalié ëd vàire órdin.

## A pòrto sò nòm
* Geometrìa ëd Lobačevskij (o iperbòlica).

Lobacevskij, Nikolaj Ivanovic
Corriere Mercantile

Ël **Corriere Mercantile** a l'é stàit 'n giornal cotidian ëd Génoa an lenga italian-a.
A l'é stàit fondà dël 1824 e a l'ha sarà dël 27 luj 2015.

Categorìa:Giornaj
Granulà ëd bòsch

Ël **granulà ëd bòsch** (ëdcò conossù tanme **pellet**) a l'é un combustìbil otnù da la ressiura sëccà e peui comprimùa an forma 'd cit cilindr con un diàmeter ëd chèich milim, ëd sòlit da ses a eut.
La propietà ëd gropé dla lignin-a, contnùa ant ël bòsch, a përmet d'oten-e un prodot compat sensa gionté d'aditiv chìmich strangé al bòsch.
As oten donca un combustìbil natural a àut rendiment.
L'umidità dël material a dev esse comprèisa an n'antërval ës-ciass për garantì na giusta pressadura.

La brusadura dël granulà ëd bòsch a spantia biòssid ëd carbon e d'àutri anquinant tìpich dla brusadura dle biomasse sòlide.
Lòn ch'a resta a son j'incombust, ma an particolar le sënner, dont la quantità a dipend dal tipo ëd biomassa.

Mersì a la pressadura, ël podèj calorìfich dël granulà (a parità 'd volum, ma nen ëd pèis) a l'é apopré dobi rëspet al bòsch.
An sël rendiment calorìfich a anfluiss ëdcò la percentual dij bòsch dur a l'orìgin.

Ël granulà ëd bòsch a l'é dovrà tanme combustìbil ant le stuve dla dariera generassion, al pòst dij such ëd bòsch.
Sòn a compòrta vàire ameliorassion ecològiche, energétiche e ëd gestion dl'ampiant ëd riscaudament rëspet a le stuve tradissionaj.

Categorìa:Materiaj
Tacloban

**Tacloban** a l'é na sità dle Filipin-e, capital dla provinsa ëd Leyte. As treuva apoprè 580 km a sud-est ëd Manila.
A conta 217.199 abitant (2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Filipin-e
Francesco Cilea

Compositor.
**Francesco Cilea** a l'era nà a Palmi ai 23 ëd luj dël 1866 e a l'é mòrt a Varazze ai 20 ëd novèmber dël 1950.
A l'ha mostrà ant ij conservatòri ëd Firense, Palerm e Nàpoli.

## Euvre lìriche
* *Gina* (1889)
* *Tilda* (1892)
* *L'Arlesiana* (1897)
* *Adriana Lecouvreur* (1902)
* *Gloria* (1907)

Cilea, Francesco
Skeletocutis lenis

## Un pissacan: Skeletocutis lenis

### Descrission
Cost capìtol a l'é mach në sbòss. Da finì.

### Ambient
A chërs an dzora a bion për tèra e suche ëd conìfere, drocà da vaire agn, motobin a l'ùmid; pì da rair an dzora a [èlatifeuje]].

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Skeletocutis lenis** (P. Karst.) Niemelä

Categorìa:Skeletocutis
Categorìa:Figure da buté
Skeletocutis lilacina

## Na lenga: Skeletocutis lilacina
### Descrission
La ***Skeletocutis lilacina*** a l'é un fonz basidiomicet peren dla famija dle Polyporaceae, caraterisà da 'n còrp resupinà o a forma 'd consolëtta, 'd color bianch o crema, con dë nuanse lila . Ij pòr a son cit (3-5 për mm), riond, 'd color bianch . La carn a l'é mòla e fròla, bianca . Le spore a son bianche . A l'é stàita descrivùa dël 1974 dal micòlogh finlandèis Tuomo Niemelä .

### Ambient
A chërs an dzora a bion për tèra ëd conìfere (pin, sapin), ant ij bòsch ùmid, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa (dzortut an Scandinavia, Italia) .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é tròp dur e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Skeletocutis lilacina** A. David

Categorìa:Skeletocutis
Trametes cervina

## Un pissacan: Trametes cervina

### Descrission
Fonz anuaj, con ël bòrd dë dzor piegà, a rivo a mzuré 20 cm ëd longhëssa e 10-15 dë spëssor. La surfassa dë dzor a l'é peilosa, nen zonà, da reusastra fin a canela. La surfassa poròida a l'ha un color da canela fin a brun sombr; ij përtus a son pa regolar, longh fin a 1 mm. La carn a l'é fibrosa, nen zonà e a l'é spëssa fin a 10 mm, ij tùboj a son a në strat sol, dël midem color dla carn e a mzuro sirca 10 mm dë spëssor.

### Ambient
A chërs an dzora a latifeuje, dzortut an dzora al fò.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Trametes cervina** (Schwein.) Bres.

Categorìa:Trametes
Categorìa:Figure da buté
Trametes hirsuta

## Na lenga: Trametes hirsute
### Descrission
La ***Trametes hirsuta*** a l'é un fonz basidiomicet peren dla famija dle Polyporaceae, caraterisà da 'n còrp a forma 'd **consolëtta** o 'd **ventaj**, gròss 5-10 cm, con la surfassa superior da giovo vilosa, peui seulia, 'd color bianch o crema . Ij pòr a son cit (2-4 për mm), riond, 'd color bianch . La carn a l'é dura e coramiosa, bianca . Le spore a son bianche.

### Ambient
A chërs an dzora a bòsch ëd latifeuje (dzortut fò, rol), ant ij bòsch ùmid, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie comun-a an Euròpa e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é tròp dur e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Trametes hirsuta** (Wulfen) Pilát

Categorìa:Trametes
Trichaptum abietinum

## Un pissacan: Trichaptum abietinum
### Descrission
Ël ***Trichaptum abietinum*** (lenga ëd sapin viola) a l'é un fonz polìpor dla famija dle Hymenochaetaceae. A l'ha na forma 'd ventaj o 'd scagn motobin sutil e flèbil, ch'a chërs an sël bòsch. La surfassa superior a l'é peilosa o a grop, ëd color gris-brun con ëd bòrd viola o bluastr pì o men viv. La part inferior (imenòfor) a l'é formà da dij tùboj curt, ëd color viola o lila caraterìstich, ch'a scuriss con l'età. La carn a l'é sùita e com coram, sensa odor particolar.

### Ambient
A chërs an dzora a bion për tèra, suche e tronch mòrt ëd conìfere, dzortut sapin (*Abies*), ma 'dcò sota àutre conìfere. A l'é un parassita agressiv ch'a colonisa 'l bòsch viv o 'n decadiment, contribuend a felo marsé. A l'é present tut l'ann, ma as vëdd mej d'invern e d'otonn. Comun ant ij bòsch ëd montagna d'Euròpa, Asia e América dël Nòrd. An Piemont as treuva ant le foreste alpin-e.

### Comestibilità

A l'é **nen comestìbil**. La carn a l'é tròp gorëgna e legnificà për esse mangià, e a l'ha gnun valor alimentar. A l'é considerà 'n fonz da gnente, ma a l'é dovrà ant la tintoria tradissional për otnì 'd tinte viola o grise. Soa presensa a l'é 'n bon andicator ëd bòsch mars.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Trichaptum abietinum*** (Dicks.) Ryvarden

Categorìa:Trichaptum
Tyromyces fissilis

## Na lenga: Tyromyces fissilis

### Descrission
Fonz fait a lenghe, anuaj, con un largh atach al sot-strat, fondù tra 'd lor, triangolar an session; a son carnos, as ridùo motobin an seccand e a së sfriso; a son fin a 20 cm ëd lunghëssa e da 5 a 10 dë spëssor. La surfassa dë dzora a l'é un pòch grotolùa, peilosa, biancastra con tonalità giaunastre. La surfassa 'd sota a l'é bianch crema. La carn a l'é ciaira peui brun giaunastra, a së sfrisa da sech e a l'é spëssa da 2 a 6 cm. Ij tuboj a son a në strat sol, da bianch crema a rosà se tocà, fin a brun neirastr; a son spess da 1,5 a 2,5 cm.

### Ambient
A chërs ëdzora a latifeuje vive, motobin da ràir dzora a conìfere. A peul andé anans a chërse ëdcò quand le piante a son già mòrte.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

**Tyromyces fissilis** (Berk. & M.A. Curtis) Donk

Categorìa:Tyromyces
Maladìa ëd Charcot-Marie-Tooth

La **maladìa ëd Charcot-Marie-Tooth** a l'é n'afession nevrològica greva, ch'a toca tre milion ëd përson-e ant ël mond.

As trata 'd n'alterassion dij nerv periférich d'adoss genética, motobin invalidanta, ch'a toca ël nevrita dël motonevron alfa.
A l'ha doi cò d'ansorgensa: antra ij doi e ij vint agn, e apress ij sinquanta.

A anteressa dzortut ij mùscoj dle gambe, rendend malfé marcé.
Pì tard, a son tocà ëdcò ij brass, con ritrassion muscolar ch'a pròvoco na sembiansa a cròch dij dij dla man.
An costa maladìa ëdcò la sensibilità a l'é danegià.

La progression a l'é meusia, con possibilità ëd fërmela.

Charcot-Marie-Tooth
Abach

Ël vin **Abach** a l'é prodovù ant la comun-a ëd Castel d'Anon, an provinsa d'Ast. 

As sa nen d'andoa a riva la denominassion *Abach*.

Categorìa:Vin dël Piemont
Afresch

Ël vin **Afresch** as prodov ant la comun-a ëd Castel d'Anon, an provinsa d'Ast. 

A l'era un dij vin che Camillo Benso cont ëd Cavour a l'avìa pì car.

Categorìa:Vin dël Piemont
Airon

Ël vin **Airon** as prodov ant la comun-a ëd Calamandran-a, an provinsa d'Ast. 

Le uve Barbera e Nebieul a son selessionà prima ant la vigna e peui an cantin-a, an otenend un vin che a mijora anveciand, fin-a a ses agn e ëd pì.

Categorìa:Vin dël Piemont
Arengh

Ël vin **Arengh** as prodov ant ël Monfrà e ant jë Langhe. 

L'Arengh a l'é un vin che a peul compagné tut ël past, e da bèive giovo.

Categorìa:Vin dël Piemont
Aricoch

Ël vin **Aricoch** as prodov ant la comun-a ëd Lòso, an provinsa ëd Vërsèj. 

L'Aricoch a l'é un vin che a peul anvejé fin a tre, quatr agn, afinandse ant la bota.

Categorìa:Vin dël Piemont