open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carolin-a dël Sud

La **Carolin-a dël Sud** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa d'82.965 km² e na popolassion ëd 4.321.249 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[South]]**. A confin-a a nòrd con la Carolin-a dël Nòrd, a òvest e a sud con la Geòrgia, a est con l'Océan Atlàntich.

La capital a l'é Columbia (116.278 abitant), ch'a l'é ëdcò la sità pì popolà dlë stat. L'ùnica àutra sità con pì che 100.000 abitant a l'é Charleston.

## Stòria
La separassion antra Carolin-a dël Nòrd e Carolin-a dël Sud a l'é avnùita ant ël 1729.

Dël 1740 ant la colònia a-i é staje n'arvira djë s-ciav, guidà da un ciamà Cato, ma a l'é stàita strompà tòst.
Ël midem ann, la sità 'd Charleston a l'é brusà; a n'han tirane su un-a neuva.

Le tère ëd campagna a l'anterior a son ëstàite ëd propietà dij Cherokee fin-a al 1755, cand costi-sì a l'han lassaje a la coron-a con un tratà.

Vers ël 1760 la popolassion a l'era, a stim, ëd 150.000 përson-e, dont ij tre quart a j'ero dë s-ciav.

### La secession
Ai 20 dë dzèmber dël 1860, la Carolin-a dël Sud a l'é separasse da l'Union.

## Conomìa
Ël prodot anterior ëspòrch an Carolin-a dël Sud a l'é ëd 136 miliard ëd dòlar.

## Organisassion polìtica
La Carolin-a dël Sud a contribuiss con 8 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Dakota dël Nòrd

Ël **Dakota dël Nòrd** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 183.272 km² e na popolassion ëd 634.360 abitant. 

A resta ant la macroregion ciamà comunement **[[Midwest]]**. A confin-a a nòrd col Canadà, a òvest col Montan-a, a sud col Dakota dël Sud, a est col Minnesota.

La capital a l'é Bismarck (55.532 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Fargo (90.599 abitant).

## Stòria
Ël Dakota dël Nord a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1889.

## Organisassion polìtica
Ël Dakota dël Nòrd a contribuiss con 3 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Dakota dël Sud

Ël **Dakota dël Sud** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 199.905 km² e na popolassion ëd 754.844 abitant. 

A resta ant la macroregion ciamà comunement **[[Midwest]]**. A confin-a a nòrd col Dakota dël Nòrd, a òvest col Montan-a e col Wyoming, a sud col Nebraska, a est col Minnesota e con l'Iowa.

La capital a l'é Pierre (13.876 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Sioux Falls (123.975 abitant), ch'a l'é cò l'ùnica sita ch'a l'abia pì che 100.000 abitant.

## Geografìa e teritòri
Ël fium Missouri a na separa la part ossidental, ëd vàude servaje, anté ch'as treuvo j'arseve dj'Indian, da la pian-a, andoa a l'é coltivà ël gran.
Ma ëdcò ant la pian-a a est dël Missouri le condission climàtiche a son difìcij për le temperadure estreme, përchè ch'a pieuv pòch e j'orissi a rivo a l'amprovista.

L'òr e 'l gran a son ij prodòt prinsipaj dlë stat.
Ij giassiment ëd l'òr as treuvo an sle Black Hills, na cita caden-a 'd montagne an tra ij fium Cheyenne e Belle Fourche, arnomà për la presensa dël mont Rushmore: ansima a soe rochere lë scultor Gutzon Borglum a l'ha scurpì an tra 'l 1927 e 'l 1941 ij ritrat gigantesch ëd Washington, Jefferson, Lincoln e Roosevelt.

## Stòria
Ij doi stat dël Dakota a fasìo part dl'antica Luisian-a, ansima a la qual la Fransa a l'avìa proclamà soa sovranità dal 1682, e a son ëstàit catà da jë Stat Unì dël 1803, ansema al rest ëd la Luisian-a.
Tutun, la colonisassion a l'é andàita pian, ostacolà da le tribù indian-e.
Dël 1861 ël congress a l'ha arconossù ël Dakota Territory che dël fërvé 1889, apress avèj përdù part ëd sò teritòri a vantage dël Montan-a (1864) e dël Wyoming (1868) ch'a j'ero pen-a formasse, a l'é separasse an Dakota dël Nord e Dakota dël Sud.
Ij doi stat a son ëstàit admetù ant l'Union.

## Organisassion polìtica
Ël Dakota dël Sud a contribuiss con 3 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Florida

La **Florida** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 154.077 km² e na popolassion ëd 22,2 milion d'abitant (stima5 2024), essend ël ters stat pì popolà dël pais.

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[South]]**. A l'é na penìsola ch'a resta antra ël Gòlf dël Méssich a òvest e l'Océan Atlàntich a est; a confin-a a nòrd con l'Alabama e con la Geòrgia, 

La capital a l'é Tallahassee (201.731 abitant). La sità pì popolà a l'é Jacksonville (949.611), ma a-i son ëdcò d'àree metropolitane motobin àmpie e conossùe coma Miami, Tampa, Saint Petersburg, Hialeah, Orlando e Fort Lauderdale. A l'é la pì granda destinassion turìstica djë Stat Unì për ij turista nassjonaj.

## Stòria
Ël nòm "Florida" (Tèra dle Fior) a l'é stàit daje da l'esplorador Ponce de León dël 1513. A l'é stàita na colònia spagneula e peui anglèisa prima 'd torné a la Spagna. Jë Stat Unì a l'han catà la Florida da la Spagna dël 1819 con ël Tratà d'Adams-Onís.

A l'é stàita admetùa ant l'Union ël 3 ëd mars dël 1845 com ël 27ë stat.

Ai 10 ëd gené dël 1861 a l'é separassne për intré ant jë Stat Confederà d'América durant la Guèra 'd Secession.

## Organisassion polìtica
La Florida a contribuiss con 30 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union, essend un djë stat "sìngher" pì amportant.

Ël goernador a l'é Ron DeSantis (Partì Republican, dal 2019). Lë stat a l'é stàit tradissionalment considerà në "swing state" (stat an bilansi), ma ant j'ùltim agn a l'ha tirà pì vers ël Partì Republican.

## Economìa
L'economìa a l'é basà dzortut an sël turism (Disney World, Universal Studios, Miami Beach), l'agricoltura (portogaj, pomàtiche), l'aeronàutica, e ij servissi finansiari. A l'ha 'dcò 'n'industria spassial motobin ativa (Cape Canaveral). La popolassion a chërs motobin an pressa për via dl'imigrassion da d'àutri stat e da l'América Latin-a.
Geòrgia (Stat Unì d'América)

La **Geòrgia** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 154.077 km² e na popolassion d' 8.829.383 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[South]]**. A confin-a a nòrd col Tenessì e con la Carolin-a dël Nòrd, a òvest con l'Alabama, a sud con la Florida, a est con la Carolin-a dël Sud e con l'Ocean Atlàntich.

La capital a l'é Atlanta (423.019 abitant), ch'a l'é ëdcò la sità pì popolà dlë stat. Àutre sità importante a son Augusta, Columbus, Savannah, Athens, Macon e Rome.

## Stòria
### Ël perìod colonial
La Geòrgia a l'é stàita la dariera colònia anglèisa ant ël nòrd Mérica, la nùmer tërdes.
Ël fondador a l'é stàit James Oglethorpe e ël nòm a restava an onor ëd Giòrs II.

Oglethorpe a l'é partì da l'Anghiltèra ant la prima dël 1733 e a l'é rivà a lë sboch dël fium Savannah, anté ch'a l'ha fondà na sità con ël midem nòm dël fium.
L'ann apress la fondassion ëd Savannah, a l'han fondà Ebenezer.
Ël midem ann, Oglethorpe a l'é partì për l'Anghiltèra e a l'é tòst tornà an ëmnand d'àutri imigrant.

La Geòrgia a l'é stàita l'ùnica dle tërdes colònie a arsèive d'agiut finansiari con un vot dël parlament.
A diferensa da j'àutre colònie, an Geòrgia a l'ancamin l'han proibì la s-ciavitù e l'amportassion ëd licor antossiant.
Oglethorpe a l'era stàit goernador për dódes agn, cand a l'é tornà an Anghiltèra.

Dël 1749 la s-ciavitù a l'é stàita përmetùa, ma sota dle laj për ël tratament uman ëd jë s-ciav.
Dël 1752 a l'é vnùita colònia real.
La gent adess a elegìa na ciambrea e ël re a nominava ël goernador.

Al temp ëd l'arvolussion, la Geòrgia a contava sinquantamila përson-e, dont la mità dë s-ciav.

### La secession
Ai 19 ëd gené dël 1861, la Geòrgia a l'é separasse da l'Union.

## Organisassion polìtica
La Geòrgia a contribuiss con 16 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Hawaii

J'ìsole **Hawaii** a constituisso un dij 50 Stat Federaj djë Stat Unì d'América.
A l'han na surfassa ëd 28.337 km² e na popolassion d' 1.262.840 abitant.

A resto ant ël mes dl'Océan Passìfich.

La capital a l'é Honolulu (371.657 abitant), ch'a l'é 'dcò la sità pì popolà e l'ùnica ch'a l'abia pì che 100.000 abitant. 

## Stòria
Le Hawaii a son ëstàite gionzùe a jë Stat Unì ai 7 ëd luj dël 1898.

## Organisassion polìtica
Le Hawaii a contribuisso con 4 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.


Categorìa:Ìsole dl'Osseania
Connecticut

Ël **Connecticut** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 14.371 km² e na popolassion ëd 3.503.604 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[Northeast]]**. A confin-a a nòrd col Massachusetts, a òvest con lë stat ëd New York, a sud con l'Océan Atlàntich, a est col Rhode Island.

La capital a l'é Hartford (121.578 abitant). La sità pì popolà dlë stat a l'é Bridgeport (139.529 abitant). Àutre sità con pì che 100.000 abitant a son New Haven, Stamford, e Waterbury.

## Stòria
Ël prim goernador a l'é stàit John Haynes.

Dël 1639 an Connecticut a l'é stàita adotà la prima constitussion ëd Mérica.

Ël Connecticut a l'é un dij tërdes ëstat originari dl'Union.

## Organisassion polìtica
Ël Connecticut a contribuiss con 7 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Idaho

L**'Idaho** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 216.632 km² e na popolassion d'1.393.262 abitant. 

A resta ant la macroregion ciamà comunement **[[West]]**. A confin-a a nòrd col Canadà, a òvest con lë stat ëd Washington e con l'Oregon, a sud con Nevada e Utah, a est con Wyoming e Montan-a.

La capital a l'é Boise (211.830 abitant), ch'a l'é cò la sità pì popolà dlë stat. 

## Stòria
L'Idaho a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1890.

## Organisassion polìtica
L'Idaho a contribuiss con 4 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Illinois

L**'Illinois** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 149.998 km² e na popolassion ëd 12.713.634 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[Midwest]]**. A confin-a a nòrd col Wisconsin, a òvest con l'Iowa e col Missouri, a sud col Kentucky, a est con l'Indian-a.

La capital a l'é Springfield (111.454 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Chicago (2.896.016 abitant). Àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Rockford, Aurora, Naperville, Peoria e Joliet.

## Stòria
L'Illinois a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1818.

## Organisassion polìtica
L'Illinois a contribuiss con 21 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Indian-a

L**'Indian-a** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 94.321 km² e na popolassion ëd 6.237.569 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[Midwest]]**. A confin-a a nòrd col Michigan, a òvest a confin-a con l'Illinois, a sud col Kentucky, a est con l'Ohio.

La capital a l'é Indianapolis (791.926 abitant), ch'a l'é cò la sità pì popolà dlë stat. Àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Fort Wayne, Evansville, South Bend e Gary.

## Stòria
L'Indian-a a l'é stàita admetùa ant l'Union dël 1816.

## Organisassion polìtica
L'Indian-a a contribuiss con 11 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Iowa

**Iowa** a l'é në stat federal djë Stat Unì ch'as treuva ant la region dël Midwest, considerà part ëd la Corn Belt (la sintura dël gran). A l'ha na surfassa ëd 145.743 km² e na popolassion ëd 3.190.369 abitant (censiment 2020, stima 2024). As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[Midwest]]**. A confin-a a nòrd col Minnesota, a òvest col Nebraska e col Dakota dël Sud, a sud col Missouri, a est con l'Illinois e col Wisconsin.

La capital a l'é Des Moines (214.133 abitant), ch'a l'é cò la sità pì popolà dlë stat. L'ùnica àutra sità con pì che 100.000 abitant a l'é Cedar Rapids (137.710 abitant).

## Stòria
Ël teritòri a l'era abità da vàrie tribù native, com Sauk, Fox e Ioway (che a l'han dàit ël nòm a lë stat). Ij prim europé a rivé a son stàit ij fransèis Louis Joliet e Jacques Marquette dël 1673, ch'a l'han esplorà ël fium Mississippi. La zòna a l'é stàita vendùa a jë Stat Unì con l'Aquist dla Luisian-a dël 1803. L'Iowa a l'é stàita admetùa ant l'Union ël 28 dë dzèmber dël 1846 com ël 29m stat.

Durant la guèra 'd secession, l'Iowa a l'ha mandà soldà a l'Union. D'apress la guèra, a l'é dësvlupasse l'agricoltura, dzortut la coltivassion ëd mais e 'd sòja, e lë stat a l'ha pijà 'l nòm ëd "Capital mondial dla produssion alimentar".

## Geografìa e conomìa
L'Iowa a l'é un-a dle region pì piate djë Stat Unì, caraterisà da 'd colin-e dosse e da 'n teren rich për l'agricoltura (ël "loess"). A l'é 'l prim stat për produssion ëd mais, sòja e crin . L'economìa a l'é basà an sl'agricoltura, ma 'dcò an sla trasformassion alimentar, an sle màchine, ant j'assicurassion e ant la finansa (Des Moines a l'é un sènter assicurativ amportant). A l'é 'dcò 'l prim produtor d'etanl djë Stat Unì.

## Polìtica
L'Iowa a contribuiss con 6 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union. A l'é famos përchè a ten ël prim caucus dla stagion dle primarie, e sòn a-j dà n'anfluensa sproporzionà ant la selession dij candidà. La polìtica a l'é storicament moderà e populista, con un echilibri antra Democràtich e Republican.
Kansas

Ël **Kansas** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 213.096 km² e na popolassion ëd 2.735.502 abitant. 

A resta ant la macroregion ciamà comunement **[[Midwest]]**. A confin-a a nòrd col Nebraska, a òvest col Colorado, a sud con l'Oklahoma, a est col Missouri.

La capital a l'é Topeka (122.377 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Wichita (344.284 abitant). Àutre sità ch'a l'han pì che 100.000 abitant a son Overland Park, Sità ëd Kansas e Olathe.

## Stòria
Ël Kansas a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1861.

## Conomìa
A l'é lë stat american ch'a fa pì 'd gran.

## Organisassion polìtica
Ël Kansas a contribuiss con 6 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Distret ëd Columbia

Ël **distret ëd Columbia** a l'é ël distret federal djë Stat Unì. A coincid an estension col teritòri ocupà da la sità ëd Washington, capital ëd tuta la nassion. A l'ha na surfassa ëd 179 km² e na popolassion ëd 553.523 abitant. 

A l'é posissionà an sle sponde dël fium Pòtomac, antra jë stat dël Maryland e dla Virginia.

## Organisassion polìtica
Ël distret ëd Columbia a contribuiss con 3 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.

Categorìa:Stat Unì d'América
Colorado

Ël **Colorado** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 269.837 km² e na popolassion ëd 5.839.926 abitant (stima 2021).

A resta ant la macroregion ciamà comunement **[[West]]** (Ossident). A confin-a a nòrd con Wyoming e Nebraska, a òvest con lë Utah, a sud con Neuv Méssich e Oklahoma, a est col Nebraska e Kansas.

La capital a l'é Denver (circa 715.000 abitant), ch'a l'é cò la sità pì popolà dlë stat. Àutre sità ch'a l'han pì che 100.000 abitant a son: Colorado Springs, Aurora, Lakewood, Fort Collins, Westminster, Thornton, Arvada e Pueblo.

## Geografìa
Ël Colorado a l'é ciamà "lë Stat ëd le Montagne Rocose", përchè a conten na part significativa dle Montagne Rocose. A l'é l'ùnich stat djë Stat Unì ch'a l'abia tuta soa surfassa a pì 'd 1.000 méter d'autëssa. Ël pì àut mont a l'é ël Mont Elbert, con 4.401 méter, mentre ël pì bass as treuva al confin con ël Kansas (1.011 méter). A l'é traversà dai fium Colorado, Arkansas, Rio Grande e South Platte. Ël clima a l'é continental e sech, con invern frèid e istà càude.

## Stòria
La region a l'era originariament abità da tribù indìgene com j'Arapaho, ij Cheyenne, j'Ute e j'Apache. Dël sécol XVI, jë spagneuj a l'han esplorà la zòna. Dòp la guèra Méssican-Americana (1848), ël teritòri a l'é passà a jë Stat Unì.
La Corsa a l'òr dël Colorado dël 1858-59 a l'ha atirà 'd milen-e 'd colon e a l'ha ativà la creassion dël Teritòri dël Colorado (1861). Lë stat a l'é stàit ametù ant l'Union dël 1m d'agost 1876, com ël **38 stat**, e për sòn a l'é ciamà "The Centennial State" (lë Stat dël Sentenari).

## Organisassion polìtica
Ël Colorado a contribuiss con **9 grand eletor** a j'elession pressidensiaj dl'Union. A l'é considerà në stat "batajà" an j'elession. La capital a l'é Denver, ch'a l'é 'dcò 'l sènter econòmich e cultural.
Lë stat a l'é partagià an 64 contà. Ël govern a l'é organisà conforma na Costitussion adotà dël 1876.

## Economìa
L'economìa dël Colorado as basa dzortut ansima a l'estrassion mineraria (òr, argent, urani, molibden), l'energìa (petròli, gas natural, energìa eòlica e solar), l'agricoltura (carn, làit, gran) e ël turism (spòrt invernaj, alpinism, paisage). An pi, a l'é un sènter amportant për la tecnologìa avansà e l'aerospassial, con present ëd società coma Lockheed Martin e Ball Aerospace.

## Cultura
Ël Colorado a l'é famos për soa natura e soe atività a l'aria duverta. A òspita vàire parch nassional e statal, tanme ël Rocky Mountain National Park e ël Mesa Verde National Park (patrimòni UNESCO). A l'é 'dcò në stat liberal ant la cultura, con na tendensa progressista ant la polìtica, dzortut ant le sità prinsipaj.

## Aministrassion
Ël governador dlë stat a l'é **Jared Polis** (democràtich, dal 2019). Ël senà 'd lë stat a l'ha 35 mèmber, la Ciambrea dij Rapresentant a l'ha 65 mèmber.

## Galarìa

Figura:Mount Elbert.jpg|Mont Elbert, la sima pì àuta dël Colorado
Figura:Denver skyline.jpg|Skyline ëd Denver


## Vardé 'dcò
* Montagne Rocose
* Denver
* Corsa a l'òr dël Colorado
Kentucky

Ël **Kentucky** (an anglèis: *Commonwealth of Kentucky*) a l'é në stat federal djë Stat Unì ch'as treuva ant la region sud-oriental, considerà part dël South e dël Midwest . A l'ha na surfassa ëd 104.749 km² e na popolassion ëd 4.526.153 abitant (stima 2024) . A confin-a a nòrd con Illinois, Indian-a e Ohio, a òvest con ël Missouri, a sud con ël Tenessì, a est con la Virginia e con la Virginia Ossidental.

La capital a l'é Frankfort (28.602 abitant). La sità pì popolà dlë stat a l'é Louisville (628.594 abitant, ma l'àrea metropolitan-a a l'é 'd 1,3 milion). L'ùnica àutra sità con pì che 100.000 abitant a l'é Lexington (322.570 abitant).

## Stòria
Ël teritòri a l'era originariament abità da nativ american com Cherokee, Shawnee e Chickasaw. La prima colonisassion europea a l'é stàita anglèisa e ël nòm a ven da na paròla irochèisa ch'a veul dì "pra 'd doman" o "teritòri dël doman" . Dël 1776 a l'é dventà na contà dla Virginia e peui, dòp la guèra d'indipendensa, a l'é stàit separà për formé un neuv stat. Ël Kentucky a l'é stàit ametù ant l'Union ël 1m ëd giugn dël 1792, com ël 15m stat, ël prim a òvest dij mont Allegheny.

Durant la guèra 'd secession, ël Kentucky, formalment neutral, a l'ha mandà soldà an tute e doe le part. A l'é stàit ël leugh ëd nàssita dël pressident confederà Jefferson Davis e dël pressident unionista Abraham Lincoln.

## Geografìa e conomìa
La part ossidental dël Kentucky a l'é na pian-a (Jackson Purchase), la part sentral a l'é la region dle colin-e (Bluegrass region), famosa për ij sò prà con erba bleuva e për l'alevament ëd cavaj ëd sangh pur . A est a-i son ij mont Allegheny. L'economìa a l'é basà an sl'agricoltura (mais, sòja, tabach), an sle min-e ëd carbon (ters stat për produssion) e an sl'industria (dzortut automobilìstica, con jë stabiliment ëd Toyota, Ford e General Motors). A l'é 'dcò arnomà për la produssion ëd burbon (ël whiskey american) e për le corse dij cavaj (Derby dël Kentucky).

## Organisassion polìtica
Ël Kentucky a contribuiss con 8 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union. La polìtica a l'é storicament dominà dai Democràtich, ma ant j'ùltim agn ël Partì Republican a l'ha vagnà posission. La costitussion dël Kentucky a definiss lë stat com un "Commonwealth" (un termo ch'a l'ha gnun efet legal particolar).

Categorìa:Kentucky
Maryland

Ël **Maryland** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 32.160 km² e na popolassion ëd 5.558.058 abitant.

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[South]]**. A confin-a a nòrd con la Pennsylvania, a òvest e a sud con la Virginia e la Virginia Ossidental, a est con ël Delaware e con l'Océan Atlàntich.

La capital a l'é Annapolis (35.838 abitant). La sità pì popolà dlë stat a l'é Baltimora (638.614 abitant), ch'a l'é ëdcò l'ùnica sità con pì che 100.000 abitant.

## Stòria
### La fondassion
Ël nòm dël Maryland a l'era stàit sërnù da re Carl I an onor ëd soa fomna Enrichëtta Marìa.
Ël fondador a l'é stàit Cecilius Calvert, sgnor ëd Baltimora, ch'a l'avìa arseivù ël papé ëd constitussion ëd la colònia.
Cost papé a fissava ël termo setentrional al paralel nùmer 40, col meridional a la riva sud dël fium Potomac e col ossidental al meridian ch'a passa për la sorgiss d'ës fium.
Ël teritòri a së spantiava a est fin-a a l'Océan Atlàntich e a comprendìa tut col che al di d'ancheuj a l'é lë stat dël Delaware e part ëd la Pennsylvania e dla Virginia Ossidental.
Ël papé a stabilìa che Calvert a dovìa tuti j'agn mandé al re doe flece indian-e, an sign ëd sot-mission a la coron-a, e che s'a l'èisso trovà dl'òr o dl'argent la quinta part a dovìa esse pagà al re.
Ma a part sòn, ël propretari Calvert a l'avìa un podèj scasi real.
A podìa nen buté dle taje an sla gent sensa sò acòrd, ma a podìa bate moneda, fé la guèra e la pas, grassié ij criminaj, stabilì dle cort e dé tìtoj ëd noblëssa.

An dzorpì, ël papé a stabilìa che le laj a dovìo esse fàite dal proprietari e da j'òm lìber.
A l'é për sòn che a la mità dël sécol ch'a fa XVII ël Maryland a l'avrà un sistema arpresentativ e na legislassion bicameral.

Ij prim colon, anviron tërzent, a son rivà ant ël Maryland dël mars 1634.
Leonard Calvert, frel dël propietari, a l'é stàit cap ëd la colònia e a l'é vnune ël prim goernador efetiv.
A j'ero anstalasse an sna cita ìsola a la boca dël Potomac e a l'han pagà la tèra ai nativ an dasendje d'assul e ëd tëssù.

### L'at ëd toleransa
Dël 1649 an Maryland a l'é stàit antroduvù l*'At ëd toleransa*, ch'a përmëtìa për laj l'esistensa ëd tute le confession cristian-e.
Cost at a l'é restà an vigor për vàire agn, con ëd curte anterussion.

### Colònia real
Dël 1691 ël Maryland a l'é dventà provinsa real e a l'é restà parèj findi al 1715.
Dventà colònia real, un dij prim at a l'é stàit na laj ch'a stabilìa la Cesa d'Anghiltèra e a butava sota përsecussion ij catòlich e, an na mzura pì cita, ij puritan.
La capital a l'é stàita tramudà da St. Mary's a Providence (che al di d'ancheuj as ciama Annapolis).

Dël 1715 ël goern a l'é tornà ant le man ëd la famija Calvert, për la precision a Benedict Calvert, quart ësgnor ëd Baltimora.
Ma chiel-sì a l'é mòrt tòst e sò fieul Charles, ëd sëddes agn, a l'é dventà ël propietari.
La colònia a l'é restà ant le man dij Calvert fin-a a l'arvolussion.

## Organisassion polìtica
Ël Maryland a contribuiss con 10 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Massachusetts

Ël **Massachusetts** (nòm ofissial: *Commonwealth of Massachusetts*) a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 27.360 km² e na popolassion ëd 6.416.505 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[Northeast]]**. A confin-a a nòrd col Vermont e col New Hampshire, a òvest con lë stat ëd New York, a sud col Connecticut e col Rhode Island, a est con l'Ocean Atlàntich.

La capital a l'é Boston (589.141 abitant), ch'a l'é ëdcò la sità pì popolà dlë stat.
Àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Worcester, Springfield, Lowell e Cambridge.

## Stòria
### Ël perìod colonial
Për anviron 150 agn da soa fondassion, ël Massachusetts a l'é stàit ciamà *Massachusetts Bay*.

Dël 1643 a l'han abolì ël sarament ëd fedeltà a la coron-a.

Dël 1656 a l'han ancaminà a riveje ij quàcher.

Dël 1684, Carl II a l'é riussì a fé scancelé ël papé fondador dël Massachusetts.

### L'Union
Ël Massachusetts a l'é un dij tërdes ëstat originari dl'Union.

## Organisassion polìtica
Ël Massachusetts a contribuiss con 12 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Michigan

Ël **Michigan** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 250.941 km² e na popolassion ëd 10.112.620 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[Midwest]]**. A confin-a a nòrd e a est coj Grand Lagh, al confin col Canadà, a òvest a confin-a col Wisconsin, a sud con Wisconsin, Indian-a e Ohio.

La capital a l'é Lansing (119.128 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Detroit (900.198 abitant). Àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Grand Rapids, Warren, Flint e Ann Arbor.

## Stòria
Ël Michigan a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1837.

## Organisassion polìtica
Ël Michigan a contribuiss con 17 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Minnesota

Ël **Minnesota** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 225.365 km² e na popolassion ëd 5,7 milion d'abitant (stima 2024).

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[Midwest]]**. A confin-a a nòrd col Canadà (provincie d'Ontario e Manitoba), a òvest col Dakota dël Nòrd e col Dakota dël Sud, a sud con l'Iowa, a est col Wisconsin, e a nòrd-est a l'é bagnà dal Lagh Superior.

La capital a l'é Saint Paul (311.527 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Minneapolis (429.954 abitant). Le doe sità a son cognossùe 'me le "Sità Binele" (Twin Cities) e a formo 'l nùcleo metropolitan prinsipal.

## Stòria
Ël teritòri a l'era originari dij pòpoj nativ Ojibwe e Dakota. Ij prim esplorador europé a son ij franseis. A l'é dventà part djë Stat Unì con ël Tratà ëd Parìs (1783). Ël Minnesota a l'é stàit ametù ant l'Union ël 11 ëd magg dël 1858 com ël 32esim stat. A l'ha avù 'n ròl amportant ant l'industria 'd bòsch e 'd gran.

## Organisassion polìtica
Ël Minnesota a contribuiss con 10 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union. Storicament a l'é considerà në stat "swing" (an bilansi), ma ant j'ùltim agn a l'ha tendù a voté për ël Partì Democràtich. Ël goernador a l'é Tim Walz (Democràtich, dal 2019).

## Economìa e coltura
L'economìa a l'é basà an sla tecnologìa, j'asiende 'd sanità (coma la Mayo Clinic), l'industria alimentar, l'agricoltura (gran, sòja) e 'l comersi al détail (Target a l'ha soa sede sì). Ël pais a l'é ciamà "la Tèra dle 10.000 Lagh" për via dij sò vàire còrp d'eva. A l'ha na fòrta tradission ëd cooperativisme e 'd protession dl'ambient.
Mississippi

Ël **Mississippi** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 125.546 km² e na popolassion ëd 2.902.966 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[South]]**. A confin-a a nòrd col Tenessì, a òvest con l'Arkansas e la Luisian-a, a sud con la Luisian-a e l'Océan Atlàntich (Gòlf dël Méssich), a est con l'Alabama.

La capital a l'é Jackson (184.256 abitant), ch'a l'é ëdcò la sità pì popolà dlë stat e l'ùnica con pì che 100.000 abitant.

## Stòria
Ël Mississippi a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1817.
Ai 9 ëd gené dël 1861 a l'é separassne.

## Organisassion polìtica
Ël Mississippi a contribuiss con 6 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Montan-a

Ël **Montan-a** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 381.156 km² e na popolassion ëd 926.865 abitant. 

A resta ant la macroregion ciamà comunement **[[West]]**. A confin-a a nòrd col Canadà, a òvest con l'Idaho, a sud col Wyoming, a est con Dakota dël Nòrd e Dakota dël Sud.

La capital a l'é Helena (25.780 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Billings (110.263 abitant) e la sconda sità pì popolà a l'é Missoula. 

## Stòria
Ël Montan-a a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1889.

## Organisassion polìtica
Ël Montan-a a contribuiss con 3 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Nebraska

Ël **Nebraska** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 200.520 km² e na popolassion d' 1.747.214 abitant. 

A resta ant la macroregion ciamà comunement **[[Mid West]]**. A confin-a a nòrd col Dakota dël Sud, a òvest col Colorado e col Wyoming, a sud col Colorado e col Kansas, a est col Missouri e con l'Iowa.

La capital a l'é Lincoln (225.581 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Omaha (390.007 abitant).

## Stòria
Ël Nebraska a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1867.

## Organisassion polìtica
Ël Nebraska a contribuiss con 5 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Nevada

Ël **Nevada** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 286.585 km² e na popolassion ëd 2.334.771 abitant. 

A resta ant la macroregion ciamà comunement **[[West]]**. A confin-a a nòrd con Oregon e Idaho, a òvest e a sud con la Califòrnia, a est con lë Utah e l'Arison-a.

La capital a l'é Carson City (52.457 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Las Vegas (534.847 abitant). Àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Reno, Henderson, Paradise, Sunrise Manor, North Las Vegas e Spring Valley.

## Stòria
Ël Nevada a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1864.

## Organisassion polìtica
Ël Nevada a contribuiss con 6 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
New Jersey

Ël **Neuv Jersey** (*New Jersey* an anglèis) a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 22.608 km² e na popolassion d' 8.698.879 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[Northeast]]**. A confin-a a nòrd con lë stat ëd New York, a òvest a confin-a con la Pennsylvania e col Delaware, a sud e a est con l'Ocean Atlàntich.

La capital a l'é Trenton (85.403 abitant). La sità pì popolà dlë stat a l'é Newark (273.546 abitant). Autre sità con pì che 100.000 abitant a son Jersey City, Paterson, ed Elizabeth.

## Organisassion polìtica
Ël New Jersey a contribuiss con 15 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Ohio

L**'Ohio** o **Oàj** l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 116.096 km² e na popolassion d'11.459.011  abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[Midwest]]**. A confin-a a nòrd col Michigan e col Lagh Erie, al confin col Canadà, a òvest a confin-a con l'Indian-a, a sud col Kentucky e con la Virginia Ossidental, a est con la Pennsylvania.

La capital a l'é Columbus (711.470 abitant), ch'a l'é cò la sità pì popolà dlë stat. Àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Cleveland, Cincinnati, Toledo, Akron e Dayton.

## Stòria
L'Ohio a l'é intrà ant l'Union dël 1802.

## Organisassion polìtica
L'Ohio a contribuiss con 18 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Oklahoma

L**'Oklahoma** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 181.196 km² e na popolassion ëd 3.523.553 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[South]]**. A confin-a a nòrd con ël Colorado e con ël Kansas, a òvest con ël Neuv Méssich e con ël Texas, a sud con ël Texas e con l'Océan Atlàntich (Gòlf dël Méssich), a est con ël Missouri e l'Arkansas.

La capital a l'é Oklahoma City (523.303 abitant), ch'a l'é ëdcò la sità pì popolà dlë stat.
Àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Tulsa e Norman.

## Organisassion polìtica
L'Oklahoma a contribuiss con 7 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.

La goernatris a l'é Mary Fallin (republican-a).
Tenessì

Ël **Tenessì** (cherokee: ᏔᎾᏏ *Ta-na-si*; an lenga anglèisa: *Tennessee*) a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 109.247 km² e na popolassion ëd 5.900.962 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[South]]**. A confin-a a nòrd con ël Kentucky e la Virginia, a òvest con ël Missouri e l'Arkansas, a sud con ël Mississippi, l'Alabama e la Geòrgia, a est con la Carolin-a dël Nòrd.

La capital a l'é Nashville (626.681 abitant (2010)). La sità pì popolà dlë stat a l'é Memphis (655.155 abitant (2012)). D'àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Knoxville, Chattanooga e Clarksville.

## Stòria
Ël Tenessì a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1796.
A j'8 ëd giugn dël 1861 a l'é separassne.

## Organisassion polìtica
Ël Tenessì a contribuiss con 11 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Texas

Ël **Texas** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 696.241 km² e na popolassion ëd 22.490.022 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[South]]**. A confin-a a nòrd con ël Neuv Méssich e con l'Oklahoma, a òvest con ël Neuv Méssich e con ël Méssich, a sud con ël Méssich e con l'Océan Atlàntich (Gòlf dël Méssich), a est con l'Arkansas e la Luisian-a.

La capital a l'é Austin (964.254 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Houston (2.012.626 abitant), àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Dallas, San Antonio, El Paso, Fort Worth, Arlington, Corpus Christi, Plano e Garland.

## Stòria
Ël Texas a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1845.
Al 1m ëd fërvé dël 1861 a l'é separassne.

## Organisassion polìtica
Ël Texas a contribuiss con 34 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.

Ël goernador a l'é Rick Perry (republican).

## A pòrto sò nòm
* Tor dël Texas
New York (stat federal)

Lë stat ëd **Neuva York** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 141.205 km² e na popolassion ëd 19.541.000 abitant.

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[Northeast]]**. A confin-a a nòrd e a òvest con ël Canadà, a sud con la Pennsylvania e col New Jersey, a est col Vermont, col Massachusetts, col Connecticut e con l'Océan Atlàntich.

La capital a l'é Albany (95.658 abitant). La sità 'd Neuva York a l'é la pì popolà dlë stat (8.091.700 abitant). Àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Buffalo, Rochester, Yonkers e Syracuse.

## Stòria
Lë stat ëd Neuva York a l'é intrà ant l'Union ant ël 1788.

## Organisassion polìtica
Ël goernador a l'é Kathy Hochul (dal 2021).

Lë stat ëd Neuva York a contribuiss con 31 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Utah

Lë **Utah** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 219.887 km² e na popolassion ëd 2.389.039 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[West]]**. A confin-a a nòrd con Idaho e Wyoming, a òvest col Nevada, a sud con l'Arison-a, a est col Colorado.

La capital a l'é Salt Lake City (181.743 abitant), ch'a l'é cò la sità pì popolà dlë stat. L'àutra sità con pì 'd 100.000 abitant a l'é West Valley City.

## Stòria
Lë Utah a l'ha podù dventé në stat ëd l'Union mach arnonsiand, almanch ant la forma, a la poligamìa.

## Organisassion polìtica
Lë Utah a contribuiss con 5 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Vermont

Ël **Vermont** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 24.923 km² e na popolassion ëd 621.394 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[Northeast]]**. A confin-a a nòrd col Canadà, a òvest con lë stat ëd New York, a sud col Massachusetts, a est col New Hampshire.

La capital a l'é Montpelier (8.035 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Burlington (38.889 abitant). 

## Stòria
Ël Vermont a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1791, prim ëstat apress dij tërdes fondador.

## Organisassion polìtica
Ël Vermont a contribuiss con 3 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Virginia

La **Virginia** (Offisialment: *Commonwealth of Virginia*) a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 110.862 km² e na popolassion ëd 7.459.827 abitant.
A l'ha pijà sò nòm an onor dl'argin-a Elisabeta.

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[South]]**. A confin-a a nòrd con la Virginia Ossidental e col Maryland, a òvest con ël Kentucky, a sud con ël Tenessì e con la Carolin-a dël Nòrd, a est con l'Océan Atlàntich.

La capital a l'é Richmond (192.494 abitant). La sità pì popolà dlë stat a l'é Virginia Beach (440.098 abitant). Àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Norfolk, Chesapeake, Newport News, Hampton e Alexandria.

## Stòria
La prima colònia, Jamestown, a l'é dël 1607.

Ai 17 d'avril dël 1861, la Virginia a l'é separasse da l'Union.
A l'é rintrane ëd fasson ofissial ant ël 1870, apress la guèra ëd secession.

## Organisassion polìtica
La Virginia a contribuiss con 13 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Virginia Ossidental

La **Virginia Ossidental** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 62.809 km² e na popolassion d'1.815.354 abitant. 

A resta ant la macroregion ciamà comunement **[[South]]**. A confin-a a nòrd con Ohio, Pennsylvania e Maryland, a òvest con Kentucky e Ohio, a sud con la Virginia, a est con Maryland e Virginia.

La capital a l'é Charleston (53.421 abitant), ch'a l'é ëdcò la sità pì popolà dlë stat.

## Stòria
La Virginia Ossidental a l'é stàita admetùa ant l'Union dël 1863.

## Organisassion polìtica
La Virginia Ossidental a contribuiss con 5 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Washington (stat federal)

Lë stat ëd **Washington** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 184.824 km² e na popolassion ëd 5.894.121 abitant. 

A resta ant la macroregion ciamà comunement **[[West]]**. A confin-a a nòrd col Canadà, a òvest con l'Océan Passìfich, a sud con l'Oregon, a est con l'Idaho.

La capital a l'é Olympia (42.514 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Seattle (569.101 abitant). Àutre sità con pì 'd 100.000 abitant a son Spokane, Tacoma, Vancouver e Bellevue.

## Stòria
Lë stat ëd Washington a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1889.

## Organisassion polìtica
Lë stat ëd Washington a contribuiss con 11 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Wisconsin

Ël **Wisconsin** a l'é në stat federal djë Stat Unì, ant la region dij Gròss Lagh. A l'ha na surfassa ëd 169.635 km² (escludend le part ëd lagh) e na popolassion stimà dël 2024 ëd 5,95 milion d'abitant.

As treuva ant la macroregion ciamà për sòlit **[[Mid-West]]**. A confin-a a nòrd e a est col Michigan (via lagh e tèra), a òvest col Minnesota e con l'Iowa, a sud con l'Illinois. A l'é bagnà a est dal Lagh Michigan.

## Sità prinsipaj
La capital a l'é Madison (269.840 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Milwaukee (577.222 abitant). L'ùnica àutra sità con pì che 100.000 abitant a l'é Green Bay.
Àutre sità amportante a son Kenosha, Appleton, Racine e Eau Claire.

## Stòria
Ël nòm a ven dal fium Wisconsin (da la parola Ojibwe *Meskonsing*). Ij prim europé a son ëstàit ij fransèis. A l'é stàit teritòri american dal 1783 e stat da l'29 ëd magg dël 1848. A l'é stàit l'épicentr dël moviment progressista ant ij prim dël sécol XX con Robert La Follette.

## Economìa
Ciamà "L'América da làit" për la produssion ëd làit, formagg (primà nassional) e vache. Ëdcò tanta coltivassion ëd mais, soja, e sèil. Industria dël bòsch, carta e birarìa (Milwaukee). Gròss sénter sanitari e arserca (Madison, Milwaukee).

## Organisassion polìtica
Ël Wisconsin a contribuiss con 10 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union. A l'é considerà un dij stat-sìngher pì amportant dël pais.

Ël goernador a l'é Tony Evers (democràtich, dal 2019). La delegassion al Congress a l'é spartìa. A l'é në stat motobin disputà ant le polìtiche nassionaj.

## Cultura
A l'é conossù për soa passion për l'American football (Green Bay Packers), ij bratwurst e la tradission alman-a. A l'ha 'l Wisconsin Dells, gròss sénter turìstich con parch acquàtich.
Wyoming

Ël **Wyoming** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 253.554 km² e na popolassion ëd 506.529 abitant. 

A resta ant la macroregion ciamà comunement **[[West]]**. A confin-a a nòrd col Montan-a, a òvest con Idaho e Utah, a sud con Utah e Colorado, a est con Nebraska e Dakota dël Sud.

La capital a l'é Cheyenne (53.011 abitant), ch'a l'é cò la sità pì popolà dlë stat. 

## Stòria
Ël Wyoming a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1890.

## Organisassion polìtica
Ël Wyoming a contribuiss con 3 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Maine

Ël **Maine** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa d' 86.542 km² e na popolassion d'1.317.253 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[Northeast]]**. A confin-a a nòrd-est e a nòrd-òvest col Canadà e a sud-òvest col New Hampshire; a l'é bagnà a sud-est da l'Océan Atlàntich.

La capital a l'é Augusta (18.560 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Portland (64.249 abitant). 

## Stòria
Ël Maine a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1820.

## Organisassion polìtica
Ël Maine a contribuiss con 4 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Catamarca

La **Catamarca** a l'è na provinsa dl'Argentin-a. Soa capital a l'è San Fernando.

Categorìa:Argentin-a
Còrdoba (provincia)

**Còrdoba** a l'é na provinsa dl'Argentin-a.
Soa capital a l'é la sità 'd Còrdoba.

Categorìa:Argentin-a
Jim Carrey

**James Eugene Carrey**, mej conossù tanme **Jim Carrey**, a l'é n'ator canadeis naturalisà american e a l'é nà ël 17 ëd gené dël 1962 a Newmarket, Ontario, ant ël Canadà.
A nass ant na famija motobin pòvra, tant che për chèich temp a l'han vivotà andrinta a un forgon postegià ant ël giardin dij parent. A l'ha manifestà fin da cit un talent còmich natural e a l'ha tacà a travajé an television e ant ël cine da quand ch'a l'era bin giovo. Ij film ëd sucess pì grand a son rivà ant j'Agn Novanta, e cò se a j'ero nen dle ciadeuvre e chiel a fasìa ël gadan an sussitand lë sgiaj dla crìtica, ël pùblich a l'ha dimostrà grand apressiament. A l'ha ëdcò arsità an film pì ampegnà, an rivand a vagné doi Golden Globe.

## Filmografìa

Carrey, Jim
Buenos Aires (provincia)

**Buenos Aires** a l'é la pì granda provinsa dl'Argentin-a. La capital a l'é La Plata.

Categorìa:Argentin-a
Jujuy (provincia argentin-a)

**Jujuy** a l'è na provinsa dl'Argentin-a. La capital a l'è San Salvador de Jujuy.


File:Cerro de los siete colores.jpg|
File:Pucará de Tilcara 01.JPG|
File:Camino a Villa Nougues (Tucumán).jpg|
File:Jujuy-Capital-P3110030.JPG|


Categorìa:Argentin-a
Salta (provinsa)

**Salta** a l'é na provinsa dl'Argentin-a. La capital a l'é Salta.

File:Salta-Square2.jpg
File: Cable Car to the Cerro San Bernardo - Salta - Argentina.jpg
File: Tren a las nubes cruzando Viaducto la Polvorilla.jpg
File: Argentine vineyard and mountains..jpg
File:Tour to the Quebrada de las Conchas.jpg
File: Quebrada de las Flechas - Argentina.jpg
File:Iruya 1.jpg
File: Salinas Grandes 052.JPG
File:Cachi 01.jpg
File:Camino a Cachi.jpg


Categorìa:Argentin-a
Santa Fe (provincia)

**Santa Fe** a l'è na provinsa dl'Argentin-a. La capital a l'è Santa Fe, ma la sità pì importanta a l'è Rosario.

Categorìa:Argentin-a
Renée Zellweger

**Renée Kathleen Zellweger** a l'è n'atris american-a e a l'è nà ël 25 d'avril dël 1969 a Katy, Texas, ant jë Stat Unì. A l'è intrà bastansa tard ant ël mond dlë spetàcol, an avend anans pià na laurea an Literatura Anglèisa. Apress jë studi a l'ha ancaminà a recité për la reclam e për cit film an Texas. Mach ant la sconda metà dj'Agn Novanta a taca a recité an film nen scadent, e a ven famosa për ël ròl dla mal ciapà Bridget Jones. Ant ël 2004 a l'ha arsèivù un Premi Òscar tanme pì brava atris nen protagonista për ël film Cold Mountain.

## Filmografìa

Zellweger, Renée
Topeka

**Topeka** a l'é la capital dël Kansas, Stat Unì d'América.
A conta 122.377 abitant.

## Stòria

A l'é staita importanta për la lòta contr la segragassion dij négher.

Categorìa:Comun dël Kansas
Ipotipòsi

L**'ipotipòsi** (dal grech *hypotýp&#333;sis*, «sbòss», derivà da *hypotypó&#333;*), a l'è na figura retòrica ch'a consist dël descrivi na persòn-a, na còsa, n'aveniment ò na situassiòn còn na tal vivassità e richëssa 'd particolar da dene squasi na rapresentassiòn visiva.

Categorìa:Figure retòriche
Lingòt

Ël **Lingòt** a l'era në stabiliment dla FIAT a Turin, dont costrussion a l'é ancaminà dël 1915.
Quand a l'é staita duvertà dël 1923 a l'era la pì granda fàbrica dël mond.
A l'ha sërà dël 1982.
Al dì d'ancheuj a l'é stàit trasformà ant un compless për fere e congress, centr comersial, auditòrium e obergi.

Categorìa:FIAT
Giandoja

**Giandoja** a l'é ën përsonage dël carlevé piemontèis e a l'é la mostacia piemontèisa pì avosà. 

Originari ëd Calianèt (na frassion ëd Castel Alfé), a pija soe caraterìstiche dël di d'ancheuj dël 1808, cand ij buratiné Giambatista Sales e Gioachin Bellone a smon-o an vir për ël Piemont dë spetàcoj dont ij protagonista a son *Giròni* e soa fomna *Girometa*.

Ël nòm Giandoja a l'é la contrassion ëd *Gian dla doja*, stranòm ëd Sales për sò bèive tant, ma 'dcò 'd Belon përché chiel a vnisìa da la frassion Oja 'd Racunis. Giandoja a l'ha sostituì Giròni 'me mostacia ëd Turin.

## A pòrto sò nòm
* Ij giandojòt

Categorìa:Mostacie
Categorìa:Turin
Villacidro

**Villacidro** (*Biddexidru* an sard a l'é na sità dla Sardëgna ëd 14.586 abitant; a l'é un dij doi capleugh dla provincia dël Medi Campidan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ignazio Fanni (dal 16/06/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dël Medi Campidan
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Provinsa dël Campidan ëd Mes

La **Provincia dël Campidan ëd Mes** a l'é an Sardëgna e a comprend 28 comun.
A l'ha na surfassa ëd 1.516 km² e a conta 103.810 abitant.
A l'ha doi capleugh: Sanluri e Villacidro. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la provincia d'Oristan, a est e a sud con la provincia ëd Càliari e a sud con la provincia ëd Carbònia-Iglesias. A l'é bagnà a òvest dal Mar ëd Sardëgna.

## Stòria
A l'é stàita istituìa ant ël 2001, dëstacandse da la provincia ëd Càliari. 

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'è Fulvio Tocco (dal 13/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sardëgna
Campidan ëd Mes
Provincia ëd Càliari

La **Provincia ëd Càliari** a l'é an Sardëgna e a comprend 71 comun.
A l'ha na surfassa ëd 4.596 km² e a conta 554.605 abitant.
Sò capleugh a l'é Càliari ch'a l'é ëdcò ël capleugh dla region. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd con le provinse ëd Nùoro, dl'Oliastra e d'Oristan e a òvest con le provinse ëd Carbònia-Iglesias e dël Medi Campidan. A l'é bagnà a sud e a est dal Mar Mediterani.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Graziano Milia (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sardëgna
Caliari
Provincia ëd Nùoro

La **Provincia ëd Nùoro** a l'é an Sardëgna e a comprend 53 comun.
A l'ha na surfassa ëd 3.934 km² e a conta 162.111 abitant.
Sò capleugh a l'é Nùoro.

## Geografìa
A confin-a a nòrd con le provinse ëd Sàssari e d'Òlbia-Tempio, a òvest con la provincia d'Oristan e a sud con le provinse ëd Càliari e dl'Oliastra. A l'é bagnà a est dal Mar Tireni.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Roberto Deriu (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sardëgna
Nuoro
Ferm

**Ferm** (*Fermo* an italian) a l'é na sità dle Marche ëd 37.857 abitant , capleugh dl'omònima provinsa.
A l'ha na surfassa ëd 124,38 km² e as treuva a 321 méter d'autëssa, an sna colin-a ch'a dòmina la còsta adriàtica, antra ij fium Tenna e Etevivo.

## Stòria

Antich sènter dël Picen, dël 264 aGC Ferm (*Firmum Picenum*) a l'é dventà colònia roman-a e apress munissipi.
La testimoniansa pì amportanta dl'época roman-a a l'é la pissin-a a disdeut ambient dël I sécol aGC.

Ocupà vàire vire daj bàrbar, Ferm a l'é peui passà ai Longobard, ch'a l'han gionzulo al Ducà dë Spolet; dël 774 a l'é vnùit a fé part djë Stat ëd la Cesa.
Vers la fin dël sécol ch'a fa X, a l'é dventà ël sènter ëd la Marca Ferman-a, ch'a l'é goernasse autònoma, bele che ëd nòm sogetà a jë Stat ëd la Cesa, fin-a al sécol ch'a fa XII, cand a ven a fé part dla Marca Anconitan-a.

## Conomìa
La conomìa ëd Ferm a l'é na mës-cia d'agricoltura e andustria.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Saturnino Di Ruscio (dal 28/05/2006).

## Sità gemelà
Ferm a l'é gemelà con:
*  Ansbach, Gërmania
*  Bahía Blanca, Argentin-a
*  León, Méssich
*  Weihai, Cin-a

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Ferm
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Provincia ëd Ferm

La **Provincia ëd Ferm** a l'é ant'le Marche e a comprend 40 comun.
A l'ha na surfassa ëd 860 km² e a conta 171.863 abitant.
Sò capleugh a l'é Ferm. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la provincia ëd Macerà e a sud con la provincia d'Àscoli Picèn. A est a l'é bagnà dal Mar Adriàtich.

## Stòria
A l'è stàita istituìa dël 2004, dëstacandse da la provincia d'Àscoli Picèn, e a l'é dël tut autònoma dal 2009.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'è Fabrizio Cesetti (dal 22/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Marche
Ferm
Emma Thompson

**Emma Thompson** a l'è n'atris nà ël 15 d'avril dël 1959 a Londra, ant ël Regn Unì. Fija d'art, a l'ha pià anans na laurea an Literatura Anglèisa e a l'ha apress ancaminà a travajé an vàire senegià për la television anglèisa. A la fin dj'Agn Otanta a l'ha tacà a recité për ël cine e a l'è rivà a vagné doi Premi Òscar: un, ant ël 1992, tanme pì brava atris protagonista për Howards End e n'àutr, ant ël 1997 për la pì bela senegiatura nen original, për la trasposission dël romans Sense and Sensibility ëd Jane Austen.

## Filmografìa

Thompson, Emma
Elijah Wood

**Elijah Jordan Wood** a l'è n'ator nà ël 28 ëd gené dël 1981 a Cedar Rapids, Iowa, ant jë Stat Unì. A l'ha ancaminà a recitè quand ch'a l'era mach na masnà: a 8 agn a l'ha na cita part ant ël film Back to the Future Part II. A sarà foravìa conossù an tut ël mond grassie a la trilogìa ëd film "Lë Sgnor dj'Anej" ëd Peter Jackson.

## Filmografìa

Wood, Elijah
John Pell

Matemàtich.
Nassù a Southwick, ant ël Sussex (Anghiltèra), ël 1° ëd mars dël 1610, mòrt a Londra ël 12 ëd dzèmber dël 1685.

## A pòrto sò nòm
*Equassion ëd Pell-Fermat.

Pell, John