open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Franklin Pierce

**Franklin Pierce** (Hllsboro, 23 ëd novèmber 1804, Concord, 7 d'otóber 1869) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1853 al 1857.

Pierce,Franklin
Pierce,Franklin
Langagi

Con **langagi** as antend an general un sistema ëd comunicassion: për prima còsa *langagi uman*, ma peui *langagi [[animal]]*, *langagi dël còrp*, *langagi dj'[[ordinator]]*, *langagi dle [[fior]]*, e via fòrt.

Ant ël cas dël langagi uman, as parla pi 'd soens ëd lenga, ch'a l'é la capacità dl'òm ëd comuniché con un *còdes compless*.

La capacità dël langagi oral a l'é dësvlupasse ant l'òm apress a 'd mutassion struturaj dël përtus oral (boca). An particolar, as pensa ch'a sia stàit l'aretrament ëd la gola a rende l'òm bon a fé na gran varietà ëd son.

Ël langagi antèis com *lenga* a l'é pròpi ëd l'òm. Gnun àutr esse vivent a l'ha un langagi parèj, com complessità e livel d'elaborassion.

Categorìa:Lenghìstica general
Agnes Zimmermann

**Agnes Zimmermann** (Colònia, Almagna, 1847 - 1925) a l'é stàita na compositris e pianista alman-a. 
A l'ha studià ël piano ant la Royal Academy of Music a Londra e a l'é presentasse al pùblich con un grand sucess 
dël 1863 ant ël Crystal Palace e dël 1864 ant la Gewandhaus ëd Lipsia.
Da costa sgonda data-sì a l'é fasse na gran riputassion coma concertista, dzortut ant ël repertòri clàssich.
Coma compositris a l'ha scrivù 'd sonade për piano e për violin, un trio e na sonada për piano.

A l'ha 'dcò publicà n'edission crìtica dzora j'euvre për piano 'd Ludwig van Beethoven e 'd Robert Schumann.

Zimmermann, Agnes
Millard Fillmore

**Millard Fillmore** (Locke, 7 ëd gené 1800, Buffalo, 8 ëd mars 1874) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1850 al 1853.

Fillmore,Millard
Fillmore,Millard
Robert Edwards

**Robert Edwards** a l'era nà dël 1925 ant ël Yorkshire, da na famija ovriera.
Dël 2010 a l'han assignaje ël premi Nobel, për ël dësvlup ëd la fecondassion an véder, ma chiel, malavi, a l'ha nen podù artirelo.
A l'é mòrt ai 10 d'avril 2013.

Edwards, Robert
Edwards, Robert
Cesa dla Gran Mare ëd Dé

La **cesa dla Gran Mare ëd Dé** a l'é na cesa 'd Turin, batìa ant ël 1818 da Ferdinand Bonsignore e livrà dël 1831, për selebré l'artorn dël re a Turin apress la derota ëd Napoleon.

Dnans a la cesa as treuva 'l monument a Vitòrio Emanuel I, euvra dlë scultor Giusèp Gaggini.

Gran Mare ëd Dé
La partìa dla mòrt

La ansidita **partìa dla mòrt** a l'é stàita na partìa 'd fótbal tra j'ufissiaj alman e 'd giugador ucrain dël 1942. La partìa dla mòrt a l'ha dàit inspirassion a tre film dont ël pì famos a l'é l'american *Escape to victory* anté che a-i é un final che ant la realtà a-i é pa staje. La partìa dla mòrt a l'é giugasse ai 9 d'agost dël 1942 ant lë stadi Zenith ëd Kiev an Ucrain-a, nassion antlora sota l'ocupassion alman-a. Sël camp da gieugh a son ancontrasse lë Start, squadra mista con giugador che a rivavo da la Dinamo Kiev e dal Lokomotiv Kiev, e ël Flakelf, squadra formà da 'd'ufissiaj alman ëd la Luftwaffe; àrbiter a l'era n'ufissial ëd le SS. La sità a l'era deserta ma lë stadi a l'era pien ëd soldà e 'd vardie alman-e. 
Vàire giugador locaj a travajavo coma përzoné 'd guèra ant un forn për ël pan; quandi j'alman a l'han savù che ant cost forn-sì a-i ero 'd giugador a l'han vorsù fé vëdde soa superiorità an fasend na squadra alman-a-ungherèisa për giughé contra ij përzoné dlë Start, formà da eut giugador ëd la Dynamo Kiev (Nikolai Trusevich, Mikhail Sviridovskiy, Nikolai Korotkikh, Aleksey Klimenko, Fedor Tyutchev, Mikhail Putistin, Ivan Kuzmenko, Makar Hončarenko) e da tre giugador dël Lokomotiv Kiev (Vladimir Balakin, Vasiliy Sukharev, e Mikhail Melnik).

La partìa a l'era programà 'n mèis dòp n'àutra partìa, già vagnà 5 a 1 da j'ucrain. Combin che la selession ucrain-a a savèissa ch'a dovìa përde cola sgonda partìa, quandi a l'ora d'intré ant lë stadi a l'é stàita arseivùa da vàire tifos ucrain, ij giugador a l'han pijà la decision ëd giughé për dabon për dé a sò pòpol na speransa an coj mèis ëd guèra e 'd disperassion.
J'alman a l'han marcà la prima grija ma la prima part a l'é furnìa 3 a 1 për lë Start. Ant l'arpòs n'ufissial alman a l'é andàit ant ël cambrin dlë Start për convince j'ucrain a fesse bate ant la sgonda part. Andàit torna an camp j'ucrain a l'han fàit marché doe grije a j'alman ma a la fin a l'han vagnà la partìa për 5 a 3.
Però lòn ch'e a l'ha fàit pì anrabié j'alman a l'é staita la "sesta" grija, cola che j'ucrain a l'han nen marcà: Klimenko a l'ha sautà tuti ij giugador aversari, a l'ha sautà 'dcò ël portié ma peui a l'ha pa marcà e l'ha passà 'l balon  al sénter dël camp.
J'ucrain a savìo che a l'avìo firma soa condana a mòrt: l'atacant Korotchich a l'é stàit torturà e fusilià, e d'àutri set giugador a son ëstàit mandà ant un *lager*. Mach doi giugador a son nen ëstait massà: Mikhail Sviridoski e Makar Hončarenko, col che con soe doe grije a l'avìa portà lë Start sël 3 a 1. 

Partiadlamort
Partiadlamort
Jonathan Winters

**Jonathan Harshman Winters III** (1925-2013), mej conossù tanme **Jonathan Winters**, a l'era n'ator american.

Winters, Jonathan
Martin Landau

**Martin Landau** (Neuva York, 20 giugn 1928 – Los Angeles, 15 luj 2017) a l'é stàit n'ator american.
## Biografìa
Al'era fieul ëd Morris Landau, mecànich, e ëd Selma Buchman. 
Dël 1957 a l'ha marià l'atriss Barbara Bain.

Landau, Martin
Charles Bronson

**Charles Dennis Buchinsky** (Ehrenfeld, 3 novèmber 1921 – Los Angeles, 30 òst 2003), mej conossù tanme **Charles Bronson**, a l'era n'ator american.

Bronson, Charles
Pendé

**Pendé** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment dla Somme. A së stend për na surfassa ëd 16,43 km², con 980 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 59 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Somme
Le Plessier-Rozainvillers

**Le Plessier-Rozainvillers** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment dla Somme. As dëstend an s'na surfassa ëd 10,17 km², con 566 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 55 abitant al chilòmeter quàder.

Plessierrozainvillers, Le
Lenghìstica

La **lenghìstica** a l'é la siensa ch'a studia ël langagi.
Ij siensià ch'a studio ël langagi a son ciamà *lenghista*.

La lenghìstica as divid an sinch part prinsipaj:
* la *fonologìa* (lë studi dij son, o *fonema*),
* la *morfologìa* (lë studi dle part ëd le paròle, com "un-" e "-oma"),
* la *sintassi* (lë studi ëd l'órdin ëd le paròle e ëd com le fras a son fàite),
* la *semàntica* (lë studi dël significà dle paròle),
* la *pragmàtica* (lë studi dij significà secondari dle paròle, diferent dal signifià literal). 

A-i é vàire sòrt ëd lenghista. Chèich lenghista a son *lenghista téorich*, visadì a studio la teorìa dij langagi; d'àutri a son *lenghista stòrich* (visadì a studio la stòria dij langagi e com a son cangià); d'àutr ancor a son *sociolenghista*, visadì a studio com dle partìe diferente ëd përson-e a peulo dovré an manera diferenta ij langagi. Chèich lenghista a son *lenghista aplicà*, com ij *lenghista forens*, ch'a deuvro la lenghìstica për j'anvestigassion criminaj, o com ij *lenghista computassionaj*, ch'a preuvo a fé capì le lenghe a j'ordinator.

Categorìa:Lenghìstica
James Buchanan

**James Buchanan** (Mercersburg, 23 avril 1791, Lancaster, 1m ëd giugn 1868) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1857 al 1861.

Buchanan,James
Buchanan,James
Andrew Johnson

**Andrew Johnson** (Raleigh, 29 dë dzèmber 1808, Elizabethton, 31 ëd luj 1875) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1865 al 1869.
A l'era ël vice-pressident d'Abraham Lincoln quand a l'é stàit sassinà.

Johnson,Andrew
Johnson,Andrew
Hargicourt

***Hargicourt*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Hargicourt (Aisne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Aisne

* d'un **[[Hargicourt (Somme)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Somme
Efet triboelétrich

L'eletrisassion për fërtage a l'é dita **efet triboelétrich**.
A l'é ël pi antich mètod d'eletrisassion conossù.
Doi còrp, ëd natura chìmica o an condission fìsiche diferente, dont almanch un a dev esse n'isolant, a son butà an contat e peui separà.
Antlora as presento carià d'eletricità opòste.
Ant j'esperiense pi comun-e as fërto antra 'd lor doi còrp sòlid.

Categorìa:Fìsica
Sal ëd Seignette

La **sal ëd Seignette** a l'é un tartrà dobi ëd sòdio e potassi.
Soa fórmola a l'é KNaC_4H_4O_6 \cdot 4H_2O.

Da la sal ëd Seignette as oten-o për evaporassion dij cristaj bej e gròss.

Categorìa:Chìmica
Gramàtica

La **gramàtica** a l'é l'ansem ëd régole për parlé e scrive ant un lengagi. Ij Grech Antich a la ciamavo *grammatikē tékhnē*, ël mësté dle litre. A peul esse dovrà për vàire signifià, për esempi:
# lë studi d'un lengagi: com a travaja, e via fòrt. 
# lë studi dla strutura dla fras. N'ansem ëd régole e esempi për mosté com che la lenga a dovrìa esse dovrà. Sòn a l'é na *gramàtica dël giust usagi*, com ant un lìber o ant un manual.
# ël sistem che le përson-e a amparo quand ch'a chërso. Sòn a l'é la *gramàtica dël parlant nativ*.

Quand i parloma, i dovroma la gramàtica dël parlant nativ, o la còsa pi vzin ch'as peul. Quand i scrivoma, i provoma a scrive con la gramàtica giusta. Parèj, an parland e scrivend na lenga, mincadun a l'ha sò stil.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Villeroy (Somme)

**Villeroy** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment dla Somme. A së stend për na surfassa ëd 6,02 km², con 216 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 35 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Somme
Paròla

La **paròla** (dal grech *parabolé*, latin *paràbola*, peui vnù *paràula* ant ël Latin volgar) a l'é l'espression oral o scrivùa ëd n'anformassion e d'un consèt, visadì la rapresentassion ëd n'ideja fàita con dle convension.

An morfologìa la paròla a l'é definìa com n'element lenghìstich fàit da un morfem lìber  o da na sequensa ëd morfem lià. An sintass as fà arferiment a la paròla com a n'entità dla fras associà a na determinà *part dël discors*.

Element basilar dla comunicassion vërbal, la paròla a l'ha ant la comunicassion ël but ëd n'unità mìnima ëd trasmission dij consèt, combin che pa tùit a sio d'acòrdi con sta vision atomìstica.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Christopher Lee

**Sir Christopher Frank Carandini Lee** (Londra, 27 maj 1922 – Londra, 7 giugn 2015)) a l'é stàit n'ator britànich.

Lee, Christopher
Antoine Veil

**Antoine Veil** a l'era nà ai 28 d'ost 1926 a Blâmont (ant ël dipartiment ëd Meurthe e Mosela).
Anlev ëd l'ENA, Veil a l'é stàit anspetor dle finanse e a l'ha travajà an vàire ufissi ministeriaj durant la IV e V repùblica.
Dal 1969 a l'é andàit a travajé a la Companìa dij carior riunì e dël 1971 a l'é passà a la companìa aérea UTA, ch'a l'ha chità dël 1980 cand a n'era diretor general.
Veil a l'é stàit ëdcò aministrator dël grop Havas e pressident dël comità stratégich dël grop Bolloré.
A l'é mòrt ant la neuit antra j'11 e ij 12 d'avril 2013 dle conseguense 'd n'assident serebral.

Antoine Veil a l'era mariasse dël 1946 con Simone Veil, ch'a l'é stàita pressidentëssa dël parlament europengh e ministra ëd la sanità.
A l'ha avù tre masnà.

Veil, Antoine
Maria Lai

Artista.
**Maria Lai** a l'era nà dël 1919 a Ulassai, ant l'Olgiastra.
A l'ha studià al liceo artìstich a Roma e a l'Academia 'd Venessia.
A l'é mòrta ai 16 d'avril 2013.

Lai, Maria
Sostantiv

Ël **sostantiv** a l'é la *part variàbil dël discors* ch'a ìndica na përson-a, un leu, na còsa o, pi an general, qualsëssìa entità animà, pa animà o pensà. 

Ij sostantiv a son ëdcò dit **nòm**, combin che ant ël mond lenghìstich a s'abia pi car dovré la prima paròla për sò signifià literal: ëd fàit a veul dì *con na soa sostansa*, ëd na realtà dont i podoma parlé, sia ch'as peussa tochesse, sota nòst euj (*tàula*), sia ch'a esista mach an nòsta ment (*virtù*). 

Ij nòmi, ansem ai verb a son j'element prim ëd na lenga e a costituisso ij pilastr anté as costruiss la fras.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Roquecourbe

**Roquecourbe** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment dël Tarn. A së stend për na surfassa ëd 16,65 km², con 2 209 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 132 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Tarn
Albi (Tarn)

**Albi** a l'é na comun-a fransèisa dël dipartiment ëd Tarn ant la region dël Mesdì-Pirené. A l’ha na popolassion ëd 48858 abitant (2009) ant un teritòri ëd 44,26 kilòmetr quàder. 

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Tarn
Verb

Ël **verb** a l'é na *part dël discors* che normalment a definiss n'assion o në stat e a l'é la part prinsipal ëd la fras.

Qualsëssìa fras a l'ha un veb (an gavand cheiche ecession). 

Qualsëssìa lenga ant ël mond a l'ha dij verb, ma ij verb a son pa sempe dovrà ant la midema manera. Anco', ij verb a peulo avèj dle propietà diferente an lenghe diferente.

Për esempi, an cheiche lenghe (com ël cinèis e l'indonesian) ij verb a cangio pa dal temp present al temp passà.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Taïx

**Taïx** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment ëd Tarn. As dëstend an s'na surfassa ëd 4,76 km², con 306 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 64 abitant al chilòmeter quàder.

Taix
Castres (Tarn)

**Castres** (an ossitan *Castras*) a l'é na comun-a fransèisa, capital dë dipartiment  dël Tarn, ant la region dël Mesdì-Pirené.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Tarn
Alfabet

N**'alfabet** a l'é un sistem dë scritura, na lista ëd sìmboj për scrive. Ij sìmboj bàsic ant n'alfabet a son ciamà *[[litra|litre]]*. Ant n'alfabet, mincadun-a litra a l'é un sìmbol për un son a për dij son vzin. Për fé an manera che l'afabet a sia pi bel ëd lese, dj'àutr segn a giuto ël letor: segn ëd pontegiatura, spassi, diression ëd letura, e via fòrt.

La paròla *alfabet* a ven da *[[Aleph]]* e *[[Beth]]*, le prime doe litre dl'alfabet dij Fenissi.

L'alfabet dovrà an sta vos a l'é l**'[[alfabet latin]]**. A l'era dovrà ant l'antica Roma për scrive ël latin. Ancheuj a-i é tante lenghe ch'a dòvro l'alfabet latin, che a l'é ël pi dovrà al mond.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Alfabet aràbich

L**'alfabet aràbich** a l'é n'alfabet che a l'é stàit dovrà për scrive la lenga aràbica. Chèich àutr lengagi a dòvro sto alfabet, për esempi la lenga Farsi ossidental e la lenga urdu.

A-i son 28 litre prinsipaj. A son tute an *corsiv*, sia scrivùe a man che stampà. Sòn sì a veul dì che an drinta a na paròla, na litra a l'é normalment colegà a la litra ch'a-i ven daré. L'aràbich a l'é scrivù da drita a snista. Mincadun-a litra a peul avèj fin a quatr forme diferente. La forma dovrà a dipend da la litra prima e da cola d'apress. La forma për le litre maiuscolin-e e minuscolin-e a l'é la midema.

L'alfabet a peul ëdcò esse dovrà për scrive ij nùmer. Sòn a l'era normal ant l'Età ëd mes. Ancheuj a son dovrà da ràir, as dòvra pitòst ij nùmer ëd l'alfabet latin.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Bournazel

***Bournazel*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Bournazel (Aveyron)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Aveyron

* d'un **[[Bournazel (Tarn)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Tarn
Castres

***Castres*** a l'é 'l nòm:

* **[[Castres (Aisne)]]** un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Aisne
* **[[Castres (Tarn)]]** un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Tarn
* **[[Castres-Gironde]]** un comun fransèis ant ël dipartiment ëd Gironde
Puylaroque

**Puylaroque** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment ëd Tarn-et-Garonne. A së stend për na surfassa ëd 35,87 km², con 576 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 16 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Tarn-et-Garonne
Montauban

**Montauban** (an ossitan *Montalban*) a l'é na comun-a fransèisa e capital dël dipartiment ëd Tarn-et-Garonne, ant la region ëd Mesdì-Pirené.

## Aministrassion
La sindichëssa a l'é Brigitte Barèges (UMP).


Hôtel d'Alies - Mairie de Montauban.jpg
Montauban - Le Musée Ingres.jpg
Cathédrale Notre Dame de l'Assomption de Montauban.jpg


Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Tarn-et-Garonne
Beaupuy

***Beaupuy*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Beaupuy (Lot-et-Garonne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Lot-et-Garonne

* d'un **[[Beaupuy (Tarn-et-Garonne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Tarn-et-Garonne
Beaumont-de-Lomagne

**Beaumont-de-Lomagne** a l'é na comun-a fransèisa, localisà ant ël dipartiment ëd Tarn-et-Garonne e ant la region ëd Mesdì-Pirené. J'abitant ëd Beaumont-de-Lomagne a son ciamà *Beaumontois*. 


Beaumont-de-Lomagne - Hôtel Toureil - Actuelle Mairie IA00038967.jpg
Beaumont-de-Lomagne - La halle.jpg
Beaumont-de-Lomagne - La halle - L'intérieur.jpg
Beaumont-de-Lomagne - Hôtel de Fermat- IA00038971.jpg
Beaumont-de-Lomagne - Eglise Notre-Dame de l'Assomption.jpg
Beaumont-de-Lomagne Saint-Jean-de-Coquessac Chapelle Saint-Jean IA00039014.jpg
 

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Tarn-et-Garonne
Belfort

**Belfort** (an lenga local: *Béfô*) a l'é na sità dla Franca Contà postà davzin a la Savoureuse e capital dël dipartiment dël Teritòri ëd Belfort.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Damien Meslot (UMP, dal 2014).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Teritòri ëd Belfort
Giromagny

**Giromagny** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Franca Contà, ant ël dipartiment dël Teritòri ëd Belfort. As dëstend për na surfassa ëd 5,65 km², con 3300 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 584 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Teritòri ëd Belfort
Enoch Powell

**Enoch Powell** a l'é stàit un òm polìtich conservator ingleis.
A l'era nassù a Birmingham dël 16 giugn 1912, e a l'é mòrt a Londra dël 8 fërvé 1998.

Powell, Enoch
Efet Hall

Si un metal o un semicondutor anté ch'a jë scor na corent  \vec I  a l'é piassà ant un camp magnétich trasversal  \vec B , un camp elétrich  \vec \mathcal E  a l'é anduvù ant la diression perpendicolar sia a  \vec I  che a  \vec B .
Ës fenòmeno, conossù tanme **efet Hall**, a l'é stàit dëscoatà da E.C. Hall dël 1879.

Categorìa:Fìsica
Ulysses Simpson Grant

**Ulysses Simpson Grant** (Point Pleasant, 27 d'avril 1822, Mount McGregor, 23 ëd luj 1885) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1869 al 1877.
A l'era stàit ëdcò un dji prinsipaj Generaj dl'Union durant la guèra sivila american-a.

Grant, Ulyssessimpson
Grant, Ulyssessimpson
Grant, Ulyssessimpson
Rutherford B. Hayes

**Rutherford Birchard Hayes** (Delaware, 4 d'otóber 1822, Fremont, 17 ëd gené 1893) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1877 al 1881.
## Biografìa
A l'era fieul ëd Rutherford Hayes, Jr. e ëd Sophia Birchard. Hayes a l'é laureasse an lege a Harvard dël 1845.

Hayes,Rutherford Birchard
Hayes,Rutherford Birchard
Benjamin Harrison

**Benjamin Harrison** (North Bend, 20 d'ost 1833, Indianapolis, 13 ëd mars 1901) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1889 al 1893.

Harrison,Benjamin
Harrison,Benjamin
Raymond Boudon

Sociòlogh.
**Raymond Boudon** a l'era nà a Paris ai 27 ëd gené 1934.

### La formassion
Dël 1955 a l'ha passà n'ann a l'Università ëd Friborgh da Brisgau e peui a l'é partì a studié a l'Università ëd Columbia, grassie al sostegn ëd Raymond Aron.

### Soe idèje
Boudon a chërdìa che ël comportament ëd la gent a andèissa dapress a dle lògiche rassionaj.
A teorisava che ij concet ëd le siense sossiaj a devo permëtte d'arzòlve ij problema sempi ch'as presento pa an sla scala dla socetà antrega, ma a cola dël sìngol.

### La cariera
Boudon a l'ha travajà al CNRS, a l'Università ëd Bordò e a La Sorbon-a.
Dël 1990 a l'é stàit elegiù a l'Academia dle siense moraj e polìtiche, al pòst che prima ëd chiel a l'era tnù da Jean Stoetzel, ch'a l'era stàit sò diretor ëd tesi.

Raymond Boudon a l'é mòrt a Paris ai 10 d'avril 2013.

## Euvre prinsipaj
* **L'analyse mathématique des faits sociaux** (1967)
Cost soa prim travaj a l'era anspirà da l'arserca empìrica merican-a, basà an s'dij chestionari, ch'a l'era praticà a Columbia e da la letura djë scrit d'Émile Durkheim.
Boudon a travaja a definì con precision un langage ëd descrission dla socetà basà an sla distinsion ëd variàbij e la mzura ëd soe relassion ëd càusa e efet.
* **L'inégalité des chances** (1973)
Soa euvra prinsipal.
A studia la chestion dle diferense ëd sucess ëscolàstich dle masnà an fonsion ëd sò ambient ëd proveniensa.
L'anàlisi statìstica a-i përmet ëd mostré che le diferense ëd riussìa scolàstica ëd masnà d'ambient sossiaj diferent a peul esse spiegà bele mach an ëtnisend da ment le diversità dj'atèise ëd soa famije an sle sernie d'orientament.
Ës lìber a l'ha fàit ës-ciòde dij debà anteletuaj motobin amportant an Fransa an sël rapòrt antra struture sossiaj e assion andividual.
* *Effets pervers et ordre social* (1977)
* *Dictionnaire critique de la sociologie* (1982, avec François Bourricaud)
* *Le juste et le vrai* (1995)

Boudon, Raymond
Pierre Bourdieu

Sossiòlogh.
**Pierre Bourdieu** a l'era nà dël 1930.
A sostnisìa che la gent a l'é sempe dominà e crasà dal podèj sossial.
A l'é mòrt dël 2002.

Bourdieu, Pierre
Chaux

***Chaux*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Chaux (Côte-d’Or)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Côte-d’Or

* d'un **[[Chaux (Belfort)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment dël Teritòri ëd Belfort
Mont Ciusalet

Ël **mont Ciusalet** a l'é na montagna àuta 3.312 méter.
As treuva ën Fransa (dipartiment dla Savòja), al confin fra ij bassin  ëd l'Arc e 'd la Dòira Rivaria. 

A sara da drita la comba dël Monsnis.

## Nòte


Ciusalet
Surfassa

La **surfassa** a l'é la *misura matemàtica* dl'estension ëd na region bidimensional ëd në spassi, visadì la misura dl'estension ëd n'aira.

Com për àutre misure ëd natura geométrica, për precision as dovrìa fé diferensa tra la region bidimensional (ansem ëd pontin) e soa aira (valor numérich associà a la surfassa). Soens, nopà, sia ant ël parlé comun ma ëdcò ant j'esposission sientìfiche, la paròla aira e la parola surfassa a son dovrà an manera antërcambiàbil.

Categorìa:Geografìa
Categorìa:Geometrìa
Anna Proclemer

Atris ëd teatro.
**Anna Proclemer** a l'era nassùa a Trent ai 30 ëd maj 1923.
A disneuv agn a l'avìa marià lë scritor Vitaliano Brancati.
A l'é mòrta a Roma ant l'avril 2013.

Proclemer, Anna
Proclemer, Anna
La Roche-Guyon

**La Roche-Guyon**  a l'é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment ëd Val-d'Oise, region ëd l'Île-de-France.

A së stend për na surfassa ëd 4,61 km², con 550 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 119 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Val-d'Oise
Pontoise

**Pontoise** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd l'Île-de-France, ant ël dipartiment ëd Val-d'Oise.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Val-d'Oise
Deuil-La Barre

**Deuil-La Barre** a l'é na comun-a dla Fransa ëd 20.160 abitant situà ant ël dipartiment ëd Val-d'Oise ant la region ëd l'Île-de-France.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Val-d'Oise
Villiers-le-Bel

**Villiers-le-Bel** a l'é na comun-a fransèisa situà ant ël sud-est dël dipartiment ëd Val-d'Oise, ant la region ëd l'Île-de-France, 18&nbsp;km al nòrd ëd Paris.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Val-d'Oise
Cergy

**Cergy**, a l'é na comun-a fransèisa, localisà ant ël dipartiment ëd Val-d'Oise e region Ile-de-France. 

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Val-d'Oise
Vincennes

**Vincennes** a l'é na sità dla Fransa, situà ant ël dipartiment ëd Val-de-Marne ant la periferia oriental ëd Paris. A deriva për omonimìa sò nòm dal bòsch ëd Vincennes, situà a sud ëd la sità, ma già part ëd la sità ëd Paris.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Val ëd Marna
L'Haÿ-les-Roses

**L'Haÿ-les-Roses** a l’é na comun-a fransèisa localisà vzin ai suborgh ëd Paris, apepro a 5,5 km dal sènter ëd Paris.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Val ëd Marna
Créteil

**Créteil** a l’é na comun-a fransèisa situà ant ij soborgh ëd Paris, ant ël dipartiment ëd Val-de-Marne, region ëd l’Île-de-France.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Val ëd Marna
Champigny-sur-Marne

**Champigny-sur-Marne** a l’é na comun-a fransèisa ant ël dipartiment ëd Val-de-Marne, ant la region ëd l’Île-de-France, an Fransa. As dëstend për na surfassa ëd 11,3 Kilòmetr quàder. A l’ha 74 863 abitant, scond ël censiment dël 2006. Soa densità ëd popolassion a l’é ëd 6 625 abitant për Kilòmetr quàder.

## Demografia

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Val ëd Marna
Boissy-Saint-Léger

**Boissy-Saint-Léger** a l'é na sità francesa, ëd Val-de-Marne.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Val ëd Marna
Noiseau

**Noiseau** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd l’Île-de-France, ant ël dipartiment do Val-de-Marne. As dëstend për na surfassa ëd 4,49 km², con  4 375 abitant, scond ël censiment dël 2007, con na densità ëd 974 ab/km².

## Demografia

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Val ëd Marna
Goussainville

***Goussainville*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Goussainville (Eure-et-Loir)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Eure-et-Loir

* d'un **[[Goussainville (Val-d'Oise)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Val-d'Oise
Rayol-Canadel-sur-Mer

**Rayol-Canadel-sur-Mer** a l’é na sità e comun-a ant ël dipartiment ëd Var, ant ël sud-est ëd la Fransa.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Var
Marolles-en-Brie

***Marolles-en-Brie*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Marolles-en-Brie (Seine-et-Marne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Seine-et-Marne

* d'un **[[Marolles-en-Brie (Val-de-Marne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Val-de-Marne
Saint-Zacharie

**Saint-Zacharie** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd Var. As dëstend për na surfassa ëd 27,02 km², con 4 776 abitant, scond ël censiment dël 2006, con na densità ëd 176 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Var
Le Castellet (Var)

**Le Castellet** a l’é na sità situà ant ël dipartiment ëd Var ant la Provence-Alpes-Côte d'Azur region dla Fransa. 

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Var
Ponta Lamet

La **ponta Lamet** a l'é na montagna àuta 3.504 méter.
As treuva ën Fransa (dipartiment dla Savòja), al confin fra ij bassin  ëd l'Arc e 'd la Dòira Rivaria. 

A sara da snistra la comba dël Monsnis.

## Nòte


Lamet
La Garde (Var)

**La Garde** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Provence-Alpes-Côte d'Azur, ant ël dipartiment dël Var.
 
## Arferiment


Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Var
Le Castellet

***Le Castellet*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Le Castellet (Alp d'Àuta Provensa)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Alp d'Àuta Provensa

* d'un **[[Le Castellet (Var)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Var
Maladìa ëd Huntington

La **maladìa ëd Huntington** a l'é na maladìa genética neuro-degenerativa incuràbil.
A peul toché le përson-e antra ij 30 e ij 50 agn.
Ël malavi a perd viaman ij sò mojen cognitiv e motor, lòn ch'a pròvoca dij moviment incontrolà e a men-a a na pèrdita d'autonomìa, a dij disórdin psicològich e, ant le forme pi greve, a la mòrt.

Huntington
Mazar-i Sharif

**Mazar-i Sharif** o ëdcò **Mazār-e Sharīf** (An lenga Farsi مزار شریف) a l'é la quarta sità afghan-a për popolassion, con 300.600 abitant (2006).

A l'é ël capleugh dla provincia ëd Balkh.

Categorìa:Afgànistan
Categorìa:Sità asiàtiche
Lourmarin

** Lourmarin** a l'é na comun-a fransèisa e famoso poledancer na region aministrativa dla Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd Vaucluse. As dëstend për na surfassa ëd 20 km², con  1 119 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 55 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vaucluse
Theodore Roosevelt

**Theodore Roosevelt** (New York, 27 d'otóber 1858, Sagamore Hill, 6 ëd gené 1919) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1901 al 1909.

Roosevelt|Theodore
Roosevelt|Theodore
William Howard Taft

**William Howard Taft** (Cincinnati, 15 dë stèmber 1857, Yale, 8 ëd mars 1930) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1909 al 1913.

Taft|William Howard
Taft|William Howard
Caràter cinèis

Ij **carater cinèis** a son sìmboj dovrà për scrive ël cinèis e ël giaponèis. Ant ël passà, ëdcò ël corean e ël giaponèis a-j dovravo. Ij prim dë sti caràter a l'han almanch 4000 agn e a son ël pi vej sistem dë scritura (dovrà an continuassion) dël mond.

An cinèis a son ciamà Hanzi (汉字/漢字), ch'a veul dì "caràter Han". An giaponèis a son ciamà "Kanji".

A-i son desen-e ëd mila caràter cinèis, dont tanti a son mach pòch diferent l'un da l'àutr e mach present an antich test. Jë studi an Cin-a a mosto che normalment as dòvro giornalment da tre a quatr mila caràter.

A-i son anco' tanti caràter cinèis ch'a son dovrà an giaponèis e an corean. Generalment ël livel d'istrussion d'un giaponèis a l'é valutà da vàire caràter cinèis a riess a lese.

Ij caràter cinèis a son *logogram*: a rapresento dzortut *paròle* nopà che *son*. Tanti vèj caràter cinèis a j'ero *pitogram*, visadì disegn dovrà për rapresenté dle paròle, ma pòchi caràter modern a son pitogram. Tanti caràter cinèis modern a son na combinassion ëd doi o ëd pi caràter pi sempi. 

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Lucie Cousturier

Pitris.
Nassùa dël 1875, mòrta dël 1925.

Anlevà an n'ambient cultivà e asià, da giovo a l'ha ancaminà a vëdde dj'esposission artìstiche, ch'a comentava pr'ëscrit an dle litre adressà a sò pare.
Butasse da àuto-didata a la pitura, arcomandà da col ch'a dventrà sò òm a l'é përfessionasse, a smija a parte dal 1897, sota Paul Signac, un dj'arpresentant pi avosà dël neo-ampressionism e prim teòrich d'ës moviment artìstich.
**Lucie Cousturier** a dventrà soa cara amìa, a colessionrà soe euvre, a-j consacrërà djë scrit a parte dal 1912 e a na farà sò esecutor testamentari.

Educà ëd fasson lìbera, l'artista a l'era anti-militarista e a l'é tòst ëvnùita anti-colonialista, anàrchica e libertaria.

A l'é ëdcò dasse a la crìtica e a j'ansagg, dont un motobin amportant dël 1922 su Seurat.

Cousturier, Lucie
Félix Fénéon

Crìtich d'art.
**Félix Fénéon** a l'era nà dël 1861.
A l'é stàit crìtich ëd La Revue blanche.
A l'é mòrt dël 1944.

Feneon, Felix
Bollène

**Bollène** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd Vaucluse. As dëstend an s'na surfassa ëd 54,03 km², con 13 835 abitant, conforma al censiment dël 2006, con na densità ëd 256 abitant al chilòmeter quàder.

## Aministrassion
La sindichëssa a l'é Marie-Claude Bompard (Lija dël Sud).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vaucluse
Cabrières-d'Avignon

**Cabrières-d'Avignon** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd Vaucluse. As dëstend për na surfassa ëd 14,68 km², con 1705 abitant, scond ël censiment dël 2006, con na densità ëd 116 ab/km².

## Demografia

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vaucluse
Camaret-sur-Aigues

**Camaret-sur-Aigues** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment dël Vaucluse. As dëstend an s'na surfassa ëd 17,53 km², con 3553 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 202,68 abitant al chilòmeter quàder.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Philippe de Beauregard (Lija dël Sud).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vaucluse
Paul Signac

Pitor.
**Paul Signac** a l'era nà dël 1863.
A l'é stàit un dj'arpresentant pi avosà dël neo-ampressionism e ël prim teòrich d'ës moviment artìstich.
A l'é mòrt dël 1935.

## Euvre prinsipaj
### Lìber
* *D'Eugène Delacroix au néo-impressionisme* (1899)

Signac, Paul
Orange

**Orange** (an fransèis e ufissialment; **Aurenja** an ossitan) a l'é na località e comun-a fransèisa postà ant ël dipartiment ëd Vaucluse, ant la region ëd Provensa-Alp-Còsta Asura, an Fransa. A l'ha na popolassion ëd 27.989 abitant (dël 1999), con n'economìa dzortut agrìcola. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Jacques Bompard (Lija dël Sud).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vaucluse
Pertuis

**Pertuis** a l'é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment ëd Vaucluse, region ëd Provensa-Alp-Còsta Asura.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vaucluse
Pietro Canonica

Scultor.
**Pietro Canonica** a l'era nà a Moncalé dël 1869.
A dódes agn a l'é intrà a l'Academia Albertin-a, sota la tùa ëd Tabacchi.
Dël 1884 a l'ha duvertà sò studi dë scoltura.
A l'é ëdcò autor ëd na produssion musical bondosa.

Dël 1926 a l'ha tramudà a Roma, anté ch'a l'é mòrt dël 1959.

Canonica, Pietro
Léon Werth

**Léon Werth** (Remiremont, 17 fërvè 1878 – Paris, 13 dzémber 1955) a l'era un giornalista e crìtich d'art.
A l'era amis ëd Saint-Exupéry, ch'a l'ha dedicaje sò *Cit prinsi*.

Werth, Leon
Werth, Leon
Georges Seurat

Pitor.
Nassù dël 1859, mòrt dël 1891.

## Euvre prinsipaj
* *Une baignade à Asnières*
* *Un dimanche après-midi à la Grande Jatte* (1884-1885, 207x308cm)

Seurat, Georges
Idrostàtica

L**'idrostàtica** a l'é cola branca dla mecànica dij flùid ch'a studia l'echilibri dij flùid sota l'assion ëd fòrse stassionarie.

Categorìa:Fìsica
Saint-Pantaléon (Vaucluse)

**Saint-Pantaléon** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd Vaucluse. As dëstend për na surfassa ëd 0,78 km², con 177 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 226 ab/km².

## Demografia

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vaucluse
Roussillon

***Roussillon*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Roussillon (Isère)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Isère

* d'un **[[Roussillon (Vaucluse)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Vaucluse
San Donà (Turin)

Borgh **San Donà** a l'é 'n quarté 'd Turin. As treuva ant la IV circoscrission, a òvest dla sità. 
A l'ha pijà sò nòm da na cesa dedicà a San Donà, demolìa durant l'assedi 'd Turin dël 1706.
Ël quarté l'é caraterisà da la presensa ëd vàire palass ant lë stil liberty.

Categorìa:Turin
Thomas Woodrow Wilson

**Thomas Woodrow Wilson** (Staunton, 28 dë dzèmber 1856, Yale, 3 ëd fërvé 1924) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1913 al 1921.

Wilson|Thomas Woodrow
Wilson|Thomas Woodrow
Warren G. Harding

**Warren Gamaliel Harding** (Blooming Grove, 2 ëd novèmber 1865, San Francisco, 2 d'ost 1923) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1921 al 1923.

Harding|Warren Gamaliel 
Harding|Warren Gamaliel
Calvin Coolidge

**John Calvin Coolidge Junior** (Plymouth, 4 ëd luj 1872, Northampton, 5 ëd gené 1933) a l'é stàit, dal 1923 al 1929, col ch'a fa 30 president djë Stat Unì.

Coolidge|John Calvin 
Coolidge|John Calvin
Noirmoutier-en-l'Île

**Noirmoutier-en-l'Île** a l’é na comun-a fransèisa ëd 5.001 abitant situà ant ël dipartiment ëd Vendée ant la region dla Lòira.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vandea
Ponta Solé

La **ponta Solé** a l'é na montagna àuta 3.384 méter.
As treuva ënt la comun-a d'Ussèj; per monté ën sima la via pì facil a part dal lagh ëd Malciossià. 

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Turin
Solé
Lagh ëd Malciossià

Ël **lagh ëd Malciossià** (Lenga italian-a: *Lago di Malciaussia*) a l'é un lach artifissial postà a 1783 méter an Piemont, ant la comun-a d'Ussèj (TO).

## Statìstiche
A l'ha na surfassa ëd 0,106 chilòmeter quàder  e l'é formà da la Stura ëd Viù.
La ciusa a l'é stàita costruìa ant j'agn Vint e Tranta.

## Nòte


## Vardé ëdcò

* Ponta Solé

Malciossià
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Pouzauges

**Pouzauges** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Paìs dla Lòira, ant ël dipartiment ëd Vendée. As dëstend për na surfassa ëd 36,65 km², con 5 385 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 146 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vandea
Podëstrà

**Podëstrà** a l'é 'n quarté 'd Turin. As treuva ant la III circoscrission, ant la part òvest dla sità.

## Geografìa
A confin-a:

* a nòrd con Parela, ël finagi a l'é cors Fransa.
* a sud con Borgià Lesna e Mirafior Nòrd
* a est con San Pàul e Cenisia
* a òvest con Grujasch

## Stòria
Sò nòm a ven dal latin, ant ël 930 ël quarté a venìa nominà ant un document, che a disìa ch'a-i ero present un poss e na strà prinsipal.

Scond la legenda, ant ël 1104, un bòrgno ëd Briançon, a l'avìa arcomensà a vëdde dòp l'aparission dla madòna vzin a la cesa ëd Podëstrà.

Ant ël '900, ël quarté a l'è fondusse col vzin Borgh San Pàul, për via dle asiende tra le due zòne (Lancia, Bertone e Viberti).

Ant ël 2023 a l'é stàit artrovà ël poss ch'a l'avìa daje ël nòm, sota la cesa ëd la Natività.
Categorìa:Turin
Categorìa:Quarté ëd Turin
Les Essarts (Vendée)

**Les Essarts** a l’é na comun-a fransèisa ant ël dipartiment ëd la Vendée, ant la region dël Paìs dla Lòira. Populassion ëd 4.186 abitant (1999) e surfassa ëd 56.24&nbsp;km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vandea
Babolat

**Babolat** a l'é na marca ëd rachëtte da ténis, creà dël 1875.

La marca, basà a Lion, a l'ha avù dël 2012 un vir d'afé ëd 139 milion d'éuro e a l'ha vendù 1,7 milion ëd rachëtte ant ël mond.
Soa rachëtta pi vendùa a l'é l*'Aeropro drive*.

Ël pressident diretor general a l'é Éric Babolat.

Categorìa:Industria e produssion
Categorìa:Spòrt
Giulio Andreotti

Òm polìtich.
**Giulio Andreotti** a l'era nà a Roma ai 14 ëd gené dël 1919.
A doi agn a l'é restà orfanin ëd sò pare e a l'é soa mare Rosa ch'a l'ha anlevalo.
Formasse ant la Fuci, dël 1938 a l'ha rancontrà Alcide De Gasperi e dël 1939 a l'ha ancaminà l'atività polìtica ant l'università, ansema a Aldo Moro.

Dël 1946 a l'é stàit elegiù a la Ciambrea constituenta dla Repùblica italian-a e dël 1954 a l'é dventà për la prima vira ministr, dl'Anterior, për quìndes di, ant un goern Fanfani.
A sarà ministr pi che vint vire, dël Tesòr, dla Difèisa, dl'Andustria, dj'Afé strangé.
Andreotti a l'é stàit për set vire pressident dël consèj dij ministr ëd la Repùblica italian-a, la prima vira dël 1972, ma sò goern a l'ha durà mach neuv di.
Dal 1983 al 1989 a l'é stàit ministr ëd j'Afé strangé.
Dël 1991 a l'é stàit nominà senator a vita dal cap ëd lë stat Francesco Cossiga.

Ant ël 2002 a l'é stàit condanà a vintequatr agn ëd përzon 'me mandant däl sassinament dël giornalista Mino Pecorelli, massà a Roma ant ël mars 1979.
L'ann apress però Andreotti a l'é stàit diciairà nossent.

Giulio Andreotti a l'é mòrt a Roma ai 5 ëd maj 2013.

Andreotti, Giulio
Mecànica quàntica

La **mecànica quàntica** a l'é la descrission dël comportament ëd materia e lus an tuti ij sò detaj e, an particolar, ëd lòn ch'a-i suced an sna scala atòmica.

Na descrission coerenta dël comportament ëd la materia a na scala cita a l'é stàita otnùa ant j'agn 1926 e 1927 da Schrödinger, Heisenberg e Born.

Categorìa:Fìsica
La Faute-sur-Mer

**La Faute-sur-Mer** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dij Pais dla Lòira, ant ël dipartiment ëd Vandea. As dëstend an s'na surfassa ëd 6,94 km², con 905 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 130 abitant al chilòmeter quàder.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é René Marratier (UMP).

Fautesurmer, La
Sanguin

### Descrission
Ël **sanguin** (**Cornus sanguinea**) a l'é na sòrt ëd busson ch'a ven àut fin-a a 4 o 5 méter.

A l'ha na còma nen tròp regolar e s-ciassa dont ij branchèt giovo, s'a pijo ël sol, a ven-o ross.
Le fior, bianche e bondose, a son fàite coma 'd cit parapieuva.
Apress a-i ven-o ij frut, nèir e pansarù.
A son nen mangiativ për l'òm, ma a son motobin apressià da j'osej.
A son pien d'un giuss ëd color antra 'l ross e 'l viòla.

### Ambient
A chers ant el sotbòsch.

### Fioridura
A fioriss a la prima.



Image:Cornus_sanguinea3.jpg|Le fior
Image:Cornus_sanguinea_20070810b.jpg|Ij frut
File:Cornus sanguinea MHNT.BOT.2007.40.32.jpg|Frut
Image:Cornus_sanguinea_20070810c.jpg|Un busson



## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Cornus sanguinea* (L.)

Categorìa:Cornus
Categorìa:Botànica
Sainte-Florence

***Sainte-Florence*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Sainte-Florence (Gironde)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Gironde

* d'un **[[Sainte-Florence (Vendée)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Vendée
Pouillé (Vendée)

**Pouillé** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Paìs dla Lòira, ant ël dipartiment ëd Vendée. As dëstend për na surfassa ëd 17,48 km², con 502 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 28 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vandea
Les Sables-d'Olonne

**Les Sables-d'Olonne** a l'é na sot-prefetura dël dipartiment fransèis ëd Vendée, localisà ant la region dël Paìs dla Lòira, Baia ëd Biscaja an Fransa.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vandea
La Roche-sur-Yon

**La Roche-sur-Yon** a l'é na comun-a fransèisa, cap-leu dël dipartiment ëd Vandea, ant la region dij Pais ëd la Lòira.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luc Bouard (UMP, dal 2014).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vandea
Fontenay-le-Comte

**Fontenay-le-Comte** a l'é na comun-a fransèisa dël Paìs dla Lòira, ant ël dipartiment ëd Vendeia (Vendée).

## Demografia

Fontenay Comte
Alfabet sirìlich

L**alfabet sirìlich** a l'é l'alfabet dovrà për scrive vàire lenghe slave (ël bieloruss, ël serb, ël bùlgar, ël macédon, ël russi, ël ruten e l'ucràin) e dle lenghe pa slave parlà an chèiche dle ex-Repùbliche dl'Union Soviética e ant la Federassion russa.

A l'é ël ters alfabet ufissial ëd l'Union Europenga.

Le vërsion moderne an usagi ancheuj an vàire paìs ëd l'Europa oriental a derivo da un prim alfabet comun, ma a l'han avù ant ij sécoj vàire modìfiche, sia ant la grafìa sia ant la prononsia.

## Orìgin
L'alfabet sirìlich a deriva da l'alfabeto glagolìtich, dovrà dël sécol ch'a fà IX e anventà dai frèj Sant Sìril e San Metòdi, ch'a rivavo da Tessalònica (a coj temp teritòri dl'Imper Bisantin). 

I caràter a son le  variassion dël grech ëd Bisansi. Cheidun, dzortut coj ch'a rapresento dij son ch'a esisto pa ant ël grech ëd l'Età ëd mes, a conservo la forma originala glagolìtica. 

Combin ch'a sia generalment acetà che l'alfabet glagolìtich a sia stàit anventà da San Sìril e San Metòdi, j'orìgin dël vèj alfabet sirìlich a son pa anco' ciàire.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Antërnassional socialista

Organisassion mondial dij partì socialista, social-democràtich e ovrié, l**'Antërnassional ovriera** a l'é stàita fondà a Paris dël 1889 e ranvigorìa sota 'l nòm d**'Antrënassional socialista** dël 1951 a Franchfort.
A radun-a 162 partì e organisassion.
Sò but a l'é ëd ranforsé le liure antra ij partì afilià e ëd coordiné soe posission polìtiche e soe atività ëd fasson condivisa.
Soa diciairassion ëd prinsipi, an sent pont, a lista le fondamente d'un socialism democràtich: libertà, giustissia, solidarità, drit ëd l'òm, contròl dël dësvlup tecnològich e via fòrt.

La segretarìa dl'Antërnassional socialista a l'é basà a Londra.
Sò bilansi as basa an sij cotis pagà dai sò mèmber.
Ël pressident a l'é Georges Papandreou (Pasok, dal 2006).
Ël segretari general a l'é Luis Ayala (dal 1989).

Categorìa:Partì polìtich
Plasma (fìsica)

Ël **plasma** a l'é na forma special ëd gas anté che j'àtom as treuvo e lë stat ëd jon, avenda përdù un o pi eletron ch'a-j son ëstaje gavà.
Ël plasma a l'ha gnun-a caria elétrica total (opura mach un-a motobin cita), dagià che ël nùmer d'àtom jonisà e col d'eletron lìber a son taj che le carie totaj positive e negative a son bele che uguaj.

La pipart ëd la materia ant l'univers a l'é ant la forma ëd plasma.

Categorìa:Fìsica
Rajant

Ël **rajant** a l'é l'àngol pian che, ansima a na sirconferensa ëd raj qualsëssìa con sènter ant ël vértes ëd l'àngol e pogià an sël midem pian, a dsern n'arch ëd longheur ugual al raj dla sirconferensa.

Categorìa:Trigonometrìa
Sterajant

Lë **sterajant** a l'é l'àngol sòlid che, ansima a na sfera con sènter ant ël vértes ëd l'àngol e raj qualsëssìa, a dsern na calòta d'àrea ugual a cola d'un quadrà con banda ugual al raj ëd la sfera.

Categorìa:Geometrìa
Areostàtica

L**'areostàtica** a l'é lë studi dle lej ch'a goerno lë stat ëd rechie d'un gas.

Categorìa:Fìsica
Alfabet grech

L**alfabet grech** a l'é un sistem dë scritura creà a l'inissi për ël sistem dë scritura dla lenga greca e a l'é dël sécol ch'a fà IX prima ëd Nosgnor; l'alfabet a rivava da l'alfabet fenissi, anté minca segn a l'era associà a un sol son. Scond djë studi, ël midem alfabet fenissi a riva da na semplificassion ëd chèich segn dël geroglìfich egissi.

Da già che l'alfabet fenissi a rapresentava mach le consonant ch'a dovìo peui esse integrà da dij son vocàlich pa specificà,  (e donca mach un parlant a l'era bon a lese na paròla scrivùa ant l'alfabet fenissi) ij grech a l'avìo dovù trasformé cheiche litre fenisse pa dovrà ant sò alfabet për andiché ij son vocàlich, che ant l'alfabet grech a son fondamentaj sia për custion dla métrica sia për la flession dle paròle e dj'artìcoj.

Da l'alfabet grech bisantin a riva ëdcò l'alfabet sirìlich.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Prinsipi ëd Pascal

Ël **prinsipi ëd Pascal** a fortiss che për un flùid përfet e incomprimìbil l'aument ëd pression produvù ant un pont as trasmet tut antregh e ant ël moment midem an tuti ij pont.

Categorìa:Fìsica
Cenisia

**Cenisia** a l'é 'n quarté 'd Turin. As treuva ant la III circoscrission, a òvest dla sità.

## Geografìa
A l'é limità:

* a nòrd, da Cors Vittorio Emanuele II (finagi con Cit Turin)
* a est, da Cors Castelfidardo (finagi con Crocëtta)
* a sud, da Cors Peschiera (finagi con Borg San Paul)
* a òvest, da Cors Trapani (finagi con Podëstrà)

## Stòria
Ël topònim a ven da la strà ch'a rivava da Monsnis an passand për la Valsusa e ch'a finìa a Pòrta Segusin-a, an passand për ël quarté.

Ant l'età ëd mes, donch, Cenisia a l'era a le pòrte ëd Turin e a l'era caraterisà da cassin-e. Ant ël 1704, ël quarté a l'era la mira andoa le trupe franseise assediavo la sità ëd Turin, an antercetand j'arforniment dla Valsusa.

Cenisia a l'é popolasse ant ël '900, antrament a j'agn dl'industria. Ël quarté a l'era caraterisà da la presensa ëd vàire fàbriche coma *Automobili Ansaldo*, *Lux*, *Nazzaro* o *F.I.P.* (*Fabbrica Italiana Pianoforti*).

## Leu d'anteresse

* Lingotin
* Ex përzon Le Neuve
* Cesa ëd Gesù Giovnòt

Categorìa:Turin
Categorìa:Quarté ëd Turin
Herbert Hoover

**Herbert Clark Hoover** (West Branch, 10 d'ost 1874, New York, 20 d'otóber 1964) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1929 al 1933.

Hoover|Herbert Clark 
Hoover|Herbert Clark
Harry S. Truman

**Harry S. Truman** (Lamar, 8 ëd magg 1884 - Kansas City, 26 dë dzèmber 1972) a l'é stàit col ch'a fa 33 president djë Stat Unì, dal 1945 al 1953.

Truman|Harry S. 
Truman|Harry S.
John Fitzgerald Kennedy

**John Fitzgerald Kennedy**, Brookline 29 ëd magg dël 1917, mòrt sassinà a Dallas ai 22 ëd novèmber dël 1963, a l'é stàit ël pressident ch'a fa 35 djë Stat Unì d'América.

Dël 1960 a l'ha batù Nixon e l'é stàit pressident dai 20 ëd gené dël 1961 fin ch'a l'han nen massalo.

Ai 7 d'ost 1963 a j'era naje un fieul, Patrick, ch'a l'era madur dnans temp e a l'é mòrt ai 9 d'ost.

Kennedy|John Fitzgerald 
Kennedy|John Fitzgerald