Carlo Allioni

Botànich e médich.
Nà a Turin ël 23 Stèmber 1728, fieul dël Médich Consejé 'd Re Vitòrio Medeo II, **Carl Ludvich Alion** a l'é laureàsse an Medzin-a a Turin dël 1747 e a l'é stàit amëttù al Colegi dij Médich; comensa a l'ha esercità la profession, an vagnand fin-a l'angagg ëd Protomédich ëd re Vitòrio Medeo III ëd Savòja. Tutun soa atension a l'é prest passà a le siense naturaj e dzortut a le spece vegetaj. Sò nòm an efet a l'é armemorià për sòj studi e sòj travaj ant ël camp dla botànica.

Anlev ëd Bartromé Giusep Cassa e giutant ëd Vitaliano Donati, dël 1755 a vinteset agn mach, a l'ha publicà 'l *Rariorum Pedemontii stirpium*, arzultà 'd sòj prim studi sistemàtich dla vegetassion dël teritòri piemontèis, andoa a l'ha armarcà dcò d'essense vegetaj che a col'época a j'ero ancor inconossùe ai botànich, dont ël pi amportant contemporani a l'era Carl von Linné.

Dël 1758 a l'ha publicà 'n tratà con ël tìtol *Tractatio de milliarum origine, progressu, natura et curatione*, doa a l'ha smonù j'arzultà 'd sòj studi an sle frev militar ch'a l'avìo tormentà 'l Piemont dla prima mità dël sécol.

Dël 1760 a l'é stàit nominà professor strasordinari ëd Botànica a l'Università ëd Turin, an smonent, tra 'j prim, ël sistema ëd nòm binominal anventà da Linné an *Species plantarum* dël 1753. Da constant sostnidor dle teorìe dël grand dot, con che a l'ha antratnù 'n frequent scangg ëd litre, a l'é stàit fin-a stranomà ël *Monsù Linné 'd Piemont*.

Dël 1763, apress la mòrt ëd Donati a l'é vnù Professor Ordinari e a l'é stàit nominà diretor dl'Òrt Botànich ëd Turin. Sota soa diression (durà fin-a 'l 1781 quand a l'ha ciamà e otnù l'artir dal travaj d'ansëgnant) a l'ha antrodovù tante atività d'arserca sientìfica ant l'òrt, che prima a l'era mach fàit për mostré. Peui a l'é stàit semper Diretor Primari dël Musé dë Stòria Natural e dl'Òrt Botànich, e a l'é andàit fòrt con sòj travaj d'arserca e organisassion. A l'é ocupàsse d'ardrissé le spece vegetaj e 'd chërse sò nùmer: le spece ant l'Ort an efet a son chërsùe da 317 a 4'500.

Soa euvra pi amportanta a l'é stàita la *Flora Pedemontana, sive enumeratio methodica stirpium indigenarum Pedemontii*, publicà dël 1785 an doi tom e 'n tom ëd figure (92 mistà ëd 221 dle spece dëscrivùe), andoa a l'ha dëscrivù le propietà médiche 'd 2'813 spece 'd piante dla landa piemontèisa, dont 237 a j'ero neuve. Ës tratà, considerà ancor ancheuj un-a dj'euvre pi amportante d'Euròpa an sla flòra, e la pi amportanta 'd Piemont, a l'ha portaje na bon-a nomea an tante nassion. Sta fondamental euvra botànica a l'é stàita furnìa da monsù Alion midem dël 1789 con la publicassion ëd *Auctarium ad Floram Pedemontana* andoa a gionta 150 spece e dle nòte a l'euvra originaria.

A l'é stàit un mèmber onorà ëd tante prestigiose academie europenghe, dal 1801 a l'é stàit angagià 'me prim tesoré dla Regia Academia del Siense ëd Turin.

Durant soa vita a l'ha fàit tension dcò a d'àutr camp dle siense naturaj, antëressandse a la zoologìa, a la geologìa e a lë studi ij fòssij. A l'ha fàit su n'archeujta ëd pi che ses-mila campion ëd mineraj, ròch, fòssij, d'animaj e 'd tòch d'animaj e na colession entomològica fàita d'anviron 4.200 anset. Dòp soa mòrt, a Turin ël 30 Luj 1804, la pipart d'ës material a l'é stàita vendùa e a l'é andàita perdùa.
## L'Erbari
L'erbari d'Alion (fàit su da anviron 11.000 piante) dòp soa mòrt a l'é stàit catà da un ëd sòj anlev, Gioann Batista Balbis, che a l'ha guernàlo con soen, semper spartì dal sò, për nen auteré l'original.

Quand ch'a l'é mòrt Balbis, për sò testament l'erbari a l'é passà al botànich fransèis Mathieu Bonafous, un dij pi grand cultor dë stòria natural ëd col temp-là, amirator e amis d'Alion, e chiel-sì peui a l'ha consegnàlo a l'Academia d'Agraria ëd Turin.

Dël 1981 s'Academia a l'ha donàlo torna peui a l'Anstitut Botànich dl'Università ëd Turin ch'a l'ha anserìlo ant l*Herbarium Universitatis Taurinensis* guernà press l'Òrt Botànich ëd Turin.

## Dédiche
A sò onor a l'é stàit ciamà 'I géner *Allionia*, che a rangrupa 'd pianta dla famija dle *Nictaginacee*. Sò nòm a l'é dcò gropà a vàire spece:
**Arabis allionii*
**Jovibarba allionii*
**Primula allionii*
**Veronia allionii*
La Sità 'd Turin a l'ha dedicà a chiel na contrà aranda Piassa Statut.
## Scrit
**Rariorum Piemontii Stirpium Specimen primum*, Turin (1755).
**Stirpium praecipuarum litoris et agri Nicaensis*, Turin (1755).
**Tractatio de milliarum origine, progressu, natura et curatione*, Turin (1758).
**Manipulus Insectorum Tauriniensium*, Turin (1766).
**Flora Pedemontana, sive enumeratio methodica stirpium indigenarum Pedemontii*, Turin (1785).
**Auctarium ad Floram Pedemontanam cum notis et emendationibus*, Turin, Augustae Taurinorum, Johannes Michael Briolus, (1789) 53pp.
**Ragionamento sopra la pellagra, colla risposta del signor dottore Gaetano Strambio*, Turin (1795).

Allioni, Carlo
Allioni, Carlo