Astësan

L**'astësan** a l'é un dialèt dla Lenga piemontèisa, ch'a l'ha le caraterìstiche dël Piemontèis oriental, dont a fan ëdcò part valsesian, monfrin,  bielèis, vërslèis, lissandrin, langhèt, mongarelèis. A l'é parlà an Ast e provinsa.

L**astësan'' a l'é un dialèt ch'a l'ha 'na fòrt influensa dla ''koinè'' piemontèisa, bele s'a l'ha quaidun-e influense [[Lombardìa|lombarde]], për via dla vzinansa ëd cola region. Për esempi, as dise ''"sio"'', ''"sia"'' an leu dël Piemontèis comun "barba" e "magna", ma cost qui a l'è bele adess un dialèt dla lenga piemontèisa a tut ij' efèt.


== Gramàtica ==


L' astësan, ant le bande meridionaj dla provinsa, a deuvra la [[A tònica velarisà]], dont la ''a acentà'' a dventa scasi ''ò'', e a së scriv "**ä*'" (es. *muräja*, pronunsià muròja). Costa règola a val anche për ij përnòm (es. *ä-i é*, pronunsià ò-i é).

===Caratteristich===
D'àutre caratteristiche dl' astësan ch'as diferensio dal Piemontèis comun i son:
*Quàich particip passà mascolin: (*stà* invece ëd *stàit*, *fà* invece ëd *fàit*)
*Ij particip passà feminin: (*passaja* invece ëd *passà*)
*La presensa ëd *I* an leu ëd *E* a fin paròla (*butèssi* invece ëd *butèsse*)
*La pronunsia differenta dle *E tòniche* (*andè* invece ëd *andé*)
*Ij përnòm personaj clìtich i son nen tùit obligatòri (varda la session dij vèrb)
*Differense ëd quàich terminassion verbal (*mi a l'heu* invece ëd *mi i l'hai*)
*Pronunsia ëd quàich *O* ch' a dventa *Ò* (*frassiòn* invece ëd *frassion*)
*Quàich *U* i ven-o pronunsiaje *I* (*chignà* invece ëd *cugnà* )

===Ij vèrb===

vèrb *"essi"*

:Mi (a) son
:Ti 't sei
:Chiel a l'è\Chila a l'è
:Noj (a) soma
:Voj i sej
:Lor i\jë son

vèrb *"avej"*

:Mi (a) l'heu
:Ti 't hai
:Chiel a l'ha\Chila a l'ha
:Noj (a) l'avoma
:Voj l'ej
:Lor i l'han\i j'han

==Esempi ëd dialèt astësan==
===Ël fieul sgairon===


Un òm l'avia doi fieui.<br>
E ël pù giovo a l'ha dit a sò pari: "Pari, deme on po' la mia part!” E ël pari l'ha divis le sostanse fra lor.<br>
Da lì a pòchi dì, essènà tuti radunà, ël pù giovo a l'è partì per un pais lontan, e là l'ha dissipà la soa part, vivend lussuriosament.<br>
Dòp che l'avia peui consumà tut, ant col paìs a-i è vnuje 'na gran fam, e chiel l'ha comensà a avèj ëd bsògn.<br>
E l'è andàt a stè per servitor a cà d'un ëd col pais, dal qual l'è stat mandà an campagna an pastura ai [[crin]].<br>
Chiel al sercava d'empisse la pansa di giandi ch'a mangiavo lor; ma gnun a-j na dava.<br>
Anlora, tornà ant se stess a l'ha dit: "Quanta gent ëd servissi an cà ëd mè pari a abondo ëd pan, e mi qui a meur ëd la fam!<br>
Andreu dunque da mè pari, e a-j direu: *Pari, mi già i heu fat mal avanti al siél e avanti a voi;già mi i son pù nen degn che a 'm ciami vost fieul. Fèmi com un di vòst servitor*".<br>
E aosandsi a l'è andàt da sò pari. A l'era ancora lontan, quand sò pari l'ha vist, e pijà da la compassion a-j è coruje 'ncontra, l'ha ambrassalo antorn al còl e l'ha basalo.<br>
E 'l fieul a l'ha dije: "O pari, mi i heu pecà contra ël siél, e voi; già i son pù nen degn ch'a 'm ciami vòst fieul.<br>
E 'l pari dis ai servitor: "Prest, porté la vestimenta pù bela, e vestilo subit; butèj l'anèl ant ël dì, e le scarpe ant i pè;<br>
Mnè prest un vidèl gras, e masselo; mangioma e doma un past;<br>
Perchè cost mè fieul a l'era mòrt e l'è risuscità; l'era perì e l'è stat trovà". E a 's son butase a mangiè.<br>
Ël fieul pù vèj a l'era an campagna; tornand, e trovandsi vsin a cà, a l'ha sentì la musica;<br>
E a l'ha ciamà ël perchè a 'n servitor.<br>
Cost qui a l'ha dije: "Tò fradèl a l'è tornà, e tò pari l'ha fat massè un vidèl perchè a l'è tornà a cà san e salv".<br>
Cost fieul l'è andàt an còlra e 'l voria nen entrè. Sò pari anlora a-j è vnuje 'ncontra, e lo pregava ch'a l'entrèissa.<br>
E chiel a-j ha responduje: "Son tanti ani che mi a 'v serv, e i heu mai disubidivi; e voi a m'èi mai dami 'n agnèl da mangiè con i mè amis.<br>
E dòp che cost vòst fieul, che a l'ha divorà la soa part con le dòne ëd mond, a l'è tornà, a-j èi massà un vidèl gras."<br>
Anlora ël pari a-j ha dije: "Sent, mè fieul, ti a 't ses sempre con mi, e tut còs a mi i posséd a l'è tò;<br>
A bsognava però dé un past e stè alegher perchè tò fradèl a l'era mort e a l'è risuscità; l'era perdussi e l'avoma trovalo."

[http://books.google.it/books?id=oVoNAAAAQAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Bernardino Biondelli, saggio sui dialetti Gallo-Italici, pag. 506]

===Na conta 'd [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] (1875)===


Sentì costa: aj temp dël prim re 'd Cipro, dòp che Goffredo ëd Bojon l'ha conquistà la Tèra Santa, a-j è ruvàje che 'na Guascon-a d'alto rango l'é andàita an pelegrinagi al Santo Sepolcro; e, tornand andrera, 'na vòta ch'a l'é stà a Cipro, certi plandron l'han insultàla malament. 'Sta pòvra sgnora l'avìa un bel lamentésse, j'era gnun ch'a podèissa consoléla. Anlora a l'ha pensà ëd ricori al re; ma, si sgnor, ch'i diso ch'a l'avrìa perdù ël temp e la pàira, përché 'l re l'era tant mòl ëd coragi e mal ansèm che, non basta ëd toleré le ofèise dij àitri, a n'agiuntiva chiel istèss ëd tut ij color; al punto che se quaicadun l'avìa ëd magon, s'armangiava a tacà chiel. 'Sta sgnora, sentend tut sòsi, e disperand ëd podèisse vendiché, tant për consoléssi ëd sò dëspiasì, l'ha pensà ëd stafilé la poltronerìa dël sovran. 'S n'è andàsne për conseguensa dnan da chiel, disendije: "Maestà! Mi i veno nen davanti a voi për otègni vendeta ëd l'ingiùria ch'a m'han fàmi: ma, tant për consolémi, i 'v prego ëd volèimi insegné 'd che manèra i sopòrti ij insult ch'a 'v fan, così për sentì dì; për tant ch'i peussa seufrì passientement col ch'a m'han fàmi a mi. Nossgnor sa s'i lo darìa a voi, quand i podèissa, da posto che i seurbi con tanta facilità".<br>
*Ël re, dòp esse stat fin anlora un fier poltron e san-sossì, coma 's l'èisso desviàlo da un seugn, l'ha comënsà a castié severament l'ofèisa ëd cola sgnora, peui l'ha continuà a pié sodisfassion contra chianque avèissa fat për l'avnì la pù pcita ofèisa a l'onor ëd soa corona.*
[http://www.archive.org/stream/iparlariitalian00villgoog#page/n92/mode/2up Giovanni Papanti, *I parlari italiani a Certaldo*, 1875, pàg. 68-69]

== Autòr an astësan ==

*[[Giovan Giòrs Alion]] (1460/1470 - 1529) un dij prim autòr an piemontèis, le sò euvre pù amportanti, le *Farse*, i son ëscrivùe an dialèt astësan.
*[[Vitòrio Alfé]] (16 genè 1479 - 18 otòbar 1803) grand poeta, a l'ha scrivù doi sonèt polèmich an astësan.
*[[Angelo Brofferio]] (6 dzèmbar 1802 - 25 magg 1866) a l'ha scrivù motoben ëd canson patriòttiche an astësan, mòlte i son stà anterpretàje dal cantant Gipo Frassino ant ël album *Guarda che bianca lun-a* (1974).

=== Musica ===

Ël grup musical dij *Farinej dla Brigna*, nà dël 1986, a canta ëdcò dle canson an dialèt, coma ad esempi *"La mè Panda a perd i tòch"*, na parodìa dla canson *"La mia banda suona il rock"* ëd Ivano Fossati.

==Proverbi==


:*Cosach a son coj d'Ast, largh ëd boca, strèit ëd man.*

:*Coj ëd San Damian tiro la pera e scondon la man.*

:*Fa ëd pat ciàir e parla pòch.*

:*Mostré ai gat a rampigné.*

:*L'ha mangiaje fin-a le braje.*

:*Chi a pissa ciàir s'anfot dij médich.*

:*A l'ha sempi frèid ai pé.''

## Topònim

## Lese ëdcò

* Stòria d'Ast
* Ast
* Ast, Architetura
* Musé astësan
* Mangé e bèive astësan
* Conte e tradission astësan-e

Categorìa:Piemontèis oriental