open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antënna

N**'antënna** a l'é un dispositiv ch'a përmet ëd trasmëtte o arsèive onde eletromagnétiche, convertend ij signaj elétrich an radiassion e al contrari. A l'é essensial ant le comunicassion sensa fil, la radio, la television, e ij sistema ëd navigassion. Soa efissiensa a dipend da soa forma, dimension, e orientament.

## Stòria
Le prime antënne a son ëstàite dësvlupà ant la fin dël sécol XIX. Ant ël 1887, Heinrich Hertz a l'ha realisà la prima antënna për dimostré l'esistensa dle onde eletromagnétiche. Guglielmo Marconi, ant ël 1895, a l'ha dovrà antënne për trasmëtte signal radio a longa distansa, an debutand l'era dle comunicassion globaj. Ant ël sécol XX, lë svilup dle antënne parabòliche e dij sistema satelitar a l'ha rivolussionà la tecnologìa.

## Classificassion
Le antënne as peulo classifiché për:

### Diression
* **Omnidiressionaj**: A trasmëtto an tute le diression (es. antënne FM).
* **Diressionaj**: A concentro l'energìa ant na diression specìfica (es. antënne parabòliche).

### Frequensa
* **Bassa frequensa (LF)**: Për radio AM o navigassion.
* **Àuta frequensa (HF/VHF/UHF)**: Për televison, telefonìa mòbil, Wi-Fi.

### Disegn
* **Dipòl**: Sempi, dovrà për radio amator.
* **Paràbola**: Për satélit o comunicassion a microonde.
* **Yagi-Uda**: Con element diressionaj, dovrà për la TV.

## Aplicassion
Le antënne a son dovrà ant:
* **Comunicassion radio e TV**: Trasmission ëd program e mùsiche.
* **Telefonìa mòbil**: Conession tra dispositiv e tor ëd cella.
* **Navigassion**: GPS e sistema radar për aviassion e navigassion.
* **Astronomìa**: Telescòpi radio për studié l'univers.
* **Rete sensa fil**: Wi-Fi, Bluetooth, e dispositiv IoT.

## Amportansa
Le antënne a son ël cheur dël mond sensa fil, an abilitand comunicassion istantànee an tut ël pianeta. A l'han permëttù l'esse dij satelit, dij smartphone, e dle rete globaj. Con l'ariv dle rete 5G e dij sistema ëd comunicassion quantìstica, soa evolussion a continua a esse creativa.

## Arferiment
* Balanis, C. A. (2016). *Antenna Theory: Analysis and Design*. Wiley.
* Kraus, J. D. (1988). *Antennas*. McGraw-Hill.
* Marconi, G. (1901). *Esperiment ëd comunicassion transatlàntica*.

## Vos corelà
* Onde eletromagnétiche
* Radio
* Satélit artifissial
* Telecomunicassion

Categorìa:Telecomunicassion  
Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Engignerìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Baterìa (eletricità)

Na **baterìa elétrica** a l'é un dispositiv ch'a dòvra reassion chìmiche për prodùve energìa elétrica. A l'é dovrà për alimenté dispositiv portàbij com smartphone, viture elétriche, e sistema d'emergensa. As divid an baterìe **primarie** (ùnich usagi) e **secondarie** (ricaricàbij), con aplicassion ch'a van da l'utiss quotidian a l'andustria.

## Stòria
La prima baterìa moderna a l'é stàita anventà da Alessandro Volta ant ël 1800, con soa "pila voltaica", ch'a dovrava disch ëd zinch e argent. Ant ël 1859, Gaston Planté a l'ha creà la prima baterìa a piomb-àcid (ricaricàbila). Ant ël sécol XX, le baterìe alcalin-e e, pì tard, cole a liti-ion (anventà da John B. Goodenough e d'àutri ant j'agn Otanta), a l'han arvolussionà l'acumulassion d'energìa portàbil.

## Classificassion
### Baterìe primarie
* **Alcalin-e**: Comun-e për utiss com lanterne.
* **A liti**: Vita longa, dovrà ant j'aparà cardìach e dij militar.
* **A zinch-aria**: Për aparà acùstich e signal ëd sicurëssa.

### Baterìe secondarie
* **Piomb-àcid**: Dovrà ant le viture e j'UPS (sistema d'emergensa).
* **NiMH (Nickel-metal idrur)**: Ricaricàbij për utiss eletrònich.
* **Liti-ion**: Àuta densità d'energìa, për smartphone e viture elétriche.

## Aplicassion
Le baterìe a son dovrà ant:
* **Eletrònica portàbil**: Teléfon, tablet, arlògi inteligent.
* **Traspòrt**: Viture elétriche, biciclëtte, dron.
* **Energìa renovàbil**: Memorisassion ëd l'energìa solar o eòlica.
* **Medzin-a**: Dispositiv médich impiantàbil (es. pacemaker).
* **Andustria**: Sistema d'emergensa për sentraj ëd dat.

## Amportansa
Le baterìe a l'han rendù possìbij la mobilità tecnològica, an eliminand ël besògn ëd conession direta a na sorgiss d'energìa. A son essensiaj për la transission a n'economìa pòch dipendenta dai combustìbij fòssil. Tutun, lë smaltiment ëd cole esaurìe a peul causé problema ambientaj, rendend ël riciclagi un process crìtc.

## Arferiment
* Goodenough, J. B. (2018). *Battery Technologies: From Lithium-ion to Future Systems*. Oxford Press.
* Reddy, T. B. (2011). *Linden's Handbook of Batteries*. McGraw-Hill.
* Volta, A. (1800). *Sël generador d'energìa elétrica*. 

## Vos corelà
* Eletrochìmica
* Acumulator (eletricità)
* Baterìa a liti-ion
* Alessandro Volta

Categorìa:Eletricità  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Dìod a emission luminosa

Ël **dìod a emission luminosa** (LED, da l'anglèis **Light Emitting Diode**) a l'é un component semicondutor ch'a produv lus quand a l'é alimentà da n'energìa elétrica. A l'é dovrà për iluminassion, display, e indicador an manera pì efissient che le làmpade tradissionaj. Soa longa durà e bass consum a l'han fane na tecnologìa creativa ant ël sécol XXI.

## Stòria
L'efet ëd l'eletroluminessensa ant ij semiconductor a l'é stàit osservà për la prima vira dal siensià Henry Joseph Round ant ël 1907. Ant ël 1962, l'engigné american Nick Holonyak a l'ha creà ël prim LED visìbil (ress), dovrà ant j'indicador. Ant j'agn Novanta, Shuji Nakamura a l'ha dësvlupà ël LED bleu, ch'a l'ha duvertà la stra a LED bianch e a display a color pien. Për sòn, Nakamura e d'àutri a l'han vagnà ël Premi Nobel për la Fìsica ant ël 2014.

## Classificassion
Ij LED as peulo classifiché për tipo ëd costrussion o aplicassion:

### Për color
* **LED monocromàtich**: Ross, verd, bleu, giàun (dovrà ant ij semàfor e ij segnaj).
* **LED bianch**: Generà con fòsfor o combinassion RGB, për iluminassion.

### Për formà
* **LED standard**: Con càpsula ëd plàstica, për circuit stampà.
* **LED SMD** (**Surface-Mount Device**): Cit e piat, për display e làmpade moderne.
* **OLED** (**Organic LED**): Fàit ëd material orgànich, për scherm flessìbij.

### Për potensa
* **Low-power**: Për indicador o decorassion.
* **High-power**: Për projetor, far ëd viture, o iluminassion stradal.

## Aplicassion
Ij LED a son dovrà ant:
* **Iluminassion**: Làmpade, far ëd viture, iluminassion pùblica.
* **Display**: Televisor LED/OLED, monitor, cartej luminos.
* **Eletrònica**: Indicador ëd stat, giugajin luminos.
* **Medzin-a**: Strument për terapìa con lus (fototerapìa).
* **Agricoltura**: Lus artifissial për la coltivassion an andar.

## Amportansa
Ij LED a consumo fin al 90% men d'energìa che le làmpade a incandessensa e a duro des vire ëd pì. A contribuisso a ridùve j'emissson ëd CO₂ e ij cost ëd manteniment. Soa flessibilità a l'ha abilità neuve aplicassion, com ij display ultraflessìbij e l'iluminassion inteligenent.

## Arferiment
* Nakamura, S. (2015). *The Blue Laser Diode: The Complete Story*. Springer.
* Schubert, E. F. (2006). *Light-Emitting Diodes*. Cambridge University Press.
* Premi Nobel për la Fìsica (2014). *[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2014/summary/ Anonsi ufissial]*.

## Vos corelà
* Semicondutor
* Eletroluminessensa
* OLED
* Cèlula fotovoltaica

Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Display a scherm piat

Un **display a scherm piat** a l'é un tipo ëd scherm eletrònich ch'a dòvra tecnologìe avansà com LCD, OLED, o Plasma për smon-e d'imàgin. A l'ha sostituì jë scherm a tub catòdich (CRT) për via ëd soa forma sutila, pèis leger, e consum d'energìa pì bass. A l'é dovrà ant ij televisor, ij monitor, jë smartphone, e vàire àutri dispositiv.

## Stòria
Ij prim display a scherm piat a son ëstàit dësvlupà ant j'agn Sessanta e Stanta dël sécol XX. La tecnologìa LCD (Liquid Crystal Display) a l'é stàita ancorporà ant ij arlògi e le calcolatris ant j'agn Otanta. Ant j'agn Novanta, jë scherm al Plasma a son ëstàit dovrà për ij televisor ëd grand dimension, ma a j'ero motobin costos. Ant ël sécol XXI, l'antrodussion djë scherm LED (dìod a emission ëd lus) e OLED (Organic LED) a l'ha rendù jë scherm pì sùtil, efissient e con color pì viv. Marche com Sony, Samsung, e LG a l'han guidà sta evolussion.

## Classificassion
Ij display a scherm piat as peulo classifiché për tecnologìa:

### LCD
* A dòvra cristaj lìquid antërpòst antra doi polarisator.
* Necèssita d'iluminassion posterior (LED-backlit a l'é ël pì comun).
* Dovrà ant ij monitor ëd PC e le televisor econòmiche.

### OLED
* A emet lus diretament sensa besògn d'iluminassion posterior.
* Color pì precis e contrast àut.
* Ideal për smartphone d'àuta gam (es. iPhone) e televisor premium.

### Plasma
* A dòvra gas ionisà për creé lus.
* Àngol ëd vision largh e color viv, ma consum d'energìa elevà.
* Produssion fermà dòp ël 2015 për via dël sucess ëd LED e OLED.

## Aplicassion
Ij display a scherm piat a son dovrà ant:
* **Televisor**: Da 24 pòles a model ëd 85" o pì.
* **Monitor për PC**: Për ufissi, gaming, e design gràfich.
* **Dispositiv mòbij**: Smartphone, tablet, laptop.
* **Signage**: Panej publicitari e ëd anformassion ant le stassion.
* **Medzin-a**: Strument ëd diagnòstica e chirurgìa robotisà.

## Amportansa
Ij display a scherm piat a l'han rivolussionà l'esperiensa visual, an përmëttend d'imàgin d'auta definission (HD, 4K) e design pì flessìbij. A contribuisso a ridùve lë spassi ocupà e j'emissson ëd CO₂ (për via dël bass consum). Soa adatabilità a l'ha duvertà la stra a neuve aplicassion, com jë scherm curv e coj tàtil.

## Arferiment
* Hong, G. (2020). *Flat Panel Display Technology: Progress and Innovations*. Wiley.
* Tsukada, T. (1999). *LCDs: From Basics to Advanced Applications*. Springer.
* Samsung: "Còs a l'é në scren OLED?".

## Vos corelà
* LCD
* OLED
* Plasma (display)
* Touchscreen

Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Computer
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Lampadin-a a incandessensa

La **lampadin-a a incandessensa** a l'é un dispositiv ëd luminosità ch'a produv lus an fasend passé na corent elétrica travers un filament ëd tungsten, fin a portelo a n'àuta temperatura (incandessensa). Stòria ch'a domina l'iluminassion dël sécol XX, ma a l'é stàita gradualmente sostituìa da tecnologìe pì efissente com ij LED e le làmpade fluoressent. Soa produssion a l'é limità o proibìa an vàire pais për motiv energétich.

## Stòria
Ij prim esperiment con l'incandessensa elétrica a armonto a Humphry Davy, ch'a l'ha dëmostrà l'efet dël 1802 con na "lampada a arch". Ant ël 1879, Thomas Edison e Joseph Swan a l'han ësvilupà separà ij prim modèj pràtich ëd làmpade a incandessensa con filament ëd carbon. Edison a l'ha otnù un brevet ant jë Stat Unì, ma la dìsputa con Swan a l'é finìa con la creassion ëd na società conossùa com "Edison & Swan". Ant ël 1910, William David Coolidge a l'ha anventà ël filament ëd tungsten, pì durèivol. Dòp l'agn 2010, vàire nassion a l'han bandì soa vendita për sò bass efissiensa energética.

## Classificassion
Ij tipo prinsipaj ëd lampadin-e a incandessensa a son:

### Për forma
* **A19**: Forma clàssica "a pruss".
* **Glòbo**: Sférica, për but decorativ.
* **Tubolar**: Longa e cita, për aplicassion speciaj.

### Për tension
* **110-120V**: Standard ant le rèj domèstiche.
* **220-240V**: Për pais con rèj a àuta tension.

### Për base
* **Edison (E26/E27)**: Base a vis àutor.
* **Bayonet (B22)**: Base a fissura, comun an Euròpa.

### Làmpade alògen
Na variant pì efissient, con gas alògen ch'a riduv ël calor dël filament.

## Aplicassion
Le lampadin-e a incandessensa a j'ero dovrà ant:
* **Ca e ufissi**: Ambient ëd travaj e residensiaj.
* **Traspòrt**: Far vej ëd viture e biciclëtte.
* **Decorassion**: Luminarie natalissie e lampadari antich
* **Spetàcoj**: Projetor cinematogràfich stòrich.

## Amportansa
Le lampadin-e a incandessensa a l'han trasformà la società, përmëttend ël travaj e la vita social ëd neuit. Tutun, a consumo fin al 90% d'energìa an calor (përdùa) e mach ël 10% an lus. Sòn a l'ha portà a legislassion për sostituìe con tecnologie pì verd. Malgré sòn, a son ëstàite un sìmbol ëd l'inovassion otocentesca.

## Arferiment
* Edison, T. A. (1880). *[https://patents.google.com/patent/US223898 Brevet ëd la lampadin-a a incandessensa]*. 
* Friedel, R. (1986). *Edison's Electric Light: Biography of an Invention*. Rutgers University Press.
* EPA (2010). *[https://www.epa.gov/energy-star-lamps Linee guida su l'efissiensa energética]*.

## Vos corelà
* Lampada LED
* Lampada fluoressent
* Thomas Edison
* Energìa elétrica

Categorìa:Eletricità  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Circuit integrà

Un **circuit integrà** (IC, da l'anglèis **Integrated Circuit**) a l'é un circuit eletrònich miniaturisà fabricà ansima a na tàula ëd material semicondutor, ëd sòlit silissi. A l'é dovrà për creé sistema eletrònich complicà an manera compata e econòmica. Soa anvension a l'ha revolussionà l'elaborassion dij dat, la comunicassion, e l'automassion andustrial.

## Stòria
Ël prim circuit integrà a l'é stàit dësvlupà dal engigné american Jack Kilby ant ël 1958 antramentre ch'a travajava për la Texas Instruments. An paralel, Robert Noyce ëd Fairchild Semiconductor a l'ha creà ël prim IC "monolìtich" ant ël 1959, con la técnica planar ëd Jean Hoerni. Ant j'agn Sessanta, l'antrodussion ëd la lege ëd Moore (da Gordon Moore) a l'ha prevëddù che ël nùmer ëd transistor për chip a dovrìa rindobié minca 18-24 mèis. Ant ël 1971, Intel a l'ha fabricà ël prim microprocessor (Intel 4004), marcand l'inissi dl'era dij computer personaj.

## Classificassion
Ij circuit integrà as peulo classifiché për:

### Scala d'antëgrassion
* **SSI** (**Small-Scale Integration**): Fin a 100 transistor (es. pòrte lògiche).
* **MSI** (**Medium-Scale**): Fin a 1.000 transistor (contator, registrador).
* **LSI** (**Large-Scale**): Fin a 10.000 transistor (memòria RAM).
* **VLSI** (**Very Large-Scale**): Pi ëd 100.000 transistor (microprocessor modern).
* **ULSI** (**Ultra Large-Scale**): Miliard ëd transistor (chip për AI).

### Tipo ëd signal
* **Analògich**: Processa signal continuà (es. amplificator audio).
* **Digital**: Processa signal binari (es. microcontroller).
* **Mës-cià**: Combinassion d'analògich e digital (es. sensor ëd temperadura).

## Aplicassion
Ij circuit integrà a son dovrà ant:
* **Eletrònica ëd consum**: Smartphone, tablet, console ëd gieugh.
* **Traspòrt**: Sistema ëd navigassion, contròl motris.
* **Medzin-a**: Dispositiv ëd monitoragi, pacemaker.
* **Andustria**: Robòt, contròl ëd process.
* **Militar**: Sistema ëd guida, comunicassion sicura.

## Amportansa
Ij circuit integrà a l'han abilità la miniaturisassion dij dispositiv, ridovend cost e aumentand l'efissiensa. A l'han rendù possìbij l'Internet, ij smartphone, e l'inteligensa artifissial. Tutun, soa produssion a peul avèj n'ampat ambiental për via dij material tòssich dovrà, ma a contribuisso a tecnologie pì sostenìbij com le cèlule fotovoltaiche.

## Arferiment
* Kilby, J. S. (2000). *[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/kilby/lecture/ Nobel Lecture: Invention of the Integrated Circuit]*. 
* Moore, G. E. (1965). *Cramming more components onto integrated circuits*. Electronics Magazine.
* Horowitz, P., & Hill, W. (2015). *The Art of Electronics*. Cambridge University Press.

## Vos corelà
* Semicondutor
* Transistor
* Microprocessor
* Eletrònica

Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Engignerìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Magnetron a cavità

Ël **magnetron a cavità** a l'é un dispositiv eletrònich ch'a produv microonde d'àuta potensa, dovrà dzortut ant ij sistema radar e ant ij forn a microonde. A l'ha arvolussionà la tecnologìa militar e civil dël sécol XX, an përmëttend la generassion efissient ëd signal a frequensa elevà.

## Stòria
Ij prim magnetron a son ëstàit dësvlupà ant j'agn Vint dël sécol XX, con ij travaj d'Albert Hull ai Laboratòri General Electric. Tutun, la version moderna a cavità a l'é stàita creà dël 1940 da John Randall e Harry Boot a l'Università ëd Birmingham, ant ël Regn Unì, për amelioré ij radar durant la Sconda Guèra Mondial. Cost model a l'ha permëttù ai radar anglèis (coma ël sistema H2S) ëd rilevé bersaj con precision granda. Apress la guèra, ël magnetron a l'é stàit adatà për usagi civil, com ant ël forn a microonde anventà da Percy Spencer dël 1945.

## Com a l'é fàit
Ël magnetron a cavità a comprend:
* Un **tub a veuid** con un càtod (eletron negativ) al sènter.
* N'ànod rotond ch'a l'ha dle **cavità** risonant an sël bord.
* Un **camp magnétich** aplicà paralel a l'ass dël tub, generà da magnet permanent o eletro-magnet.
* Na tension àuta tra càtod e ànod ch'a fa bogé j'eletron an spiral.

J'eletron emëttù dal càtod a son dëstornà dal camp magnétich, creand ëd corent ëd càrica ch'a ossilo a na frequensa determinà da le dimension dle cavità. Coste ossilassion a genero microonde ch'a peulo esse ciapà con n'antënna.

## Aplicassion
* **Radar**: Sistema ëd arserca a longa distansa për aviassion, nav, e difèisa.
* **Forn a microonde**: Scaudé ëd mangé an fasend vibré molécole d'eva.
* **Industria**: Scàudament ëd material, sìntesi chìmica.
* **Medzin-a**: Tratament ëd terapìa con calor (es. fisioterapìa).

## Amportansa
Ël magnetron a cavità a l'é stàit essensial për la vitòria dj'Aleà durant la Sconda Guèra Mondial, an abilitand radar precis contra ij bombardié nemis. Da peui, soa aplicassion civil ant ij forn a microonde a l'ha cambià la manera ëd preparé ëd mangé an tut ël mond. Malgré l'esse sostituì an part da sorgiss ëd microonde pì controlà (es. transistor ëd potensa), a resta dovrà an vàire contest për soa sëmplicità e cost bass.

## Arferiment
* Buderi, R. (1996). *The Invention That Changed the World: The Story of Radar from War to Peace*. Simon & Schuster.
* Okress, E. (1966). *Microwave Power Engineering*. Academic Press.
* MIT Rad Lab (1945). *[https://www.ll.mit.edu/about/history/radar-lab Radar Laboratory Technical Reports]*.

## Vos corelà
* Radar
* Forn a microonde
* Tub a veuid
* Microonde

Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Eletromagnetism
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Tub a veuid

Ël **tub a veuid** (o **vàlvola termoiònica**) a l'é un dispositiv eletrònich ch'a deuvra n'ambient ëd veuid për gestì ël moviment dj'eletron tra d'elétrod. A l'é stàit essensial ant lë svilup ëd radio, televisor, e ij prim computer, prima che ij transistor a-j sostituisso. Ancheuj, a l'é ancora dovrà an aplicassion speciaj com amplificator audio d'àuta qualità e sistema militar.

## Stòria
Ij prim esperiment dij tub a veuid a armonto a l'osservassion ëd l'emission termoiònica da part ëd Thomas Edison ant ël 1883. Ant ël 1904, John Ambrose Fleming a l'ha creà ël prim **dìod a veuid**, dovrà për demodolé signal radio. Ant ël 1906, Lee De Forest a l'ha giontà un ters elétrod (grija) për inventé ël **trìod**, ch'a l'ha permëttù d'amplifié ij signal. Durant la Sconda Guèra Mondial, ij tub a veuid a son ëstàit dovrà ant ij radar e ij prim computer (es. ENIAC). Ant j'agn Sessanta, ij transistor a l'han sostituì ij tub an vàire aplicassion për via ëd soe dimension pì cite e efissiensa.

## Classificassion
Ij tub a veuid as peulo classifichesse për nùmer d'elétrod e fonsion:

### Dìod
* Doi elétrod (càtod e ànod): a përmet ël passagi ëd corent ant na sola diression.
* Aplicassion: Radiodemudolassion, alimentassion a tension costanta.

### Trìod
* Tre elétrod (càtod, grija, ànod): La grija a contròla ël fluss d'eletron.
* Aplicassion: Amplificassion audio e radio, ossillator.

### Tetrod e Pentod
* Quatr o sinch elétrod: Con grije adissionaj për mejoré prestassion.
* Aplicassion: Amplificassion ëd potensa, trasmissor.

### Tub catòdich (CRT)
* A deuvra un fass d'eletron për creé figure ansima a në scherm.
* Aplicassion: Televisor, monitor, oscilloscòpi.

### Magnetron
* Génera microonde con un camp magnétich.
* Aplicassion: Forn a microonde, radar.

## Aplicassion
* **Comunicassion**: Radio AM/FM, trasmissor militar.
* **Audio**: Amplificator për chitara e sistema High-Fidelity.
* **Militar**: Radar, sistema ëd guida.
* **Medzin-a**: Prim aparà a ragg X.
* **Spassi**: Prim sistema ëd comunicassion satelitar.

## Amportansa
Ij tub a veuid a l'han marcà l'inissi dl'era eletrònica, an rendend possìbij la radio, la television, e l'informàtica. Malgré sò declin, a l'han un valor stòrich e técnich ancora arconossù, dzortut ant l'audio d'àuta qualità e ant le tecnologìe ch'a deuvro àute potense o frequense. Soa anfluensa as vëdd ant ël lengage modern, con tèrmin com "vàlvola" anco' dovrà ant ël gergh técnich.

## Arferiment
* Ryder, J. D. (1957). *Electronic Fundamentals & Applications*. Prentice-Hall.
* Stokes, J. (2002). *70 Years of Radio Tubes and Valves*. CBI Publishing.
* IEEE (1998). *[https://ieeexplore.ieee.org/document/728962 Stòria dij tub a veuid ant l'àudio]*.

## Vos corelà
* Transistor
* Radio
* Amplificator

Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Engignerìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Guida d'onda

Na **guida d'onda** a l'é un dispositiv ch'a përmet ëd trasporté onde eletromagnétiche d'àuta frequensa (come microonde o onde radio) ant na diression spessìfica, minimisand la dissipassion d'energìa. A l'é dovrà ant ij radar, ij sistema ëd comunicassion, ij forn a microonde e an vàire àutri aplicassion andustriaj e sientìfiche.

## Stòria
Le prime teorìe an sj'onde eletromagnétiche a armonto a James Clerk Maxwell ant ël sécol XIX, ma le guide d'onda a son ëstàite dësvlupà pràticament ant j'agn Tranta dël sécol XX. George C. Southworth dij Bell Labs a l'ha realisà djë studi pionié an sle microonde e an sle guide metàliche ant ël 1936. Durant la Sconda Guèra Mondial, le guide d'onda a son ëstàite ampiegà ant ij radar për dé precision a le comunicassion militar. Ant j'agn Sinquanta, l'antrodussion dle fibr òtica (guide d'onda ëd lus) a l'ha duvertà la stra a le comunicassion a velocità àuta.

## Classificassion
Le guide d'onda as peulo classifiché për:

### Forma
* **Retangołar**: La pì comun-a, dovrà ant ij radar e j'aparà a microonde.
* **Sircolar**: Ideal për sistema ch'a deuvro polarisassion rotativa.
* **Fibr òtica**: Guida d'onda ëd lus, fàita ëd véder o plàstica.

### Materiaj
* **Metàliche**: Fàite ëd metal (es. ram o alumini), për microonde.
* **Dielétriche**: Fàite ëd material isolant (es. véder), për onde ëd tèra frequensa.

### Tipo d'onda
* **Microonde**: Për signal radio e radar.
* **Òtiche**: Për trasmëtte lus ant le fibr.

## Aplicassion
Le guide d'onda a son dovrà ant:
* **Telecomunicassion**: Trasmission ëd signal për television, radio e ret ëd telecom.
* **Radar**: Descoverta ëd bersaj ant l'aviassion e la navigassion.
* **Medzin-a**: Strument ëd diagnòstica (es. MRI) e terapìa.
* **Astronomìa radio**: Caturé signal da lë spassi profond.
* **Eletrònica ëd potensa**: Trasferì energìa sensa pèrdite.

## Amportansa
Le guide d'onda a përmëtto ëd trasmëtte energìa a frequense motobin àute con pèrdite minimisà, n'element essensial për j'aparà modern. A l'han revolussionà le comunicassion globaj grassie a le fibr òtiche, ch'a trasmëtto dat a velocità dël terabit për second. Soa aplicassion ant ij radar a l'ha salvà vàire vite durant le guère, e ant la medzin-a a l'ha abilità tecnologie nen invasive.

## Arferiment
* Southworth, G. C. (1950). *Principles and Applications of Waveguide Transmission*. D. Van Nostrand.
* Ramo, S., Whinnery, J. R., & Van Duzer, T. (1994). *Fields and Waves in Communication Electronics*. Wiley.
* IEEE (2020). *[https://www.ieee.org/about/ieee-history.html Stòria dle guide d'onda ant le telecomunicassion]*.

## Vos corelà
* Onde eletromagnétiche
* Fibr òtica
* Radar
* Microonde

Categorìa:Telecomunicassion  
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Clement VI

**Clement VI** (Rosiers-d'Égletons, 1291 – Villeneuve-lès-Avignon, 6 dzèmber 1352), nassù **Étienne Aubert**, a l'é stàit Papa dla Gesia catòlica ch'a fa 198 dal 1342 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Urban V

**Urban V** (Le Pont-de-Montvert, 1310 – Avignon, 19 dzèmber 1370), nassù **Guillaume de Grimoard**, a l'é stàit Papa dla Gesia catòlica ch'a fa 200 dal 1362 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Nossens VI

**Nossens VI** (Beyssac, 1282 – Avignon, 12 stèmber 1362), nassù **Étienne Aubert**, a l'é stàit Papa dla Gesia catòlica ch'a fa 199 dal 1352 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Bonifas VIII

**Bonifas VIII** (Anagni, anviron dël 1230 - Roma 11 otòber 1303), nà **Benedetto Caetani**.
Dal 1294 fin a soa mòrt a l'é stàit ël vësco ëd Roma ch'a fa 193.

Categorìa:Papa
Saddam Hussein

**Ṣaddām Ḥusayn ʿAbd al-Majīd al-Tikrītī** (An arab: صدام حسين عبد المجيد التكريتي‎), (Al-Awja, 28 avril 1937 – Baghdad, 30 dzèmber 2006) a l'é stàit un militar e n'òm polìtich irachen.
A l'é stàit pressident e ditador dl' Irak (o Iraq) dal 1979 al 2003.
Aprèss la derota dl'Iraq durant la sconda guèra dël gòlf, Saddam Hussein a l'é stàit arestà, procesà e l'condanà a mòrt da un tribunal irachen. L'esecussion a l'é stàita dël 30 dzèmber 2006.

Hussein, Saddam
Tub a ragg catòdich

Ël **tub a ragg catòdich** (TRC o CRT, da l'anglèis **Cathode Ray Tube**) a l'é stàit ël component prinsipal ëd televisor, monitor, e ossiloscòpi për la pi part dël sécol XX. A l'ha dominà la tecnologìa ëd visualisassion fin a l'ariv dij display a scherm piat (LCD, LED, OLED) ant j'agn 2000. Sò prinsipi ëd fonsionament a l'é basà su në scherm ëd fòsfor colpì da un fas d'eletron, generà da un canon eletrònich.

## Stòria
Ij prim esperiment an sij tub catòdich a armonto a Heinrich Geissler e Julius Plücker ant ël mid-sécol XIX. Ant ël 1897, Karl Ferdinand Braun a l'ha anventà ël prim CRT, dovrà ant j'ossiloscòpi. Ant j'agn 1920, Vladimir Zworykin e Philo Farnsworth a l'han dësvlupà version për la television, ch'a l'han portà a la produssion ëd massa dòp la Sconda Guèra Mondial. Durant j'agn 1950-1990, ij CRT a j'ero lë standard për televisor a color e monitor ëd computer. La decadensa a l'é ancaminà ant j'agn 2000 con l'afermesse dij display LCD e al plasma.

## Com a l'é fàit
Ël CRT a comprend:
* Un **canon d'eletron**: Génera un fas d'eletron acelerà.
* **Coni ëd deflession**: A contròla la diression dël fas con camp eletromagnétich.
* Në **scherm ëd fòsfor**: A emet lus quand a l'é colpì da j'eletron.
* Un **tub ëd véder**: Evita l'interferensa dl'aria e a manten un veuid parsial.

Ij CRT a color a deuvro tre canon separà (ross, verd, bleu) e na mascra metàlica për combiné ij color.

## Classificassion
Ij CRT as peulo classifiché për:

### Aplicassion
* **Televisor e monitor**: A smon-o figure animà për spetacoj e travaj.
* **Ossiloscòpi**: A visualiso signal eletrònich an temp real.
* **Radar**: A mostra dat ëd posission ëd bersaj.
* **Giugajin arcade**: Dovrà ant le màchine dij gieugh ant j'agn 1980-1990.

### Tecnologìa
* **Monocromàtich**: Scherm ëd un sol color (verd o bianch), për monitor técnich.
* **A color**: Con tre strà ëd fòsfor ross, verd, e bleu.

## Aplicassion
* **Spetacoj e anformassion**: Trasmission ëd program TV e filmà.
* **Siensa e ingegnerìa**: Misura ëd signal ant j'ossiloscòpi.
* **Militar**: Sistema ëd guida e sorveliansa.
* **Medzin-a**: Prim aparà për l'ecografìa.

## Amportansa
Ij CRT a l'han abilità l'era dla comunicassion visual, an rendend possìbij la television e l'anformàtica moderna. A l'avìo d'avantagi com un contrast àut, temp ëd rispòsta lest, e àngol ëd vision largh. Tutun, a j'ero pesant, ocupavo tant ëd spassi, e a consumo motobin d'energìa. Soa produssion a l'era ëdcò rischiosa për l'ambient për via dël fòsfor e dël véder al piomb.

## Arferiment
* Shiers, G. (1997). *The History of Television, 1942-2000*. McFarland.
* Webb, R. C. (2005). *Cathode Ray Tube: A Manual for Engineers*. Wiley-IEEE.
* EPA (2003). *[https://www.epa.gov/recycle/electronics-donation-and-recycling#crt Gestì ël riciclagi dij CRT]*.

## Vos corelà
* Scren a cristaj lìquid (LCD)
* Oscilloscòpi
* Fòsfor
* Ragg catòdich

Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Gregòri IX

**Gregòri IX** (Anagni, 1170 anviron – Roma, 22 òst 1241), nassù **Ugolino di Anagni (o Ugolino dei conti di Segni)**, a l'é stàit Papa dla Gesia catòlica ch'a fa 178 dal 19 mars 1227 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Gregòri VIII

**Gregòri VIII** (Benevent, 1100 anviron – Pisa, 17 dzèmber 1187), nassù **Alberto di Morra**, a l'é stàit Papa dla Gesia catòlica ch'a fa 173 për màch 57 dè, dal 25 otòber 1187 fin a soa mòrt 
.

Categorìa:Papa
Piper PA-18 Super Cub

Ël **Piper PA-18 Super Cub**, a l'é n'avion da turism a 2 pòst (Un pilòta e un passagé) a ala àuta american fabricà apress la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 1949 an intrand an servissi ël medesim agn.
A l'é stait prodovù da 1949 al 1994 an 10.326 esemplar an vaire version e soa lestëssa màssima a l'era ëd 209 km/h (version PA-18-150).

Categorìa:Avion
Benedet XII

**Benedet XII** (Saverdun, 1285 – Avignon, 25 avril 1342), nassù **Jacques Fornièr**, a l'é stàit Papa dla Gesia catòlica ch'a fa 197 dal 1334 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Clement V

**Clement V** (Villandraut, 1264 – Roquemaure, 20 avril 1314), nassù **Bertrand de Got o de Gouth**, a l'é stàit Papa dla Gesia catòlica ch'a fa 195 dal 1305 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Cessna 172

Ël **Cessna 172**, a l'é n'avion da turism a 4 pòst (Un pilòta e tre passagé) a ala àuta american fabricà a parte da j'agn '50.
A l'ha volà la prima vira dël 1955 an intrand an servissi dël 1956.
A l'é stait prodovù dal 1956 fin al dì d'ancheuj an pì che 44.000 esemplar an vaire version e soa lestëssa màssima a l'é ëd 227 km/h (version 172 R).

Categorìa:Avion
Circuit stampà

Ël **circuit stampà** (PCB, da l'anglèis **Printed Circuit Board**) a l'é na plancia isolanta ëd véder o plàstica, con dle piste ëd ram o àutri metaj stampà ansima, ch'a serv për monté e conete ij component eletrònich. A l'ha revolussionà la produssion ëd dispositiv eletrònich, ridovend cost e aumentand l'afidabilità.

## Stòria
Ij prim circuit stampà a son ëstàit dësvlupà ant j'agn 1920, ma a l'é stàit Paul Eisler, ant ël 1936, a creé ël prim PCB modern ant ël Regn Unì, dovrà ant le radio militar durant la Sconda Guèra Mondial. Ant j'agn 1950, la tecnologìa a l'é spantiasse a l'andustria ëd massa, grassie a la fotolitografìa për stampé le piste. Ant ël 1960, l'antrodussion dij circuit multi-strat e dij component a montagi superficial (SMT) a l'ha përmëttù ëd miniaturisé ij dispositiv.

## Classificassion
Ij circuit stampà as peulo classifiché për:

### Nùmer dë strat
* **Unilateral**: Piste mach ansima a na facia.
* **Bilateral**: Piste su tute doe le face.
* **Multi-strat**: Pi ëd doi strat condutor separà da material isolant.

### Materiaj e flessibilità
* **Rìgid**: Fàit ëd véder, për aplicassion genériche.
* **Flessìbil**: Fàit ëd plàstica, për dispositiv portàbij.
* **Rìgid-flessìbil**: Combinassion ëd part rìgide e flessìbij.

### Tecnologìa ëd montagi
* **THT** (**Through-Hole Technology**): Component con pata travers ël circuit.
* **SMT** (**Surface-Mount Technology**): Component tacà diretament ansima.

## Aplicassion
Ij circuit stampà a son dovrà ant:
* **Eletrònica ëd consum**: Teléfon, computer, televisor.
* **Andustria**: Contròl ëd màchine, robot, sistema d'automassion.
* **Medzin-a**: Pacemaker, strument ëd diagnòstica.
* **Automobilìstica**: Unità ëd contròl eletrònich (ECU).
* **Aviassion**: Sistema ëd navigassion e comunicassion.

## Amportansa
Ij circuit stampà a l'han semplificà la produssion ëd massa ëd dispositiv eletrònich, ridovend j'eror ëd montagi e ij temp ëd fabricassion. A l'han abilità l'evolussion dij computer, dij smartphone e dle tecnologìe portàbij. Soa version flessìbil a l'ha duvertà la stra a neuve aplicassion ant la robòtica e la vestimenta inteligent. Tutun, lë smaltiment dij PCB contenent sostanse tòsiche (es. piomb) a l'é na sfida ambiental.

## Arferiment
* Coombs, C. F. (2001). *Printed Circuits Handbook*. McGraw-Hill.
* Fjelstad, J. (2012). *Flexible Circuit Technology*. BR Publishing.
* IPC (2020). *[https://www.ipc.org/standard/6012 Standard IPC-6012 për PCB rìgid]*.

## Vos corelà
* Circuit integrà
* Saldatura
* Eletrònica

Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Engignerìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pilatus PC-12

Ël **Pilatus PC-12**, a l'é n'avion da turism e executive a 11 pòst (Doi pilòta e nov passagé) a ala bas-a svìsser fabricà a parte da j'agn '90.
A l'ha volà la prima vira dël 1991 an intrand an servissi dël 1994.
A l'é stait prodovù dal 1991 fin al dì d'ancheuj an pì che 2.000 esemplar an vaire version e soa lestëssa màssima a l'é ëd 519 km/h.

Categorìa:Avion
Conetor elétrich

Un **conetor elétrich** a l'é un component ch'a serv për unì doi o pì fij o circuit, garantend un colegament sicur e reversìbil. A son dovrà ant j'aparà doméstich, ij dispositiv eletrònich, le viture, e j'andustrie. Soa qualità a l'ha n'efet diret an sl'afidabilità dël sistema.  

## Stòria
Ij prim conetor a son ëstàit sempe ëd fij tajà o anvlupà a man, ma con l'espansion dl'eletricità ant ël sécol XIX, a l'é nassù ël besògn dë standardisé. Ant ël 1903, Harvey Hubbell a l'ha anventà ël prim conetor a spin-e rotativ (twist-lock). Ant j'agn 1930, ij conetor "banan-a" a son ëstàit dovrà për j'utiss ëd laboratòri. Ant ël sécol XX, con l'ariv dj'eletrònich, a son ëvnùite essensiaj le version miniaturisà (es. USB, HDMI) e ij sistema ëd blòch contra le dësconession.  

## Classificassion
Ij conetor as peulo classifiché për:  

### Géner
* **Mas-cc** (plug): Part ch'a intra.  
* **Fumela** (socket): Part ch'a arsèiv.  

### Tipo ëd signal
* **Potensa**: Për corent àute (es. spin-e ëd ca).  
* **Dat**: Për signal digitaj o analògich (es. USB, Ethernet).  
* **RF**: Për frequense radio (es. conetor BNC).  

### Forma e standard
* **USB**: Universal për dat e caria.  
* **HDMI**: Për trasmission video/audio.  
* **Jack audio**: 3.5 mm për casch o micròfon.  
* **D-Sub**: Për pòrte seriaj (es. VGA, RS-232).  

  

## Aplicassion
* **Ca** (utiss): Spin-e, interutor, luminarie.  
* **Eletrònica**: PCB, schede d'espansion.  
* **Telecomunicassion**: Anten-e, fij ëd ret.  
* **Automobilìstica**: Sensor, iluminassion, ECU.  
* **Medzin-a**: Strument ëd monitoragi.  

## Amportansa
Ij conetor a abìlito la modularità, përmëttend ëd cangé component sensa danegé ij circuit. A l'han standardisà l'antërconession tra marche diferente (es. USB), ridovend ij cost. Tutun, la compatibilità e la durà a dipendo da la qualità dij materiaj (ram dorà, plàstica resistenta al calor). J'arzigh a son la coron-a, l'ossidassion, e j'eror ëd montagi.  

## Arferiment
* Mroczkowski, R. S. (1998). *Electrical Connector Handbook*. McGraw-Hill.  
* Whitley, J. H. (2005). *High-Speed Digital Design: A Handbook of Black Magic*. Prentice Hall.  
* IEC (2020). *[https://www.iec.ch/standards Standard IEC 60603 për conetor ëd dat]*.  

## Vos corelà
* Fil elétrich  
* Circuit stampà  
* USB  
* Standard industriaj  

Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Engignerìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Altoparlant

Un **altoparlant** a l'é un dispositiv ch'a trasforma j'ossilassion elétriche an pression acùstica (son), përmëttend l'arprodussion ëd mùsica, vos, o àutri signaj. A l'é un component essensial ëd radio, televisor, smartphone, sistema ëd sonorisassion, e vàire àutri strument. Soa efissiensa a dipend da la tecnologìa e da la qualità dij materiaj dovrà.

## Stòria
Ij prim esperiment për convertì l'eletricità an son a armonto al sécol XIX. Ant ël 1876, Alexander Graham Bell a l'ha anventà un prim tipo d'altoparlant për sò teléfon. Ant ël 1898, Ernest Siemens a l'ha dësvlupà ël prim protòtip basà su n'eletro-magnet. La version moderna d'altoparlant dinàmich, con bobin-a mòbil e membran-e, a l'é stàita anventà dël 1925 da Chester W. Rice e Edward Washburn dij Bell Labs. Ant j'agn '50 e '60, j'arzultà dij materiaj (es. plástiche e magnet al neodimi) a l'han meliorà l'eficiensa e la durà. Ant ël sécol XXI, j'autoparlant sensa fil e smart a son ëstàit antrodovù.

## Classificassion
Ij tipo prinsipaj d'autoparlant a son:

### Për tecnologìa
* **Dinàmich**: A deuvra na bobin-a mòbil ant un camp magnétich (ël pì comun).
* **Eletrostàtich**: A deuvra na membran-a carià tra doe grije, për son pì precis.
* **A còrn**: A amplìfica ël son con na strutura a forma ëd còrn, dovrà ant le fàule.
* **Subwoofer**: Specialisà për le frequense basse (sota ij 200 Hz).

### Për aplicassion
* **Doméstich**: Për sistema stereo o home theater.
* **Professionaj**: Për concert, cine, o studi ëd registrassion.
* **Portàbij**: Integrà ant smartphone o casch audio.
* **Automobilìstich**: Për l'audio ant le viture.

## Aplicassion
J'autoparlant a son dovrà ant:
* **Intrateniment**: Mùsica, film, gieugh video.
* **Comunicassion**: Sitema ëd anonsi, conferense.
* **Sicurëssa**: Alarm, avertiment d'emergensa.
* **Medzin-a**: Ecoscòpi o strument për j'udì.
* **Sistema militar**: Comand ëd vos o disorientament.

## Amportansa
J'autoparlant a l'han revolussionà la manera ëd vive, an portand la mùsica e l'anformassion ant le ca e ant jë spassi pùblich. A l'han rendù possìbij ël cìnema sonor, la radio, e la mùsica portàbil. Le tecnologìe moderne (com ël Bluetooth) a l'han ëdcò abilità l'àudio sensa fil, sempe pì integrà ant l'ambient. Tutun, l'esposission a volum àut a peul causé dann a l'udì.

## Arferiment
* Borwick, J. (2001). *Loudspeaker and Headphone Handbook*. Focal Press.
* Colloms, M. (2018). *High Performance Loudspeakers*. Wiley.
* AES (2020). *[https://www.aes.org/standards/ Standard AES për j'àutoparlant]*.

## Vos corelà
* Micròfon
* Amplificator
* Son

Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Interutor automàtich

Un **interutor automàtich** (o **disgiuntor**) a l'é un mecànism ëd sicurëssa ch'a protegg j'ampiant elétrich an anterompend ël fluss ëd corent quand as rilevo d'anomalìe. A l'é dovrà ant le ca, ant le fàbriche, e ant le rèj elétriche për prevenì ëd dann a le përson-e o a le struture.  

## Stòria
Ij prim interutor automàtich a son ëstàit dësvlupà ant j'agn 1920 për sostituì ij fusìbij, ch'a dovìo esse cangià minca vira ch'a sautavo. La General Electric a l'ha anventà ël prim model comercial ant ël 1924. Ant j'agn 1960, a son ëstàit antrodovù ij disgiuntor **termomagnétich**, ch'a combin-o la rilevassion ëd surtension (tèrmica) e curt-circuit (magnética). Ant ël 1970, j'interutor diferensiaj (RCD) a l'han permëttù ël contròl dle pèrdite ëd corent vers tèra, salvand vàire vite. Ancheuj, j'interutor smart a peulo esse gestì da leugn via Internet.  

## Classificassion
J'interutor automàtich as peulo classifiché për mecanism ëd protession:  

### Termomagnétich
* A deuvra na banda bimetàlica për surtension (tèrmich) e na bobin-a për curt-circuit (magnétich).  
* Aplicassion: Ampiant ëd ca, ufissi.  

### Diferensial (RCD)
* A compara la corent ch'a intra e a seurt: s'a-i é na diferenza (pèrdita vers tèra), a sara ël circuit.  
* Aplicassion: Zòne con arzigh ëd dëscarie (es. bagn, giardin).  

### Polarità (DC)
* Progetà për corent continuà (DC), com ant le instalassion fotovoltaiche.  
* Aplicassion: Sistema d'energìa solar, viture elétriche.  

  

## Aplicassion
* **Residensial**: Protession ëd linie ëd lus, prisé, e boiler.  
* **Andustrial**: Contròl ëd màchine motobin potente e sistema d'emergensa.  
* **Energìa renovàbil**: Sicurëssa ëd le instalassion solar o eòliche.  
* **Infrastruture**: Stassion elétriche, traspòrt pùblich (tren, tram).  

## Amportansa
J'interutor automàtich a son crìtich për la sicurëssa global, an ridovend j'arzigh d'ancendi e ëd dëscarie. A peulo esse torna tacà apress n'anterussion, sensa dovèj cangé component (a diferensa dij fusìbij). Ant le rèj moderne, a son integrà con sistema ëd monitoragi ch'a manda d'alert an cas ëd problema. Tutun, a deuvo esse dimensionà coretament për garantì un protession eficass.  

## Arferiment
* Whitfield, J. (2010). *Electrical Installation Safety: A Guide to the UK Standards*. Wiley.  
* IEC (2018). *[https://webstore.iec.ch/publication/5968 Standard IEC 60898 për interutor automàtich]*.  
* IEEE (2020). *[https://standards.ieee.org/standard/switchgear-design.html Guidaje për progetassion d'interutor]*.  

## Vos corelà
* Fusìbil  
* Surtension  

Categorìa:Eletricità  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Dassault Falcon 2000

Ël **Dassault Falcon 2000**, a l'é n'avion executive a doi motor a reassion, a ala bas-a fransèis, con 'na capacità ch'a peul variè antra 6 e 19 pòst (Doi pilòta e vairi passagé) fabricà a parte dal 1993.
A l'ha volà la prima vira dël 1993 an intrand an servissi dël 1999.
A l'é stait prodovù fin al d' d'ancheuj an 490 esemplar an vaire version e soa lestëssa màssima a l'é ëd Mach 0.85-0.862.

Categorìa:Avion
Urban III

**Urban III** (Cuggiono, 1120 anviron – Fërara, 20 otòber 1187), nassù **Uberto Crivelli **, a l'é stàit Papa dla Gesia catòlica ch'a fa 172 dal 25 novèmber 1185 fin a soa mòrt. 
.

Categorìa:Papa
Luss III

**Luss III** (Luca, 1097-1105 – Veron-a, 25 novèmber 1185), nassù **Ubaldo Allucingoli**, a l'é stàit Papa dla Gesia catòlica ch'a fa 171 dal 1181 fin a soa mòrt. 
.

Categorìa:Papa
Alimentator

Un **alimentator** a l'é un dispositiv ch'a trasforma l'energìa elétrica da na sorgiss (es. la rèj AC ëd ca) ant na forma adata a alimenté d'àutri component eletrònich (es. DC stabil). A l'é essensial për ël fonsionament ëd computer, smartphone, e vàire àutri dispositiv.  

## Stòria
Ij prim alimentator a j'ero sempi circuit ëd trasformator e radrissator, dovrà ant j'utiss radio ant j'agn 1920. Ant j'agn 1950, con l'antrodussion dij regolator ëd tension linear, a l'é stàit possìbil creé tension DC pì precise. Ant j'agn 1970, la tecnologìa dij alimentator a comutassion (SMPS) a l'ha permëttù ëd riduve dimension e pèis, aumentand l'efissiensa. Ant ël sécol XXI, j'alimentator a son ëvnùit pì inteligent, con contròl digital e protession contra j'àut-voltage.  

## Classificassion
J'alimentator as peulo classifiché për:  

### Tecnologìa
* **Linear**: A deuvra trasformator e transistor për regolé la tension, ma a l'é men efissient.  
* **A comutassion**: A deuvra transistor ch'a sara e duverta rapidament për riduve le pèrdite.  
* **Regolà**: A manten na tension ëd surtìa costanta, indipendent dal càrich.  
* **Nen regolà**: La tension a peul varié con ël càrich o la sorgiss.  

### Forma
* **Integrà**: Part ëd n'àutr dispositiv (es. alimentator ëd në smartphone).  
* **Estern**: Caussëtta separà (es. alimentator ëd laptop).  
* **Da laboratòri**: Con contròl ëd tension e corent precis.  

  

## Aplicassion
* **Eletrònica ëd consum**: Alimenté smartphone, console ëd gieugh.  
* **Andustria**: Contròl ëd màchine, robot, impiant ëd produssion.  
* **Telecomunicassion**: Sorgiss ëd potensa për tor ëd trasmission.  
* **Medzin-a**: Strument ëd precision com MRI o scanner.  
* **Energìa renovàbil**: Convertì l'energìa da panel solar o turbin-e eòliche.  

## Amportansa
J'alimentator a garantisso na fornitura d'energìa sicura e stàbil, evitand dë stranglass ëd tension ch'a podrìo danegé ij circuit. J'SMPS a l'han ridovù ël consum d'energìa global, contribuend a la sostenibilità. Tutun, a peulo generé anterferense eletromagnétiche (EMI), che a devo esse filtrà. Soa evolussion a l'ha abilità tecnologie com l'Internet ëd le còse (IoT) e le viture elétriche.  

## Arferiment
* Maniktala, S. (2012). *Switching Power Supplies A to Z*. Newnes.  
* Lundberg, K. (2003). *Power Supply Design Handbook*. Elsevier.  
* IEEE (2018). *[https://web.archive.org/web/20190411153636/https://standards.ieee.org/standard/1815-2012.html Standard IEEE 1815 për j'alimentator industriaj]*.  

## Vos corelà
* Trasformator  
* Regolator ëd tension  
* Convertidor AC/DC  
* UPS (Alimentator sensa anterussion)  

Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Engignerìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Interutor

Un **interutor** a l'é un component ch'a contròla ël fluss d'energìa elétrica an duvertand o sarand un circuit. A l'é dovrà ant j'impiant ëd ca, ant l'andustria, e ant ij dispositiv eletrònich për gestì l'acension o lë spengiment ëd lumin, utiss, e àutri sistema. Soa semplicità e afidabilità a l'han fane un element fondamental ant la tecnologìa moderna.  

## Stòria
Ij prim interutor mecànich a son ëstàit dësvlupà ant ël sécol XIX con l'espansion dij sistema elétrich. Thomas Edison a l'ha anventà n'antërutor basà sl'arch voltàich për sò sistema ëd lumin a incandessensa. Ant j'agn 1920, l'antrodussion dël toggle switch (anterutor a bàscula) a l'ha standardisà l'usagi ant le ca. Ant ël sécol XX, a son ëvnùite comun-e le version ëd sicurëssa (es. interutor diferensial) e coj automàtich. Ant j'agn 2000, j'antërutor smart a l'han permëttù ël contròl da leugn via Wi-Fi o Bluetooth.  

## Classificassion
J'antërutor as peulo classifiché për:  

### Mecànica d'operassion
* **Bàscula**: A cangia stat con na levëtta (es. antërutor ëd la lus).  
* **Rotativ**: A duverta o a sara an virand (es. ël regolator ëd luminosità).  
* **Tast**: A deuvra un boton për ativé (es. citòfon).  
* **Sensìbil al toch**: A funsion-a sensa part mòbij (es. panel touch).  

### Aplicassion
* **Doméstica**: Contròl ëd lus, eletrodoméstich.  
* **Andustrial**: Machinari pesant, sistema d'emergensa.  
* **Eletrònica**: Circuit ëd potensa bassa (es. telecomand).  
* **Automàtich**: Contròl da leugn o programàbil.  

### Tecnologìa
* **Mecànich**: Part mòbij për duverté/saré ël circuit.  
* **Eletrònich**: A deuvra transistor o relay (es. contròl ëd motris).  
* **Smart**: Conession a Internet (es. sistema domòtich).  

  

## Aplicassion
* **Ca**: Acension ëd lus, gestion ëd boiler.  
* **Andustria**: Ativassion ëd presse o trasportador.  
* **Eletrònica**: Interutor ëd potensa ant ij PC.  
* **Automobilìstica**: Contròl ëd far, tergicristaj.  
* **Medzin-a**: Strument chirùrgich o d'emergensa.  

## Amportansa
J'antërutor a garantisso la sicurëssa e ël contròl ant j'impiant elétric, prevenend surcàrich e curt-circuit. Soa evolussion a l'ha abilità l'automassion andustrial e ij sistema domòtich. J'antërutor smart a contribuisso a riduve ij consum energétich grassie a programassion inteligenta. Tutun, a deuvo esse progetà për resiste a l'usura e a j'arzigh ëd malfunsionament.  

## Arferiment
* Hughes, E. (2016). *Electrical and Electronic Technology*. Pearson.  
* Fardo, S. (2009). *Electrical Power Systems Design*. CRC Press.  
* IEEE (2015). *[https://standards.ieee.org/standard/switch-design.html Standard IEEE për progetassion d'antërutor]*.  

## Vos corelà
* Relé  
* Domòtica  

Categorìa:Eletricità  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Industria  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI