Avion da cassa

N**'avion da cassa** (an anglèis *fighter aircraft* o *fighter*) a l'é n'avion militar progetà prinsipalment për conquisté e manten-e la **superiorità aerea** an eliminand j'avion nemis ant le bataje aeree. A l'é l'arma prinsipal për ël contròl dël cel e a l'ha 'dcò 'd capacità 'd pì tard ataché 'd bersaj a tèra.

## Stòria
Ij prim avion da cassa a son comparì ant la **Prima Guèra Mondial**. A l'ancamin a j'ero motobin sempi, ma a l'han prest dësvlupà tecnìche 'd combatiment an aria (*dogfight*) e mitrajatris sincronisà për tiré travers le pale dël motor. Esempi: Fokker Dr.I, SPAD S.XIII.

Ant la **Sconda Guèra Mondial**, la tecnologìa a l'ha fàit n'arsàut gigantesch: avion a motor a reassion (Messerschmitt Me 262, Gloster Meteor), radar ëd bòrd, e mìssil aria-aria primitiv. La velocità e la potensa a son aumentà motobin.

Ant la **Guèra frèida**, a son nassù ij **cassador a reassion supersònich** (F-4 Phantom II, MiG-21) e le bataje a distansa con mìssil guidà. A l'época moderna, ij cassador a son ***stealth*** (invisìbij ai radar), con **aviònica motobin avansà** e capacità multifonsion.

## Caraterìstiche técniche
* **Velocità àuta**: Sovens supersònich (Mach 1+), con cheich model ch'a peulo rivé a Mach 2 o pì.
* **Manovrabilità e lestëssa**: Për vagné an combatiment ravisinà (*dogfight*).
* **Aviònica avansà**: Radar potent, sistema 'd mira sensa euj (*helmet-mounted display*), computer 'd bòrd.
* **Armament**: Mìssil aria-aria a longh e curt ragg, canon a reassion, e àutre arme.
* **Sigiladura** (*stealth*): Tecnologìa ch'a riduv la segnatura radar për nen esse descurvì.

## Sòrt ëd cassador
### Për generassion
* **Prima generassion** (1945-1955): A reassion, sensa mìssil.
* **Sconda generassion** (1955-1965): Supersònich, con mìssil primitiv.
* **Tersa generassion** (1965-1975): Con radar motobin amportant, mìssil a guida radar e a infra-ross.
* **Quarta generassion** (1975-1990): Motobin manovràbij, con aviònica digital (F-16, MiG-29).
* **Generassion 4.5** (1990-2000): Capacità *stealth* limità, radar a anten-a scansanta, mìssil a portà motobin longa (Eurofighter Typhoon, Dassault Rafale).
* **Quinta generassion** (2000-adess): *Stealth* integrà, sensor fusion, capacità multifonsion (F-22 Raptor, F-35 Lightning II, Su-57).

### Për ròl
* **Cassator ëd superiorità aerea**: Progetà dzortut për dësfé j'avion nemis (F-22, Su-35).
* **Cassator multifonsion**: Ch'a peul fé vàire mission (cassa, atach a tèra, arconossiment) (F-16, F/A-18).
* **Cassator d'assàut**: Specialisà për deje suport a le trupe a tèra, ma motobin bon ant ël combatiment avion (Su-25, A-10).
* **Cassator noturn/ant ël mal temp**: Con radar potent për travajé ant le condission mal fé (F-14 Tomcat, për esempi).

## Armament
* **Mìssil aria-aria**:
** **A longh ragg** (BVR - *Beyond Visual Range*): AMRAAM, R-77.
** **A curt ragg** (*Within Visual Range* - WVR): AIM-9 Sidewinder, R-73.
* **Canon a reassion**: 20-30 mm, për ël combatiment ravisinà e për l'atach a tèra (M61 Vulcan, GSh-30-1).
* **Bombe e mìssil aria-tèra**: Për le mission multifonsion.

## Tàtica
Le tàtiche a cambio con la tecnologìa:
* ***Dogfight***: Combatiment man a man, con maneuvre d'acrobassìa aerea.
* **Tir BVR**: Tiré da pì 'd 10-20 km 'd distansa, sensa vëdde l'avion nemis.
* ***Look-down/shoot-down***: Tìré contra 'd bersaj ch'a son pì bass che l'avion, grassie a radar sofisticà.
* **Formassion e cooperassion**: Echip d'aria, cooperassion con avion AWACS e con la dësfèisa a tèra.

## Avion da cassa avosà
* **Sconda Guèra Mondial**: Supermarine Spitfire, Messerschmitt Bf 109, P-51 Mustang, Mitsubishi A6M Zero.
* **Guèra frèida**: F-4 Phantom II, MiG-21, F-104 Starfighter, Mirage III.
* **Modern**:
** **USA**: F-22 Raptor, F-35 Lightning II, F-16 Fighting Falcon, F-15 Eagle.
** **Russia**: Su-35, MiG-29, Su-57.
** **Euròpa**: Eurofighter Typhoon, Dassault Rafale, Saab Gripen.
** **Cin-a**: Chengdu J-20, Shenyang J-31.

## Futur
* **Sesta generassion**: An dësvlup (USA: NGAD; Euròpa: FCAS; RU: MiG-41). Caraterìstiche: *stealth* motobin avansà, inteligensa artifissial, arme a energìa dirigìa, capacità 'd comandé dron.
* **Dron da combatiment** (*Loyal Wingman*): Dron che a fa da scorta a j'avion con pilòta.
* **Avion con pilòta opsional**.

## Produssion e còst
Ij cassador modern a son motobin costos (un F-35 a peul costé pì 'd 100 milion d'éuro). La produssion a l'é limità a pòche nassion con tanta capassità andustrial.

## Vos corelà
* Avion militar
* Superiorità aerea
* Mìssil aria-aria
* Stealth
* Guèra aerea
* Eurofighter Typhoon

## Arferiment


Categorìa:Aviassion
Categorìa:Avion militar
Categorìa:Arm
Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI