Vernàcol

__TOC__
La paròla **Vernacol** a resta arferìa a la lenga nativa ëd na nassion ò d'un pòst. An lenghìstica general as dòvra për descrive le lenghe locaj, coma anvers ëd na lenga franca, ëd në stàndard ufissial ò a le lenghe ëd difussion global. Dle vire a ven dovrà për dì ëdcò d'un dialèt nen stàndard ëd na lenga globala.
Pr'esempi: an Euròpa Ossidental fin al sécol ch'a fa XVII la pì gran part dël travaj sientìfich a l'é scrivusse an latin, e lòn ch'as ëscrivìa an lenghe native ës disìa ch'a fussa scrivù *an vernàcol*.

Ël vernàcol as buta soèns an contrast con na lenga litùrgica (an lenghìstica, la relassion antra sta cobia ëd variant "Àota" e "Bassa" ëd na lenga a ven soèns dita  diglossìa). Pr'esempi, fin-a ant j'ann 1960, ël Rit Latin Catòlic a fasìa mëssa an latin, pitòst che an vernàcol, e anco' al dì d'ancheuj la Gesia Còpta a célebra soa liturgìa an lenga Còpta; contut che vàire përt dla mëssa a sio lesùe an lenga Amharic, la Gesia ortodòssa etiòpica a ten litùrgia an lenga Ge'ez, e via fòrt.  L'Arforma a l'é staita spantià da la publicassion dla Bibia e dj'àotri test religios an vernacol, e j'arforme dlë Scond Concili Vatican a l'han lassà dovré ël vernàcol ant le liturgìe Roman-e Catòliche.

A la midema manera, ant la cultura Hindu, j'euvre tradissionaj religiose ò cole sientìfiche a restavo anco' sempe an Sànscrit bele che quand ësta lenga a l'avìa chità-lì d'esse parlà da motobin tant temp. Col monté dël moviment bhakti, a parte dal sécol ch'a fa XII anlà, j'euvre religiose a son tacasse a scriv-se an Tamil, Hindi, Kannada, Telugu e an vàire àotre lenghe indian-e, conforma a la locassion geogràfica. Pr'esempi, ël Ramayana, un dij test sacrà épich an Sànscrit a l'ha dle version vernacolar coma ël *[[Ramacharitamanasa]]*, na version Hindi dël Ramayana faita da Tulsidas, poéta dël sécol ch'a fa XVI, e ël Kambaramayanam an Tamil, dël poéta Kamban.

## Vernàcol an sociolenghìstica

An sociolenghìstica, la dission *vernacolar* a l'é dovrasse për vàire concet, lòn ch'a l'ha mnà a na chèich confusion antra studios, rësgoard a lòn che sta paròla a la vorèissa dì.  Comsëssìa, as trata ëd na dission che gnun n'ossident a l'ha mai dovrà anans dël tard 1800. 
Un dij dovré dla paròla, pr'esempi an Poplack (1993) e Labov (1972), a definiss le varietà vernacolar coma varietà casuaj, ch'as dòvro sensa felo a pòsta. As peul ëdcò descriv-se coma un parlé anformal, ch'as dòvra an sitoassion privà. Conforma a sòn për ij lenghista le forme vernacolar a resto j'ùniche da bon "native" për qualsëssìa person-a.

Wolfram e Schilling-Estes (1998) d'àotra pat a l'han definì le varietà vernacolar coma dialèt locaj fòra stàndard, an particolar për via ëd soe caraterìstiche gramaticaj. Costi aotor-sì a fortisso ëdcò ch'a- sia na continuità antra forme stàndard e vernacolar.

Dj'andi parej a son dovrasse ëdcò për definì ël concet ëd cultura vernacolara: Cheshire (1982) a s-ciàira sta cultura coma cultura fòra stàndard ò coma contracultura, che as esprim tant an manere dë fé particolar che an meuda da vest-se, andova Edwards (1992) e definiss la cultura local coma colegà al concet d'avsinansa.

## Prime gramàtiche vernacolar
Ën passand për publicassion metalenghìstiche ij vernàcoj a son rivà a lë stat ëd lenga ufissiala. Antra 'l 1437 e ël 1586 a son scrivusse le prime gramàtiche formaj dl'italian, dlë spagneul, dël fransèis, dël tedësch e dl'anglèis, për tant che tut sùbit nen tute a sio staite publicà.  

### Gramàtica italian-a

La *Grammatichetta vaticana* ëd Leon Batista Albert a l'é datà antra 'l 1437 e ël 1441, bele ch'a sia mai staita publicà fin ël 1908, e për sossì soa anfluensa a resta discutìbila. Albert a l'avìa ël but dë mostré che ij dialèt a l'avìa na soa strutura an arportand-je al latin, dëmentrè che sò colega gramàtich Giovanni Francesco Fortunio (*Regole grammaticali della vulgar lingua*, 1516) e Pietro Bembo (*Prose della vulgar lingua*, 1525) as dasìo da fé për rivé a na koiné normà ch'a podèissa fé da base a na chèich lenga nassionala italian-a. 

### Gramàtica spagneula

La prima gramàtica an lenga castijan-a d'Antonio de Nebrija (*[[Gramática Castellana]]*, 1492) a restava faita ëd doj part, un-a për ij parlant nativ e un-a per ij forest, vira un-a con sò but: ij lìber 1-4 a descrivo ël castijian da na mira gramàticala për fé pì belfé studié latin a ij parlant castijan. Ël lìber 5 a smon na descrission fonética e morfològica dël castijian për parlant nen nativ.

### Gramàtica fransèisa

La prima gramàtica metòdica fransèisa a l'é staita scrivùa nen an Fransa, ma an Anghiltera. A l'avìa ël but dë giuteje a ij forest a amprende la lenga. Anans che John Palsgrave a scrivèissa *[[Lesclarcissement de la langue francoyse]]* dël 1530, l'anteresse a amprende la lenga a l'avìa già ëmnà a ij travaj ëd Alexander Barclay (*[[Here begynneth the introductory to wryte and to pronounce frenche]]*, 1521), Pierre Valence (*[[Introductions in frensshe]]*, 1528) e Giles du Wes (*[[An introducterie for to lerne to rede to prononce and to speke Frenche trewly]]*, 1532-1533). Ël travaj ëd Palgrave a restava basà ansima a dj'esempi literari, conforma al model fissà da la gramàtica greca ëd Theodorus Gaza dël (1495).

### Gramàtica tedësca

An Gërmania, la prima gramàtica a l'é vnuita da 'd travaj pedagògich che a l'avìo ël but dë formé na koiné standardisà da vàire forme regionaj. Coma për Nebrija, ël travaj ëd Valentin Ickelsamer (*[[Ein Teütsche Grammatica]]*, 1534) a sotlinia l'amportansa dë capì la strutura dla lenga nassionala për podej amprendne dj'àotre, dzortut ël latin.  
	
### Gramàtica anglèisa

William Bullokar (*Pamphlet for Grammar*, 1586) a l'é stait ël prim a scrive na gramàtica anglèisa ant ël sust pijn dla paròla. Anans ëd chiel a-i era sta-ie mach la domanda ëd Richard Mulcaster ch'as rivèissa a n'educassion generala an anglèis an Anghiltera, ant sò travaj *The first part of the elementary*, 1582.  Bullokar a l'ha arspoduje ën ëmnand dj'arnomà gramàtich latin ch'a stavo n'Anghiltera a prové che la lenga anglèisa a l'era goernà da régole, tan-me ël latin.

## Ij prim dissionari vernacolar
Ij prim dissionari vernacolar a son sortì ansema a le gramàtiche. Com as ës-ciàira da la session ambelessì dzora, vàire dle neuve gramàtiche a restavo basà ansima a cole latin-e tradissionaj, ën comparand la strutura dal vernacol con cola dël latin. Però st'arferiment a le forme tradissionaj a l'é nen mantnusse ant le neuve sòrt ëd dissionari. Contut ch'as tenèisso la macrostrutura e j'element ëd microstrutura dij vej dissionari, a l'han ëmna a dij cambiament motobin pì radicaj che nen le gramàtiche.

Fin a la mità dël sécol ch'a fa XV, le glòsse e ij dissionari a restavo për la pì part bilenga e a servìo a mostré ël latin. Ën essend fait për lese e viragi ij test latin, ij dissionari për sòlit a smonìo na sequensa faita d'un lema latin (che lë student a capìa nen) con dapress në spiegon an vernàcol (ch'as capìa).  Ij dissionari fait an sequensa anversa a servìo për chi a vorìa parlé e scrive an latin. Tant l'un-a che l'àotra sòrt a servìo mach a studié latin, ma bele che sensa vorejlo a son rivà a documenté ël dësvlup dij vernàcoj ant dij temp quand la gent a pensava pa ch'a valèissa la pen-a dë studieje.

Ij vernàcoj a son riva a na pijn-a dignità quand a son sortù ij prim dissionaru monolenga. Viaman ch'as formavo jë stat nassionaj e le lenghe nassionaj a vagnavo amportansa a l'é rivasse a publiché dij dissionari vernacolar multilenga an vàire combinassion.
	
### Dissionari bilenga vernacolar
Antra ij prim dissionari bilenga vernacolar i trovoma:

#### Italian/Fransèis
*Nathanael Duez : *Dittionario italiano e francese/Dictionnaire italien et François*, Leiden, 1559-1560
*Gabriel Pannonius: *Petit vocabulaire en langue françoise et italienne*, Lyon, 1578
*Jean Antoine Fenice : *Dictionnaire fraçois et italien*, Paris, 1584

#### Italian/Anglèis
*John Florio : *[[A Worlde of Words]]*, London, 1598
*John Florio: *[[Queen Anna’s New World of Words]]*, London, 1611

#### Italian/Spagneul
*Cristobal de las Casas: *[[Vocabulario de las dos lenguas toscana y castellana]]*, Sevilla, 1570 (andova però l'italian a l'é anco' nen qualificà coma italian a validità nassionala, ma mach coma *toscan*)
*Lorenzo Franciosini: *[[Vocabulario italiano e spagnolo/ Vocabulario espanol e italiano]]*, Roma, 1620.

### Dissionari vernacolar monolenga
Antra ij prim dissionari vernacolar **monolenga**:

#### Italian
*Francesco Alunno: *[[Le richezze della lingua volgare]]*, 1543
*Francesco Alunno: *[[La fabbrica del mondo]]*, 1548
*Giacomo Pergamini: *[[Il memoriale della lingua italiana]]*, 1602
*Accademia della Crusca: *[[Vocabolario degli Accademici della Crusca]]*, 1612

#### Spagneul
*Sebastián de Covarrubias Orozco: *[[Tesoro de la lengua castellana o española]]*, 1611

#### Fransèis
*Maurice de la Porte: *[[Epitheta]]*, 1571
*Jean Nicot: *[[Thresor de la langue fracoyse, tant ancienne que moderne]]*, 1606
*Pierre Richelet : *[[Dictionnaire françois contenant les mots et les choses]]*, 1680
*Académie française : *[[Dictionnaire de l’Académie française]]*, 1694

#### Tedësch
*Georg Heinisch: *[[Teütsche Sprache und Weißheit]]*, 1616
*Johann Christoph Adelung : *[[Versuch eines vollständigen grammatisch-kritischen Wörterbuches Der Hochdeutschen Mundart]]*, 1774-1786

Categorìa:sociolenghìstica
Categorìa:Varietà lenghìstiche e dë stil