Tomism

Ël **tomism** a l'é la filosofìa e la teologìa ch'a deriva da j'ansegnament ëd Tomà d'Aquin (1225-1274), un dij pì amportant pensator dla Scolàstica medieval. A arpresenta na sìntesi antra la filosofìa d'Aristòtil e la teologìa cristian-a.

## Definission
Ël tomism a peul esse definì 'me:
* Un sistema filosòfich e teològich basà an sjë scrit ëd Tomà d'Aquin
* Na sìntesi antra la rason uman-a e la fede cristian-a
* Un sistema metafìsich realista ch'a studia l'esse an tant che esse
* Na tradission inteletual ch'a continua ancor al di d'ancheuj

## Stòria

### Tomà d'Aquin
* Nassù a Roccasecca vers ël 1225
* A l'é intrà ant l'Órdin dij Predicator
* A l'ha studià a Paris e a Colònia
* Mòrt ël 7 mars 1274

### Svilup medieval
* Apress soa mòrt, soe euvre a son ëstàite condanà an part
* Riabilità dël 1323 e canonisà dël 1325
* Dventà la posission ufissial dla Cesa catòlica

### Revivaj modern
* Tomism neoscolàstich: sécol XIX-XX
* Tomism trassendental: sécol XX
* Tomism analìtich: sécol XX-XXI

## Prinsipi fondamentaj

### Armonìa antra fede e rason
* La fede e la rason a peulo nen contradisse
* La filosofìa a peul porté a la vrità natural
* La teologìa a arvela le vrità sopranaturaj

### Distinsion antra essensa e esistensa
* L'essensa a l'é lòn che na còsa a l'é
* L'esistensa a l'é l'at d'esse
* Mach an Dé essensa e esistensa a son idèntiche

### La teorìa dl'assion
* Tut lòn ch'a l'é an moviment a deuv esse bogià da cheicòs d'àutr
* Necessità d'un Prim Motor Imòbil
* Dé com Càusa Prima

## Part dël sistema

### Metafìsica
* Studi dl'esse an tant che esse
* La teorìa dla sostansa e dj'assident
* La distinsion antra potensa e at

### Epistemologìa
* La conossensa a ancamin-a dai sens
* L'antelet a tira fòra le forme da la materia
* Realism epistemològich

### Ética
* La lege natural com fondament dla moral
* La serca dla felicità com fin ùltim
* Le quatr lege: eterna, natural, uman-a, divin-a

### Teologìa
* Le sinch vie për dimostré l'esistensa ëd Dé
* La natura ëd Dé com Esse Përfet
* La Trinità e j'atribut divin

## Euvre prinsipaj

### Summa Theologica
* Euvra magistral an tre part
* Trata 'd Dé, l'òm e Crist
* Métod ëd custion e arsposte

### Summa contra Gentiles
* Apologética dla fede cristian-a
* Argument acessìbil ai nen chërdent
* Difèisa dla rason e dla fede

### Coment a Aristòtil
* Anterpretassion cristian-a d'Aristòtil
* Svilup dël realism aristotélich
* Fondament dël sistema tomista

## Scòle tomiste

### Tomism tradissional
* Continuator medieval e dël Rinassiment
* Tommaso dë Vio (Cajetan)
* Francisco Suárez (suarezianism)

### Neotomism
* Papa Leon XIII: *Aeterni Patris* (1879)
* Jacques Maritain (1882-1973)
* Étienne Gilson (1884-1978)

### Tomism contemporani
* Tomism analìtich: John Haldane, Elizabeth Anscombe
* Tomism esistensial: Cornelio Fabro
* Tomism stòrich: studi dij test originaj

## Anfluensa

### Ant la Cesa Catòlica
* Dotrin-a ofissial fin al Concili Vatican II
* Ansegnament ant j'università pontificie
* Formassion dël cler

### An filosofìa
* Anfluensa su Descartes e Leibniz
* Contribù a la filosofìa dël drit natural
* Eredità ant ël realism filosòfich

### An educassion
* Sistema educativ dle scòle catòliche
* Ansegnament dla filosofìa e dla teologìa
* Métod pedagògich struturà

## Concet sentraj

### Le sinch vie
# Dal moviment: ël Prim Motor
# Da la càusa eficient: la Prima Càusa
# Da la contigensa: l'Esse Necessari
# Dai grad ëd përfession: l'Esse Pì Përfet
# Da l'órdin dël mond: la Granda Anteligensa

### La lege natural
* Partissipassion a la lege eterna
* Conossùa da la rason natural
* Fundament dij drit uman

### La teorìa dj'universaj
* Realism moderà
* J'universaj a esisto ant le còse e ant la ment
* Distinsion antra essensa e esistensa

## Crìtiche

### Da le posission moderne
* Ecess ëd arferiment a Aristòtil
* Sistema tròp rìgid
* Mancansa d'atension a la stòria

### Da le posission protestante
* Tròpe concession a la rason uman-a
* Sot-valutassion dla Grassia
* Ecess ëd fiducia ant la natura uman-a

### Da le posission secular
* Métod tròp dedutiv
* Mancansa d'atension a l'esperiensa
* Sistema sarà e complet

## Tomism contemporani

### Arnovament
* Diàlogh con le filosofìe moderne
* Aplicassion ai problema contemporani
* Studi stòrich pì precis

### Aplicassion
* An bioética e filosofìa dël drit
* An epistemologìa e filosofìa dla ment
* An filosofìa polìtica e social

## Vëdde 'dcò
* Tomà d'Aquin
* Scolàstica
* Aristòtil
* Filosofìa medieval
* Neotomism

## Bibliografìa
* Tomà d'Aquin, *Summa Theologica*, 1265-1274
* Tomà d'Aquin, *Summa contra Gentiles*, 1259-1265
* Gilson, É., *Ël tomism*, 1922

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI