open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Barbèt

Ij barbèt (o barba) a j'ero al prinsìpi ij predicator valdèis dl'età 'd mes. Coma dij predicator cristian indipendent (visadì, ch'a dipendìo nen da n'istitussion eclesiàstica),  doi për doi, a travërsavo, dë scondion, ël teritòri che a l’avìo fidaje, e a fasio conòsse l'Evangeli 'd Gesù Crist, an butand ant le man dla gent la pura Paròla 'd Nosgnor (la Bibia). Parèj, a visitavo ij grup dij fidel ch'a j'ero via via formasse e as ancontravo con regolarità për discute ‘d chestion che riguardavo ël moviment valdèis, ch’a l’avìa spantiasse për tuta l’Euròpa. 

Soa atività a l’era motobin arzigosa e soèns a finiva 'd manera tràgica a càusa dl'oposission dël clero dla Cesa catòlica e dl’Inquisission. Ij barba as preparavo për soa mission an leug stërmà ciamà scholae andova ch’a studiavo ij test bìblich. 

La sernìa dël nòm “barba” a l’era për dësferensiesse dai prèive ch’as fasìo ciamè “padre”. An séguit, fra la gent, ël nòm “barbèt”, antrames ij catòlich, a l’era dovrà, ëd manera irònica, an rësguard a tùit ij protestant, e fin-a dj’ebreo.

## Documentassion

*Movimento valdese antico
*La supa barbetta

Categorìa:Cristianésim
Categorìa:Gesie cristian-e
Sarament ëd Sibàud

Ël Sarament ëd Sibàud (o **Giurament ëd Sibaud**) a l'é na diciarassion pùblica 'd fidelità a Nosgnor e l'un anvers a l'àutr che j'antich valdèis a l'avìo fàit a Sibaud ant ël 1689. Sibaud a l'é na burgià ant l'àuta Val Pélis, andoa ij 900 valdèis ch'a j'ero tornà da l'esili an Svìssera aprèss na longa marsa tra ij mont, a l'avìo fàit giurament ëd fidelità, prima a Nosgnor e peui d'ubidiensa e 'd lealtà antra 'd lor, fra i soldà e j'ofissiaj. 

## Test an piemontéis

Dal Sarament ëd Sibaud ël pastor evangélich Ami Bost (1790-1874) a l'ha fàit na canson, na làuda ch'a l'é motobin cara 'dcò ai valdèis d'ancheuj.

1. Alvé le man al cel! / A l’é sì che ij vòstr pare / l’han giurà ‘dnans a Dé / ëd mai tradì soa fé / e d’arfé neuv j’autar /
an costi santuari / andoa lor da fòrt / l’han ancontrà la mòrt… / Dé del Sinaì, / Signor dij prim Cristian, / Dé dij Màrtir,
Dé dij nòstr Pare:/ com Giacòb un di / t l’ha arportà ij tò fieuj / ai camp fiorì ereditari. / Nosgnor, lasne nen soj / sla stra segna da Ti: / combat ansema a noi / soldà fedej per Ti. / 

2. Alvé le man al cel / a l’é sì che ij vòstr pare / l’han giura dnans a Dé / ëd mai tradI soa fé... / Costi mont l’han sentü / soa vos crijé bin fòrt / “Voi l’eve vistne nasse / vëddreve nòstra mòrt”. / La patria l’é lì / dova ch’a-i e nòstr cheur... / per noi l’é sì / tra ste valade / dacant a costi autar / consacrà al Signor / ai pé dle tombe / dij nòstri Vej. / Marcioma an sie pianà / dij màrtir sotrà sì... / Nosgnor, Ti, mòrt për noi,  / fane vive per Ti.

3. Alvé le man al cel! / A l’é sì che ij vòstr pare / l‘han giura dnans a Dé / 'd mai tradì soa fé... / Aussand torna j’autar / 
prima d’arfé ij fornéj / l’han artrovà soa vita / pront a la mòrt dij Vej. / Restoma tuti unì / dantorn a costi autar / ch’a guerneran / ij nòstri vilagi. / Splenda l’antica lus / con ij sò ragg etern / an sle nòstre rochere antiche. / Noi giuroma ‘d resté / fedej a la toa fé... / resta con noi, Signor, / noi restroma an Tò amor...

:::Coro: Valdèis, cost sacrament / l’han benedì ij nòstr pare / e ancora an costi di / dcò noi peul benedì... / Crijoma tuti, fòrt, / fratej, con le man gionte: / Pres l’autar dël Signor / per La vita e La mòrt!”.

## Documentassion

* Il Giuro di Sibaud]
* Le serment ed Sibaud
* El Giurament ëd Sibaud
* Monumento Sibaud

Categorìa:Cristianésim
Categorìa:Gesie cristian-e
Rivanazzano Terme

**Rivanazzano Terme** (*La Rìva* an dialèt oltrapadan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 5.312 abitant , an provincia ëd Pavìa.

Dël mars 2009 ël comun a l'ha tramudà sò nòm da Rivanazzano a Rivanazzano Terme, për dé pì arnomansa a jë stabiliment tërmaj present ant ël pais.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Romano Ferrari (dal 28/05/2007	, second mandà dal 07/05/2012).

## Sità gemelà
Rivanazzano a l'é gemelà con:
*  Los Palacios y Villafranca, Spagna

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Godiasco Salice Terme

**Godiasco Salice Terme** (*Gudiass* an dialèt oltrapadan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 3.229 abitant , an provincia ëd Pavìa.

Dël giugn 2012 ël comun a l'ha tramudà sò nòm da Godiasco a Godiasco Salice Terme, për dé amportansa a la frassion pì abità ëd Salice Terme e a soe eve tërmaj.

## Aministrassion
Ël comun a l'é sota aministrassion straordinaria; ël comissari a l'é Sara Morrone (dal 20/07/2016).

## Sità gemelà
Godiasco Salice Terme a l'é gemelà con:
*  Challes-les-Eaux, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Evangel

Ant la religion cristian-a, l’evangel (Evangeli o vangel, ant ël grech: εὐαγγέλιον "euangélion") a l’é la neuva ch’a nunsia la vnùa dël regn ëd Nosgnor (March 1:14-15) e dla mòrt ëd Gesù ant na cros, ch’a l’é considerà ël mojen sernù për ristabilì ‘l rapòrt dj’uman ch’as fido an chiel con Dé. A peul comprende ‘dcò ël calé dlë Spirit Sant an sij chërdent e l’artòrn (la Sconda Vnùa dël Crist).
Ël mëssagi dla bon-a neuva a l’é spiegà ant la fòrma ‘d na narrassion ant ij quat vangej, e ant la fòrma ‘d litre dotrinaj da j’apòstoj ant j’àutre part dël Testament Neuv. A riguarda j’euvre che Nosgnor Dé a l’ha realisà për ël mojen dla vita, mòrt e arsurression ëd Gesù Crist dai mòrt, lòn ch’a compòrta l’arconsilliassion an tra ‘l pòpol dij chërdent e Dé.

La teologìa cristian-a a dëscriv la Bon-a Neuva dla salvëssa an Gesù Crist pa nen coma n’idèja neuva, ma coma quajcòsa ch’a l’é stàita preanunsià për tut ël Testament Vej e predicà an professìa fin-a dal temp dla Croa dl’Òm coma ch’as vëd in Génesi 3:14-15, lòn ch’as ciama “proto-Evangelion” o “pròto-vangel”.

L’apòstol Pàul a definiss ciàir l’Evangel coma la mòrt, la sepoltura e l‘arsurression ëd Gesù Crist. *“Lassé ch'iv arciamo a la ment, mé frej e seur, la bon-a neuva ch'i l'hai nunsiave. I l'eve arseivula 'ntlora ëd bon gré e a resta 'l fondament frem ëd vòstra fej. Cola-là a l'é la bon-a neuva ch'av salva s'i séguiteve a strenz-ve s-ciass al messagi ch'i l'hai nunsiave, sedësnò vòstra fej a sarìa pròpri veuida, i l'avrìe chërdù për gnente. I l'hai passave lòn ch'a l'è dl'importansa pì granda e ch' a l'é stàit passà prima a mi, l'é a dì, che Crist a l'é mòrt pr' ij nòstri pecà, pròpi coma a diso a le Scriture; ch'a l'é stàit sotrà, e ch'a l'é 'rsussità 'l ters dì, pròpi com' a diso le Scriture”* (1 Corint 15:1-4).

## Compendi

Ël significà dël tèrmin Evangel as podrìa arsumé parèj:

#Dal tèrmin grech euangelion, un mëssagi bon, ch’a fà piasì dë scotelo.
#L’arcompensa ch’a mérita coj ch’a nunsio ‘d bon-e neuve. 
#Bon-e notissie che ‘l regn ëd Nosgnor a sarò bin tòst ëstabilì e, për conseguensa, ëdcò col ëd Gesù, ël Mëssìa, ël fondator d’ësto regn. Apress la mòrt dël Crist, ës tèrmin a comprend ëdcò la predicassion ch’a riguarda Gesù Crist, ch’a dis che chiel a l’ha patì an sla cros për procuré la salvëssa eterna ant ël regn ëd Nosgnor, a tuti coj ch’as fido an chiel, ristabilì a la vita e esaltà a la drita ‘d Nosgnor, e ch’a l’ha da artorné an glòria për compì ël regn ëd Nosgnor.
#Le bon-e neuve dla salvëssa dal pëccà për ël mojen dël Crist.
#La proclamassion dla grassia ‘d Nosgnor arvelà e sigilà ant ël Crist.
#L’evangel, dàit che ël rangh mëssianich ëd Gesù a l’é stàit provà da soe paròle, da soe euvre e da soa mòrt; la narrassion ëd Gesù Crist a l’é stàita ciamà vangel, o evangel, o bon-a neuva.

Categorìa:Cristianésim
Vajiralongkorn

**Vajiralongkorn **ëd Tailandia a l'é nassù a Bangkok ël 28 ëd luj dël 1952.

A l'é 'l rè dla Tailandia dal 2016.

Categorìa:Rè dla Thailandia
Dzèmber

**Dzèmber** a l'é 'l mèis ëd l'ann ch'a fa dùdes, conforma al calendari gregorian, dunca a l'é l'ùltim mèis ëd l'ann. A conta 31 di.

A l'é ciamà parèj përché ant ël calendari roman dzèmber a l'era 'l décim mèis, sicome che ël prim mèis ëd l'ann a l'era mars.

L'8 dë dzèmber a l'é la festa dl'Imacolà Concession, ël 21 a l'é 'l solstissi d'invern, ch'a marca 'l prinsipi dl'invern, e 'l 25 dël mèis a l'é Natal.

## Dzèmber ant ij proverbi
* Dzèmber geilà a va nen dëspresià.
* Dzèmber tròp bel a marca pa 'n bon ann novel.

Categorìa:Mèis ëd l'ann
Kaltern an der Weinstraße

**Kaltern an der Weinstraße** (**Caldaro sulla strada del vino** për j'italian) a l'é un comun ëd 6.859 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 93,06 % dj'abitant ëd Kaltern a.d.W. a l'é 'd lenga tedesca, ël 6,64 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,30 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Wilfried Battisti-Matscher (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Ummagumma

**Ummagumma** a l'é 'l quart disch dla band britanica 'd progressive rock Pink Floyd.
A l'é un dopi LP e a l'é stàit tirà fòra 'l 25 d'otobèr 1969 da la Harvest Record ant la Gran Bretagna e da la Capitol Records a livel internassional.

Ël disch, ch'a l'é tra ij pì sperimentaj dël grup, a l'é dividù an doe part: ël prim dal viv, e lë scond registrà an sala 'd registrassion.

## Canson:
### Part A
# Astronomy Domine
# Careful with That Axe, Eugene
# Set the Controls for the Heart of the Sun
# A Saucerful of Secrets

### Part B
# Sysyphus (Parts 1–4)
# Grantchester Meadows
# Several Species of Small Furry Animals Gathered Together in a Cave and Grooving with a Pict
# The Narrow Way (Parts 1–3)
# The Grand Vizier's Garden Party (Part 1: Entrance; Part 2: Entertainment; Part 3: Exit)

## Formassion:
* Roger Waters: Bass, vos
* David Gilmour: Chitara solista, vos
* Richard Wright: Òrgo, tastera, vos
* Nick Mason: Percussion

Categorìa:Àlbom dij Pink Floyd
Matthew W. Taylor

**Maddie Taylor** (nòm complet **Matthew W. Taylor**) a l'era nà dël 1966 a Flint, Michigan.

Taylor, Maddie
Ferdinand Marcos

**Ferdinand Marcos**
(1917-1989) a l'é stàit president dle Filipin-e dal 1965 al 1986.

Categorìa:Filipin-e
Altromercato

Ël "Consorzio Ctm Altromercato" a l'é la pì granda central d'importassion dël comersi equo e solidale an Italia e fra le pì' grande dël mond për dimensin e gir d'afé.
La cooperativa a l'é stàita fondà ant ël 1988 da Rudi Dalvai, Antonio Vaccaro e Heini Grandi a Bolzan, andova ancora ancheuj a-i é la sede legal.
La sentral operativa a l'é anvece a Verona.

Categorìa:Comersi equo e solidale
Bitcoin

Ij Bitcoin (còdess BTC) a son un-a criptomoneta e 'n sistema 'd pagament anventà da 'n programator anònim conussù 'me Satoshi Nakamoto.
Ij Bitcoin a son stàit presentà ant l'otobèr dël 2008 e rilassà 'me software open source ant ël 2009.
La granda diferensa rispet a la pì part dle valute tradissionaj a l'é che ij Bitcoin a dòvro nen un ente sentral.

Categorìa:Neuva economìa
Basenji

Ël basenji a l’é ‘n can originari dl’Africa sentral, dla region dël Còngo, për esse precis.
Ël sò nòm a veul dì “ch’a l’é dël pòst”.
Ël basenji a l’é ‘n can primitiv e për sòn a l’ha particolarità che la fumela a va an amor mach na vira a l’ann, ‘me le fumele dël luv.

## Aspet
Ij basenji a son can cit, con pluch curt e orije drite.
Ël còrp a l’é bin proporsionà, con gropon curt.
La coa a l’é tacà àuta sël gropon e s’anvisa a mòla dzora.
Ël mas-cc a l’é àut da 41 a 43cm e a pèisa dai 10 ai 12 kg, la fumela a l’é àuta dai 38 ai 41 cm e a pèisa dai 9 ai 11 kg.

## Carateristiche
Ël basenji a l’é ‘n can da cassa o da companìa.
A l’ha la particolarità ‘d baulé nen che a la faje vagné lë stranòm ëd “can ch’a bàula nen”, mach quàiche vira as sent uché.
La vita media dij basenji a l’é ‘d 13/14 agn ch’a l’é apopré 1/2 agn dzora la media dle àutre rasse dl’istessa taja.

Categorìa:Rasse 'd can dël grup 5
Fil ross (cabala)

Buté adòss un fil ross (an ebraich: חוט השני) 'me talisman për mandé via 'l maleur a l'é 'na tradission ebraica associà a la cabala e a vaire àutre forme 'd religion dl'ebraism.
Ël fil a l'é ëd sòlit fàit an lan-a e as buta an sël pols mancin.
Ël fil ross as treuva ant la Torah an Genesi 38.

Categorìa:Religion
Pg. 99

Ij Pg. 99 (scrivù 'dcò pageninetynine) a son stàit un-a band scremo dj'Estat Unì dë Sterling an Virginia dal 1997 al 2003.
A l'inissi la band a l'avìa ses component, për peui slarghesse a eut (doi cantant, tre chitarista, doi bassista e un baterista).

## Reunion
Ant l'agost dël 2011 la band a l'ha fàit un consert për ël Best Friend's Day festival a Richmond, Virginia andova a l'ha sonà tut Document #8.

Categorìa:Formassion musicaj djë Stat Unì d'América
Boise

**Boise** a l’é na sità djë Stat Unì d'América capital dël Idaho.

A conta na popolassion ëd 205.671 abitant (2010).

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Idaho
Donald Trump

**Donald John Trump** (nàit a New York ai 14 ëd giugn 1946) a l’é stàit col ch’a fa 45 Pressident ëd jë Stat Unì d'América dal 2017 al 2021.
Après soa elession dël 9 ëd november 2016 a l'é stàit proclamà pressident ai 20 ëd gené 2017. 
Dël 6 ëd november 2024 a l'é stàit eligiù torna 'me col ch’a fa 47 pressident ed jë Stat Unì e a l'é stàit proclamà pressident ai 20 ëd gené 2025.

Trump, Donald
Trump, Donald
Cedar Rapids

**Cedar Rapids** a l’é na sità djë Stat Unì d'América an lë stàt dël Iowa. A conta na popolassion ëd 126.326 abitant (2010) e a resta la scònda sità dle stàt për popolassiòn.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Iowa
Omaha

**Omaha** a l’é na sità djë Stat Unì d'América e sità pi granda dle stàt dël Nebraska.

A conta na popolassion ëd 408.958 abitant (2010).

## Geografìa

La sità a s'treuva a la confluensa dël fium Platte con ël Mississippi.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Nebraska
Platte (fium)

Ël **Platte** a l'é un fium djë Stat Unì.

A nass an Nebraska, dal l'union dij fium North Platte e South Platte e a pija la diression est. 

A Omaha, a s'campa ant ël Mississippi, apress 499 km da l'inissi.

Sò bassin idrogràfich a l’é ëd 219.916 km².

Categorìa:Fium djë Stat Unì
Straight edge

Lë straight edge (sovens abrevià an sXe) a l'é un stil ëd vita ch'a predica l'astinensa da tabach, dròghe e sess ocasional, nà da un-a canson dij Minor Threat surtìa ant ël 1981 antitolà, giustapont, straight edge.
Lë straight edge a l'ha avù n'evolussion ant j'ani giuntand ëdcò l'esse vegetarian o vegan (amportant për sòn la canson No More dij Youth of Today).
## Ël simbol dla X
La X marcà ansima a tute e doe le man a l'é 'n simbol dël straight edge e as fa risalì soa origin a un cit tour ch'a l'han fàit ij Teen Idles ant ël 1980.
Quandi la band a l'ha sonà al Mabuhay Gardens ëd San Francisco tuti i component a j'ero sota dl'età legal për ël consum dl'alcool alora lë staff dël local a l'ha marcà le man dij fieuj con dle X nèire për indiché che lor a podìo nen bèive alcòlich.

## Arferiment

Categorìa:Sociologìa
Pan esseno

Ël pan esseno a l'é an pan cru preparà con dij but e travers dëssëccament.
Ël pan esseno a l'é ciamà parej da j'esseni, un grup d'ebrei dël II sécol a.C.

## Preparassion
A diferensa dël pan tradissional, ël pan esseno a ven nen cheuit, ma dëssëccà, al fin ëd preservé le sostanse nutriente.
Ant la manera 'd preparassion tradissional ël dëssëccament a l'era al sol, ancheuj anvece as dòvro dij dëssëccator mantnù a na temperadura sota ai 50 gré.

Categorìa:Pan
Embrace (band dj'Estat Unì d'America)

J**'Embrace** a son stàit un-a band ch'a l'é durà pòch fondà da Ian MacKaye (già conussù për la soa esperiensa ant ij Minor Threat e për avèj travajà për fé nasse l'ideològìa straight edge) ant ël 1985 a Washington D.C.
J'Embrace a son considerà fra ij grup ch'a l'han fondà l'emotional hardcore e ij lor travaj a son stàit publicà da la Dischord Records aministrà dal midem  MacKaye.

## Discografia

* 1987 - Embrace
* 2002 - 20 Years of Dischord

## Formassion:

* Ian MacKaye - vos, ghitara
* Michael Hampton - ghitara
* Ivor Hanson - bass
* Chris Bald - baterìa

Categorìa:Formassion musicaj djë Stat Unì d'América
Categorìa:Formassion musicaj emo
Categorìa:Formassion musicaj hardcore punk
Springfield (Illinois)

**Springfield** a l’é na sità djë Stat Unì d'América capital dl'ëstat ëd Illinois. A conta na popolassion ëd 111.454 abitant (2000).

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1819 e a l'é vnùa capital dl'ëstat dël 1837. 

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Illinois
Pierre (Dakota dël Sud)

**Pierre** a l’é na sità djë Stat Unì d'América capital dël Dakota dël Sud.

A conta na popolassion ëd 13.646 abitant (2010).

## Stòria

La sità a l'é stàita fondà dël 1880 an sel fium Missouri avzin a un fort ciamà "Fort Pierre".

A l'é vnùa capital dl'ëstat dël 1889. 

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Dakota dël Sud
Divin-a Comedia

La ***Divin-a comedia*** a l'è un poema scrit da Dante Alighieri antra ël 1304 e ël 1321. A l'è considerà soa ciadeuvra e ël pì important poema italian dl'Età ëd mes.

Ël poema a l'è dividù an tre part: *Inferno*, *Purgatorio* e *Paradiso*. Chiel a l'avìa antitolala mach *Comedia*; l'agetiv *divin-a* a l'é stàit giontà pì tard da Boccaccio.

Categorìa:Literatura italian-a
Aurora (Colorado)

**Aurora** a l’é na sità djë Stat Unì d'América e tersa sità pi granda dle stàt dël Colorado.

A conta na popolassion ëd 325.078 abitant (2010).

## Geografìa
Aurora as treuva ant la sità metropolitan-a ëd Denver

## Stòria
Aurora a l'é staita fondà con ël nòm ëd Fletcher dël 1880. 
Apress a l'ha pijà ël nòm ëd Aurora dël 1907.

Categorìa:Comun dël Colorado
Santa Fe (Neuv Méssich)

**Santa Fe** a l’é na sità djë Stat Unì d'América capital dël Neuv Méssich. A conta na popolassion ëd 87.505 abitant (2020).

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1607 da ij spagnueul con ël nòm complet ëd *La Villa Real de la Santa Fé de San Francisco de Asís* e a l'é la scònda sità pì veja djë Stat Unì aprèss St. Augustine an Florida.

A l'é vnùa capital dl'ëstat dël 1912. 

## Geografìa
La sità a s'treuva a un'autëssa ëd 2.194 méter ans'ël livel dël mar e donc a l'é la capital pì auta djë Stat Unì. 

Categorìa:Comun dël Neuv Méssich
Albuquerque

**Albuquerque** a l’é na sità djë Stat Unì d'América e sità pi granda dle stàt dël Neuv Méssich. A conta na popolassion ëd 545.852 abitant (2010).

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1706 da ël governador spagneul Francisco Cuervo y Valdés 'me *La Villa de Alburquerque*.

Categorìa:Comun dël Neuv Méssich
Oklahoma City

**Oklahoma City** a l’é na sità djë Stat Unì d'América, capital dël Oklahoma è ëdcò sità pì granda.

A conta na popolassion ëd 547.274 abitant (2007).

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1889 e a l'é vnùa capital dël 1910. 

Categorìa:Comun dl'Oklahoma
Baltimora

**Baltimora** (*Baltimore*, al lenga anglèisa) a l’é na sità djë Stat Unì d'América dont a l'é ël pòrt pì important ans l'Ocean Atlàntich. 
A conta 620.961 abitant (2010), (2.690.886 anviron la sità metropolitan-a).

## Geografìa

La sità as treuva an Maryland, an sel fium Patapsco e a l'é lijà con la Baia ëd Chesapeake.

## Stòria
La sità a l’é stàita fondà 1729 dël da Cæcilius Calvert, scònd baron ëd Baltimore.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Maryland
Età dël fer

L’**Età dël fer** a l’é col perìod dël dësvlup dla siviltà quand la tecnologìa pì avansà an metalurgìa (almanch ant ël sens d’un dovré spantià e sistemàtich) ariva a dovré le técniche për la fusion dël fer.
L’Età dël fer a fa part dla scala dle tre età che as dòvra për classifiché ël period antrames la società preistòriche e il prinsipi dla stòria.
Ant sta scala (ma nen daspërtut) l'Età dël fer a-j ven dapress a l'Età dël bronz. 

## Prinsipi
L’**Età dël fer** a va da apopré ël scònd milenari prima ëd Crist a tut il prim milenari prima ëd Crist.

Categorìa:Età dël fer
Categorìa:Preistòria
Categorìa:Perìod e età an archeologìa
Worcester (Massachusetts)

**Worcester** a l’é na sità djë Stat Unì d'América. 
A conta 181.045 abitant (2010).

## Geografìa
La sità as treuva an Massachusetts an sël fium Blackstone e a l'é la scònda sità dl'ëstat.

## Stòria
La sità a l’é stàita fondà dël 1713. 

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Massachusetts
Lowell (Massachusetts)

**Lowell** a l’é na sità djë Stat Unì d'América. A conta 106.519 abitant (2010).

## Geografìa
La sità as treuva an Massachusetts a la confluensa dij fium Merrimack e Concord.

## Stòria
La sità a l’é stàita fondà dël 1820 'me sità industrial e a pija sò nom da Francis Cabot Lowell (1775-1817. 

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Massachusetts
Cambridge

**Cambridge** a l’é 'na sità dël Regn Unì avosà për esse la sede d'una dle pì veje università dël pais.
A conta 'na popolassion ëd 124.000 abitant (2006).

## Geografìa
Cambridge a resta ant la Contà ciamà Cambridgeshire e a s'treuva an sël fium Cam.
Soa zòna oraria a l'é cola dël meridian ëd Greenwich.

## Vardé ëdcò

* Cambridge Airport
* Università ëd Cambridge
Montpelier (Vermont)

**Montpelier** a l’é na sità djë Stat Unì d'América capital dël Vermont.

A conta na popolassion ëd màch 7.855 abitant (2010) e a l'é la pì cita capital djë Stat Unì d'América.

## Stòria

La sità a l'é stàita fondà dël 1787. 

Categorìa:Comun dël Vermont
Wichita

**Wichita** a l’é na sità djë Stat Unì d'América e sità pi granda dle stàt dël Kansas.

A conta na popolassion ëd 382.368 abitant (2010).

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1868.

## Geografìa
La sità a s'treuva an sël fium Arkansas.

## Conomìa
A Wichita a i son le sede sossiaj o ij sit ëd produssion ëd grande sossietà che i fan avion, tanme: Bombardier, Boeing, Raytheon e Cessna.

Categorìa:Comun dël Kansas
Mirin

Ël mirin a l'é 'n condiment essensial giaponèis. A l'é 'n vin ëd ris ch'a-i smija al sake, ma con meno àlcol e pì sùcher.

## Mirin an comersi

An comersi a-i son sostansialment tre tipo 'd mirin:

* Hon mirin: a l'é 'l mirin con la gradassion alcòlica pì àuta (14%)
* Shio mirin: con na gradassion alcòlica massima dl'1,5%
* Shin mirin: a l'é 'n mirin scasi analcòlich (meno dl'1%) e për sòn a l'é col con ël savor pì delicà.

Categorìa:Cusin-a giaponèisa
UFIP

La UFIP (Unione Fabbricanti Italiani Piatti) a l'é n'asienda italian-a con sede a Pistòja ch'a fa pì che tut piat musicaj, ma 'dcò vàire strumet a percussion 'me gòng e tam-tam.

## Prodòt:

;Piat Professionaj
* Vibra Series
* Bionic Series
* Class Series
* Class Brilliant Series
* Natural Series
* Rough Series
* Extatic Series
* Supernova Series

;Piat Semi Professionaj
* Tiger Series

;Entry Level
* M8 Series

Categorìa:Produtor ëd strument a percussion
Categorìa:Pistòja
Sità ëd Kansas (Kansas)

**Sità ëd Kansas** (*Kansas City*) a l’é na sità djë Stat Unì d'América e tersa sità pì popolà dël Kansas. A conta na popolassion ëd 145.786 abitant (2010).

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1872

Categorìa:Comun dël Kansas
Frej Wright

**Wilbur Wright** (Millville, 16 avril 1867 – Dayton, 30 magg 1912) e **Orville Wright** (Dayton, 19 òst 1871 – Dayton, 30 gené 1948), mej conossù 'me ij frej Wright, a son stàit dij inventor e pionié dl'Aeronàutica american avosà për esse stàit ij prim a fé volé, ai 17 ëd dzémber 1903, na sòrt ëd planeur con un cit motor da 16 cavaj, ël Flyer 1, a Kill Devil Hill davzin a Kitty Hawk an Carolin-a dël Nòrd, (Stat Unì). 
Cost prim vòl a l'é stàit mach ëd 12 second, an rivand a n'autëssa ëd 120 pé anviron (40 méter) e a l'é considerà ël vòl del prim avion dla stòria.

## Stòria
Wilbur e Orville Wright a i eran doi dij set fieul dël pastor evangelich Milton Wright (1828-1917) e ëd Susan Catherine Koerner (1831-1889).
 

File:Wright1901GliderBottom.jpg
File:Wright 1901 glider landing.jpg


Wright, Wilbur
Wright, Orville

Wright, Wilbur
Wright, Orville
Spokane (Washington)

**Spokane** a l’é na sità djë Stat Unì d'América ant le Stat ëd Washington. A conta na popolassion ëd  208.916 abitant (2010) e a l'é la scònda sità pì popolà dlë stàt.

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1872 con ël nòm ëd *Spokane Falls*.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Washington (stat federal)
Portland

**Portland** a l’é na sità djë Stat Unì d'América e sità pi granda dle stàt dël Oregon.

A conta na popolassion ëd 583.776 abitant (2010) e 2.159.720 la sità metropolitan-a.

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1829 ma a pija ël nòm ëd Portland màch dël 1845.

## Geografìa
La sità a s'treuva an sël fium Willamette che poch aprèss a s'campa an sël fium Columbia.

## Conomìa
Portland a l'é un important port an sël Océan Passìfich.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Oregon
Columbia (fium)

Ël **Columbia** a l'é col che a fa quatr fium djë Stat Unì e ël pi long che a s'campa ant ël Océan Passìfich.

A nass an Canadà, ant la provinsa federal dla Columbia Britànica, a pija la diression nord-ovest e apress la diression sud an entrand an jë Stat Unì. 

Apress Portland, an Oregon, a s'campa ant ël Océan Passìfich, apress 2000 km da l'inissi.

Sò bassin idrogràfich a l’é ëd 668.000 km².

Categorìa:Fium djë Stat Unì
Maccagno con Pino e Veddasca

**Maccagno con Pino e Veddasca** (*Maccàgn cun Pin e Vedàsca* an dialèt varesiòt) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 2.568 abitant , ant la provinsa ëd Varèis. As treuva an sla riva oriental dël Lagh Magior.

Ël comun ëd Maccagno con Pino e Verdasca a l'é stàit creà dël 4 fërvé 2014 da la fusion dij comun ëd Maccagno, Pino sulla Sponda del Lago Maggiore e Veddasca.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fabio Passera (dal 26/05/2014, dagià sìndich ëd Maccagno dal 2004 al 2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis
Vincenzo Civitali

**Vincenzo Civitali** a l'é stàit un architet e scultor italian.
A l'é nassù dël 1523 a Lucca e a l'é mòrt dël 1597.
A l'era fieul dël scultor Niccolao Civitali.

Civitali, Vincenzo
Civitali,Vincenzo
Francesco Paciotto

**Pietro Francesco Tagliapietra** mej conossù 'me **Francesco Paciotto o Paciotti** a l'é stàit un architet italian dl'Arnassiment.

A l'é nassù dël 1521 a Urbin andoa a l'é mòrt dël 1591.

Dal 1564 a 1568 a l'ha dessinà për ël duc Emanuel Filibert, le sitadele ëd Versej e Turin, ansema a so anlev Bernardino Facciotto.

A l'ha travajà ëdcò a le muraje ëd Lucca.

Paciotto, Francesco
Bernardino Facciotto

**Bernardino Facciotto** a l'é stàit un architet piemonteis dl'Arnassiment.

A l'é nassù dël 1540 a Casal Monfrà andoa a l'é mòrt dël 1598.

Ansema a l'architet Francesco Paciotto, dont a l'era anlev, a l'ha dessinà dal 1564 a 1568 për ël duc Emanuel Filibert, la sitadela ëd Turin.
Facciotto a l'ha ëdcò travajà për ël Duc ëd Monfrà, Guglielmo Gonzaga a Alba e a Màntoa.

Facciotto, Bernardino
Categorìa:Casal Monfrà
Bristol

**Bristol** a l’é 'na sità dël Regn Unì.
Con 'na popolassion ëd 433.100 abitant (2006) e ëd 1.070.000 abitant la sità metropolitan-a, a l'é cola ch'a fa eut sità dël Regn Unì.

 
## Geografìa
Bristol a resta ant lë Sud-Ovest de l'Inglatèra e a s'treuva an sël fium Avon.
Soa zòna oraria a l'é cola dël meridian ëd Greenwich.

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1155 andoa a j'era dagià un vilagi ciamà *Brycstow*.

Categorìa:Sità anglèise
Nardo ëd Cione

**Nardo (Leonardo) ëd Cione** (Firense .... – 1366), a l'é stàit un pitor, scultor e architet italian.

A l'era ël frel ëd Andrea ëd Cione, stranomà Orcagna, e ëd Jacopo ëd Cione.

Categorìa:Architet
Categorìa:Pitor

Categorìa:Scultor
Matteo ëd Cione

**Matteo ëd Cione** (Firense 1330 anviron – 1390), a l'é stàit në scultor italian.

A l'era ël frel ëd Andrea ëd Cione, stranomà Orcagna, ëd Jacopo ëd Cione e ëd Nardo ëd Cione.

## Biografìa

Matteo a l'ha travajà con so frel Andrea a la gesia ëd Orsammichele a Firense.

Categorìa:Scultor
Benci ëd Cione

**Benci ëd Cione** (Còm 1310 anviron – 1388), a l'é stàit un pitor e architet italian.

Malgrè so nòm a l'era pà ël frel ëd Andrea ëd Cione, stranomà Orcagna, e ëd Jacopo ëd Cione.

Categorìa:Architet
Categorìa:Pitor
Lorenzo Maitani

**Lorenzo Maitani** (Sien-a 1275 (?) – Firense 1330), a l'é stàit në scultor e architet italian dël secol ch'a fa XIV.

## Biografìa
Dël 1310 fin a soa mòrt l'ha travajà al Dòm d'Orvieto. 

Maitani, Lorenzo
Categorìa:Scultor
Dòm d'Orvieto

Ël **Dòm** a l'é la pi granda cesa ed Orvieto.
A l'é un-a costrussion an lë stil gòtich toscan e a l'é dedicà a Maria Assunta.

## Stòria
La costrussion dël Dòm a l'ha cominsà dël 1290 con un dessin ancora an stil romanich d'un architet sconossù (miraco Arnolfo ëd Cambio).
Fra Bevignate a pija la diression dij travaj che a passa prim-a a Giovanni di Uguccione e apress a Lorenzo Maitani che a da soa aparensa gòtica.
Ij travaj dël Dòm a finisso màch dël 1500 con la fin dla fassada.  

Categorìa:Cese d'Italia

Categorìa:Umbria
Simone Talenti

**Simone di Francesco Talenti** (Firense 1340 – 1381), a l'é stàit në scultor e architet italian.

A l'era ël fieul ëd Francesco Talenti.
## Biografìa
Simone Talenti a l'ha travajà a la cesa ëd Orsammichele a Firense an dessinand le fnestre gòtiche e, ansema a Benci ëd Cione, a l'avosà Loggia dei Lanzi sémper a Firense. 

Talenti, Simone
Categorìa:Scultor.
Jacopo ëd Cione

**Jacopo ëd Cione** (Firense 1325 – 1399), a l'é stàit un pitor italian.

A l'era un dij member dl'avosà famija d'artist ëd Cione e frel ëd Andrea ëd Cione, stranomà Orcagna, ëd Matteo ëd Cione e ëd Nardo ëd Cione.

Categorìa:Pitor
Anni Albers

Gràfica.

**Anni Albers** (nòm prim dël mariagi *Annelise Else Frieda Fleischmann*) a l'era nassùa a Berlin an Almagna aj 12 ëd giugn dël 1899 e a l'é mòrta a Orange dël 9 magg 1994.

Dël 1922 a l’ha frequentà la scòla dël Bauhaus a Weimar.
Dël 1925 a l'ha marià l'architet Josef Albers.

Categorìa:Bauhaus
Josef Albers

Pitor.

**Josef Albers** a l'era nassù a Bottrop an Almagna aj 19 ëd mars dël 1888 e a l'é mòrt a New Haven dël 26 ëd mars 1976.

Dël 1920 a l’ha frequentà la scòla dël Bauhaus a Weimar.
Dël 1925 a l'ha marià Anni Albers.

Albers, Josef
Albers, Josef
Max Bill

Architet, gràfich e pitor.

**Max Bill** a l'era nassù a Winterthur an Svìssera aj 22 dë dzémber dël 1908 e a l'é mòrt a Berlin aj 30 dë dzémber 1994.

Dël 1927 a l’ha frequentà la scòla dël Bauhaus a Weimar 'me anlev ëd Vasilij Kandinskij, Paul Klee e Walter Gropius.

Categorìa:Bauhaus
Herbert Bayer

Gràfich.

**Herbert Bayer** a l'era nassù a Haag am Hausruck an Àustria aj 5 d'avril dël 1900 e a l'é mòrt a Montecito aj 30 dë stèmber 1985.

A l’ha frequentà la scòla dël Bauhaus a Weimar 'me anlev ëd Vasilij Kandinskij e László Moholy-Nagy.

Categorìa:Bauhaus
Weimar

**Wieimar** a l'é na sità dla Gërmania sentral ëd 63.236 abitant (2012).
A s'treuva ant ël Land ëd Turingia. 

## Geografìa

## Stòria
Ël nòm ëd Weimar a l'é lijà con la Repùblica 'd Weimar a a la scòla dël Bauhaus.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Peter Kleine (2018) .

## Sità gemelà
Weimar a l'é gemelà con:
*  Blois, Fransa
*  Shiraz, Iran
*  Sien-a, Italia
*  Hämeenlinna, Finlandia
*  Treviri, Gërmania

## Anliure esterne
Sit istitussional

Categorìa:Sità alman-e
Marianne Brandt

Scultriss, gràfica e pitriss.

**Marianne Brandt** a l'era nassùa a Chemnitz an Almagna dël prìm d'otóber dël 1893 e a l'é mòrta a Kirchberg dël 18 ëd giugn 1983.

Dël 1924 fin al 1926 a l’ha frequentà la scòla dël Bauhaus a Weimar 'me anleva ëd Josef Albers e László Moholy-Nagy.

Categorìa:pitor
Categorìa:Bauhaus
Chemnitz

**Chemnitz** a l'é na sità dla Gërmania sentral-oriental ëd 242.022  abitant (2013).
A s'treuva ant ël Land dla Sassònia. 

## Geografìa

## Stòria

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Barbara Ludwig.

## Sità gemelà

*  Tampere, Finlandia.
*  Lubian-a, Slovenia.
*  Arras, Fransa.
*  Timboctô, Mali.
*  Ústí nad Labem, Repùblica Ceca.
*  Łódź, Polònia.
*  Mulhouse, Fransa.
*  Manchester, Regn Unì.
*  Volgograd, Russia.
*  Düsseldorf, Gërmania.
*  Akron, Stat Unì d'América.
*  Taiyuan, Cin-a.

## Anliure esterne
Sit istitussional

Categorìa:Sità alman-e
Francesco Talenti

**Francesco Talenti** (Firense 1305 – 1369), a l'é stàit në scultor e architet italian.

A l'era anlev ëd Andrea ëd Cione, stranomà Orcagna e d'Andrea Pisano.
## Biografìa
Dël 1325 a l'ha travajà, sota l'architet Lorenzo Maitani al Dòm d'Orvieto e dël 1351 a l'ha cudì la costrussion dla cesa ëd Santa Marìa dla Fior a Firense. 
A l'é stàit ël pare ëd Simone Talenti.

Talenti, Francesco
Categorìa:Scultor
Marcel Breuer

Architet.

**Marcel Bruer** a l'era nassù a Pécs an Ungherìa aj 22 ëd magg dël 1902 e a l'é mòrt a New York ël prim ëd luj 1981.

A l’ha frequentà la scòla dël Bauhaus a Weimar. 

Breuer, Marcel
Categorìa:Bauhaus
Tròfie

Le tròfie a son na pasta tipica dla cusin-a dla Liguria originarie 'd Sori, an provinsa 'd Genoa.
Le tròfie a son 'na specialità tipica 'd vaire comun dël Tigullio, ma a son motobin apressià 'dcò an Piemont.
Ël condiment tìpich dle tròfie a l'é 'l pest a la genovèisa, ma as dòvra 'dcò vaire gionté patate e fasolin.

Categorìa:Cusin-a dla Liguria
ReactOS

ReactOs (na con ël nòm FreeWin95) a l'é 'n sistema operativ open source ch'a ponta a la pien-a compatibilità con ël software scrivù për Microsoft Windows.
Ël nòm ReactOs as divid an doe part: "React" a l'é la reassion dle masse ant ij confront ëd Microsoft e soa posission 'd mònopòlio, anvece "Os" a sta për Sistema Operativ an inglèis.

Categorìa:Sistema operativ
Pécs

**Pécs** a l'é una sità dl'Ungherìa ëd 156.801
abitant (2012), cola ch'a fa sinch për popolassiòn.

## Aministrassiòn
Ël sindich a l'é Zsolt Páva (2009)

## Sità gemelà
Pécs a l'é gemelà con:

*  Fellbach, Gërmania
*  Seattle, Stat Unì d'América
*  Tucson, Stat Unì d'América
*  Terracina, Italia
*  Melfi, Italia
*  Lion, Fransa
*  Grenoble, Fransa
*  Osijek, Croassia
*  Graz, Àustria
*  Cluj-Napoca, Romanìa
*  Kütahya, Turchìa
*  Lahti, Finlandia
*  Peterborough (Regn Unì), Regn Unì
*  Cracòvia, Polònia
*  Arad, Romanìa

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Pécs
Tucson

**Tucson** a l’é na sità djë Stat Unì d'América. 
A conta  520.116  abitant (2010).

## Geografìa
La sità as treuva an Arison-a, e a l'é la scònda sità dl'ëstat për popolassiòn apress la capital Phoenix.

## Stòria
La sità a l’é stàita fondà 1692 'me mission catòlica ëd *San Xavier del Bac*. Dël 1775 jë spagneuj a custruisso un fort.

Categorìa:Comun dl'Arison-a
Phoenix (Arison-a)

**Phoenix** a l’é na sità djë Stat Unì d'América capital dl'Arison-a. A conta na popolassion ëd 1.537.058 abitant (2014) e a l'é ëdcò la sità pì popolà dl'ëstat.

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1867 e a l'é vnua capital dël 1912. 

Categorìa:Comun dl'Arison-a
Fellbach

**Fellbach** a l'é na sità dla Gërmania meridional ëd 44.054  abitant (2013).
A s'treuva ant ël Land ëd Baden-Württemberg. 

## Geografìa
La sità as treuva davzin a Stocarda.

## Aministrassion
Ël sindich a l'é Gabriele Zull.

## Anliure esterne
Sit istitussional

Categorìa:Comun-e dël Baden-Württemberg
Osijek

**Osijek** a l’é na sità dla Croassia.
A conta 'na popolassion ëd 128.095 abitant (2011) e a l'é cola ch'a fa quatr sità dël Pais.

## Geografìa

Osijek as treuva ans'ël fium Drava, ant'la part est dla Croassia, davzin a la Romanìa. 

## Sità gemelà
Osijek a l'é gemelà con:
*  Vicensa, Italia
## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità croate
Cluj-Napoca

**Cluj-Napoca** a l’é na sità dla Romanìa.
A conta 'na popolassion ëd 310.243 abitant (2007) e a l'é la tersa sità dël Pais.
Cluj-Napoca a conta 'na forte minoransa ëd popolassion d'achjt unghereis (60.000 abitant anviron):

## Geografìa

Cluj-Napoca as treuva anl la region ëd Transilvania, ant'la part nord-ovest dla Romanìa. 

## Sità gemelà
Cluj-Napoca a l'é gemelà con:
*  Digion, Fransa
*  Colònia, Gërmania
*  Zagabria, Croassia

Categorìa:Sità romen-e
Colverde

**Colverde** (*Colverd* an dialèt comasch) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 5.434 abitant , ant la provinsa ëd Còm.

Ël comun ëd Colverde a l'é stàit creà dël 4 fërvé 2014 da la fusion dij comun ëd Drezzo, Gironico e Parè 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Cristian Tolettini (dal 26/05/2014; dagià sìndich ëd Drezzo dal 2004 al 2014).

## Sità gemelà
Colverde a l'é gemelà con:
*  Opatov, Repùblica Ceca

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Còm
Helena (Montan-a)

**Helena** a l’é na sità djë Stat Unì d'América capital dël Montan-a.
A conta na popolassion ëd 29.943 abitant (2014).

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1864.

## Geografìa

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Montan-a
West Valley City

**West Valley City** a l’é na sità djë Stat Unì d'América e scònda sità pì popolà dël Utah. A conta na popolassion ëd 129.480 abitant (2011).

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà màch dël 1980 'me union ëd quatr veije sità: *Granger*, *Hunter*, *Chesterfield*, e *Redwood*.

## Geografìa
La sità as treuva davzin a Salt Lake City.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Utah
Las Vegas

**Las Vegas** a l’é na sità djë Stat Unì d'América e sità pì popolà dël Nevada.
A conta na popolassion ëd 583.756 abitant (2010).

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1855 'me fort e stassiòn ëd posta.

## Geografìa

## Anliure
Sit offissial

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Nevada
Baldassarre Lanci

## Antestassion dl'artìcol

**Baldassarre Lanci** (Urbin, 1510 – Urbin, 1571), a l'é stàit un angegné e architet italian.
## Biografìa
Baldassarre Lanci a l'ha travajà a Lucca, a le fortificassion dla sità ëd Sien-a e a l'ha cudì la costrussion ëd la cesa d'la Madòna dla Ròca a Chianciano Terme.

Lanci, Baldassarre
Categorìa:Ingegné
Galeass Marìa Sforza

**Galeass Marìa Sforza** (Galeazzo Maria Sforza), (Fermo, 24 ëd géné 1444 – Milan, 26 dzémber 1476), fieul primgénit ëd Fransesch Sforza e ëd Bianca Marìa Visconti e frel ëd Ludovich Maria Sforza, a l'é staìt duca ëd Milan dal 1466 fin a soa mòrt.
A l'é stàit ël pare ëd Gian Galeass Marìa Sforza. 
Dël 1468 a l'ha marià Bona ëd Savòja për rinforsé l'aleansa con la Fransa a travers la cà Savòja.
## Dissendensa
Galeass Marìa Sforza a l'é stàit pare ëdcò:

da Bona ëd Savòja ëd:

* Ermes Maria Sforza (10 magg 1470 - 1503);
* Bianca Maria Sforza (5 avril 1472 - 31 dzémber 1510) che a l'ha marià l'imperador Massimilian I d'Asborgh dël 16 mars  1494;
* Anna Maria Sforza (19 luj 1473 - 30 novémber 1497) che a l'ha marià Alfonso I d'Este duc ëd Fërara del 17 géné  1491.

da Lucrezia Landriani a l'ha avù dij fieuj ilegìtim:

* Carlo Sforza (1458 - 9 magg 1483);
* Caterina Sforza (1463 - 1509), mare ëd Giovanni dalle Bande Nere;
* Alessandro Sforza, (1465 - 1523);
* Chiara Sforza (1467 - 1531).

da Lucia Marliani a l'ha avù ëdcò dij fieuj ilegìtim:

* Galeazzo stranomà ël "contino di Melzo";
* Ottaviano Maria Sforza (1475 - 1545), che a l'é vnì vesco ëd Lodi

Categorìa:Sforza
Massimilian I d'Asborgh

**Massimilian I d'Asborgh** (Wiener Neustadt, 22 mars 1459 – Wels, 12 géné 1519), fieul ëd Federich III d'Asborgh e ëd Eleonora d'Aviz, dël 1508 a l'é stàit imperator dl'Imperi Roman Sacrà fin a sò mòrt.  

Dël 16 mars 1494 a l'ha marià la fija dël duca ëd Milan Galeass Marìa Sforza, Bianca Maria. 

Categorìa:Asborgh
Imperi Roman Sacrà

L**'Imperi Roman Sacrà** a l'é stàit un ansem ëd teritòri dl'Euròpa sentral e ossidental guernà da un Imperator.
Soa data ëd nàssita a l'é considerà l'incoronassion ëd Ottone I dël 962 (combin che 'na part dla storiografìa a considera l'inissi d'imperi Roman Sacrà l'incoronassion ëd Carl Magn dël 25 dzèmber 800) e soa fin l'agn 1806.

## Anliure


Categorìa:Imperi Roman Sacrà
Bianca Maria Sforza

**Blanca Maria Sforza**, (Pavìa, 5 avril 1472 – Innsbruck, 31 dzémber 1510) a l'era la fija ëd Galeass Maria Sforza e ëd Bona ëd Savòja. 
Dël 1494 a l'ha marià l'imperator dl'Imperi Roman Sacrà, Massimilian I d'Asborgh ma so matrimoni a l'é mai stàit giojos.

Categorìa:Sforza
Wiener Neustadt

**Wiener Neustadt** a l’é na sità dl’Àustria.

A conta 'na popolassion ëd 41.042 abitant (2011). 
## Geografìa
Wiener Neustadt s treuva ant ël nòrd-est ëd l'Àustria, anviron 20 km a sud ëd Vien-a ant lë stat (*Land*) dl'Àustria ëd sota (*Niederösterreich* an  alman) e a l'é bagnà dal fium Leitha.
## Aministrassiòn
Ël sìndich a l'é Klaus Schneeberger (2015)

Categorìa:Sità austrìache
Leitha (fium)

Ël fium **Leitha** (*Lajta* an lenga ungherèisa) l'é un fium dl’Europa: a l'é longh 180 km e a nass an Àustria da l'union dij fium Schwarza e Pitten.

Ël Leitha a passa davzin a la sità ëd Wiener Neustadt e Bruck an der Leitha, apress a traversa ël confin con l'Ungherìa e as campa ant ël Danubi davzin a la sità ëd Mosonmagyaróvár.


Image:Leitha_Pitten_Schwarza.JPG|Ël fium Leitha davzin a so inissi
Image:Leitha Kleinwolkersdorf.JPG|Ël Leitha davzin a Kleinwolkersdorf


Categorìa:Fium dl'Àustria

Categorìa:Fium dl'Ungherìa
Gian Galeass Marìa Sforza

**Gian Galeass Marìa Sforza** (Abbiategrasso, 20 giugn 1469 – Pavìa, 21 otòber 1494), fieul ëd Galeass Marìa Sforza e ëd Bona ëd Savòja, a l'é staìt duca ëd Milan dal 1476 al 1494.
Apress che so pare Galeass a l'é stàit sassinà a l'é vnì assè giovo
duca ëd Milan sota la tua prima ëd soa mare Bona e apress ëd so barba Lodovich Marìa Sforza.
Ma so barba a l'ha sèmper tramà contra 'd chiel e a l' ha confinà a Pavìa andoa a l'é mòrt.

Categorìa:Sforza
Drava

Ël fium **Drava** (*Drau* an alman e an lenga friulan-a *Drava* an lenga sloven-a e an lenga croata,  *Dráva* an ungherèis) a l'é un fium che a traversa l'Àustria, la Slovenia la Croassia: a l'é longh 749 km e a nass ant j'Àlp Carniche davzin a Toblach an Italia.

La Drava a passa a travers ël Tirol, an Àustria, la Carinsia e a traversa ël confin con la Slovenia e aprèss col dla Slovenia con l’Croassia.
Anfin a fa da confin fra la Croassia e l'Ungherìa.
A bagna, antra j'àutre, le sità ëd Lienz e ëd Klagenfurt peui as campa ant ël Danubi davzin a la sità d'Osijek.

Categorìa:Fium ëd l'Euròpa
Categorìa:Fium dl'Ungherìa
Alfons I ëd Nàpoli

**Alfons ëd Trastámara**, mej conossù 'me **Alfons I ëd Aragon-a** e ëd Nàpoli, a l’é nàit dël 24 fërvé 1396 a Medina Del Campo, an Spagna e a l’é mòrt a Nàpoli ai 27 giugn 1458, fieul ëd Ferdinand I ëd Aragon-a e ëd Maria ëd Castiglia a l'é stàit pare ëd Ferdinand I ëd Nàpoli.

A l’é stàit re ëd Nàpoli dal 1442 al 1458.
 

Categorìa:Aragon-a
El Paso

**El Paso** a l’é na sità djë Stat Unì d'América e tersa sità pì popolà dël Texas.
A conta na popolassion ëd 649.121 abitant (2010).
## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1854.
## Geografìa
El Paso a s'treuva ans'ël fium Rio Grande, an front dla sità messican-a ëd Ciudad Juárez.

 

Categorìa:Comun dël Texas
Ferdinand I ëd Nàpoli

**Ferdinand I ëd Aragon-a** e ëd Nàpoli, mej conossù 'me *Ferrante I*, a l’é nàit ai 2 giugn 1424 a Valensia, an Spagna e a l’é mòrt a Nàpoli ai 25 géné 1494, fieul ilegitim ëd Alfons I ëd Nàpoli e ëd Gueraldona Carlino.
A l’é stàit re ëd Nàpoli dal 1458 al 1494.
 

Categorìa:Aragon-a
Mathurin Blanchet

**Mathurin Blanchet** (Gressan, 3 mars 1892;  - Saint-Pierre al 9 dë novèmber 1974) a l'é stà ël vësco d'Osta del 1946 al 1968.; ; 

## Arferiment


## Anliure esterne

* Diocesi d'Osta
Cimabue

**Cenni (o Bencivieni) di Pepo**, stranomà **Cimabue**, (Firense, 1240 – Pisa, 1302) a l'é stàit un pitor italian.

A l'é stàit magister ëd Giotto.
## Biografìa
Cimabue a l'é avosà për esse stàit un dij prim artist a destachesse dla manera bizantin-a.

Dël 1270 a l'ha travajà a Aress, a Firense e dël 1288 a Assisi, a la cesa ëd San Fransesch. 

Categorìa:Pitor
Matteo Giovannetti

**Matteo Giovannetti** (Viterb, 1322 (?) – 1368 anviron), a l'é stàit un pitor italian dël secol ch'a fa XIV.
## Biografìa
Matteo Giovannetti a l'ha studià a la scòla ëd Simone Martini, dël 1343 a l'é andà an Fransa andoa a l'ha travajà dzortut a Avignon, a la decorassion dël Palass dij papa.

Giovannetti, Matteo
Categorìa:pitor
Mar Ross

Ël **Mar Ross** a l' é un mar squasi sarà ch'a fa part dl'Océan Indian. 
A l’é longh 2.250 km e a l'ha na surfassa ëd 438.000 km².
A l'é profond mediament 590 méter e ël pont pi profond a l'é ëd 2.211 meter.
Ël Mar Ross a l'é colegà a al Mar Mediterani a travers ël Canal ëd Suez e a l'Océan Indian a travers la strèita ëd Bab el-Mandeb.

A confin-a con l'Àfrica a ovest e con la Penìsola Aràbica, an Asia a est.

Categorìa:Mar
Categorìa:Geografìa
Hieronymus Bosch

**Jeroen Anthoniszoon van Aken**, mej conossù 'me **Hieronymus Bosch**, nàit a 's-Hertogenbosch dël 2 ëd otòber 1453 e mort dël 9 òst 1513 a l'é stàit un pitor olandeis dl'Arnassensa.
Soa euvra a l'é semper stàita caraterisà da una imaginassion fiamenga.

## Biografìa
A l'era fieul dël pitor Anthonius van Aken (mòrt dël 1478).
## Euvre prinsipaj
Ant ël 1504, Bosch a l'ha piturà un euvra monumental për ël re franseis Philippe le Bel: ël *Giudissi Universal*.
## Galerìa ëd foto

Bosch-signature.svg|La firma ëd Bosch.
Ecce homo by Hieronymus Bosch.jpg|"Ecce homo".
Hieronymus Bosch 040.jpg|trìtic dal giardin dle delissi.
Hieronymus Bosch 053.jpg|&nbsp;
Hieronymus Bosch or follower - Adoration of the Magi.jpg|"Epifanìa".


Bosch, Hieronymus
Wels

**Wels** a l’é na sità dl’Àustria.

A l’é cola ch'a fa sèt sità austrìaca për popolassion, con 58.713  abitant (2011) 
## Geografìa
Wels as treuva ant la part setentrional dl’Àustria ant lë stat (*Land*) dl'Àustria Superior (*Oberösterreich* an  alman) dont a l’è la sconda sità për popolassion apress ël capleugh Linz e a l'é bagnà dal fium Traun.

Categorìa:Sità austrìache
's-Hertogenbosch

**'s-Hertogenbosch** a l'é 'na sità dij Pais Bass capleugh dla region dël Brabant dël Nord.
A conta 139.754  abitant (2010).

## Sità binele

## Anliure esterne
* Sit istitussional

's-Hertogenbosch
's-Hertogenbosch
Lienz

**Lienz** a l’é na sità dl’Àustria.

A l’ha 'na popolassion ëd 11.894 abitant (2015). 
## Geografìa
Lienz as treuva ant la part sud ossidental dl’Àustria ant lë stat (*Land*) ëd Tiròl oriental, (*Osttirol* an  alman) dont a l’è capleugh.

Categorìa:Sità austrìache
Klagenfurt am Wörthersee

**Klagenfurt am Wörthersee** a l’é na sità dl’Àustria.

A l’ha 'na popolassion ëd 95.450 abitant (2011).

## Geografìa
Klagenfurt as treuva ant la part meridional dl’Àustria ant lë stat (*Land*) ëd Carinsia (*Kärnten* an  alman) dont a l’è capleugh e a l'é bagnà dal lagh Wörthersee.

Categorìa:Sità austrìache
Paul Cézanne

**Paul Cézanne** (Aix-en-Provence, 19 géné 1839 - Aix-en-Provence, 22 otòber 1906) a l'é stàit un pitor franseis d'achijt piemonteis. 

Cézanne, Paul
Édouard Manet

**Édouard Manet** (Paris, 23 géné 1832 - Paris, 30 avril 1883) a l'é stàit un pitor franseis. 

Manet, Édouard
Claude Monet

**Claude Monet** (Paris, 14 november 1840 - Giverny, 6 dzémber 1926) a l'é stàit un pitor franseis. 
A l'é considerà ël pare dl'impressionism.

Monet, Claude
Alfred Sisley

**Alfred Sisley** (Paris, 30 otòber 1839 - Moret-sur-Loing, 29 géné 1899) a l'é stàit un pitor franseis nassù da parent anglèis. 

Sisley, Alfred
Alta Valle Intelvi

**Alta Valle Intelvi** a l'é un comun dla Lombardìa ëd 2.885 abitant , ant la provinsa ëd Còm.

Ël comun a l'é stàit creà dël 1 gené 2017 da la fusion dij comun ëd Lanzo d'Intelvi, Pellio Intelvi e Ramponio Verna. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marcello Grandi (dal 12/06/2017, dagià sìndich ëd Pellio Intelvi dal 2009 al 2017).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Còm
Nyack

**Nyack** a l'é 'na comun-a djë Stat Unì d'América an lë stat ëd New York.

A conta 'na popolassion ëd 6.737 abitant (2000).
## Stòria
La comun-a a l'é stàita fondà dël 1675 e a l'é vnì comun-a dël 1782.

Categorìa:Comun ëd New York (stat federal)
Edgar Degas

**Hilaire German Edgar Degas** (Paris, 19 luj 1834 - Paris, 27 stémber 1917) a l'é stàit un pitor franseis. 

Degas, Edgar
Tremezzina

**Tremezzina** a l'é un comun dla Lombardìa ëd 5.180 abitant , ant la provinsa ëd Còm.

Ël comun a l'é stàit creà dël 4 fërvé 2014 da la fusion dij comun ëd Lenno, Mezzegra, Ossuccio e Tremezzo. 
As treuva an sla riva esterna dël branch ossidental dël Lagh ëd Còm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mauro Guerra (dal 26/05/2014; dagià sìndich ëd Tremezzo dal 1990 al 1995 e dal 1999 al 2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Carlo Petrini

**Carlo Petrini**, conossù 'me *Carlin* (nàit dël 22 giugn 1949 a Bra), a l'é un giornalista, sossiòlogh e crìtich gastronòmich piemontèis.

Categorìa:Giornalista
Kim Il-sung

**Kim Il-sung **(15 d'avril dël 1912 - 8 ëd luj 1994) a l'é stàit ël fondador e pressident dla Coréa dël Nòrd.

Categorìa:Òm polìtich corean
Verderio

**Verderio** (*Verdé* an dialèt brianseul) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 5.729 abitant , ant la provinsa ëd Lech. 

Ël comun a l'é stàit creà dël 4 ëd fërvé 2014 da la fusion dij comun ëd Verderio Inferiore e Verderio Superiore.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessandro Origo (dal 26/05/2014; dagià sìndich ëd Verderio Inferiore dal 1995 al 2004 e dal 2009 al 2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lech