open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lenghe quechuan

La famija dle lenghe quechuan a l'é na gròssa famija ëd lenghe parlà da le popolassion native dl'América meridional, dzortut an Perù.

Ant la classificassion ëd Joseph Greenberg, che a l'é stàita motobin criticà, le lenghe quechuan a farìo part dël branch dle *lenghe andean* ëd la super-famija dle lenghe amerindie, parèj:

* branch ëd le *lenghe andean*
** **lenghe quechuan**
** lenghe alacalufan

## Le lenghe quechuan
Le lenghe quechuan a son:

* lenghe quechua I
** lenga quechua, huallaga huánuco
** lenga quechua, yanahuanca pasco
** lenga quechua, ambo-pasco
** lenga quechua, huamalies-dos de mayo-huánuco
** lenga quechua, cayatambo nòrd Lima
** lenga quechua, margos-yarowilca-lauricocha
** lenga quechua, nòrd yunín
** lenga quechua, huaylla wanca
** lenga quechua, corongo ancash
** lenga quechua, huaylas ancash
** lenga quechua, sihuas ancash
** lenga quechua, chiquián ancash
** lenga quechua, panao huánuco
** lenga quechua, conchucos ancash setentrional
** lenga quechua, conchucos ancash meridional
** lenga quechua, Santa Ana de Tusi Pasco
** lenga quechua, jauja wanca
* lenghe quechua II
** lenghe quechua II A
*** lenga quechua, lambayeque
*** lenga quechua, yauyos
*** lenga quechua, cajamarca
*** lenga quechua, pacaraos
*** lenga quechua, chincha
** lenghe quechua II B
*** lenga inga
*** lenga inga, jungle
*** lenga quichua, calderón highland
*** lenga quichua, chimborazo highland
*** lenga quechua, chachapoyas
*** lenga quechua, pastaza meridional
*** lenga quichua, tena lowland
*** lenga quichua, imbabura highland
*** lenga quichua, loja highland
*** lenga quechua, napo lowland
*** lenga quechua, San Martin
*** lenga quichua, pastaza setentrional
*** lenga quichua, salasaca highland
*** lenga quichua, cañar highland
** lenghe quechua II C
*** lenga quechua, chilean
*** lenga quechua, bolivian sud
*** lenga quechua, bolivian nòrd
*** lenga quechua, Santiago del estero
*** lenga quechua, ayacucho
*** lenga quechua, cusco
*** lenga quechua, apurimac oriental
*** lenga quechua, classical
*** lenga quechua, puno
*** lenga quechua, arequipa-la unión

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Quechuan
Anònim mantovan dla Pasquinada

## Antrodussion
La **Pasquinada** a l'é un-a dle prime atestassion ëd la parlà mantovan-a.

A l'era stàita pendùa a Revere ël 22 avril dël 1603, a l'é conservà ant l'Archivi dë Stat Mantovan, përché a l'era stàita mandà al Govern Ducal a Mantova.

As vëdd che chi che a l'avìa scrivula a conossìa l'ambient roman.

### Pasquinada
L'autor dle "Pasquinada" a difend ij pòver contra cheicun che a jë sfrutava. A-i é ëd paròle che a son përdusse e as sa pì nen còs che a vorìo dì. L'inisse:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Anònim bërgamasch dël Salve Regina
Santo Estevo de Budiño, Salceda de Caselas

**Santo Estevo** ëd **Budiño** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Salceda de Caselas. Soa popolassion a l’é distribuìa an 13 grup ëd popolassion. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Salceda de Caselas
Martellago

**Martellago** a l'é un comun dël Véneto ëd 20.814 abitant , an provincia ëd Venessia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Brunello (dal 28/04/2008 -second mandà-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Venessia
Mira

**Mira** a l'é na comun-a dël Véneto ëd 38.531 abitant , an provincia ëd Venessia.

## Spòrt
La squadra feminin-a ëd rugby ëd Mira (Riviera del Brenta Rugby) a l'ha vagnà tre titol ëd campion italian (2004, 2005 e 2007).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Michele Carpinetti (dal 12/06/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Venessia
Johannes Brahms

**Johannes Brahms** a l'era nassù a Amborgh ai 7 ëd magg dël 1833 e a l'é mòrt a Vien-a ai 3 d'avril dël 1897.
A l'é stàit un dij pi amportant compositor dël period romàntich.

## Euvre prinsipaj
* 4 sinfonìe

Brahms, Johannes
Saint Louis

**Saint Louis** * (San Luis an piemontais)* a l'é na sità dij Stat Unì d'América ant lë stat federal dël Missouri.
A l'ha 353.837 abitant, anviron 2.800.000 s'as conta ëdcò tuta l'àrea metropolitan-a.

## Sità gemelà
Saint Louis a l'é gemelà con:
*  Bològna, Italia
*  Donegal, Irlanda
*  Georgetown, Gujan-a
*  Nanchin, Cin-a
*  Samara, Russia
*  San Luis Potosí, Méssich
*  Suwa, Giapon
*  Bogor, Indonesia
*  Galway, Irlanda
*  Lyon, Fransa
*  Saint-Louis, Senegal
*  Stocarda, Gërmania
*  Szczecin, Polònia
*  Wuhan, Cin-a

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francis Slay.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Missouri
Gianluigi Lentini

**Gianluigi Lentini** (Carmagnòla, 27 mars  1969) a l'é 'n fotbaleur piemontèis che a gieuga ant ël sénter dël camp. Soa mèj qualità a l'é sempre stàita la rapidità con el balon tacà al pé an partend da na binda dël camp.

## Cariera

Chërsù ant la squadra dij giovo dël Turin a l'é ruvà an prima squadra dël 1990-91 quand l'antreneur a l'era Eugenio Fascetti e la squadra a giugava an Serie B. Dòp che a l'ha fàit na stagion a l'Ancona a l'é andàit torna al Tòr che a costa mira a l'era antrenà da Emiliano Mondonico. Dël 1991-92 con ij granata a l'é ruvà a la final ëd la Copa UEFA e a l'é 'dcò ruvà al ters pòst ëd la classificassion an Serie A.

Ant l'istà dël 1992 Milan e Juventus a l'han fàit na bataja për caté 'l giugador che a l'ha fin a l'é stàit vendù al Milan për 18,5 miliard ëd lire (gifra recòrd për coj ani-lì). Cost fàit a l'avìa provocà ëd batibeuj ant ël sénter ëd Turin.

Ël prim ann an ross e nèir a l'é bon, peui ant l'agost 1993, an tornand a ca da na partìa da amis giugà a Génoa, a patiss n'assident con soa vitura e a l'é salvasse për miràcol (a andasìa a 200 km a l'ora).

A l'ha ancaminà torna a giughé a la fin dël campionà 1993-94.

Dël 1996 a l'é passà a l'Atalanta anté che a l'ha giugà 31 partìe an marcand 4 grije e an fasend fé a la squadra nèira e asura un gran campionà 'dcò mersì a l'agiut ëd campion coma Filippo Inzaghi e Domenico Morfeo.

Dël 1998-99 a l'é passà al Turin e a l'é amportant për la promossion granata an Serie A. Dël 2000 a l'é mudasse a Cosensa an Serie B, andoa a l'é restà 'dcò dòp la declassasion dla società da la Serie B a l'Ecelensa; për sòn a l'é motobin amà dai tifos calabrèis.

Dël 2004 a l'é andàit a giughé al Canèj, cita squadra piemontèisa dl'Ecelensa, ansema a l'amis Diego Fuser.

Da la stagion 2008-09 a gieuga sempre ansema a Diego Fuser ant la Savijanèisa an Promossion.

### Selession italian-a

Gianluigi Lentini a l'é butasse 13 vire la maja dla selession italian-a. A l'ha giugà soa prima partìa ai 13 ëd fërvé dël 1991 quand a giugava ancora al Tòr. A l'ha 'dcò giugà doe vire con l'Under 21 (la prima dël 1989).

Lentini, Gianluigi
Dario Baccin

**Dario Baccin** (Noara, 27 agost dël 1976) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis.

A l'ha giugà ant la Juventus për doe stagion sensa giughé gnanca na partìa peui dël 1996 a l'é passà al Cesena an Serie B anté che a l'ha fàit 28 partìe. Dël 1997-98 a l'é passà al Chievo Veron-a antramentre che dël 1999-00 a l'é passà a la Ternan-a. Ant lë stémber dël 2000 a l'é stàit catà dal Napoli andoa a l'é restà 'dcò dòp la degradassion an Serie B.

Ant la stagion 2002-03 a l'ha giugà ant l'Al Ittihad (Libia), peui ant ël gené dël 2003 a l'é passà al Taranto an Serie C1. Dël 2003-04 a l'é stàit catà da l'Ancona an Serie A andoa a l'é restà fin-a a gené quand a l'é passà a l'Àscoli. Ant l'istà dël 2004 a l'é andàit al Rimini e bele-lì a l'é restà fin-a al 2007 quand a l'é andàit al Treviso.

Baccin, Dario
San Michele al Tagliamento

**San Michele al Tagliamento** (*San Micjêl* an furlan) a l'é un comun dël Véneto d' 11.951 abitant , an provincia ëd Venessia.

## Bibione

La frassion **Bibione** a l'é ciamà *la perla dl'Adriàtich* e a l'é la sconda rivera italian-a për presense (6 milion ëd përson-e minca agn).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giorgio Vizzon (dal 16/04/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sanmichelealtagliamento
Blason dla provincia d'Òlbia-Tempio

## Blason dla provincia d'Òlbia-Tempio

Figura:Provincia di Olbia-Tempio-Stemma.svg


## Blason dij comun dla provincia d'Òlbia-Tempio

Figura:Aggius-Stemma.png|Aggius
Figura:Aglientu-Stemma.png|Aglientu
Figura:Alà dei Sardi-Stemma.png|Alà dei Sardi
Figura:Arzachena-Stemma.png|Arzachena
Figura:Badesi-Stemma.png|Badesi
Figura:Berchidda-Stemma.png|Berchidda
Figura:Bortigiadas-Stemma.png|Bortigiadas
Figura:Buddusò-Stemma.png|Buddusò
Figura:Budoni-Stemma.png|Budoni
Figura:Calangianus-Stemma.png|Calangianus
Figura:Golfo Aranci-Stemma.png|Golfo Aranci
Figura:La Maddalena-Stemma.svg|La Maddalena
Figura:Loiri Porto San Paolo-Stemma.png|Loiri Porto San Paolo
Figura:Luogosanto-Stemma.png|Luogosanto
Figura:Luras-Stemma.png|Luras
Figura:Monti-Stemma.png|Monti

Figura:Oschiri-Stemma.png|Oschiri
Figura:Padru-Stemma.png|Padru
Figura:San Teodoro (OT)-Stemma.png|San Teodoro
Figura:Sant'Antonio di Gallura-Stemma.png|Sant'Antonio di Gallura
Figura:Santa Teresa di Gallura-Stemma.png|Santa Teresa Gallura
Figura:Telti-Stemma.png|Telti
Figura:Tempio Pausania-Stemma.png|Tempio Pausania
Figura:Trinità d'Agultu e Vignola-Stemma.png|Trinità d'Agultu e Vignola


Categorìa:Sardëgna
Olbiatempio
Aggius

**Aggius** (*Agghju* an galurèis, *Azos* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 1.636 abitant , an provincia d'Òlbia-Tempio.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Muntoni (dal 10/05/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Òlbia-Tempio
Calangianus

**Calangianus** (*Caragnani* an galurèis, *Calanzanos* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 4.478 abitant , an provincia d'Òlbia-Tempio.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Scano (dal 29/05/2007).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Òlbia-Tempio
Santa Teresa Gallura

**Santa Teresa Gallura** (*Lungòni* an galurèis) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 5.115 abitant , an provincia d'Òlbia-Tempio.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pierantonio Bardanzellu (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Santateresagallura
Arsipélagh dla Madlen-a

L' **Arsipélagh dla Madlen-a** a l'é formà da set ìsole pi grande (La Madlen-a, Caprera, Santo Stefano, Santa Marìa, Razzoli, Budelli, Spargi) e da vàire isolòt pi cit.

A l'ha na surfassa total ëd 49,37 km² e na popolassion d'anviron 11.700 abitant.

## Geografìa
L'Arsipélagh dla Madlen-a as treuva ant la Strèita 'd Bonifass, fra la Còrsica e 'l nòrd-est dla Sardëgna, dnans a l'arnomà Còsta Smeralda.

## Aministrassion
L'arsipélagh a fa part dla provincia d'Òlbia-Tempio e a constituiss ël comun ëd La Maddalena.
Bortigiadas

**Bortigiadas** (*Bultigghjata* an galurèis) a l'é un comun dla Sardëgna d' 823 abitant , an provincia d'Òlbia-Tempio.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Emiliano Deiana (dal 10/05/2005).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Òlbia-Tempio
Ìsola dla Madlen-a

L**'ìsola dla Madlen-a** a l'é ant la Strèita 'd Bonifass, a nòrd-est dla Sardëgna e a l'é la pi granda ëd l'arsipélagh.
A l'ha na surfassa ëd 20,1 km².

## Aministrassion
L'ìsola dla Madlen-a a fa part dl'omònim comun, an provincia d'Òlbia-Tempio. 

Lamadlena
Lamadlena
Caprera

L'ìsola ëd **Caprera** a l'é ant la Strèita 'd Bonifass, a nòrd-est dla Sardëgna, e a fa part ëd l'Arsipélagh dla Madlen-a.
A l'ha na surfassa ëd 15,7 km².

## Stòria
Dël 1856 Giuseppe Garibaldi a l'avìa catà un tòch ëd tèra a Caprera; a l'ha peui costruisse na ca, andoa a l'ha passà j'ùltim 20 agn ëd soa vita e a l'é mòrt ambelelà ai 2 ëd giugn dël 1882.

## Aministrassion
Caprera a fa part dël comun ëd La Maddalena, an provincia d'Òlbia-Tempio. 

Categorìa:Arsipélagh dla Madlen-a
Categorìa:Ìsole italian-e
La Madlen-a

An ***Sardëgna***:

* **[[Arsipélagh dla Madlen-a]]**

* **[[Ìsola dla Madlen-a]]**

* **[[La Maddalena|Comun ëd La Maddalena]]**


An ***Val d'Osta***:

* **[[La Magdeleine|Comun ëd La Magdeleine]]**
Mikel Laboa

**Mikel Laboa Mancisidor** a l'é stàit un cantant emblemàtich dij Pais Basch.
A l'era nà a Pasaia ant la provinsa ëd Guipúzcoa ai 15 ëd giugn 1934.
A l'ha gravà sò prim 45 vir a Bayonne dël 1964.
A l'é mòrt a Donostia / San Sebastián al 1m dë dzèmber 2008.
Ai 7 dë dzèmber soe sënner a son ëstàite spatarà an sël mont Agiña.

Laboa, Mikel
Amborgh

**Amborgh** a l’é na sità dla Gërmania con 1.773.218 abitant (2008).
A l'é la sconda sità pì popolà dla Gërmania, dòp la capital Berlin.
A l'ha ël dobi statù ëd comun-a e ëd *Land*.

Ant ël sènter d'Amborgh a-i é un lagh artifissial, l'Alster.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Olaf Scholz (SPD).

## Sità gemelà
Amborgh a l'é gemelà con:
*  Chicago, Stat Unì d'América
*  Dresda, Gërmania
*  León, Nicaragua
*  Marsèja, Fransa
*  Osaka, Giapon
*  Praga, Repùblica Ceca
*  San Peroborgh, Federassion Russa
*  Shanghai, Cin-a

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità alman-e
Karl Georg Christian von Staudt

Matemàtich.
**Karl Georg Christian von Staudt** a l'era nassù a Rothenburg ob der Tauber ai 24 ëd gené dël 1798 e a l'é mòrt a Erlangen ël 1m ëd giugn dël 1867.

## Euvre prinsipaj
* *Geometrie der Lage* (1847)

Staudt, Georg Karl Christian von
Julius Plücker

Matemàtich.
**Julius Plücker** a l'era nassù a Elberfeld ai 16 ëd giugn dël 1801 e a l'é mòrt a Bonn ai 22 ëd magg dël 1868.

## Euvre prinsipaj
* *Analytische geometrische Entwickelungen* (1828-1831)
* *System der analytischen Geometrie, auf neue Betrachtungsweisen gegrundet, und insbesondere eine ausführliche Theorie der Kurven dritter Ordnung enthaltend* (1835)
* *Theorie der algebraischen Kurven* (1839)
* *Neue Geometrie des Raumes, gegründet auf die Betrachtung der geraden Linie als Raumelement* (1868)

Plucker, Julius
Felix Klein

Matemàtich.
**Felix Christian Klein** a l'era nassù a Düsseldorf ai 25 d'avril dël 1849 e a l'é mòrt a Göttingen ai 22 ëd giugn dël 1925.
A l'era anlev ëd Julius Plücker.
A l'é stàit professor ordinari a l'Università d'Erlangen.

Klein a l'é l'autor dël programa d'Erlangen (1872), dont l'idèja sentral a l'é che na geometrìa a l'é lë studi dle propietà invariante për efet ëd në strop ëd trasformassion fissà.
A l'ha smonù na dimostrassion d'indipendensa dël quint postulà d'Euclid.
A l'é stàit ël prim pressident ëd la Comission antërnassional për l'ansegnament matemàtich.

## A pòrto sò nòm
*Bota ëd Klein.
*Model ëd Beltrami-Klein
*Sercc ëd Klein.
*Strop ëd Klein.

## Euvre prinsipaj
* *Über die sogenannte Nicht-Euklidische Geometrie* (1871)
* *Vergleichende Betrachtungen über neuere geometrische Forschungen* (1872)
* *Über binäre Formen mit linearen Transformationen in sich selbst* (1875)
* *Über den Verlauf der Abelschen Integrale bei den Kurven vierten Grades* (1876)
* *Über die Transformation siebenter Ordnung der elliptischen Funktionen* (1878)
* *Über Riemann's Theorie der algebraischen Functionen und ihrer Integrale* (1882)
* *Vorlesungen über das Ikosaeder und die Auflösung der Gleichungen vom fünften Grade* (1884)
* *Über die Transformation der allgemeinen Gleichung des zweiten Grades zwischen Linien-Koordinaten auf eine kanonische Form* (1884)
* *Über hyperelliptische Sigmafunktionen* (1886)
* *Zur Theorie der Abelschen Funktionen* (1889)
* *Zur Nicht-Euklidischen Geometrie* (1890)
* *Ausgewählte Kapitel der Zalentheorie* (Lipsia, 1907)

Klein, Felix
Klein, Felix
Bernhard Riemann

Matemàtich e fìsich.
**Georg Friedrich Bernhard Riemann** a l'era nassù a Breselenz, an Bassa Sassònia, ai 17 dë stèmber dël 1826 e a l'é mòrt a Selasca (al di d'ancheuj ant la comun-a ëd Verbania) ai 20 ëd luj dël 1866.

## Sò travaj
An sò travaj për l'abilitassion dël 1854 a l'ha butà le fondamenta dla geometrìa diferensial.
A l'ha smonù na dimostrassion d'indipendensa dël quint postulà d'Euclid.
A l'ha smonù n'esempi ëd na fonsion arpresentàbil ëd fasson analìtica, dëscontinua an tuti ij pont rassionaj e continua an tuti ij pont irassionaj.

## A pòrto sò nòm
* Fonsion zeta ëd Riemann.
* Geometrìa riemannian-a.
* Ipòtesi ëd Riemann.
* Serie ëd Riemann.

## Euvre prinsipaj
* *Grundlagen für eine allgemeine Theorie der Functionen einer veränderlichen complexen Grösse* (1851)
* *Über die Darstellbarkeit einer Function durch eine trigonometrische Reihe* (1854) 
* *Über die Hypothesen, Welche der Geometrie zu Grunde liegen* (1854) 
* *Über die Anzahl der Primzahlem unter einter gegebenen Grösse* (1859)
 

Riemann, Bernhard
Riemann, Bernhard
Riemann, Bernhard
Hermann von Helmholtz

Fìsich, fisòlogh, matemàtich e filòsof.
**Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz** a l'era nassù a Potsdam ai 31 d'aost dël 1821 e a l'é mòrt a Berlin j' 8 dë stèmber dël 1894.

## La cariera
Médich militar a Potsdam, a l'é stàit professor ëd notomìa a l'Academia ëd bele art ëd Berlin, anté ch'a l'ha vivù dal 1842 al 1849, cand a l'é vnù professor ëd fisologìa e patologìa general a Königsberg.
Ambelelà a l'é restà dal 1849 al 1855, cand a l'ha tramudà a la cadrega ëd notomìa e fisologìa a Bonn; dël 1858 a l'é vnù professor ëd fisologìa a Heidelberg e, për finì, dal 1871, ëd fìsica a Berlin.
A sòn a l'é giontasse ant ël 1887 ël pòst ëd diretor dl'ansitù fìsich-técnich a Charlottenborgh, davzin a Berlin, e a l'ha mantù coste doe posission fin-a a soa mòrt.

## Soe arserche
Soe arserche a spantio an vàire camp ëd la siensa, da la fisologìa a la mecànica.

Dël 1847 a l'ha lesù a la Sossietà fìsica ëd Berlin l'artìcol *Über die Erhaltung der Kraft* ch'a l'é vnùit un dj'artìcoj ch'a l'han marcà ël sécol: an efet, ansema a J.R. Mayer, James Prescott Joule e William Thomson, Helmholtz a peul esse considerà un dij fondador dla laj ëd conservassion ëd l'energìa.

A l'ha sostnù che le fibre nervose a orìgino dai còrp celular e a l'ha studià ij process ëd putrefassion e fermentassion an laboratòri, anteressand-se al rapòrt antra calor animal e travaj muscolar.
A l'ha studià l'andi ëd propagassion ëd lë stìmol ant le fibre nervose e a l'ha dàit ëd contribussion amportante an òtica fisològica, anventand ant ël 1851 l'oftalmoscòpi, n'angign për l'osservassion dël fond ëd l'euj.
Soe arserche ëd fisologìa dla vista a rësguardo dzortut le mzure dle costante òtiche, fàite con l'oftalmòmeter, anventà da chiel, l'esam dël mecanism dël comodament dël cristalin e la teorìa dla përcession cromàtica.
A l'ha spiegà ël moviment dij lumèt për garantì na vision sola con doi euj.

Ij sò studi matemàtich as anserisso ant ël filon tìpich dël sécol ch'a fa XIX d'arserca dij fondament ëd la geometrìa, ëdcò an rapòrt a le geometrìe nen euclidee.
A l'ha dësvlupà për prim la teorìa dla còrda vibranta.

A l'ha ëdcò dàit dle contribussion amportante a lë studi dj'equassion dij vòrti idrodinàmich e dij moviment ëd l'atmosfera, anandiand la meteorologìa moderna.

## A pòrto sò nòm
* Ij teorema ëd Helmholtz

## Euvre prinsipaj
* *Über die Akademische Freiheit der deutschen Universitäten*
* *Schriften zur Erkenntnistheorie* 
* *Abhandlungen zur Philosophie und Geometrie* 
* *Die Lehre von den Tonempfindungen als physiologische Grundlage für die Theorie der Musik*
* *Beschreibung eines Augenspiegels zur Untersuchung der Netzhaut im lebenden Auge*
* *Das Denken in der Naturwissenschaft*
* *Die Tatsachen in der Wahrnehmung* / *Zählen und Messen erkenntnistheoretisch betrachtet*

Helmholtz, Hermann von
Helmholtz, Hermann von
Helmholtz, Hermann von
Corrado Segre

Matemàtich.
**Corrado Segre** a l'era nassù a Salusse ai 20 d'aost dël 1863.

Për dij problema econòmich ch'a j'ero rivà a soa famija, Segre a l'avìa fàit je scòle superior an forma privà e a l'ha frequentà ij cors ëd la session fìsica-matemàtica ëd l'Anstitù técnich *Sommeiller* ëd Turin, anté ch'a l'ha avù tanme professor Giuseppe Bruno.
A sëddes agn a l'é anscrivusse a l'università e a l'é laureasse an Matemàtica ant l'ateneo turinèis ant ël luj 1883, con na tesi ch'a l'avìa daje d'Ovidio, dont l'ann apress Segre a l'é vnù assistent.

Fàit ël bajèt ant ël 1885-1888, ant ël novèmber 1888 a l'ha vagnà ël concors a professor ëstrasordinari ëd Geometrìa superior; a ocuprà sa cadrega fin-a a soa mòrt.
Dël 1892 a l'é stàit promovù ordinari.
Da banda ëd sò cors anstitussional ëd Geometrìa superior, Segre a l'ha ëdcò mostrà për disneuv agn - dal 1887-1888 al 1891-1892 e dal 1907-1908 al 1920-1921 - a la Scòla ëd magisté, gionzùa a la facoltà ëd Siense dl'Università ëd Turin; ant ij tre darié agn a l'é vnune diretor.
Dël 1921-1922, apress lë scancelament ëd la scòla, a l'ha seghità a ten-e ëd lession ëd Matemàtiche complementar për la làurea mista an Matemàtica e Fìsica.
Dal 1904, për vint agn, a l'é stàit un dij diretor ëd l'arvista Annali di Matematica, anté che chiel e ij sò anlev a l'han publicà un përfond d'artìcoj.
Da l'ann 1909-1910 al 1915-1916 a l'é stàit présside ëd la facoltà ëd Siense.

Corrado Segre a l'é mòrt a Turin ai 18 ëd magg 1924.

## Soe arserche
La gròssa atività sientìfica ëd Segre a l'é ancaminà con soa tesi dël 1883, *Studio sulle quadriche in uno spazio lineare ad n dimensioni ed applicazioni alla geometria della retta e specialmente delle sue serie quadratiche*, che peui a l'ha publicà.
Ant la teorìa dle surfasse rigà, Segre a dovrava dle técniche ëd geometrìa projetiva iper-ëspassial e ëd geometrìa numerativa.

Na gròssa anfluensa ansima a Segre a l'ha avula Felix Klein, con ël qual a l'ha avù na corëspondensa s-ciassa antra 'l 1883 e ël 1923 e ch'a l'ha rancontrà a Göttingen ant l'istà dël 1891.

### Ij sò anlev
Antra j'anlev ch'as son laureasse con chiel a-i son ëstaje Fano dël 1892, Beppo Levi dël 1896, Alberto Tanturri dël 1899, Francesco Severi dël 1900, Giovanni Zeno Zambelli dël 1901, Alessandro Terracini dël 1911 e Eugenio Togliatti dël 1912.

## Euvre prinsipaj
* *Studio sulle quadriche in uno spazio lineare ad un numero qualunque di dimensioni* (1884)

Segre, Corrado
Segre, Corrado
Categorìa:Salusse
Gino Fano

Matemàtich.
**Gino Fano** a l'era nassù a Màntoa ai 5 ëd gené dël 1871 e a l'é mòrt a Veron-a j' 8 ëd novèmber dël 1952.

Apress avèj frequentà l'anstitù técnich a Màntoa, Fano a l'é anscrivusse a l'Università ëd Turin ant ël 1888.
A l'é laureasse dël 1892, sota la tùa ëd Corrado Segre.
A l'ha peui passà doi semestr a Göttingen, da Klein.

A l'ha mostrà a l'Università ëd Turin dal 1901 al 1938, quand a l'é andàit an Ësvissera për ëscapé a le lej rassiaj dël fassism.
An dzorpì che a Turin, soa cariera universitaria a l'é dësrolasse a Roma e Messin-a.
A l'ha colaborà a la prima edission dël Formolari (1895).

## A pòrto sò nòm
* Assiòma ëd Fano

## Euvre prinsipaj
* *Sui postulati fondamentali della geometria proiettiva in uno spazio lineare a un numero qualunque di dimensioni* (1892)

Fano, Gino
Piero Aggradi

**Piero Aggradi** (Turin, 7 d'otóber dël 1934 - Pescara, 17 ëd luj dël 2008) a l'é stàit un fotbaleur e un dirigent sportiv piemontèis.

Chërsù ant la squadra dij giovo dla Juventus, Piero Aggradi a l'ha giugà soa prima partìa an Serie A con ij bianch e nèir ai 30 d'otóber dël 1955, ant la partìa Roma - Juventus. Ant la Juve a l'é sempre stàit n'arserva e a l'ha giugà mach 14 partìe. Chità ij bianch e nèir a l'é tramudasse al Palerm an Serie B e peui al Pordenon: con Aggradi ant ël sénter dël camp ij véneto a l'han avù sò mèj arzultà ant la stòria an ruvand al ters pòst ëd la classìfica 'd Serie C (1959-60).

Peui a l'ha anco' giugà con Cesen-a, Casal e Cher (ant j'amateur). Chità 'l fótbal giugà a l'ha ancaminà sùbit la cariera da dirigent. A l'é stàit diretor sportiv a Pescara dal 1974 e tre ani dòp a l'ha argionzù con ij bianch e bleu la promossion an Serie A.

Dal 1981 al 1986 a l'é diretor sportiv a Campobass. An coj ani-lì la società a l'é ruvà an Serie B e a l'ha 'dcò eliminà la Juventus da 'nt la Copa Italia.

Dal 1989 a al 1996 a l'é stàit diretor sportiv al Pàdoa e mersì a soa abilità ant la squadra a son passa-ie 'd giugador coma Alessandro Del Piero, Antonio Benarrivo, Angelo Di Livio e Demetrio Albertini fin-a a la mira che la squadra véneta dël 1994 a l'é ruvà torna an Serie A dòp 32 ani.

Dël 1998, dòp doe cite esperiense al Cher e a la Cavèisa, a l'é tornà al Pàdoa andoa a l'ha arconossù 'l talent ëd Vincenzo Iaquinta.

Aggradi a l'é mòrt dl'istà dël 2008 ant soa ca 'd Pescara.

Aggradi, Piero
Gianmaria Galeotti

## Biografìa
**Gianmaria Galeotti** a l'era nassù a Mantoa dël 1699; as conòss nen l'ann ëd la mòrt.
A l'era laureasse an lej e, ëdcò se a l'avìa avù ancàrich pùblich amportant, a l'era dicasse a la litratura. A l'avìa fàit part ëd vàire Academie e ëdcò dl'Arcadia, con ël nòm ëd Fiorispino Lileo.

## Euvre
Tra le soe euvre i arcordoma:
* *Rime piacevoli* (an volgar italian).
Dla produssion an lombard a-i resta bin pòch.

### Canzonetta
Ant la "Canzonetta", ël Galeotti a parla d'un vilar pòver ma content. Argoment tìpich dël temp ëd l'Arcadia. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Galeotti, Gianmaria
Galeotti, Gianmaria
Galeotti, Gianmaria
Baldassarre Dall'Acqua

## Biografìa
**Baldassarre Dall'Acqua** a l'era nassù a Mantoa dël 1731 o dël 1732; as conòss nen l'ann ëd la mòrt.
Per vàire temp a l'era stàit scambia për ël pare pitor. A l'é stàit, com ël Galeotti, ant l'Academia dei Timidi. 

## Euvre
Tra le soe euvre i arcordoma, an italian:
* *La strage degli Innocenti*;
* *Descrizione di Mantova*.

E an lombard, un sonet che a l'é n'esempi dla lenga dël temp:
* *Sonet in languaz rustagh mantvan*.

### Sonet in languaz rustagh mantvan
Ël "Sonet in languaz rustagh mantvan" a l'é un dij ràir esempi dla lenga *rùstica* dël temp, e për sossì a l'é pì pressios. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Dall'Acqua, Baldassarre
Dall'Acqua, Baldassarre
Dall'Acqua, Baldassarre
Andrea Panizza

## Biografìa
**Andrea Panizza** a l'era nassù a Gonzaga dël 1823, ma a l'é vivù a Turin, Carpi e Roma përchè a travajava da assicurador. A l'era dovusse slontané da Mantoa për soa atività polìtica e a l'avìa mach podù torné ant ël 1894. As conòss nen l'ann ëd la mòrt.

## Euvre
Tra le soe euvre i arcordoma:
* *Poesie in dialet mantvan*;
* *Canzoniere*.

### Al Cardinal Antonelli
Ël sonet "Al Cardinal Antonelli" (1861) a l'é dël temp quand che ël Panizza a l'era anticlerical. L'inissi:

### La vedva
An ël sonet "La vedva" ël Panizza as perd a critiché na vidoa nen *anconsolàbil*. Misoginìa tìpica dël temp. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Panizza, Andrea
Ferruccio Ferretti

## Biografìa
**Ferruccio Ferretti** a l'era nassù a Mantoa ël 1m dë stèmber dël 1868 e a l'é mòrt-ie ai 28 d'otóber dël 1915.
A l'avìa travajà prima ant un giornal e peui ant na banca. A scrivìa poesìe an lenga local mach për passion e a l'ha mai publicaje an vita. 

## Euvre
La cuija ëd soe poesìe a l'é stàita publicà mach ant ël 1926, 11 agn d'apress ëd soa mòrt:
* *Poesie in dialetto mantovano*.

### Resi
Ël sonet "Resi" a l'é dicà a na cagnëtta. L'inissi:

### I martiri di Belfiore (7 dicembre 1852)
La poesìa "I martiri di Belfiore (7 dicembre 1852)" a l'é dicà a n'episòdi dël, com a l'é ciamà, Risorgiment. A l'é considerà un-a dle poesìe pì bele dël Ferretti. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Ferretti, Ferruccio
Ferretti, Ferruccio
Ferretti, Ferruccio
Wietzendorf

**Wietzendorf** a l'é na sità dla Gërmania ëd 4.102 abitant (2007), ant ël Land dla Bassa Sassònia.
A fa part dël Landkreis ëd Soltau-Fallingbostel.

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità alman-e
Teresa Buelloni

## Biografìa
**Teresa Buelloni** a l'era nassùa a Mantoa dël 1902 e a l'é mòrta dël 1989. A l'era stàita orfana da cita e a l'era antrà an orfanotròfi an dova a l'era restà fin a sëddes agn. A l'ha passà la vita da sola e la poesìa a l'é stàita na vàlvola dë sfògh. A l'é la poetëssa mantovan-a pì avosà.

## Euvre
Ëd le soe euvre a son da arcordé:
* *Canzoniere Mantovano*;
* *La mè müsa*.

### I tri vaset
Ant ël sonet "I tri vaset", la poetëssa a parla ëd tre vaset ëd fior che a l'ha an cusin-a. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Buelloni, Teresa
Buelloni, Teresa
Buelloni, Teresa
Lenga arikem

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga arikem** o **Arikem** a fa part ëd le lenghe tupi e a l'é parlà dzortut an Brasil.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **arikem** a peul esse:

* lenghe tupi
** lenghe arikem
*** **lenga arikem**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ait**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ait

Categorìa:Lenghe arikem
Categorìa:Lenghe dël Brasil
Lenga guaraní, paraguajan

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga guaraní, paraguajan** o **Guaraní, Paraguajan** a fa part ëd le lenghe tupi e a l'é parlà dzortut an Paraguay.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Guaraní, Paraguajan** a peul esse:

* lenghe tupi
** lenghe tupi-guarani
*** lenghe tupi-guarani sot-partìa I
**** **lenga guaraní, paraguajan**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **gug**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gug

Categorìa:Lenghe tupi-guarani sot-partìa I
Categorìa:Lenghe dël Paraguay
Lenga pokangá

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga pokangá** o **Pokangá** a fa part ëd le lenghe tucanoan e a l'é parlà dzortut an Brasil.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Pokangá** a peul esse:

* lenghe tucanoan
** lenghe tucanoan orientaj
*** lenghe tucanoan sentr orientaj
**** lenghe bara
***** **lenga pokangá**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **pok**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=pok

Categorìa:Lenghe bara
Categorìa:Lenghe dël Brasil
Lenga koreguaje

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga koreguaje** o **Koreguaje** a fa part ëd le lenghe tucanoan e a l'é parlà dzortut an Colombia.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Koreguaje** a peul esse:

* lenghe tucanoan
** lenghe tucanoan ossidentaj
*** lenghe tucanoan nòrd ossidentaj
**** lenghe coreguaje
***** **lenga koreguaje**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **coe**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=coe

Categorìa:Lenghe coreguaje
Categorìa:Lenghe dla Colombia
Blason dla provincia ëd Forlì-Cesen-a

## Blason dla provincia ëd Forlì-Cesen-a

Figura:Provincia di Forlì-Cesena-Stemma.svg


## Blason dij comun dla provincia ëd Forlì-Cesen-a

Figura:Bagno di Romagna-Stemma.png|Bagno di Romagna
Figura:Bertinoro-Stemma.png|Bertinoro
Figura:Borghi-Stemma.png|Borghi
Figura:Castrocaro Terme e Terra del Sole-Stemma.png|Castrocaro Terme e Terra del Sole
Figura:Cesena-Stemma.svg|Cesen-a
Figura:Cesenatico-Stemma.png|Cesenatico
Figura:Civitella di Romagna-Stemma.png|Civitella di Romagna
Figura:Dovadola-Stemma.png|Dovadola
Figura:Forlì-Stemma.svg|Forlì
Figura:Forlimpopoli-Stemma.png|Forlimpopoli
Figura:Galeata-Stemma.svg|Galeata
Figura:Gambettola-Stemma.png|Gambettola
Figura:Gatteo-Stemma.png|Gatteo
Figura:Longiano-Stemma.png|Longiano
Figura:Meldola-Stemma.png|Meldola
Figura:Mercato Saraceno-Stemma.png|Mercato Saraceno
Figura:Modigliana-Stemma.png|Modigliana
Figura:Montiano-Stemma.png|Montiano
Figura:Portico e San Benedetto-Stemma.png|Portico e San Benedetto
Figura:Predappio-Stemma.svg|Predappio
Figura:Premilcuore-Stemma.png|Premilcuore
Figura:Rocca San Casciano-Stemma.png|Rocca San Casciano
Figura:Roncofreddo-Stemma.png|Roncofreddo
Figura:San Mauro Pascoli-Stemma.png|San Mauro Pascoli
Figura:Santa Sofia-Stemma.png|Santa Sofia
Figura:Sarsina-Stemma.png|Sarsina
Figura:Savignano sul Rubicone-Stemma.png|Savignano sul Rubicone
Figura:Sogliano al Rubicone-Stemma.png|Sogliano al Rubicone
Figura:Tredozio-Stemma.png|Tredozio
Figura:Verghereto-Stemma.png|Verghereto


Categorìa:Emilia-Romagna
Forlì-Cesen-a
Thelephora palmata

## Un pissacan: Thelephora palmata

### Descrission
Fonz a forma 'd coral o 'd manin-a, a peul rivé a 50-70 mm sia d'autëssa che 'd larghëssa. A l'é fait da cheiche rame unìe al pe ant na specie 'd tronch curt. Le vaire rame a son piate, lamelar, con la crësta dentà e bianca, mentre la part sota a l'é seulia e gris-neirastra. La lunghëssa dle rame a và da 5 a 20 mm e fin ëd pi. La carn a l'é gorëgna, brun-a; con odor fòrt ëd cavlifior mars, e 'dcò d'aj. A lo perd an sëccand.

### Ambient
A chërs an sla tèra dij bòsch ëd conìfere, soens an longhe file, d'istà e d'otonn.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Thelephora palmata**

Categorìa:Thelephora
Lenghe tupi

La famija dle lenghe tupi a l'é na gròssa famija ëd lenghe parlà da le popolassion native dl'América meridional, dzortut an Brasil.

Ant la classificassion ëd Joseph Greenberg, che a l'é stàita motobin criticà, le lenghe tupi a farìo part dël branch dle *lenghe equatoriaj* ëd la super-famija dle lenghe amerindie, parèj:

* branch ëd le *lenghe equatoriaj*
** lenghe arawakan;
** **lenghe tupi**.

## Le lenghe tupi
Le lenghe tupi a son:
* lenghe arikem
** lenga arikem
** lenga karitiâna
* lenghe aweti
** lenga awetí
* lenghe mawe-satere
** lenga sateré-mawé
* lenghe monde
** lenga aruá
** lenga cinta larga
** lenga gavião do jiparaná
** lenga kanoé
** lenga mondé
** lenga surui
* lenghe munduruku
** lenga kuruáya
** lenga mundurukú
* lenghe purubora
** lenga puruborá
* lenghe ramarama
** lenga karo
** lenga urumi
* lenghe tupari
** lenga kepkiriwát
** lenga makuráp
** lenga sakirabiá
** lenga tuparí
** lenga wayoró
* lenghe tupi-guarani
** lenga aurá
** lenghe guarani I
*** lenga pai tavytera
*** lenga tapieté
** lenghe guarayu-siriono-jora II
*** lenga jorá
*** lenga yuqui
** lenghe pauserna
*** lenga pauserna
** lenghe tupi-guarani sotgrup I
*** lenga guaraní, bolivian ossidental
*** lenga guaraní, paraguayan
*** lenga guaraní, bolivian oriental
*** lenga guaraní, mbiá
*** lenga aché
*** lenga kaiwá
*** lenga chiripá
*** lenga xetá
** lenghe tupi-guarani sotgrup II
*** lenga guarayu
*** lenga sirionó
** lenghe tupi-guarani sotgrup II
*** lenga cocama-cocamilla
*** lenga omagua
*** lenga potiguára
*** lenga tupinikin
*** lenga tupinambá
*** lenga tupi
*** lenga nhengatu
** lenghe tupi-guarani sotgrup IV
*** lenga asurini
*** lenga avá-canoeiro
*** lenga guajajára
*** lenga surui do pará
*** lenga parakanã
*** lenga tapirapé
*** lenga tembé
** lenghe tupi-guarani sotgrup V
*** lenga asurini, xingú
*** lenga araweté
*** lenga kayabi
** lenghe tupi-guarani sotgrup VI
*** lenga amundava
*** lenga apiacá
*** lenga júma
*** lenga karipúna
*** lenga karipuná
*** lenga paranawát
*** lenga tenharim
*** lenga tukumanféd
*** lenga uru-eu-wau-wau
*** lenga wiraféd
*** lenga morerebi
** lenghe tupi-guarani sotgrup VII
*** lenga kamayurá
** lenghe tupi-guarani sotgrup VIII
*** lenga anambé
*** lenga amanayé
*** lenga emerillon
*** lenga guajá
*** lenga wayampi
*** lenga zo'é
*** lenga turiwára
*** lenga urubú-kaapor
* lenghe yuruna
** lenga jurúna
** lenga maritsauá
** lenga xipaya

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Tupi
Federico Allasio

**Federico Allasio** (Turin, 30 magg dël 1914 - Polonghera, 27 magg dël 1987) a l'é stàit un fotbaleur e antreneur piemontèis.

## Cariera
Chërsù ant ël Turin, ciamà an cola época *Balon Boys*, a l'ha giugà soa prima partìa an Serie A con la maja granata al 20 ëd novémber dël 1932 a Nàpoli. An neuv ani a gieuga 170 partìe ant ël Tòr an marcand 18 grije e an chitand costa società nomach quand a l'é ruvà Franco Ossola: a l'ha vagnà la Copa Italia dël 1936.
Dal 1941 e fin-a al 1946 a l'ha giugà ant ël Génoa antramentre che ant la stagion 1946-47 a l'ha furnì soa cariera ant ël Suzzara an Serie B.

### Antreneur
A l'ha ancaminà soa cariera da antreneur ant ël Génoa quand, dël 1947-48. a l'ha pijà 'l pòst ëd William Garbutt: a l'ha peui guidà Lucchese, Bari, Cagliari e Lassio. Dël 1958-59 a l'ha' dcò antrenà ël Turin ma nomach për pòche partìe (a la fin ëd cola stagion ij granata a saran degradà an Serie B për la prima vira 'd soa stòria.

Dël 1958 a l'ha portà'l Bari an Serie A antramentre che dël 1959-60 a l'é ruvà ant la posission ch'a fa sìnch an Serie B con ël Bologna. 

## Palmarès
### Giugador
***Coppa Italia** 1: Turin 1935-36 

### Antreneur
*1 Promossion an Serie A: Bari 1957-58 

Allasio, Federich
Luigi Allemandi

**Luigi Allemandi** (San Damian Macra, 8 novèmber dël 1903 - Pietra Ligure, 25 dë stèmber 1978) a l'é stàit un fotbaleur e n'antreneur piemontèis.

## Cariera

A l'ha ancaminà soa cariera da difensor a gnanca vint ani ant ël Legnan, antlora sossietà ëd prima division (valadì Serie A) ant la stagion 1921-22. Dël 1925 a l'é stàit catà da la Juventus.
Con la maja bianca e nèira a l'ha vagnà 'l campionà 1925-26, a l'é stàit ciamà për la prima vira ant la selession italian-a e a l'é stàit protagonista d'un fàit restà famos ant la stòria dël fótbal piemontèis.

Ant ël giron final dël campionà 1926-27 a l'era butasse d'acòrdi con ij dirigent dël Turin për giuté ij granata a vagné 'l tìtol da già che pròpi dal derby con la Juve a sarìa surtì 'l campion italian. Sël camp Allemandi a l'era stàit un dij pì brav ma la federassion italian-a a l'avìa savù lòn ch'a l'era capità e a l'avìa decidù ëd dësqualifiché 'l giugador e 'd gavé lë scudèt al Tòr.

A la finitiva Allemandi a l'era stàit amnistià përchè a l'era un dij giugador pì amportant ëd cola época e a l'era passà a l'Ambrosian-a Inter.

Dël 1937 a l'é andàit al Venessia an Serie B ma a l'ha furnì soa cariera an Serie A a la Lassio coma arserva.

### Antreneur

Ant la stagion 1938-39 a l'é stàit antreneur ëd la Lassio për óndes partìe 'd campionà e un-a an Copa Italia.

## Palmarès
### Sossietà
***Campionà italian** 2: Juventus 1925-1926; Ambrosian-a 1929-1930  

### Selession italian-a
***Campionà dël mond** 1: Italia 1934

Allemandi, Luigi
Lenghe tucanoan

La famija dle lenghe tucanoan a l'é na gròssa famija ëd lenghe parlà da le popolassion native dl'América meridional, dzortut an Colombia e Brasil.

Ant la classificassion ëd Joseph Greenberg, che a l'é stàita motobin criticà, le lenghe tucanoan a farìo part dël branch dle *lenghe macro-tucanoan* ëd la super-famija dle lenghe amerindie, parèj:

* branch ëd le *lenghe macro-tucanoan*
* **lenghe tucanoan**

## Le lenghe tucanoan
Le lenghe tucanoan a son:

* lenghe tucanoan sentraj
** lenga cubeo
* lenghe tucanoan orientaj
** lenghe tucanoan sentr orientaj
*** lenghe bara
**** lenga waimaha
**** lenga pokangá
**** lenga tuyuca
**** lenga yurutí
*** lenghe desano
**** lenga desano
**** lenga siriano
*** lenghe tucanoan sentr orientaj meridionaj
**** lenga barasana
**** lenga macuna
*** lenghe tatuyo
**** lenga carapana
**** lenga tatuyo
** lenghe tucanoan nòrd orientaj
*** lenga arapaso
*** lenga guanano
*** lenga piratapuyo
*** lenga tucano
** lenghe tucanoan orientaj nen classifià
*** lenga yahuna
* lenghe miriti
** lenga miriti
* lenghe tucanoan ossidentaj
** lenghe tucanoan nòrd ossidentaj
*** lenghe coreguaje
**** lenga koreguaje
*** lenghe siona-secoya
**** lenga macaguaje
**** lenga secoya
**** lenga siona
*** lenghe tama
**** lenga tama
*** lenghe tetete
**** lenga tetete
** lenghe tucanoan sud ossidentaj
*** lenga orejón
** lenghe tanimuca
*** lenga tanimuca-retuarã

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Tucanoan
Marcello Albino

**Marcello Albino** (Turin, 7 ótober dël 1971) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis.

## Cariera
Chërsù ant ël Turin, a l'ha giugà an Serie B e C fin-a a trant'ani quand a l'ha fàit soa prima partìa an Serie A con ël Modena ant la stagion 2002-03. Dël 2003-04 a l'ha argionzù la Serie A an giugand ant ël Cagliari.

Dël 2007-08 a l'ha giugà soa ùltima stagion ant ël Legnan lombard.

Albino, Marcello
Congress dël Pòpol (Sudàfrica)

Ël **Congress dël Pòpol** (**COPE**) a l'é 'n partì polìtich sudafrican, creà ai 16 dë dzèmber dël 2008 durant un rëscontr a Bloemfontein.
Ël partì a l'é nà da na division a l'anterior ëd l'ANC, cissà dai cambrada dël vej pressident Thabo Mbeki.

Ël pressident dël partì a l'é Mosiuoa Lekota.

Categorìa:Partì polìtich
Categorìa:Sudàfrica
Giuseppe Argentesi

**Giuseppe Argentesi** (Civass, 12 agost dël 1965) a l'é stàit un giugador piemontèis ëd fótbal.

Chërsù ant la squadra dij giovo dël Turin, a l'ha peui giugà an Serie B e an Serie A ant ël Brescia, ant ël Pisa e ant ël Màntoa tra la fin ëd j'ani '80 e l'achit ëd j'ani '90. A l'ha furnì soa cariera da giugador dòp vàire stagion an Serie C e an Serie D.

Argentesi, Giuseppe
Guido Ara

**Guido Ara** (Vërsèj, 28 giugn dël 1888 - Firense, 22 mars dël 1975) a l'é stàit un fotbaleur e n'antreneur piemontèis.

## Cariera

Da sempre e për sèmper tacà a la squadra ëd soa sità, visadì la Prò Vërsèj, Guido Ara a l'ha giugà soa prima partìa an Serie A quand a l'avìa gnanca vint ani dël 1908, an vagnand sùbit ël prim ëscudèt; con ij bianch vërslèis a l'ha vagnà an tut sìnch campionà (1909, 1911, 1912, 1913 e col dël 1921 coma giugador-antreneur). A l'ha 'dcò giugà tërdes vire con la selession italian-a.

### Antreneur

A l'ha ancaminà soa cariera da antreneur da la Prò Vërsèj e a l'ha peui guidà la Fiorentin-a ant la stagion 1934-35, la Roma dël 1936-37, ël Milan dël 1940-41 e 'l Genoa CFC dël 1941-42.

A l'é mòrt dël 1975 a 87 ani.

Ara, Guido
Categorìa:Fotbaleur dla Prò Vërsèj (fótbal)
Gino Armano

**Gino Armano** (Lissandria, 25 ótober dël 1927 - Lissandria, 29 ótober dël 2003) a l'é stàit un fotbaleur e n'antreneur piemontèis. A l'ha giugà coma atacant.

## Cariera

A l'ha ancaminà soa cariera ant ël Lissandria ant j'ani '40. Dël 1948 a l'é stàit catà da l'Inter e a l'é dventà un dij pì grand atacant ëd la stòria nèira e bleu: a Milan a l'ha giugà 255 partìe an Serie A an marcand 73 grije.

Con l'Inter a l'ha vagnà doi campionà 'd fila (1952-1953 e 1953-1954) anans ëd passé al Turin anté che a l'ha giugà 89 partìe an tre ani e a l'ha marcà 25 grije.

A l'achit dël 1960 a l'ha chità 'l fótbal e a l'é intrà ant lë staff dël Lissandria dont a l'ha antrenà la prima squadra dël 1965-66.

Armano, Gino
Guido Amoretti

Ël general **Guido Amoretti** a l'era nassù a Turin dël 1920.
Da masnà a vivìa an piassa dla Gran Mare.

Durant la sconda guèra mondial a l'avìa combatù con l'esèrcit italian an sël front grech.
Durant na licensa a Grado a l'ha conossù cola ch'a sarìa vnùita soa fomna, Maria Teresa Guglielmino; la cobia a l'ha avù doe masnà: Oreste e Carla.

Dël 1956 Amoretti a l'ha ancaminà a anteressesse a le galarìe dla sitadela ëd Turin: ëd mars 1958 a l'ha dëscoatà lòn ch'a-i restava dël *Pastiss* e dl'otóber dël midem ann a l'é stàit ël prim a intré ant la scala che Pero Mica a l'avìa fàit ës-ciopé ant la neuit tra ij 29 e ij 30 d'ost 1706.
Fin-a a soa mòrt, avnùita ai 14 ëd luj 2008 a l'ospidal ëd La Venerìa, Amoretti a l'ha dirigiù ël Musé ëd Pero Mica (creà dël 1961).

Amoretti, Guido
Amoretti, Guido
Kowa Seki

Matemàtich.
**Kowa Seki** o **Takakazu Seki** a l'era nassù a Fujioka anviron dël 1642 e a l'é mòrt a Tokyo dël 1708.

Seki a aparten a la prima fas dël Wasan.
Soa biografìa a l'é pa tutafàit ciàira.
A dovrìa esse dventà ant ël 1676 un cit fonsionari ëd la provinsa ëd Kōfu; pì tard, dël 1704, a l'é stàit ciamà a 'n pòst da fonsionari ant ël goern dël Shōgun.

## Sò travaj
Ant lë studi d'un sistema ëd 3 equassion algébriche arduvìbil a 'n sistema d'equassion linear, Seki a l'ha anventà ël determinant ëd la matris dij coefissient.
Tutun cost'idèja novatris a l'ha nen avù 'd séghit, ij sò anteresse e coj dij sò anlev as son virasse vers d'àutri soget.

Seki a l'ha ëdcò travajà a l'elaborassion dël calendari.
Sò angagg ant la matemàtica aplicà a l'é pitòst n'ecession antra ij matemàtich dël Wasan.

## Euvre prinsipaj
***Hatsubi sanpō** (1674)
A consist dle rispòste ai 15 esercissi ampegnativ smonù da Sawaguchi an sò lìber *Kokin sanpō ki* dël 1670.

D'àutri travaj ëd Seki a son ëvnù ëd conossensa pùblica mach apress soa mòrt, për euvra dij sò anlev.
Për costi a l'é nen possìbil dé na daitassion precisa.

Seki, Kowa
Seki, Kowa
Lenga amto

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga amto** o **Amto** a fa part ëd le lenghe amto-musan e a l'é parlà dzortut an Papua Neuva Guinea.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica ëd l**'Amto** a peul esse:

* lenghe amto-musan
** **lenga amto**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **amt**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=amt

Categorìa:Lenghe amto-musan
Categorìa:Lenghe ëd Papua Neuva Guinea
Lenga aka-bea

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga aka-bea** o **Aka-Bea** a fa part ëd le lenghe andamanèise e a l'é parlà dzortut an India.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Aka-Bea** a peul esse:

* lenghe andamanèise
** lenghe grand andamanèise
*** lenghe andamanèise sentraj
**** **lenga aka-bea**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **abj**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=abj

Categorìa:Lenghe andamanèise sentraj
Categorìa:Lenghe dl'India
Lenga qawasqar

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga qawasqar** o **Qawasqar** a fa part ëd le lenghe alacalufan e a l'é parlà dzortut an Cile.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **qawasqar** a peul esse:

* lenghe alacalufan
** **lenga qawasqar**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **alc**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=alc

Categorìa:Lenghe alacalufan
Categorìa:Lenghe dël Cile
Lenga arua

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga arua** o **Arua** a fa part ëd le lenghe arauan e a l'é parlà dzortut an Brasil.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Arua** a peul esse:

* lenghe arauan
** **lenga arua**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **aru**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=aru

Categorìa:Lenghe arauan
Categorìa:Lenghe dël Brasil
Lenga sapé

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga sapé** o **Sapé** a fa part ëd le lenghe arutani-sape e a l'é parlà dzortut an Venessuela.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Sapé** a peul esse:

* lenghe arutani-sape
** **lenga sapé**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **spc**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=spc

Categorìa:Lenghe arutani-sape
Categorìa:Lenghe dël Venessuela
Lenga aymara sentral

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga aymara sentral** o **Aymara sentral** a fa part ëd le lenghe aymaran e a l'é parlà dzortut an Bolivia.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Aymara sentral** a peul esse:

* lenghe aymaran
** **lenga aymara sentral**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ayr**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ayr

Categorìa:Lenghe aymaran
Categorìa:Lenghe dla Bolivia
Lenga colorado

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga colorado** o **Colorado** a fa part ëd le lenghe barbacoan e a l'é parlà dzortut an Ecuador.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Colorado** a peul esse:

* lenghe barbacoan
** lenghe cayapa-colorado
*** **lenga colorado**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **cof**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cof

Categorìa:Lenghe cayapa-colorado
Categorìa:Lenghe dl'Ecuador
Lenga basca

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga basca** o **Basch** a fa part ëd le lenghe basche e a l'é parlà dzortut an Spagna.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Basch** a peul esse:

* lenghe basche
** **lenga basca**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **eus**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=eus

Categorìa:Lenghe basche
Categorìa:Lenghe dla Spagna
Cancellara

**Cancellara** a l'é un comun dla Basilicà ëd 1.497 abitant , an provincia ëd Potensa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Rocco Lo Re (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Potensa