open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pernis apivorus

## Pernis apivorus
### Descrission
Ël ***Pernis apivorus*** (farcon dle vespe) a l'é un rapinant dla famija dj'Accipitridae, caraterisà da 'n piumagi variàbil e da 'n comportament alimentar ùnich . A l'é longh 52-60 cm, con n'aliura ëd 135-150 cm e a peisa an tra 450 e 1.000 g, con le fumele pì gròsse dij mas-cc . La testa a l'é cita, ël bech a l'é curt e gris, e le piòte a son longhe e giaune . La part superior a l'é brun-a, la part inferior a l'é strià 'd brun, e la coa a l'ha tre bande scure . An vòl, a smija a la pondrà ma a l'ha j'ale pì longhe e la coa pì longa . Ij giovo a l'han la part superior pì ciàira .

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd latifeuje e mës-cià, con raisure e pra, fin-a a 1.500 méter . A l'é **migrator**: a passa l'invern ant l'Àfrica sota al Sahara . A mangia dzortut larve d'avije e 'd vespe, ch'a sërca ant ij nij, ma 'dcò ran-e, laserde e inset . A fà 'l nil an sj'erbo e a duverta 2 euv .

### Distribussion
A nidìfica an tuta l'Euròpa e ant l'Asia sentral, fin-a a la Siberia . An Italia a l'é nidificant e migrant regolar, dzortut ant le region setentrionaj e sentraj . A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I) . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Pernis apivorus** 

Categorìa:Pernis
Categorìa:Farchèt
Buteo rufinus

## Buteo rufinus
### Descrission
Ël ***Buteo rufinus*** (pondrà) a l'é un rapinant ëd la famija dj'Accipitridae, pì gròss ëd la poiana comun-a (*[[Buteo buteo]]*), con la testa pì cita an proporsion, ël bech pì robust e le piòte pì longhe. A l'é longh 57-65 cm, con n'aliura ëd 135-160 cm e a peisa 1.100-1.300 g (le fumele a son pì gròsse dij mas-cc).

Ël piumagi a l'é motobin variàbil, con forme ch'a van da motobin ciàire a motobin scure, bele che le forme mesan-e a sio le pì frequente. La caraterìstica pì amportanta a l'é la **coa sensa strìe** (o quasi) e 'd color camoss o rossastr ant la metà distal, da sò nòm "coda bianca". La testa a l'é bastansa ciàira con na strìa scura travers j'euj, ël pét ciàir ch'a contràsta con la pansa e ij fianch brun scur. An vòl, as vëdd la base bianca dle remigante ch'a contràsta con ël bòrd d'arere dl'ala e la taca carpal nèira; la coa a l'é ciàira e sensa bare. L'iris a l'é brun sombr, ël bech a l'é nèir, la ser e le piòte a son giaune. A l'é pi che àutr silensios, ma a peul fé sente un "miagolì" caraterìstich dël géner.

### Ambient
A viv ant le zòne duverte e sëcche: stëppe, semi-desert, teren rocos e colin-e con vegetassion ràira, dal livel dël mar fin a 2.000-2.700 méter an Turchìa. A l'é 'n cassador che soens a sta a terra o an sle pertie lungament, an vardand soe prede. A mangia dzortut cit mamìfer (giari, arvìcole) ma 'dcò retij, gròss inset e carògne. A nidìfica an cobia, an sle ròche, an sj'erbo o, andova ch'a-i n'é pa, an sij paj ëd la lus e fin-a an tèra. A fà 2-5 euv, che a cova për 35-36 di; ij cit a chërso an 45-52 di.

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa sud-oriental (Balcan), ant l'Asia sentral e ant l'Àfrica dël Nòrd. A son arconossùe **doi sot-specie**: la nominal *B. r. rufinus* (Euròpa e Asia) e la *B. r. cirtensis* (Àfrica dël Nòrd), pi cita e pì sedentaria. Le popolassion euroasiàtiche a son migratris e a passo l'invern ant l'Àfrica sentro-setentrional e ant ël Medi Orient. An Italia a l'é 'n migrant ràir ma regolar, con quaich cobie che a nidìfico an Sicilia e a Pantellerìa. A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I). A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Buteo rufinus*** Cretzschmar, 1829

Categorìa:Buteo
Categorìa:Pondrà
Accipiter brevipes

## Në sparvé: Accipiter brevipes

### Descrission
L**'Accipiter brevipes** (o sparvé levantin) nopà 'd ciapé ij cit osej al vòl com ij cusin ch'a vivo ant ij bòsch, a cassa a tèra. Për sòn-sì a l'ha le ongie pi curte. A ciapa dzurtut laserde e babòje, dle vire dle siale an sle piante e 'dcò oslin e giariòt. A fà vaire euv, normalment 5 o 6, ma a peul rivé fin a eut.

### Ambient
Nopà che ant ij bòsch, anté a vivo j'autr sparvé, lë sparvé levantin a l'ha pi car jë spassi duvert e le pian-e al sol. 

### Distribussion
As treuva an Grecia, Balcan e Russia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Accipiter brevipes** (Severtzov, 1850)

Categorìa:Accipiter
Giuseppe Ellena

Poeta e scritor.
Con lë stranòm *Solitari dla val Breuss*, **Giuseppe Ellena** a l'é aotor d'un *Galateo piemontèis* an quartin-e e ëd vàire pròse d'argoment divers, stampà an sël Parnas Piemonteis.

Ellena, Giuseppe
Constantin Carathéodory

Matemàtich alman
**Constantin Carathéodory** a l'era nassù a Berlin ai 13 dë stèmber dël 1873 e a l'é mòrt a Mùnich ëd Baviera ai 2 ëd fërvé dël 1950.

## A pòrto sò nòm
* Distansa ëd Carnot-Carathéodory
* Teorema ëd Carathéodory

## Euvre prinsipaj
* *Vorlesungen über relle Funktionen* (1918)
* *Funktionentheorie* (1950)

Caratheodory, Constantin
Hans Hahn

Matemàtich.
**Hans Hahn** a l'era nassù a Vien-a ai 27 dë stèmber dël 1879 e a l'é mort ambelelì ai 24 ëd luj dël 1934.

## A pòrto sò nòm
* Teorema ëd Hahn-Banach

Hahn, Hans
Richard Courant

**Richard Courant** a l'era un matemàtich.
Nassù a Lublinitz an Prussia (al di d'ancheuj Lubliniec an Polònia) l' 8 ëd gené dël 1888, mòrt a New York ël 27 ëd gené dël 1972.
A l'é stàit cap dël Dipartiment ëd matemàtica a l'Università ëd New York e diretor dl'Anstitut ëd Siense Matemàtiche, che peui a l'ha pijà 'l nòm d'Anstitut Courant ëd Siense Matemàtiche.

## Euvre prinsipaj
*Methods of mathematical physics (1924-1937);
*Differential and integral calculus (1927-1929);
*(con H. Robbins) What is mathematics? (prima edission, 1941; edission dël 1996 cudìa da I. Stewart).

Courant, Richard
Qatar

Ël **Qatar** (*قطر* an àrabo) a l'é un pais dl'Asia.

A l'é na penìsola ant ël Gòlf Pérsich e a confin-a mach con l'Arabia Saodita.
La capital a l'é Doha.
A l'ha na surfassa d' 11.437 km² e a conta anviron 840.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
Ël Qatar (nòm ofissial: **دولة قطر**, *Dawlat Qatar*) a l'é n'emirà.
L'emir a l'é Tamim bin Hamad Al Thani (daj 25 ëd giugn 2013).
Ël prim ministr a l'é Khalid bin Khalifa bin Abdul Aziz Al Thani (dal 2020).

A fa part dël Consèj ëd cooperassion dël Gòlf.
Nyctea scandiaca

## Nyctea scandiaca

### Descrission
Ël **Nyctea scandiaca**, tut bianch, a l'é gropà a l'abondansa dij *lemmings*. Adritura, a fà tanti o pòchi cit a scond che ël mangé a sia abondant o scars. A l'é n'esempi clàssich ëd com che l'abondansa d'un predator a sia gropà a l'abondansa dël mangé. A fà ël nil për tèra, ant un cit avalament dël teren, e a peul cassé ëdcò ëd di a la pòsta, o voland e vardand për tèra.

### Ambient
Se ij lemmings a manco nen, dzorpi a anlevé ij cit, a peul ëdcò passé l'invern ant l'Artich. Dësnò a së spòsta an vers ël Sud, nen tant për ël frèid, ma pitòst për trové da mangé. 

### Distribussion
Sò areal a l'é l'Artich.


File:Bubo scandiacus2.jpg|
File:Harfang en vol 1.jpg|
File:Nyctea scandiaca dis.png|Na carta ëd sò spantiament. An verd ij pòst dl'istà e andoa ch'a fa soa nià, an bleu ij pòst dl'invern
File:Bubo scandiacus MHNT.ZOO.2010.11.157.3.jpg |*Bubo scandiacus* 


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Nyctea scandiaca* (L. 1758)

Categorìa:Nyctea
Categorìa:Cioch
Buteo lagopus

## Pondrà: Buteo lagopus
### Descrission
La ***Buteo lagopus*** (pondrà) a l'é 'n rapinant ëd taja media-gròssa dla famija dj'Accipitridae, ch'a smija a la poiana comun-a ma a l'é na frisa pì gròssa e a l'ha j'ale pì longhe. A l'é longa 46-68 cm, con n'aliura ëd 120-153 cm e a peisa 600-1.660 g, con le fumele ch'a son pì gròsse dij mas-cc. La caraterìstica pì amportanta a l'é ch'a l'ha le **piòte quatà ëd piume** fin-a ai dij, n'adatament a la vita ant l'Àrtich (da sò nòm, dal grech *lagopus*, ch'a veul dì "piòta 'd levr"). A peul avèj doi fas ëd color (morfism): un ciàir e un sombr, con tute le varià antërmedie.

An tùit ij cas, a l'ha na **gròssa macia nèira** sota j'ale, ch'a contrasta con ël bianch, e na **coa bianca** con **una o doe bande scure** vers la ponta. La part superior dël còrp a l'é brun sombr, la part inferior a l'é ciàira con na **fassa scura an sël pét** e la pansa strià. La testa a l'é ciàira, l'iris a l'é giaun, ël bech a l'é gris sombr con la carn dantorn giauna. Ij giovo a smijo a j'adult ma a l'han la coa con dle bande meno marcà. A l'é l'ùnich rapinant ëd soe dimension ch'a fà soens lë stèrnum (a bat j'ale an aria) për vardé soe prede.

### Ambient
A viv e a nidìfica ant la tundra e la taiga àrtiche dl'emisfer setentrional, dzortut ant le zòne duverte e sensa erbo, an sle ròche o ant ij bòsch rair. D'invern a migra vers sud e as treuva ant le zòne duverte: pasture, teren agrìcoj, marne e pra, andoa a cassa an voland o an pogiand-se an sle pertie. A mangia dzortut cit mamìfer (lemmings, arvìcole, rat), ma 'dcò osèj, cunìj e inset. A fà 'l nil an sle ròche a strapiomb o, da ràir, an sj'erbo, e a duverta 3-7 euv.

### Distribussion
A l'é na specie circumpolar. A nidìfica ant le region setentrionaj dl'América dël Nòrd, dl'Euròpa e dl'Asia (Scandinavia, Russia, Siberia, Alaska, Canadà). A passa l'invern ant le zòne temperà dël sud dël Canadà, djë Stat Unì, dl'Euròpa sentral e dl'Asia sentral, fin-a al Méssich, a la Turchìa, al Giapon e a la Cin-a. A l'é 'n **migrant ràir** an Italia, ma a peul vëddse durant l'invern, dzortut ant la Pian-a Padan-a e ant le zòne ùmide. A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Buteo lagopus*** Pontoppidan, 1763

Categorìa:Buteo
Categorìa:Pondrà
Bangladesh

Ël **Bangladesh** (বাংলােদশ  an bengalèis) a l'é un pais dl'Asia meridional.
A confin-a con India e Myanmar.
A l'ha na surfassa ëd 144.000 km² e a conta anviron 144 milion d'abitant.
La capital a l'é Dacca.

## Geografìa

Ël Bangladesh a l'é la part oriental dël Bengala e as treuva al nòrd dl'omònim gòlf.

## Stòria
Fin-a 'l 1947 a l'é stàit na colònia anglèisa, ant l'Imperi Indian.
Dël 1947 l'Imperi Indian a l'é stàit spartì an doi stat e 'l Bengala oriental (ch'a l'avìa na popolassion a magioransa mussulman-a) a l'ha costituì la part oriental del Pakistan, 1.600 km leugn d'la part ossidental.
Ël 26 ëd mars dël 1971 ël Bangladesh a l'é proclamasse indipendent, ma ël Pakistan a l'ha arconossù ël neuv pais mach ël 16 dë dzèmber, dòp na guèra con l'India.

## Conomìa
La moneda dël Bangladesh a l'é ël taka.

## Organisassion polìtica
Ël Bangladesh (nòm ofissial: **গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ Gônoprojatontri Bangladesh**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Zillur Rahman (dal 2009).
É!

**é! - Afermativ piemontèis** a l'era 'n bimestral d'anformassion e coltura.
Ël nùmer 1 a l'era surtì dël maj-giugn 2004.
A l'ha chità le publicassion con ël nùmer 14 ëd luj-ost 2006.
Ël diretor responsàbil a l'era Mauro Tosco; ant la redassion a-i ero Gianni Davico e Silvio Sandrone.

0600
Armand Samuel de Marescot

**Armand Samuel de Marescot**, cont, peui marchèis, a l'era nassù a Tours ël 1m ëd mars dël 1758 e a l'é mòrt a Montoire j 2 ëd novèmber dël 1832.
General ëd brigà, peui ëd division a 36 agn, a l'ha dirigiù squasi tuti j'assedi dj'armade napoliòniche.
Ant ël 1797 a l'é comandant an cap dël geni ant l'armada dël Ren, peui an cola d'Almagna.
Ij 5 ëd gené dël 1800 a dventa ispetor general dël geni e ël Prim Cònsul a j'afida ël comand dël geni dl'armada 'd riserva.
Dnans a Bar a l'é chiel ch'a dà 'n giudissi precis ansima a l'amportansa ëd col fòrt e a le dificoltà ch'a presentava, pijà sot-gamba d'lë stat magior dl'armada, giudissi ch'a fortiss a Berthier e al Prim Cònsul.
Comandant sever e precis a sostnìa con decision ij sò proget an discussion ës-ciasse ëdcò con Napoleon an përson-a.
Chiel-si a j'arconossìa la capacità e la coretëssa e a lo apressiava, ma a smija che tuti doi daré dle formalità dij sò rëncontr a stërmavo na ressìproca antipatìa ch'a l'han mai manifestà an manera duverta.

Marescot, Armand Samuel
Auguste Frédéric Louis Marmont

Nassù a Viesse ij 20 ëd luj dël 1774.
Amis ëd Napoleon fin da soa gioventura, Bonaparte a na arconòss le qualità d'artijé e a lo veul sò agiutant magior ant la prima campagna d'Italia.
A l'é promovù general ëd brigà d'artijerìa an Egit.
Comandant dl'artijerìa dl'armada 'd riserva, a riess a organisé 'l passage dël Gran San Bernard dij canon e dij cher e a l'é consijé pressios durant l'assedi 'd Bard.
Governator dle provinse ilìriche, a vagna j'armade amperiaj e a l'é promovù marëssal ëd Fransa e duca ëd Ragusa.
Ant ël 1814 a combat con valor fin-a a le pòrte 'd Paris e, considerà l'impossibilità ëd fërmé j'alià, a trata la rèisa, an forsand Napoleon a rend-se e parte an esili.
Napoleon a lo malediss tanme traditor dla patria e sòn a perseguitrà Marmont për ël rest 'd soa vita.
Marmont a l'ha ancora servì sota ij darié Borbon, Luis XVIII e Carl X.
A buta an efet j'ordnanse repressive ëd Carl X contra j'arvire popolar, lòn ch'a-j vagna d'àutr ghignon d'la gent.
As artira da la vita pùblica e as esilia, rintrand pì nen an Fransa.
A viv për bomben ëd temp a Venessia, anté ch'a meuir ij 3 ëd mars dël 1852.
A l'ha publicà dle *Memòrie* anté ch'a giustifica soa defession da Napoleon.

## A l'han dit ëd chiel
*A l'é la vanità ch'a l'ha përdù marëssal Marmont. Coj ch'a vniran a marcran sò nòm con lë stamp ëd traditor, ma sò talent militar e sò corage a valo ëd pì che sò bàilo*. Napoleon.

Marmont, Auguste Fréderic Louis
Joseph Chabran

Nassù a Cavaillon ij 21 ëd giugn dël 1763, mòrt a Avignon ij 5 ëd fërvé dël 1843.
Capitani dij canonié fransèis ant ël 1792, comandant ëd batajon ant ël 1794, a l'ha pijà part a j'operassion d'Onelia e Saorge e apress Loan a l'é stàit promovù comandant ëd brigà.
A l'ha combatù a Lòd, Lonat, Rovered.
A la fin dla guèra contra l'Àustria a oten ël gré ëd general ëd brigà.
Ant ël 1799 a comanda la 2a division dël Danubi, peui cola dël Ren.
A arsèiv da Napoleon ël comand dla 1a division dl'armada 'd riserva, constituìa da batajon dl'armada d'orient, peui dla 5a dl'armada 'd riserva e con costa a cala an Val d'Osta dal Cit San Bernard.
A l'era na division formà për la pì part da réclute e a l'é lassà an seconda linia.
Chabran a dirigg l'assedi al fòrt ëd Bard e a na firma lë strument ëd capitolassion.

Chabran, Joseph
Gesù ëd Nàsaret

**Gesù ëd Nàsaret** a l'é 'l fondator dël cristianésim.
La cronologìa dla vita ëd Gesù a l'é pa sigura.
A dovrìa esse nàit a Betlem al temp dël censiment anandià da l'imperator roman August ant l'8 aGC e ch'a l'é dësrolasse antra l'8 aGC e ël 6 aGC. La Cesa cristiana a celebra soa nàscita ant ël dì 'd Natal, ch'a l'é precedù ant ël calendari litùrgich dla cristianità dl'ocident da la stagion dl'Advent.
Quant a la mòrt, avnùita a Gerusalem, tute le dàite antra 'l 28 e ël 34 a peulo esse acetà, peul desse la pì probàbil a l'é l'ann 30.

Ij sò dissìpoj a l'han ciamalo *Crist* (χριστός an lenga greca) o *Mëssìa* (משיה an lenga ebréa), ch'a veul dì *óit*, conforma a la costuma dj'ebreo ëd consacré con euli ij re e ij profeta.
A l'era ël tìtol che j'ebreo a dasìo a coj ch'a consideravo portavos o arpresentant ëd Dé.

A-i é gnun ëscrit ëd Gesù ëd Nàsaret ch'a sia rivane e le notissie chi l'oma dzora ëd chiel an ven-o da 'd document ëd sò contemporani o 'd gent vivùa pòch apress, për la pì part sò dissìpoj.

### L'arsuression
Ij sò dissìpoj a conto che Gesù a l'é presentasse coma portator ëd n'arvelassion divin-a e che coma garansìa për soe paròle a l'ha dàit soa arsuression; a fortisso che Gesù a l'é arsussità për da bon e ch'a l'han vëddulo torna viv dòp ch'a l'era mòrt.

## Document dël I e dlë II sécol ch'a parlo ëd Gesù ëd Nàsaret
Costa a l'é la lista dij document ëscrit pì antich ch'a parlo ëd Gesù ëd Nàsaret, con le dàite pì probabij ëd soe redassion.
* (45-80) Evangeli ëd Maté
* (50-65) Evangeli ëd March
* (50-67) Epistolari ëd Pàul - tërdes litre
* (55-62) Evangeli ëd Luch - (cheidun a lo dàita dòp dlë 70)
* (50-58) Litra ëd Giaco
* (61-63) At d'apòstoj - (cheidun a lo dàita dòp dlë 70)
* (60-65) Prima litra ëd Pé
* (64-67) Litra a j'ebreo
* (60-80) *Didaché* (visadì *Dutrin-a dij dódes apòstoj*); Sconda litra ëd Pé; Litra ëd Giuda
* (80-100) Scrit ëd Gioann: Evangeli, tre litre, *Apocaliss* (visadì *Arvelassion*)
* (93-94) *Antichità giudàiche* ëd Flavi Giusep
* (95) Prima litra ëd Clement, vësco ëd Roma - adressà aj cristian ëd Corint
* (96-138) Litra ëd Bàrnaba
* (105-107) Epistolari d'Ignassi d'Antiòchia - set litre adressà da 's vësco aj cristian ëd vàire Cese ch'a l'avrìa rëncontrà antramentre ch'a l'era mnà a Roma për esse martirisà antorn al 110
* (anviron 112) *Anaj* ëd Tàcit
* (112) Litra ëd Plinio ël giovo a l'imperator Trajan
* (112) Rispòsta ëd Trajan a Plinio
* (120) *Vite dij César* dë Svetònio
* (125) Apologìa ëd Quadrà a l'imperator Adrian
* (125) Litra d'Adrian a Minucio Fundan, procònsol d'Asia
* (150) Ël *Pastor* d'Érmas
* (155-165) Euvre ëd Giustin: doe Apologìe e un Diàlogh con Trifon
* (177) Apologìa d'Atenàgora a l'imperator March Aoreli
* (180) Ël *Discors ëd vrità* dël filòsof Cels

Categorìa:Biografìe
Categorìa:Cristianésim
Gioventura Piemontèisa

**Gioventura Piemontèisa** a l'é n'associassion nassùa dël 1994, con ël but ëd la valorisassion dla lenga e dla coltura piemontèise.
Soa sede a l'é a Turin, an contrà San Second 7 bis.
A aderiss a la Fédération Européenne des Maisons de Pays e a la Consulta për la lenga piemontèisa.
An tra soe atività prinsipaj a-i son l'editorìa e la didàtica, con l'ideassion e la realisassion dël proget *Arbut*, ancaminà dl'ann 1999-2000 con la colaborassion ëd Milo Bré, për mostré la lenga e la coltura piemontèise ant le scòle.

Categorìa:Lenghìstica piemontèisa
L'Eco del Chisone

**L'Eco del Chisone** a l'é 'n giornal ëd Pinareul, d'ispirassion catòlica, fondà dël 1906 da l'avocat Cosimo Bianco Crista ch'a l'é stane ël prim diretor.
L'Eco del Chisone a seurt minca sman-a.
Ël diretor a l'é Pietro Trossero.

## Anliure esterne
Sit internet

Leco del Chisone
Categorìa:Pinareul
Alviero Negro

Scritor an lenga furlan-a.
**Alviero Negro** a l'era nassù a Muzzana del Turgnano dël 1920 e a l'é mòrt a Ùdin ij 21 ëd fërvé dël 1987.
Autor ëd teatro, a l'é stàit l'ànima dl'arnovament dël teatro furlan modern.
A fasìa part ëd l'ARC, l'associassion djë scritor ëd l'arch alpin.

Negro, Alviero
Negro, Alviero
Giovanni Toselli

**Giovanni Toselli** a l'era nassù a Coni ël 6 ëd gené dël 1819 e mòrt a Génoa ai 12 ëd gené dël 1886.
Avocat, a l'é butasse a fé l'ator e cap-còmich.
A l'é considerà ël fondator dël teatro nassional piemontèis, mersì ëdcò a soa companìa stàbil *Reale sarda*, ch'a l'ha anandià un teatro popolar e professional, an arpresentand dël 1859 *Cichin-a 'd Moncalé*, adatament ëd *Francesca da Rimini* ëd Silvio Pellico.

Toselli, Giovanni
Toselli, Giovanni
Capitani Mania Rèida

As pensa che **Capitani Mania Rèida** a sia lë stranòm literari ëd Giuseppe Doria.
A l'é l'autor d'un romanz umorìstich dla fin dël sécol ch'a fa XIX antitlà *Le straordinarie aventure 'd Martin Cassul an Àfrica*.

Mania Rèida, Capitani
Mania Rèida, Capitani
Wikipedia

La **Wikipedia** a l'é n'enciclopedìa lìbera an sla ragnà, e a peul trovesse an pì ëd na lenga. Ël contnù a l'é lìber, e chi ch'a veul a peul giuté an diverse manere: scrive d'artìcoj, fé dël travaj ëd servissi e via fòrt. 

A l'é publicà an pì ëd dosent lenghe diferente, e la pì granda a l'é l'edission anglèisa. Le statìstiche generaj a diso che la Wikipedia andrinta a l'ha 5,3 milion ëd vos, 15,3 milion ëd pàgine, 175,4 milion ëd modìfiche a le pàgine (truch e branca 35 modìfiche për pàgina) e 4 milion d'utent.

A l'é nàita ël 15 ëd gené dël 2001 da n'idéja ëd Jimmy Wales, e ancheuj a l'é un dij sit d'anformassion pì visità dla Ragnà (ëns ij 60 milion ëd vìsite al dì). La version piemontèisa a l'è ativa dal 27 ëd mars dël 2006 e a la fa anviron a 1.750.000 pàgine lesùe a l'ann.

Tut ël contnù a l'ha la licensa GFDL.

## Lista dle Wikipedie prinsipaj

Sì-sota a-i é la lista dle Wikipedie con pì ëd 300.000 pàgine.

* Anglèisa - pì ëd 4.300.000 pàgine
* Olandèisa - pì d'1.600.000 pàgine
* Alman-a - pì d'1.600.000 pàgine
* Svedèisa - pì d'1.500.000 pàgine
* Fransèisa - pì d'1.400.000 pàgine
* Italian-a - pì d'1.000.000 pàgine
* Spagneula - pì d'1.000.000 pàgine
* Russa - pì d'1.000.000 pàgine
* Polonèisa - pì ëd 900.000 pàgine
* Giaponèisa - pì d'800.000 pàgine
* Vietnamèisa - pì d'800.000 pàgine
* Portoghèisa - pì ëd 700.000 pàgine
* Waray-Waray - pì ëd 700.000 pàgine
* Cebuan-a - pì ëd 700.000 pàgine
* Cinèisa - pì ëd 700.000 pàgine
* Ucrain-a - pì ëd 400.000 pàgine
* Catalan-a - pì ëd 400.000 pàgine
* Norvegèisa (bokmål) - pì ëd 300.000 pàgine
* Finlandèisa - pì ëd 300.000 pàgine
* Farsi - pì ëd 300.000 pàgine

Categorìa:Sit famos ëd la Ragnà
Mongòlia

La **Mongòlia** a l'é un pais dl'Asia.

A confin-a con la Russia e la Cin-a.
La capital a l'é Ulaanbaatar.
A l'ha na surfassa d'1.564.116 km² e a conta anviron 2.700.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
La Mongòlia (nòm ofissial:**Монгол Улс** a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Ukhnaagiin Khürelsükh (Ухнаагийн Хүрэлсүх, ᠤᠬᠤᠨᠠᠭ᠎ᠠ ᠶᠢᠨ ᠬᠦᠷᠦᠯᠰᠦ᠋ᠬᠡ)(dal 2021).
Ël prim ministr a l'é Luvsannamsrain Oyun-Erdene (Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ, ᠯᠤᠪᠰᠠᠩᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠣᠶᠤᠨ-ᠡᠷᠳᠡᠨᠢ) (dal 2021).
Pinin Pacòt

Scritor e poeta an lenga piemontèisa.
**Pinin Pacòt** (a l'anàgrafe **Giuseppe Pacotto**) a nass a Turin ij 20 ëd fërvé dël 1899 da na famija ëd Castel d'Anon.
Soe prime poesìe piemontèise, an sël Birichin, a ancamin-o a seurte ai 22 d'avril dël 1915, che chiel a l'ha mach sëddes agn.

Dël 1917, apress un cors d'anlev ufissial ëd complement, a l'é stàit mandà al front tanme sot-tenent.
Fàit përzoné durant disdeut mèis an Almagna, ant ës perìod a a l'ha profitane për amprende dle lenghe dai sò cambrada ëd përzonìa: alman, fransèis (ch'a conossìa già bin), russ.

Pacòt l'ha scrivù ëdcò chèich poesìa an italian e an provensal, ma da j'agn Vint a l'é dedicasse con decision mach pì a la literatura an piemontèis.
Dël 1926 a-i seurt ël volum *Arsivòli*.
Ëd soe poesìe a son publicà ëdcò an sël Caval 'd Brôns.
Ant ël 1927, ansema a Oreste Galin-a e Vigin Fiochèt a fa seurte ël giornal Ij Brandé - Arvista 'd poesia piemontèisa.
Costa prima esperiensa a dura mach sinch nùmer.
Antramentre Pacòt a dventa l'animator prinsipal dla Companìa dij Brandé.
Dël 1935 a pùblica *Crosiere* e ant ël 1946 *Speransa*, antramentre ch'a anviara la sconda serie dij Brandé - Giornal ëd poesìa piemontèisa, ch'a dura dal 1946 al 1957.
Peui Pacòt a pùblica ancora *Gioventù, pòvra amìa* (1951), *Poesìe* (1954) e *Sèira* (1964).
A cudiss ëdcò la publicassion dl'Armanach dij Brandé dj'agn 1959-1965.

## Pacòt e ël teatro
Già da j'agn 1930, Pacòt a l'é dedicasse ëdcò al teatro.
An cobia con Armand Motura a l'ha scrivù vàire test, dont *Viva la sposa* (comedia musical an tra at) e *Quarantottenne bella presenza* (comedia an tre at).

Pacòt a l'é stàit ëstudios e amirator ëd Mistral.
A l'é mòrt a Castel d'Anon ant la neuit tra ij 15 e ij 16 dë dzèmber dël 1964.
Dël 1967 tuta soa produssion poética ansema a na sernia 'd pròse a l'é stàita publicà ant ël volum *Poesìe e pàgine 'd pròsa* da la Ca dë studi piemontèis.

Pacòt, Pinin
Pacòt, Pinin
Pacòt, Pinin
Nino Autelli

Scritor ëd pròsa an lenga piemontèisa.
**Nino Autelli** a l'é nassù a La Spinëta ai 17 d'ost dël 1903.

A l'avìa studià medzin-a a Turin, ma a l'avìa anterompù jë studi për fé 'l bajèt; rintrà a l'ha decidù 'd fé ël magìster elementar.
A l'era partì volontari për la campagna d'Etiòpia.
Ai 23 ëd novèmber 1940 a l'é mariasse con Paola, ëdcò chila magistra.
An gené 1941 a l'é stàit arciamà a j'arme.
Cand ai 4 d'otóber 1941 a l'é naje soa fija Paola, chiel a l'era a Kolosvàr, an Transilvania.
Vnù malavi, a l'é stàit congedà e a l'é tornà a fé ël magìster.

Apress j'8 dë stèmber 1943 a l'ha aderì a la Repùblica ëd Salò.
Ëd novèmber 1944 a l'é stàit torna ciamà a j'arme e a l'é restà an servissi a Lissandria fin-a ai 25 d'avril 1945.

Autelli a l'é mòrt massà a La Spinëta a 4 ore e 'n quart dla matin dij 18 ëd maj dël 1945: a 'n bòt ëd cola neuit dij giovo armà a son andàit a pijelo a ca soa, a l'han falo seurte e a l'han ësparaje.
Ij nòm dij sò sassin a son mai conossusse.

## Euvre
**Pan ëd coa* (Turin, 1931);
**Masnà* (Turin, 1937).

Autelli, Nino
Autelli, Nino
Alfredo Nicola

Poeta, musich, musicòlogh e pitor.
**Alfredo Nicola**, stranomà Alfredino, a l'era nassù dël 1902 e a l'é mòrt dël 1995.
Marià con na fomna genoèisa a l'ha avù doe masnà, Nicoletta e Claudio.
Dal 1931 al 1987 a l'ha fàit seurte la Colan-a Musical dij Brandé: pì 'd 60 scartari ch'a cheujo pì 'd 600 canson piemontèise, popolar e moderne.
Dël 1959, dapress la fin dij Brandé, a l'ha fondà e dirigiù ël Musicalbrandé - Arvista piemontèisa, dont a l'avìa stabilì la sede ofissial an soa asienda, na dita ëd color.

## Euvre prinsipaj
**Spers* (1968);
**Stòrie dle valade 'd Lans* (1970);
**Samada* (1982).

Nicola, Alfredo
Nicola, Alfredo
Circus cyaneus

## Circus cyaneus
### Descrission
Ël ***Circus cyaneus*** (albanela real) a l'é un rapinant diurn ëd la famija dj'Accipitridae. A l'ha na longhëssa ëd 44-52 cm e n'aliura ëd 100-120 cm. Le fumele a son pì gròsse dij mas-cc: a peulo rivé a 500-700 g, mentre che ij mas-cc a resto an tra 300 e 400 g. Ël **mas-cc** a l'ha 'l piumagi gris-bleu an sël dòrs, le part inferior bianche, la ponta dj'ale nèira e la pansa bianca motobin vistosa. La **fumela** a l'ha 'l dòrs brun e la part inferior giaunastra con dë strìe scure. A l'ha na fassa bianca an sla schin-a bin visìbil an vol. A l'ha la testa larga con dij piumage dantorn a la facia ch'a-j giuto a sente le prede.

### Ambient
A viv ant ij teren duvert: pasture, bruere, dun-e, marne, colin-e erbose e teren agrìcoj con vegetassion bassa. A cassa voland bass e pian, con j'ale tnùe a V, për sorprende soe prede. As nuriss ëd cit mamìfer (campagneuj), osej, rétij e inset. A fà 'l nil an tèra, ant la vegetassion s-ciassa.

### Distribussion
A l'é spantià ant l'emisfer setentrional: Euròpa, Asia e América dël Nòrd. Le popolassion dël nòrd a migro a sud për l'invern. An Euròpa a nidìfìca da la Scandinavia a la Fransa, ma a l'é ràir o localisà an vàire region. An Italia a l'é present dzortut 'me invernant (da novèmber a mars), con na popolassion stimà d'apopré 300 individaj, dzortut ant la Pian-a Padan-a e ant le zòne ùmide costere. La nidificassion an Italia a l'é rairìssima e ocasional, mach ant la val dël Pò. A l'é classificà "Minor preocupassion" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Circus cyaneus*** Linneus, 1766

Categorìa:Circus
Categorìa:Falcon
Circus macrourus

## Circus macrourus
### Descrission
Ël ***Circus macrourus*** (rate bianch) a l'é un rapinant ëd taja media ëd la famija dj'Accipitridae, caraterisà da j'ale longhe e strèite e da na coa longa. A l'ha na longhëssa ëd 40-50 cm, n'aliura ëd 95-120 cm e a peisa 315-445 g (le fumele a son pì gròsse dij mas-cc). A l'é motobin smijant al falcon ëd palude (*Circus cyaneus*) e al falcon gris (*Circus pygargus*) .

Ël **mas-cc** a l'ha la part superior gris argentà, la part inferior bianca, con le ponte dj'ale nèire e sutile. A l'é pì ciàir dël falcon ëd palude e a l'ha j'ale pì strèite. La **fumela** a l'é brun-a an sël dòrs, con la gropera bianca, la part inferior giàun crema con dë strìe brun-e. Ij **giovo** a son rossastr, con un colar giàun d'antorn al còl. L'iris, le piòte e la carna dantorn al bech a son giaun

### Ambient
A viv ant le zòne duverte e stëplà, ij pra e le pasture, le torbiere e ij teren agrìcoj con vegetassion bassa. A l'é **migrator** e a forma dë strop, soens gròss, durant la migrassion. A passa l'invern ant l'Àfrica sota al Sahara e ant l'Asia meridional (India, Pakistan). A mangia dzortut cit mamìfer (arvìcole), ma 'dcò osèj, laserde, gròss inset (sautarele) e anfibi, ciapà an voland a bassa autëssa (1-5 méter) an sle pian-e duverte. A fà 'l nil an tèra, ant na depression dël teren rivestìa d'erba, e a duverta 3-6 euv bianch.

### Distribussion
A nidìfica ant l'Euròpa sud-oriental e ant l'Asia sentral, da l'Ucrain-a e la Russia a la Cin-a nòrd-ossidental. Le popolassion dël nòrd a son migratris. A l'é **ràir** an Euròpa ossidental. A l'é classificà **Near Threatened** (NT) da l'IUCN për ël declin dle popolassion, causà da la conversion dle stëppe an teren agrìcoj e da l'usage dij pesticida. An Italia a l'é 'n migrant ràir, con poche osservassion durant le migrassion .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Circus macrourus*** S. G. Gmelin, 1770

Categorìa:Circus
Categorìa:Falcon
Elanus caeruleus

## Ël nibi: Elanus caeruleus
### Descrission
Ël ***Elanus caeruleus*** (nibi) a l'é un cit rapinant dla famija dj'Accipitridae, elegant e d'aspet motobin caraterìstich. A l'é longh 30-37 cm, con n'aliura ëd 70-85 cm e a peisa an tra 200 e 350 g. A l'é tut bianch an sla part inferior e an sla testa, con le part superior gris perla e le spale nèire, ch'a formo na **macìa nèira** a l'ala, bin vistosa an vol. L'iris a l'é ross viv, ël bech a l'é curt e nèir, le piòte a son giaune. A l'ha l'aria 'd presenté ij barbis (na strìa scura sota j'euj), caràter ch'a smija a col d'un falcon. Ij giovo a l'han la testa e le part superior pì brun-e, l'iris giaunastr e le spale nèire men marcà. Sò crij a l'é un "kik" o "keek" fòrt e ripetù .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert con erba curta e quaich erbo spatarà, dzortut ant le zòne stëppose e agrìcole. A cassa dzortut an voland a pòchi méter d'autëssa, an virand për sërché soe prede, o an pogiand-se an sle përtie àute. A mangia dzortut cit mamìfer (arvìcole, giari), e 'dcò gròss inset, laserde e cit osej. A fà 'l nil ant na forca d'un branch, a 3-10 méter da tèra, e a duverta 3-4 euv.

### Distribussion
A l'é spantià ant le zòne temperà e tropical d'Àfrica, d'Asia e d'Euròpa meridional (penìsola Ibérica, Fransa, Italia e Balcan). D'apress un declin ant ël sécol XIX, a l'ha ancaminà a recolonisé l'Euròpa dal 1960. An Italia a l'é stàit osservà për la prima vira dël 1982 an Piemont (val dël Pò) e d'apress a l'é spantiasse, rivand a 80 cobie dël 2004. A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Elanus caeruleus** Desfontaines, 1789

Categorìa:Elanus
Falco cherrug

## Falco cherrug
### Descrission
Ël ***Falco cherrug*** (farcon sàcher) a l'é un gròss rapinant dla famija dij Falconidae, pì gròss dël falch pelegrin e quasi gròss com ël girfalch. A l'ha na longhëssa ëd 45-57 cm, n'aliura ëd 97-129 cm e a peisa an tra 730 e 1.300 gram, con le fumeje pì gròsse dij mas-cc. La part superior a l'é brun sombr, la testa e la part inferior a son pì ciàire con dë strìe scure an sël pét. A l'ha un mustass (na strìa sota j'euj) pòch marcà, nen tant evident com col dël pelegrin. Sò crij a l'é un fòrt "giäk-giäk-giäk" o "kiy-ee".

### Ambient
A viv ant le zòne duverte e stëplà, ij pra, le pasture e le colin-e con quaich erbo o ròche. A cassa dzortut an vòl orisontal (nen an picà com ël pelegrin) e as nuriss ëd cit mamìfer e d'osej. A fà nen ël nil da sol, ma a deuvra ij nil vej d'àutri gròss osej (pojan-e) o a nidìfica an sle ròche.

### Distribussion
A nidìfica da l'Euròpa sentral a l'Asia sentral e oriental, fin-a a la Mancuria. A l'é migrant o resident second la region. An Italia a l'é ràir e a nidìfica nen: as peul vëdde mach ëd passagi o d'invern, dzortut al sud (Sicilia) e an quàich àutra region, com an Campania. A l'é classificà **an perìcol** (EN) da l'IUCN për ël declin dle popolassion, causà dal braconage, da la pèrdita d'habitat e da l'eletrocussion.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Falco cherrug*** Gray, JE, 1834

Categorìa:Falco
Categorìa:Falcon
Falco rusticolus

## Falco rusticolus
### Descrission
Ël ***Falco rusticolus*** (girfalch) a l'é 'l pì gròss dij farchèt dël mond, ël pi gròss ëd la famija dij Falconidae. A l'ha na longhëssa ëd 48-65 cm, n'aliura ëd 110-160 cm e a peisa an tra 800 e 2.100 g, con le fumele ch'a son fin-a a un ters pì gròsse dij mas-cc. La livrea a l'é motobin variàbil, con tre fòrm prinsipaj: bianca, grisa e brun-a. La **fòrma bianca** (pi comun-a an Groenlandia) a l'é squasi tuta bianca con cite macie scure; la **fòrma grisa** a l'ha la part superior gris perla e le part inferior bianche con dë strìe scure; la **fòrma brun-a** a l'é la pi scura, present dzortut an Euròpa e Asia. A diferensa dël farcon pelegrin, a l'ha la coa pì longa, j'ale pì larghe e a manca dël mustass (linia nèira sota j'euj). Sò crij a l'é 'n raucc "kak-kak-kak" o "ang ang ang".

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e ostij dle region àrtiche e subàrtiche: còste rocose, tundra, montagne dzora al limit dij bòsch e stëppe. A l'é **resident** o **dispersiv** (a fa cite migrassion locaj second la disponibilità 'd mangé). A cassa ant l'aria o a tèra, an dovrand la fòrsa për core dapress a le prede. As nuriss dzortut ëd përnis bianche (*Lagopus*), osèj marin, anie e, an part pi cita, cit mamìfer (levr, lemming).


### Distribussion
A l'é spantià ant le region àrtiche dël **Nord [[América]]**, **[[Euròpa]]** e **[[Asia]]**. La pì part dla popolassion a nidìfica ant la tundra e a së spòsta pòch d'invern, ma quàich esemplar a peul rivé fin-a a latitùdin pì basse (Scandinavia meridional, Canadà setentrional). A l'é **ràir** an Euròpa sentral. A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Falco rusticolus*** L., 1758

Categorìa:Falco
Categorìa:Falcon
Falco columbarius

## Falco columbarius
### Descrission
Ël ***Falco columbarius*** (farchèt) a l'é un cit farchèt ëd la famija dij Falconidae, longh 24-33 cm, con n'aliura ëd 50-67 cm e un pèis ëd 125-300 g . A l'é pì robust e pesant dj'àutri cit falchèt . Ël **mas-cc** a l'ha la part superior gris bluastr, con la coa e j'ale barà, la part inferior da crema a rossastr con dë strìe scure. La **fumela** e ij giovo a son brun an sël dòrs e pì strià sota. A l'ha na **testa pì slissa** e men marcà che dj'àutri falchèt . A l'é 'n volador svicio e àgil .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert: brughere, pasture, camp, dun-e e zòne ùmide . A nidìfica ant ij bòsch ëd conìfere e ant la tundra . Durant la migrassion e l'invern as treuva ant na varietà d'ambient, fin-a ant le sità . A mangia dzortut cit osej (fin a 80% dla diéta), ma 'dcò inset e cit mamìfer .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'emisfer setentrional (Olàrtich) . A nidìfica an América dël Nòrd, Euròpa e Asia . Le popolassion dël nòrd a son migratris e a van a inverné ant l'América sentral e meridional, ant l'Euròpa meridional, ant l'Àfrica dël Nòrd e ant l'Asia meridional . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Falco columbarius*** Linneus, 1758

Categorìa:Falco
Categorìa:Farchèt
Circus pygargus

## Circus pygargus

**Órdin**:   Falconiformes
**Famija**:  Accipitridae
**Géner**:   Circus




### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... . 
A l'é ën cit osel.


### Ambient
Da finì.


### Distribussion
As treuva an Euròpa, Asia e Àfrica.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Circus pygargus

Categorìa:Circus
Categorìa:Falcon
Milvus milvus

## Milan
### Descrission
Ël ***Milvus milvus*** (milan) a l'é un rapinant ëd la famija dj'Accipitridae, con na longhëssa ëd 60-66 cm e n'aliura ch'a peul rivé a 140-165 cm. A l'ha 'n piumagi motobin caraterìstich: la part superior dla testa a l'é gris ciair, la testa e la part inferior a son brun rossastr con dë strìe scure, e la coa a l'é longa e a forma ëd **forcela** (profondaman forcà), con na tinta rossastra (da sota a smon n'aspet ciàir). J'ale a son longhe e strèite, con na macia bianca sota le primarie, e a finisso con dij "dij" (digitassion) nèir bin evident. Ij giovo a l'han na colorassion pì smòrta e la coa pì cita.

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e mës-cià, com ij pra, le colin-e coltivà, ij bòsch nen tròp s-cias, ma a frequenta 'dcò ij pais e le periferie. A l'é na specie **carnìvora**: a mangia dzortut cit mamìfer, carògne (soens ëd bestie mòrte), pess, e verm. A fà 'l nil an sj'erbo àut, e a duverta 2-3 euv.

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa ossidental, meridional e sentral, e ant l'Àfrica dël Nòrd. Le popolassion prinsipaj as treuvo an Gërmania, Fransa, Spagna e Svessia. An Italia a l'é **sedentari** e nidificant al sentr e al sud, mentre che al nòrd a l'é dzortut migrant e invernant. Dël 2018 a l'é stàita confermà për la prima vira la nidificassion an Piemont, ant la provincia ëd Turin, con la riussìa 'd na covada . A l'é classificà **Quasi Mnassà** (NT) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Milvus milvus*** L., 1758

Categorìa:Milvus
Categorìa:Milan (osel)
Falco naumanni

## Falco naumanni

**Órdin**:   Falconiformes
**Famija**:  Falconidae
**Géner**:   Falco




### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: a l'é un farchèt. 
A l'é n'osel.


### Ambient
Da finì.


### Distribussion
As treuva an Asia e Àfrica.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Falco naumanni

Categorìa:Falco
Categorìa:Farchèt
Falco vespertinus

## Falco vespertinus
### Descrission
Ël ***Falco vespertinus*** (farchet piòte rosse) a l'é un cit farchet ëd la famija dij Falconidae, longh 28-34 cm, con n'aliura ëd 65-75 cm . A l'é caraterisà da **dimorfism sessual** motobin marcà . Ël **mas-cc** adult a l'é tut gris-bleu, con le piòte e la carùncola (la pel dantorn a j'euj) 'd color ross viv, e la part sota dla coa (sot-coa) d'un color castan ross . La **fumela** a l'ha la testa e le part inferior color giaun-ross, con dë strìe scure, e 'l dòrs gris. An sla facia a l'ha na macia nèira an sl'euj e dij barbis . Ij giovo a son motobin strià, con dë strìe scure an sël pèt . Sò crij a l'é un "kiou kiou kiou" fòrt .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e stepos, con quaich erbo spatarà, com ij pra, ij teren coltivà e le zòne ùmide. A l'é na specie **gregaria** e a nidìfica an colònie, an dovrand ij nì vej d'àutri osej (cornajass, gaje) . A mangia dzortut inset (grì, coleòter) ciapà an vòl o a tèra, ma 'dcò cit vertebrà (ran-e, laserde, giari, osej) . A l'é 'n migrator a longa distansa e a passa l'invern ant l'Àfrica meridional .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Euròpa oriental (Russia, Ucrain-a, Ungherìa) e ant l'Asia central . An Italia a l'é 'n migrant ràir, con cite popolassion al nòrd . La specie a l'é **vulneràbil** (VU) a livel mondial për via dla ridussion dij sò ambient naturaj .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Falco vespertinus*** L., 1766

Categorìa:Falco
Categorìa:Farchèt
Haiti

**Haiti** (*Ayiti* an haitian, *Haïti* an fransèis) a l'é un pais dij Caràib ch'a òcupa la part ossidental ëd l'ìsola d'Hispaniola.

A confin-a a est con la Repùblica Duminican-a; a nòrd a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich, a sud dal Mar dij Caràib.

La capital a l'é Port-au-Prince.

A l'ha na surfassa ëd 27.750 km² e a conta anviron 11.470.261 abitant.

## Anté ch'as treuva

## Stòria
Haiti a l'é stàita la colònia fransèisa ëd Saint-Domingue, la pì rica dël mond grassie a le piantagion ëd sùcher e café coltivà da s-ciav african. La Rivolussion haitian-a a l'é ancaminà ël 22 d'aost dël 1791 e a l'é l'ùnica arvòlta dë s-ciàv riussìa ant la stòria . Dòp avèj batù l'armà 'd Napoleon, Haiti a l'ha proclamà soa indipendensa l'1 ëd gené dël 1804, dventand la prima repùblica nèira e la sconda repùblica indipendent d'América . Jean-Jacques Dessalines a l'é proclamà imperator con ël nòm ëd Giaco I, ma a l'é stàit assassinà dël 1806, e 'l pais a l'é dividusse an doi .

Dël 1825, la Fransa a l'ha imponù a Haiti ën débit colosal ëd 150 milion ëd franch a risarciment dij propietari dë s-ciav, ch'a l'é stàit pagà fin al 1947 e ch'a l'ha strangolà l'economìa dël pais për sécoj .

## Geografìa e ambient
Ël teritòri a l'é montagnos (pì dlë 70%), con ël Mont Sèl (Pic la Selle) a 2.680 méter. Ël clima a l'é tropical, con na stagion ùmida e un-a sùita. Haiti a l'é motobin esponù ai ciclon e ai taramòt, an particolar al taramòt dël 2010 ch'a l'ha massà pi 'd 200.000 përson-e e dësblà la capital .

## Società e lenga
La lenga ofissial a l'é l'haitian (*kreyòl ayisyen*), parlà da tuti, e 'l fransèis . L'haitian a l'é na lenga créola ch'a ven dal fransèis con d'anfluense african-e (wolof, fon, ewe). A l'é stàit arconossù 'me lenga ofissial dël 1961 e peui con la costitussion dël 1987 .

## Organisassion polìtica e crisi atual
Haiti (nòm ofissial: **République d'Haïti / Repiblik d Ayiti**) a l'é na repùblica semipressidensial. Dòp l'assassin dël president Jovenel Moïse dël 2021, ël pais a l'é ant na crisi polìtica e 'd sicurëssa greva, con le bande armà ch'a contròlo gran part ëd la capital e a fan violassion sensa fin .

D'avril dël 2024 a l'é stàit istituì un Consèj Pressidensial ëd Transission ëd neuv mèmber . Edgard Leblanc Fils a l'é stàit pressident dël consèj fin a otóber 2024, quand a l'é stàit sostituì da Leslie Voltaire . Ël prim ministr a l'é Fritz Belizaire (dal 2024), ma sò nòm a l'ha provocà dissens ant ël consèj . Haiti a l'é 'l pais pì pòver d'América e un dij pì pòver dël mond .
Belize

Ël **Belize** a l'é un pais dl'América central.

A confin-a con Méssich e Guatemala e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich (Mar dij Caràib).
La capital a l'é Belmopan.
A l'ha na surfassa ëd 22.966 km² e a conta anviron 315.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria
Ël Belize a l'é stàit un possediment dël Regn Unì, con ël nòm ëd *Honduras Britànich*, fin al 1981, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Ël Belize a l'é un pais dël Commonwealth e 'l cap dlë stat a l'é ancora l'argin-a dël Regn Unì, Carl III dël Regn Unì.
Ël prim ministr a l'é Johnny Briceño (dal 2020).

Categorìa:América central
Méssich

Ël **Méssich** a l'é un pais dl'América Setentrional. A confin-a con jë Stat Unì a nòrd, con l'Océan Passìfich a òvest, con l'Océan Atlàntich (Gòlf dël Méssich) a est, con Guatemala e Belize a sud. La capital a l'é Sità dël Méssich. A l'ha na surfassa d'1.972.550 km² e na popolassion d'apopré 110 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva

## Stòria
Ël Méssich a l'é indipendent dal 1821 cand, ai 24 fërvé, a l'ha diciairà soa indipendensa da la Spagna.

## Organisassion polìtica e aministrassion
Ël Méssich a l'é në stat federal formà da 31 stat e da 'n distret federal ch'a conten la capital e ch'a l'é governà diretament dal govern central.
Ël president nùmer 66 dël Méssich a l'é Andrés Manuel López Obrador  ,(dal 1m dë dzèmber 2018).






## Anliure esterne
Guatemala

Ël **Guatemala** a l'é un pais dl'América central.

A confin-a con Méssich, Belize, Honduras e El Salvador e a l'é bagnà da l'Océan Pacìfich e da l'Océan Atlàntich (Mar dij Caràib).
La capital a l'é Sità ëd Guatemala.
A l'ha na surfassa ëd 108.890 km² e a conta anviron 18 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
Ël Guatemala (nòm ofissial: **República de Guatemala**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Bernardo Arévalo, (dal 2024).
El Salvador

**El Salvador** a l'é un pais dl'América central.

A confin-a con Guatemala e Honduras e a l'é bagnà da l'Océan Passìfich.
La capital a l'é San Salvador.
A l'ha na surfassa ëd 21.040 km² e a conta anviron 6.900.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
Ël Salvador (nòm ofissial: **República de El Salvador**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Claudia Rodríguez de Guevara ( dal 2023).
Barbados

**Barbados** a l'é un pais dij Caràib.

La capital a l'é Bridgetown.
A l'ha na surfassa ëd 430 km² e a conta anviron 280.000 abitant.

## Anté ch'as treuva


Lë stat a l'é formà mach da l'omònima ìsola.

## Stòria
Barbados a l'é stàit un possediment dël Regn Unì dal 1625 fin al 1966, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Barbados a l'é un regn dël Commonwealth Ël president a l'é a Sandra Mason (dal 2021).
Ël prim ministr a l'é Mia Mottley (dal 2018).

Categorìa:América caraìbica

Categorìa:Ìsole dl'América central
Antigua e Barbuda

**Antigua e Barbuda** a l'é un pais dij Caràib.

La capital a l'é Saint John's.
A l'ha na surfassa ëd 442 km² e a conta anviron 83.000 abitant.

## Anté ch'as treuva


Lë stat a l'é formà da le doi ìsole ëd Antigua e Barbuda e da vàjre isolòt nen abità.

## Stòria
Antigua e Barbuda a l'é stàit un possediment dël Regn Unì fin al 1981, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Antigua e Barbuda a l'é un regn dël Commonwealth e l'argina a l'é Elisabeta II dël Regn Unì.
Ël Prim Ministr a l'é Gaston Browne (dal 2014).

Categorìa:América caraìbica
Bahamas

Le **Bahamas** a son un pais dij Caràib.

La capital a l'é Nassau.
A l'han na surfassa ëd 13.878 km² e a conto anviron 330.000 abitant.

## Anté ch'as treuvo


Lë stat a l'é formà da un arsipélagh ëd 700 ìsole ant l'Océan Atlàntich, a est dla Florida (Stat Unì), a nòrd ëd Cuba e a òvest ëd l'ìsole Turks e Caicos.

## Stòria
Le Bahamas a son stàite un possediment dël Regn Unì dal 1783 fin al 1973, quand a l'han otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Le Bahamas (nòm ofissial: **Commonwealth of the Bahamas**) a son un regn dël Commonwealth e l'argina a l'é Carl III dël Regn Unì. 
Ël prim ministr a l'é Philip Davis (dal 2021).

Categorìa:América caraìbica

Categorìa:Ìsole dl'América central
Repùblica Duminican-a

La **Repùblica Duminican-a** a l'é un pais dij Caràib.

A confin-a a **òvest** con **[[Haiti]]**, l'ùnich pais ch'a confin-a, e a l'é bagnà a **nòrd** da l**'[[Océan Atlàntich]]** e a **sud** dal **[[Mar dij Caràib]]**.

La capital a l'é **[[Santo Domingo]]** (apopré 3 milion d'abitant ant l'àrea metropolitan-a).

A l'ha na surfassa ëd **48.730 km²** e a conta anviron **10,5 milion d'abitant** (2022).

## Anté ch'as treuva

La Repùblica Duminican-a a òcupa la **part oriental ëd l'ìsola d'[[Hispaniola]]**, la sconda pì granda ëd le Antile.

### Geografia
Ël teritòri a l'é motobin varià, con:
* **Montagne**: la **Cordijera Sentral**, andoa as treuva ël **Pico Duarte** (3.098 m), ël pì àut dij Caràib.
* **Val**: la **Val dël Cibao** (region fèrtil d'agricoltura).
* **Còste**: vàire spiage famose (Punta Cana, Bávaro, Puerto Plata).
* **Lagh e fium**: ël **Lagh Enriquillo**, un gran lagh salà sota 'l livel dël mar.

Ël clima a l'é **tropical**, con na stagion dle pieuve (magg-otóber) e na stagion sëcca (novèmber-avril).

### Stòria
L'ìsola d'Hispaniola a l'é stàita la **prima tèra american-a colonisà da Cristòfo Colomb** (1492). Santo Domingo a l'é la **prima sità fondà da j'Europengh ant j'Amériche** (1496). La part oriental a l'é restà sota contròl spagneul, mentre la part ossidental (Haiti) a l'é dventà colònia fransèisa. Dël **1821**, la Repùblica Duminican-a a l'ha proclamà soa indipendensa da la Spagna, ma a l'é stàita ocupà da Haiti (1822-1844). Ël **27 ëd fërvé 1844**, a l'ha otnù l'indipendensa definitiva. A l'ha patì vàire ocupassion (Stat Unì 1916-24) e ëd régim ditatoriaj, ël pì longh col ëd **Rafael Trujillo** (1930-1961). Dël 1965, al'é sta-ie n'antërvent militar american-a, e dël 1966 a l'é ancaminasse na fase democràtica, bele che con d'instabilità.

## Organisassion polìtica
La Repùblica Duminican-a (nòm ofissial: **República Dominicana**) a l'é na **[[repùblica]] pressidensial**.

Ël president (a ancheuj) a l'é **Luis Abinader** (Partì Rivolussionari Modern, dal 2020).

Ël parlament (Congrès Nassional) a l'é bicameral: Senà (32 mèmber) e Càmara dij Diputà (190 mèmber).

Ël pais a l'é dividù an 31 provinse e 'l Distret Nassional (Santo Domingo).

### Economìa
L'economìa as basa dzortut an sël:
* **Turism**: un dij pòst pì visità dij Caràib.
* **Servissi** (surtut 'd comunicassion e finansa).
* **Industrie**: sede ëd gròsse *zòna franca* për la produssion ëd vestiari, caussature, eletrònica.
* **Agricoltura**: cana da sùcher, cafè, tabach, banane.
* **Min-e**: òr, argent, nichel.
A l'é 'n pais a finansa mesan-àuta ma con 'd **disugualianse socio-economiche forte**.

### Coltura e società
La coltura duminican-a a l'é na **mës-cia d'anfluense spagneule, african-e e indìgene** (taino). La mùsica e la dansa (merengue, bachata) a son motobin spantià. La **religion** prinsipal a l'é 'l Catolicésim. La lenga ofissial a l'é lë **spagneul**. La popolassion a l'é motobin mës-cià: **metiss** (73%), nèir (16%), bianch (11%). A l'ha 'n problema grand con l**'emigrassion** (milion ëd duminican an USA) e l**'imigrassion da Haiti**.


Categorìa:América caraìbica