open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cesa ëd San Filibert ëd Pela

La **cesa ëd San Filibert** ëd Pela (*Chiesa di San Filiberto*) a armonta a la metà dël sécol ch'a fa XI ant lë stil romànich.
La fassada a l'é simplia a caban-a e l'anterior a l'ha màch una navà. 

‎

Filibert ëd Pela
Cesa ëd San Quìrich dël Dòm

La **Cesa ëd San Quìrich** dël Dòm (Domodossola) (*Chiesa di San Quirico*) a armonta al sécol ch'a fa XI ant lë stil romànich.
La fassada a l'simplia a caban-a e l'anterior a l'ha màch na navà e a l'é motobin decorà da fresch dij sècoj ch'a fan XIV e XV. 

San Quirich dël Dòm
Categorìa:Architetura romànica
Little Big

Ij **Little Big** a son na formassion rave/pop punk formasse a San Peroborgh (Russia) dël 2013. Ij mémber dla banda a son: Il'ja Prusikin, Sergej Makarov, Sof'ja Tajurskaja e Anton Lissov.

La formassion a l'era conossù për canson *[[Skibidi]]* e *[[Faradenza]]* (2018).

## Àlbom ant jë studi
* *With Russia From Love* (2014)
* *Funeral Rave* (2015)
* *Antipositive, Pt. 1* (2018)
* *Antipositive, Pt. 2* (2018)

## Arferiment


Categorìa:Formassion musicaj pop
Categorìa:Formassion musicaj dla Russia
Cesa ëd Santa Marìa ëd Santa Marìa (VB)

La **cesa ëd Santa Marìa ** ëd Santa Marìa (*Chiesa di Santa Maria Assunta*) a armonta a la metà dël sécol ch'a fa XI ant lë stil romànich ma, al dì d'ancheuj, as mostra an stil baròch classic an essend stàità costrua torna antrames 1733 e 1742.
La fassada a l'é motobon decorà e l'anterior a l'ha màch una navà. 

‎

Santa Marìa ëd Santa Marìa
Mikoyan-Gurevich MiG-23

Ël **Mikoyan-Gurevich MiG-23** (Микояна и Гуревича МиГ-23), stranomà dla NATO *"Flogger"*, a l'é un avion militar a reassion supersonich fabricà an Union Soviética a la mità dij j'agn '60.
A l'ha fàit ël prim vòl dël 1967 e a l'é intrà an servissi dal 1970.
Soa produssion a l'é stàita ëd 5.047  esemplar e a l'é an servissi al dì d'ancheuj an motoben  Pais del Mònd.

Categorìa:Avion militar
Boeing 737

Ël **Boeing 737** a l'é n'avion 'd linia ëd mojen dimension a doi motor, costruì ant jé Stat Unì. 

Ël prim vòl dël protòtip a l'é stàit dël 9 avril 1967 (737-100) e a l'é intrà an servissi dël 10 ëd fërvè 1968 con la Lufthansa.
Fin al di d'ancheuj a son stàit construì 10.478 Boeing 737.

Categorìa:Avion
Musé ëd stòria natural Faraggiana Ferrandi

Ël **Musé ëd stòria natural Faraggiana Ferrandi** as treuva a Noara, an provincia ëd Noara.
A l'é lë sgond musé ëd stòria natural dël Piemont apres col ëd Turin.
A l'é stàit fondà ant ël 1959 da la donassion dla famija Faraggiana dzortut Catherine Faraggiana Ferrandi e ël so fieul Alessandro (1876-1961).
La colession a conta 2500 tòc, dont coj an esposission a son anviron 450.

stòria natural Faraggiana Ferrandi
Categorìa:Noara
Fiat G.55

Ël **Fiat G.55** a l'é n'avion da cassa a un pòst italian ëd la Sconda guèra mondial.
A l'era motorisà con ël motòr Daimler-Benz DB 605 prodovù an licensa e l'ha volà la prim-a vira dël 1942 an intrand an servissi dal 1943 fin al 1948 an Italia.
A l'é stait dovrà dzortut dla Regia Aeronautica e da la Luftwaffe durant l'ultima pàrt dla Sconda guera mondial e apress. A l'é stait prodovù màch an 720 esemplar. 
Apress la guèra, cheich esemplar ëd Fiat G.55 a son stàit vendù a l'Argentin-a, a l'Egit e a la Siria.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Macchi C.205V

Ël **Macchi C.205V**, stranomà *Veltro* a l'é n'avion da cassa a un pòst italian ëd la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 1942 e a l'é intrà an servissi dal 1943 fin al 1947 an Italia e al 1950 an Egit.
A l'é stait dovrà dzortut da la Regia Aeronautica e da la Luftwaffe durant l'ultima part ëd la Sconda guèra mondial e apress. A l'é stait prodovù màch an 252 esemplar. Soa lestëssa màssima a l'era ëd 656 Km/h.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
McDonnell Douglas F-15 Eagle

Ël **McDonnell Douglas F-15 Eagle** a l'é un avion militar a reassion supersonich fabricà ant jë Stat Unì ant j'agn '70.
A l'ha fàit ël prim vòl dël 1972 e a l'é intrà an servissi dal 1976.
Soa produssion a l'é ëd 1.230 esemplar e a l'é an servissi al dì d'ancheuj an motobin pais dël mond.
Ël McDonnell Douglas F-15 Eagle a peul volé a n'andi ëd Mach 2.5.

Categorìa:Avion militar
Reggiane Re.2005

Ël **Reggiane Re.2005**, stranomà *Sagittario* a l'é n'avion da cassa a un pòst italian ëd la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prim-a vira dël 1942 e ij pòch esemplar prodovù a son restà an servissi dal giugn 1943 fin a l'armistissi dël stèmber 1943.
A l'é stait dovrà màch dla Regia Aeronautica.
A l'é stait prodovù màch an 32 esemplar. 

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Reggiane Re.2001

Ël **Reggiane Re.2001**, stranomà *Falco II* a l'é n'avion da cassa e cassa-bombardier a un pòst italian ëd la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prim-a vira dël 1940 e a l'é intrà an servissi dal 1942 fin al 1945 an Italia.
A l'é stait dovrà màch dla Regia Aeronautica durant l'ultima pàrt dla Sconda guera mondial. A l'é stait prodovù màch an 237 esemplar. 

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Cesa ëd San Gioann al Mont ëd Quaron-a

La **Cesa ëd San Gioann al Mont** ëd Quaron-a (VC), (*Chiesa di San Giovanni al Monte*) a armonta al sécol ch'a fa V ant lë stil romànich e a l'é stàita costruìa ansima a un vej tempio roman.
La fassada a l'simplia e l'anterior a l'ha doe navà e a l'é motobin decorà da fresch dij sècoj ch'a fan XIII, XIV e XV. 

Gioann al Mont
Categorìa:Quaron-a
Musé Calderini

Ël **Musé  Calderini** as treuva a Varal, an provincia ëd Vërsèj.
A l'é stàit fondà ant ël 1867 e ciamà an onor ëd Pietro Calderini (Ël Borgh, 8 novèmber 1824 - Varal, 19 magg 1906), prèive e naturalista dla Valsesia.
A conten motobin tòch ëd siensa natural e d'archeologìa.

Calderini
Categorìa:Varal
Musé dlë Spassacamin

Ël **Musé dlë Spassacamin** as treuva a Santa Marìa, an provincia dël Verban-Cusi-Òssola.
A l'é stàit fondà ant ël 1983 e arnovà dël 2005.
Ël musé a l'é dedicà a jë spassacamin, 'na pofession tradissional dla Val Vigess.

Spassacamin
Categorìa:Santa Marìa (VB)
Nikita Sergeevič Chruščëv

**Nikita Sergeevič Chruščëv** (an lenga russa:Никита Сергеевич Хрущёв), (Kalinovka, 15 avril 1894 - Mosca, 11 stèmber 1971) a l'é stàit un militar e òm polìtich soviétich, segretari general dël Partì Comunista soviétich dal 1953 al 1964.

Chruščëv|Nikita Sergeevič
Leonid Il'ič Brežnev

**Leonid Il'ič Brežnev** (an lenga russa:Леонид Ильич Брежнев), (Kamenskoe, 19 dzèmber dël 1906 - Mosca, 10 novèmber 1982) a l'é stàit un militar e òm polìtich soviétich, segretari general dël Partì Comunista soviétich dal 1964 al 1982.

Brežnev|Leonid Il'ič
Musé cìvich archeològich e ëd siense naturaj Federico Eusebio

Ël **Musé cìvich archeològich e ëd siense naturaj Federico Eusebio** as treuva a Alba, an provincia ëd Coni.
A l'é stàit fondà ant ël 1972 e ciamà an onor ëd Federico Eusebio (1852-1913) archeologh e stòrich albeis.

cìvich archeològich e ëd siense naturaj Federico Eusebio
Categorìa:Alba
Musé d'archeologìa e paleontologìa Carlo Conti

Ël **Musé d'archeologìa e paleontologìa Carlo Conti** as treuva al Borgh Sesia, an provincia ëd Vërsèj.
A l'é stàit fondà ant ël 2007 e ciamà an onor ëd Carlo Conti (1880-1974) scultor e responsàbil dal 1923 al 1954 dl'intendensa archelògica dël Piemont.

archeologìa e paleontologìa Carlo Conti
Categorìa:Ël Borgh Sesia
Jurij Vladimirovič Andropov

**Jurij Vladimirovič Andropov** (an lenga russa: Ю́рий Влади́мирович Андро́пов), (Nagutskoe, 15 giugn dël 1914 - Mosca, 9 fërvé 1984) a l'é stàit un militar e òm polìtich soviétich, segretari general dël Partì Comunista soviétich dal 1982 a l'inissi dël 1984, për màch 15 meis.

Andropov|Jurij Vladimirovič
Konstantin Ustinovič Černenko

**Konstantin Ustinovič Černenko** (an lenga russa: Константи́н Усти́нович Черне́нко), (Bol'šaja Tes', 24 stèmber dël 1911 - Mosca, 10 mars 1985) a l'é stàit un òm politch soviétich, segretari general dël Partì Comunista soviétich da l'inissi dël 1984 al mars dël 1985, për màch 13 meis.

Černenko|Konstantin Ustinovič
Michail Gorbačëv

**Michail Sergeevič Gorbačëv** (an lenga russa: Михаил Сергеевич Горбачёв), (Privol'noe, 2 ëd mars dël 1931 - Mosca, 30 òst 2022) a l'é stàit un òm politch soviétich, segretari general dël Partì Comunista soviétich dal mars dël 1985 al 25 dë dzèmber dël 1991.
Dël 1990, Gorbachev a l’ha vagnà ël Premi Nobel për la Pas. 

Gorbačëv|Michail Sergeevič
Gorbačëv|Michail Sergeevič
Musé dël parapieuva e dël para-sol

Ël ** Musé dël parapieuva e dël para-sol** a s'treuva a Gignés an provincia dël Verban-Cusi-Òssola.
A l'é ël sol musé dël Mònd dedicà a cost utiss e a l'é stàit fondà dël 1939 për inissiativa ëd Igino Ambrosini (1883 - 1955).
La collession a conta anviron 1.500 tòch.

parapieuva e dël para-sol
Categorìa:Gignés
Musé etnogràfich e dj'istrument musicaj a fià

Ël **Musé etnogràfich e dj'istrument musicaj a fià** as treuva a Quarnà 'd Sota an provincia dël Verban-Cusi-Òssola. 
Ël musé a l'é stàit fondà dël 1989.

etnogràfich e dj'istrument musicaj a fià
Categorìa:Provinsa dël Verban-Cusi-Òssola
Musé dël risparmi ëd Turin

Ël **Musé dël risparmi** as treuva a Turin an provincia ëd Turin. 
Ël musé a l'é stàit fondà dël 17 avril 2012 për inissiativa dël grop bancari Intesa Sanpaolo.

risparmi
Musé cìvich Antonino Olmo ëd Savian

Ël **Musé cìvich Antonino Olmo** a l'é 'n musé d'art e stòria local, ospità ant ël vèj Convent ëd San Fransesch a Savian. Ant jë spassi dla cesa 'd San Fransesch as treuva la gipsoteca dedicà a lë scultor Davide Calandra.

## Stòria
Ël convent ëd San Fransesch a l'é stàit edificà ant ël sènter stòrich ëd Savian për volèj dij Pare Minor Osservant ëd l'Órdin Fransescan ant j'agn antra 1661 e 1670. L'edifissi atual as presenta 'me na costrussion a doi pian dantorn a 'n quadripòrti con giardin sentral che a forma 'n chiòstr grassios. Sota al pòrti e ant l'andron a-i son 32 lunëtte frescà con episòdi dla vita dij sant e màrtir fransescan, realisà a l'inissi dël Setsent. Dël 1670 a l'é anandiasse la costrussion ëd la cesa, ultimà vàire desen-e d'agn pì tard e consacrà dël 1743. Dël 1802, con le sopression napoleòniche dj'órdin religios, ij monio a son stàit slontanà e 'l convent a l'é vnù sede dla Sot-Prefetura e dla Lògia Massònica, mentre che la cesa a l'é stàita dëstinà a magasin militar për ël foragg. Dël 1816 ij Fransescan a son rintrà ant ël convent e a son angagiasse ant la ristruturassion ëd l'edifissi, con la costrussion dël logià an sla piassëtta. Dël 1866, për efet ëd le lèj Rattazzi dël 1855, ij frà a l'han torna dovù lassé 'l convent, costa vira an manera definitiva. L'edifissi a l'é stàit adibì a j'impiegh pì svarià: depòsit provincial për la sal e ij tabach, caserma, convit cìvich, fin-a caserma dle guardie dël feu. D'apress a 'n perìod d'abandon, dël 1968 l'Aministrassion Comunal a l'ha deliberà d'arcuperé ij locaj dël convent për la sistemassion dël Musé Cìvich, inaugurà dël 1970 al pian tèra e al prim pian. La gipsoteca Davide Calandra a l'é stàita durbìa dël 1973 ant la vèja cesa 'd San Fransesch. Ël compless a l'é stàit restaurà ant j'agn 2000-2005; an sle vòlte dla cesa a son stàit arcuperà j'afresch dël pitor Antonio Cuniberti (1713-1753) ëd Racunis, ant ël refetòri a son stàit restaurà j'afresch a tema alimentar dël pitor Giuseppe Nuvolone, datà 1681. Dël 2009 a l'é stàita alestìa l'Antica Botega dlë Spëssiari che un temp as trovava ant l'Ospidal ëd la SS. Nonsià ëd Savian.

## Le Colession

Al pian tèra:

* Lapidari (lastra tombal longobarda del *presbiter Gudiris*) e repert archeològich;
* Arlev ëd la sità 'd Savian (1817);
* Antica Spëssiarìa Ospidalera;
* Gipsoteca Davide Calandra: calch, sbossèt, modej an giss e an tèra cheuita, antra ij quaj ël calch dël lambris ëd l'aula 'd Montecitòri a Roma.

Al prim pian:

* Sale dla donassion Pensa ëd Marsaja - Frutteri ëd Costiòle (trìtich fiamengh con le "Stòrie 'd Giòb", "Crocifission" ëd Defendente Ferrari, sculture e tablò dij sécoj ch'a fan XVI-XVIII);
* Pinacoteca: piture dj'artista dla scòla 'd Savian dël sécol ch'a fa XVII (Giovanni Antonio Molineri, Jean Claret, Sebastiano Carello);
* Salëtte d'argoment vari: gràfica, téssil, oget devossionaj dij sécoj ch'a fan XVII-XIX;
* Colession Attilio Bonino (pitura e scultura piemontèisa antra Eutsent e Neuvsent);
* Art contemporània (art programà e sperimental ëd j'agn '60/'70).

Antonino Olmo
Categorìa:Savian
Santuari dla Valsorda

Ël **Santuari dla Valsorda** as treuva ant la comun-a ëd Garess; a l'é dedicà a Marìa e a l'é situà a 621 méter d'autëssa.

A l'é stàit fondà për vardé un ritrat ëd la Madòna con ël Cit ëd scòla toscan-a dël secol ch'a fa XVI, ch'a l'é chërdù miracolos. La cita cesa veja a l'é dël sécol ch'a fa XV, la granda cesa neuva a l'é dël prinsipi dël Neuvsent.

Categorìa:Cese dël Piemont
Categorìa:Provinsa ëd Coni
Pont vej (Ivrèja)

Ël **Pont vej** as treuva ant la comun-a d'Ivrèja e a passa ansima a la Deura Bàutia.

A armonta a l'ann 1716 e a l'é stàit slargà dël 1830.

Categorìa:Pont d'Italia
Categorìa:architetura d'Ivrèja
Categorìa:Deura Bàutia
Palass ëd Sità (Ivrèja)

Ël **Palass ëd Sità**, sede dla cà comunal, a l'é stàit batì a Ivrèja a parte dal 1758, su progèt ëd l'architet Pietro Felice Bruschetti o ëd l'angigné Giovanni Battista Borra ant ël clàssich stil baròch.
A resta an piassa 'd Sità (nòm ofissial: piassa Ferruccio Nazionale).

Categorìa:Architetura d'Ivrèja
Categorìa:Palass dël Piemont
Gent

**Gent** (*Gand* an fransèis) a l’é na sità dël Belgi.

## Geografìa
Gent as treuva ant ël nòrd dël Belgi. 

Categorìa:Sità dël Belgi
Fiandre

Le **Fiandre** (*Vlaanderen* an neerlandèis, *Flandres* o *Flandre* an fransèis) a son un-a dle tre region ch'a formo ël Belgi.
Ant le Fiandre as parla ël fiamengh, na lenga ch'a smia motobin al neerlandèis.

## Geografìa
La region a conta na polpolassion ëd 6.477.804 abitant (2016) e a l'ha na surfassa ëd 13.522 km².
La capital a l'é Brussel.

Categorìa:Geografìa dël Belgi
Valònia

La **Valònia** (*Wallonië* an neerlandèis, *Wallonie* an fransèis) a l'é un-a dle tre region ch'a formo ël Belgi.
Ant la Valònia as parla ël fransèis.

## Geografìa
La region a conta na polpolassion ëd 3.602.216 abitant (2016) e a l'ha na surfassa ëd 16.844 km².
La capital a l'é Namur.

Categorìa:Geografìa dël Belgi
Region ëd Brussel

La **Region ëd Brussel** (*Brussels Hoofdstedelijk Gewest* an neerlandèis, *Région de Bruxelles-Capitale* an fransèis) a l'é un-a dle tre region ch'a formo ël Belgi.
Ant la Region ëd Brussel as parlo ël fransèis e ël neerlandèis.

## Geografìa

la region a conta na polpolassion ëd 1.138.575 abitant (2011) e a l'ha na surfassa ëd 161,38 km².
La capital a l'é Brussel e la region a l'é formà da 19 comun:

# Anderlecht (1070)
# Brussel (Bruxelles-Ville / Brussel-Stad) (1000, 1020, 1120, 1130, 1040, 1050)
# Ixelles (*Elsene*) (1050)
# Etterbeek (1040)
# Evere (1140)
# Ganshoren (1083)
# Jette (1090)
# Koekelberg (1081)
# Auderghem (*Oudergem*) (1160)
# Schaerbeek (*Schaarbeek*) (1030)
# Berchem-Sainte-Agathe (*Sint-Agatha-Berchem*) (1082)
# Saint-Gilles (*Sint-Gillis*) (1060)
# Molenbeek-Saint-Jean (*Sint-Jans-Molenbeek*) (1080)
# Saint-Josse-ten-Noode (*Sint-Joost-ten-Node*) (1210)
# Woluwe-Saint-Lambert (*Sint-Lambrechts-Woluwe*) (1200)
# Woluwe-Saint-Pierre (*Sint-Pieters-Woluwe*) (1150)
# Uccle (*Ukkel*) (1180)
# Forest (*Vorst*) (1190)
# Watermael-Boitsfort (*Watermaal-Bosvoorde*) (1170)

Categorìa:Geografìa dël Belgi
Santuari dla Madòna dla Biola

Ël ** Santuari dla Madòna dla Biola** as treuva ant la comun-a dël Mél; a l'é dedicà a Marìa e a l'é situà a 1.160 méter d'autëssa.

A l'é stàit fondà për celebré n'aparission ëd la Madòna. La cesa a l'é dël sécol ch'a fa XII e a l'é stàita angrandìa dël sécol ch'a fa XIX.

Categorìa:Cese dël Piemont
Categorìa:Provinsa ëd Coni
Namur

**Namur** (*Namen* an neerlandèis) a l’é 'na sità dël Belgi.

## Geografìa
Namur a l'é apoprè al centr geogràfich dla Valònia dont a l'é capital.

## Galèria

File:01-Namur-290305_(5)_JPG.jpg|Panorama dla sità 
File:01-Namur-290305 (3).jpg|La Mosa, ël *pont de Jambes* e la *Citadelle*

## Anliure

* Namur, Capital d'la Valònia

Categorìa:Sità dël Belgi
Stephen Foster Briggs

**Stephen Foster Briggs** (Watertown, 4 dë dzèmber 1885 – 16 d'otóber 1976) a l’é stàit n'antrepreneur american avosà për avèj fondà, ansema a Harold Meade Stratton l'indùstria Briggs & Stratton. 

Foster Briggs, Stephen
Harold Meade Stratton

**Harold Meade Stratton** (Troy Center, 12 ëd novèmber 1879 – Milwaukee 14 ëd mars 1972) a l’é stàit n'antrepreneur american avosà për avèj fondà, ansema a Stephen Foster Briggs l'indùstria Briggs & Stratton. 

## Anliure
*University of Wisconsin Biografìa

Meade Stratton, Harold
Cesa ëd San Pé e Pàul (Bolengh)

La **Cesa ëd San Pé e Pàul** ëd Bolengh (TO) a armonta al sécol ch'a fa X e a l'é stàita costruìa ant lë stil romànich andoa ch'a j'era ël vej borgh ëd Pessan, pais al dì d'ancheuj dësabità.
La fassada a l'ha un cioché sentral, l'anterior a l'ha màch na navà e a l'é motobin decorà da fresch dij sècoj ch'a fan XIV e XV. 

‎

Cesa ëd San Pé e Pàul (Bolengh))
Castel dël Vësco (Albian)

Ël **Castel dël Vësco**, sede dël vësco, a l'é stàit batì a Albian a parte dal sécol ch'a fa X e le prim-e testimonianse a armonto al 6 luj 1000 quand l'imperador Otòn I a dagh an concession ël castel ai vësco d'Ivrèja. 
Dël 1326 ël neuv vësco d'Ivrèja, Palladio Avogadro, a l'ha decidù ëd doné ël castel al prinsi Filip I ëd Savòja-Acaja ma a la fin dël midem sécol ël castel a arven torna ai vësco d'Ivrèja.
Ël castel a l'é stàit tramudà vàire vire durant ij sécoj, l'ultima a l'inissi dël secol ch'a fa XIX.

Vësco
Categorìa:Albian
Castel ëd Pomar

Ël **Castel ëd Pomar** a l'é stàit batì a Pomar dai marchèis ëd Monfrà a parte dal sécol ch'a fa XII.
Dël 1637 a l'ha avù motoben ëd darmagi durant la guèra franch-ëspagneula e a parte dal 1685 a l'é stàit torna an gran part arcostruì da la famija Ardizzone.
Ël castel a l'é stàit tramudà vàire vire durant ij sécoj, l'ùltima a la metà dël secol ch'a fa XIX dal marchèis e senator Rolando Giuseppe dalla Valle; soe part pì originaj a son le tre tor.

Categorìa:Castej dël Piemont
Santuari ëd Santa Cristin-a (Vërzeul)

Ël **Santuari ëd Santa Cristin-a** as treuva antrames a le comun-e ëd Vërzeul e Pagn, an provincia ëd Coni; a l'é dedicà a Santa Cristin-a.

A l'é stàit fondà për inissiativa dël Beà Aymon Taparelli (1398-1495). La cesa a l'é dël sécol ch'a fa XIV e a l'é stàita angrandìa dël sécol ch'a fa XIX.
L'Interior a l'hà màch na navà.

Categorìa:Cese dël Piemont
Categorìa:Provinsa ëd Coni
Ospidal Magior ëd Crema

L**'Ospidal Magior ëd Crema** a l'è n'ospidal ëd Crema, ant la provincia ëd Cremon-a, fondà dël 1351 col nòm ëd *Domus Dei* da la nobiltà cremasca e da Bernabò Viscont. Fin-a al 1968 a l'avìa 'ndrinta la gran part dj'istitut ëd cura dla sità, peui dëscorporà con la costrussion ëd na strutura neuva. 
L'asienda ospidalera dël dì d'ancheuj a l'é stàita fondà dël 1998 con decret dël President ëd la Lombardìa e dal 2015 a l'é n'Asienda sòcio-sanitaria teritorial ant la neuva strutura ëd la sanità lombarda.

## Bibliografìa
*Istituti di Ricovero di Crema

## Anliure esterne
*Sit offisial

Categorìa:Ospissi
Tor ëd San Stevo (Ivrèja)

La **Tor ëd San Stevo** a l'é stàita batìa a Ivrèja a parte da l'ann 1044 'me cioché dla cesa dla veja abassìa ëd San Stevo, fondà dël 1041 për vorèj dël vësco d'Ivrèja Enrich II.
A l'é ant lë stil romànich.
La cesa a l'é stàita dëstruvùa dai fransèis dël 1558; ël rest ëd l'abassìa a l'é stàita dëstruvù dël 1757.

 

Categorìa:Architetura d'Ivrèja
Castel d'Ivrèja

Ël **Castel d'Ivrèja**, stranomà *ël castel da le rosse tor* a l'é stàit batì a parte da l'ann 1358 a Ivrèja da l'architet Ambrogio Cognone, për inissiativa ëd Medeo VI, cont ëd Savòja, stanomà ël *Cont Verd*.
Ij travaj, che a l'han impegnà ëdcò 1000 ovrié, a son finì dël 1395.
Ël castel a l'avìa quatr tor, ma un-a, dovrà 'me magasin për póer da sparé a l'é s-ciopà dël 1676 durant un orissi.

Ivrèja
Categorìa:Architetura d'Ivrèja
Laboratori Musé Tecnologicament

Ël **Laboratori Musé Tecnologicament** (*Laboratorio Museo Tecnologicamente* an italian) a l'é un musé d'Ivrèja dedicà a la stòria dl'Olivetti e pì an general dj'ordinator e dle màchine da scrive.

Dedicà a Natale Capellaro, a l'è stait fondà ant ël 2005 e an soa collession a-i son dij tòch arnomà tanme la Protin-a, la pì part dj'ordinator personaj dla Olivetti, la Divisumma 14 e l'Elea 9003.

## Anliure an sla ragnà
*Ël sit ofissial

Categorìa:Ivrèja
Neuva Caledònia

La **Neuva Caledònia** a l'é na Coletività fransèisa d'Oltramar.

La capital a l'é Nouméa.
A l'ha na surfassa ëd 245.580 km² e a conta anviron 245.580 abitant.

Categorìa:Possediment dla Fransa
Castel ëd Ròpo

Ël **Castel ëd Ròpo** a l'é stàit batì a Ròpo dai cònt Bichieri a parte dal sécol ch'a fa XII andoa a j'era già 'na fortificassion pì veja.
Ël castel a l'é stàit tramudà vàire vire durant ij sécoj, l'ùltima dël 1836.

Ròpo
Oviedo

**Oviedo** (*Uviéu* an asturian) a l’é na sità dël Regn dë Spagna capital dl'Asturie.

A l’ha una popolassion ëd 224.005 abitant.

## Leu d'anteresse

### Monument pi amportant

* Catedral
* Cesa ëd Santa Maria del Naranco

Categorìa:Sità spagneule
Cesa ëd San Ròch (Mongrand)

La **Cesa ëd San Ròch** ëd Mongrand (Biela) a armonta al sécol ch'a fa XVII e a l'é stàita costruìa ant lë stil baròch andoa ch'a j'era già n'oratori dedicà a San Ròch, protetor contra la pest.
L'anterior a l'é frescà e a l'ha màch na navà con capele lateraj. 

‎

Ròch (Mongrand))
Vò (Torton-a)

Vò (*Vhò* an Tortonèis) a l'é na frassion dël comun ëd Torton-a ëd 1.468 abitant, ant la provincia ëd Lissandria.

## Anliure esterne
* italia.indettaglio.it/vho

Categorìa:Torton-a
Categorìa:Frassion dla provincia ëd Lissandria
Cesa ëd San Giaco (Caravin)

La **Cesa ëd San Giaco** ëd Caravin (Turin) a armonta al sécol ch'a fa XII e a l'é stàita costruìa ant lë stil romànich. 
A resta an mes ai camp andoa ch'a i é un bòsch ëd carpi, an sla strà dël Santuari ëd San Giaco ëd Compostela.
L'anterior a l'é frescà e a l'ha mach na navà. 

‎

Giaco
Categorìa:Canavèis
Cesa ëd San Michel an Clìvol

La **Cesa ëd San Michel an Clìvol** as treuva davzin al Borgh d'Àles (Vërsèj) e a armonta al sécol ch'a fa VIII. A l'é stàita costruìa an stil romànich andoa ch'a j'era ël vej borgh ëd Clìvol, pais al dì d'ancheuj dësabità an essend stàit abandonà dël 1270. La cesa a l'é stàita angrandia dël sécol ch'a fa XI.    
La cesa a l'ha nen un cioché, l'anterior a l'avìa tre navà dont a na resto mach doi e a l'é motobin decorà da fresch dël sécol ch'a fa XI. 

‎

Michel an Clivol)
Cesa ëd Santa Maria e San Sir (Sal)

La **Cesa ëd Santa Maria e San Sir** as treuva a Sal (Lissandria) e a armonta ai sécoj ch'a fan XIII e XV. A l'é stàita costruìa an stil gòtich ant la part central dël borgh.
La cesa a l'ha la fassada a caban-a e un cioché dël 1704, l'anterior a l'ha tre navà e a l'é motobin decorà da fresch dij sécoj ch'a fan XV-XVI . 

‎

Maria e San Sir)
Cesa ëd Sant Emilian (Sian)

La **Cesa ëd Sant Emilian** as treuva a Sian (Vërsèj) e a l'é stàita costruìa antrames j'ann 1791 e 1820 an lë stil clàssich al centr dël borgh dont a l'é parossa.
La cesa a l'é stàita progetà da l'architet Pietro Nervi; l'anterior a l'ha un-a navà e a l'é motobin decorà. 

‎

Emilian)
Sant Rufin (Sarzòu)

Sant Rufin a l'é na frassion dël comun ëd Sarzòu (Sarsòu) ëd 117 abitant, ant la provincia ëd Lissandria.
## Anliure esterne
* italia.indettaglio.it/San Ruffino

Categorìa:Sarzòu
Tel Aviv

**Tel Aviv** (an lenga ebréa: תל אביב-יפו) a l’é na sità israelian-a. A l'ha 443.939 abitant (2017)
## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Israel
Categorìa:Sità asiàtiche
Bëcché

Ël **bëcché** (o **maslé**) a l'é tradissionalment na përson-a ancaricà ëd l'abatiment dj'animaj për la preparassion ëd la carn e dij sò derivà, e a la fin, për la vèndita. Ël bëcché a travaja e a vend la carn ant soa botega, visadì la bëccarìa.

Na vira a l'era 'l bëcché che a copava le bestie e ch'a na vendìa la carn; al di d'ancheuj j'animaj a son massà squasi mach pì ant jë stabiliment, e la bëccarìa a l'é andova ch'as vend la carn.

Categorìa:Mësté
Santuari dla Madòna dël Càrmine (Ansisa)

Ël **Santuari dla Madòna dël Càrmine** as treuva a Ansisa, an provincia d'Ast e a armonta al sécol ch'a fa XV. A l'é stàita costruvùa ant lë stil gòtich andova ch'a j'era già na cesa romànica.
La fassada a l'sìmplia e l'anterior a l'ha tre navà e a l'é motobin decorà da fresch dij sécoj ch'a fan XV e XVI. 
Dal 1964 al 1975 la cesa a l'é stàita restaurà an gavand squasi tute le decorassion baròche dël sécol ch'a fa XVIII. 
‎

Madòna dël Càrmine (Ansisa)
Palass dla Chërdensa (Ivrèja)

Ël **Palass dla Chërdensa** a l'é stàit batì a Ivrèja al prinsipi dël sécol ch'a fa XIV ant lë stil gòtich.
L'edifissi a l'ha tre pian, dont col ëd tera a l'é dotà ëd portich.
A resta an piassa dla Chërdensa, la veja piassa dël Mercà.

Categorìa:Architetura d'Ivrèja
Categorìa:Palass dël Piemont
Sukhoi Su-27

Ël **Sukhoi Su-27** (Сухой Су-27), stranomà da la NATO *"Flanker"*, a l'é n'avion militar a reassion supersònich fabricà an Russia a la fin ëd j'agn '70.
A l'ha fàit ël prim vòl dël 1977 e a l'é intrà an servissi dal 1984.
Soa produssion a l'é stàita ëd 809 esemplar e a l'é an servissi al dì d'ancheuj an chèich pais del mond. Soa lestëssa màssima a l'é ëd 2,35 Ma (mach) e so ragg d'assion ëd 1.100 km. 
Soa evolussion a l'é ël Sukhoi Su-35.

Categorìa:Avion militar
Cesa ëd San Bias (Castelneuv Belb)

La **Cesa ëd San Bias** as treuva a Castelneuv Belb, an provincia d'Ast e a armonta al sécol ch'a fa XVIII. A l'é stàita costruvùa dël 1764 ant la pàrt bàssa dël pais ant lë stil baròch.
La fassada a l'sìmplia e a l'ha 'n fresch ch'arpresenta San Bias antrames doi Angel; l'anterior a l'ha una navà e motobin capele. 

‎

Bias
Busìe

Ij **busìe** a son tìpich doss italian preparà ëd solit ant ël perìod ëd Carlevé. Ciamà ëdcò ën manere diferente ën base aj Region. La soa tradission a risal a cola dij Frictilia, ij doss frit ant ël grass che ant l'antica Roma a vnisìo preparà ant ël perìod dël calendari roman corispondent ëd la cesa Catòlica. 

## Ingredient
Euv, bur, sùcher, farin-a 

## Preparassion
La base ëd l'impast a l'é ëd farin-a, bur, sùcher, euv e ëdcò un pòch ëd licor. Dòp, l'impast a ven tajà a strissie e as peul formesse un grop o lasseje longhe come fiochet. La cotura a ven con la fricassà ch'a-j rend crocant e friàbil, adess a l'é ëdcò ëd mòda la cotura ant ël forn, considerà pì salutar. Peui as peul butesse ën sima sùcher a vel opura l'amel, la cicolata, na stissa d'alchermes o servije con ël mascarpon montà e ansucrà.

Categorìa:Mangé
Mikoyan-Gurevich MiG-25

Ël **Mikoyan-Gurevich MiG-25** (Микояна и Гуревича МиГ-25), stranomà da la NATO *"Foxbat"*, a l'é n'avion militar a reassion supersònich fabricà an Union Soviética a la metà dj'agn '60.
A l'ha fàit ël prim vòl dël 1964 e a l'é intrà an servissi dal 1970.
A peul volè a un andi ëd 3.200 km/ora (2.83 mach).
Soa produssion a l'é stàita ëd 1.140 esemplar e a resta ancora an servissi al dì d'ancheuj màch an Russia.

Categorìa:Avion militar
Fré

Ël **fré** a l'é na përson-a ch'a crea dj'oget ëd fer e d'assel, dovrand principalment dj'utiss për martlé, gaucé, tajé o comsëssìa anformé ël metal quand ch'as treuva pa ant un ëstat lìquid.

Dnans ëd l'industrialisassion, ël mësté a l'era motobin rispetà përché a l'era col dont as fasìo j'utiss, da coj për travajé la tèra, a j'arme për la guèra.

Categorìa:Mësté
Cesa ëd San Gioann Batista (Ansisa)

La **Cesa ëd San Gioann  Batista** as treuva a Ansisa, an provincia d'Ast e a armonta al sécol ch'a fa XVIII. A l'é stàita costruvùa ant lë stil baròch andova ch'a j'era già na cesa dël 1575 costruvùa da l'architet Lorenzo Piana e adnans ancora na cesa romànica dëstruvùa dël 1514, dont a resta mach ël cioché.
La fassada a l'sìmplia e l'anterior a l'ha tre navà e a l'é motobin decorà. 
Dël 2015 la cesa a l'é stàita dedicà a la "Virgo Fidelis" protetriss dij Carabinié. 
‎

Categorìa:Cese d'Ansisa
McDonnell Douglas F-4 Phantom II

Ël **McDonnell Douglas F-4 Phantom II** a l'é n'avion militar a reassion supersònich da cassa e cassa-bombardié fabricà ant jë Stat Unì a la fin dj'agn '50.
A l'ha fàit ël prim vòl dël 1958 e a l'é intrà an servissi dal 1960.
Soa produssion a l'é stàita ëd 5.195 esemplar e a l'é an servissi al dì d'ancheuj ancora an chèich pais dël mond.
Soa lëstessa màssima a l'é ëd 2.370 km/h visadì mach 2,23.

Categorìa:Avion militar
Guido Calderoli

**Guido Calderoli** (Locatello, 19 ëd giugn 1885 - ...) a l'è stait un dentista e polìtich italian.

## Biografia
A l'é laureasse a Vienna an odontoiatrìa ant ël 1924 e a l'ha creà 'na neuva "dinastia" ëd dentista ch'a va anans ëdcò ancheuj. A l'é nòno dël politich ëd la Lija Roberto Calderoli.

Ant ël 1947 a l'ha comensà a frequenté j'autonomista bergamasch lijà al Partì Republican e ant ël 1956 a l'ha fondà ël Moviment Autonomista Bergamasch e a l'é elegiù ant ël Consej Comunal 'd Bérghem.

A pija part al Moviment Autonomista Regional Padan, lià a na formassion piemontèisa e con ël Drapò coma simbol.

A ciapa gnun vot e l'é nen elegiù e ant ël 1960 la pipart dël Moviment a intra ant la Democrassia Cristian-a.

A l'ha crià la famosa imàgin ëd la "gainna di oeuv d'or"

## Ant la meisin-a
A chërdìa che la tonsillectomìa, pràtica ëd routine a soa época, a fussa na pràtica inùtil e danosa ant la pipart dij cas e sòn a l'é stait sò prinsipal camp ëd pubblicassion.

## Riferiment
*Att dël nass
*The Movimento Autonomista Bergamasco and the Lega Nord: continuities and discontinuities
*Un dentista alla vice-presidenza del Senato
*L’INTERVISTA AL VICE PRESIDENTE DEL SENATO Roberto Calderoli: “Ho sconfitto il cancro”. Il nonno “autonomista”. La Lega di Bossi e quella di Salvini

Categorìa:Òm polìtich italian (sécoj XX e XXI)
Isabelle de Charrière

**Isabelle de Charrière**, nàita **Isabella Agneta Elisabeth van Tuyll van Serooskerken**, stranomà ëdcò la Bèla ëd Zuylen (Zuilen, 20 otòber 1740 – Colombier, 27 dzèmber 1805), a l'é stàita na scritriss olandèisa naturalisà svissra. 
A 30 agn a l'ha marià Charles-Emmanuel de Charrière de Penthaz (1735–1808).
A l'ha scrivù, dzortùt an lenga fransèisa, motobin d'euvre ëd satira, teatr, pamphlet, romanz e ëdcò mùsica.
## Euvre

* *Le Noble*, cont moral, 1763
* *Lettres neuchâteloises*, novela, 1784
* *Lettres de Mrs Henley publiées par son amie*, 1784
* *Lettres écrites de Lausanne*, 1785
* *Caliste ou continuation de Lettres écrites de Lausanne*, 1787
* *Observations et conjectures politiques*, 1788
* *Lettre à M. Necker sur son administration, écrite par lui-même*, 1791
* *L’émigré*, comèdia an tre att, 1793
* *Lettres trouvées dans des portefeuilles d’émigrés*, 1793
* *Trois femmes*, novela, 1795
* *Honorine d’Userche : nouvelle de l’Abbé de La Tour* 1795
* *Sainte Anne*, 1799
* *Sir Walter Finch et son fils William*, 1806

de Charrière, Isabelle
Panera cheuita

La **panera cheuita** a l'é 'n tipo ëd bodin italian che as prepara butand ansema panera e sùcher e giontand la smens ëd la vanilia e ëdcò la còla ëd pèss për felo vnì dur ant ël frigo.

## Stòria
As trata d'un doss d'orìgin piemontèisa e as pensa che la soa surtìa as riferissa ai primi ani dël '900. Circa l'invension ëd la panera cheuita, as dis che a sìa stàit un Cusinè Coneèis ëd nom Ettore Songia, che ant la metà dij ani '60 a l'avrìa inventà l'arseta d'ës doss sì come lo cognossoma e lo mangioma ancheuj. Ël doss a l'é ëd mòda an tuta Italia, solitament as serv compagnà con fruta dël bosch, sùcher caramlà o cicolata.

## Ant ël Mond
Arsete come costa as peulo trovesse an Grecia, Fransa e Anghiltèra. Al pòst ëd la còla ëd pess quàiche arsete a dòvro ël bianch ëd l'euv për assodela. An Danimarca ël tradissional "Moos Kwit" a l'é un doss al cuciar istess a la panera cheuita, 'me ch'a l'é conossùa come arseta ëd la region Piemont. Ant j'arsetari danèis as les che l'arseta pì antica dël Moos Hwit a l'é staita scrita da Henrik Harpestraeng, mòrt ant ël 1244.

Categorìa:Mangé
Mikoyan-Gurevich MiG-17

Ël **Mikoyan-Gurevich MiG-17** (Микояна и Гуревича МиГ-15), stranomà da la NATO *"Fresco"*, a l'é stàit n'avion militar a reassion fabricà an Union Soviética a l'inissi ëd j'agn '50. A l'era n'evolussion dël Mikoyan-Gurevich MiG-15 dont a l'é pì grand.
A l'ha fàit ël prim vòl dël 1950 e a l'é intrà an servissi dal 1952.
Soa produssion a l'é stàita ëd 10.367 esemplar e a l'é stàit prodovù ëdcò an Cin-a e an Polònia.
Ël MiG-17 a resta ancora an servissi al dì d'ancheuj an Coréa dël Nòrd.

Categorìa:Avion militar
Siegfried & Roy

**Siegfried & Roy** nòm ver: **Siegfried Fischbacher** (Rosenheim, 13 giugn 1939) e **Uwe Ludwig (Roy) Horn** (Nordenham, 3 otòber 1944 – Las Vegas, 8 magg 2020), a j'ero na cobia 'd magh e animador alman-american, pi conossù për soe aparission con ij leon bianch e le tigr bianche.

Roy, Siegfried &
Roy, Siegfried &
Psathyrella panaeoloides

## Un pissacan: la Psathyrella panaeoloides

### Descrission
Capel 4-11 (20) mm ëd diaméter, semisférich a l'inissi, peui cònich; surfassa ch'a marca l'umidità, brun ross sombr quand a l'é bagnà e da giovo, peui gris brun sombr, strià për trasparensa fin-a a un ters dël capel, brun bes da sech, soagnà al bòrd da fibre dël vel bianche e ch'a dròco da giovo, bòrd seuli, aùss. Carn brunastra, maira, odor e savor ch'as sento nen. Lamele a l'inissi bes ciair, peui gris brun fin a brun porpra sombr, larghe, motobin adnà. Gamba 10-25 (40) x 1-2 (4) mm, silìndrica, fistolosa; surfassa gris brun ciair coatà da fibre bianche për ël longh.

### Ambient
A chërs soens a bocc, da rair isolà, ant ij pra maire e ant le graminose, dzor teren argilos ma 'dcò sabios. An istà, fin a la fin dla stagion. Rair.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Psathyrella panaeoloides** (Maire) Arnolds (1983)
*[= Psathyrella ovatispora A.H. Smith (1972)]

Categorìa:Psathyrella
Chiara Frugoni

**Chiara Frugoni** (Pisa, 4 fërvè 1940 - Pisa, 9 avril 2022) a l’é stàita 'na scritriss, stòrica e académica italian-a. 
Fin al 2000 a l'é stàita professorëssa ëd la Stòria dl'Età ëd mes an vaire Università italian-e dont cola ëd Roma e ëd Pisa.
Sagista, a l’ha scrivù vàire ansagg ëd stòria dl’età ëd mes, an dzorpì dij romanz ëd sucess.

A l'é laureasse an literatura dël 1964 a l'Università djë studi ëd Roma "La Sapienza" con con na tesi an sla stòria dl’età ëd mes antitolà *[[Ancontr dij tre viv e dij tre mòrt|Ël tema dij tre viv e dij tre mòrt]] ant la tradission medieval italian-a*.

Frugoni, Chiara
Università djë studi ëd Roma "La Sapienza"

L**'Università djë studi ëd Roma "La Sapienza"** a l’é un-a dlë università ëd Roma dont a l'é la pi veja an essend nassùa ant ël 1303.
  

## Organisassion
L'Università ëd Roma "La Sapienza" a conta 11 facoltà e 59 dipartiment. 

Roma "La Sapienza"
Ancontr dij tre viv e dij tre mòrt

L**'Ancontr dij tre viv e dij tre mòrt** (chèich vire ciamà 'dcò **Contrast**) a l'é 'n tema iconogràfich tìpich ëd l'Età ëd mes e present an vàire arfigurassion.

Ël tema a arpresenta tre giovo cavalié vestì da sgnor che, ant ël mes ëd na cavalcà ëd cassa, a ancontro tre cadàver an progressiv ëstat ëd decomposission, che a j'avertisso an disend o mostrand na scrita: «Lòn che vojàutri i sareve, nojàutri i lo soma adess. Chi as dësmentia ëd noi, as dësmentia ëd sé medésim».

As sa nen se la descrission ëd l'ancontr a sìa dësvlupà prima sota forma 'd pitura o an forma literaria: na prima arfigurassion dla metà dël sécol ch'a fa XIII a l'é present ant la cesa 'd Santa Maria a Atri, mentre che dël 1275 la stòria a ven descrivùa ant na conta an lenga fransèisa 'd Baudouin de Condé, trovador ëd Valenciennes, mnestrel a la Cort ëd la contëssa Margherita II dle Fiandre.

A-i è chi ch'a pensa ch'ël tema dla meditassion an sla mòrt da part dij viv a l'abia avù orìgin ant l'Asia Minor dagià ant ij prim sécoj dl'era cristian-a. Àutri stòrich a preferisso pensé che l'iconografìa a sìa nassùa an Euròpa con la difusion dij moviment pauperìstich eretical o dle predicassion dj'órdin mendicant.

## An Piemont
Ij tre viv e ij tre mòrt a son arpresentà an vàire cese dël Piemont e an particular an sle strà ch'a mnavo ij pelerin da la Fransa a Roma:

* Abassìa ëd Vessolan, Albugnan
* Cesa 'd san Lorens, La Cassa (fresch dëstacà, ancheuj an Munissipi)
* Capela dël Cont, San Gieuri
* Sacra 'd San Michel, Sant Ambreus
* Convent ëd San Fransesch, Susa

Categorìa:Art medieval
McDonnell Douglas MD-80

Ël **McDonnell Douglas MD-80** a l'é n'avion 'd linia ëd mojen dimension costruì ant jë Stat Unì. 
A l'é n'evolussion dël McDonnell Douglas DC-9. 
Ël prim vòl dël protòtip a l'é stàit dël 18 otòber 1979 e a l'é intrà an servissi dël 10 ëd otòber 1980 con la Swissair.
Fin al di d'ancheuj a son stàit construì 1.307 McDonnell Douglas MD-80.

Categorìa:Avion
Tupolev Tu-104

Ël **Tupolev Tu-104**, an lenga russa *Туполев Ту-104* stranomà da la NATO "Camel", a l'é stàit un dj prim avion passagé a reassion dël mond, fabricà ant l'Union Soviética an essend derivà dal bombardiè Tu-16 "Badger".
L'avion a l'é stàit progetà da l'OKB 156 sòta la diression ëd Andrej Nikolaevič Tupolev.
  
A l'ha fàit ël prim vòl dël 1955, a l'é intrà an servissi dal 1956 e soa produssion a l'é stàita ëd anviron 200 esemplar.

Categorìa:Avion
La Chaux-de-Fonds

**La Chaux-de-Fonds** a l'é na sità dla Svìssera, ant ël canton ëd Neuchâtel, con anviron 38.965 abitant.

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é ël fransèis.

Categorìa:Sità svìssere
Cavalier

Un **cavalier**, an piemontèis antich **sivalié** (*chevalier* an fransèis) a l'era na përson-a conferìa d'un tìtol, garantì da un rè o da un vësco. An Euròpa ant l'età ëd mes ël tìtol a l'era dàit ai bajet a caval. Ant l'àuta età ëd mes a j'ero considerà bass-a nobiltà. Ant ël perìod bass ëd l'età, ël rangh a l'era associà a l'ideal ëd cavalerìa. Sovens un cavalier a l'era un vassal ch'a servìa sò sgnor. Jë sgnor as fiusavo dij sò cavalier ch'a j'ero motobin adret ant la guèra a caval. Dal debut ëd l'età moderna ij cavalier a l'han tacà a esse vej për la guèra, tutun ël tìtol ëd cavalier l'é arstàit an quàich paìs dl'Euròpa.

Categorìa:Esèrcit
Fusil

Un **fusil** o ëdcò **s-ciòp** a l'é n'arma da feu për sparé, a ven pogià an sla spala.

Compagn dla pistòla, a l'é diferent da sa-sì përchè la còassa e la cana son motobin pì longhe.

## Stòria
Ël dëslupé dël fusil a prinsipia anviron dël XIV sécol, con ël dovré dla póer nèira mach për fosoné ij feu, ma ëdcò për sparé projetij da na cana serrala a un brus.

Le prime arme da feu portàtil, ideà durant cost sécol, a vnìvo ciamà *bombarde* visadì pëcit canon; n'àutra vërsion a l'era l*'hakbutt,* un gavel ëd bòsch andova a l'era posà un curt cilìnder ëd fer.

Con la comparsa dël moschètt e dij fusij a arcària, malgré svarià inovassion bèliche, sa arma a l'é stàita dovràla fin-a a la prima guèra mondial.

Categorìa:Arm
Spa

La **spa** a l'é n'arma bianca, a dobi taj (se mach a un fil, a esempi, a l'é un sàber) për frapé ëd quara o tajé. 

A-i son motobin dë storie an sle spa, ch'a conto dël sò prestis e dël sò ròl d'utiss legendari.

## But dla paròla
Ël mòt a ven dal latìn spatha, dovrà për ciamé le spa dij bajèt roman dël tard amperi.

## Stòria
Ij prim modej dë spa as dësvelupo ant l'età dël bronz dal pugnard, e a son an aram, dnans a j'ero fàite d'òss, material pì malfé d'anformé e le spa a sarìo stàite pì greve da porté.

Con l'antrodussion dnans ëd l'aram e apress dël bronz, a son rivà dij  pugnard pì longh.

Le prime lame a j'ero pa motobin longhe, anviron 50-90 cm.

Categorìa:Arm
Sàber

Ël **sàber** (da l'ungherèis *szablya)* a l'é n'arma bianca con la lama gàucia a un sol fil dovrà dai repart ëd cavalerìa. A l'era motobin spantià ant ël perìod ëd Napoleon.

## But
Costa arma as buta ant l'Euròpa orientala, ant ël Granducà ëd Mosca, ant ël regn d'Ungherìa, ant ij prinsipà ëd Transilvania, Moldavia e Valachia për anfluensa otoman-a. 

Dël sécol ch'a fa XVI a taca a esse dovrà an Polònia e Lituania e dël XVIII sécol ëdcò ant l'Euròpa ossidental.
Dël sécol ch'a fa XVIII, apopré tute le spa për la cavalerìa a prinsìpio a esse ciamà sàber, sia cole a lama drita che a lama gàucia. 

Ëdcò le lame da fant e da matlòt a taco a esse ciamà parèj, ëdcò se a j'ero dësvlupasse da àutr géner d'arm a lama gàucia. N'esempi a l'é ël *briquet,* spa dovrà dai fant napoleònich, che a pija sò nòm da la smijansa dël guerna-man con un brichét (*briquet* an fransèis).

Categorìa:Arm
Bataja dël Mondvì

La **bataja dël Mondvì** l'é stàita combatùa ai 20 e 21 d'avril dël 1796 tra ij fransèis dl'armà d'Italia comandà da Napoleon Bon-a-part e lòn ch'a restava dl'armà dël Regn ëd Sardegna ansema a le trupe dël general austrìach Jean Pierre de Beaulieu ch'a j'ero già stàit dërotà ant le bataje ëd Montenotte, Millesimo e Dego.

Categorìa:Bataje 'n Piemont
Tupolev Tu-134

Ël **Tupolev Tu-134**, an lenga russa *Туполев Ту-134* stranomà da la NATO "Crusty", a l'é stàit un avion passagé a reassion fabricà ant l'Union Soviética.
L'avion a l'é stàit progetà da l'OKB 156 sota la diression ëd Andrej Nikolaevič Tupolev.
  
A l'ha fàit ël prim vòl dël 1963, a l'é intrà an servissi dal 1967 e soa produssion a l'é stàita ëd 852 esemplar.

Categorìa:Avion
Boeing 777

Ël **Boeing 777** a l'é n'avion 'd linia për longhe distanse costruì ant jë Stat Unì. 

Ël prim vòl dël protòtip a l'é stàit dël 12 giugn 1994 e a l'é intrà an servissi dël 7 giugn 1995 con la United Airlines.
Fin al di d'ancheuj a son stàit construì 1.634 Boeing 777.

Categorìa:Avion
Airbus A350 XWB

L' **Airbus A350 XWB** a l'é n'avion 'd linia a doi motor për longhe distanse ëd fabricassion multinassional (Fransa, Regn Unì, Gërmania e Spagna). 

Ël prim vòl dël protòtip a l'é stàit dël 14 giugn 2013 e a l'é intrà an servissi dël 15 ëd génè 2015 con la Qatar Airways.
Fin al di d'ancheuj (2025) a son stàit construì 682 Airbus A350 XWB.

Categorìa:Avion
McDonnell Douglas DC-9

Ël **McDonnell Douglas DC-9** nassù màch 'me **Douglas DC-9** a l'é n'avion 'd linia ëd mojen dimension costruì ant jë Stat Unì. 
Ël prim vòl dël protòtip a l'é stàit dël 25 fërvè 1965 e a l'é intrà an servissi dël 8 ëd dzèmber 1965 con la Delta Air Lines.
A son stàit construì 976 McDonnell Douglas DC-9.

Soa evolussion a l'é stàit ël McDonnell Douglas MD-80. 

Categorìa:Avion
Airbus A340

L' **Airbus A340** a l'é n'avion 'd linia për longhe distanse a quatr motòr ëd fabricassion multinassional (Fransa, Regn Unì, Gërmania e Spagna). 

Ël prim vòl dël protòtip a l'é stàit dël 25 otòber 1991 e a l'é intrà an servissi dël 15 mars 1993 con la Lufthansa.
A son stàit construì 380 Airbus A340 dal 1993 al 2011.

Categorìa:Avion
Curtiss P-40

Ël **Curtiss P-40** a l'é n'avion da cassa a un pòst fabricà ant jë Stat Unì durant la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 1938 e a l'é intrà an servissi dal 1941.
A l'é stait dovrà dzortut da l'aviassion djë Stat Unì e da motobin autre aviassion alià ëd la Sconda guèra mondial dont cole dl'Union Soviética e dla Cin-a. A l'é stait prodovù an 13.738 esemplar e soa lestëssa màssima a l'era ëd 563 km/ora.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Repùblica Democràtica Alman-a

La **Repùblica Democràtica Alman-a** (*Deutsche Demokratische Republik* - *DDR*, an lenga tedesca) a l'é stàit un pais dl'Euròpa centro-oriental. 

A l'avìa na surfassa ëd 108.179 km² e a contava anviron 16.675.000 abitant (1988).
## Stòria
A l'é stàita fondà dël 1949 an separand la part dla Gërmania sota ocupassion russa apress la fin dla Sconda guèra mondial‎ e a fava part dël Pat ëd Varsavia.
Dël 1989, quand ël Mur ëd Berlin a l'é drocà, la Repùblica Democràtica Alman-a a l'hà ancomensà ël process për unisse torna a la Repùblica Federal Alman-a ch'a l'é finì ai 3 d'otóber 1990.



Categorìa:Pais dl'Euròpa
Categorìa:Stòria europenga dël 1900
Boeing B-29 Superfortress

Ël **Boeing B-29 Superfortress** a l'é stàit un bombardié strategich a quatr motòr fabricà ant jë Stat Unì durant la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 1942 e a l'é intrà an servissi dal 1944.
A l'é stait dovrà dzortut da l'aviassion djë Stat Unì e da la RAF angleisa durant la Sconda guèra mondial e apress an essend restà an servissi fin dël 1960. 
Ël Boeing B-29 a l'é stàit prodovù an 3.900 esemplar anviron e a l'é avosà ëdcò për esse stàit l'avion ch'a l'ha sgancià la bomba atòmica ansima a Hiroshima e Nagasaki.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Arado Ar 234

L**'Arado Ar 234** a l'é stàit ël prim avion bombardié a reassion dël mond, fabricà an Almagna durant la Sconda guèra mondial.
A l'ha fàit ël prim vòl dël 1943 e a l'é intrà an servissi dal 1944.
Soa produssion a l'é stàita ëd 224 esemplar dont màch 38 anviron entrà efetivament an servissi prima dla fin dla guèra.
Soa lestëssa màssima a l'era ëd 740 Km/h. 

Categorìa:Avion militar
Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Roger Vitrac

Dramaturgh e scritor surealista franseis.
**Roger Vitrac** a l'é nassù a Pinsac ai 17 ëd novèmber dël 1899 e a l'é mòrt a Paris ai 22 ëd génè dël 1952.

## Euvre prinsipaj
* *Les Mystères de l'amour*  (1927)
* *Victor ou les enfants au pouvoir*  (1928), trad. Laura Goncalez, *Victor, o I bambini al potere*, Torino: Einaudi, 1966
* *Le Coup de Trafalgar* (1934)
* *Le Camelot* (1936)
* *Les Demoiselles du large* (1938)
* *Le Loup-Garou* (1940)
* *Le Sabre de mon père* (1951) 
* *Médor* (1966) 
* *Entrée libre* (1967)

Vitrac, Roger
Stratford-upon-Avon

**Stratford-upon-Avon** a l’é 'na sità dël Regn Unì con 27.445 abitant (2011).
A l'é avosà për esse la sità andoa a l'é nàit William Shakespeare.
## Geografìa
Stratford-upon-Avon a l'é traversà dal fium Avon e a resta ant la Contà dël Warwickshire. Soa zòna oraria a l'é cola dël meridian ëd Greenwich.

Categorìa:Sità anglèise
Bristol Avon (fium)

Ël fium **Avon** ciamà ëdcò **Bristol Avon** a l'é un fium dël Regn Unì.

A nass an Anghiltèra davzin a Cotswolds ant la Contà ëd Gloucestershire.
 
Ël fium Avon a traversa le sità ëd Bath e Bristol e as campa ant l'estuari dël fium Severn apress 117 km da l'inissi.

Sò bassin idrogràfich a l’é ëd 2.308 km².

Categorìa:Fium dël Regn Unì
Bath

**Bath** a l’é 'na sità dël Regn Unì.
A l'ha 'na popolassion ëd 88.859 abitant (2011).
La sità a l'é stàita fondà da ij roman 'me *Aquae Sulis* e a l'é avosà për so stabiliment dij bagn.

 
## Geografìa
Bath a resta ant lë Sud-Ovest de l'Inglatèra e a s'treuva an sël fium Avon.
Soa zòna oraria a l'é cola dël meridian ëd Greenwich.

Categorìa:Sità anglèise
Warwickshire Avon (fium)

Ël fium **Warwickshire Avon** a l'é un fium dël Regn Unì che a nass avzin Naseby an Northamptonshire.
 
Ël fium Warwickshire Avon a traversa la sità ëd Stratford-upon-Avon e as campa ant ël Severn apress 137 km da l'inissi.

Sò bassin idrogràfich a l’é ëd 2.670 km².

Categorìa:Fium dël Regn Unì
Pont ëd Brooklyn

Ël **Pont ëd Brooklyn** a l'é un pont an assel e ciman longh 1.825 m. edificà an sël fium East River (Stat Unì), për coleghé doe part ëd la sità ëd New York: l'ìsola ëd *Manhattan* e ël quarté ëd *Brooklyn*. 
## Stòria
Ij travaj për la costrussion dël pont a son durà dal 1869 al 1883. Ël proget a l'era ëd l'Ingegné John Augustus Roebling, mòrt dël 1869 për un assident. Apress, ij travaj a son stàit coordinà da so fieul, l'Ingegné Washington Roebling ch'a l'ha avù un autr assident dël 1872 an restand grevment inàbil. La fomna ëd Washington Roebling, Emily Warren Roebling, alora, a l'ha pijà an so man la coordinassiòn dj travaj fin a la fin. L'inaugurassion a l'é stàita dël 24 ëd magg 1983.

## Fòto

Immagine:Brooklyn bridge walkway Mar 2005.jpg|Ël Pont ëd Brooklyn.
Immagine:Ponte Brooklyn.jpg|
Immagine:Brooklyn bridge_manhattan.jpg|Ël Pont ëd Brooklyn da Manhattan
File:Ponte di Brooklyn - New York - USA- Vista aerea - Agosto 2011.jpg|Ël Pont ëd Brooklyn vust da l'avion
File:Brooklyn bridge from One World Observatory.jpg|
File:Ponte di Brooklyn.jpg|



Categorìa:Pont djë stat Unì d'América
Rockford (Illinois)

**Rockford** a l’é 'na sità djë Stat Unì d'América con 'na popolassion ëd 145.609 abitant (348.360 l'area metropolitan-a)(2019).

## Geografìa
La zòna oraria 'd Rockford a l'é ses ore a òvest dël meridian ëd Greenwich.

La sità as treuva an Illinois, an sla riva del Rock River.

## Clima
J'invern a Rockford a son longh e rèid (ëd sòlit, quatr mèis, da dzèmber a l'ancamin d'avril).

J'istà a son càude e ùmide.

## Stòria
La sità a l’é stàita fondà dël 1839.

## Anliure esterne

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Illinois