open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Canton d'Appenzell Estern

**Appenzell Estern** (an alman: *Appenzell-Ausserrhoden*) a l'é un Canton ëd la Svìssera.

Con ël Canton d'Appenzell Intern a forma ël Canton stòrich d'Appenzell. Ij doi mes canton a son dividusse dël 1597 për motiv religios: ël Canton d'Appenzell Estern a l'é a magioransa protestanta, an mente che ël Canton d'Appenzell Intern a l'é a magioransa catòlica.

La popolassion a l'é ëd lenga alman-a.

Con àutr 10 Canton, cost canton a l'é pa partagià an distret, ma a l'é partagià diretament an comun-e.

Categorìa:Canton ëd la Svìzzera
Leonard Cohen

**Leonard Cohen**, nassù ël 21 dë stèmber dël 1934 a Montréal, a l'é un poeta, mùsich e cantant folk.

A l'é un cantant arnomà da pì che 50 agn, e le pì conossùe ëd soe canson a son *Halleluja* e *Suzanne*.

## Àlbom

* 1967: *Songs of Leonard Cohen*
* 1969:* Songs from a Room*
* 1971: *Songs of Love and Hate*
* 1974: *New Skin for the Old Ceremony*
* 1977: *Death of a Ladies' Man* 
* 1979: *Recent Songs*
* 1984: *Various Positions*
* 1988: *I'm Your Man*
* 1992: *The Future*
* 2001: *Ten New Songs*
* 2002: *The Essential Leonard Cohen*
* 2004: *Dear Heather*
* 2012: *Old Ideas*
* 2014: *Popular Problems*

Cohen, Leonard
Cohen Leonard
Cohen, Leonard
Matteo Civitali

**Matteo Civitali** a l'é stàit un scultor e architet italian.
A l'é nassù dël 1436 a Lucca e a l'é mòrt dël 1501.
A l'era ël pare ëd Niccolao Civitali 

Civitali, Matteo
Rodilhan

**Rodilhan** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment dël Gard. A së stend për na surfassa ëd 4,69 km², con 2 559 abitant, scond ël censiment dël 2005, con na densità ëd 545 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Gard
Liestal

**Liestal** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Basilea-Campo, con sirca 13.349 abitant. A së stend për na surfassa ëd 18,21  km², con na densità ëd popolassion ëd  733 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Arisdorf, Bubendorf, Frenkendorf, Füllinsdorf, Hersberg, Lausen, Nuglar-Sankt Pantaleon, Seltisberg. 

La lenga ufissial an costa comun-a a l'é l'alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Basilea-Campagna
Chuck Berry

**Charles Edward Anderson "Chuck" Berry**, nassù ai 18 d'otóber dël 1926, a l'è stàit un cantant american.
A l'é stàit un dij prim e pi arnomà ant la mùsica rock and roll e un dij cantant dël sécol ch'a fà XX pi bin conossù ant ël mond.
A l'é mòrt ai 18 ëd mars dël 2017.

## Àlbom

* *Rock, Rock, Rock* (1956)
* *After School Session* (1958)
* *One Dozen Berrys* (1958)
* *Chuck Berry Is on Top* (1959)
* *Rockin' at the Hops* (1960)
* *New Juke-Box Hits* (1961)
* *Two Great Guitars* (1964)
* *St. Louis to Liverpool* (1964)
* *Chuck Berry in London* (1965)
* *Fresh Berry's* (1965)
* *In Memphis* (1967)
* *From St. Louie to Frisco* (1968)
* *Concerto In B Goode* (1969)
* *Back Home* (1970)
* *San Francisco Dues* (1971)
* *The London Chuck Berry Sessionn* (1972)
* *Bio* (1973)
* *Sweet Little Rock and Roller* (1973)
* *Wild Berrys* (1974)
* *Flashback* (1974)
* *Chuck and His Friends* (1974)
* *Chuck Berry* (1975)
* *Rock It* (1979)
* *Alive and Rockin*' (1981)
* *"Retro Rock" - Chuck Berry - Broadcast Week* (1982)
* *Chuck Berry* (1982)

Berry, Chuck
Basilea-Campagna

**Basilea-Campagna** a l'é un Canton ëd la Svìssera. La capital a l'é Liestal.

Ansema al canton ëd Basilea-Sità a forma ël canton stòrich ëd Basilea. Ij doi canton a son dividusse ai 26 d'aost dël 1833.

La popolassion a l'é ëd lenga alman-a.

Categorìa:Canton ëd la Svìzzera
Academia Albertin-a

L**Academia Albertin-a** a l'é n'anstitussion d'educassion superior ch'as òcupa dle bele art.

A l'é stàita precedùa dël 1678 da la veja Università dij Pitor, Scultor e Architet (o Companìa ëd San Luch), che a Turin a predominava con d'àutre corporassion e a l'era stàita fondà da Marìa Gioan-a ëd Savòja. La costrussion dla *Regia Academia ëd Pitura e Scoltura* dël 1778, un sécol dòp la prima fondassion, a l'é stàita un-a dj'arforme vorsùe da Vitòrio Medeo III sot ël posson dla politica ëd promossion e modernisassion dla coltura an Piemont. A l’é stàita fondà torna con ël nòm “Albertin-a” dël 1833 da Carl Albert ëd Savòja, ch’a l’ha fàit batì a l’architet Giuseppe Talucchi un neuv palass andoa ch’a-i era la veja cesa e convent ëd San Fransesch da Paola. L’academia a l’ha testimonià ‘l passage dij moviment artìstich dël sécol XIX e l’ancamin dël XX, dal realism a l’ecletism, a lë stil floreal ant j’euvre dij pitor Antonio Fontanesi e Giacomo Grosso, e djë scultor Vincenzo Vela e Odoardo Tabacchi. Turin a l’é dventà ‘n sènter dj’art visuaj durant la mità dël sécol ch’a fà XX.

L'Academia, ch'a resta ancor ant ël palass donà da Carl Albert dël 1833, a anclud na rica colession ëd quàder, ch'a l'é nà con dij fin didàtich, ma ch'a l'é vnùa tòst ansì tant sgnora da esse 'n musé, n'amportanta colession dë stamp ëd giss për scolture e na granda librerìa, andoa as peul trovesse ëd volum, dë stampe, ëd disegn e 'd fòto ëd valor.

Soa pinacoteca a consta 'd lòn ch'a l'é stàit donà da l'arsivësco dël Casal Moss ëd Moran, dël 1828, e dij modej dël sécol XVI ëd Gaudenzio Ferrari e soa scòla, ch'a son stàit fornì da Carl Albert dël 1832. Ant la colession ëd Moss ëd Moran a rintro dij quàder dij pitor dle Fiandre e olandèis, dle piture venessian-e dij sécol ch'a fan XVII e XVIII e d'amportante euvre piemontèise dij sécoj XVI e XVII, dont, fra le tante, cole ëd Defendente Ferrari e Giovanni Martino Spanzotti. D’euvre notèivoj a son ëdcò “Sant Ambreus e San Gregòri, Dotor dla Gesia” ëd Filippo Lippi, la “Lamentassion ëd Crist” ëd Ferrari, la “Deposission ant ël sepolcr” ëd Maarten van Heemskerck, “Apress la lòta” ëd Cornelis de Wael, “Ritrat ëd galant, vëddù ëd tre quart” ëd Nicolas Lagneau, “Ércol e ël Lion Nemé” d’Ignazio Collino, e “Paisage montos con ansen ëd còsta” ëd Giuseppe Pietro Bagetti. La pinacoteca a l’é duverta al pùblich dal 1996. 

Oltra la formassion tradissional, a l'Albertin-a as travaja con d'àutre anstitussion për favorì l'anseriment e la sircolassion ëd sòj anlev ant ël sistema dl'art. A son stàite strenzùe dle liure con la Dena Foundation for Contemporary Art, con l'Academia ëd Brera ëd Milan, con ël Centre Culturel Français ëd Milan (dal 2003), con ël Ministé dij Ben Colturaj e con ël GAI e na serie ëd banche ch'a finansio ij borsista.
## Anliure esteriore
* Sit ufissial

Categorìa:Art figurativa e architetura
Categorìa:Turin
Lista dij lìber dël Vej Testament

Ël Vej Testament, ant la version cristian-a, a l'é formà për 39 Lìber (che a corispondo ai 24 Lìber dla Tanakh dij Giudé, e che a j'ero acetà për j'autorità dla Cesa ant ël sècol IV. Costi lìber a costituisso ël cànon dle Scriture dël Vej Testament, e për costa rason a son denominà lìber "canònich".

### Pentatéuch
El Pentatéuch ò la Torà a son ij sinch prim Lìber dël Vej Testament, scrivù da Mosè:

* Gènesi
* Èsod
* Levìtich
* Lìber dij Nùmer
* Deuteronòmi

### Ij Lìber ëstòrich

* Lìber ëd Giosué
* Lìber dij Giùdes
* Lìber ëd Rut
* Prim ëd Samuel
* Second ëd Samuel
* Prim lìber dij Rè
* Second lìber dij Rè
* Prim lìber dle Crònache
* Second lìber dle Crònache
* Lìber d'Esdra
* Lìber ëd Neemìa
* Lìber d'Ester

### Ij Lìber dla sapiensa

* Lìber ëd Giòb
* Lìber dij Salm
* Lìber dij Proverbi
* Eclesiaste
* Càntich dij Càntich

### Ij Lìber profètich

#### Ij Lìber dij profeta pì gròss

* Lìber d'Isaia
* Lìber ëd Geremia
* Lìber dle Complente (Lamentassion)
* Lìber d'Esechiel
* Lìber ëd Daniel

#### Lìber dij profeta pì cit

* Lìber d'Osèa
* Lìber ëd Gioel
* Lìber d'Amos
* Lìber d'Abdìa
* Lìber ëd Giòna
* Lìber ëd Michèa
* Lìber ëd Nàom
* Lìber d'Abacuch
* Lìber ëd Sofonìa
* Lìber d'Aggèo
* Lìber ëd Sacarìa
* Lìber ëd Malachìa

Categorìa:Bibia
Categorìa:Vej Testament
Palass Mansi

**Palass Mansi** ëd Luca a resta an contrà Galli Tassi 43.
Batì ant ël sécol ch'a fa XVII, a l'era ël palass sitadin dla famija Mansi e a l'é stàit riadatà ant ël sécol apress.
La fassada esterior a l'é motobin severa, ma l'anterior a l'é spatussant e a comprend na sala da bal e na stansia nussial motobin lussuosa.

## La Pinacoteca nassional
Al di d'ancheuj Palass Mansi a òspita la Pinacoteca nassional, ch'a espon dzortut dij tablò dla pitura venessian-a dël sécol ch'a fà XVI e dla pitura flamanda e fiorentin-a dël sécol ch'a fà XVIII.
La pipart ëd j'euvre a ven da 'd donassion dël granduca Leopold II a la sità 'd Luca, cand costa-sì a l'é stàita ancorporà al granducà 'd Toscan-a.

Categorìa:Architetura ëd Luca
Categorìa:Musé dla Toscan-a
Mansi
Jacopo della Quercia

Scultor.
Fieul ëd në scultor, **Jacopo della Quercia** a l'era nassù a Sien-a vers ël 1374 e a l'é mòrt a Sien-a dël 1438.
A l'ha travajà dzortut a Sien-a, Bològna e Luca.
Soa euvra a l'ha ampressionà vàire artista dl'Arnassensa, an particolar Michelàngel.

## Euvre prinsipaj
### La tomba d'Ilaria del Carretto
Un-a ëd soe prime euvre, ansema a sò assistent Francesco ëd Valdambrino, a l'é stàita la tomba d'Ilaria del Carretto, vers ël 1406-1408.
L'euvra, an në sclint ëstil gòtich, a l'é goernà ant la sacristìa dël Dòm ëd San Martin ëd Luca.
A l'avìa comissionajla Paolo Guinigi, sgnor ëd Luca, për soa sconda fomna, mòrta a j'8 dë stèmber 1405 an catand soa sconda masnà.

### D'àutre euvre
* Dël 1401 a l'ha partissipà a la realisassion ëd la pòrta ëd bronz dël batisteri ëd Firense
* *Anonsi a Zacarìa* (1428-1429, bronz dorà, 60x60 centim, riliev ëd bassin batesimal dël batisteri ëd San Gioann a Sien-a)
* Soa cariera a l'é rivà a sò cò con ij riliev espressiv e dinàmich dël portal prinsipal dla cesa ëd San Petròni a Bològna.

Quercia, Jacopodella
Giulio Ciapasco

Giornalista e scritor, ëdcò an lenga piemontèisa.
**Giulio Ciapasco** a l'era nà a Paròd, an frassion Bovin-a, an àuta Langa a j'8 fërvé 1930.

D'orìgin paisan-e e essendje mòrtje sò pare durant la chërsùa, chiel a l'avìa dovù andé a travajé, ma a l'avìa ëdcò seghità a studié, otnend ël diplòma dë scòla magistral.
Parèj a l'ha ancaminà la cariera ëd magìster, prima a Sale San Gioann, peui a Seva.
Da sì a l'era corëspondent ëd la Gasëtta dël Pòpol e dël Corié dla Sèira.
Peui a l'ha tramudà a Beuves, anté ch'a l'ha livrà soa cariera ëd magìster e a l'ha seghità soa atività ëd giornalista për Il giornale di Boves.

Passionà ëd bolè e amis ëd Remo Bertodatti, Ciapasco a l'avìa fàit cadò al giornal Piemontèis Ancheuj, për la publicassion, ëd na serie d'artìcoj ëd micologìa.

A l'é stàit tra ij fondator e për vàire agn pressident onorari ëd l'AMBAC, **Associassion Micològica Bovesan-a e dj'[[Alp]] ëd [[Coni]]**, antitolà a la memòria ëd Ugo Marìa Cumin.

Anteressà a la stòria e coltura locaj, a l'ha fàit part ëd la redassion dël Tò Almanach, andoa dël 2011 a l'ha publicà sò darié travaj, an langhèt.

Giulio Ciapasco a l'é mòrt a l'ospidal ëd Coni ai 13 gené 2011.

Ciapasco, Giulio
Ciapasco, Giulio
Verrocchio

Artsta.
**Andrea ëd Cione**, stranomà **Verrocchio**, a l'era nà a Firense dël 1435 e a l'é mòrt a Venessia dël 1488.

Al servissi dij Médici, Verrocchio a l'ha realisà, tra l'àutr, la grandiosa tomba ëd Pero e Gioann dij Médici (1472) e *Ël Crist e san Tomà* d'Orsanmichele.
Dël 1486 a Venessia a l'ha realisà an sla piassa dla cesa dij sant Gioann e Pàul la statua dël condotié Bartolomeo Colleoni.

Tanme pitor, as peul atribuisse a chiel con sigurëssa mach ël tablò dla galarìa dj'Ufissi *Ël Batésim dël Crist*, euvra nassùa da la colaborassion con sò anlev Leonard da Vinci.

An dzorpì 'd Leonard, l'atelié 'd Verrocchio a l'ha acujì na caterva d'artista, dont ël Perugin e Lorenzo ëd Credi.

Categorìa:Pitor
Lorenzo ëd Credi

Pitor.
**Lorenzo ëd Credi** a l'era nà dël 1459.
A l'é stàit anlev ëd Verrocchio.
A l'é mòrt dël 1537.

Credi, Lorenzoed
Taddeo Gaddi

Artista, documentà antra 'l 1327 e ël 1366.
**Taddeo Gaddi** a l'é stàit ël prinsipal anlev ëd Giotto e sò pi fidel colaborator.
A l'é ëdcò anspirasse a j'euvre ëd Lorenzetti e dlë scultor Tino ëd Caimano.
Sota l'anfluss ëd si modej, Gaddi a l'é rivà a n'antërpretassion pi lìbera ëd lë spassi për mojen ëd na costrussion ëd la përfondità an diagonal e a l'ha realisà dle composission anté che ij përsonage a son numeros.

Ij sò fresch e tàule a smon-o na gran richisia ëd detaj e a son men monumentaj che coj ëd sò magìster.
Sò a l'é ël grand polìtich ëd la *Vèrgin con Bambin e quatr sant* ch'as treuva ant la cesa ëd San Gioann fòra 'd sità ëd Pistòja.

Gaddi, Taddeo
Pontormo

Pitor.
**Jacopo Carucci**, stranomà **Pontormo**, a l'era nà dël 1494 a Pontormo e a l'é mòrt dël 1556 a Firense.

Dël 1508 a l'é anstalasse a Firense e da là a l'ha pi nen bogià.
Apress dij prim contant con l'art ëd Leonard da Vinci e Piero ëd Cosimo, Pontormo a l'é vnù anlev ëd Bartolomeo Pagholo del Fattorino e d'Andrea del Sarto.

Vers ël 1520 a l'ha anventà un neuv ëstil espressiv fàit ëd figure slongà, ëd linie ancurvà e ëd color ciàir, ch'a trassend la pitura clàssica dl'Arnassensa e a duverta l'época dël manerism.

Dël 1525 a l'han afidaje la decorassion dla capela Capponi ant la cesa ëd Santa Felìssita a Firense.
Ambelessì a l'ha realisà l'armarchèivol fresch ëd l*'Anonsiassion* e ël tablò dla *Deposission da la cros*, ch'as treuva ancor an sò pòst original.

## Euvre prinsipaj
* *Deposission da la cros* (vers ël 1526, euli su bòsch, 313x193 centim; goernà ant la cesa ëd Santa Felìssita a Firense)
* *Visitassion* (vers ël 1528-1529, euli su bòsch, 202x156 centim; goernà ant la cesa ëd San Michel a Carmignano)

Categorìa:Pitor
Basilea

**Basilea** an (alman: *Basel*, fransèis: *Bâle*) a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Basilea-Sità, con sirca 170.000 abitant. A së stend për na surfassa ëd 22,75 km², con na densità ëd popolassion ëd 7472 ab/km². 

La lenga ufissial an costa comun-a a l'é l'alman. A l'é considerà la capital cultural ëd la Svìssera.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Basilea-Sità
Canton ëd Basilea-Sità

**Basilea-Sità** a l'é un Canton ëd la Svìssera. La capital a l'é Basilea.

Ansema al canton ëd Basilea-Campagna a forma ël canton stòrich ëd Basilea. Ij doi canton a son dividusse ai 26 d'aost dël 1833. Ansem a àutr 10 Canton, a l'é pa partagià an distrèt, ma a l'é partagià diretament ant le tre Comun-e ëd Basilea, Riehen e Bettingen.

La popolassion a l'é ëd lenga alman-a.

Categorìa:Canton ëd la Svìzzera
Gino Thomasset

Scultor.
**Gino Thomasset** a l'era nà ai 7 d'avril 1922.
A l'é stàit n'esponent amportant ëd la Scòla ëd Vens.
A l'é mòrt al 1m avril 2014.

Thomasset, Gino
Santi Buglioni

Artista.
**Santi Buglioni**, formasse ant l'atelié ëd Della Robbia, a l'era nà dël 1494 e a l'é mòrt dël 1576.

Buglioni, Santi
Cesa ëd Sant Andrea (Pistòja)

La **cesa ëd Sant Andrea** a resta an contrà Sant Andrea a Pistòja, fòra d'la prima cinta ch'a sarava ël sènter franch-longobard.
Coma scasi tute le cese ëd Pistòja, a dàita dla mità dël sécol ch'a fà XII: a l'é l'arzultà dla trasformassion ëd na basìlica dont la costrussion a armonta al sécol ch'a fà VIII.

## La fassada
Al fronton, restà incomplet, a-j manco le sòlite filonghere d'arcade.
Sota, la fassada a l'é spartìa da sinch fàusse arcade iregolar motobin àute.
Le rajure, le losanghe ancastrà e j'ancrostassion ëd cite plance geométriche a son d'element ëd decorassion ch'as treuvo, an costa forma, pi 'd soens coma pavimentassion o sfond ëd riliev.
A son considerà la specialità dlë scultor Gruamonte che, tanme architet ëd la sità antra 'l 1160 e ël 1170, a l'ha antroduvuje la vërticalità dle fassade e dle navà sentraj, lòn ch'as rëscontra an na manera sclinta a l'anterior dla basìlica.

Ël porton sentral a smon n'ornament an stil romànich.
A l'é un riliev dl'architrav ch'a arpresenta doe vire ij Mago: a snistra a son an marcia; a drita as presento a Marìa ch'a pòrta ël Bambin Gesù.
An mes a le doe sene a së s-ciàira ël re Eròd.

Sant Andrea (Pistòja)
Categorìa:Pistòja
Syam

**Syam** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Franca Contà, ant ël dipartiment dël Jura. A së stend për na surfassa ëd 6,9 km², con 221 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 32 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Jura
Michel Dinet

Òm polìtich dël PS.
Fieul ëd minusié, **Michel Dinet** a l'era nà ai 6 novèmber 1948 a Neufchâteau.

A fasìa ël magìster e a l'avìa avù sò prim pòst a Piennes, dël 1967.
Dël 1970 a l'é stàit mandà a Vannes-le-Châtel, an Meurthe e Mosela, dont a l'é dventà sìndich dël 1972, për restelo fin-a al 2001.
Dël 1978 a l'é stàit elegiù al consèj general dël dipartiment ëd Meurthe e Mosela për ël canton ëd Colombey-les-Belles.
Des agn apress a l'é dventà diputà, batend ël general Bigeard apress na rudia campagna eletoral; dël 1973 a sarà chiel a esse batù, da Aloys Geoffroy dl'UDF.
Antlora a l'é consentrasse an sël teritòri e dël 1998 a l'é dventà pressident dël consèj general ëd Meurthe e Mosela.

Militant dël dësvlup durèivol, Dinet a l'é stàit un dij prim a sot-signé l'Apel a la fraternità ant ël 1999.
A l'é ëdcò stàit vice-pressident ëd l'Associassion dij dipartiment ëd Fransa e pressident ëd l'Osservatòri nassional ëd l'assion social dessentralisà.
Passionasse a la vedrarìa, n'atività amportanta ëd Vannes-le-Châtel, a l'é stàit ativ ant la creassion dël Sènter europengh d'arserca e ëd formassion a j'art dël véder, con sede ant ël paisòt.

Michel Dinet a l'é mòrt an n'assident ëd vitura a Vannes-le-Châtel, poch anans la mesaneuit dij 29 ëd mars 2014: soa vitura a l'é surtìa dë stra e a l'é andàita a sbate contra n'erbo, a chèiche senten-e ëd méter dal pais.

Dinet, Michel
Abassìa 'd Sant Andrea (Vërsèj)

Batìa an mach 7 agn, l’**abassìa ëd Sant Andrea** ëd Vërsèj a l’é na ciadeuvra ëd l’art che a fond ij modej gòtich europengh con ël romànich. A l'é ël monument pì important dla sità. L’idèja dla costrussion dla badìa a l’é staita dël Cardinal Guala Bicheri, potent òm ëd Cesa, ambassador dël Papa an Anghiltèra, che a l’ha avù dal Re Enrich III le rèndite dla badia ‘d Saint Andrew a Chesterton, Cambridge, coma arcompensa për ij servissi rendù a la coron-a. 

Sant Andrea
Dòm ëd Sant Eusebi (Vërsèj)

Ël Dòm ëd Vërsèj, consacrà al Sant patron dla sità e dël Piemont, Sant Eusebi, a l'é la cesa pì amportanta e sede dl'arsidiòcesi omònima.

Categorìa:Cese ëd Vërsèj
Cesa 'd San Cristòfo (Vërsèj)

La **Cesa 'd San Cristòfo** a l'é na cesa dla sità ëd Vërsèj conossùa për ij fresch e le piture ëd Gaudenzio Ferrari, tra ij pì àut esponent dla scòla pitòrica dl'Arnassiment. A l'é stàita costruìa ant ël 1515 ansima a na cesa pi veja. 

San Cristòfo
Arsidiòcesi ëd Vërsèj

L**'Arsidiòcesi ëd Vërsèj** (an latin: *Archidioecesis Vercellensis*) a l'é na sede metropolitan-a dla cesa catòlica che a fà part dla region eclesiàstica piemontèisa.
Sò arsivësco a l'è Marco Arnolfo.

Categorìa:Catolicésim an Piemont
Hénin-Beaumont

**Hénin-Beaumont** a l'é na comun-a ëd 27000 abitant ant ël dipartiment dël Pass ëd Calais.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Steeve Briois (Front nassional, dai 30 mars 2014).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Pass ëd Calais
Cesa ëd San Fransesch (Pescia)

La **cesa ëd San Fransesch** ëd Pescia a l'é stàita edificà vers ël 1300, progetà tanme cesa gòtica, a navà ùnica.

## Ël tablò ëd San Fransesch
La decorassion prinsipal ëd la cesa a l'é un grand tablò d'autar realisà dal pitor ëd Luca, Bonaventura Berlinghieri.

L'ass prinsipal dla pitura a l'é ocupà da la gròssa plancia ëd Fransesch d'Assisi; dantorn a chiel as dësrolo ses sene ëd soa vita.
An sl'anscrission ch'as peul lese sota ij pe dël sant, l'artista a l'ha daità e sot-signà soa euvra ant ël 1235, mach neuv agn apress la mòrt ëd Fransesch.

San Fransesch (Pescia)
Categorìa:Gòtich
Categorìa:Pescia
Emilio Greco

Scultor.
Nassù dël 1913, mòrt dël 1995.

## Euvre prinsipaj
* **Pinòchio e la faja** (bronz, 1956; àutëssa: 5 méter)
A la base dla scoltura as vëd l'erbo dont ël bòsch a l'é servì për fabriché ël buratin.
Dëdzora as alva Pinòchio ch'a bèica la Faja Bleuva e, an àut, ël farcon ch'a lo lìbera da la còrda a l'estremità dla qual Pinòchio a sbalansa già.

Greco, Emilio
Tortosa

**Tortosa** a l'é na comun-a catalana ëd 34.432 abitant ch'a restà ant la Catalogna. A l'é traversà dal fium Ebro e ambelelà as coltiva ël ris. A l'é binelà con Vërsèj.

Categorìa:Catalògna (comunità autònoma)
Categorìa:Sità spagneule
Blur

Ij **Blur** a son na formassion rock/pop anglèisa, formasse a Londra dël 1989 e ancora ativa al dì d'ancheuj (2014).
Ij Blur a son stàit un-a dle "band" pì avosà e 'd sucess dël Britpop.

Ij component a son: Damon Alban (cantant e tastadura), Graham Coxon (ghitara), Alex James (bass) e Dave Rowntree (baterìa).

## Àlbom ant jë studi

* 1991 – *[[Leisure (album)|Leisure]]*
* 1993 – *[[Modern Life Is Rubbish]]*
* 1994 – *[[Parklife]]*
* 1995 – *[[The Great Escape (Blur)|The Great Escape]]*
* 1997 – *[[Blur (album)|Blur]]*
* 1999 – *[[13 (Blur)|13]]*
* 2003 – *[[Think Tank (Blur)|Think Tank]]*
* 2015 – *[[The Magic Whip]]*
* 2023 – *[[The Ballad of Darren]]*

Categorìa:Formassion musicaj pop
Categorìa:Formassion musicaj rock
Categorìa:Formassion musicaj dël Regn Unì
ATAP

**ATAP**  a l'é l'asienda 'd traspòrt local dle provinse ëd Biela e Vërsèj. Fondà ant ël 1986 da la Provinsa 'd Vërsèj (antlora Biela a fasìa part dla provinsa 'd Vërsèj) a gestiss ël traspòrt sla goma. Ël capital a l'é totalment pùblich, j'assionista a son 116 comun-e, le doe provinse e 5 comunità montagnin-e.

Categorìa:Provinsa ëd Biela
Categorìa:Provinsa ëd Vërsèj
Categorìa:Traspòrt an Piemont
Condussion térmica

La **condussion térmica** a l'é ël process ëd trasferiment ëd calor andrinta a 'n mojen për ël qual l'energìa térmica e l'é passà da na molécola a le molécole tacà con un moviment puraman térmich durant ël qual la massa dël mojen a l'é an arpòs.

Categorìa:Fìsica
Sung Jae-ki

**Sung Jae-ki** (an coréan: 성재기 成在基) a l'era nà a Daegu, Coréa dël Sud ai 11 dë stèmber dël 1967 e a l'é massasse a Seoul ai 26 ëd Luj dël 2013. A l'é stàit n'ativista dij Drit ëd l'Òm, n'ativista sivil e un filòsof dël liberalism ëd la Coréa dël Sud.

A l'avìa fondà l'Associassion ëd l'Òm Coréan(남성연대 男性連帶).

## Arferiment


## Anliure esterne
* In memoriam 2013:Sung Jae-ki (an fransèis)
* ''Suicide performance and journalist ethics'' *News Dongah* (an Anglèis)
* Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews 2013.07.27 (an Anglèis)
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 (an Anglèis)
* Seoul ‘Bridge of Life’ Attracts More Suicide Attempts korearealtime 2013.11.08 (an Anglèis)
* South Korean channel films suicide (an Anglèis)
* Grabación de un suicidio en Corea del Sur abre el debate sobre la ética de los medios de comunicación (an Spagneul)
* Activista Sung Jae-ki se suicidó frente a las cámaras de televisión (an Spagneul)

Categorìa:Biografìe
Categorìa:Òm polìtich corean
Categorìa:Antifassista
Categorìa:Coréa dël Sud
Categorìa:Filòsof
Marna (fium)

La **Marna** (an fransèis **Marne**) a l'é un fium dla Fransa. A dà sò nòm a tre dipartiment: Sen-a e Marna, Àuta Marna e Marna.

## Përcors
A nass a Balesmes-sur-Marne e as campa ant la Sen-a tra Alfortville e Charenton-le-Pont.

## Afluent
* Rognon‎ (73 km)
* Saulx (127 km)
* Somme-Soude (60 km)
* Petit Morin (86 km)
* Grand Morin (120 km)

## Statìstiche
Ël fium a l'é longh 514 km e a l'ha un bassin ëd 12.920 km². 

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Afluent dla Sen-a
Vienne (fium)

La **Vienne** a l'é un fium dla Fransa. A dà sò nòm a doi dipartiment: Àuta Vienne e Vienne.

## Përcors
A nass a Millevaches e as campa ant la Lòira a Candes-Saint-Martin.

## Afluent
* Creuse‎ (264 km)
* Clain (144 km)
* Briance (58 km)
* Taurion (107 km)

## Statìstiche
Ël fium a l'é longh 372 km e a l'ha un bassin ëd 21.161 km². 

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Afluent dla Lòira ‎
Doubs (fium)

Ël **Doubs** a l'é un fium dla Fransa e dla Svìssera. A dà sò nòm al dipartiment fransèis dël Doubs.

## Përcors
A nass a Mouthe (Fransa, dipartiment dël Doubs), a marca peui ël confin fra Fransa e Svìssera e a passa an Svìssera për chéich chilòmeter (Clos du Doubs). Tornà an Fransa dòp Besançon as campa ant la Saône a Verdun-sur-le-Doubs.

## Afluent
* Allan (59,6 km)
* Loue (122 km)
* Guyotte (41 km)

## Statìstiche
A l'é longh 453 km e a l'ha un bassin ëd 7.710 km². 

### Portá media mensil

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Afluent dla Saône
Categorìa:Fium dla Svìssera
Paolo Uccello

Pitor.
**Paolo ëd Dono**, stranomà **Paolo Uccello**, a l'era nassù vers ël 1397 a Pratovecchio e a l'é mòrt dël 1475 a Firense.

Dal 1407 al 1412 a l'ha travajà ant l'atelié ëd Lorenzo Ghiberti, a Firense.
Dël 1415 a l'é anscrivù a la corporassion dij Médich e spessiari che, a parte da Giotto, a acujìa ëdcò dj'artista.

Dël 1425 a l'é a Venessia, andoa a travaja ai mosàich për la catedral ëd San March.
Tornà a Firense, a l'ha realisà dij cartron për le vëdrià dla catedral e, dël 1436, sempe për Santa Marìa dla Fior, ël ritrat equestr dël condotié John Hawkwood, piturà an trompe l'oeil.

Dal 1445 al 1450 a l'é ël mèistr d'euvra dij fresch dël Ciòstr verd pr'ij duminican ëd Santa Marìa Novela: a pitura le grande composission dël *Diluvi*, dla *Creassion* e dël *Sacrifissi ëd Noé*.

Paolo Uccello a l'é stàit anfluensà da Masaccio, Brunelleschi e Donatello.
Conforma a Vasari, a fasìa d'arserche continue an geometrìa descritiva.
Soe euvre a son nen numerose, ma a son significative dl'arbeuje creativ ch'a l'ha marcà l'ansidita generassion dël 1420.

## Euvre prinsipaj
* *La Bataja ëd San Roman* (1456 anviron, tempra su bòsch, 182x323 centim; goernà a la Galarìa dj'Ufissi a Firense)

Uccello, Paolo
Cher (fium)

Ël  **Cher** a l'é un fium dla Fransa.  A dà sò nòm a doi dipartiment: Cher e Loir-et-Cher.

## Përcors
A nass a Mérinchal e as campa ant la Lòira tra Berthenay e Villandry.

## Afluent
* Tardes‎ (77 km)
* Yèvre (81 km)
* Arnon (150 km)
* Sauldre (181 km)

## Statìstiche
A l'é longh 367,8 km  e a l'ha un bassin ëd 13.920 km².

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Afluent dla Lòira ‎
Víctor Català

**Caterina Albert i Paradís**, connossùa con lë stranòm **Víctor Català** a l'era nassùa a L'Escala, Catalògna, a j'11 dë stèmber dël 1869 e a l'é mòrta a l'Escala ai 27 ëd gené dël 1966. A l'è stàita na scritris catalan-a an lenga catalan-a.

## Euvre

* *El cant dels mesos* (1901)
* *Quatre monòlegs* (1901)
* *Drames rurals* (1902)
* *Ombrívoles* (1904)
* *Llibre Blanc-Policromi-Tríptic* (1905)
* *Solitud* (1905)
* *Caires Vius* (1907)
* *La Mare-Balena* (1920)
* *Un film (3.000 metres)* (1926)
* *Marines* (1928)
* *Contrallums* (1930)
* *Retablo* (1944)
* *Mosaic* (1946)
* *Vida mòlta* (1950)
* *Jubileu* (1951)
* *Obres Completes* (1951)

Categorìa:Scritor an lenga catalan-a
Lista dij fium dla Fransa

Costa lista a arpòrta ij **fium dla Fransa** pì longh ëd 100 km.

## Fransa metropolitan-a

Fium dla Fransa metropolitan-a pì longh ëd 100 km.

## Gujan-a Fransèisa

Fium dla Gujan-a Fransèisa pì longh ëd 100 km.

## Nòte


## Commons

*
Michail Bulgakov

**Michail (Miša) Afanas'evič Bulgakov** (Михаил Афанасьевич Булгаков) a l'é stàit në scritor an lenga russa.

## Vita
Nàit a Kiev ël 15 ëd magg dël 1891, a l'é mort a Mosca ël 10 ëd mars dël 1940.

### Euvre

#### Romanz
* Записки на манжетах [Zapiski na manžetach, "Nòte an sij polsin"], conta, "Nakanune", Mosca: 1922; "Vozrozdenie", Mosca: 1923; "Rossija", Mosca: 1923; "Zvezda Vostoka", Taskent: 1973, n. 3.
* Белая гвардия [Belaja Gvardija, "La vardia bianca"], romanz, "Rossija", Mosca: 1924-1925 [publicasssion incompleta]; prima edission completa an *Izbrannaia proza*["Pròse soasìe"], 1966.
* Дьяволиада [D'javoljada, "Diavolèide"], romanz, "Al'manach 'Nedra'", IV, 1924; "Nedra", Mosca: 1926; Londra: 1970. 
* Собачье сердце [Sobač'e serdce, "Cheur ëd can"], 1925.
* Роковые яйца [Rokovye Jajca, "Euv fataj"], romanz, "Al'manach 'Nedra'", VI, 1925; Londra: 1970.
* Похождения Чичикова [Pochoždenija Čičikova, "J'aventure ëd Čičikov"], 1925.
* Записки юного врача [Zapiski junogo vraca, "Nòte d'un giovo médich"], conte, "Krasnaja Panorama" e "Medicinskij Rabotnik", Mosca: 1925-1926.
* [Rasskazy], Mosca: 1926
* Морфий [Morfij, "Morfin-a"], 1926. 
* Жизнь господина де Мольера [Žizn' gospodina de Mol'era, "Vita dël signor ëd Moliere"], 1936.
* Театральный роман [Teatral'nyj roman, "Romanz teatral"], romanz curt scrivù antra 'l 1936 e ël 1939, "Novyj Mir" 1965.
* Мастер и Маргарита [Master i Margarita, "Ël magìster e Margrita"], romanz, scrivù antra 'l 1929 e il 1939, prima edission parsialman censurà an "Moskva", Mosca, n. 11, 1966 e n. 1, 1967; prima edission completa an russ, Franchfòrt sël Men: 1969. 

Bulgakov, Michail
Bulgakov, Michail
Cesa ëd Santa Marìa dle Përzon (Prato)

La **cesa ëd Santa Marìa dle Përzon** a resta a Prato, an piassa Santa Marìa dle Përzon.
Ancarià ëd soa costrussion, ch'a l'é ancaminà dël 1484, a l'é stàit Giuliano da Sangallo.
Ël cioché a armonta al sécol ch'a fà XVII.

Sta cesa a l'ha servì ant ël 1518 da model a Antonio da Sangallo, frel pi cit ëd Giuliano, për la costrussion ëd la cesa ëd San Bias, davzin a Montepulciano.

Marìa dle Përzon (Prato)
Categorìa:Prato
Filippo Lippi

Pitor.
**Filippo Lippi** a l'era nà vers ël 1406 a Firense.
Orfanin, a eut agn a l'é rivà da le carmelitan-e ëd Santa Marìa dël Càrmin a Firense.
Dël 1421 a l'ha pijà ij vot.

Apress dij sogiorn a Pàdoa e Venessia, a l'ha arseivù dël 1437 vàire comande dij Médici a Firense.
Dal 1562 a l'ha vivù a Prato, andoa a l'ha piturà dle sene dla vita ëd san Gioann Batista e ëd sant Ësteo an sij fresch monumentaj dël còro dla catedral.
Dël 1461, dispensà dal vësco ëd Roma, a l'ha podù mariesse con Lucrezia Buti.

A parte dal 1467 a l'ha realisà ij fresch dla catedral dë Spoleto.
A l'é mòrt dël 1469 a Spoleto.

Antra j'anlev ëd Filippo Lippi a-i é staje Sandro Botticelli.

## Euvre prinsipaj
* **Madòna dël bion** (1454, tempra su bòsch)
: Sircondà da sant Ësteo e da san Gioann Batista, Marìa a l'é setà an s'un tròno, su sfond dorà. Anginojà dnans al tròno, ël mërcant ëd Prato, Francesco ëd Marco Datini, a presenta quatr brav òm për ch'a arsèivo la benedission ëd Gesù e ël sostegn dij sant.
* **Vèrgin con Bambin compagnà da doi àngej** (goernà a la Galarìa dj'Ufissi a Firense)
: La partìa ëd përsonage as dëstaca - ant un quàder dë fnestra assè inabitual - ëd fasson plàstica an slë sfond, constituì da n'ampli paisage: dle rochere (alusion a la colin-a ëd Gòlgota) e dij camp, un lagh, na sità leugn. Tut a bagna an na lus ësclinta. Marìa a l'é vestìa con elegansa e pëntnà a la mòda dël temp ëd l'artista. Scond Giorgio Vasari, Lippi a l'avrìa piturà Marìa con le sembianse ëd Lucrezia Buti.

Lippi, Filippo
Giuliano da Sangallo

Architet.
**Giuliano da Sangallo** a l'era nà vers ël 1445 a Firense.

A l'é probabilman formasse sota sò pare, carpentié e copeur ëd pere.
A vint agn a l'é andàit a Roma pr'ëstudié l'architetura dl'Antichità e a l'ha realisà vàire scartari dë sbòss ch'as son goernasse.
Tornà a Firense dël 1470, a l'ha tòst godù dla protession ëd Lorens dij Médici.

La pipart ëd le vile, palass e cese, ant lë stil dj'inissi dl'Arnassensa, e dij palass fortificà ch'a l'ha batì a son ëstàit tirà su a Firense e ant ij sò anviron.
Sangallo a l'é stàit ancarià dla costrussion dla cesa ëd Santa Marìa dle Përzon, a Prato, ancaminà dël 1484.
A l'é ëdcò stàit ancarià da Lorens ël Fiamengh ëd pronté ij proget për Vila dij Médici a Poggio a Caiano.
Ëd tansantan a l'ha travajà a Roma për ël vësco Giulio II.

Giuliano da Sangallo a l'é mòrt a Firense dël 1516.

Sangallo, Giulianoda
Fòrsa

Qualsëssìa assion adata a provoché ël moviment d'un pont material a l'é arpresentà da 'n vetor, ciamà **fòrsa**.
Ij moviment conseguent a l'assion ëd na fòrsa  \vec F  a son goernà da l'equassion
: m \vec a = \vec F ,
anté che  \vec a  a l'é l'acelerassion dël pont material.

L'assion simultania ëd doe o pi fòrse a l'é goernà dal prinsipi ëd dzorposission dle fòrse.

Forsa
Categorìa:Fìsica matemàtica
Bormia

La **Bormia** (an italian *Bormida*, an lìgur *Bormia*) a  l'é  ‘n fium ëd le  province ëd Savon-a, Coni,  Ast e Lissandria.

## Përcors
A l'ha soe sorgiss en Liguria;  caland an diression nòrd-est a passa peui an Piemont campandse anfin 'nt ël Tani davzin a Lissandria.

## Afluent
* Òrba
* Stanavas
* Caramagna
* Visòn
* Er

## Statìstiche

A l'ha na portà media ëd 44,2 m3/sec, un bassin ëd 2663,2 km² e na longheur ëd 153 km.

## Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Dòire, canaj, lagh e rivo dla Liguria
Categorìa:Afluent ëd Tani
Categorìa:Provinsa ëd Lissandria
Categorìa:Provinsa d'Ast
Categorìa:Provinsa ëd Coni
Visòn (dòira)

Ël **Visòn** (an italian *Visone*) a  l'é  na dòira ëd la provincia ëd Lissandria.

## Përcors
A l'ha soe sorgiss ant le le prime colin-e dj'Apenin davzin a Ponson e as campa 'nt la Bormia a Visòn.

## Statìstiche

A l'ha na portà media ëd 0,8 m3/sec, un bassin ëd 49,7 km² e na longheur ëd 15,8 km.

## Nòte


Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Afluent dla Bormia
Categorìa:Provinsa ëd Lissandria
At ëd moviment

As ciama **at ëd moviment** d'un pont la cobia ( \vec r , \vec v ) constituìa dal vetor ëd posission  \vec r , rëspet a 'n pont *O*, e dal vetor d'andi  \vec v .

A minca at ëd moviment a son associà le tre grandësse cinétiche fondamentaj:
* la quantità ëd moviment
::  \vec p =m \vec v 
* ël moment ëd la quantità ëd moviment, o moment angolar, rëspet a *O* (ciamà *pòlo*)
:: K_O=OP \wedge \vec p =m \vec r \wedge \vec v 
* l'energìa cinética
:: T= \frac 12 mv^2, andoa v^2= \vec v \cdot \vec v 

Categorìa:Fìsica matemàtica
Lorenzo Ghiberti

Scultor.
**Lorenzo Ghiberti** a l'era nà a Firense dël 1378 e a l'é mòrt a Firense dël 1455.

Ghiberti a l'é formasse ant l'atelié d'orefisserìa ëd sò msé Bartolo ëd Michele, dit Bartoluccio, anté ch'a l'ha ëdcò amprendù ël mësté ëd pitor.
Dal 1424 al 1425 a l'ha sogiornà a Venessia e dal 1425 al 1430 a Roma.
Sò atelié a Firense, ch'a l'ha acujì vàire artista, a l'é stàit un-a dle fonderìe ëd bronz pi amportante dël sécol ch'a fà XV.

## Euvre prinsipaj
Ghiberti a l'é l'autor dle pòrte setentrional e oriental (l'arnomà *Pòrta dël paradis*) dël batisteri ëd San Gioann a Firense.

### Àutre euvre
* *Batésim dël Crist* (1427, bronz dorà, riliev ëd bassin batesimal dël batisteri ëd San Gioann ëd Sien-a, 60x60 centim)
* *Arestassion ëd San Gioann Batista* (1427, riliev ëd bassin batesimal dël batisteri ëd San Gioann ëd Sien-a)

Ghiberti, Lorenzo
Giotto di Bondone

Pitor.
**Giotto di Bondone** a l'era nà vers ël 1266 a Colle di Vespignano.

Conforma a Vasari, Giotto a l'é formasse sota Cimabue.
Apress ël 1292 a smija ch'a l'abia travajà an sël cantié dla basìlica d'Assisi, peui a l'é stàit a Roma, Pàdoa, Rìmin, Nàpoli, Milan, con vàire passage a Firense.
Ambelelà a l'é anscrivusse a la corporassion dij Médich e spessiari, che da col moment a acetava ëdcò d'artista.

Dël 1334 a l'é stàit nominà mèistr architet ëd la catedral ëd Firense, sucedend a Arnolfo di Cambio, e a l'ha travajà a la costrussion dël cioché, euvra seghità da Andrea Pisano e Francesco Talenti.
A l'é mòrt a Firense dël 1337.

Giotto a l'é considerà ël pare dla pitura moderna.
Rompend con la tradission bisantin-a, l'artista a l'ha un pòst singolar ant la corent ëd l'art gòtica ossidental.

## Euvre prinsipaj
* **La Vèrgin e ël Bambin an maestà, antra j'àngej e ij sant**, dita *Maestà 'd Tuti ij sant* (1310 anviron, tempra su bòsch, 325x204 centim; goernà a la Galarìa dj'Ufissi a Firense)
: Panel d'autar piturà për la cesa fiorentin-a ëd Tuti ij sant.

Categorìa:Pitor
Dòm ëd Santa Marìa dla Fior

La **catedral ëd Santa Marìa dla Fior** ëd Firense a resta an piassa dël Dòm.
Soa costrussion a l'ha ancaminà dël 1296 sota la diression d'Arnolfo di Cambio (1240 anviron-1302).
A partre dal 1417, Filippo Brunelleschi (1377-1446) a l'ha travajà a la concession ëd la cùpola.
La bala dorà, ch'a ancoron-a l'edifissi a n'autëssa ëd 116 méter, a l'é stàita piassà dël 1471.
La fassada a l'é stàita coatà ëd màrmol ant ël sécol ch'a fà XIX.

## L'andrinta

L'andrinta a l'é a tre navà e a riva a na longheur ëd 153 méter, për 38 méter ëd larghëssa.
As caraterisa për l'originalità dij sò color e la severità ëd soe forme.

La navà a l'é ritmà da dle gran arcade a arc ës-ciapà ansima a dle pilie crussiforme.
Dzora a j'arcade, na galarìa pogià su dij modionet goregn, coma në scòss, a gropa la navà sentral al còro, a j'àbsid e a l'ampli otàgon dla cùpola.
Costa linia orisontal bin marcà a crea n'efet d'uniformità.

L'orloge dzora al portal prinsipal, andrinta a l'edifissi, a l'é stàit realisà da Paolo Uccello dël 1443.
An sël quadrant, con mach na lansëtta, a son marcà le vintequatr ore an nùmer roman.

Ël fresch ëd la cùpola, ch'a figura ël darié giudissi, dissegnà da Giorgio Vasari, a l'é stàit ancaminà dêl 1572.
Apress la mòrt ëd Vasari, dël 1574, a l'é stàit livrà dal mèistr dël manerism roman Federico Zuccari (1540 anviron-1609) e ij sò assistent dël 1579.

Categorìa:Cese ëd Firense
Palass Vej

Ël **Palass dij Prior**, sede dij magistrà, ciamà pi tard **Palass ëd la Sgnorìa**, a l'é stàit batì a Firense a parte dal 1299, su dij pian d'Arnolfo di Cambio.
A resta an piassa dla Sgnorìa.

Agrandì a l'época ëd Savonaròla, ël palass a l'ha servì 'd residensa dël granduca, fin-a a che chiel-sì a l'é anstalasse a palass Pitti.
A l'é antlora dventà ël **Palass Vej**.

Vej
Categorìa:Musé ëd Firense
Categorìa:Architetura ëd Firense
Gentile da Fabriano

Pitor.
**Gentile ëd Niccolò ëd Giovanni Massi** a l'era nassù vers ël 1370 ant le Marche e a l'é mòrt dël 1427.
Sò stil as caraterisava për la richisia ëd cit detaj ant ij paisage e ij përsonage.

## Euvre prinsipaj
* **L'Adorassion dij Mago** (1423, tempra su bòsch, 173x220 centim; goernà a la Galarìa dj'Ufissi a Firense)
: L'artista a l'ha piturà 's tablò për la capela dla famija Strozzi. L'utilisassion bondosa dl'òr e la finëssa dle linie a fan d'ës tablò n'esempi ecessional ëd gòtich antërnassional. La base a smon la Natività, la Fuga da l'Egit e la Presentassion al templi.

Categorìa:Pitor
Knoxville

**Knoxville** a l'é na sità ëd 182.200 abitant (2012) ant ël Tenessì.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Tenessì
Teorema dla quantità ëd moviment

Ël **teorema dla quantità ëd moviment** a l'é l'equassion
:  \frac{d \vec p }{dt} = \vec F ,
andoa  \vec p  a l'é la quantità ëd moviment e  \vec F  a l'é la fòrsa ch'a agiss an s'un pont material.
As oten an derivand l'equassion  \vec p =m \vec v  ch'a definiss la quantità 'd moviment.

Categorìa:Fìsica matemàtica
Sandro Botticelli

Pitor.
**Alessandro ëd Mariano Filipepi**, dit **Sandro Botticelli**, a l'era nà a Firense dël 1445.
Vers ël 1460 a l'é stàit anlev ëd Filippo Lippi.
Botticelli a l'era un dij pitor favorì dl'àuta socetà fiorentin-a.
A l'é mòrt a Firense dël 1510.

## Euvre prinsipaj
Ant ël 1481-1482 Botticelli a l'ha piturà tre fresch monumentaj për la capela Sistin-a an Vatican: le *Stòrie ëd Mosé*.

### Àutre euvre
* **La nassensa ëd Véner** (1485 anviron, tempra su tèila, 172,5x278,5 centim; goernà a la Galarìa dj'Ufissi a Firense)
: Pierfransesch dij Médici a l'avìa comandà 's tablò për soa vila ëd famija. An efet a arpresenta nen la nassensa ëd Véner, ma sò ariv an sl'ìsola ëd Citera, patanùa, possà vers la riva dai vent alà, con na ninfa dla prima ch'as pressìpita a coatela. Për ël moro ëd Véner, parèj che për vàire ëd soe Madòne, Botticelli a l'ha pijà 'me model Simonetta Vespucci, banastra ëd Giulian dij Médici.

Botticelli, Sandro
Memphis

**Memphis** a l'é na sità ëd 655.155 abitant (2012) ant ël Tenessì - la sità pì popolà dlë stat.
## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1819.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Tenessì
Hugo Van der Goes

Pitor.
Nassù vers ël 1435 o 1440 a Gent, mòrt dël 1482 a Roodeclooster.
A l'é laureasse dël 1467 a Gent e n'ann pi tard a l'era al servissi ëd Carl ël Temerari a Bruges.
Decan dla corporassion dij pitor ëd Gent, dël 1474 a l'é intrà ant ël monasté 'd Roodeclooster.

**Van der Goes** as anspirava ai mèistr antich, ma a l'ha riussì a deje dle nuanse a j'espression fisonòmiche e ai gest për aumenté l'espressività dij sò përsonage.

## Euvre prinsipaj
* **Trìtich Portinari**
: Tommaso Portinari, arpresentant ëd la banca dij Médici a Bruges, a l'avìa comandà 's panel d'autar monumental e a l'avìa falo rivé a Firense për mar. Cand ës trìtich a l'é rivà a destinassion, a l'ha fàit sensassion antra j'artista locaj. Le régole empìriche dle proporsion a l'han lassà ël pòst a n'arpresentassion basà an sël ròl dij përsonage: ij rapòrt ëd taja dle figure a son ëscalà conforma a soa amportansa e pa an rapòrt a le régole dla prospetiva. D'àutra part, ij moro e le stòfe a son piturà ëd fasson motobin naturalista. Cost'euvra ëd Van der Goes a l'ha avù n'anfluss notèivol an sla pitura fiorentin-a dla fin dël sécol ch'a fà XV.

Vandergoes, Hugo
Tissian

Pitor.
**Tiziano Vecellio**, dit **Tissian**, a l'era nà vers ël 1488-1490 a Pieve di Cadore e a l'é mòrt dël 1576 a Venessia.
A l'é ël pi grand mèistr venessian dël sécol ch'a fà XVI.

Tissian a l'é stàit anlev ëd Giovanni Bellini a Venessia.
A parte dal 1515 a l'ha travajà për ij pi arnomà mecenà ëd sò temp, tanme j'Este, ij Gonzaga, ij Farnèis, ij Della Rovere o ël re 'd Fransa Fransesch I.
Dël 1533 a pitura a la cort dl'amperador Carl V; dël 1545 a travaja a Roma për ël vësco Pàul III.
A finiss soa longa cariera a servissi esclusiv ëd Flip II dë Spagna.

## Euvre prinsipaj
* **Véner**, dita *d'Urbin* (1538, euli su tèila, 119x165 centim, goernà a la Galarìa dj'Ufissi a Firense)
: Realisà për Guidobald ëd la Ròvere, duca d'Urbin.
* *L'òm da j'euj bleu coma 'l mar* (o *L'Anglèis*; vers ël 1540-1545, goernà ant la Sala d'Apòl ëd palass Pitti a Firense)
* *Autoritrat* (vers ël 1566, euli su tèila, 86x69 centim; goernà al musé dël Prado a Madrid)

Categorìa:Pitor
Caravaggio (pitor)

Pitor.
**Michelangelo Merisi**, stranomà ël **Caravaggio** a l'era nà vers ël 1571, probabilman a Caravaggio o a Milan.

Dal 1584 al 1588 a l'é stàit anlev ëd Simone Peterzano a Milan.
Dël 1592 a l'é andàit a travajé a Roma, trovand ant ël cardinal dal Monte un mecenà an Vatican.

Caravaggio a l'ha avù na vita aventurosa e violenta.
Dël 1604 a l'é stàit vàire vire an përzon e a l'ha finì soa cariera da fugitiv a Nàpoli, a Malta, an Sicilia.
A l'é mòrt ëd fasson tràgica an s'na riva ëd Porto Ercole, ant ël Lassio, dël 1610.

## Lë stil
Ël realism dle figure e la potensa dij detaj a dòmino j'euvre ëd Caravaggio.

## Euvre prinsipaj
* *Bach* (1596 anviron, euli su tèila, 95x85 centim; goernà a la Galarìa dj'Ufissi a Firense)

## A pòrto sò nòm
* Caravagism

Categorìa:Pitor
Ayrton Senna

Pilòta ëd Fórmola 1.
**Ayrton Senna** a l'era nà ai 21 ëd mars 1960.
An soa cariera, a l'ha vagnà 3 mondiaj e 41 gran premi.
A l'é mòrt al 1m ëd maj 1994, për n'assident an vitura a Imola.

Senna, Ayrton
Senna, Ayrton
Basìlica ëd Santa Cros (Firense)

La **cesa ëd Santa Cros** a resta an piassa Santa Cros a Firense.

Vasari a conta che ël costrutor dël Dòm, Arnolfo di Cambio, a l'a fàit batì al pòst d'un cit oratòri fransëscan ël neuv edifissi, pi grand, a parte dal 1294.
La cesa a l'é stàita livrà dël 1385.
La fassada e ël cioché a son dël sécol ch'a fà XIX.

La basìlica a l'é a tre navà, con pianta crussiforma.
La navà sentral a l'é larga 19,5 méter.
Vasari a l'ha sbassà al livel ëd la navà ël còro dzoralvà e a l'ha rampiassà ij fresch dle parèj dle navà lateraj con dj'autar.

An Santa Cros a son sotrà: Galilei, Machiavelli, Michelàngel, Leonardo Bruni, Gioachino Rossini, Lorenzo Ghiberti.
D'àutri përsonage a son memorià con dij cenotafi o dle plache comemorative.

Categorìa:Cese ëd Firense
Nasism

Ël **nasism** o **nassionalsossialism** a l'é stàit n'ideologìa che a l'é dësvelupasse an Almagna antra j'agn '30 e '40 dël sécol ch'a fa vint a travers dël Partì Nasista. 
A l'era basà an sël rassism e particolarment an sl'anti-semitism, fortiend l'idèja dla superiorità dla rassa alman-a, e con Adolf Hitler ël nasism a l'ha arpresentà na mnassa për la stabilità polìtica dl'Euròpa e a l'é vnù un-a dle càuse prinsipaj dlë s-ciòp dla sconda guèra mondial.

Categorìa:Idèje polìtiche
Categorìa:Stòria europenga dël 1900
Convession

La **convession** a l'é 'l moviment coletiv e gionzù ëd grup o d'agregà 'd molécole ant ij flùid (lìquid, gas) e d'rhèid, o travers advession o travers difusion o travers na combinassion ëd tute ste doe. La convession ëd na massa a peul nen capité ant ij sòlid, dagià che ant ij sòlid a peulo capité nì 'd fluss ëd corent ëd massa, nì 'd notàbil difusion. La difusion dla càud a peul capité ant ij sòlid, ma a l'é ciamà condussion ëd càud. La convession a peul esse dimostrà an butand na sorgiss ëd càud (pr'es. ën bech Bunsen) vzin ën bicer pien ëd lìquid, e an osservand la variassion dla temperadura dël véder causà dal flùid pì tëbbi ch'a movimenta le zòne pì frèide e stàbij. ël trasferiment ëd càud convetiv a l'é un-a dle pì amportante manere che la càud as trasferiss, e la convession a l'é dcò 'l prinsipal process ch'a trasferiss la massa ant ij flùid. 

## Esempi
La sircolassion d'aria càuda për riscaudé e d'aria frèida për rinfrësché ant j'ampiant ëd condissionament ëd le ca a smon-o d'esempi ëd convession.

Categorìa:Fìsica
Luca Signorelli

Pitor.
Nassù a Corton-a vers ël 1455, mòrt a Corton-a dël 1523.

A l'é probabilman formasse a Aress, ant l'atelié ëd Piero della Francesca, dont soe prime euvre a son forteman anspirà.
Sota l'anfluss d'Antonio del Pollaiuolo e ëd Verrocchio, a l'ha tòst trovà un langage formal espressiv, con dij përsonage da j'ategiament ëstilisà, conforma a na disposission soens geométrica.

Vers ël 1482-1483 a l'ha realisà sota la diression dël Perugin doi fresch ëd la capela Sistin-a, a Roma.

A l'ha passà ël rest ëd soa vita ant ël mesdì dla Toscan-a e an Umbria, andoa a l'ha travajà, tra l'àutr, a Spoleto, a Voltera, a Perugia e a Sansepolcro.
Durant l'istà 1502 sò fieul pi grand e colaborator a l'é mòrt dla pest, pòch ëd temp apress la mòrt ëd n'àutr dij sò fieuj an na rusa.

## Euvre prinsipaj
* *Ritrat ëd Dante Alighieri* (1485-1490; 23,7x15,5 centim)
* *Nonsiassion* (1491, tempra su bòsch, 282x205 centim, goernà al Musé cìvich ëd Voltera)
* *Complenta an sël Crist mòrt* (1502, tempra su bòsch, 270x240 centim), goernà al Musé diocesan ëd Corton-a
* **Madòna con Bambin e dij sant** (1520 anviron, tempra su bòsch, 342x233 centim), goernà al Musé d'art medieval e moderna d'Aress
: La pitura a l'era stàita realisà për la congregassion ëd San Giròni a Aress. Marìa a dòmina dzora a 'd teste d'àngej an companìa dij patron dla sità, san Donà e sant Ësteo. Ai sò pe, vestì con richisia, a l'é setà 'l re Dàvid. Da banda 'd chiel a-i é san Giròni e san Nicòla, ch'a arcomanda ël donator a la mare ëd De. Ël tablò a l'ha a sò cò De ël Pare, sircondà da dj'àngej.

Signorelli, Luca
Anrajament

L**'anrajament** a l'é ël process ëd trasferiment ëd calor a travers d'onde eletromagnétiche, durant ël qual la massa dël mojen a l'han gnun ròl ant ël passage dël calor.

## Esempi
Ël trasferiment d'energìa térmica dal Sol a la Tèra a l'é un process durant ël qual ël mojen a l'ha gnun ròl për ël passage dël calor.

Categorìa:Fìsica
Lej ëd Newton dlë sfreidament

La **lej ëd Newton dlë sfreidament** a fortiss che ël trasferiment ëd calor da 'n flùid stassionari o an moviment ëd temperadura T_f al mojen ch'a lo sirconda ëd temperadura T_m durant l'antërval *t* a l'é
:Q=hA(T_f-T_m)t
anté che *h* a l'é ël coefissient ëd convession e *A* a l'é l'àrea ëd trasferiment.

Lejednewtondlesfreidament
Loir

Ël **Loir** a l'é un fium dla Fransa.  A dà sò nòm a doi dipartiment: Eure-et-Loir e Loir-et-Cher.

## Përcors
A nass a Saint-Éman e as campa ant la Sarthe tra Briollay e Écouflant.

## Afluent
* Ozanne‎ (44 km)
* Yerre (48,7 km)
* Braye (75,1 km)

## Statìstiche
A l'é longh 317,4 km  e a l'ha un bassin ëd 8.294 km².

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Afluent dla Sarthe ‎
Eure (fium)

L**'Eure** a l'é un fium dla Fransa.  A dà sò nòm a doi dipartiment: Eure e Eure-et-Loir.

## Përcors
A nass a Moulicent e as campa ant la Sen-a a Saint-Pierre-lès-Elbeuf.

## Afluent
* Drouette‎ (40 km)
* Vesgre (46 km)
* Blaise (49 km)
* Avre (80 km)
* Iton (132 km)

## Statìstiche
A l'é longh 228,7 km  e a l'ha un bassin ëd 6.017 km².

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Afluent dla Sen-a ‎