open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maria Gaetana Agnesi

Matemàtica e filòsofa.
**Margaritta Gaietana Angiola Maria Agnesi** a l'era nassùa a Milan ël 16 ëd magg dël 1718, prima fija ëd Pietro Agnesi Mariani, feodatari ëd Montevecchia, e soa prima fomna Anna Fortunata Brivio.
Tuti doi a j'ero fieuj e ardité ëd rich mërcant.

Già da cita Agnesi a mostrava un grand talent.
Da soa bàila a l'avìa amprendù ël fransèis.
A neuv agn a l'ha girà an latin un discors (*Oratio*) për la difèisa dël drit ëd le fije a l'educassion superior, scrivù për esercissi da Nicolò Gemelli ch'a l'era magìster ëd latin ëd sò frel Gaetano.
An dzorpì, a conossìa l'italian, ël grech (ch'a l'avìa ancaminà a studié dël 1728 su sugeriment ëd Gemelli, prima con le lession dl'avocà Ludovico Voigt, peui con cole dl'abà Girolamo Tagliazucchi), l'ebréo, l'alman e lë spagneul.
An efet, Agnesi a l'ha compilà un léssich grech-latin e un tratà ëd mitologìa an grech.

Dël 1737 a l'ha ancaminà jë studi ëd matemàtica e ëd filosofìa.
Sò magìster a son ëstàit Tagliazucchi ant l'àlgebra; Francesco Manara, professor ëd fìsica sperimental a l'Università ëd Pavìa, për j**Element'' d'[[Euclid]]; [[Michele Casati]], professor a la real [[Università ëd Turin]] e pì tard [[vësco]] dël [[diòcesi dël Mondvì|Mondvì]], për la [[fìsica]] e la [[metafìsica]].

Dël 1748 a l'ha publicà n'euvra ëd [[geometrìa analìtica]] anté ch'a l'ha studià la [[masca d'Agnesi|curva ch'a pòrta sò nòm]].
Dël 1749, për inissiativa ëd [[Benedet XIV]], a oten un pòst da letris onoraria a l'[[Università ëd Bològna]], ma a arzulta nen ch'a l'abia mai tnù ëd lession.<br>
Apress la mòrt ëd sò pare dël 1752, a consacra soa vita a jë studi religios e a j'euvre ëd carità.
Dël 1771, su arcesta dl'arsivësco [[Giuseppe Pozzobonelli]], a dventa diretris dl'anstitussion caritativa [[Pio albergo Trivulzio]]; tramudà ambelelà ant ël 1783, a l'ha passaje la dariera part ëd soa vita.

A l'é mòrta a Milan ai 9 ëd [[gené]] dël 1799.

==A pòrto sò nòm==
*Masca d'Agnesi

==Euvre prinsipaj==

*Oratio (Milan, 1727)
*Propositiones philosophicae (Milan, 1738)
***Instituzioni analitiche ad uso della gioventù italiana*' (publicà a Milan dël 1748 e dedicà a l'amperadris [[Marìa Teresa d'Àustria]])
S'euvra as compon ëd quatr lìber an doi volum e a l'ha dàit a l'autris na gran nomea an [[Euròpa]].<br />
Ël prim volum a conten mach ël prim lìber, *An sl'anàlisi dle quantità finìe*, partagià an ses capìtoj.
Ël second volum a l'é formà da tre lìber, dal second al quart: *An sël càlcol diferensial*, *An sël càlcol antëgral*, *An sël métod anvers ëd le tangente''.
Mincadun a consist ëd quatr capìtoj.

Agnesi, Maria Gaetana
Agnesi, Maria Gaetana
Louis-Ferdinand Céline

Scritor fransèis.
**** (sò ver nòm a l’era **Louis-Ferdinand Destouches**) a l’era nassù a Courbevoie ël 27 ëd magg dël 1894 e a l’é mòrt ël 1m ëd luj dël 1961 a Meudon.
A l'era mariasse con Lucette.

## Euvre prinsipaj
Romans:
**Voyage au bout de la nuit* (1932)
**Mort à crédit* (1936)
**Guignol’s Band* (1944)
**Casse-pipe* (1949)
**Féerie pour une autre fois* (1952)
**Normance (Féerie II)* (1954)
**D’un château l’autre* (1957)
**Nord* (1960)
**Guignol's band II (Le pont de Londres)* (1964)
**Rigodon* (1969)

Céline, Louis-Ferdinand
Céline, Louis-Ferdinand
Lenga Buru

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Buru** o **Buru** a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Nigeria.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Buru** a peul esse:

* lenghe nìger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Benue-Còngo
***** lenghe bantoide nen classificà
****** **lenga Buru**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **BQW**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bqw

Categorìa:Lenghe dla Nigeria
Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Lenga Ibino

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Ibino** ò **Ibino** a fa part ëd le lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà dzortut an Nigeria.

## Classificassion
Në schema ëd classificassion ëd l**'Ibino** a peul esse:
* lenghe niger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Benue-Còngo
***** lenghe Cross River
****** lenghe Delta Cross
******* lenghe Cross bass
******** **lenga Ibino**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **IBN**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ibn

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Feás, Cariño

**San Pedro** ëd **Feás** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Cariño. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 241 abitant (122 fomne e 119 òm), distribuì an 14 grup ëd popolassion. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Cariño
As Neves, Ortigueira

**Santa María** dle **Neves** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) d'Ortigueira. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 123 abitant (65 fomne e 58 òm) distribuì an 22 grup ëd popolassion. 

Neves
Badalucco

**Badalucco** (*Bäuco* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 1.175 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Walter Bestagno (da l' 8/06/2009, second mandà dal 26/05/2014).

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Dickinson, Dakota dël Nòrd

**Dickinson** a l’é na sità dël Dakota dël Nòrd. A l’ha na surfassa ëd 24,6&nbsp;km² e na popolassion ëd  abitant (2000).

## Anliure esterne
*Sit istitussional

Categorìa:Sità e pais dël Dakota dël Nòrd
Borgomaro

**Borgomaro** (*Borgomâ* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria d' 863 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Massimiliano Mela (dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
*  Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Ranzo

**Ranzo** (*Ranso* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 545 abitant, an provincia d'Imperia.

Ël pais a resta a 40 chilòmeter da Imperia, a n'autëssa ëd 130 méter.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Piero Raimondi (dal 26/05/2014).

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Kick-boxing merican-a

La paròla **[[kick-boxing]]** a designa në sp&ograve;rt ëd combatiment ëd percussion ch'a l'é praticà ansima a 'd *ring*. Ant j'agn 1960, ant jë Stat Unì la passion për ël karate e për j'àutre art marsiaj (Kempo, Kung-fu, Taekwondo, Bando, e via fòrt) e la volontà ëd chèich mojen d'anformassion a men-o a n'evolussion dle còse.

Ij diferent ëstij ëd pràtiche marsiaj a l'han dësvlupà dle forme ëd contat diferente. Vàire campion a vorìo fé conosse le caraterìstiche ëd soe técniche, contribuend a soa evolussion. Ëd torneo a j'ero organisà ant ij vàire stij ëd combatiment; parèj dël United States National Karate Championship ëd Jhoon Rhee, la Bataja d'Atlanta d'Ed Parker, e dal 1963 ij torneo duvèrt ansima a *ring* ëd Bando kickboxing (forma ch'a l'ha butà da la veja bòcs birman-a importà da l'espert Maung Gyi). D'àutri torneo amportant tanme Mas Oyama All Worth America Championship (karate Kyokushinkaï fin-a al K.O.) a cambio ij tradissionaj torneo ëd karate fin-a a antlora organisà sens contat. 

Ëdcò, l'idèja ëd Bruce Lee (n'anormà ator ëd cine, dla mità dj'agn 1970) e ëd Jhoon Rhee (professor d'Alan Steen, ëd Jeff Smith e ëd Gordon Franks) ëd combate con protession e guant, a l'ha duvertà na neuva via për tuti j'amator ëd *combatiment reaj*. A l'adoss la kick-boxing merican-a a l'é un regolament ëd competission, ch'a përmet ai competitor an vàire pràtiche marsiaj ëd rancontresse ant un chèich tipo ëd confrontassion (lòn ch'a l'é a l'adoss ëd la federassion mondial WKA - World Karate Association). A l'é tant ëspantiasse, ch'a l'é vnùita un-a dle forme dë spòrt ëd combatiment inspirà a j'art marsiaj pì praticà al mond.

Trames j'organism mondiaj, ij pì conossù, ancarià dla gestion dij tìtoj professionaj e amator ant la bòcs pé-pugn i l'oma: la WKA creà ant jë Stat Unì ant ël 1976, la WAKO creà an Almagna ant ël 1978 ch'a l'ha soa sorgiss ant l'organisassion ëd rancontr d'amator, l'ISKA (creà ant ël 1986) arditera ëd la PKA ch'a l'avìa fàit a l'ancamin la promossion dël full-contact e la WKN (creà dël 1997).

Categorìa:Art marsiaj
Lenga Oring

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Oring** o **Oring** a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Nigeria.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion ëd l**'Oring** a peul esse:

* lenghe nìger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Benue-Còngo
***** lenghe Cross River
****** lenghe Delta Cross
******* lenghe Cross Àut
******** **lenga Oring**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ORG**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=org

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Lenga Dirim

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Dirim** o **Dirim** a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Nigeria.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Dirim** a peul esse:

* lenghe niger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Benue-Còngo
***** lenghe Dakoid
****** **lenga Dirim**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **DIR**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=dir

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Masca d'Agnesi

As ciama **masca** (ò **versera**) **d'Agnesi** na curva cùbica che a l'ha la forma ëd na ciòca.

Sa curva, già tratà da Pierre de Fermat e Guido Grandi, a l'é stàita studià da Maria Agnesi dël 1748. Ël nòm *masca* a ven da 'nt un boro dla tradussion anglèisa 'd sò lìber, che a l'ha sconfondù la paròla italian-a *versiera* (che a ven da 'nt ël latin *versoria*, visadì *na còrda dovrà 'nt sle nav*) con *avversiera* (*aversaria*, visadì nemisa ëd Nosgnor). 

La masca d'Agnesi a l'é dovrà an fìsica, ant lë studi dl'arsonansa, e ant la statìstica matemàtica.

## Costrussion

Per dissegné la curva as part da na sirconferensa ëd ragg a e 'd sènter (0, a), e as pija la reta tangent ant ël pont A = (0, 2a) e 'l fass ëd rete che a passo për l'orìgin ëd j'ass.

Ant la figura sì dzora a l'é dissegnà un-a dle rete dël fass, che a l'ancontra la tangent ant ël pont L; ciamoma C ël pont d'antërsession ëd la reta dël fass con la sirconferensa, e dissegnoma la reta orisontal \overline{BC}, che a passa për C e la reta vertical che a passa per L.

Coste doe rete as gionzo ant ël pont M, che a l'é un pont ëd la masca. An cambiand le rete dël fass as treuvo tuti ij pont ëd la curva, visadì che ij pont ëd la masca d'Agnesi a l'han: 
*coma x, la x dël pont d'antërsession ëd la reta dël fass con la sirconferensa; 
*coma y, la y dël pont d'antërsession dla midèma reta con la reta tangent.

## Equassion

Con la costrussion mostà sì-dzora, l'equassion cartesian-a dla masca a l'é 

: x^2 y=4a^2 (2a-y).

Costa curva a peul ëdcò esse definìa da soa arpresentassion paramétrica:

: \left \{
\begin{array}{rcl}
x & = & 2a \cot t \\
y & = & 2a \sin^2t,
\end{array} \right .


ò ëdcò da:

: 
\left\{
\begin{matrix}
x & = & 2a t \\
y & = & \frac{2a} {1+t^2} ,
\end{matrix}
\right.


che a deuvra mach dle fonsion algébriche.

Da na mira stòrica, a venta armarché che l'equassion originaria dla curva a l'era
:y=a \frac{ \sqrt{ax-x^2} }x,
përchè Agnesi a dovrava l'ass x tanme ass vertical e col y tanme orisontal.

Categorìa:Geometrìa
Leon Battista Alberti

Umanista, matemàtich e architet.
**Leon Battista Alberti** a l'era nassù a Génoa ël 18 ëd fërvé dël 1404 an na rica famija d'adoss fiorentin-e; a la mòrt ëd sò pare, la famija ëd chiel-sì a l'ha bandonalo.

Alberti a l'ha peui studià a Pàdoa.
Dal 1432 al 1434 a l'ha vivù a Roma, peui a Bològna, Màntoa e Fërara.
A parte dal 1443 a l'é restà dzortut a Roma.

Alberti a l'é stàit consejé ëd vàire riche famije prinsipësche.
Tanme architet, a l'é stàit pì teòrich che costrutor; tutun as devo a chiel Palass Rucellai a Firense, ël Templi dij Malatesta a Rìmin, la cesa ëd Sant Andrea a Màntoa e la fassada dla cesa ëd Santa Marìa Novela a Firense.
Dotà an efet për tute le dissiplin-e, dël 1435 ant ël *De pictura* a l'é stàit ël prim umanista a traté da na mira teòrica la prospetiva, an ëstudiand lòn ch'a vëd l'euj.
Ij sò travaj a son peui stàit continuà da Piero della Francesca, Lambert e Taylor.

A l'é mòrt a Roma ël 25 d'avril dël 1472.

## Euvre prinsipaj
* *De lunularum quadratura*
* *De pictura* (1435-1436, stampà dël 1511)

Alberti, Leon Battista
Alberti, Leon Battista
Roé

Ël **Roé** a l'é na zòna colinosa dël bass Piemont, ën provincia ëd Coni.
A pija 'l nòm da la famija ch'a l'ha dominà ansima a cost teritori për vàire sécoj.
An coste colin-e as produs ëd bon vin e as cheuj ëd bon-a fruta.

## Comun dël Roé
Ij doi pais pì gròss a son Bra e Canal.

J'àutri a son:
* Baudsé
* Castagnì
* Castlinàud
* Ceresòle
* Cornian
* Guaren-e
* Majan
* Montà
* Montàud
* Montèu
* Montisel
* Pieubes
* Pòcapaja
* Prioca
* Sanfrè
* Sisterna
* San Stéo
* Santa Vitòria
* Sisterna
* Somariva dël Bòsch
* Somariva la Àuta
* Vëssa

## Anliure esterne
* Sit ofissial dël Roé

Categorìa:Teritòri dël Piemont
Espasante, Ortigueira

**San Xoán** d**'Espasante** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) d'Ortigueira. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 762 abitant (412 fomne e 350 òm) distribuì an 6 grup ëd popolassion. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi d'Ortigueira
Céltigos, Ortigueira

**San Xulián** ëd **Céltigos** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) d'Ortigueira. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 396 abitant (199 fomne e 197 òm) distribuì an 4 grup ëd popolassion. 

Celtigos
Hazen, Dakota dël Nòrd

**Hazen** a l’é na sità dël Dakota dël Nòrd. A l’ha na surfassa ëd 3,2&nbsp;km² e na popolassion ëd  abitant (2000).

## Anliure esterne
*Sit istitussional

Categorìa:Sità e pais dël Dakota dël Nòrd
As Ribeiras do Sor, Mañón

**San Cristovo** dle **Ribeiras do Sor** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Mañón. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 188 abitant (93 fomne e 95 òm) distribuì an 13 grup ëd popolassion. 

Ribeiras do Sor
Bares, Mañón

**Santa María** ëd **Bares** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Mañón.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Mañón
As Grañas do Sor, Mañón

**San Mamede** dle **Grañas de Sor** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Mañón. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 239 abitant (116 fomne e 123 òm) distribuì an 22 grup ëd popolassion.

Granas do Sor
Lenga Bakpinka

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Bakpinka** o **Bakpinka** a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Nigeria.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Bakpinka** a peul esse:

* lenghe niger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Benue-Còngo
***** lenghe Cross River
****** lenghe Delta Cross
******* lenghe Cross Àut
******** **lenga Bakpinka**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **BBS**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bbs

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Lenga Emai-Iuleha-Ora

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Emai-Iuleha-Ora** o **Emai-Iuleha-Ora** a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Nigeria.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dl' **Emai-Iuleha-Ora** a peul esse:

* lenghe nìger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Benue-Còngo
***** lenghe Edoid
****** lenghe Nòrd-sentraj
******* lenghe Edo-Esan-Ora
******** **lenga Emai-Iuleha-Ora**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **EMA**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ema

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Ospissi ëd Tsambava

L**'ospissi ëd Tsambava**, fondà vers ël 1200 ant la comun-a ëd Chambave, a dipendìa dal convent ëd Véres.
Ël resior prèive a l'avìa l'obligassion ëd cudije quatr pòver.
Cost ospissi a l'era ancor ativ dël 1550.
La ca a l'é stàita vendùa dël 1641.

## Arferiment

Ospissi ed tsambava
Categorìa:Chambave
Ospissi ëd San Teodul

L**'ospissi ëd San Teodul** a Cas-cion a l'era stàit fondà dël 1165 dal viscont d'Osta Boson II.
A l'avìa dontré lét pr'ij pelerin.
A dipendìa dal Grand San Bernard, ch'a lo fasìa aministré da 'n resior dl'istessa congregassion.
Passà a l'órdin maurissian, a l'é stàit sarà dël 1752.

Ospissi ed san teodul
Ospissi ëd Sèn-Veunsèn

L**'ospissi ëd Sèn-Veunsèn** a dipendìa dal convent ëd Véres, ch'a lo fasìa aministré da 'n resior.
A l'avìa sinch lét e as trovava an sla stra 'd sota, davzin a la muraja dël borgh.
A l'ha durà 350 agn anviron.
Apress ël 1650 a-i son pì 'd soe notissie.

Ospissi ed sen-veunsen
Ospissi d'Ayas

L**'ospissi d'Ayas** a l'era n'ospissi pr'ij pòver e ij pelerin ant la Val d'Osta.
Tut lòn ch'as sa ëd chiel a l'é ch'a esistìa ant ël 1423.

Ospissi d'ayas
Ospissi dël borgh ëd Mondzovet

Cost ospissi a l'era stàit fondà vers ël 1300 da Jacques Robin, curà 'd Saint-Germain, al borgh ëd Mondzovet, davzin a la paròchia ëd Notre-Dame, antra la Deura e la stra.
A l'avìa un resior e dontré lét për coj ch'a passavo.
Passà a la comun-a, a l'ha sarà anviron dël 1600.

Ospissi del borgh ed mondzovet
Categorìa:Ospissi
Categorìa:Montjovet
Ansem polinomial

Un sot-ansem X d' \mathbb N^n  as dis n**'ansem polinomial** s'ij sò element a son le solussion ëd chèich equassion diofantin-a  f(x_1, \ldots ,x_n)=0 .

Categorìa:Lògica matemàtica
Tesi ëd Church

Dël 1936, Church a propon l'identificassion dël concet antuitiv ëd calcolabilità efetiva con la nossion formal d'arcorensa.
Dapress Kleene, cost enonsià a l'ha pijà ël nòm ëd **tesi ëd Church**.
Tutun a l'era già stàit antissipà da Babbage.

Na definission alternativa ëd calcolabilità efetiva a ven da Turing (1936, **tesi ëd Turing**) ch'a l'ha ëdcò dimostrà che le fonsion calcolàbij conforma a soa definission a son j'istesse che cole ëd Church.

Categorìa:Teorìa dl'arcorensa
Vasia

**Vasia** (*Vaxia* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 423 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mauro Casale (dal 26/05/2014).

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Vessalico

**Vessalico** (*Vesarco* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 297 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paola Giliberti (dal 25/05/2014).

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Pompeiana

**Pompeiana** (*Pumpiana* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria d'812 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pasquale Restuccia (dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Caravonica

**Caravonica** (*Cairònega* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 300 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fernando Gandolfi (dal 30/05/2006, second mandà dal 16/05/2011, ters mandà dal 06/06/2016).

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Pieve di Teco

**Pieve di Teco** (*A Ceve* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 1.409 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessandro Alessandri (dal 15/04/2008, second mandà dal 27/05/2013).

## Sità gemelà
Pieve di Teco a l'é gemelà con:
*  Bagnols-en-Forêt, Fransa

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Gòt

Ij **gòt** a j'ero un-a dël tribù germàniche orientaj, scond ël soe tradission originaria dl' ìsola svedèisa ëd Gotland e la region ëd Götaland. A ondà a son sbarcà an sle còste dël Mar Bàltich e da si a l'han tacà a slarghesse anvers sud conquistand ël popolassion ch'a trovavo.

Rivà an contat con ël mond roman, ch'a-j considerava pì vzin ai sit pitòst che ai german, a son aleasse, e a l'ocorensa rusasse, con tanti imperator roman contra vàire popolassion barbàriche. A son dividusse an Visigòt (branch ossidental) e  Ostrogòt (branch oriental).

Ant ël IV sécol e V sécol a son stèit possà a ossident da j'Unn e - dòp la fin dl'Imperi Roman (476) - a l'han fondà dij divers regn roman-barbàrich: ël regn dij Visigòt, ch'a corëspond sù për giù a la Spagna dël di d'ancheuj, e 'l regn dj'Ostrogòt, ch'a comprendìa l'Italia.

Categorìa:Stòria europenga
Categorìa:Gòt
Criteri ëd d'Alembert

Ch'as consìdera na sequensa  (u_n)  ëd nùmer reaj positiv.
Ël **criteri ëd d'Alembert** (o **criteri dël rapòrt**) a fortiss che s'a esist un nùmer λ \frac{u_{n+1}}{u_n} , la serie  \sum u_n  a convergg; si, a ancaminé da 'n chèich ìndes,  \frac{u_{n+1}}{u_n} \geq 1, antlora la serie a divergg.
An particolar, si  \lim_{n\rightarrow\infty } \frac{u_{n+1}}{u_n} , antlora i l'oma convergensa; si  \lim_{n\rightarrow\infty } \frac{u_{n+1}}{u_n} >1 i l'oma divergensa.

### La dimostrassion
Butoma che  \forall n \geq m, \frac{u_{n+1}}{u_n} ; sòn a veul dì che u_{n+1} e donca che  \forall h,u_{m+h}.
Dagià che la serie geométrica ëd rason λ \sum_{n=0}^{\infty }u_n a convergg.
Noté che ant ës cas-sì la soma dla serie a l'é limità da 'dzora da  \sum_{n=0}^{m-1}u_n+ \frac{u_m}{1-\lambda }.

D'àutra part, si  \forall n\geq m, \frac{u_{n+1}}{u_n} \geq 1, antlora a ancaminé da l'ìndes m la sequensa u_n a l'é nen dechërsenta e donca nen infinitésima.
Parèj, la serie a divergg.

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Airole

**Airole** (*Airöe* an lìgure) a l'é un comun dla Liguria ëd 458 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fausto Molinari (da l' 8/06/2009, second mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Aquila di Arroscia

**Aquila di Arroscia** (*L'Aguia* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 174 abitant, an provincia d'Imperia.

Ël pais a resta a 45 chilòmeter d'Imperia, a n'autëssa ëd 495 méter, pòch sota la crësta ch'a spartiss le combe dl'Aroscia e dël Ri Pennavaira.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Tullio Cha (dal 01/06/2015).

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Mendatica

**Mendatica** (*Mendàiga* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 203 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Piero Pelassa (da l' 8/06/2009, second mandà dal 26/05/2014).

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Carpasio

**Carpasio** (*Carpaxe* an lìgur) a l'é un pais ëd la Liguria, ant la provinsa d'Imperia.

A l'é stait un comun autònom fin al 31/12/2017; dal 01/01/2018 a l'é unisse al comun ëd Montalto Ligure për formé ël neuv comun ëd Montalto Carpasio. 

Al 01/01/2017 Carpasio a l'avìa 163 abitant .

## Arferiment

Categorìa:Montalto Carpasio
Castellaro

**Castellaro** (*O Castellâ * an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 1.227 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Galatà (dal 26/05/2014).

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Cosio di Arroscia

**Cosio di Arroscia** (*Coxe* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 237 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Danilo Antonio Gravagno (dal 15/04/2008, second mandà dal 27/05/2013).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Castel Vittorio

**Castel Vittorio** (*O Castê * an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 329 abitant, an provincia d'Imperia.

## Ël nòm
La comun-a as ciamava *Castelfranco* fin-a al 1862, cand a l'ha cangià nòm an onor dël re Vitòrio Emanuel II.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gian Stefano Oddera (dal 06/06/2016).

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Cervo (omònim)

* **[[Serv|Cerv]]**, dòira ch'a passa për Biela
* **[[Cervo]]**, comun italian an provincia d'Imperia
* **[[Cervo, Lugo]]**, comun spagneul an provincia ëd Lugo
* **[[Cervo, Cedeira]]**, comun-a spagneula an Galissia
Rocchetta Nervina

**Rocchetta Nervina** (*A Rocheta* an lìgur) a l'é na comun-a dla Liguria ëd 274 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marco Rondelli (dal 01/06/2015).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Frank Sinatra

**Frank Sinatra** (dont ël nòm complet a l'era **Francis Albert Sinatra**) a l'é stàit un cantant e ator american d'orìgin italian-a: sò pare a l'era sicilian, ëd Lercara Friddi e soa mare a l'era lìgura, ëd Lumarzo.
A l'era nassù a Hoboken, ant ël New Jersey, ël 12 dë dzèmber dël 1915 e a l'é mòrt a Los Angeles ël 14 ëd magg dël 1998.

A l'ha avù na vita sentimental turbijosa e, a sté dla dita, a l'avìa dle liure con dij caporion mafios.

Sinatra, Frank
Sinatra, Frank
Veigue, Sada

**Santa Comba** ëd **Veigue** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Sada. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 384 abitant (182 fomne e 202 òm) distribuì an 7 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Sada
Pontedassio

**Pontedassio** (*O Pontedasce* an lìgure) a l'é un comun dla Liguria ëd 2.338 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franco Ardissone (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
San Biagio della Cima

**San Biagio della Cima** (*San Giaixu* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 1.279 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luciano Biancheri (dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
San Biagio della Cima a l'é gemelà con:
*  Camps-la-Source, Fransa

Sanbiagiodellacima
Santo Stefano al Mare

**Santo Stefano al Mare** (*San Steva* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 2.230 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Elio Di Placido (dal 01/06/2015).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Santostefanoalmare
Figueroa, Abegondo

**San Miguel** ëd **Figueroa** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) d'Abegondo. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 212 abitant (103 òm e 109 fomne) distribuì an 4 grup ëd popolassion. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi d'Abegondo
Seborga

**Seborga** (*A Seborca* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 320 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Enrico Ilariuzzi (dal 06/06/2016).

## Sità gemelà
Seborga a l'é gemelà con.
*  L'Escarène, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Cañás, Carral

**Santa Baia** ëd **Cañás** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Carral. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 340 abitant (172 fomne e 168 òm), distribuì an 16 grup ëd popolassion. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Carral
Bergeggi

**Bergeggi** (*Berzezzi* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 1.121 abitant, an provincia ëd Savon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Arboscello (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Altare

**Altare** (*Artâ* o *Laté* an lìgur) a l'é un comun ëd la Liguria ëd 2.118 abitant, an provincia ëd Savon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Davide Berruti (dal 07/05/2012).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Arnasco

**Arnasco** a l'é un comun dla Liguria ëd 630 abitant, an provincia ëd Savon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alfredino Gallizia (da l' 8/06/2009, second mandà dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Arnasco a l'é gemelà con:
*  Brading, Regn Unì
*  Río Cauto, Cuba

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Erli

**Erli** a l'é un comun dla Liguria ëd 260 abitant, an provincia ëd Savon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Candido Carretto (dal 14/06/2004, second mandà dal 2009, ters mandà dal 2014).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Borghetto Santo Spirito

**Borghetto Santo Spirito** (*O Borghetto San Spirto* an lìgure) a l'é un comun dla Liguria ëd 5.130 abitant, an provincia ëd Savon-a.

## Aministrassion
Ël comun a l'é an comissariment straordinari dal 04/08/2016; Andrea Santonastaso a sostituiss ël sìndich.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Material ìbrid

Ij **materiaj ìbrid** a son fàit ëd component sia orgàniche che inorgàniche.
S'ij component a son bin soasì, costi materiaj a peulo avèj dle fonsionalità vorsùe o dle caraterìstiche superior cand comparà a d'àutri materiaj pì sempi.
A l'han na granda amportansa ant la nanotecnologìa.

Categorìa:Chìmica
James Waddell Alexander

Matemàtich.
**James Waddell Alexander II** a l'era nassù a Sea Bright, ant ël New Jersey, ël 19 dë stèmber dël 1888, fieul dël pitor John Alexander, an na famija bin arnomà.
A l'é stàit anlevà a New York e a Paris, anté che ij sò a frequentavo ël mej dël mond artìstich ëd la fin dël sécol ch'a fa XIX.

A l'ha studià a l'Università ëd Princeton fin-a al 1910 (an pijand la làurea an matemàtica e an fìsica e an dotorandse), cand ch'a n'é dventane ansegnant; dël 1928 a sarà nominà professor.

Durant la prima guèra mondial a l'é anrolasse ant l'armada e, prima coma tenent, peui coma capitani, a l'é stàit assignà al Dipartiment dle munission a Aberdeen, ant ël Maryland; peui a l'é stàit mandà an Euròpa e ambelelà a l'ha rancontrà Natalia Levitzkaia, ch'a dventrà soa fomna.
Apress la guèra, Alexander a l'é tornà a Princeton.
Dagià ch'a l'avìa ardità na fortun-a considerèivol, a l'ha podù përmëtt-se ëd negossié un badò d'ansegnament pì cit con në stipendi minor.

A intra a l'Anstitù dë Studi Avansà ëd Princeton dël 1933, l'ann ch'a l'é duvertà.

Durant la sconda guèra mondial, Alexander a l'ha travajà tanme angigné sivil a l'Ufissi dl'arserca e dël dësvlup sientìfich ëd l'aviassion merican-a.
Apress, a l'é viaman artirasse dal mond.
Dël 1948 a l'ha bandonà sò pòst ëd professor a l'Anstitù dë studi avansà, dont a l'é vnù mèmber përmanent sensa stipendi, fin-a a la pension dël 1951.

Apress la mòrt ëd soa fomna, ant ël 1967, la salute d'Alexander a l'é declinà an pressa.
A l'é mòrt ëd polmonìa a Princeton ël 23 dë stèmber dël 1971.

## Sò travaj
Durant la pì part ëd soa cariera, j'arserche d'Alexander a son ëstàite sentrà an sla topologìa.
Për ancaminé, con Veblen, sò magìster a Princeton, a l'ha fornì le base lògiche a l*'analysis situs*, che Poincaré a l'avìa pa dësvlupà assè.

Alexander a l'é un dij fondador ëd la topologìa algébrica.
A l'é anteressasse dzortut a le proprietà topològiche dle figure geométriche e a soa invariansa sota chèiche trasformassion.
Sòn a l'ha mnalo a dimostré d'arzultà amportant ansima ai nùmer ëd Betti.
A l'ha trovà un contra-esempi a un-a dle congeture ëd Poincaré.

## J'àutre passion
Da giovo, Alexander a l'é stàit n'alpinista vajant ch'a l'ha montà an cò ëd pì che dosent sime an Colorado e peui an Euròpa.
Soa fomna e chiel a l'avìo fin-a catà na bàita davzin a Chamonix për podèj grimpé an sj'Alp e për frequenté l'àuta sossietà.
A l'era ëdcò brav a andé an sjë schi e a-j piasìa un përfond ël baseball.

Vers la fin ëd soa vita, le conseguense ëd na poliomelite a l'han obligalo a chité lë spòrt.
A l'é ocupasse antlora d'àutre passion, tanme la mùsica, la fotografìa e la radio.

## A pòrto sò nòm
*Polinòmi d'Alexander.

Alexander, James Waddell
Alassio

**Alassio** (*Arasce* an lìgur) a l'é un comun d'11.004 abitant dla Liguria, an provincia ëd Savon-a.

## Economìa
La pi grand'arsorsa d'Alassio a l'é 'l torism.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Enzo Canepa (dal 27/05/2013).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Bormida (SV)

**Bormida** (*Burmia* o *Bormia* an lìgur) a l'é un comun ëd la Liguria ëd 453 abitant, an provincia ëd Savon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Daniele Galliano (dal 26/05/2014).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Calice Ligure

**Calice Ligure** (*Carxi Ligure* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 1.675 abitant, an provincia ëd Savon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessandro Comi (dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Pavel Sergejevič Alexandrov

Matemàtich.
**Pavel Sergejevič Alexandrov** (Павел Сергеевич Александров an cirìlich) a l'era nassù a Bogorodsk (al di d'ancheuj Noginsk) ël 7 ëd magg dël 1896 e a l'é mòrt a Mosca ël 16 ëd novèmber dël 1982.
A l'ha studià fin-a al 1917 e peui a l'ha mostrà dal 1929 a l'Università ëd Mosca.

A l'é considerà ël fondador ëd la scòla ëd topologìa soviética.
An dzorpì, a l'ha fàit ëdcò dij travaj an teorìa dj'ansem e an slë studi dle fonsion.
Dël 1916, an contemporania e ëd fasson indipendenta da Hausdorff, a l'ha publicà na solussion dël problema dël continuo për j'ansem borelian.
A l'é stàit ël prim, ansema a Čech, a estende la teorìa dl'omologìa a dë spassi generaj.

## A pòrto sò nòm
*Compatificassion d'Alexandrov

Alexandrov, Pavel Sergejevic
Langhe

Le **Langhe** a son na larga fassa 'd colin-e ch'as treuvo a la drita orogràfica dël fium Tane ant ij teritòri dle province 'd Coni e Ast.

La zòna a l'é famosa për la produssion ëd vin e për le trìfole. 

Pròpi 'nt le Langhe a son ambientà ij romanz dël '900 ëd Cesare Pavese e 'd Beppe Fenoglio.

## Lese ëdcò
*Langhèt

## Anliure esterne
* Portal con tante notissie an sle Langhe

Categorìa:Teritòri dël Piemont
Cela, Cambre

**San Xulián** ëd **Cela** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Cambre. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 413 abitant (213 fomne e 200 òm), distribuì an 7 grup  ëd popolassion. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Cambre
Calizzano

**Calissan** (*Carizan* o *Calissan* an lìgur) a l'é un comun ëd la Liguria ëd 1.545 abitant, an provincia ëd Savon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pierangelo Olivieri (dal 07/05/2012).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Dorneda, Oleiros

**San Martiño** ëd **Dorneda** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) d'Oleiros. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 3.420 abitant (1.696 fomne e 1.724 òm) distribuì an 13 grup ëd popolassion. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi d'Oleiros
Lenga Aduge

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Aduge** o **Aduge** a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Nigeria.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dl' **Aduge** a peul esse:

* lenghe niger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Benue-Còngo
***** lenghe Edoid
****** lenghe Nord-ossidentaj
******* **lenga Aduge**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ADU**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=adu

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Celas, Culleredo

**Santa María** ëd **Celas** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Culleredo. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 921 abitant (468 fomne e 453 òm) distribuì an 6 grup ëd popolassion. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Culleredo
Elviña, A Coruña

**San Vicenzo** d**'Elviña** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) dla Coruña. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 6.075 abitant (3.079 fomne e 2.996 òm) distribuì an 15 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd La Coruña
Castelbianco

**Castelbianco** (*Castregianco* an lìgure) a l'é un comun dla Liguria ëd 322 abitant, an provincia ëd Savon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Valerio Scola (dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Cengio

**Cengio** (*Cengë* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 3.676 abitant, an provincia ëd Savon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sergio Marenco (dal 27/05/2013).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Finale Ligure

**Finale Ligure** (*O Finâ* an lìgure, *Finô* an dialet finalèis) a l'é un comun dla Liguria d' 11.706 abitant, an provincia ëd Savon-a.

## Borgh e frassion
Ël comun ëd Finale Ligure a l'é formà da ij borgh ëd *Finalmarina*, *Finalpia* e *Finalborgo* e da la frassion ëd *[[Varigotti]]*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ugo Frascherelli (dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Finale Ligure a l'é gemelà con:
*  Benalmádena, Spagna
*  Coseano, Italia
*  Monciàir, Italia
*  Ocean City, Stat Unì d'América
*  Racalmuto, Italia
*  Vittorio Veneto, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Costantino Brighenti

Nassù a Turin dël 1865, **Costantino Brighenti** a l'era magior dij tropié.
A l'ha partissipà a la difèisa ëd Tarhuna, an Libia, e a l'é mòrt dël 1915 con soa fomna Maria Boni an sël camp ëd bataja a Beni-Ulia.
Ai doi spos a l'han daje la mudaja d'òr.

Brighenti, Costantino
Brighenti, Costantino
Compatassion d'Alexandrov

Ch'as considera në spassi topològich localman compat X.
La **compatassion d'Alexandrov** d'X a l'é lë spassi topològich otnù ant la manera sì-dapress:
as gionta a X un pont neuv  \omega  e as definiss la topologìa ansima a  X'=X \cup \{ \omega \}  an giontand ai duvèrt d'X tuti ij sot-ansem d'X' dla forma  (X \setminus K) \cup \{ \omega \} , anté che K a l'é un sot-ansem compat d'X.
Lë spassi topològich ch'as oten parèj a l'é compat e ël pont  \omega  giontà a X për oten-e X' as ciama *pont a l'infinì*.

Sa costrussion a mostra che minca spassi topològich localman compat a l'é ël complement ëd n'ansem con mach n'element an në spassi compat.

## Esempi
*La compatassion d'Alexandrov ëd la reta real a l'é omeomorfa al sercc  S^1 .
*La compatassion d'Alexandrov dël pian  \mathbb R^2  a l'é omeomorfa a la sfera  S^2  për mojen dla projession stereogràfica.

Compatassion d'Alexandrov
Antemi

Architet e matemàtich.
**Antemi** (an grech *Ἀνθέμιος από τις Τράλλεις*) a l'era nassù a Tralleis, an Anatòlia, dël 474 a.G.C. an na famija coltivà, e a l'é a dventa arnomà për sò tratà sientìfich *Paradòss mecànich*.
L'amperador Giustinian a-j fida la costrussion dla basìlica ëd Santa Sofìa, che però a vëd pa livrà.
A l'é ëdcò conossù për sò studi dle proprietà dël feu ëd la paràbola e la costrussion dl'eliss con un cordin.
A meuir a Costantinòpoli dël 534.

## Euvre prinsipaj
* Specc afoà

Categorìa:Matemàtich
Bando kick-boxing

La **bando kick-boxing** a l'é la forma modernisà e sportiva dël lethwei e a l'é ciamà *bòcs birman-a a quatr arme* an Euròpa. Creà an América dël Nord al prinsipi dj'agn 1960, cost tipo dë scherma dij pé e dij pugn guantà an s'un *ring* a l'ha fàit nasse, ant jë Stat Unì ant j'agn 1970, vàire forme ëd full-contact e ëd kick-boxing. A esisto, ant le competission, doe forme ëd combatiment: ël *Bando kick-boxing controlà* (*light-contact*) anté che ij colp a son ësmortà e ël *Bando kick-boxing ëd [[contat pien]]* anté ch'ij colp a son portà a pien-a potensa, destinà ai praticant esperimentà e adult. Scond l'età e ël livel técnich le régole e le condission ëd competission a son variàbij: për esse precis, a cangio le técniche autorisà e cole vietà, ël temp ëd combatiment, ël tipo ëd surfassa ëd combatiment (tapiss o *ring*), ël porté ëd chèiche protession (casch, corpet, gambaj, braje, e via fòrt).

## Anliure esterne
*Federassion (fransèisa) 'd Bando kick-boxing 
*Federassion (american-a) 'd Bando kick-boxing 

Categorìa:Art marsiaj
Piana Crixia

**Pian** (*Piana Crixia* an italian, *A Ciana* an genovèis) a l'é un comun dla Liguria d'816 abitant, an provincia ëd Savon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Bracco (dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Piana Crixia a l'é gemelà con:
*  Saint-Jodard, Fransa

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Chamín, Arteixo

**Santaia** ëd **Chamín** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) d'Arteixo. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 453 abitant (232 fomne e 221 òm) distribuì an 3 grup ëd popolassion. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi d'Arteixo
Arteixo, Arteixo

**Santiago** d**'Arteixo ** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) d'Arteixo. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 9.214 abitant (4.586 fomne e 4.628 òm) distribuì an 14 grup ëd popolassion. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi d'Arteixo
Sercc d'Apolòni

Dàit doi pont A e B dël pian uclideo e un nùmer real k positiv e diferent da 1, l'ansem dij pont P dël pian taj che  \frac{d(A,P)}{d(B,P)} =k  a l'é 'n sercc, ciamà **sercc d'Apolòni**.

Categorìa:Geometrìa
Apolòni

Matemàtich e astrònom, nassù a Perge dël 262 aGC.

Apress avèj studià a Lissandria sota la diression dij sucessor d'Euclid, a completa soa formassion a Pérghem, tirà da soa neuva università e da l'avosà biblioteca.
Peui a rintra an Lissandria e a la chita pì nen.

A meuir a Lissandria dël 190 aGC.

## Soa euvra
Apolòni a resta arnomà për sò tratà monumental an eut volum an sle session còniche: ij prim quatr volum a son rivane an grech, ij tre apress mersì a na tradussion an àrabo e ël darié a l'é spërdusse.
A l'é për cost travaj che ij sò contemporani a l'han ëstranomalo *ël grand geòmetra*.
As agiss d'un travaj fiamengh për soa época, sia për la novità ëd chèich arzultà che për l'ampiëssa dij sò studi.
A l'é chiel ch'a antroduv ij nòm dl'eliss, dla paràbola e dl'ipérbol.

Mersì a j'arferiment ëd Pap i conossoma j'àutre euvre d'Apolòni: ant un-a ëd coste as trata dël sercc ch'a pòrta sò nòm.
As devo a chiel ëdcò dij travaj an sël dodecaedr e l'icosaedr, në studi an sle grandësse ch'a spantia col d'Eudòss e chèich arzultà d'òtica.

## A pòrto sò nòm
* Problema d'Apolòni
* Sercc d'Apolòni
* Teorema d'Apolòni (o *teorema dla median-a*)

Apoloni
Apoloni
Categorìa:Siensià dël III sécol aGC
Mallare

**Mallare** (*Malëre* o *Mälre* an lìgur) a l'é un comun ëd la Liguria ëd 1.199 abitant, an provincia ëd Savon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Piero Girobone (da l' 8/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Massimino

**Massimino** (*Mascimin* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 119 abitant, an provincia ëd Savon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Massimo Paoletta (dal 26/05/2014).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Murialdo

**Murialdo** (*Moriaodo* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria d' 842 abitant, an provincia ëd Savon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ezio Salvetto (dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Murialdo a l'é gemelà con:
*  Schweich, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Teorema dla median-a

Ël **teorema dla median-a** o **teorema d'Apolòni** a fortiss che ant un triàngol ABC, an denotand I ël pont ëd mes ëd BC, a val l'ugualiansa  AB^2+AC^2=2(BI^2+IA^2) .

Categorìa:Geometrìa
Canavèis

Ël **Canavèis** a l'é na zona dla provincia ëd Turin, ant ël Piemont setentrional. Sò sènter pì gròss a l'é Ivreja.

## Ël teritòri
Ël teritòri dël Canavèis a l'é për doi ters montagnin (part setentrional) e për un ters ëd pian-a (part meridional).

A conten tanti lagh, dont col dël Vivron e col ëd Candia.
A passo an Canavèis la Deura, la Ciusèila, l'Eva d'Òr e l'Malon.

## Stòria
Fin-a al 1946 a fasìa part ëd la provinsa d'Osta, peui a l'é passà a cola ëd Turin.

## Event
* Carlevé d' Ivrèja, con la "bataja dij portugaj"
Paul Émile Appell

Matemàtich.
Alsassian ëd nàssita (a l'era nassù a Strasborgh dël 1855), dël 1872 **Paul Appell** a l'é fasse naturalisé fransèis.
A l'ha studià a Nancy e a l'é intrà a la Scòla normal superior.
A l'ha mostrà la mecànica a l'università ëd Paris dal 1855.

Soa euvra a rësguarda dzortut la mecànica, ma a l'ha ëdcò fàit dij travaj an geometrìa e an sle fonsion analìtiche.

A l'é mòrt a Paris dël 1930.

Appell, Paul Émile
Entrecruces, Carballo

**San Xens** d**'Entrecruces** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Carballo. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 959 abitant (488 fomne e 471 òm), distribuì an 18 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Carballo
Stura 'd Demont

Lë **Stura ‘d Demont** a l’é ‘n fium dla provincia ëd Coni lungh 111 km con un bassin ëd 1.579 km².
A l’é ‘l pì gròss afluent dë snistra dël fium Tane.

## Përcors
A nass davzin al Còl ëd la Madlen-a (1996 d.l.m.), dal lagh omònim. Passand për tuta la valada ch’a pòrta sò nòm, a cheuj j’eve dle dòire Ri Frèid, Corborant, Sant'Ana e Cant.
Rivand a Coni cheuj ëdcò j’eve dël Gess (21 m3/sec) ch’a riva da la man drita.
Ij doi fium, ancontrandse, a formo na V, ch’a-j dà ‘l nòm a la sità ‘d Coni.
Da si, passand për Fossan, a riva a Cherasch ëndoa ch’as campa ‘n Tane.
Con tut che për tradission ël nòm a-j resta a Tane, a la mira dla mës-cia dj’eve antra ij doi cola pì gròssa a l'é la Stura ‘d Demont (47 m3/sec contra 41).

### Portá media mensil

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Sturaddemont
Categorìa:Provinsa ëd Coni‎
Categorìa:Afluent ëd Tani
Carballo, Carballo

**San Xoán** ëd **Carballo** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Carballo. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 16.321 abitant (8.411 fomne e 7.910 òm), distribuì an 13 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Carballo
Erbecedo, Coristanco

**San Salvador** d**'Erbecedo** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Coristanco. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 829 abitant (426 fomne e 403 òm) distribuì an 15 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Coristanco
Buño, Malpica de Bergantiños

**Santo Estevo** ëd **Buño** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Malpica de Bergantiños. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 660 abitant (339 fomne e 321 òm).

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Malpica de Bergantiños
A Graña, Ponteceso

**San Vicenzo** dla **Graña** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Ponteceso. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 276 abitant (129 fomne e 147 òm) distribuì an 3 grup ëd popolassion.

Graña
As Encrobas, Cerceda

**San Román** dl**'Encrobas** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Cerceda. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 368 abitant (194 òm e 174 fomne), distribuì an 15 grup ëd popolassion.

Encrobas
Madòna dla Fiòca

## Stòria

La tradission ëd la **Madòna dla Fiòca** (*Madonna della Neve* an italian) a nass dël tèrs sécol, quand ij prim di d’aost a l’ha fiocà ant na part ëd Roma. Ën ës-ciairand n'aveniment parèj coma segn mandà da la mare ëd Gesù Crist, ij fedej a l’han tirà sù na basìlica pròpi ambelelì, e da ‘ntlora ant sël calendari ël 5 d’aost as festegia la Madòna dla Fiòca.

## Tradission local

A Bagneul, al Santuari dla Madòna dla Fiòca (ò *dla Nev*, com a lo ciama cheidun), tuti j’agn, la prima sman-a d’aost as fa na festa nassùa da n’ideja ‘d Don Giulian Poèt, prèive nativ ëd la val Màira, për raduné tuti ‘nsema ij religios nativ ëd Bagneul. Ël dì stabilì a l’è stait ël prim mërco d’aost, antramentr che la giornà dël vënner a l’è staita dedicà a ji malavi e a j’ansian, ël saba për la mëssa granda. 

A deje vita a la tradission a l'é stait Don Michel Fusé, parco ‘d Vilaneuva Solar. Dòn Michel Fusé, apartenent al moviment poétich dij Brandé, dij prim agn ’70 a l’ha avù l’autorisassion dal neuv parco ‘d Bagneul, Don Giràud, d’istituì la festa religiosa del Piemont pròpi a Madòna dla Fiòca, e ël saba dla festa dë podèj dì mëssa granda an piemontèis.

En Valsusa la festa dla Madòna dla Fiòca as celebra al Ròcia-mlon.
.

Categorìa:Gesia Catòlica
Categorìa:Lenga piemontèisa ant la religion
Categorìa:Feste piemontèise catòliche
Dialèt

Un **dialèt** (da 'nt ël grech διάλεκτος, *dialektos*) a l'é na varietà ëd na lenga ch'a resta caraterìstica d'un chèich ansema dij parlant nativ ëd la lenga midema. Sta paròla-sì as deuvra pì che d'àutr për djë schema regionaj ëd parlé.
 
Ant ël dovré popolar, la paròla "dialèt" dle vire a veul dì na lenga manch conossùa (për la pì gran part dle vire na lenga regional), dzortut un-a ch'a l'abia nen na forma scrita ò ch'a la sia nen normà. Ant ës sens-sì la definission "dialèt" a l'ha dzortut un sens ofensiv, an compagnandse a l'idèja campà për aria che ij parlant ëd le lenghe ëd minoransa a resto anferior për vocabolari, gramàtica ò amportansa.

### Për savèjne ëd pi


Categorìa:Lessicologìa
Categorìa:Varietà lenghìstiche e dë stil
Carson, Dakota dël Nòrd

**Carson** a l’é na sità dël Dakota dël Nòrd. A l’ha na surfassa ëd 10,4&nbsp;km² e na popolassion ëd 319 abitant (2000).

Categorìa:Sità e pais dël Dakota dël Nòrd