Edmonton

**Edmonton** a l'é na sità dël Canadà, capital dla provinsa federal dl'Alberta dont a l'é la scònda sità për popolassion apress Calgary.
A l'ha na popolassion ëd 932.546 abitant (2016), che a monta a 1.491.000 s'as considera l'àrea metropolitan-a (Greater Edmonton). A l'é ciamà *The Gateway to the North* (La Pòrta dël Nòrd) e *Festival City* (Sità dij Festival) për soe vàire manifestassion culturaj.

## Stòria
### Ant ël perìod pre-colonial
La region d'Edmonton a l'era stòricament abità da vàire prinsipaj Nassion, an particolar ij **[[Cree]]**, ij **[[Blackfoot]]**, ij **[[Métis]]** e j**'[[Iroquois]]**. Sti pòpoj a cassavo e a negossiavo longh ël fium North Saskatchewan.

### Fondassion e época dij fòrt
La sità a l'é stàita fondà dël **1795** 'me *Fort Edmonton*, stabiliment dla North West Company për la pelisserìa. Ël nòm a riva dal paìs nativ dël diretor dla companìa, Sir James Winter Lake, ch'a l'era nassù a Edmonton (Middlesex) an Anghiltèra. Ël fòrt a l'é dëspiassasse vàire vire prima dë stabilisse ant soa posission atual vers ël 1819.

A l'é dventà na pòsta amportanta dla Hudson's Bay Company apress la fusion dël 1821. Dal fòrt a partìo le carovan-e vers l'àrtich e a rivavo ij comerciant con le plisse.

### Espansion e statù 'd capital
Con l'ariv ëd la ferovìa (Canadian Pacific Railway, 1885), Edmonton a l'ha ancaminà a chërse viaman. Dël 1904 a l'é dventà na sità (city) e dël 1905 a l'é stàita proclamà capital dla neuva provinsa dl'Alberta. Ël *boom* ëd lë sfrutament dël petròli ant j'agn '40 e '50 a l'ha trasformà Edmonton ant un sènter econòmich amportant.

### Svilup modern
Ant j'ùltime desen-e d'agn, Edmonton a l'ha diversificà soa economìa, chërsù ant l'educassion, la tecnologìa e ij servissi. A l'ha organisà dj'event antërnassionaj com ij Commonwealth Games dël 1978 e l'Universiade d'Invern dël 1983.

## Geografìa
Edmonton a resta ant la pàrt sentral dl'América dël Nòrd, a **645 mèter** d'autëssa, an sël fium **[[North Saskatchewan]]**. A l'é situà ant la zona ëd transission antra le pianure e la region boscosa dël nòrd.

### Clima
Edmonton a l'ha un clima **continentaj ùmid** (classificassion Köppen: *Dfb*), con invern frèid e istà càude. Le temperature a peulo droché fin a -40°C an gené e monté a 30°C a luj. A l'ha 2.299 ore 'd sol l'ann e 'd precipitassion moderà (apopré 460 mm).

### Architetura e paisagi urban
La sità a l'é caraterisà dal **North Saskatchewan River Valley**, ël parch urban pì grand dël Canadà (7.400 ha), ch'a lassa dë spassi verd motobin gròss e sentrà. Ël sènter (*downtown*) a l'ha 'd gratacel moderà e dë struture amportante coma l**Edmonton City Hall** e la **Alberta Legislature Building**.

## Economìa
Edmonton a l'é 'l sènter aministrativ e econòmich dl'Alberta. Soe atività prinsipaj a son:
* **Energìa e petròli**: sede d'arserca e d'aministrassion për vàire companìe 'd petròli e gas.
* **Industria pétro-chìmica**: rafinerìe e produssion ëd plàstica.
* **Tecnologìa e arserca**: mersì a l**Alberta Research Council** e a vàire neuve amprèise 'd tecnologìa.
* **Educassion**: l'Università dl'Alberta a dà travaj a milen-e 'd përson-e.
* **Traspòrt e logìstica**: përchè a l'é la "pòrta dël nòrd" për j'arforniment a le comunità àrtiche.

## Demografìa
Dël 2021, la popolassion municipal a l'era 'd 1.010.899 abitant. La composission ètnica a l'é motobin diversa:
* 64.7% bianch
* 12.8% asiàtich (Filipin, Indian, Cinèis)
* 6.2% nativ (First Nations, Métis, Inuit)
* 5.6% nèir
* 2.7% àrab
Le lenghe pì parlà a part l'anglèis a son: tagalog (filipin), punjabi, cinèis mandarin, spagneul, e arab.

## Cultura
### Festival
Edmonton a l'é conossùa për ël **Edmonton International Fringe Festival** (ël pì gròss d'América dël Nòrd), ël **Edmonton Folk Music Festival**, ël **K-Days** (esposission e fere), e l**Ice on Whyte** (festival dë sculture 'd giassa).

### Art e mùsica
A l'ha 'd teater amportant (*Citadel Theatre*, *Edmonton Opera*), l**Art Gallery of Alberta**, e 'l **Royal Alberta Museum**. A l'é la sità 'd nàssita ëd vàire musicista famos, coma Michael Bublé.

### Spòrt
J**Edmonton Oilers** (NHL) a son l'echip pì famosa, avend vagnà 5 Stanley Cup ant j'agn '80 con Wayne Gretzky. A-i son ëdcò j**Edmonton Elks** (CFL, fótbal canadèis) e j**FC Edmonton** (fótbal).

## Istrussion
Edmonton a l'ha tre università prinsipaj:
* **[[Università dl'Alberta]]** (fondà dël 1908) - n'ateneo 'd ricerca d'elit.
* **MacEwan University**
* **NorQuest College** (për j'adult)
A-i son 'dcò vàire scòle pùbliche e catòliche.

## Traspòrt
* **Aeropòrt**: Edmonton International Airport (YEG), ël ters pì afolà dël Canadà për tràfich ëd càrich.
* **Traspòrt pùblich**: Edmonton Transit Service (ETS) con autobus e la **Metro**, na linia ëd tren lest ch'a colega ël nòrd al sènter.
* **Strà**: a l'é servìa da vàire autostrà (Yellowhead Trail, Anthony Henday Drive).

## Pòst d'anteresse
* **West Edmonton Mall**: un-a dle pì gròsse sità comerciaj dël mond (1981), con d'atrassion coma na pista 'd patinagi, un parch aquàtich, e n'acquari.
* **Fort Edmonton Park**: parch stòrich ch'a arcostruiss l'evolussion dla sità.
* **Muttart Conservatory**: quatr piràmid 'd veuid ch'a conten-o 'd piante da vàire clima.
* **Telus World of Science**: museo sientìfich e sènter dë spetàcol.
* **Alberta Legislature Building**: la sede dël govern provinsial, con dij bej giardin.

## Personagi famos nassù a Edmonton
* **[[Michael J. Fox]]** – ator
* **[[k.d. lang]]** – cantanta
* **[[Nathan Fillion]]** – ator
* **[[Rory MacDonald]]** – lotador ëd MMA
* **[[Brett Kissel]]** – cantant country

## Vëdde 'dcò
* Alberta
* Calgary
* North Saskatchewan River
* West Edmonton Mall

## Ligam estern
* Sit ofissial dla Sità d'Edmonton
* Edmonton Tourism

Categorìa:Alberta
Categorìa:Sità dël Canadà