Balon

Ël **balon** a l'é në spòrt giugà con na bala elàstica ant un camp sensa la rete ant ël mes.
A l'é giugà motobin, ëdcò a livel professionista, ant ël bass Piemont e ant la rivera dël ponent dla Liguria.
As gieuga fassand-se 'l pols con dij bindej longh fin-a a 12 meter, protegiù da 'n tòch ëd coram e na pessa 'd goma, per amortisé la bòta dël balon an sla man e per andressé mej 'l tir.
 
## Stòria
Le rèis dël balon a van sërcà ant ij gieugh preroman ch' as fasìo tuti tirand na bala contra l'àutra squadra ant un camp sensa division ant ël mes. A l'inissi dël Neuv-sent el balon a l'è intrà ën crisi e sempre meno përson-e a lo giugavo. A l'é restà prinsipalment ant le provincie ëd Coni, Ast e ant la Liguria ossidental.

Ël balon a l'é da sempre n'emblema dla cultura paisan-a: a l'han butalo ant ij sò romanz fin-a Edmondo De Amicis, Cesare Pavese, Beppe Fenoglio e Giovanni Arpino.

Ant la sconda metà dël XX secol ën Califòrnia, j'emigrà piemontèis a l'han organisà un campionà, ch'a l'é durà vàire ani.

## Regolament

Ël gieugh a l'é tra doe *quadrëtte*: ël batitor, la spala, doi tërsin. Ël camp (ëdcò ciamà sferisteri) a l'é ën tèra, longh 90 méter e largh da 16 a 18 méter; da fianch a-i é na muraja sormontà da na grija. La bala a l'é 'd goma, dël diàmeter ëd 10,5&nbsp;cm e a peisa 190 g. Për Giovo e Anlev a l'é 'd 165 g e për Esordient ëd 140 g, per *Polin* mach ëd 90 g. La categorìa *Promossionaj* a l'ha le bale da gieugh ëd 50 g. 

Ij pont as conto come ant ël ténis: quìndes, tranta, quaranta, gieugh. La partìa a riva a 11 gieugh.

Ël batitor, che normalment a l'é ël pì goregn, a pija la rincorsa fin-a a 12 méter fòra dël camp për tiré ël prim colp, ch'a venta ch'a sorpassa la metà camp e a bata per tèra andrinta a le doe righe lateraj. La squadra ën difèisa a colpiss ël balon al vòl ò al prim arsàut, sempre con ël pugn ò la man duverta, mach na vòlta. As peul toché ël balon mach con ël brass dal ghëmmo an giù.

Ël *gieugh* a continua campand sempre ël balon da la part dj'aversari, ël pi lontan possìbil, fasendlo ëdcò arsauté an sla muraja, se un a veul; se 'n tir a l'é fòrt a basta për finì darera la riga dël fond, a marca l'**intra** (ën Liguria a diso *ciellu*), ch' a val 'l pont. Se un a campa 'l balon fòra lateralment a regala 'l *quindès* a l'àutra squadra. 

Se as riva che 'l balon a toca doe vòlte per tèra prima d'esse colpì, a venta *fërmelo*: ambelelì as segna la **cacia**, butand un cit drapò tacà la riga lateral; la cacia as marca ëdcò quandi 'l balon a seurt an sël fianch dòp avèj tocà tèra.

Segnà quat cacie, le squadre as cambio ël camp e a ancamin-o a disputesse ij pont dle cacie.

Conquisté na cacia a veul ch'it fërme 'l balon antant che 't ses danans a la marca dla cacia.

La partìa a va anans sensa vardé ël tèmp ch'a dura.

## Categorìe
* Promossional
* Polin
* Esordient
* Anlev
* Giovo
* Sota ij 25
* Serie C2
* Serie C1
* Serie B
* Serie A

## La Pantalera
La pantalera a smija motobin al balon: as gieuga ant le piasse e ant le cort e la batùa as fa campand na bala gonfià d'aria ansima na tàula anclinà: nopà che na muraja sola d'arsàut, as deuvro le cà antorn, ij cop, j'erbo, porton e scalin.
Parèj a conta pì la conossensa dël teren che l'abilità.

## Gare
Ël campionà italian ëd balon (*Campionato italiano di pallapugno*) as dësrola regolarment dal 1912. Dal 1983 a-i é la Copa Italia (*Coppa Italia*).
Ant le scòle ëd tuta Italia as pràtica bastansa ël *balon leger*, ch' a l'é ël balon për ij giovo.
A-i é 'l campionà mondial, che ant ël 2004 a l'é stàit an Italia con le version balon antërnassional, *frontón* e *llargues*.

La Federassion Nassional Italian-a (Federazione Italiana Pallapugno) a conta pì ò meno 100 società con 20.000 praticant.

## Campion
* 15 tìtoj italian: Felice Bertola
* 8 tìtoj italian: Augusto Manzo
* 6 tìtoj italian: Franco Balestra
* 5 tìtoj italian: 
** Massimo Berruti
** Donato Feliciano
** Riccardo Aicardi
** Aurelio Defilippi

## Bibliografìa
* Edmondo de Amicis, *Gli Azzurri e i Rossi*, Casanova, Turin, 1897; neuva edission Limina, Aress, 2005
* L. Mussi, Remo Gianuzzi, Augusto Manzo, *Storia del gioco del pallone e similari*, Edizioni Paoline, Alba, 1952
* L. Mussi, Remo Gianuzzi, Augusto Manzo, *Cento anni di  pallone elastico* Edission Paoline, Alba 1952
* Giorgio Caviglia, *Pallone elastico: una sfida tra terra e cielo*, I.E.E., Camran-a, 1994.
* Giorgio Bracco, Gino Perotto, *Le colline in pugno. Franco Balestra e il mondo del pallone*, L'Arciere, Coni, 1996.
* Giorgio Caviglia, Raffaele Grillo, *Pallone elastico re tra colline e mare*, I.E.E., Camran-a, 2000
* A. Merlotti (cudì da), *Giochi di palla nel Piemonte medievale e moderno*, Rëscontr a La Ròca dij Bàud, 30 stèmber–1m otóber 2000, Società per gli Studi Storici, Archeologici ed Artistici della Provincia di Cuneo e Centro studi etnografici museo storico etnografico A. Doro, La Ròca dij Bàud, 2001
* Giorgio Caviglia, *Pallapugno - Vite da raccontare*, I.E.E., Camran-a 2005
* Giorgio Caviglia, *Prima dello sport: le sfere volanti*, I.E.E., Camran-a 2007
* Andrea Corino, Irene Bottero, *Il mondo in un pugno - Dall'Europa all'America: evoluzione di sport sferistici*, 2007
* G. Castella, P. G. Rissolio, B. Sola, *Pallone elastico. Evoluzione tecnica di uno sport*, La Bilancia, Savon-a, 2007
* Nando Vioglio, *Mermet. Storie di Pallapugno e ordinaria albesità*, Famija Albèisa, Alba 2007

## Collegament
* Federassion antërnassion djë spòrt ëd balon
* Sit dij campionà mondiaj ëd balon 2004

Categorìa:Spòrt