open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elio Vittorini

Scritor italian.
**Elio Vittorini** a l'era nassù a Siracusa ël 23 ëd luj dël 1908 e a l'é mòrt a Milan ël 12 ëd fërvé dël 1966.

A l'ha publicà për Mondadori, Einaudi, Bompiani e a l'ha colaborà për vàire temp con La Stampa.

## Euvre prinsipaj
**Racconti di piccola borghesia* (1931)
**Il garofano rosso* (1933)
**Conversazione in Sicilia* (1941)
**Uomini e no* (1945) 
**Le donne di Messina* (1949)
**Erica e i suoi fratelli* (1956)

Vittorini, Elio
Vittorini, Elio
Italo Calvino

Scritor italian.
**Italo Calvino** a l'era nassù a L'Avan-a ël 15 d'otóber dël 1923 e a l'é mòrt a Sien-a ël 19 dë stèmber dël 1985, apress na longa angonìa.

A l'avìa passà soa gioventura a Sanremo e a l'era peui anscrivusse a la facoltà d'agraria a l'Università ëd Turin.
A l'era formasse an lesend Stevenson, Kipling, Nievo, ma chiel a disìa che a j'ero stàite motobin amportante le leture ëd *Pinocchio* e d*'America* ëd Kafka.
Ant ël 1943-1945 as presenta nen për fé ël bajèt ant la Repùblica Sossial Italian-a, ma as gionz ai partisan dla Brigà Garibaldi.

Dël 1947 as làurea an litre, a Turin, con na tesi su Joseph Conrad.
Con la Liberassion a l'era vnù redator a L'Unità e a l'é stàit chiel a sugerì al diretor, Mario Montagnana ëd publiché an apendis na tradussion d'Augusto Monti dël romanz *Don Pipeta l'asilé* ëd Luigi Pietracqua.

## Euvre prinsipaj
* *Il sentiero dei nidi di ragno* (1947)
* *Il visconte dimezzato* (1952)
* *Il barone rampante* (1957)
* *Il cavaliere inesistente* (1959)
* *Marcovaldo ovvero Le stagioni in città* (1963)
* *La giornata di uno scrutatore* (1963)
* *Le cosmicomiche* (1965)
* *Ti con zero* (1968)
* *Le città invisibili* (1972)
* *Se una notte d'inverno un viaggiatore* (1979)
* *Palomar* (1983)

Calvino, Italo
Calvino, Italo
Marian Adam Rejewski

Matemàtich e criptògraf.
**Marian Adam Rejewski** a l'era nassù a Bydgoszcz ij 16 d'ost dël 1905 e a l'é mòrt a Varsavia ij 13 ëd fërvé dël 1980.
A l'é stàit chiel che për prim dël 1932 a l'ha riussì a decifré ij message alman criptà con la màchina Enigma idejà da Arthur Scherbius. Ël sucess ëd Rejewski a l'ha përmetù ai sò colegà anglèis ant ël cors ëd la Sconda guèra mondial ëd podèj decifré për vàire temp un gran nùmer ëd mëssage alman, an dasend parèj na contribussion amportanta a la sconfita dl'Almagna nasista.

Antratant ch'a studiava matemàtica a l’Università 'd Poznań, Rejewski a l'avìa frequentà un cors segret ëd criptografìa tnù da l’ufissi ëd dessifrage dlë stat magior polonèis, anté ch'a l'ha travajà an pianta stàbila dal 1932. L’ufissi ëd dessifrage a l'avìa già otnù dij cit sucess, e a l'ha ancarià Rejewski dë studié ël problema. Apress pòche sman-e, Rejewski a l'avìa già capì lë schema 'd fonsionament antern dl'angign alman. Ansema a doi colega matemàtich, Rejewski a l'ha dësvlupà na serie ëd técniche e d'utiss për la dessifrassion dij mëssage, coma ël *ciclòmeter* e l'arnomà *Bomba*.

Sinch ësman-e apress l’anvasion ëd la Polònia dël 1939, Rejewski e ij sò colega a l'han ësmonù ij sò studi an sl'angign Enigma ai colega dij servissi segret fransèis e anglèis. A son ëstait costi darié, mersì a la strasordinaria contribussion dël matemàtich Alan Turing, che ant ël cors ëd la seconda guèra mondial a l'han dësvlupà al màssim coste arserche, an rivand con soa *Bomba* (che a l'é dventà ant ël 1944 l'ordinator Colossus) për chèich temp a dessifré la pì part dij mëssage alman, fin-a a che costi-sì a l'han modificà la màchina Enigma, aumentand ël nùmer dij rotor, e donca dle possìbij combinassion.

Pòch apress lë s-ciòp dël conflit, ij critògraf polonèis a son ëstàit trasferì an Fransa, anté ch'a l'han seghità a colaboré con ij servissi segret fransèis e anglèis. A son ëstait forsà a slontanesse apress l’ocupassion ëd la Fransa për euvra dij nasista ant ël giugn dël 1940, tramudand ant la Fransa ëd Vichy. 
Apress che la Fransa a l'é stàita d'autut ocupà ant ël novèmber dël 1942, Rejewski e sò colega matemàtich Henryk Zygalski a l'han trovà arpar an Anghiltèra, passand a travers la Spagna.

An Anghiltèra a l'han travajà ant n'unità special dl’esèrcit polonèis, an dessifrand còdes alman ëd pì cita amportansa. Ant ël 1946 Rejewski a l'é artornà da soa famija an Polònia e a l'ha travajà tanme contàbil, an mantnend ël segret su soe atività 'd criptògraf fin-a al 1967.
A l'é mòrt a ca soa a Varsavia për n'atach ëd cheur, dël 1980. An soa sità natal ëd Bydgoszcz, ij sò consitadin arconossent a l'han dedicaje un monument tocant.
DARC

La **DARC** a l'é la *Diression general dl'architetura e l'art contemporànee*, n'anstitussion gropà al Ministé dij ben e j'atività colturaj dla repùblica italian-a.
Anstituìa dël maj 2001, soa atività a l'é ëd promossion, sostegn e valorisassion a la creatività dël di d'ancheuj, ansema a d'atività tradissionaj ëd tua, protession e restaurassion dj'euvre antiche, con ël but d'arconòsse la midema dignità a l'architetura e a j'art moderne rëspet a cole dël passà.
A fan arferiment a la DARC ël MAXXI (*Musé nassional dj'art dël sécol ch'a fa XXI*), la Galarìa Nassional d'Art Moderna ëd Roma e tute j'anstitussion perifériche dël ministé për lòn ch'a rësguarda l'architetura e j'art contemporànee.

Categorìa:Art figurativa e architetura
Categorìa:Istitussion italian-e
Filibert ëd Challant

Fieul ëd Luis ëd Challant, a gionta ai possediment ardità da sò pare ël prinsipà ëd Valangin e la baronìa ëd Bauffremont, teritòri prestigios portà an dòta da soa sposa Luisa d'Aarberg.
Consijé e ciambelan ducal (1487), capitani d'arme (1496), bàil e leutenent general dla Val d'Osta (1509-1517) a l'é decorà dël Colié dla Nonsià (sivalié nùmer 69) dal duca Carl I.
A meuir dël 1517.

Categorìa:Famija Challant
Categorìa:Sivalié dla Nonsià
Eugenio Montale

Poeta italian.
**Eugenio Montale** a l'era nassù a Génoa ël 12 d'otóber dël 1896 e a l'é mòrt a Milan ël 12 dë stèmber dël 1981.
Dël 1975 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Ossi di seppia* (1925)
* *La casa dei doganieri e altre poesie* (1932)
* *Le occasioni* (1939)
* *Finisterre* (1943)
* *La fiera letteraria* (1948)
* *La bufera e altro* (1956)
* *Satura* (1962)
* *Accordi e pastelli* (1962)
* *Il colpevole* (1966)
* *Xenia* (1966)
* *Fuori di casa* (1969) 

Categorìa:Literatura italian-a
Categorìa:Poeta
Categorìa:Premi Nobel për la Literatura
Grazia Deledda

Scritris verista an lenga italian-a.
**Grazia Deledda** a l'era nassùa a Nùoro ël 27 dë stèmber dël 1871 an na famija bonstasenta e a l'é mòrta a Roma ël 15 d'agost dël 1936.

J'ùniche scòle ch'a l'ha frequentà 'd fasson regolar a son ëstàite j'elementar.
Pì tard a l'é dedicasse a la letura d'autor tanme Balzac, Byron, Hugo, Sue, Scott e Invernizio.
An coj agn a l'ha componù ëdcò ëd poesìe, ma tòst a l'é consacrasse a la pròsa.
Dël 1886 a l'ha publicà soa prima conta, ant un giornal ëd Nùoro; doi agn pì tard a l'ha ancaminà a colaboré a l'arvista Ultima moda, torna con dle conte.

Dël 1890 a l'é sò prim romanz, surtì an sl'Avvenire di Sardegna, antitolà *Stella d'oriente* e sot-signà *Ilia di Sant'Ismael*, lë stranòm ch'a l'ha dovrà për ij sò prim romanz.
D'àutri scrit ëd cost perìod a son *Nell'azzurro*, *Amore regale*, *Fior di Sardegna*, *La regina delle tenebre*.

Chità për la prima vira Nùoro dël 1899, a l'é andàita a Càliari andoa a l'ha conossù ël fonsionari statal Palmiro Modesani e ij doi as son mariasse.
L'ann apress la cobia a l'ha tramudà a Roma, andoa la scritis a l'ha seghità a vive an manera tranquila fin-a a soa mòrt.

La mej stason creativa ëd Grazia Deledda a l'é ancaminà dël 1900, con la publicassion d*'Elias Portolu*.
Dël 1926 a l'é stàita ansignìa dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Fior di Sardegna* (1892)
* *Le vie del male* (1892, romanz)
* *Racconti sardi* (1895)
* *Anime oneste* (1895, romanz)
* *Elias Portolu* (1903)
* *Cenere* (1904)
* *L'edera* (1912)
* *Canne al vento* (1913)
* *Marianna Sirca* (1915)
* *La madre* (1920)
* *La fuga in Egitto* (1925)
* *Il sigillo d'amore* (1926)
* *Colombe e sparvieri* (romanz)
* *L'incendio nell'uliveto*
* *Annalena Bilsini* (romanz)
* *Il paese del vento* (romanz)
* *La chiesa della solitudine* (romanz)

Deledda, Grazia
Deledda, Grazia
Deledda, Grazia
Giovanni Roveda

**Giovanni Roveda** a l'era nassù a Mortara ai 4 ëd giugn dël 1894 e a l'é mòrt a Turin ai 17 ëd novèmber dël 1962.
Comunista, a l'é stàit ël prim sìndich ëd Turin dòp la Liberassion (dal 28 d'avril dël 1945 al 17 dë dzèmber dël 1946).

Roveda, Giovanni
Roveda, Giovanni
Categorìa:Mortara
Celeste Negarville

**Celeste Negarville** a l'era nassù a Vian-a ai 17 ëd giugn dël 1905 e a l'é mòrt a Turin ai 18 ëd luj dël 1959.
Comunista, a l'é stàit ël prim sìndich elegiù a Turin dòp la Liberassion (dal 17 dë dzèmber dël 1946 al 16 d'avril dël 1948).

Negarville, Celeste
Negarville, Celeste
Domenico Coggiola

**Domenico Coggiola** a l'era nassù a Voghera ai 22 ëd novèmber dël 1894 e a l'é mòrt a Turin ai 16 ëd giugn dël 1971.
Comunista, a l'é stàit sìndich ëd Turin dal 13 ëd magg dël 1948 al 16 ëd luj dël 1951.

Coggiola, Domenico
Coggiola, Domenico
Amedeo Peyron

**Amedeo Peyron** a l'era nassù a Turin ai 5 ëd novèmber dël 1903 e a l'é mòrt a Turin ai 22 ëd luj dël 1965.
Democristian, a l'é stàit sìndich ëd Turin dal 16 ëd luj dël 1951 al 19 ëd fërvé dël 1962.

Peyron, Amedeo
Giovanni Carlo Anselmetti

**Giovanni Carlo Anselmetti** (ciamà ëdcò **Giancarlo**) a l'era nassù a Turin ai 23 ëd magg dël 1904 e a l'é mòrt-ie ai 21 d'otóber dël 1964.
Democristian, a l'é stàit sìndich ëd Turin dal 26 ëd fërvé dël 1962 al 21 d'otóber dël 1964.

Anselmetti, Giovanni Carlo
Silvio Faccenda

Poeta e prosador ëd Canal an lenga piemontèisa.
**Silvio Faccenda** a l'era nassù dël 1930 e a l'é mòrt dël 2005.
A fasìa part dij Brandé.

Faccenda, Silvio
Faccenda, Silvio
Luciano Jona

**Luciano Jona** a l'era nassù a Cher ai 24 ëd mars dël 1897 e a l'é mòrt a Turin j'11 ëd fërvé dël 1979.
Liberal, a l'é stàit sìndich ëd Turin dal 21 dë dzèmber dël 1964 al 20 ëd fërvé dël 1965.

Jona, Luciano
Provincia ëd Terni

La **Provincia ëd Terni** a l'é an Umbria e a comprend 33 comun.
A l'ha na surfassa ëd 2.122 km² e a conta 226.618 abitant.
Sò capleugh a l'é Terni. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la provincia ëd Perugia, a est, sud e òvest con ël Lassio (provinse ëd Rieti e Viterb) e a nòrd-òvest con la Toscan-a (provincia ëd Sien-a).

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Feliciano Polli (PD, da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Umbria
Terni
PL Kyodan

Ël **PL Kyodan** o **Cesa dla libertà perfeta** a l'é na religion antërnassional d'orìgin giaponèisa.

### Ij 21 precet dël PL
# La vita a l'é n'art.
# La vita dl'òm a l'é n'espression ëd chiel-midem.
# L'òm a l'é na manifestassion ëd Dé.
# L'òm a seufr s'as esprim nen.
# Cand ch'as lassa pijé da j'emossion l'òm a l'é përdù.
# A venta scancelé sò ego.
# Tut lòn ch'a-i é a l'é relativ.
# A venta vive 'me 'l sol.
# Tuti j'òm a son uguaj.
# Fé vnì j'àutri content a fa vnì content.
# A venta avèj fiusa an Dé.
# Ël sust ëd tut a l'é ant ij nòm.
# A-i é na stra për l'òm e n'àutra për la fomna.
# Tut a esist për la pas dël mond.
# Tut a l'é specc.
# Tut a progrediss e a l'ha n'evolussion.
# Capiss lòn ch'a l'é sentral.
# Minca moment a l'é decisiv.
# A venta agì cand un a n'ha l'antuission.
# A venta mantnì n'echilibri perfet an tra la materia e lë spìrit.
# A venta vive d'autut lìber.

Categorìa:Religion dl'Asia
Paul Bernays

Matemàtich.
**Isaac Paul Bernays** a l'era nassù a Londra ël 17 d'otóber dël 1888 e a l'é mòrt a Zurigh ël 18 dë stèmber dël 1977.
A l'avìa studià a l'università ëd Göttingen, peui a cola ëd Berlin.
Dal 1912 al 1917 a l'ha mostrà a Zurigh, dal 1917 al 1933 a Göttingen e, dal 1934, torna a Zurigh.

Anlev ëd David Hilbert, a l'ha travajà an sij fondament ëd la matemàtica, la teorìa dj'ansem e la lògica matemàtica.
A dësvlupa, an particolar, la teorìa dla dimostrassion e la metamatemàtica, an sërcand ëd dimostré la coerensa dij sistema formaj.
A simplìfica ij travaj ëd von Neumann an sl'assiomàtica dj'ansem, contribuend con Gödel a l'elaborassion dla teorìa dj'ansem NBG (von Neumann-Bernays-Gödel), ch'a generalisa ZFC: NBG a l'é la teorìa dl'apartenensa antra 'd class, j'ansem a son cole class che a son mèmber d'almanch na class.

## A pòrto sò nòm
* Teorìa dj'ansem ëd von Neumann-Bernays-Gödel

## Euvre prinsipaj
* *Grundlagen der Mathematik* (doi volum, 1934 e 1939)
* *Axiomatic set theory* (1958)

Bernays, Paul
Alfred Tarski

Matemàtich.
**Alfred Tarski** a l'era nassù a Varsavia ël 14 ëd gené dël 1902.
Dël 1939 a l'ha chità la Polònia e a l'é mòrt a Berkeley ël 26 d'otóber dël 1983.

Antra soe arserche pì amportante a-i son: sò travaj an sla verità; sò métod ëd decision për l'àlgebra elementar e la geometrìa; ël travaj an sj'àlgebre finìe ch'a l'ha fàit ansema a Bjarni Jónsson.

Dël 1948 a l'ha dimostrà che si A a l'é un sot-camp real sarà dël camp real sarà B, antlora A a l'é sot-model elementar ëd B.

## A pòrto sò nòm
*Paradòss ëd Banach-Tarski
*Prinsipi ëd Lefschetz-Tarski
*Teorema dl'ultrafìlter ëd Tarski
*Teorema ëd Löwenheim-Skolem-Tarski

## Euvre prinsipaj
**Logic, semantics, metamathematics* (1923-1938);
**Undecidable theories* (con Andrzej Mostowski e Raphael M. Robinson; Àmsterdam, 1953).

Tarski, Alfred
Giosuè Carducci

Poeta italian.
**Giosuè Carducci** a l'era nassù a Valdicastello (frassion ëd Pietrasanta) ai 27 ëd luj dël 1835 e a l'é mòrt a Bològna ai 16 ëd fërvé dël 1907.
Dël 1860 a l'é stàit nominà professor al'Università ëd Bològna dal ministr ëd l'anstrussion Terenzio Mamiani della Rovere.
Dël 1906 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Juvenilia*, ses lìber (1850-1860)
* *Levia Gravia*, doi lìber (1861-1871)
* *Inno a Satana* (1863)
* *Giambi ed Epodi*, doi lìber (1867-1879)
* *Intermezzo* (1874-1887) 
* *Rime Nuove*, neuv lìber (1861-1887)
* *Odi barbare*, doi lìber (1873-1889) 
* *Rime e Ritmi* (1889- 1898 )
* *Della Canzone di Legnano,  parte I (Il Parlamento)* (1879)

Carducci, Giosuè
Carducci, Giosuè
Carducci, Giosuè
José Saramago

Scritor an lenga portughèisa.
**José Saramago** a l'é nassù a Azinhaga, Portugal, ël 16 ëd novèmber dël 1922 e a l'é mòrt ël 18 ëd giugn dël 2010 a Lanzarote, Spagna.

Dël 1998 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Terra do pecado* (1974)
* *Manual de pintura e caligrafia* (1977)
* *Levantado do chão* (1980)
* *Memorial do convento* (1982)
* *O ano da morte de Ricardo Reis* (1984)
* *A jangada de pedra* (1986)
* *História do cerco de Lisboa* (1989)
* *O Evangelho segundo Jesus Cristo* (1991)
* *Ensaio sobre a cegueira* (1995)
* *Todos os nomes* (1997)
* *A caverna* (2001)
* *O homem duplicado* (2002)
* *Ensaio sobre a lucidez* (2004)
* *As intermitências da morte* (2005)

Saramago, José
Saramago, Jose
Saramago, José
Paul Johann Ludwig von Heyse

Scritor an lenga alman-a.
**Paul Johann Ludwig von Heyse** a l'era nassù a Berlin ël 15 ëd magg dël 1830 e a l'é mòrt a Mùnich ëd Baviera ël 2 d'avril dël 1914.
Dël 1910 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Kinder der Welt* (1873)

## Chèich esempi ëd soa euvra

Heyde, Paul Johann Ludwig von
Heyde, Paul Johann Ludwig von
Heyde, Paul Johann Ludwig vonsé
Salvatore Quasimodo

Poeta italian.
**Salvatore Quasimodo** a l'era nassù a Modica ël 20 d'agost dël 1901 e a l'é mòrt a Amalfi ël 14 ëd giugn dël 1968.
Dël 1959 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Acque e terre* (1930)
* *Oboe sommerso* (1932)
* *Erato e Apòllìon* (1938)
* *Poesie* (1938)
* *Lirici greci* (1940)
* *Ed è subito sera* (1942)
* *Con il piede straniero sopra il cuore* (1946)
* *Giorno dopo giorno* (1947)
* *La vita non è sogno* (1949)
* *Il falso e vero verde* (1954)
* *Il fiore delle "Georgiche"* (1957)
* *Il poeta e il politico e altri saggi* (1960)
* *Dare e avere* (1966)

Quasimodo, Salvatore
Quasimodo, Salvatore
Quasimodo, Salvatore
Thomas Mann

Scritor an lenga alman-a.
**Thomas Mann** a l'era nassù a Lubeca ël 6 ëd giugn dël 1875 e a l'é mòrt a Zurigh ël 12 d'agost dël 1955.
Dël 1929 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

Pr'ëscapé dal regim ëd Hitler a l'era arfugiasse a Sanary-sur-Mer.

## Euvre prinsipaj
* *Buddenbrooks - Verfall einer Familie* (Ij Buddenbrook, decadensa ëd na famija, 1901)
* *Königliche Hoheit* (Soa Aütessa Real, 1909)
* *Der Zauberberg* (La montagna ancantà, 1924) 
* *Joseph und seine Brüder* (Giusep e ij sò frej, quatr lìber, 1933-1943)
* *Lotte in Weimar* (Carlòta a Weimar, 1939)
* *Doktor Faustus* (Dotor Fàust, 1947)
* *Der Erwählte* (L'elegiù, 1951)
* *Bekenntnisse des Hochstaplers Felix Krull* (Le confession dël Sivalié dl'Industria Felix Krull, nen finì, 1954)

Mann, Thomas
Mann, Thomas
Ivan Alekseevič Bunin

Scritor russ.
**Ivan Alekseevič Bunin** (Иван Алексеевич Бунин) a l'era nassù a Voronež ël 22 d'otóber dël 1870 e a l'é mòrt a Paris l'8 ëd novèmber dël 1953.
Dël 1933 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Derevnja* (Ël vilagi) (1910) 
* *Grammatika ljubvi* (La gramàtica dl'amor) (1915)

Bunin, Ivan Alekseevič
Bunin, Ivan Alekseevič
Bunin, Ivan Alekseevič
François Mauriac

Scritor an lenga fransèisa.
**François Mauriac** a l'era nassù a Bordò l'11 d'otóber dël 1885 e a l'é mòrt a Paris ël 1m dë stèmber dël 1970.
Dël 1952 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *La Robe prétexte* (1914)
* *Le Baiser aux lépreux* (1922)
* *Genitrix* (1923)
* *Le Désert de l'amour* (1924)
* *Thérèse Desqueyroux* (1927)
* *Ce qui était perdu* (1930)
* *Le Nœud de vipères* (1932)
* *Commencements d'une vie* (1932)
* *Le Mystère Frontenac* (1933)
* *La Fin de la nuit* (1935)
* *La Pharisienne* (1941)
* *Le Sagouin* (1951)
* *L'Agneau* (1954)
* *Un adolescent d'autrefois* (1969)
* *Mémoires intérieurs* (1985)

Mauriac, François
Mauriac, François
Mauriac, François
Rudyard Kipling

Romanzié e poeta an lenga anglèisa.
**Rudyard Kipling** a l'era nassù a Bombay (al dì d'ancheuj Mumbai) ël 30 dë dzèmber dël 1865, an n'ambient anglo-indian motobin coltivà, e a l'ha vivù an India vàire agn.

A set agn a l'é stàit mandà an colege an Anghiltèra e des agn pì tard a l'é tornà an India, anté ch'a l'ha publicà soe prime poesìe satìriche e a l'ha ancaminà a travajé ant ël giornalism.
Soa abilità ant ël conté a l'ha falo vnì dun-a arnomà.

A l'ha viagià motobin, an Cin-a, an Giapon, an Australia, e a l'é anstalasse an Mérica ël temp dë scrive soa ciadeuvra, ël prim e ël second *Lìber dla giungla*, ant ël 1894 e 1895, anté ch'a conta ëd na masnà sërvaja, chërsùa e anstruìa da dj'animaj savant dont a l'ha amprendù ël lengage.

A torna an Anghiltèra dal 1896 e as consacra a scrive.
Dël 1907 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

A l'é mòrt a Londra ël 18 ëd gené dël 1936.

## Euvre prinsipaj
* *Plain Tales from the Hills* (1888)
* *The Light That Failed* (1890)
* *Mandalay* (1890) (poesìe)
* *Gunga Din* (1890) (poesìe)
* *The Jungle Book* (1894)
* *The Second Jungle Book* (1895))
* *Captains Courageous* (1897)
* *Kim* (1901)
* *Puck of Pook's Hill* (1906)

Kipling, Rudyard
Kipling, Rudyard
Kipling, Rudyard
Kipling, Rudyard
Guardia Piemontese

**Guardia Piemontese** (*La Gàrdia* an ossitan) a l'é un comun dla Calabria ëd 1.572 abitant , an provincia ëd Cosensa.

Ël pais a resta a 68 chilòmeter da Cosensa, a 514 méter d'autëssa.

## Stòria e lenga
Guardia Piemontese a l'é stàita fondà dël sécol ch'a fa XIII (o XIV) da dij Valdèis ch'a vnisìo da Beubi e a l'é al di d'ancheuj l'ùnica ìsola lenghìstica ossitan-a dl'Italia meridional.
La lenga ossitan-a a l'é mostrà ant le scòle dël comun.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gaetano Cistaro (dal 28/05/2007).

## Sità gemelà
Guardia Piemontese a l'é gemelà con:
*  La Tor, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Cosensa
Gioann Federich Madruzzo-Challant

Spos d'Isabela ëd Challant, fija ëd Renà, a dventa con cost mariage ël sest cont ëd Challant.
Dël 1569 a arsèiv ël tìtol ëd sivalié dla Nonsià (sivalié nùmer 107).
A meuir a Roma dël 1588.

Categorìa:Famija Challant
Categorìa:Sivalié dla Nonsià
Karl Gjellerup

Scritor e poeta danèis.
**Karl Adolph Gjellerup** a l'era nassù a Præstø ël 2 ëd giugn dël 1857 e a l'é mòrt a Dresda, an Germania, ël 13 d'otóber dël 1919. A l'é connossù ëdcò con le pseudònim ëd **Epigonos**.
Dël 1917 a l'é stàit ansignì, ansema con l'àutr danèis Henrik Pontoppidan, dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Germanernes Lærling* (El pupil dij Teutòn) (1882)
* *Møllen* (Ël mulin) (1896)

Heyde, Gjellerup, Karl
Gjellerup, Karl
Gjellerup, Karl
Gjellerup, Karl
Henrik Pontoppidan

Scritor danèis.
**Henrik Pontoppidan** a l'era nassù a Fredericia ël 24 ëd luj dël 1857 e a l'é mòrt a Copenàghen ël 21 d'agost dël 1943.
Dël 1917 a l'é stàit ansignì, ansema con l'àutr danèis Karl Gjellerup, dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Det forjættede Land*  (La tera promëttùa) (1891-1895)
* *Lykke-Per*  (Pero ël fortunà) (1898-1904)
* *De dødes Rige*  (Ël regn dij mòrt) (1912-1916)

Heyde, Pontoppidan, Henrik
Pontoppidan, Henrik
Pontoppidan, Henrik
Clàudi ëd Challant

Fieul ëd Carl ëd Challant-Fén-is. Dël 1577 a l'avìa marià Bòna ëd Savòja, fija ëd Flip sgnor ëd Racunis. A meuir dël 1590.

## Podèj polìtich
A ardita la sgnorìa ëd Vilarsel e a arsèiv dël 1586 l'anvestidura ëd Saint-Vincent.
Leutenent general, bàil e goernador dël ducà d'Osta, ëd Nissa Marìtima, d'Ivrèja e dël Canavèis, consejé dë Stat, ciambelan, magìster ëd palass e gran ëscudié, a l'é decorà sivalié dla Nonsià (sivalié nùmer 113) dal duca Carl Emanuel I ij 15 ëd gené 1581.

Categorìa:Famija Challant
Categorìa:Sivalié dla Nonsià
Màlaga

**Màlaga** ("*Málaga*" an ëspagneul) a l'é na sità dl'Andalusìa, al sud dla Spagna.
A l'ha 561.250 abitant (2007), 1.100.000 s'as conta ëdcò l'area metropolitan-a.

## Geografìa
Màlaga as treuva an sël mar Mediterani, apopré 100 km a est dla Strèita ëd Gibiltèra .
A l'é un pòrt important e la capital cultural e econòmica dla Còsta dël Sol.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Francisco de la Torre Prados.

## Sità gemelà
Màlaga a l'é gemelà con:
*  El Ayun, Repùblica Àraba Saharawi Democràtica
*  Erfurt, Gërmania
*  Faro, Portugal
*  Mobile, Alabama, Stat Unì d'América
*  Tiro, Lìban

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Malaga
Filibert Antòni ëd Valèis

Baron ëd Valèis e d'Arnà, a l'é 'l prim ch'a arsèiv ël tìtol ëd cont ëd Montàut (1712). As marìa con Marìa Teresa Busquet, fija dël pressident dël Senat dël Piemont. A meuir ij 6 ëd gené dël 1743.

Ij 19 ëd mars 1737 Carl Emanuel III a lo fa sivalié dla Nonsià (sivalié nùmer 281) e gran ëscudié.
## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Valèis
Categorìa:Sivalié dla Nonsià
Giovanni Vulliet

Prim segretari dë stat dël duca Carl II, sgnor ëd Saint-Pierre e Châtel-Argent.
Dël 1518 a l'é stàit segretari dl'Órdin dla Nonsià.
A l'é mòrt dël 1549.

Vulliet, Giovanni
Giovanni Fabri

Sgnor ëd Cly, prim segretari dë stat e segretari a le finanse dël duca Emanuel Filibert, bàil d'Osta.
Dël 1568 a l'é stàit segretari dl'Órdin dla Nonsià.
A l'é mòrt dël 1576.

Fabri, Giovanni
Vientiane

**Vientiane** a l’é la capital dël Làos.
A l’é ëdcò la prima sità dël Làos për popolassion, con 200.000 abitant, 730.000 s'as conta ëdcò l'area metropolitan-a (2005).

## Geografìa
Vientiane as treuva an sël fium Mekong, ch'a marca ël confin con la Thailandia, pròpi dnans a la sità thailandèisa ëd Nong Khai.

Categorìa:Làos
Categorìa:Sità asiàtiche
Phnom Penh

**Phnom Penh** a l’é la capital dla Cambògia.
A l’é ëdcò la prima sità dla Cambògia për popolassion, con 2.009.264 abitant (2006).

## Geografìa
Phnom Penh as treuva a la confluensa dij fium Mekong e Tonlé Sap.

## Sità gemelà
Phnom Penh a l'é gemelà con:
*  Long Beach, Stat Unì d'América
*  Providence, Stat Unì d'América

Categorìa:Cambògia
Categorìa:Sità asiàtiche
Astana

**Astana** a l’é, dal 1997, la capital dël Kazakistan.
A conta anviron un milion d'abitant (2017) e a l'é la sconda sità dël pais per popolassion.

## Sità gemelà

Astana a l'è gemelà con:
*  Ankara, Turchìa
*  Mosca, Russia
*  Amman, Giordania
*  Riga, Letònia
*  Dànzica, Polònia
*  Varsavia, Polònia
*  Tbilisi, Geòrgia
*  Seoul, Corea dël Sud

Categorìa:Kazakistan
Categorìa:Sità asiàtiche
Tashkent

**Tashkent** (*Toshkent* an usbech) a l’é la capital dl'Uzbekistan.
A conta 1.967.879 abitant (2006) e a l'é 'l pi important sentr econòmic e cultural dël pais.

## Sità gemelà

Tashkent a l'è gemelà con:
*  Istanbul, Turchìa
*  Karachi, Pakistan
*  Seattle, Stat Unì d'América
*  Berlin, Gërmania

Categorìa:Uzbekistan
Categorìa:Sità asiàtiche
Carl Emanuel ëd Valèis

Fieul e sucessor ëd Filibert Antòni, a l'é general dij tropié e anspetor general, an dzorpì che gran ëscudié e sivalié dla Nonsià (sivalié nùmer 336), tanme sò pare.
A meuir ij 29 ëd novèmber dël 1796.
## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Valèis
Valèis, Carl Emanuel ëd
Lissànder ëd Valèis

Fieul ëd Carl Emanuel, **Lissànder ëd Valèis**, darié baron ëd Valèis e cont ëd Montàut, a l'é stàit un dij përsonage pì prestigios ëd costa famija nòbila, ch'as dëstissa a la mòrt ëd soa fija Rosalìa dël 1852. Lissànder ëd Valèis a meuir ij 10 d'ost dël 1823.

Brav diplomàtich, a l'é ministr plenipotensiari dël regn ëd Sardëgna al congress ëd Vien-a e prim segretari dë stat a j'Afé Strangé sota ël regn ëd Vitòrio Emanuel I. A l'é chiel-sì ch'a lo nòmina sivalié dla Nonsià ij 2 ëd novèmber dël 1815 (sivalié nùmer 380). Dël 1814 a l'é 'dcò segretari dl'órdin.
## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Valèis
Categorìa:Sivalié dla Nonsià
Baku

**Baku** (*Bakı* an aser) a l’é la capital ëd l'Aserbaigian.
A conta anviron 2.045.815 abitant (2011) e a l'é la sità pi popolà e pi amportanta dël pais.

## Sità gemelà

Baku a l'é gemelà con:
*  Amman, Giordania
*  Basra, Irak
*  Bordò, Fransa
*  Dakar, Senegal
*  Honolulu, Stat Unì d'América
*  Houston, Stat Unì d'América
*  Istanbul, Turchìa
*  İzmir, Turchìa
*  Jeddah, Arabia Saodita
*  Konya, Turchìa
*  Magonsa, Gërmania
*  Nàpoli, Italia
*  Sarajevo, Bòsnia e Erzegòvina
*  Tabriz, Iran
*  Vũng Tàu, Vietnam

## Anliure esterne
* Sit istitussional (an aser)

Categorìa:Sità asere
Dendrìmer

**dendrìmer** a l'é na nanopartissela a forma ëd glòb, formà da macromolécole polimerisà, motobin ramificà, ch'a l'han ëd përtus e 'd canaj a l'anterior.
Costa caraterìstica a-i rend bon a trambalé 'd molécole con ëd fonsion ëspessìfiche ant j'aplicassion biomédiche, chìmiche, eletròniche.

Categorìa:Chìmica
Fuleren

Ij **fuleren** a son ëd nanopartissele, dëscoatà vers la fin dj'agn Otanta, costituìe da 60 àtom ëd carbòni, con la forma apopré d'un balon ëd fótbal.
A son ëstudià tanme component ëd vàire struture ant la nanofabricassion e an vàire aplicassion, ëdcò biomédiche.

Categorìa:Chìmica
Nanomotor

Un **nanomotor** a l'é na strutura ëd dimension nanométriche, ch'a peul dësvlupé ëd travaj, con d'element ch'a bogio.
A peul esse ëdcò costituì da element derivà dal mond biològich, tanme protein-e, acid nuclèich.

Categorìa:Chìmica
Nanotubo

Un **nanotubo** a l'é na nanostrutura a forma 'd tubo, con diàmeter ëd pòchi nanòmeter e longhëssa variàbil, ma ëd sòlit con vàire órdin ëd grandëssa ëd pì.
La pì part dij nanotubo a son an carbòni, ma a-i na son ëdcò d'inorgànich e d'àcid nuclèich.
Ij pì studià a son coj an carbòni ch'a peulo avèj trames sìngol o mùltipl.
A l'han d'anteressante proprietà ëd condussion, ëd semi-condussion e d'àuta arzistensa mecànica.
As na prevëddo vàire aplicassion.

Categorìa:Chìmica
Idrògen

L**'idrògen** a l'é l'element pì leger e pì bondos ant l'univers.
Ëd sòlit as treuva lijà a d'àutri element an molécole pì o men complicà: da l'eva a j'idrocarbur.
Ant la forma ëd molécola biatòmica H_2 a esist ëscasi nen. Costa molécola a l'ha un diàmeter d'1 Å.
L'idrògen a l'é n'element motobin infiamàbil.

## La produssion dl'idrògen
L'idrògen a peul esse fabricà con l'eletrolisi dl'eva, lòn ch'a costa na gran quantità d'energìa.
Ëd sòlit a ven prodòt a parte da gas natural e petròli, lòn ch'a fa seurte d'anidrid carbònica, e a l'é dzortut dovrà ant l'andustria petrolchìmica e chìmica.

Categorìa:Element chìmich
Bordò

**Bordò** (*Bordeaux* an fransèis; *Bordèu* an lenga gascon-a) a l'é na sità fransèisa, capleugh dla Region Aquitania e dël dipartiment Gironda.
A conta 232.260 abitant .

## Geografìa
Bordò a l'é travërsà dal fium Garòn-a, prima ch'a diventa la Gironda, e a l'é un important pòrt ëd fium.

## Aministrassion

Ël sindich a l'é Alain Juppé (UMP, dal 2006).

## Sità gemelà
Bordò a l'é gemelà con:
*  Ashdod, Israel
*  Baku, Azerbaigian
*  Bristol, Regn Unì
*  Casablanca, Maròch
*  Fukuoka, Giapon
*  Lima, Perù
*  Los Angeles, Stat Unì d'América
*  Madrid, Spagna
*  Mùnich ëd Baviera, Gërmania
*  Oran, Algerìa
*  Porto, Portugal
*  Québec, Canadà
*  Wuhan, Cin-a

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Gironda
Jean Nicolas Pierre Hachette

Matemàtich fransèis.
**Jean Nicolas Pierre Hachette** a l'era nassù a Mézières ël 6 ëd magg dël 1769 e a l'é mòrt a Paris ël 16 ëd gené dël 1834.

## Euvre prinsipaj
* *Collection des épures de géométrie* (1795 e 1817)
* *Application de l'algèbre à la géométrie* (1802)* *Correspondance sur l'École Polytechnique* (1804-1815)
* *Traité élémentaire des machines* (1811)
* *Deux Suppléments à la Géométrie descriptive de Monge* (1811 e 1818)
* *Applications de géométrie descriptive* (1817)
* *Éléments de géométrie à trois dimensions* (1817)
* *Traité de géométrie descriptive*, etc. (1822)

Hachette, Jean Nicolas Pierre
Beppe Fenoglio

Scritor an lenga italian-a.
**Beppe** (**Giuseppe**) **Fenoglio** a l'era nassù an Alba ël 1m ëd mars dël 1922.
Ai 28 ëd mars 1960 a l'é mariasse con Luciana Bombardi e ai 9 ëd gené 1961 a l'é naje soa fija Margherita.
Beppe Fenoglio a l'é mort a Turin ai 28 ëd fërvé dël 1963 për un càncher ai polmon.

## Euvre prinsipaj
* *L'affare dell'anima e altri racconti* 
* *Appunti partigiani: '44-'45*
* *Una crociera agli antipodi e altri racconti fantastici*
* *Un giorno di fuoco*
* *L'imboscata*
* *Lettere: 1940-1962*
* *La paga del sabato*
* *Il partigiano Johnny*
* *La malora*
* *Primavera di bellezza*
* *Una questione privata*
* *I ventitré giorni della città di Alba*
* *La sposa bambina*

Fenoglio, Beppe
Fenoglio, Beppe
Vinch

**Vinch** (*Vinchio* an italian) a l’é un comun ëd 680 abitant dla provincia d'Ast.

## Personalità
* Davide Lajolo, scritor e giornalista, nassù a Vinch dël 1912

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Laiolo (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Davide Lajolo

Scritor, giornalista e òm polìtich italian.
**Davide Lajolo** a l'era nassù a Vinch ël 29 ëd luj dël 1912 e a l'é mòrt a Milan ël 21 ëd giugn dël 1984.

A l'é stàit comandant partisan con lë stranòm *Ulisse*.

## Euvre prinsipaj
* *Ponte alla Noce*, poesìe (1939)
* *Quaranta giorni, quaranta notti* (1952)
* *Il  vizio assurdo. Storia di Cesare Pavese* (1960)
* *A conquistare la rossa primavera* (1975)
* *Veder l'erba dalla parte delle radici* (1977), ch'a l'ha vagnà ël Premi Viareggio.
* *Fenoglio. Un guerriero di Cromwell sulle colline delle Langhe* (1978)
* *Il volto umano di un rivoluzionario. La straordinaria avventura di Giuseppe Di Vittorio* (1979)
* *Conversazione in una stanza chiusa con Leonardo Sciascia* (1980)
* *Ventiquattro anni* (1981)
* *Su fratelli su compagni* (1983)
* *Il merlo di campagna e il merlo di città (1983), ch'a l'ha vagnà ël [[Premi Stresa]].
* *Conversazione in una stanza chiusa con Mario Soldati* (1983)
* *Parole con Piero Chiara* (1984)
* *Gli uomini dell'arcobaleno* (1984)
* *Il partigiano Johnny'' (2006)

Lajolo, Davide
Lajolo, Davide
Lajolo, Davide
Lajolo, Davide
Emilio Lussu

Scritor e òm polìtich italian.
**Emilio Lussu** a l'era nassù a Armungia (Càliari) ël 4 dë dzèmber dël 1890 e a l'é mòrt a Roma ël 5 ëd mars dël 1975.

## Euvre prinsipaj
* *La catena* (1929)
* *Marcia su Roma e dintorni* (1932) 
* *Teoria dell'insurrezione* (1936)
* *Per l'Italia dall'esilio* (1938)
* *Un anno sull'altipiano* (1938) 
* *La clericalizzazione dello Stato e l’arcivescovo di Cagliari* (1958)
* *Il cinghiale del diavolo e altri scritti sulla Sardegna* (1976)

Lussu, Emilio
Lussu, Emilio
Lussu, Emilio
Evelyn Waugh

Scritor anglèis.
**Arthur Evelyn St. John Waugh** a l'era nassù a Londra ël 28 d'otober dël 1903 e a l'é mòrt a Taunton ël 10 d'avril dël 1966.
Dël 1930 a l'era convertisse al catolicésim.

## Euvre prinsipaj
* *Decline and Fall* (1928)
* *Vile Bodies* (1930)
* *Black Mischief* (1932)
* *A Handful of Dust* (1934)
* *Scoop* (1938)
* *Put Out More Flags* (1942)
* *Brideshead Revisited* (*The Sacred and Profane Memories of Captain Charles Ryder*) (1945)
* *The Loved One* (1947) 
*  *Helena* (1950)
* *Love Among the Ruins. A Romance of the Near Future* (1953)
* *Men at Arms* (1952)
* *Officers and Gentlemen* (1955)
* *Unconditional Surrender* (1961)
* *The Ordeal of Gilbert Pinfold* (1957)

Waugh, Evelyn
Waugh, Evelyn
Graham Greene

Scritor e dramaturgh an lenga anglèisa.
**Henry Graham Greene** a l'era nassù a Berkhamsted (Anghiltèra) ël 2 d'otóber dël 1904 e a l'é mòrt a Vevey (Svìssera) ël 3 d'avril dël 1991.
Dël 1926 a l'era convertisse al catolicésim.

## Euvre prinsipaj
* *The Man Within* (1929) 
* *Stamboul Train* (1932)  
* *A Gun for Sale* (1936) 
* *The Confidential Agent* (1939) 
* *The Power and the Glory* (1940)
* *The Ministry of Fear* (1943) 
* *The Heart of the Matter* (1948) 
* *The Third Man* (1949) 
* *The End of the Affair* (1951) 
* *The Quiet American* (1955) 
* *Loser Takes All* (1955) 
* *Our Man in Havana* (1958) 
* *A Burnt-Out Case* (1960) 
* *The Comedians* (1966) 
* *Travels with My Aunt* (1969) 
* *The Honorary Consul* (1973) 
* *The Human Factor* (1978) 
* *Doctor Fischer of Geneva or The Bomb Party* (1980) 
* *Monsignor Quixote* (1982) 
* *The Tenth Man* (1985) 
* *The lawless roads* (lìber ëd viage ant ël Méssich)
* *The lost childhood* (arcòlta d'artìcoj, recension, osservassion literari)

Greene, Graham
Greene, Graham
Greene, Graham
Jonathan Coe

**Jonathan Coe** (nassù a Birmingham ël 19 d’agost dël 1961) a l’é në scritor an lenga anglèisa.

A l’é considerà un dij talent ëd la literatura britànica ch’a promet pì bin.

## Biografìa
A l’ha studià a la King Edward's School a Birmingham, al Trinity College a Cambridge e a l’università ‘d Warwick, andoa a l’é ‘dcò stàit professor ëd poesìa anglèisa. A l’ha peui travajà ‘nt ël camp musical an ëscrivend mùsica jazz e euvre ‘d cabaret. Dnans ch’a dventèissa scritor e gasëttié freelance, a l’é ‘dcò stàit coretor dë sbòss.

## Temàtiche
Soèns soe euvre a l’han andrinta un gran anteresse për le question sossiaj, bele che për ël sòlit a sìo esponùe an fasson umorìstica, an forma ‘d sàtira. L’ambientassion ëstòrica e polìtica andoa ch’as dësvlupo ij sò romanz, a l’é pa mach në sfond, ma a l’é al contrari un contest ch’a ven tratà an manera mnùa, fin-a a la mira ‘d compagné ij përsonagi ant n’Anghiltèra press che real.

## Euvre
### Romanz
* *The Accidental Woman* (1987) (*Fomna për asar*)
* *A Touch of Love* (1989) (*Un toch d’amor*)
* *The Dwarves of Death* (1990) (*Ij sarvan ëd la mòrt*)
* *What a Carve Up!* (1994) (*Che trocionament!*)
* *The House of Sleep* (1997) (*La ca dla seugn*)
* *The Rotters' Club* (2001) (*La còca dij lifròch*)
* *The Closed Circle* (2004) (*Ël sìrcol sarà*)
* *The Rain Before It Falls* (2007) (*La pieuva prima ch'a ven-a giù*)

### Biografìe
* *Humphrey Bogart: Take It and Like It* (1991) (*Humphrey Bogart: pijevlo e ch’av piasa*)
* *James Stewart: Leading Man* (1994) (*James Stewart: òm guida*)
* *Like a Fiery Elephant: The Story of B. S. Johnson* (2004) (*Parèj a ‘n fier elefant: la stòria ‘d B. S. Johnson*)

## Premi e arconossiment
* *What a Carve Up!* - Mail on Sunday/John Llewellyn Rhys Prize (1995)
* *What a Carve Up!* - Prix du Meilleur Livre Etranger (Fransa) (1995)
* *The House of Sleep* - Writers' Guild Award (Best Fiction) (1997)
* *The House of Sleep* - Prix Médicis Etranger (Fransa) (1998)
* *The Rotters' Club* - Bollinger Everyman Wodehouse Prize (2001)
* *Like a Fiery Elephant: The Story of B. S. Johnson* - Samuel Johnson Prize (2005)

Coe, Jonathan
Coe, Jonathan
André Gide

Scritor fransèis.
**André Paul Guillaume Gide** a l'era nassù a Paris ël 22 ëd novèmber dël 1869 e a l'é mòrt-ie ël 19 ëd fërvé dël 1951.
Dël 1947 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Les nourritures terrestres* (1897)
* *L'Immoraliste* (1902)
* *La Porte Étroite* (1909)
* *Les caves du Vatican* (1914)
* *La Symphonie pastorale* (1919)
* *Les Faux-monnayeurs* (1926)

Gide, André
Gide, André
Gide, André
Pablo Neruda

Poeta cilen.
**Pablo Neruda** (sò nòm ver a l'era **Ricardo Eliezer Neftalí Reyes Basoalto**) a l'era nassù a Parral ël 12 ëd luj dël 1904 e a l'é mòrt a Santiago dël Cile ël 23 dë stèmber dël 1973 d'un càncher a la pròstata.
Dël 1971 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Crepusculario* (1923)
* *Veinte poemas de amor y una canción desesperada* (1924)
* *Residencia en la tierra* (1933)
* *España en el corazón* (1937)
* *Obras poéticas* (1948)
* *Canto General* (1950)
* *Los Versos del Capitán* (1953)
* *Las Uvas y el Viento* (1954)
* *Poesías: Las piedras de Chile* (1960)
* *Memorial de Isla Negra* (1964)
* *Las piedras del cielo* (1970)
* *Confieso que he vivido* (1973)

### Chèich esempi 'd soa euvra
Da *A l'é mòrt-ie 'n can*

Neruda, Pablo
Neruda, Pablo
Neruda, Pablo
Lenga Denya

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Denya** o **Denya** a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Cameron.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Denya** a peul esse:

* lenghe nìger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Benue-Còngo
***** lenghe bantoide meridionaj
****** lenghe Mamfe
******* **lenga Denya**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ANV**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=anv

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Ivo Andrić

Scritor ëd famija croata.
**Ivo Andrić** (Иво Андрић) a l'era nassù a Dolac, davsin a Travnik (anlora Àustria-Ungherìa, adess Bòsnia e Erzegòvina) ël 9 d'otóber dël 1892 e a l'é mòrt a Belgrad ël 13 ëd mars dël 1975.
Dël 1961 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Na Drini ćuprija* (*Ël pont ans la Drina*) (1945)
* *Travnička hronika* (*Crònaca ëd Travnik*) (1945)
* *Gospođica* (*La tòta*) (1945)
* *Prokleta avlija* (*La curt del diav*) (1954)

Andrić, Ivo
Andrić, Ivo
Andrić, Ivo
Natalia Ginzburg

Scritris an lenga italian-a.
**Natalia Levi Ginzburg** a l'era nassùa a Palerm ël 14 ëd luj dël 1916, an na famija ebrea ëd rèis triestin-e.
Sò pare Giuseppe Levi a l'era professor universitari e a sarà peui ampërzonà për antifassism.

Natalia a l'ha ancaminà motobin tòst a scrive e a l'ha publicà soa prima conta a disdeut agn: *I bambini*, an sl'arvista Solaria.
Dël 1938 a l'ha marià Leone Ginzburg, professor universitari ëd literatura russa e colaborador ant la ca editris ëd Giulio Einaudi.
Con ël cognòm ëd sò òm la scritris a sot-signërà soe euvre.

Dal 1940 al 1943 monsù e madamin Ginzburg a l'han vivù ant un paisòt ëd j'Abruss, andoa a son ëstàit mandà al confin.
Ambelessì Natalia a l'ha scrivù sò prim romanz, *La strada che va in città*, publicà dël 1942 da Einaudi e sot-signà, për via dle laj rassiaj, con lë stranòm *Alessandra Tornimparte*.

Apress la mòrt ëd sò òm, massà dai fassista an fërvé 1944, la scritris a tramuda a Turin, andoa a taca torna a travajé për la ca editris Einaudi, ch'a publichërà tuti ij sò lìber.
Dël 1947 a-i seurt sò scond romanz, *È stato così*.
Dal 1950 a ancamin-a un perìod ëd bondosa produssion literaria.

Durant un sogiorn a Londra, anté che sò scond òm Gabriele Baldini a dirigìa l'Anstitù italian ëd coltura, a scriv *Le voci della sera*, surtì dël 1961.

Dël 1983 Natalia Ginzburg a l'é stàita elegiùa al parlament tanme indipendenta an le liste dël Pci.
La scritris a l'é mòrta a Roma ël 7 d'otóber dël 1991.

## Euvre prinsipaj
* *La strada che va in città* (1942, romanz)
* *È stato così* (1947)
* *Tutti i nostri ieri* (1952)
* *Valentino* (1957, archeujta ëd conte, Premi Viaregg)
* *Sagittario* (1957)
* *Le voci della sera* (1961)
* *Le piccole virtù* (1962, archeujta dë studi)
* *Lessico famigliare* (1963, romanz, Premi Strega)
* *Mai devi domandarmi* (1970, archeujta dë studi)
* *Ti ho sposato per allegria e altre commedie* (1970, cujìa ëd comedie teatraj)
* *Caro Michele* (1973, romanz)
* *Paese di mare e altre commedie* (1973, cujìa ëd comedie teatraj)
* *Vita immaginaria* (1974)
* *Famiglia* (1977, conta)
* *La famiglia Manzoni* (1983)
* *La città e la casa* (1984)

Ginzburg, Natalia
Ginzburg, Natalia
Albert Camus

Scritor an lenga fransèisa, giornalista e filòsof.
**Albert Camus** a l'era nassù a Mondovi (al di d'ancheuj Dréan), an Algerìa, ai 7 ëd novèmber dël 1913 e a l'é mòrt a Villeblin ai 4 ëd gené dël 1960 për n'assident ëd vitura.

Dël 1935 a l'ha aderì al Partì comunista fransèis e a l'é surtine dël 1937.
Dël 1957 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Le Mythe de Sisyphe* (1942)
* *L'Étranger* (1942)
* *Caligula* (1944)
* *La Peste* (1947)
* *L'État de siège* (1948)
* *Les Justes* (1950)
* *La Chute* (1956)
* *Les Possédés* (1959)
* *L'homme révolté*
* *Albert Camus, Maria Casarès. Correspondance inédite (1944-1959)*. Édition de Béatrice Vaillant. Avant-propos de Catherine Camus. Collection Blanche, Gallimard. Parution : 09-11-2017.

Camus, Albert
Camus, Albert
Camus, Albert
Camus, Albert
Camus, Albert
Heinrich Böll

Scritor alman.
**Heinrich Böll** a l'era nassù a Colònia ël 21 dë dzèmber dël 1917 e a l'é mòrt a Langenbroich ël 16 ëd luj dël 1985.
Dël 1972 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Der Zug war pünktlich* (1949)
* *Wanderer, kommst du nach Spa...* (1950)
* *Wo warst du, Adam?* (1951)
* *Und sagte kein einziges Wort* (1953)
* *Die Waage der Baleks* (1953)
* *Haus ohne Hüter* (1954)
* *Das Brot der frühen Jahre* (1955)
* *Doktor Murkes gesammeltes Schweigen* (1955)
* *Irisches Tagebuch* (1957)
* *Der Bahnhof von Zimpren* (1958)
* *Billard um halbzehn* (1959)
* *Ansichten eines Clowns* (1963)
* *Ende einer Dienstfahrt* (1966)
* *Gruppenbild mit Dame* (1971)
* *Die verlorene Ehre der Katharina Blum* (1974)
* *Fürsorgliche Belagerung* (1979)

Boll, Heinrich
Boll, Heinrich
Boll, Heinrich
Dumini Savio

**Dumini Savio** a l'era nassù da na famija pòvra ëd campagnin e a l'era stàit batià ij 2 d'avril dël 1842 a Riva 'd Cher.
Dël novèmber 1843 soa famija a l'ha tramudà a Moriàud, anté che Dumini a l'ha ancaminà le scòle elementar.
Dël 1849 a l'ha fàit soa prima comunion e ant ël 1853 la confirmassion.
Ij 29 d'otóber dël 1854 a l'é intrà a l'oratòri ëd Valdòch për fé 'l ginasi.
A l'é restaje fin-a al 1m ëd mars dël 1857, cand ch'a l'é rintrà a soa ca a Mondòni, su consèj ëd Don Bòsch, për via 'd soa salute ch'a l'era vastasse.
A l'é mòrt ij 9 ëd mars dël 1857.

## L'agiografìa
Dël gené 1859, soagnà da Don Bòsch, a-i seurt la *Vita del giovanetto Domenico Savio*, ant la colan-a *Letture Cattoliche*, e dont àutre quatr edission a saran publicà fin-a al 1878.
As trata 'd na biografìa scrivùa an basand-se ansime a le nòte che Don Bòsch a l'avìa pijà cand Dumini a l'era a l'oratòri e an sle testimonianse dij sò cambrada e ëd coj ch'a l'avìo conossulo.
Cost libret a l'ha avù un bon sucess e a l'é surtì ëdcò an fransèis e castilian.
Për ij 50 agn d'la mòrt dël fiolin, dël 1907 ël superior dij salesian, Michel Rua, a l'ha falo torna stampé e a n'ha spantiane la conossensa an tra ij vësco dël mond.

Dël 1914, Pio X a l'ha ciamà Dumini Savio *ver model për la gioventura dij nòstri temp*.
Pio XI a l'ha proclamalo veneràbil dël 1933.
Dumini Savio a l'é stàit beatificà ai 5 ëd mars dël 1950 da Pio XII e canonisà, torna da Pio XII, ij 12 ëd giugn dël 1954.

Categorìa:Sant catòlich
Henry Ford

**Henry Ford** a l'era nassù a Dearborn (Michigan, Stat Unì d'América) ël 30 ëd luj dël 1863 e  a l'é mòrt dël 7 d'avril dël 1947.
Dël 1903 a l'ha fondà la Ford.

Ford, Henry
John D. Rockefeller

**John Davison Rockefeller** a l'era nassù a Richford, New York, l'8 ëd luj dël 1839 e a l'é mort a Ormond Beach, Florida, ël 23 ëd magg dël 1937.
Dël 1870 a l'avìa fondà la Standard Oil, ch'a sarìa rivà a controlé ël 67% dël mërcà petrolìfer merican e che dël 1911, për via dle laj anti-concentrassion, a l'ha dovù divid-se ant le Set Seur.

Rockefeller, John D.
Gerhart Hauptmann

Scritor e poeta an lenga alman-a.
**Gerhart Johann Robert Hauptmann ** a l'era nassù a Obersalzbrunn (al di d'ancheuj Szczawno-Zdrój, an Polònia), ël 15 ëd novèmber dël 1862 e a l'é mòrt a Agnetendorf (ancheuj Jagniątków, Polònia) ël 6 ëd giugn dël 1946.
Dël 1912 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Bahnwärter Thiel* (1888)
* *Vor Sonnenaufgang* (1889)
* *Die Weber* (1893)
* *Der Biberpelz* (1893)
* *Florian Geyer* (1896)
* *Michael Kramer* (1900)
* *Der arme Heinrich* (1902)
* *Rose Bernd* (1903)
* *Die Ratten* (1911)
* *Vor Sonnenuntergang* (1932)

Hauptmann, Gerhart
Hauptmann, Gerhart
Hauptmann, Gerhart
Hauptmann, Gerhart
Walter Percy Chrysler

**Walter Percy Chrysler** a l'era nassù a Wamego (Kansas, Stat Unì d'América) ël 2 d'avril dël 1875 e a l'é mòrt a Long Island (New York) ël 18 d'agost dël 1940.
A l'é stait ël fondator, dël 6 giugn 1925, ëd la meison viturìstica ch'a porta so nòm: la Chrysler Corporation a Detroit.

## Vita

Walter Chrysler a l'era fieul ëd Henry Chrysler e Anna Maria Breymann.
A l'ha studià mecànica për corispondensa.

Chrysler, Walter Percy
Andrew Carnegie

**Andrew Carnegie** (Dunfermline, Scòssia, 25 ëd novèmber 1835 – Lenox, Massachusetts, 11 d'agost 1919) a l'é stàit n'andustrial e filantrop american d'orìgin scossèisa. A l'ha fàit fortun-a ant l'assel e a l'ha dominà l'andustria siderurgica djë Stat Unì a la fin dël sécol XIX, an dventand un dij pì sgnor òm ëd la stòria.

## Biografìa
Carnegie a l'é nassù an Scòssia ant na famija pòvra e a l'é emigrà ant jë Stat Unì con ij sò dël 1848. A l'ha travajà an vàire mësté, an ancaminand da 'n travaj ant na fàbrica 'd coton a Pittsburgh. A l'ha peui travajà për la Pennsylvania Railroad, andova a l'ha amprendù ij segret dël management e dj'investiment.

Ant j'agn 1870, a l'ha fondà la Carnegie Steel Company, ch'a l'ha rivolussionà la produssion d'assel an dovrand neuve tecnologìe com ël process Bessemer. Dël 1901, a l'ha vendù soa asienda a la United States Steel Corporation për un total ëd 480 milion ëd dolar, an fasend-se da banda.

## Filantropìa
Andrew Carnegie a l'é stàit un dij pì grand filàntrop ëd la stòria. An sò famos artìcol "The Gospel of Wealth" (1889), a l'ha sostenù che ij rich a l'han ël dover ëd dovré soa richëssa për giuté la società. A l'ha donà pì dël 90% ëd soa fortun-a a 'd cause filantròpiche, an finansiand:
* La costrussion ëd pi che 2.500 biblioteche pùbliche an tut ël mond.
* La Carnegie Mellon University a Pittsburgh.
* La Carnegie Institution for Science.
* La Carnegie Endowment for International Peace.
* La Carnegie Corporation of New York.

## Ideje polìtiche
Carnegie a l'era contra lë s-ciavism e a l'era amirator ëd Abraham Lincoln. Durant la Guèra Sivil Merican-a a l'é stàit sot-segretari ai traspòrt. A l'era 'dcò pacifista e a l'ha sostenù la Sossietà dle Nassion.

Categorìa:Biografìe

Carnegie, Andrew
Carnegie, Andrew
Carnegie, Andrew
Lenga Gweno

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Gweno** o **Gweno** a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Tanzanìa.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Gweno** a peul esse:

* lenghe nìger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Benue-Còngo
***** lenghe bantoide meridionaj
****** lenghe Bantu sentraj
******* lenghe Chaga
******** **lenga Gweno**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **GWE**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gwe

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Giuseppe Antonio Cassano

Scultor.
**Giuseppe Antonio Cassano** a l'era nassù a Trecà dël 1825, da 'n pare murador, peui dventà capmèistr, e a l'é mòrt a Turin ij 10 ëd novèmber dël 1905.
A vintesset agn a l'era andàit a Milan pr'ëstudié a l'Academia 'd Brera, anté ch'a l'ha otnù vàire premi e benemerense.
Dël 1856 a l'é anscrivusse a l'Academia Albertin-a a Turin, a la scòla dë scoltura dirigiùa da Vincenzo Vela.
A livra jë studi dël 1858; peui a duverta në studi da scultor an Turin.
A son sò ij modej dij monument a Pero Mica e a Alessandro Lamarmora a Turin.

Cassano, Giuseppe Antonio