open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fusibil (elétrich)

Un **fusìbil** a l'é un component elétrich sempi ma essensial, fàit d'un fil o banda ëd metal ch'a fond quand la corent a passa un livel ëd sicurëssa. A l'é dovrà ant j'ampiant ëd ca, ant le viture, e ant l'andustria për evité dann ai dispositiv o a le përson-e. Soa funsion a l'é irinonsiàbil: a sacrifia sò istess për salvé ël rest dël sistema.  

## Stòria
Ij prim fusìbij a son ëstàit dovrà già ant ël sécol XIX con l'espansion dj'impiant elétrich. Thomas Edison a l'ha otnù un brevet për un fusìbil ant ël 1890, integrà ant sò sistema ëd distribussion ëd lus. Ant j'agn 1920, ij fusìbij standardisà a son ëstàit antrodovù ant le ca për evité j'ancendi causà da surtension. Ant j'agn 1960, la version automobilìstica a làmina ("blade fuse") a l'ha semplificà la sostitussion. Ancheuj, ij fusìbij a montagi superficial (SMD) a son dovrà ant l'eletrònica miniaturisà.  

## Classificassion
Ij fusìbij as peulo classifiché për:  

### Costrussion
* **Vëdrià**: Fil visìbil ant un tub ëd véder, për aplicassion genériche.  
* **Seràmich**: Resistenta a le àute temperadure, për andustria.  
* **A làmina**: Dovrà ant le viture, con forma standardisà.  
* **A ritard**: A permëtt ëd corent àute për cit perìod (es. motor ëd partensa).  

### Aplicassion
* **Doméstich**: Protession ëd frisé, boiler, e lumin.  
* **Automobilìstich**: Sicurëssa dle linie elétriche ëd la vitura.  
* **Andustrial**: Ampiant ëd potensa àuta e sistema ëd distribussion.  
* **Eletrònica**: Fusìbij SMD për PCB ëd smartphone e computer.  

### Potensa
* **Bassa tension**: Fin a 1.000 V (es. ca, viture).  
* **Àuta tension**: Për linie ëd trasmission o stassion elétriche.  

  

## Aplicassion
* **Ca**: Protession ëd linie prinsipaj e utiss.  
* **Trasport**: Viture, tren, avion, për evité curt-circuit.  
* **Energìa**: Sicurëssa ëd trasformator e panel ëd contròl.  
* **Medzin-a**: Strument ch'a deuvro potensa precisa.  
* **Consumator**: Protession ëd cariabaterìe e dispositiv USB.  

## Amportansa
Ij fusìbij a son la prima linia ëd difèisa contra j'anomalìe elétriche, proteggend ij circuit sensa cost elevà. A son pì sempi che j'interutor automàtich, ma a deuvo esse sostituì apress minca ativassion. Soa fiabilità a l'ha garantì la sicurëssa dj'impiant për pì ëd un sécol. Tutun, ant le aplicassion moderne, a son ëstàit an part sostituì da component pì avansà com ij PTC (fusìbij autorisetàbij).  

## Arferiment
* Wright, A. (1994). *Fuses: Fundamentals and Applications*. IET.  
* IEC (2015). *[https://webstore.iec.ch/publication/7039 Standard IEC 60127 për fusìbij miniatur]*.  
* Littelfuse (2020). *[https://www.littelfuse.com/technical-resources/technical-centers/fuse-selection-guide.aspx Guida a la selession dij fusìbij]*.  

## Vos corelà
* Interutor automàtich  
* Surtension  

Categorìa:Eletricità  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Leon XIV

**Leon XIV** nà **Robert Francis Prevost** (Chicago, 14 stèmber 1955) l'8 ëd magg dël 2025 a l'é stàit elesù vësco 'd Roma ch'a fa 297.
A l'é 'l prim Papa con sitadinansa american-a e dël Perù.
A l'era stàit creà cardinal ël dì 30 Stèmber 2023 da Papa Fransesch.
## Biografìa
A l'é fieul ëd Louis Marius Prevost e 'd Mildred Agnes Martínez e a l'ha doi frej: Louis Martin e John Joseph.
A l'é stàit ordonà prèive a Roma ant la gesia ëd Santa Mònica dij Gustinian da l'arsivësco Jean Jadot dël 19 Giugn 1982 e vësco dël 3 Novèmber 2014 da papa Fransesch.

## Anliure

Categorìa:Papa
Palass ëd Cluny

Ël **palass ëd Cluny** (an lenga fransèisa: **Hôtel de Cluny**) a resta ant ël Quarté Latin, a Paris.

Batì antrames 1485 e 1510, andoa a j'ero ij rest dij stabiliment dij bagn roman dla sità roman-a ëd *Lutetia* a l'é stàit riadatà dël 1843 'me musé dl'età ëd mes.

Palass ëd Sens
Fil

Ël **fil** a l'é na strutura longa e flessìbil, ëd sòlit fabricà con metal, ch'as dòvra an vàire aplicassion andustriaj e artìstiche. A peul esse realisà an vàire materiaj, com aram, assel, alumini, òr, argent e àutri materiaj.  

## Stòria
L'usagi dël fil a l'é antich: ij prim esempi a armonto a la Mesopotamia e a l'Egit antich, anté ch'as dovrava fil d'òr o d'aram për creé bigioie e decorassion. Con l'ariv andustrial dël sécol ch'a fa XVIII, la produssion dël fil a l'é diventà pì eficent grassie a neuve técniche com ël tire dël fil con ëd làmin-e 'd metal për riduve ël diàmetr.  

## Tìpo ëd fil
* **Fil d'aram**: motobin dovrà për l'eletrònica e ij fij për via ëd soa bon-a condutività elétrica.  
* **Fil d'assel**: resistent e dovrà ant le costrussion, për esempi ant ël ciment armà.  
* **Fil d'òr e d'argent**: dovrà ant l'orefisserìa e për travaj artìstich.  
* **Fil sintétich**: com ël nylon o ël poliéster, dovrà ant la pesca o ant la tessitura.  

## Produssion
La produssion dël fil a ancamin-a con ël riscaudament dël metal fin a la temperadura ëd fusion. Ël metal flùid a l'é peui tirà a travers dë stamp për reduvne ël diàmetr (procedura ciamà "tirà dël fil"). Për ij fij motobin fin, com coj për l'eletrònica, as peul dovresse la deposission eletrolìtica.  

## Aplicassion
* **Eletrònica**: cablagi e component elétrich.  
* **Edilissia**: armadura për ël ciment.  
* **Art e artisanà**: sculture ëd fil metàlich o bigioie.  
* **Agricoltura**: fil spinà për le sère.  

## Vardé ëdcò
* Ciment armà  
* Eletrònica  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Adrian IV

**Adrian IV** (Abbots Langley, 1100 anviron – Anagni, 1º stèmber 1159), nassù **Nicholas Breakspear**, a l'é stàit Papa dla Gesia catòlica ch'a fa 169 dal 1154 fin a soa mòrt. 
A l'é tàit l'ùnic papa anglèis dla stòria.

Categorìa:Papa
Anastasi IV

**Anastasi IV** (Roma, 1073 anviron – Roma, 3 dzèmber 1154), nassù **Corrado della Suburra**, a l'é stàit Papa dla Gesia catòlica ch'a fa 168 dal 1153 fin a soa mòrt. 

Categorìa:Papa
Flip-flop (eletrònica)

Ël **flip-flop** a l'é un component eletrònich fondamental ant ij circuit digitaj, dovrà për memorisé në stat binari (0 o 1). A fa part ëd la famija dij "circuit ëd memòria" e a l'é essensial për ël funsionament ëd microprocessor, memòrie dij computer e àutri sistema sincronisà.  

## Stòria
Ël prim flip-flop eletrònich a l'é stàit inventà dël 1918 dai fìsich anglèis William Eccles e F.W. Jordan, ch'a l'han ciamalo "circuit ëd blocagi" (*trigger circuit*). Con lë svilup dij transistor ant j'agn 1950-60, ij flip-flop a son ëvnù pì cit, eficent e amportant ant l'evolussion dij computer modern.  

## Tìpo ëd flip-flop
A esisto vàire version ëd flip-flop, progetà për aplicassion specìfiche:  
* **Flip-flop SR** (Set-Reset): Ël pì sempi, con doi input (Set e Reset) për definì lë stat.  
* **Flip-flop JK**: Na variant ch'a évita ël problema dë stat ëndefinì dël SR.  
* **Flip-flop D** (Delay): Memorisa un dat d'input quand a riva ël signal ëd clock.  
* **Flip-flop T** (Toggle): Cambia stat minca vira ch'a riva ël signal ëd clock.  

## Operassion
Un flip-flop a l'é un circuit bistàbil, visadì a peul ten-e un dij doi stat possìbij fin ch'a riva un signal ëd contròl (solitament ël clock). A travaja basandse su le régole dla lògica binaria e a sincronisa j'operassion dij sistema digitaj. Esempi:  
- Quand ël clock a passa da 0 a 1, ël flip-flop D a memorisa ël valor d'input.  
- Ël flip-flop T a "anvërtoj" sò stat minca càrich ëd clock.  

## Aplicassion
* **Memòrie dij computer**: Memoriso ij dat ant ij registr e le RAM.  
* **Contator**: Conté j'impuls ëd clock (es. ant j'arlògi digital).  
* **Sincronisassion**: Gestì la coordinassion antra component ëd sistema.  
* **Contròl digital**: Utilisà ant le unità ëd decision dij microcontroller.  

## Vardé ëdcò
* Lògica binaria  
* Circuit integrà  

Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Tiristor

Ël **tiristor** a l'é un component semicondutor a quatr strat (PNPN), dovrà për controlé ëd corent àute an circuit eletrònich. A agiss com n'anvërtidor o switch eletrònich, bon a passé da në stat ëd blocagi a un ëd condussion quand a riva un signal ëd contròl a sò gate (pòrta). A l'é fondamental ant l'eletrònica ëd potensa e ant ij sistema ëd conversion ëd l'energìa.  

## Stòria
Ël tiristor modern a l'é stàit svilupà ant j'agn 1950, ma l'ideja basà dij dispositiv PNPN a armonta a j'agn 1940. Ant ël 1957, j'angigné ëd la General Electric (Stati Unì) a l'han presentà ël prim "Silicon Controlled Rectifier" (SCR), ch'a l'é ël tipo ëd tiristor pì conossù. Da antlora, a son ëstàite creà d'àutre variant, com ël TRIAC e ël GTO, për aplicassion pì specìfiche.  

## Tipo ëd tiristor
* **SCR (Silicon Controlled Rectifier)**: Dovrà për controlé la corent an diression ùnica, com ant ij sistema ëd cariagi ëd baterìe o ant j'alternator.  
* **TRIAC**: Përmet ëd controlé la corent an tute doe le diression, ideal për regolé la luminosità ëd le lampadinhe o la velocità dij motor.  
* **GTO (Gate Turn-Off Thyristor)**: Peul esse disabilità con un signal negativ al gate, dovrà ant ij inverter e ant le màchine elétriche.  
* **LASCR (Light-Activated SCR)**: Ativà con la lus, dovrà ant ij sistema d'isolament òtich.  

## Operassion
Ël tiristor a l'é com në switch ch’a sara ël circuit quand a riva un signal positiv al gate. Na vira ativà, a resta an condussion fin che la corent a passa për ël dispositiv a l’é nen riduvusse sota un cert livel (caria ëd "holding current"). Sò funsionament a dipend da la geometrìa dij strat PNPN e dal contròl dël gate.  

## Aplicassion
* **Contròl ëd potensa**: Regolassion ëd motor, riscaudament industrial, e sistema ëd caria.  
* **Eletrònica ëd consum**: Stuve elétriche, regulador ëd luminosità.  
* **Energìa rinovàbil**: Conversion ëd corent ant ij panèj solari e turbin-e eòliche.  
* **Traspòrt**: Contròl dij motor elétrich ant le ferovìe e le viture ibride.  

## Vardé ëdcò
* Transistor  
* Dìod  
* Circuit eletrònich  

Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mucronella bresadolae

## Mucronella bresadolae

### Descrission
**Mucronella bresadolae** a l'é un fonz formà da uje longhe da 1 a 6 mm. A l'han un color da bianch a giaunastr ciàir.

### Ambient
A l'é stàit trovà an pòchi paìs an Euròpa e an Italia mach an Trentin-Sud Tiròl.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Mucronella bresadolae*** (Quél.) Corner (1970)

Categorìa:Mucronella
Mecanisassion

La **mecanisassion** a l'é ël process ëd sostituì ël travaj uman o animal con màchine e sistema automatisà. A l'é un element central dl'era andustrial e a l'ha trasformà l'agricoltura, la produssion e ij servissi, aumentand la produtività e riduvend ël temp ëd travaj.

## Stòria
La mecanisassion a l'ha soe rèis ant l'antichità con l'utilisassion ëd tor idràuliche e mulin a vent, ma a l'é dësvlupasse fòrt ant ël sécol XVIII durant l'Arvira Andustrial. An Anghiltèra, l'invension dle màchine a vapor (James Watt, 1775) a l'ha consentì la produssion ëd massa e la creassion ëd fàbriche. Ant l'agricoltura, ël motor a combustion e ël trator (Fordson, 1917) a l'han revolussionà ij métod ëd coltivassion.

## Tìpo ëd mecanisassion
**Agrìcola**: Màchine com trator, mietilega, e sistema d'irigassion automatisà.

**Andustrial**: Lìnia ëd montagi, robòt ant le fàbriche, e sistema CNC (Contròl Numérich Computerisà).

**Domèstica**: Aparà com lavatris, aspirapover, e termòstat inteligent.

**Traspòrt**: Automòbij, tren automatisà, e dron për la livrason.

## Aplicassion

**Produssion ëd massa**: Automatisassion ant le fàbriche për redùve ij cost e aumenté l’eficiensa.

**Agricoltura moderna**: Utilisassion ëd sensor e GPS për coltivassion ëd precision.

**Salute**: Màchine për chirurgìa robotisà o diagnòstica médica.

**Costrussion**: Gru, betoniere automàtiche, e stamp 3D për edifissi.

## Impat sossial e ambientaj
Mentre che la mecanisassion a l'ha semplificà ël travaj e creà neuve industrie, a l'ha ëdcò causà la pèrdita ëd pòst ëd travaj tradissionaj e l’aument ëd l’inquinament dij motor. Ant ël Piemont, ël passagi a l’andustria automobilìstica a l'ha cambià l’economìa regional, con në sfòrs recent për un-a mecanisassion pì sostenìbil, com l’usagi ëd motor elétrich.

## Vardé ëdcò
FIAT

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Industria
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Motor a reassion

Ël **motor a reassion** a l'é un tipo ëd motor ch'a génera na fòrsa ëd propulsion an lansand na corent ëd gas a granda velocità. A l'é dovrà dzortut ant l'aviassion për fé volé avion, ma a l'ha ëdcò aplicassion ant ij mìssij e ant le turbin-e për generé energìa. Soa operassion as basa sul prinsipi ëd Newton ëd "assion e reassion".  

## Stòria
Ël concet dël motor a reassion a armonta a jë studi dël fìsich fransèis Henri Coandà (1910), ma ël prim protòtip funsionant a l'é stàit realisà dël 1930 da Frank Whittle (Anghiltèra) e Hans von Ohain (Almagna). Durant la Sconda Guèra Mondial, l'Almagna a l'ha butà an vol ël prim avion a reassion operativ, ël Messerschmitt Me 262. Apress la guèra, la tecnologìa a l'é dësvlupasse rapidament, portand a j'aviassion comerciaj a reassion ant j'agn 1950 (es. Boeing 707).

## Tipo ëd motor a reassion
* **Turbojet**: Ël pì sempi, con compressor, càmbra ëd combustion, turbin-e e në sbocch.  
* **Turbofan**: A deuvra na vèntola gròss për mejoré l’eficiensa, dovrà ant j'avion comerciaj.  
* **Turboprop**: Combinassion ëd turbin-e a gas e éliche, ideal për avion ëd cita dimension.  
* **Ramjet** e **Scramjet**: Sensa part mòbij, a deuvro la velocità dël motor për comprime l'aria (dovrà ant ij mìssij).  
* **Turbin-a a gas**: Version për generé energìa o fé giré d'àutre màchine.  

## Operassion
Ël motor a reassion a ciucia l'aria dal dëdnans, ch'a ven comprimùa dal compressor. L'aria comprimùa a mës-cia con combustìbil ant la cambra ëd combustion, anté ch'a esplod e as espand. L’aria càuda a passa peui për la turbin-a, ch'a fà giré ël compressor, e a l'é ëslansà andarera, creand na fòrsa ëd propulsion.  

## Aplicassion
* **Aviassion comerciaj**: Avion com l'Airbus A380 o ël Boeing 777.  
* **Militar**: Cassa, bombardié, e mìssij cruise.  
* **Spassi**: Motor për rocket e sistema ëd propulsion orbital.  
* **Energìa**: Turbin-e a gas për central elétriche.  

## Vardé ëdcò
* Aviassion  
* Politécnich ëd Turin  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Aviassion  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
AFC

La **AFK** (**Asian Football Confederation** an anglèis) a l'é l'organisassion ch'a contròla e goerna ël fótbal asiatic.

Competission:
*Liga de Campions de l'AFC
*Liga de Desfís de l'AFC / Copa del president de l'AFC

Categorìa:Spòrt  
Categorìa:Società
Cessna O-2 Skymaster

Ël **Cessna O-2 Skymaster**, a l'é stàit n'avion da ricognission a 2 pòst (Un pilòta e un passagé) a ala àuta american a doi motor fabricà a parte da la fin dj'agn '60.
A l'ha volà la prima vira dël 1967 an intrand an servissi ël medesim agn.
A l'é stait prodovù dal 1967 fin al 1970 an 532 esemplar e soa lestëssa màssima a l'é ëd 330 km/h.
L'avion a l'é stàit dovrà dzortut da l'United States Air Force durant la guèra dël Vietnam. 

Categorìa:Avion
Mesh (banda)

Ij **Mesh** a son na formassion Synth pop anglèisa nassùa dël 1991 a Bristol e ativa fin al dì d'ancheuj sansa publiché neuvi àlbom. 

La banda a l’é formà da Mark Hockings e Richard Silverthorn a ij quaj as gionta poch apress Neil Taylor.

## Euvre prinsipaj
* *In This Place Forever* (1996)
* *The Point at Which It Falls Apart* (1999)
* *Who Watches Over Me?* (2002) 
* *We Collide* (2006) 
* *A Perfect Solution* (2009) 
* *Automation Baby* (2013) 
* *Looking Skyward* (2016) 

Categorìa:Formassion musicaj dël Regn Unì
Categorìa:Formassion musicaj rock
Gregg Binkley

**Gregg Binkley** (Topeka, 10 fërvè 1963) a l'é n'ator american sia 'd cine che 'd la television.

Binkley, Gregg
Binkley, Gregg
Binkley, Gregg
Radar

Ël **radar** (acrònim anglèis për **Radio Detection and Ranging**) a l'é un sistema ch'a deuvra d'onde radio për determiné la distansa, la posission o la velocità d'oget. A l'é dovrà ant vàire camp, com l'aviassion, la meteorologìa, ël militar e l'automobilìstica.  

## Stòria
Ij prim esperiment an sj'onde radio për dëscheuvre oget a armonto a la fin dël sécol XIX, ma ël radar modern a l'é stàit svilupà ant j'agn 1930-40, dzortut durant la Sconda Guèra Mondial për identifiché j'aeroplan. Ël fìsich britànich Robert Watson-Watt a l'é considerà un dij pionié dël sistema radar pràtich. Apress la guèra, la tecnologìa a l'é stàita aplicà a usagi sivij, com ël contròl dël tràfich avion e l'osservassion dël temp.  

## Tìpo ëd radar
* **Radar ëd sorveliansa**: Dovrà për trové oget an moviment (es. avion, nav).  
* **Radar meteorològich**: Misura le precipitassion e le formassion ëd nìvole.  
* **Radar Doppler**: Mzura la velocità d'un oget, dovrà ant le stassion meteo o ant ij radar ëd polissia.  
* **Radar sintétich d'antrada**: Utilisà ant la geologìa për creé figure ëd la surfassa terestra.  
* **Radar automobilìstich**: Integrà ant le viture për evité colision o për ël contròl adatativ ëd velocità.  

## Operassion
Un radar a manda n'impuls ëd onde radio vers n'oget. L'onda a ven arflessà e tornand andarera a l'antenna, ël sistema a càlcola la distansa basandse sul temp d'andé e torné. La cangiament ëd frequensa (effet Doppler) a përmet ëd determiné la velocità dël moviment. J'anten-e a peulo esse fisse o girante për scanerisé na zòna.  

## Aplicassion
* **Aviassion**: Contròl dël tràfich avion e guida dij vol.  
* **Militar**: Sorveliansa, mire për mìssile, e identificassion ëd menasse.  
* **Meteorologìa**: Prevëdde temporaj, uragan e tempeste.  
* **Nàutica**: Evité d'ostàcoj ant ij nav.  
* **Automobilìstica**: Sistema ëd sicurëssa coma l'assistensa a la frenà d'emergenza.  

## Vardé ëdcò
* Onde radio  
* Sonar  
* Politécnich ëd Turin  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Aviassion  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Arlògi atòmich

Un **arlògi atòmich** a l'é un dispositiv ëd misurassion dël temp ch'a deuvra le transission eletròniche dj'àtom për generé na mzura dël temp estremament precisa. A l'é lë strument pì giust al mond e a serv ëd base për ël Second Antërnassional (SI), definì dël 1967 con la transission iperfin-a dël cesi-133.  

## Stòria
Ij prim arlògi atòmich a son ëstàit realisà ant j'agn 1950, grassie a jë studi dël fìsich anglèis Louis Essen e ëd sò colaborador Jack Parry. Ël prim model basà an sël cesi a l'é stàit dësvlupà al National Physical Laboratory (Regn Unì) dël 1955. Dël 1967, la Conferensa General dij Pèis e Mzure a l'ha adotà la transission dël cesi-133 coma definission ofissial dël second. Ant j'agn 2000, j'arlògi òtich a son ëvnù pì precis, dovrand transission an slë stronsi o l'iterbi.  

## Tipo d'arlògi atòmich
* **Arlògi al cesi**: Dòvro la transission iperfin-a dël cesi-133 (9.192.631.770 Hz). A son lë standard për la definission dël second.  
* **Arlògi al rubidi**: Meno precis ma pì cit, dovrà ant ij satelit GPS e ant ij sistema ëd comunicassion.  
* **Maser a idrògen**: A manten na precision àuta për perìod curt, util ant la radioastronomìa.  
* **Arlògi òtich**: A deuvro transission ëd lus (es. stronsi o iterbi) për rivé a precision ëd 10-18 second.  

## Operassion
Un arlògi atòmich a mzura la frequensa ëd transission dj'àtom. Ant j'arlògi al cesi, ij àtom a son esponù a microonde ant na cambra dël dispositiv. Quand la frequensa dle microonde a corispond a la transission iperfin-a dël cesi (9.192.631.770 Hz), j'àtom a assòrbo la radiassion. Ël sistema a régola peui l'ossilador për mantnì costa resonansa, creand un segnal ëd temp precis.  

## Aplicassion
* **Sistema GPS**: J'arlògi atòmich ant ij satélit a përmëtto ëd determiné la posission con precision.  
* **Rete ëd temp**: Sincronisassion ëd server antërnassionaj (es. NTP) e definission dël Tempo Universal Coordinà (UTC).  
* **Siense**: Verìfica dle teorie ëd la relatività ëd Einstein o dël cangiament ant la costant gravitassional.  
* **Telecomunicassion**: Gestion precisa dle frequense për le rej radio e fibra òtica.  

## Arlògi atòmich ant ël Piemont
Ant ël Piemont, l**'Istituto Nazionale di Ricerca Metrologica** (INRIM) ëd Turin a colàbora con ël **Burò Antërnassional dij Pèis e Mzure** (BIPM) për manten-e jë standard ëd temp globaj. L'INRIM a l'ha ëdcò partessipà a la realisassion d'arlògi atòmich avansà e a l'é angagiasse ant la recerche an sj'arlògi òtich. Ël **Politecnico ëd Turin** a eufr cors ëd laurea e proget ëd recerche an fìsica atòmica e metrologìa.  

## Vardé ëdcò
* GPS  
* INRIM  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Màchina sempia

Na **màchina sempia** a l'é un dispositiv mecànich ch'a deuvra na sola fòrsa aplicà për fé un travaj, modificand la diression o l'intensità ëd la fòrsa midema. A son la base për vàire struture e àutre màchine pì complicà. Le sìngole màchine sempie a son conossùe da l'antichità e a comprendo la leva, la pulìa, ël pian anclinà, ël cun-i, la vis, e la combinassion ëd roa e ass.  

## Stòria
L'usagi dle màchine sempie a armonta a le società antiche, com j'Egissi e ij Grech, ch'a j'ero dovrà për costrùe monument com le piràmid o për movimenté càrich pèis. Archimede (287-212 a.C.) a l'ha studià ël prinsipi dla leva e dla vis, an contribuend a la teorìa mecànica. Durant l'Arvira Andustrial, le màchine sempie a son ëstàite combinà për creé mecanism pì avansà, ma a son restà fondamentaj ant la tecnologìa moderna.  

## Tìpo ëd màchine sempie
* **Leva**: Na bara ch'a gira an s'un fulcr (pont ëd pivò). Esempi: cana da pësca, carëtta.  
* **Pulìa**: Na roa con na scòrsa për na còrda, ch'a përmet ëd cambié la diression ëd la fòrsa. Esempi: gru, sistema për aussé material.  
* **Pian anclinà**: Na surfassa anclinà ch'a riduv la fòrsa necessaria për aussé n'oget. Esempi: rampa, scale.  
* **Cun-i**: Na strutura con doi pian anclinà gionzù, dovrà për divide o ten-e ferm n'oget. Esempi: cotel.  
* **Vis**: Na frisa anrolà an s'un cilìnder, ch'a convert la fòrsa rotassional an linear. Esempi: vis, pressa për l'uva.  
* **Roa e ass**: Na roa fissà a n'ass ch'a përmet ël moviment con pòch atrit. Esempi: caret, biciclëtta.  

## Operassion
Le màchine sempie a travajo an cambiand la fòrsa aplicà an base al prinsipi dël «vantagi mecànich». Për esempi, na leva a riduv la fòrsa necessaria për aussé n'oget, ma a aumenta ël përcors ch'a dev fé l'utilisator. Ël vantagi mecànich a dipend da la geometrìa dla màchina, com la longhëssa dla leva o l'àngol dël pian anclinà.  

## Aplicassion
* **Edilissia**: Leve për movimenté pere, pulìe për aussé material.  
* **Agricoltura**: Cun-i për divide le pere, vis ant le presse për fé ël vin.  
* **Mecànica**: Roa e ass ant le viture, vis për gropé component.  
* **Vita quotidian-a**: Scale (pian anclinà), gavanate (cun-i).  

## Vardé ëdcò
* Fìsica  
* Mecànica  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Roa e assal

La **roa e assal** a l'é un-a dle màchine sempie pì amportante, costituìa da na **roa** fissà a n**assal** (n'asta sircolar). Sta combinassion a përmet ëd trasformé la fòrsa aplicà a la roa an un moment ëd torsion pì fòrt an sl'assal, o viceversa. A l'é dovrà ant ël traspòrt, le màchine, e vàire àutri strument.  

## Stòria
La roa a l'é stàita anventà vers ël 3500 a.C. ant la Mesopotamia, ma la combinassion con l'assal a l'é rivà pì tard, antorn al 3000 a.C., për amelioré ij prim cher ëd pera o bòsch. Ant l'Europa medieval, le roe ëd fer con assal ëd bòsch a son ëstàite essensiaj për l'agricoltura e ël comersi. Ant ël Piemont, ij Selt e peui ij Roman a l'han portà tecnologie avansà për ij cher da guèra e da travaj, con roe rinforzà për le stra alpin-e. Durant l'Arvira Andustrial, l'usagi dle roe e assal a l'ha consentì la produssion ëd màchine a vapor e motor.  

## Tipo
* **Roa sòlida**: Dovrà ant ij cher tradissionaj o ant le màchine sempie.  
* **Roa con ragg** (ragg): Roe ëd bòsch o metal con strutura lingera, com cole dle biciclëtte.  
* **Assal fiss**: Assal ch'a gira ansem a la roa (es. cher ëd bòsch).  
* **Assal motris**: Part dël motor ch'a fà giré le roe, com ant le viture.  

## Operassion
Ël vantagi mecànich (VM) dla roa e assal a dipend dal rapòrt antra ël ragg ëd la roa (R) e col ëd l'assal (r):  

VM = \frac{R}{r}  

Për esempi, se la roa a l'ha un ragg ëd 30 cm e l'assal ëd 5 cm, ël VM a l'é 6. Sòn a veul dì che na fòrsa aplicà a la roa a produvrà na fòrsa 6 vire pì granda an sl'assal. L'atrit antra l'assal e ël sostegn a peul ridùe sto efet.  

## Aplicassion
* **Traspòrt**: Caròsse, biciclëtte, viture, e tren.  
* **Màchine**: Mulin a eva, torn da tornì, e sistema ëd trasmission.  
* **Nòire**: Roe d'eva për tiré sù l'eva dai poss.  
* **Strument musicaj**: Roe ant le gire ëd le viòlin-e o dle ghironde.  

## Roa e assal ant la cultura piemontèisa
Ant ël Piemont, la roa e l'assal a l'han avù un ròl central ant l'economìa rural. Le "carëtte" tradissionaj piemontèise, dovrà për ël trasport dël fen o d'uva, a l'avìo roe ëd rol (bòsch ëd rol) e assal ëd ròver. Ant le vigne dël Monfrà, le pressa a roa për ël vin a j'ero manovrà con n'assal sentral. La Fera ëd San Giòrs ëd Turin a smonìa le roe artisanal dij "caré", famos për soa resistensa. Ancheuj, ant ël Musé ël Cròt ëd Guarene, as peulo vëdde dj'esempi stòrich ëd roe e assal piemontèis.  

## Vardé ëdcò
* Màchina sempia  
* Leva  
* Pian inclinà  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Traspòrt  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Gru (màchina)

La **gru** a l'é na màchina dovrà për aussé, sposté, o posissioné càrich pèis, com material ëd costrussion, contnidor, o component andustriaj. A l'é fondamental ant ij cantié edilissi, ant ij pòrt marìtim, e ant le fàbriche. Soa strutura a peul esse fissa (coma le gru tor) o mòbil (montà su càmion o trator).  

## Stòria
Le prime gru a son ëstàite dovrà ant l'antichità, con ij Grech e ij Roman ch'a dovravo dle struture ëd bòsch e pulìe për costruì monument com ël Pàntheon. Ant ël Medi Ev, le gru a j'ero alimentà da la fòrsa uman-a o animal, con roa 'd pass për aumenté l'eficiensa. Durant l'Arvira Andustrial dël sécol XIX, a son ëstàite anventà le gru a vapor, peui sostituìe da cole idràuliche o elétriche. Ant ël sécol XX, l'introdussion dël motor diesel e dij sistema idràulich a l'ha consentì la produssion ëd gru mòbij e telescòpiche.  

## Tipo ëd gru
* **Gru tor**: Strutura àuta e fissa, dovrà ant ij cantié për costrùe gratacel.  
* **Gru mòbil**: Montà su càmion o carià, con brass telescòpich për ëspostesse an vàire sit.  
* **Gru a pont**: Strutura ch'a cor an sël trav ëd na fàbrica për movimenté material ant j'andustrie.  
* **Gru portuàira**: Dovrà ant ij pòrt për carié e dëscarié nav, con brasslongh e sistema ëd ganci potent.  
* **Gru telescòpica**: Brassch'as peul estende për rivé a autësse o distanse magior.  

## Operassion
La gru a deuvra na combinassion ëd pulìe, cav ëd metal, e motor për aussé ij càrich. Ël sistema idràulich o eletrònich a contròla ël moviment dël brass, ëd la cabin-a, e dël cròch. La sicurëssa a l'é essensial: la gru a deuv ten-e cont dël pèis massimal (càrich ëd travaj), dël vent, e dl'equilibri dla base. J'operator a travajo da na cabin-a ëd contròl o a deuvro telecomand.  

## Aplicassion
* **Edilissia**: Monté trav prefabricà, aussé trav ëd ciment, o posissioné véder ëd gròsse dimension.  
* **Traspòrt**: Carié contnidor ant ij pòrt o sposté machinari ant le stassion.  
* **Andustria pèis**: Monté component ant le fàbriche d'automòbij o ant j'impiant chìmich.  
* **Salvatagi**: Dovrà ant le operassion d'emergensa për gavé dësbris o arparé dann.  

## Vardé ëdcò
* Màchina sempia  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ingegnerìa mecànica

L**'ingegnerìa mecànica** a l'é na branca dl'engignerìa ch'a studia la progetassion, l'anàlisi, la fabricassion e la manutension ëd sistema mecànich. A l'ha aplicassion ant vàire setor, com l'automobilìstich, l'aeronàutica, l'energìa, e la robòtica. J'ingegné mecànich a deuvro prinsipi ëd fìsica, matemàtica e sciense dij materiaj për creé tecnologie e arzòlve problema técnich.  

## Stòria
Le rèis dl'ingegnerìa mecànica a armonto a l'antichità, con l'utilisassion ëd màchine sempie com la leva e la roa. Durant l'Arvira Andustrial dël sécol XVIII, la dissiplin-a a l'ha vivù n'evolussion ràpida grassie a j'anvension ëd James Watt (motor a vapor) e Henry Ford (linia ëd montagi). Ant ël sécol XIX, jë studi ëd Newton e Leibniz a l'han posà le base për l'anàlisi dinàmica e strutural. Ant j'agn 1900, l'introdussion dij material sintétich e dij computer a l'ha portà a l'era dij proget assistì (CAD) e dl'automàtica.  

## Sot-dissiplin-e
* **Termodinàmica**: Studi dij fluss d'energìa, traspòrt ëd calor, e efet motris.  
* **Robòtica**: Progetassion ëd sistema automatisà e cooperativ antra òm e màchina.  
* **Siensa dij materiaj**: Sernìa e test ëd metal, polìmer, e compost për aplicassion specìfiche.  
* **Mecànica dij fluss**: Comportament ëd lìquid e gas ant le turbin-e, condòt, e sistema idràulich.  
* **Progetassion mecànica**: Creassion ëd component com motor, arsòrt, e struture ëd sosteniment.  
* **Ingegnerìa automobilìstica**: Studi dij sistema ëd traspòrt, dal motor a l'aerodinàmica.  

## Aplicassion
* **Automobilìstica**: Progetassion ëd viture, motor, e sistema ëd sicurëssa.  
* **Aeronàutica**: Svilup d'avion, elicòter, e motor a reassion.  
* **Energetica**: Creassion ëd turbin-e, panèj solari, e sistema ëd gestion dël calor.  
* **Biomedical**: Realisassion ëd pròtesi, strument médich, e robòt për chirurgìa.  
* **Produssion andustrial**: Otimisassion ëd process ëd fabricassion e control ëd qualità.  

## Ingegnerìa mecànica ant ël Piemont
Ël Piemont a l'é un dij sènter prinsipaj dl'ingegnerìa mecànica an Italia. Ël Politécnich ëd Turin, fondà dël 1859, a l'é un dij pòst pì amportant për la formassion e la recerche ant ël setor. St'ateneo a colàbora con asiende globaj com FIAT, Avio Aero, e CNH Industrial, ch'a l'han sede o stabiliment ant la region.  

Stòricament, Turin a l'ha avù un ròl céntrich ant l'andustria mecànica, con la creassion ëd la prima fàbrica Fiat dël 1899. Ancheuj, ël Piemont a òspita ëdcò sent ëd recerche an sj'energìe rinovàbij e la mobilità sostenìbil, com ël "Centro Ricerche Fiat" ëd Orbassan.  

Ant j'agn recent, j'ingegné mecànich piemontèis a l'han contribuì a proget avansà, com ël motor "Multiair" për viture pì eficient o la partissipassion al programa spassial europeo ESA.  

## Vardé ëdcò
* Politécnich ëd Turin  
* FIAT  
* Arvira Andustrial  

Categorìa:Engignerìa  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Centrìfuga

Na **centrìfuga** a l'é na màchina ch'a deuvra la fòrsa sentrìfuga për separé component ëd densità diferente ant un lìquid o na mës-cia. A l'é dovrà ant ij laboratòri sientìfich, ant l'andustria alimentar, ant la medzin-a e ant la vita quotidian-a (es. ant le màchine lavanderìa).  

## Stòria
Ij prim esperiment ëd separassion sentrìfuga a armonto al sécol XVIII, ma la centrìfuga moderna a l'é stàita dësvlupà ant ël sécol XIX. Ant ël 1864, l'antërventista alman Antonin Prandtl a l'ha creà na centrìfuga mecànica për separé la crema dël làit. Pì tard, ant ël 1923, Theodor Svedberg a l'ha anventà l'ultrasentrìfuga, ch'a përmet ëd separé partìcole microscòpiche për studi biochìmich, vagnand ël Premi Nobel për la chìmica dël 1926.  

## Tipo ëd centrìfuga
* **Laboratòri**: Për separé component dël sangh, sélule, o protein-e.  
* **Andustriaj**: Dovrà ant l'andustria alimentar për separé l'eva da la fruta triturà o ant la produssion d'euli.  
* **Ultrasentrìfuga**: Velocità motobin àute (fin a 1.000.000 g), dovrà ant la recerca sientìfica.  
* **Domèstiche**: Sistema ëd spin ëd le màchine lavanderìa për gavé l'eva da la biancheria.  

## Operassion
La centrìfuga a fà giré na cambra o na provëtta a velocità àuta, generand na fòrsa sentrìfuga ch'a spòsta ij component pì pèis (o pì dens) vers lë strem ëd la càmbra, mentre coj pì linger a resto al sènter. La fòrsa a l'é calcolà con la fórmula:  

F = m \cdot r \cdot \omega^2  

andova m a l'é la massa, r ël ragg ëd rotassion, e \omega la velocità angolar.  

## Aplicassion
* **Medzin-a**: Separassion dij globoj ross, bianch e dël plasma dal sangh.  
* **Chìmica**: Purificassion ëd sostanse o isolassion ëd catalisator.  
* **Alimentar**: Produssion ëd làit dësgrassà, euli ëd ulva, o giuss ëd fruta sensa polpa.  
* **Ambient**: Tratament ëd j'eve ëd scàrich për gavé ij sòlid suspèis.  

## Vardé ëdcò
* Politécnich ëd Turin  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Medzin-a  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Macroregion djë Stat Unì

Lë **Macroregion djë [[Stat Unì]]** a son catr: Northeast, Midwest, South e West. 
Lë macroregion a esisto për rason ëd statìstica e për conté la popolassion e a son dovrà da l*'United States Census Bureau*.
* Ël Northeast a l'é formà da doe division, *Middle Atlantic* e *New England* e da neuv Stat federaj: Connecticut, Maine, Massachusetts, New Hampshire, Rhode Island, Vermont, New Jersey, New York e Pennsylvania.
* Ël Midwest a l'é formà da doe division, *East North Central* e *West North Central* e da dódes Stat federaj: Dakota dël Nòrd, Dakota dël Sud, Illinois, Indian-a, Iowa, Kansas, Michigan, Minnesota, Missouri, Nebraska, Ohio e Wisconsin. 
* Ël South a l'é formà da tre division, *South Atlantic*, *East South Central* e *West South Central* e da disset antra Stat e teritori federaj: Delaware, Distret ëd Columbia, Florida, Georgia, Maryland, Carolin-a dël Nòrd, Carolin-a dël Sud, Virginia, Virginia Ossidental, Alabama, Kentucky, Mississippi, Tenessì, Arkansas, Luisian-a, Oklahoma e Texas.
* Ël West a l'é formà da doe division, *Mountain* e *Pacific* e da tërdes Stat federaj: Arison-a, Colorado, Idaho, Montan-a, Nevada, Neuv Méssich, Utah, Wyoming, Alaska, Califòrnia, Hawaii, Oregon e Washington.

Categorìa:Stat Unì d'América
Northeast

Ël **Northeast** a l'é un-a dle quatr macroregion djë Stat Unì. 
A l'é formà da neuv Stat federaj: Connecticut, Maine, Massachusetts, New Hampshire, Rhode Island, Vermont, New Jersey, New York e Pennsylvania, për 'na surfassa total ëd 469.630 km2. 
Dël 2020 la popolassion dël Northeast a armonta a anviron 57.609.148 million d'abitant an total.
## Sità pij grand
*New York, 
*Filadelfia, 
*Boston, 
*Newark, 
*Pittsburgh, 
*Jersey City 
*Buffalo.

Categorìa:Stat Unì d'América
Midwest

Ël **Midwest** a l'é un-a dle catr macroregion djë Stat Unì. 
A l'é formà da dódes Stat federaj: Dakota dël Nòrd, Dakota dël Sud, Illinois, Indian-a, Iowa, Kansas, Michigan, Minnesota, Missouri, Nebraska, Ohio e Wisconsin për 'na surfassa total ëd 1.943.840 km2. 
Dël 2020 la popolassion dël Midwest a armonta a anviron 69 million d'abitant an total.
## Sità pij grand
*1 Chicago, Illinois (2.714.856)
*2 Indianapolis, Indian-a (836.609)
*3 Columbus, Ohio (809.798)
*4 Detroit, Michigan (701.475)
*5 Milwaukee, Wisconsin (598.816)
*6 Kansas City, Missouri (464.310)
*7 Omaha, Nebraska (421.570)
*8 Minneapolis, Minnesota (392.880)
*9 Cleveland, Ohio (390.928)
*10 Wichita, Kansas (385.577)

Categorìa:Stat Unì d'América
Pian inclinà

Ël **pian inclinà** a l'é un-a dle màchine sempie pì dovrà, costituì da na surfassa pian-a anclinà ch'a përmet ëd aussé o ëd movimenté n'oget con men fòrsa che cissé su diretament. A l'é fondamental ant la mecànica e a l'ha aplicassion ant l'edilissia, l'agricoltura e la vita quotidian-a.  

## Stòria
L'usagi dël pian inclinà a armonta a le siviltà antiche, com j'Egissi ch'a lo dovravo për costrùe le piràmid, gropand pere con ëd ràmpe ëd tèra o ëd mon. Archimede (287-212 a.C.) a l'ha studià sò prinsipi, an dimostrand che la fòrsa necessaria për aussé n'oget a l'é proporsional a la relassion antra l'autëssa e la longhëssa dël pian. Ant ël Piemont, ij Roman a l'han dovrà pian inclinà për costruì stra ant le valade alpine, e ant ël Medi Ev, a j'ero utilisà për tiré su material ant le costrussion dle cese e dle tor.  

## Tipo ëd pian inclinà
* **Rampa**: Surfassa anclinà për movimenté càrich con carëëe o biciclëtte.  
* **Scalinà**: Serie ëd pian inclinà curt (jë scalin) për monté a livel diferent.  
* **Cun-i**: Combinassion ëd doi pian inclinà gionzù, dovrà për divide o ten-e ferm n'oget (es. cotel).  
* **Stra montan-a**: Stra ch'a gira an sël versant ëd na montagna për riduve la pëndensa.  

## Operassion
Ël pian inclinà a riduv la fòrsa necessaria për aussé n'oget an aumentand ël percors ch'a dev fé l'oget. La relassion a l'é dàita dal **vantagi mecànich**:  

VM = \frac{\text{longhëssa dël pian}}{\text{autëssa}}  

Për esempi, un pian ëd 10m për aussé n'oget ëd 2m d'autëssa a dà un VM ëd 5, visadì la fòrsa a l'é 1/5 ëd cola necessaria për aussé l'oget diretament. L'atrit antra l'oget e ël pian a peul ridùe sto efet.  

## Aplicassion
* **Edilissia**: Rampe për carié material ant ij cantié.  
* **Traspòrt**: Stra montan-e ant le valade piemontèise (es. stra dël Col dël Lys).  
* **Agricoltura**: Terassament ant le vigne për preven-e l'erosion.  
* **Acessibilità**: Rampe për carëtte a roe o biciclëtte.  

## Vardé ëdcò
* Màchina sempia  
* Leva  
* Sacra 'd San Michel  

Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Architetura  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Assal

L**'assal** a l'é na bara o cilìnder rèid, ëd sòlit ëd metal, ch'a serv për ten-e fissà le roe o për trasmëtte ël moviment ëd rotassion ant le màchine. A l'é un component essensial ant ij sistema ëd traspòrt, ant le fàbriche, e ant j'utiss mecànich. Soa fonsion a l'é cola ëd sosten-e le part rotative e ëd garantì la stabilità strutural.  

## Stòria
L'usagi d'assal a armonta a l'antichità, con ij prim cher ëd guèra e comerciaj dovrà ant la Mesopotamia (3500 a.C. apopré). Coj prim assal a j'ero ëd bòsch sempi, combinà con roe ëd pera o bòsch. Con ij Roman, la tècnica a l'é ameliorasse, con l'introdussion d'assal ëd fer për le carëtte da bataja. Durant l'Arvira Andustrial, l'assal a l'ha vivù n'evolussion técnica, con l'usagi d'assal veuid ëd metal pressà e linie ëd produssion për viture e màchine andustriaj.  

## Tipo d'assal
* **Assal fiss**: Montà an manera fissa, sensa podèj giré, dovrà ant le carëtte tradissionaj o ant le biciclëtte.  
* **Assal motris**: Part dël motor ch'a fà giré le roe, com ant le viture o ij tren.  
* **Assal viv**: A peul giré con le roe e a trasmëtt ël moviment dël motor (es. ant ij trator o machinari agricoj).  
* **Assal tandem**: Sistema ëd doi o pi assal colegà për sostnì càrich pèis, com ant ij càmion.  
* **Assal diressional**: A përmet ëd cambié la diression dël moviment, dovrà ant le viture për giré le roe dëdnans.  

## Operassion
L'assal a agiss com n'element ëd colegament tra le part rotative e la strutura fissa d'un sistema. Soa resistensa a la flession e a la torsion a l'é crucial për evité dësbalansi o dann. Ant ij veìcoj, l'assal a pòrta ël pèis dël càrich e a distribuiss la fòrsa motris a le roe. La longhëssa e ël diàmetr d'un assal a dipendo da l'aplicassion e dal pèis da soporté.  

## Aplicassion
* **Automòbij e tren**: Trasmission ëd la potensa dël motor a le roe.  
* **Machinari andustriaj**: Sostegn ëd turbin-e, ingranagi, o component ëd pressa.  
* **Agricoltura**: Part ëd le mietilega, trator, o àutri utiss për la coltivassion.  
* **Strument musicaj**: Roa d'ajusté ij cheur dij viòlin o dle ghironde.  

## Vardé ëdcò
* Roa  
* Motor  
* Traspòrt  
* FIAT  

Categorìa:Traspòrt  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
South

Ël **South** a l'é un-a dle quatr macroregion djë Stat Unì. 
A l'é formà da disset antra Stat e teritori federaj: Delaware, Distret ëd Columbia, Florida, Georgia, Maryland, Carolin-a dël Nòrd, Carolin-a dël Sud, Virginia, Virginia Ossidental, Alabama, Kentucky, Mississippi, Tenessì, Arkansas, Luisian-a, Oklahoma e Texas., për 'na surfassa total ëd 2.383.107 km2. 
Dël 2020 la popolassion dël South a armonta a anviron 126.266.107 million d'abitant an total.

Categorìa:Stat Unì d'América
West

Ël **West** a l'é un-a dle quatr macroregion djë Stat Unì. 
A l'é formà da terdes Stat federaj: Arison-a, Colorado, Idaho, Montan-a, Nevada, Neuv Méssich, Utah, Wyoming, Alaska, Califòrnia, Hawaii, Oregon e Washington, për 'na surfassa total ëd 4.851.699 km2. 
Dël 2020 la popolassion dël West a armonta a anviron 78.588.572 million d'abitant an total.

Categorìa:Stat Unì d'América
Cussinet (mecànica)

Ël **cussinet** (o **cussinèt**) an mecànica a l'é un component ch'a riduv l'atrit antra doe part mòbij e a sosten ël càrich aplicà. A l'é dovrà ant le màchine, ij veicoj, e vàire sistema mecànich për përmëtte ël moviment rotativ o linear con ël men d'atrit possìbil.  

## Stòria
Ij prim cussinet a armonto a l'antichità: j'Egissi a dovravo tronch ëd bòsch për fé giré le pere ant la costrussion dle piràmid. Ij Roman a l'han dovrà cussinet ëd bronz ant ij sò cher ëd guèra. La forma moderna dël cussinet a rolament (con sfere) a l'é stàita patentà dël 1794 da l'anglèis Philip Vaughan. Durant l'Arvira Andustrial, l'usagi dl'assel e dij motor a vapor a l'ha cissà lë svilup ëd cussinet pì precis, fabricà an assel e àutri metaj dur.  

## Tipo ëd cussinet
* **Cussinet a rolament** (ball bearing): Con sfere ch'a ròtolo antra na pista interna e un-a esterna.  
* **Cussinet a rubat** (roller bearing): Con rubat cilìndrich o cònich për càrich pì pèis.  
* **Cussinet pian** (plain bearing): Surfassa dë scoriment sensa part mòbij, ëd sòlit lubrificà.  
* **Cussinet a pivòt** (jewel bearing): Dovrà ant j'arlògi e strument ëd precision, con gëmme sintétiche.  
* **Cussinet idràulich**: Ch'a deuvra la pression d'un fluid për creé na strà ëd lubricassion.  

## Operassion
Ël cussinet a travaja an sostenend ël càrich e an riduvend l'atrit grassie a la geometrìa e al material dij component. Ant ij cussinet a rolament, le sfere o ij rubat a distribuisso ël càrich e a përmëtto na rotassion lissa. La lubrificassion (con grass o euli) a preven l'usura e a riduv ël calor generà.  

## Aplicassion
* **Automobilìstica**: Cussinet ant le roe, motor, e cambi.  
* **Andustria pèisa**: Turbin-e, pompe, e màchine utiss.  
* **Eletrodomèstich**: Ventilador, lavatris, e aspirapover.  
* **Aeronàutica**: Component ëd motor a reassion e sistema ëd contròl.  
* **Robòtica**: Giunture e part rotative.  

## Cussinet ant ël Piemont
Ël Piemont, con soa tradission andustrial, a l'ha giugà un ròl amportant ant la produssion ëd cussinet. La FIAT ëd Turin a l'ha dovrà cussinet avansà ant soe viture, contribuend a l'evolussion tecnològica dël setor. A Santna, la società SKF (produtor mondial ëd cussinet) a l'ha në stabiliment ch'a forniss l'andustria automobilìstica e mecànica piemontèisa. Ël Musé Nassional dl’Automòbil ëd Turin a mostra cussinet stòrich dovrà ant le viture d’época.  

## Vardé ëdcò
* Màchina sempia  
* FIAT  

Categorìa:Mecànica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Frission

La **frission** (an anglèis *clutch*) a l'é un mecanism mecànich ch'a përmet ëd coleghé o dëscoleghé ël motor da la trasmission ëd na màchina o d'un veìcol. A l'é essensial ant le viture, le moto, e j'utiss mecànich për controlé ël passagi ëd potensa e përmëtte ël cambi ëd marcia.  

## Stòria
Ij prim sistema ëd frission a son ëstàit dovrà ant le màchine a vapor dël sécol XIX për controlé ël moviment. Con l'invension dl'automòbil, Karl Benz a l'ha ancorporà na frission sempia ant soa "Motorwagen" dël 1886. Ant j'agn 1920, le viture a l'han adotà frission a sech con disch ëd fër, ch'a son ëstàite standard fin a ancheuj. Ant ël sécol XXI, le frission automàtiche e le transmission a dobia frission (DCT) a l'han rivolussionà l'andustria.  

## Tipo ëd frission
* **Frission mecànica**: Controlà da un cav ëd metal o n'asta ëd comutassion, dovrà ant le viture manual.  
* **Frission idràulica**: A deuvra la pression d'un flùid për coleghé ël motor a la trasmission, comun ant le màchine industriaj.  
* **Frission sentrìfuga**: Dovrà ant le moto o ant ij motorin, ch'as ativa automaticament a sert regim.  
* **Frission eletromagnética**: A deuvra un camp magnétich për coleghé le part, dovrà ant vàire sistema automatisà.  
* **Dobia frission**: Sistema avansà con doi disch për cambié marcia sensa pèrdita ëd potensa.  

## Operassion
La frission a l'é formà da:  
* Un **disch ëd frission'' fissà a l'assal motris.  
* Na **piataforma ëd pression** ch'a ten ël disch contra ël volant dël motor.  
* Un **mecanism ëd comutassion** (pedal o atuator).  

Quand ël condutor a sgnaca ël pedal ëd la frission, la piataforma ëd pression as dëstaca dal disch, dëscolegand ël motor da la trasmission e përmetend ëd cambié marcia. L'atrit antra ël disch e la piataforma a génera calor, për lòn a l'é necessaria na bon-a lubrificassion.  

== Aplicassion ==  
* **Automòbij e moto**: Përmët ël cambi ëd marcia e ël partì.  
* **Macchinari andustriaj**: Contròl ëd pressa, torn, e sistema ëd trasport.  
* **Agricoltura**: Trator e mietilega për gestì la potensa dël motor.  
* **Aeronàutica''': Contròl ëd sistema ausiliar ant ij velivoj.  

## Frission ant ël Piemont
Ël Piemont, con sò passà automobilìstich, a l'ha sempe avù un ròl sentral ant la produssion ëd frission. La FIAT ëd Turin a l'ha dësvlupà sistema ëd frission avansà për model com la Fiat 500 o la Lancia Delta Integral. La società Valeo, con stabiliment an Piemont, a prodov component ëd frission për marca globaj. Ël Politécnich ëd Turin a colàbora con j'andustrie local për amelioré l'efficiensa e la durà dle frission moderne.  

## Vardé ëdcò
* Motor  
* FIAT  
* Politécnich ëd Turin  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ingranagi

J**'ingranagi** a son component mecànich rotativ con dent ch'a mës-cio antra 'd lor për trasmëtte fòrsa e moviment antra doi ass o pì. A son dovrà an vàire màchine, moto, cambi, e sistema mecànich për controlé la velocità, ël moment ëd torsion, o la diression ëd la rotassion.  

## Stòria
Ij prim ingranagi a armonto a l'antichità: ël Mecanism d'Anticitera (100 a.C. apopré) a l'ha dovrà ingranagi ëd bronz për smon-e ij moviment celest. Ant ël Medi Ev, ij mulin a eva e j'arlògi mecànich a l'han ëspantià l'usagi dj'ingranagi ëd bòsch o fer. Durant l'Arvira Andustrial, la produssion ëd massa d'ingranagi ëd precision an assel a l'ha consentì ël dësvlup ëd màchine utiss e motor a vapor. Ant ël sécol XX, l'introdussion dij material sintétich e dij sistema CAD a l'ha revolussionà ël proget dj'ingranagi.  

## Tipo ëd ingranagi
* **Ingranagi drit** (a dent drit): Dent paralej a l'ass, dovrà për aplicassion sempie e a bassa velocità.  
* **Ingranagi elicoidal** (a dent angolà): Dent angolà për un mes-cié pì silensios e adàt a velocità àute.  
* **Ingranagi con-i** (bevel gear): Dovrà për cambié la diression ëd la rotassion (es. ant ij diferensiaj dle viture).  
* **Ingranagi a vis sensa fin** (worm gear): Combinà con na vis sensa për ridùe la velocità e aumenté ël moment.  
* **Ingranagi planetari**: Sistema con n'ingranagi sentral e dj'àutri ch'a giro dantorn, dovrà ant ij cambi automàtich.  

## Operassion
J'ingranagi a trasmëtto ël moviment conforma al rapòrt dij nùmer ëd dent. Ël **rapòrt ëd trasmission** (i) as calcola con:  

i = \frac{N_2}{N_1}  

andova N_1 e N_2 a son ël nùmer ëd dent dj'ingranagi motris e condot. Esempi: se un ingranagi con 20 dent a fa giré un con 40 dent, ël rapòrt a l'é 2:1, visadì la velocità as riduv a la mità ma ël moment a dobia.  

## Aplicassion
* **Automòbij**: Trasmission, diferensial, e cambi.  
* **Andustria**: Màchine utiss, pompe, e sistema ëd caden-a 'd produssion.  
* **Eletrodomèstich**: Arlògi, lavatris, e frulador.  
* **Robòtica**: Giunture e brass mecànich.  
* **Energìa**: Turbin-e eòliche o idràuliche.  

## Ingranagi ant ël Piemont
Ël Piemont a l'é stàit stòricament un sènter amportant ëd produssion mecànica. La FIAT ëd Turin a l'ha dovrà ingranagi ëd precission ant soe viture, com la Fiat 500, e ant ij motor d'avion durant la Sconda Guèra Mondial. Ël Politécnich ëd Turin a l'ha 'd programa ëd recerche an sj'ingranagi avansà për l'aerospassi e l'automàtica.  

Ant le valade alpine piemontèise, ij mulin tradissionaj a dovravo ingranagi ëd bòsch për trasformé l'eva an energìa, un sistema anco' visìbil ant ël Musé dl'Acqua ëd Cantòira.  

## Vardé ëdcò
* Diferensial  
* Politécnich ëd Turin  

Categorìa:Mecànica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Jim Morrison

**James Douglas Morrison** stranomà **Jim** (Melbourne, 8 dzèmber 1943 - Paris, 3 luj 1971) a l'é stàit un musich e cantant, përsonalità pì an vista dla banda rock dij Doors dal 1965 al 1971.

Categorìa:Biografìe
Morrison, Jim
Muscinupta laevis

## Muscinupta laevis

### Descrission
**Muscinupta laevis** a l'é un fonz con na gamba sutila ch'a sosten na sòrt ed vantajin-a. A va da 0,5 a 1 cm, con un color biancastr

### Ambient
A l'é stàit trovà an cheich paìs an Euròpa e an doe region an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Muscinupta laevis*** (Fr.) Redhead, Lücking & Lawrey (2009)

Categorìa:Muscinupta