Alasca

L**'Alasca** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd **1.717.854 km²** (la pì vasta tra jë stat dla nassion) e na popolassion ëd **733.391 abitant** (stim-a 2020).

A resta ant la macroregion ciamà comunement **[[West]]**. A confin-a a **nòrd** con l'Océan Giassial Àrtich, a **òvest** con lë **Stret ëd Bering** e 'l **Mar ëd Bering**, a **sud** con l'Océan Passìfich e ël **Gòlf d'Alasca**, a **est** col **[[Canadà]]** (provinsa dël Yukon e Columbia Britànica). A l'ha 'dcò na frassion marìtima con la **Russia** (Siberia oriental) travers lë Stret ëd Bering.

La capital a l'é **[[Juneau]]** (32.255 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é **[[Anchorage]]** (291.247 abitant), ch'a l'é 'dcò 'l sènter econòmich e logìstich prinsipal. Àutre sità amportante: **Fairbanks**, **Sitka**, **Ketchikan**.

### Stòria
L'Alasca a l'era originariament abità da vàire tribù indigene, com j**'Inuit**, j**'Aleut**, j**'Yupik**, j**'Athabaskan** e ij **Tlingit**. Ël prim europeo a rivé a l'é stàit l'esplorador danèis **Vitus Bering** (dël 1741), an n'arserca russa. La **Russia** a l'ha fondà dij pòst ëd comersi ëd pèil e a l'ha stabilì na presensa colonial fin-a al 1867. Jë **Stat Unì** a l'han catà l'Alasca dël **30 ëd mars 1867** për 7,2 milion ëd dòlar (apopré 2 sentesim al km²), n'acòrdi conossù com la "**Alaska Purchase**" e firmà dal secretari dë stat **William H. Seward**.

Apress l'acuist, l'Alasca a l'é stàit un **teritòri** fin-a al **3 ëd gené 1959**, cand a l'é dventà ël **49 stat** ëd l'Union. La **Corsa a l'òr dël Klondike** (1896-1899) e la **Corsa a l'òr d'Alasca** (1900) a l'han mnà 'd milen-e 'd colon. Durant la Sconda Guèra Mondial, l'Alasca a l'ha avù un ròl strategich (Batalia dj'Aleutine) e a l'ha dësvlupà soe infrastruture.

Dël 1968, a l'han trovà 'd riserve 'd petròli ant ël **North Slope**, e dël **1977** a l'ha ancaminà a operé l**'Alaska Pipeline**, un oleodòt ch'a porta 'l petròli fin-a a Valdez.

### Organisassion polìtica
La **goernadris** a l'é **Mike Dunleavy** (republican, dal 2018). Prima 'd chiel, a l'é stàita goernadris **Sarah Palin** (2006-2009).
L'Alasca a contribuiss con **3 grand eletor** a j'elession pressidensiaj dl'Union.
La capital a l'é Juneau, ma ël govern a l'ha 'd session 'dcò a Anchorage e Fairbanks. Lë stat a l'é dividù an 19 borough (contea) e 11 àree nen organisà.

### Economìa
L'economìa a l'é basà dzortut an sël:
* **Petròli e gas natural**: ch'a contribuiss a la pì part dël budget dlë stat grassie a n**'Alaska Permanent Fund** ch'a dëstribuiss na part dël profit a j'abitant (**'PFD**' - Permanent Fund Dividend).
* **Pësca**: salmon, merluss, aringhe, gàmber.
* **Turism**: paisage naturaj, osservassion dj'ors, dle balen-e, alpinism, crosiere ant ij fiòrd.
* **Militar**: presensa amportante dle fòrse armà american-e.

### Geografìa e natura
L'Alasca a l'ha un **teritòri motobin varià**:
* **Montagne**: la **Caden-a d'Alasca** con ël Mont Denali (6.190 m), ël pì àut dë Stat Unì.
* **Fiòrd**, giassé e 1.800 ìsole.
* **Bòsch boreaj** (taiga) e **tundra**.
* **Vulcan**: part dla "Sintura 'd feu" dël Passìfich.
A l'ha 8 **Parch Nassionaj**, an tra 'i quaj ël **Denali National Park** e 'l **Glacier Bay National Park**.

### Popolassion e coltura
La popolassion a l'é motobin spantià, con 'd comunità isolà. A-i son 20 lenghe indìgene arconossùe ofissialment (ansema a l'anglèis). L**'Alasca Native Claims Settlement Act** dël 1971 a l'ha dàit drit teritoriaj e compense a le tribù indigene. La coltura a l'ha 'd tradission fòrte ëd pësca, cassa e artisanà (totem, sculture an avòri 'd trichech).