Batisteri ëd San Gioann (Firense)

Ël **batisteri ëd San Gioann**, ch'a resta an piassa dël Dòm, a l'é ël pi antich edifissi dël sènter ëstòrich ëd Firense; as treuva an sël leu ëd n'antich compless ëd palass roman.
Na costrussion precedenta a l'é massionà për la prima vira dl'897.
Dël 1059 ël vësco ëd Roma, Nicòla II, a l'ha benedì la prima pera dla costrussion, ch'a l'é stàita livrà dël 1128.
Ël lanternon a l'é stàit piassà vers ël 1150.

L'edifissi sentral otagonal as compon ëd doi pian.
La costrussion romànica, dla pròto-Arnassensa, a l'é stàita modificà doe vire: dël 1202 l'àbsid ariond a l'é stàit rampiassà da n'àutr, ëd forma retangolar; dël 1339 Arnolfo di Cambio a l'ha archincà le pilie dij canton an pera con dle bande vërde e bianche, për armoniseje con ël rest.

## Ij porton
Le tre pòrte ëd bronz, an part arvestìe ëd doradure, as duverto an diression ëd tre pont cardinaj.

### La pòrta meridional
La pòrta meridional, realisà da Andrea Pisano antra 'l 1330 e ël 1336, a l'é la pi veja.
Ij panej a son decorà ëd bass riliev quadrilobà ch'a arpresento vint sene dla vita ëd san Gioann Batista, patron ëd Firense.

### La pòrta setentrional
Dël 1401 Lorenzo Ghiberti a l'ha vagnà ël concors, al qual a partissipavo ëdcò Brunelleschi e Jacopo della Quercia, për la realisassion ëd la pòrta ch'a resta an sla còta a nòrd.
La pòrta a l'é stàita realisà antra 'l 1403 e ël 1424 e a l'é àuta 4,5 méter, con la curnis.
Ës porton a consist ant la part superior ëd vint quadrèt ch'a évoco dle sene dla vita ëd Gesù ëd Nàsaret; sota a-i son ij quatr evangelista e quatr Pare ëd la Cesa.
Ghiberti a l'ha anserì dle teste scurpìe a le crosiere dij panej, dont n'àuto-ritrat.
La curnis ëd la pòrta a l'é rica ëd detaj naturalista: a së s-ciàiro, për esempi, na ran-a, na laserta e na lumassa.

### La Pòrta dël paradis
Apress cola setentrional, a l'han afidà a Lorenzo Ghiberti la realisassion ëd n'àutra pòrta, a la qual chiel-sì a l'ha travajà dal 1425 al 1452.
Costa pòrta a comprend des panej quadrà d'80 centim ëd còta, dij bass riliev dorà ch'a figuro dle sene dël Vej Testament sernùe da l'umanista Leonardo Bruni.
La pòrta a resta an sla còta est dël batisteri, an facia dl'intrada dël Dòm.
Michelàngel a l'ha trovala tant bela che a l'ha comparala a la pòrta dël paradis, nòm ch'a l'é restaje.
La pòrta dël di d'ancheuj a l'é na còpia, ij panej originaj a son mostrà al Musé dl'euvra dël Dòm.

Ij des panej a son butà su sinch file orisontaj da doi quadrèt mincadun-a.
Le sene arpresentà, da l'àut vers ël bass e da snistra a drita, a son:
* ël Paradis, anté ch'as mostro la creassion d'Adam e Eva, ël pecà e l'espulsion dal paradis
* Cain e Abel
* Noé
* Abram e Isach
* Giacòb e Esaù
* Giusep
* Mosè
* Giosué
* Dàvid
* Salomon e l'argin-a ëd Saba

La curnis dla Pòrta dël paradis a l'é archincà con quaranteut ëstatuëtte, piassà an dle nice, e dij mudajon a teste scurpìe ch'a arpresento dle sibile, dij profeta e d'àutri përsonage bìblich, trames ai quaj as anserisso dle ramadure fin-e.
Da 'nt ël mes a jë spòrz ël crani massiss e pla ëd Ghiberti: l'artista a àussa ij sign e a smija contemplé sodësfàit soa euvra.

## L'anterior
Le parèj andrinta dël batisteri a son partagià an doi pian, dzormontà da na part superior archincà ëd mosàich, dzora a la qual as alva la cùpola.
Ant ël pian pi bass, dle colòne corinsie e dle pilie angolar a reso un pesant ëscòss; l'órdin e l'organisassion dle nice a son derivà dal pànteon roman.
Al pian dëdzora as duverta la galarìa, con dle duverture binele regolar, ancurnisà da 'd pilie.

La decorassion a l'é sgnora: paviment an màrmol dai motiv geométrich varià; modion dorà; mosàich ësbërlusent.
Tutun costa decorassion, an tuta soa varietà, a resta subordinà a l'architetura.

La tomba dl'antipapa Gioann XXIII (Baldassar Cossa), an màrmol e bronz dorà, a l'é piassà dzora dj'alegorìe dla fe, dl'amor e dla speransa, antra doe colòne pogià a la muraja.
Realisà da Donatello e Michelozzo antra 'l 1424 e ël 1427, a l'é la prima tomba a baldachin ëd l'Arnassensa.

## Ël mosàich ëd la cùpola
La lus ch'a sbërlus an slë sfond dorà dël grand mosàich a cùpola a ampiniss êl batisteri ëd n'atmosfera d'arcujiment.
A parte dal 1225, na caterva d'artista a l'han travajà sota la diression dël fransëscan Jacopo da Torrita për arpresenté la stòria santa e la vita ëd Gioann Batista, an sël model dij mosàich ëd San March a Venessia, e a l'é probàbil ëdcò an colaborassion con d'artisan venessian.
Da la banda dël còro, ël darié giudissi, con ël Crist an maestà ch'a smon le stìgmate su sfond d'arcansiel, a constituiss ël tema sentral; da banda a son setà j'àngej e, sota, j'arsussità a seurto da tombe e sarcòfagh.

Categorìa:Cristianésim
Categorìa:Architetura ëd Firense