open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hans Freudenthal

Matemàtich.

**Hans Freudenthal** a l'era nà a Luckemwalde dël 1905.

A l'é stàit professor ëd matemàtica pura e aplicà e ëd teorìa dij fondament ëd la matemàtica a l'Università statal d'Utrecht.
Dal 1971 a l'é ocupasse mach pì d'arserca an sl'ansegnament ëd la matemàtica, an produvend pì 'd dosent publicassion ant ës camp-sì.
A l'é andàit an pension dël 1975, ma a l'ha continuà a travajé.

A l'é mòrt ai 13 d'otóber 1990.

## La matemàtica ant ël pensé ëd Freudenthal
Për Freudenthal, la matemàtica a l'é dnans a tut na dutrin-a ch'a arserca lòn ch'a l'é sigur, e soa stòria a mostra la costansa ëd cost'arserca, a la qual l'umanità a l'ha mai arnonsià.
Ant ël pensé ëd Freudenthal, costa arserca ëd lòn ch'a l'é sigur, tìpica dla matemàtica, a part dal bon sens; ma un bon sens ch'as lìmita pa a aceté le sensassion imedià o j'idèje spantià për abitùdin: nopà, la sigurëssa dla matemàtica a nass da 'n bon sens afinà da la crìtica dl'esperiensa imedià e dle chërdense abituaj.

### Ël process d'amprendiment ëd la matemàtica
La descrission che Freudenthal a smon dël process d'amprendiment ëd la matemàtica a l'é gropà a soa concession ëd costa siensa e a fonda peui soa vision ëd l'ansegnament.
Pr'ësmon-e sò pensé, a arpija la nomencladura e j'idèje d'A. Treffers, ch'a l'ha antroduvù ij concet ëd *matematisassion orisontal* e *matematisassion vertical*.

Për Freudenthal, l'amprendiment ëd la matemàtica a riva për sàut, visadì a crea dë stat mentaj diferent e dëstacà.
A travers dij sàut ant l'amprendiment, as riva ai vàire livej ëd conossensa matemàtica.

## Euvre prinsipaj
***Mathematics as an educational task** (Dordrecht, 1973)
Cost'euvra e esàmina l'ansem dij problema smonù da l'educassion matemàtica.
A spiega lòn ch'a l'é la matemàtica dël di d'ancheuj e lòn ch'a l'ha sporzune la tradission.
A esàmina ël métod socràtich e col ëd la ri-anvension, a parla ëd livej ëd rigor e dij problema dj'ansegnant ëd matemàtica.
A taca peui coj capìtoj prinsipaj dla matemàtica (ij nùmer, j'ansem e le fonsion, la geometrìa, l'anàlisi, la statìstica e ël càlcol dle probabilità, la lògica) dal pont ëd vista ëd sò amprendiment a parte da l'anfansia, an fasend arferiment sia a le situassion ëd mincadì che a le necessità ëd la costrussion teòrica.
***Didactical phenomenology of mathematical structures** (Dordrecht, 1983)
S'euvra a passa an arsegna j'argoment prinsipaj ëd la matemàtica.
***Revisiting mathematics education** (Dordrecht, 1991)
An cost'euvra, an tre part, l'autor a buta d'ardriss e a smon j'idèje che a l'avìa presentà an na serie ëd lession ëtnùe an Cin-a.
Freudenthal a analisa e a passa sota revision j'idèje che chiel-midem a l'avìa esprimù ant ël passà.
La prima part, dedicà a la fenomenologìa dla matemàtica, a analisa e a descriv ël contest andoa ch'a son dësvlupà ëd fasson sistemàtica ij prinsipi didàtich ëd la sconda part.
Për finì, ël letor a l'é compagnà ant ël panorama dl'educassion matemàtica.

Freudenthal, Hans
Toyota (sità)

**Toyota** a l'é na sità ëd Giapon, ëd 420.000 abitant, ant la prefetura d'Aichi, an sël fium Yahagi.

Fin-a al 1959 la sità as ciamava *Koromo*.

## Conomìa
La sità a l'ha conossù ël benesse a la fin dël sécol ch'a fa XIX e a l'ancamin ëd col ch'a fa XX con la produssion ëd seda.
Al di d'ancheuj ël fabricant ëd viture Toyota a da 'd travaj ëd fasson direta a 77.000 dij sò resident.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Kohei Suzuki.

## Sità binele
*Detroit, Stat Unì 'd Mérica (dal 1960)

Categorìa:Sità giaponèise
Toyota

La **Toyota** a l'é 'l prim fabricant ëd viture al mond.

A l'é stàita fondà da Kiichiro Toyoda dël 1937.

Sò prim model a l'é stàit l*'AA*.

Ël pressident a l'é Akio Toyoda.

## A pòrto sò nòm
* Sità ëd Toyota.

Categorìa:Meison viturìstiche
Vincenzo Scamozzi

Architet dla fin dl'Arnassensa.

Nassù a Vicensa dël 1552, mòrt a Venessia dël 1616.

## Euvre prinsipaj
**Idee dell'architettura universale* (Venessia, 1615)

Scamozzi, Vincenzo
Andrea Dell'Acqua

Architet e specialista d'artijerìa.
**Andrea Dell'Acqua** a l'era nà dël 1584 anviron e a l'é mòrt dël 1632.

Dell'Acqua, Andrea
Lija dël Pelopones

La **Lija dël Pelopones** a l'é stàita n'aliansa militar nàita ant la metà dël sécol ch'a fa VI a.C. tra le sità (*pòleis*) dël Pelopones guidà da Sparta, che a guidava tuti j'alià sota na mira militar, e che a l'avìa la presidensa ëd la ciambrea dla Lija.

La Lija dël Pelopones, a diferensa dla Lija delio-àtica nàita antorn a Atene, a obligava pa ij sò alià a paghé na taja. Da costa lija a l'é sempre stàita fòra Argo, an competission con Sparta për el domini sël Pelopones.

Dòp la liberassion ëd Corint (582) e la conquista 'd Tegea (560), Sparta a l'ha ancaminà na polìtica d'agiut a tuti ij regim oligàrchich ëd le sità greche, con ël but d'eliminé ij tiran e goerné ij sò termo.

Dòp la derota d'Argo, Sparta a l'ha aumentà sò podèj e da na banda a l'ha ancaminà na polìtica anti-persian-a da l'àutra a l'ha tacà na polìtica për giuté le fassion moderà 'd minca sità. Dël 510 la Lija a l'ha tacà Ipia, tiran d'Atene, slontanand-lo da la sità. Dël 494 a.C., Sparta a l'ha torna vagnà contra Argo ant la bataja 'd Sepeja an arforsand soa egemonìa ant ël Pelopones e a l'ha peui avù 'n ròl franch amportant ant la bataja 'd Salamin-a (480 a.C.) contra ij Persian.

Ant ël sécol che a fasìa V a-i é staje na granda rivalità tra la Lija dël Pelopones da na banda e cola delio-àtica da l'àutra. Costa rivalità a l'ha peui portà a la guèra dël Pelopones.
La derota atenèisa dël 404 a.C. a l'ha provocà na cita egemonìa spartan-a an tuta la Grecia, ma costa época a l'é furnìa an pressa dòp la bataja dë Cnido e le guère che a-i son peui staje contra Atene e Tebe.

Ant ël sécol ch'a fa IV a l'é ruvà la fin ëd l'egemonìa spartan-a e 'd dcò dla Lija dël Pelopones dòp la derota ant la bataja 'd Leutra (371 a.C.). La Lija a l'é furnìa dël 366 a.C.

Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj
Categorìa:Stòria europenga preroman-a
Iparch (fieul ëd Pisìstrato)

**Iparch** (... – Atene, 514 a.C.) sgond fieul ëd Pisìstrato tiran d'Atene e sò ardité ansema a sò frel Ipia dal 528-527 a.C. fin-a a soa mòrt.

## Vita

A la mòrt ëd sò pare, dël 528-527 a.C., a l'ha ardità 'l podèj ansema al frel Ipia. Sgond l'opinion dlë stòrich Tucìdide ël podèj a l'era dzoratut ant le man dël frel pì grand.
Iparch a l'é stàit un mecenà da già che a l'ha acetà ant soa cort ëd poeta coma Anacreont e Simonide 'd Ceo, e a l'ha construì na granda biblioteca.

A l'é stàit sassinà dël 514 a.C. dai doi aristocràtich, Armodio e Aristogiton che a sërcavo con cost amassidi 'd provoché la fin ëd la tiranìa.

Categorìa:Òm polìtich grech (prima dël 1900)
Santip

**Santip** (an grech antich Ξάνθιππος, Xànthippos e an latin Xantippus; Atene, 520 a.C. – ...) a l'é stàit un polìtich e general atenèis.

A l'é mariasse con Agariste, novoda 'd Clistene e sorela 'd Megacle, ch'a fasìa part ëd la famija dj'Alcmeònid. Dal mariagi a l'é nassù Péricle.

Sota na mira polìtica Santip a l'é stàit anans un democràtich moderà e peui n'oligàrchich (coma tuta la famija dj'Alcmeònid), dël 489 a.C. a l'ha acusà Milsìad për la dësfortunà spedission ëd Paro e a l'é stàit bon a felo condané con na granda amenda. Santip a l'é peui stàit esilià dël 484 a.C. ansema a Megacle përchè tuti e doi a j'ero stàit acusà për la derota atenèisa ant la bataja contra Egina dël 483 a.C.

Quandi ij Persian a l'han tacà torna la Grecia, Santip a l'ha podù rintré a Atene e a l'ha comandà la flòta atenèisa che a l'ha batù ij Persian a Micale (479 a.C.) e a l'ha pijà Sesto ant l'Elespont. Ant ël midem ann la guida dl'armada atenèisa a l'é passà a Cimon (fieul ëd Milsìad).

Categorìa:Militar
Categorìa:Òm polìtich grech (prima dël 1900)
Mont Darwin

Ël **Mont Darwin** a l'é na montagna ëd Cile àuta 2467 méter.

Categorìa:Geografìa dël Cile
Categorìa:Montagne
Luis XII

**Luis XII**, dit ël Pare dël Popol, an fransèis "Louis XII le Père du Peuple" (Blois, 27 giugn 1462 – Paris, 1m ëd gené 1515), a l’é stàit re ëd Fransa dal 1498 al 1m gené 1515.
A l'é stàit l'ùnich mèmber dla rama dij Valois-Orléans a vnì re ëd Fransa.

## Biografìa
Luis XII a l'era nàit ai 27 giugn 1462 ant ël castel ëd Blois an Fransa. Fieul ëd Carl d'Orleans e Marìa ëd Clès, a l'ha sucedù al pare 'me duca d'Orléans dël 1465.

Categorìa:Ca d'Orléans
Categorìa:Re ëd Fransa
Travis

Ij **Travis** a son na formassion rock scossèisa, formasse a Glasgow dël 1990.

La banda a l'é formà da Andy Dunlop (cantant, ghitara, banjo, tastadure), Dougie Payne (bassista), Neil Primrose (baterista) e Fran Healy (cantant, ghitara clàssica e pianofòrt).

## Àlbom
* Good Feeling (1997) 
* The Man Who (1999) 
* The Invisible Band (2001) 
* 12 Memories (2003)
* The Boy With No Name (2007)
* Ode to J. Smith (2008)
* Where You Stand (2013)
* Everything at Once (2016)

Categorìa:Formassion musicaj dël Regn Unì
Categorìa:Formassion musicaj rock
Carl VIII re ëd Fransa

**Carl VIII** ëd Fransa dit Carl VIII ël gentil, an fransèis "Charles VIII l'Affable", a l’é nàit ai 30 giugn 1470 ant ël castel d'Amboise, a l’é mòrt ai 7 avril 1498 ant ël midem pòst, fieul ëd Luis XI e Carlòta ëd Savòja.
A l’é stàit re ëd Fransa dal 1483 al 1498.
 
A l’é stàit l’ùnich a dzorvive dij set fieuj ëd Luis XI, e col ch’a fa set e ùltim re an sucession drita dla rama dij Valois dla dinastia dij Capét.

Categorìa:Valois
Franz Ferdinand

Ij **Franz Ferdinand** a son na formassion rock scossèisa, formasse a Glasgow dël 2003.
 
Sò nòm a l’é un ciàir arferimènt a l'arsiduca Fransesch Ferdinand d'Asborgh-Este.

La banda a l'é formà da Alex Kapranos (cantant e ghitara), Bob Hardy (bassista), Paul Thomson (baterista) e Nick McCarthy (cantant e tastadurista).

## Àlbom
* 2004 - *Franz Ferdinand*
* 2005 - *You Could Have It So Much Better*
* 2009 - *Tonight: Franz Ferdinand*
* 2013 - *Right Thoughts, Right Words, Right Action*
* 2018 - *Always Ascending*
* 2025 - *The Human Fear*

## DVD
* 2005 - *Franz Ferdinand Live*

## EP
* 2004 - *Darts of Pleasure*

## Sìngoj
* 2003 - *Darts Of Pleasure*
* 2004 - *Take Me Out*
* 2004 - *The Dark of the Matinée*
* 2004 - *Cheating on you*
* 2004 - *Michael*
* 2004 - *This Fire*
* 2005 - *Do You Want To*
* 2005 - *Walk Away*
* 2006 - *The Fallen*
* 2006 - *Eleanor puts your boots on*
* 2008 - *Lucid Dreams*
* 2009 - *Ulysses*
* 2009 - *No You Girls*
* 2009 - *Can't Stop Feeling*
* 2009 - *What She Came For*

Categorìa:Formassion musicaj dël Regn Unì
Categorìa:Formassion musicaj rock
Glasgow

**Glasgow** (*Glaschu* an gaélic scossèis o *Glesca* ant l'anglèis parlà an Scòssia) a l’é la prima sità scossèisa për popolassion con 580.700 abitant (1.749.154 la sità metropolitan-a) e la tersa sità pì granda del Regn Unì, aprèss Londra e Birmingham. 
## Geografìa
Glasgow a resta an sle Lowlands e a l'é bagnà dal fium Clyde. Soa zòna oraria a l'é cola dël meridian ëd Greenwich.

## Coltura
Dël 1990 Glasgow a l'é stàita nominà *sità europenga dla coltura*.

### Leu d'anteresse

* La ca dla comun-a, an stil arnassimental
* La catedral ëd S. Mungo (sécoj XII e XV) costruìa an sij drocheri d'un monasté fondà dël 543 da Mungo, dont la tomba as treuva sota le vòlte dla cripta
* La Scòla d'art, costrussion ëd l'architet Charles Rennie Mackintosh
* La biblioteca Mitchell
* La Necròpoli, an sla colin-a a est ëd la catedral, monument funerari dij sitadin benemérit mòrt ant j'agn dl'arvolussion andustrial
* L'Università ëd Glasgow
* Ël West End
* La Galarìa d'art moderna
* Ca Pollock
* Ël Musé dij traspòrt

## Traspòrt
### Metrò ëd Glasgow

Glasgow a l'é la sola sità scossèisa a avèj un metrò. Ël metrò ëd Glasgow a l'é ël ters pi vej metrò dël mond aprèss Londra e Bùdapest an essend stàit duvertà ai 14 Dzèmber 1896.

A l'é formà màch da na linea circolar longa 10,5&nbsp;km, ch'a l'ha 15 stassion, a traversa ël fium Clyde doe vòte e a l'ha doe conession con la rej dle ferovìe nassionaj.

## Sità gemelà
Glasgow a l'é gemelà con Turin (2003).

Categorìa:Sità scossèise
Coudoux

**Coudoux** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd Bouches-du-Rhône. A së stend për na surfassa ëd 12,65 km², con 3352 abitant, scond ël censiment dël 2007, con na densità ëd 264 ab/km².

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Guy Barret (drita).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dle Boche ëd Ròno
Fonsion ëd Dirichlet

As ciama **fonsion ëd Dirichlet** la fonsion caraterìstica ëd l'ansem dij nùmer reaj irassionaj:
:F: \mathbb R \to \mathbb R, 
:F(x)= \left \{ \begin{array}{rcl} 0 & \mbox{si} & x \in \mathbb Q , \\ 1 & \mbox{si} & x\notin \mathbb Q . \end{array} \right . 
Cheidun a definiss sa fonsion mach an sl'antërval [0,1], për d'àutri a sarìa la fonsion caraterìstica dl'ansem dij rassionaj.

La fonsion ëd Dirichlet a l'é dëscontinua su tut sò domini.
An efet, dagià che minca antërval real a conten sia dij nùmer rassionaj che dij nùmer irassionaj, fissà  \alpha\in \mathbb R , a-i è gnun anviron d'α dont la plancia a sia contnùa ant l'antërval \left ] F( \alpha )- \frac 12 ,F( \alpha )+ \frac 12 \right [ .

FonsionedDirichlet
Birmingham

**Birmingham** (*Brummagem* ant l'anglèis local), con 992.400 abitant, a l’é la sgonda sità pì granda del Regn Unì për popolassion, aprèss Londra.
## Geografìa
Birmingham a resta ant la Contà dle West Midlands. Soa zòna oraria a l'é cola dël meridian ëd Greenwich.

Categorìa:Sità anglèise
Milsìad

**Milsìad** (Atene, 546 a.C. – Atene, 488 a.C.) a l'é stàit un general atenèis antich. 

A l'era n'aristocràtich e a fasìa part ëd n'amportanta famija atenèisa, cola dij Filaid-Cimónid.
A l'é stàit obligà a chité la sità ansema ai mèmber ëd soa crica për scapé dnans a la tiranìa 'd Pisìstrato; a l'é dventà governator ëd Galìpol ant ël Chersonèis Tràcich (visadì la Turchìa dël di d'ancheuj. Da cola posission stratégica për ël contròl dël tràfich ëd gran ch'a vnisìa da l'Ucrain-a a l'ha podù traté con Pisìstrato e andé torna a Atene.

Antramentre che a guidava na spedission militar ant la penìsola 'd Crimea (àutra amportanta adoss ëd gran për j'atenèis) a l'é mariasse con Egesipile, fija d'Oloro re dla Tracia. Sò fieul Cimon, a l'é stàit n'amportanta figura polìtica e militar tra 'l 470 e 'l 460 a.C.
Ant në sgond moment, a l'ha giutà Clistene e 'l regim democràtich atenèis, e a l'é 'dcò ocupasse dl'ocupassion atenèisa ëd Lemno. A Atene a l'avìa dij sostnidor che a j'ero contrari a l'assion dj'Alcmeònid (amis dij persian), partisan ëd la tiranìa d'Ipia.

Milsìad a l'é stàit elegiù coma un dij des *strategoi* për l'ann 490/489 a.C., quandi a l'avìa 60 ani, e sota na mira stòrica a l'é vardà coma 'l faitor prinsipal ëd la vitòria atenèisa contra ij Persian a Maraton-a. 
Milsìad a a l'era pa 'n democràtich ma a l'é restà ant ij cheur dj'atenèis për doe rason: për soa vitòria a Maraton-a e për l'abilità militar ëd so fieul Cimon.

Sò elm as treuva ant ël museo d'Olimpia.

Categorìa:Militar
Ipia

**Ipia** (an grech Ἱππίας), fieul ëd Pisìstrato e frel d'Iparch a l'é stàit tiran d'Atene dal 528 a.C.-527 a.C. fin-a al 511 a.C.-510 a.C.

## Vita

Pijà 'l podèj ansema a Iparch dòp ël pare Pisìstrato, con la mòrt dël frel (sassinà da Armòdio e Aristogiton) a l'é dventà l'ùnich tiran ëd la sità. A l'ha continuà a cissé la coltura coma a l'avìa già fàit sò pare. Con la mòrt dël frel Iparch dël 514/513 a.C., a l'ha fortì soa tiranìa e sòn a l'ha dësvijà l'oposission aristocràtica. Quandi j'aristocràtich atenèis, guidà da la famija dj'Alcmeònid, ansema a l'armada spartan-a, a l'han fàit scapé 'l tiran, Ipia a l'é arfugiasse ant l'Elespont, al Sigeo, anté che a l'ha avù 'l podèj coma vassal dël re 'd Persia.

Dël 500 a.C., dnans al grand podèj atenèis mersì a Clistene, ël re dë Sparta, Cleomene I, a l'ha ciamà a Sparta Ipia, con ël but ëd deje torna la tiranìa sla sità atenèisa. Ma la ciambrea federal dël Peloponèis a l'é arfudasse 'd fé na guèra contra Atene, dzoratut për l'oposission ëd Corint.
Ipia a l'é stàit obligà a andé torna al Sigeo.

Quand dël 490 a.C. Dario a l'ha decidù 'd pijé la Grecia, Ipia a l'ha partecipà a la bataja 'd Maraton-a, con la speransa d'arpijé 'l vèj podèj che a l'avìa përdù. Miraco a l'é mòrt an cola bataja-lì.

Categorìa:Òm polìtich grech (prima dël 1900)
Maraton-a

**Maraton-a** (dal grech Μάραθων, *fnoj*) a l'era n'amportanta sità dla Grecia antica, ancheuj a l'é na comun-a dl'Àtica oriental.

A fasìa part ëd la tetràpoli (con Tricorythus, Oenoe, Probalinthus), a nòrd ëd la pian-a ch'a-i é sla còsta oriental àtica.
A l'é famosa për la vitòria greca contra l'armada persian-a 'd Dario I (490 a.C.).

Categorìa:Sità europenghe
Bataja 'd Micale

La **Bataja 'd Micale**, a l'é stàita un-a dle doe prinsipaj bataje che a l'han fàit furnì l'invasion persian-a dla Grecia, invasion che a l'avìa provocà le guère persian-e.
La bataja a-i é staje apopré aj 27 d'agost dël 479 a.C. sël Mont Micale, ant ël teritòri dla Jònia, dnans a l'isola 'd Samo. Costa bataja a l'ha portà a la distrussion ëd la part pì granda dl'armada persian-a an Jònia e ant ël Mediterani.

La Bataja 'd Platea, combatusse ant ël midem di sël continent grech, a l'é furnìa con na neuva dërota persian-a; a cola mira ij persian a son ëstàit obligà a artiresse an arnunsiand a sò domini an cole tère. 
I conossoma la bataja mersì al cont che a l'ha fane lë stòrich Eròdot.

## La bataja

Scond la version d'Eròdot, ij persian da Samo a l'han decidù d'artiresse a Micale, sël continent, an manera da afronté ij Grech sla tèra-fërma (andoa a chërdìo d'esse pì fòrt) e podèj dovré la fantarìa che as trovava bele-là. Ij persian a l'avìo n'armada 'd 60.000 tropié guidà da Tigrane e ruvà sla tèra-fërma a l'han formà na muraja con ij sò bastiment an butand d'àutri bastiment sla riva. Quandi la flòta greca a l'é ruvà a Samo e a l'ha trovala veuida, a l'ha tacà a dé dapress ai Persian, an chërdend ch'a scapèisso. Parèj ij Grech a son rivà sla tèra-fërma anté che a l'han trovà ij Persian già pront a batajé.

J'Atenèis dòp na curta bataja, a l'han obligà ij Persian, guidà da Artaunte, a artiresse ant na fortëssa che a l'avìo preparà pì an bass ant la valada.
J'Atenèis (ansema ai Sicion, ai Tresen e ai soldà 'd Corint) a son andaje dapress an pijand an pressa 'dcò cost fortin, andoa a l'han përdù soa vita vàire generaj persian (Artaunte, Tigrane e ël midem comandant Perilao 'd Sicion tra ij Grech).

Ij Persian oramai batù a son ëscapà ma a l'han trovà ij Milèis a blocheje la strà; parèj nomach pòche desen-e 'd Persian a son ruvà a la sità 'd Sardi. Dòp la bataja ij Grech a l'han rasà ël campament persian e a l'han dàit feu ai bastiment persian.

## Dòp la bataja

Quandi 'l re Persian Serse a l'é stàit anformà dla dërota 'd soa armada a l'ha decidù 'd lassé perde an butand lòn ch'a restava 'd soa armada a controlé l'Anatòlia.

An artornand a Samo ij Grech a l'han preparà soa strategìa futura. An efet j'Atenèis a l'ha decidù 'd chité nen ëd giuté la Jònia (coma a vorìo fé jë Spartan) e a l'han fàit intré ant l'aliansa Samo, Chio, Lesbo e d'àutre isole che a l'avìo combatù ij persian.

Ij Grech a l'han peui tacà Sesto për avèj 'l contròl dl'Elespont.

La polìtica 'd fradlansa sërnua da j'atenèis con la Jònia a l'ha peui mnà a la creassion ëd na Lija Delio-Àtica guidà da Atene, lija che a l'ha giutà j'atenèis a creé n'imperi sël mar Egeo. La polìtica amperialista atenèisa, ansema al fàit che costa sità-sì as fasìa sempre pì granda e potenta, a l'ha peui mnà a la Guèra dël Peloponèis.

Categorìa:Stòria europenga preroman-a
Spedission dij Mila

La **spedission dij Mila** a l'é n'episòdi amportant dl'Arsorgiment.
Ai 5 ëd maj 1860, mila volontari guidà da Giuseppe Garibaldi as son ambarcasse an sla riva ëd Quart ëd Génoa e a j'11 ëd maj a son dësbarcà a Marsala, an Sicilia.
La spedission a l'ha conquistà ël regn dle doe Sicilie.

Categorìa:Stòria dl'Italia dël 1800
Medeo VII

**Medeo VII**, stranomà ël **Cont Ross**, a l'é stàit ël nùmer disdeut ant la lista dij prinsi ëd Savòja.
Fieul ëd Medeo VI e ëd Bon-a ëd Borbon, a l'era nà a Chambéry dël 1360.

A l'é sucedù a sò pare 'me cont ëd Savòja a la mòrt ëd chiel-sì, dël 1383, sota la tùa ëd soa mare.
An efet, scotand la volontà 'd sò pare, scrivùa an sò testament, Medeo VII a l'ha esercità sò goern an acòrd complet con soa mare.
A l'ha marià Bon-a ëd Berry, ch'a l'ha portaje la Bresse an dòta.

Medeo VII a l'é antërvenù an Provensa ant la lòta tra le famije Angiò e Duras, con l'apògg ëd la potenta famija dij Grimaldi ëd Beuil, che da part soa a contavo an sël cangiament dë sgnorìa për fé chërse soa autorità e soa anfluensa.
Parèj ël Cont Ross a sot-signa ant ël 1388 n'acòrd a Nissa Marìtima, mersì al qual la sità as sotmet ai Savòja.

Cand che dël 1386, possà da Teodòr II Paleòlogh, a jë s-ciòpa l'arvira dij tuchin an Canavèis, ël Cont Ross a intra con decision an Monfrà.

Medeo VII l'é mòrt ant la neuit antra 'l 1m e ij 2 ëd novèmber 1391, për n'anfession, peul desse ëd tétan, che ij dotor a l'avìo pijà për n'antossiament.
A l'é stàit sotrà a Autacomba.
A l'ha suceduje sò fieul Medeo.

## Medeo VII e la Val d'Osta
Dël 1384 Medeo a smon a Pero ëd Challant-Cly la sgnorìa ëd Châtel-Saint-Denis (ant ël Vaud) për arcompenselo dla pèrdita ëd soa giurisdission valdostan-a.

Durant j'udiense generaj dël 1391 a smon dle franchise a le comunità ëd Gignod, dël mandament ëd Cly e dla Valdigne; a decreta che cand ij balivi a intro an fonsion a devo giuré ëd rëspeté le franchise, le libertà, ij privilegi e le costume dla patria valdostan-a.

## Sò stranòm
A la nàssita ëd sò fieul, për mostré soa gòj, Medeo VII a l'é vestisse ëd ross.
Da sòn a l'é vnuje sò stranòm, ël *Cont Ross*.

Categorìa:Ca ëd Savòja
Leonida I

**Leonida I** (an grech Λεωνίδας - *fieul dël lion* -; Sparta, 540 a.C. ca. – Termòpili, 11 ost 480 a.C.) a l'é stàit re dë Sparta tra 'l 490 a.C. e 'l 480 a.C..

Fieul d'Anassandrida, mèmber ëd la famija dj'Agiadi, a l'é dventà re dòp sò frel Cleomen I dont a l'ha marià la fija Gorgo.

## Eròe dle Termòpili

A l'é famos për la resistensa che a l'ha oponù ansema a d'àutri 300 spartan për dësfende le Termòpili dnans a l'armada Persian-a, guidà dal re Serse (Sgonda Guèra Persian-a).

 
Fàita n'aliansa militar greca, ij grech a j'ero pa d'acòrdi dzora la mèj strategìa da dovré contra ij Persian; jë Spartan a vorìo combate ij Persian sla tèra-fërma e a vorìo felo davzin a Corint; j'Atenèis e d'àutre sità dla Grecia oriental a vorìo pronté la dësfèisa an manera da guerné un teritòri pì grand. A la finitiva l'ideja spartan-a a l'ha vagnà e a l'é decidusse 'd pronté na dësfèisa al pass ëd le Termòpili, postà tra 'l mont Eta e 'l gòlf Lamìach. Ël còl a l'era tant strèit e malasi ch'a podìa esse dësfèis ëdcò an condission d'anferiorità.

Dël 480 a.C. j'efòri, ij suprem magistrà spartan, a j'ero nen d'acòrdi a mandé 'd tropié lontan dal Peloponèis che a restava, për Sparta, ël teritòri pì amportant da dësfende. A la finitiva Leonida I a l'é stàit mandà al còl ëd le Termòpili, coma comandant ëd l'armada confederà ma con nomach 300 soldà spartan giutà da 7.000 volontari ruvà da la Focide, da la Beòssia e da la Lòcride.

Coma a conta Eròdot ant le *Storie* (libèr VII, 202), ij Grech che a spetavo an cost leu ij Persian a j'ero costi-sì: 300 tropié da Sparta, 1000 da Tegea e Mantinea, metà e metà; 120 a ruvavo da Orcomen an Arcadia e 1000 dal rest ëd l'Arcadia. Da Corint a-i na j'ero 400, ëd Flunte 200, da Micen-e 80: costi a j'ero coj dël Peloponèis. Da la Beòssia a ruvavo 700 Tespièis e 400 Teban. A costi-sì a son giuntasse ij Lòcri Opunzi con tute soe fòrse e 1000 Focèis. Ant ël midem temp Serse a l'era ruvà a le Termòpili e a l'avìa ancaminà l'atach sensa boneur.

Sgond Eròdot, ant ël prim di 'd combatiment, Serse a l'ha anvità Leonida a campé via j'arme e chiel a l'ha respondù: Μολών Λαβέ (“vnì a pijeje”). Dòp tre di 'd bataja, un grech traditor che as ciamava Efialte, a l'ha mostra al general Persian Idarne un senté për argiré 'l còl e pijé ëd sorprèisa ij grech.

Oramai batù, Leonida a l'ha pijà la decision ëd mandé via tuta l'armada e 'd resté con ij sò 300 soldà spartan e d'àutri 'd Tespia, për combate fin-a a la mòrt. La Bataja dle Termòpili a l'é costà a Serse pì che 20.000 òmo. Dòp la mòrt ëd Leonida, a l'é dventà re sò fieul Plistarch sota la tua dël frel Cleombrot (mòrt da lì a pòchi mèis) e peui sota la tua dël fieul ëd Cleombroto, Pausania. 

Për arcordé l'imprèisa dij 300 spartan, a le Termòpili a l'han dedicaje un monument che, për soa grandor e posission, as peul ës-ciairé 'dcò dal mar.

Categorìa:Militar
Escolo dóu Po

Creà da Tavo Burat e chèich àutr provensalista ëd Piemont come Dino Arneodo, a l'é la scòla che a l'ha butà le base d'un sistema gràfich për le parlade provensaj dj'Alp piemontèise. La base a l'é ël sistema ëd Frédéric Mistral con chèiche litre pijà dal piemontèis come la *ë* për noté cost fonema present an chèich parlé.
L**'Escolo dòu Po** a l'é a l'adoss ëd na rifiorìa coltural provensal an coste valade.

Peui a l'é nà ël Centre Prouvençal Coumboscuro che a spantia ëdcò mùsica e poesìa e ch'a organisa minca ann ël concors ëd poesìa *Prouvènço parlo* che a arciama Provensaj dij doi spiuvent ëd j'Alp.

Categorìa:Lenghìstica piemontèisa
Empirism

L**'empirism** a l'é na teorìa dla conossensa dont la nos a l'é l'arciamesse a l'esperiensa dij sens tanme sorgiss ëd conossensa imedià d'enonsià osservativ.

Vàire empirista a l'han nen mach fortì che l'esperiensa a l'é sorgiss ëd conossense imedià, ma fin-a ch'a l'é l'ùnica sorgiss: costì-sì a fortìo che tut lòn ch'i podoma conòsse a consist d'enonsià osservativ e ëd lòn ch'a peul esse giustificà a parte da lor.
D'àutri empirista a admetìo ch'a peulo essie ëdcò d'àutre adoss ëd conossensa.

Categorìa:Filosofìa
Donatello

## Biografìa
**Donato di Niccolò di Betto Bardi**, mej conossu ‘me **Donatello**, a l'é nassù a Firense dël 1386  e a l'é mòrt a Firense ai 13 dzèmber dël 1466.

Antrames 1404 e 1408 a l’é andà pi vòte a Roma con sò amis Filippo Brunelleschi.

Dël 1434, Còsim de Médici (dit *Còsim ël vej*) a l'ha pijalo sota soa protession.

## Sò travaj
Brunelleschi a l’ha inissià soa formassion sota Ghiberti e Nanni ëd Banco e a l'é stàit assistent ëd Ghiberti ant la realisassion dla prima pòrta dël batisteri ëd Firense.
A l'é stàit prinsipalment scultor e a l'é vardà coma un dij pì grand arnovator dl’art italian-a con Masaccio, Brunelleschi, Ghiberti e Luca della Robbia.
A l'ha travajà dzortut a Firense, ma ëdcò a Sien-a, Roma e Pàdoa.

A l'ancamin a l'é dedicasse dzortut a la scoltura an màrmol (*San Giòrs* d'Orsanmichele, *Abacuch* dël cioché ëd Firense) peui, a parte dal 1430, a l'é passà al bronz (*Dàvid*, *Gattamelata*, *Giudita e Oloferne*).
Donatello a l'ha dësvlupà la técnica dël riliev ësgnacà.

### Euvre prinsipaj
* **San March** (1411-1414, màrmol)
: L'evangelista, con ël còrp un pò dë sbies, as ten scasi an echilibri an sla gamba d'apògg, con l'àutra gamba pogià con legerëssa an sël teren.
**San Giòrs* (1415 anviron, goernà al musé dël Bargello)
* **Abacuch** (1426-1427, màrmol, 195 centim; goernà al Musé dl'euvra dël Dòm a Firense)
: La statua dël profeta Abacuch, stranomà *Testa ëd cossa* dai fiorentin për soa testa plà, a l'era stàita realisà për le nice dël cioché. La tòga voluminosa a sot-ligna l'ampression ëd mairëssa dël còrp, che tutun a l'é pien d'energìa.
* *Banchet d'Eròd* (1427, bronz dorà, 60x60 centim, riliev ëd bassin batesimal ant ël batisteri ëd San Gioann ëd Sien-a)
* **Dàvid** (1430-1433, bronz, autëssa 158 centim)
: A smija che costa scoltura a fussa destinà a na fontan-a. Ël giovo eròe, patanù, a pògia ël pe an sla testa dël gigant Golìa.
* *Santa Marìa Madlen-a* (1455 anviron, bòsch, 188 centim; goernà al Musé dl'euvra dël Dòm a Firense)
* *San Gioann Batista* (1457, bronz, autëssa 185 centim; goernà ant ël dòm ëd Santa Marìa Assonta ëd Sien-a)

Donatello
Sest Empìrich

Filòsof sétich, ch'a andasìa dapress a l'ansegnament ëd Piron.
**Sest Empìrich** a l'é nassù dël 150 anviron e a l'é mòrt dël 210 anviron.

## Euvre
Jë scrit ëd Sest Empìrich a l'han avù un grand anfluss ant ij sécoj XVI e XVII.
***Sbòss pironian**.
A l'é ël mej dij sò tre lìber.
A conten l'atach dij sétich contra l'empirism.
***Contra ij dogmàtich**
Organisà an tre part: *Contra ij lògich*, *Contra ij fìsich*, *Contra ij moralista*.
***Contra ij professor**
Organisà an ses part: *Contra ij gramàtich*, *Contra ij retòrich*, *Contra ij geòmetra*, *Contra j'aritmétich*, *Contra j'astròlogh*, *Contra ij mùsich*.

Categorìa:Filòsof
Alban-a ëd Romagna

L**'Alban-a ëd Romagna** a l'é 'n vin bianch.
Ël cheur ëd soa zòna ëd produssion a l'é Bertinoro, an provinsa ëd Forlì-Cesen-a.

Ël vin a l'ha otnù la denominassion d'adoss controlà ant ël 1967 e la denominassion d'adoss controlà e garantìa dël 1987.

## Abinament
Ël tipo sech, servì a na temperadura ëd 10-12°C a l'é andicà për ël pess, ij crustass, le supe, ij brodin; as peul servse ëdcò con ël fìdigh d'òca e le carn bianche, dzortut ël polastr an gelatin-a, le servele e j'animele.
A l'é motobin consejà ëdcò tanme aperitiv.
Ij tipo còti, doss e passì a son da bèive a la fin dij past, con la fruta e ij doss.

Categorìa:Vin bianch
Categorìa:Vin ëd Romagna
Detroit

**Detroit** a l'é na sità djë Stat Unì, la pì granda dlë stat ëd Michigan e la sede dla contea ëd Wayne. A conta 639.111 abitant (stimà 2020), con na diminussion amportanta rëspet a sò màssim stòrich (1,85 milion dël 1950).

## Geografìa e amportansa
As treuva an sla riva dël fium Detroit, ch'a separa jë Stat Unì dal Canadà (la sità canadesa 'd Windsor a resta dëdlà dël fium). A l'é stàita la sede stòrica dl'industria automobilìstica american-a, ciamà "Motor City" ò "Motown". A l'ha un port amportant e a l'é 'n sènter comersial e cultural.

## Demografìa
Detroit a l'ha përdù ant j'ùltim agn pi che la mità dla popolassion (declin demogràfich), për via dla desindustrialisassion, dla migrassion vers le zòne suburban-e e 'd tension rassiaj. La popolassion a l'é al 78% afroamerican-a, con minoranse bianche e ispàniche. Ël tass ëd povretà a l'é motobin àut.

## Economìa e arnassiment
Dòp na crisi greva ch'a l'ha portà a na declarassion ëd faliment dël comun dël 2013, la sità a l'é ant un process ëd arnassiment limità, grassie a 'd proget ëd riqualificassion urban-a, al setor dij servissi, a la tecnologìa e a 'd neuve inissiative ant ël setor automobilìstich e dla sanità. Ël compless sportiv Ford Field e Little Caesars Arena a son d'esempi 'd neuva vita.

## Cultura
Famosa për soa sena musical, ch'a l'ha dàit vita al géner Motown (Berry Gordy) e al rock garage. A l'ha dij musé amportant (Detroit Institute of Arts) e 'd team sportiv nassionaj (Detroit Tigers - baseball, Detroit Lions - football american, Detroit Pistons - basket, Detroit Red Wings - hockey). La sità a l'ha 'n patrimòni architetural Art Déco e modernista motobin amportant.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mike Duggan (dal 2014). Prima 'd chiel a l'é stàit Dave Bing (2009-2013).

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Michigan
Aberdeen

**Aberdeen** (*Obar Dheathain* an gaélich scossèis o *Aiberdeen* ant l'anglèis parlà an Scòssia) a l’é la tersa sità scossèisa për popolassion con 212.125 abitant.

A l’é capleugh dla Scòssia dël nòrd.

## Conomìa
Aberdeen a l'é n'important pòrt an sël Mar del Nòrd e la capital britànica dl'andustria petroliera.

## Coltura

### Leu d'anteresse
* La catedral ëd S. Machar (sécol XIV)
* L'Università d'Aberdeen (1494) 
* Ël Marshal College (1593) 

Categorìa:Sità scossèise
Dundee

**Dundee** (*Dùn Dèagh* an gaélich scossèis) a l’é la quarta sità scossèisa për popolassion con 143.090 abitant.
## Geografìa
Dundee a resta an sla còsta est dla Scòssia andoa ël fium Tay as campa ant ël Mar del Nòrd. Soa zòna oraria a l'é cola dël meridian ëd Greenwich.

## Coltura
### Leu d'anteresse
* Tor ëd S. Mary (Connossùa 'me *Old Steeple*, Sécol XIV).
* L'Università ëd Dundee

Categorìa:Sità scossèise
Park Avenue

Ij **Park Avenue** a son na formassion rock italian-a, formasse a Noara dël 2005 'me *Grown Children's Park Avenue*.
 
La banda a l'é formà da Federico Marchetti (compositor e përsonalità pì an vista), Marcello Cravini (bassista), Vinicio Vinago (baterista) e Alberto Piccolini.

La banda a canta an anglèis e a l’é stàita influensà motobin dal rock melòdich dj'Oasis.

## Àlbom
### 'Me Grown Children's Park Avenue
* 2005 - *Not A Marionette*

### 'Me Park Avenue
* 2008 - *Time To*

## Singoj
* 2014 - *Non è Domani*

## Anliure
http://www.myspace.com/gcpamusic

Categorìa:Formassion musicaj rock
Università d'Aberdeen

L**'Università d'Aberdeen** (*Varsity o Aiberdeen* an scossèis) a l’é nassùa ant ël 1495.

A l’é la quinta pi veja università ant ël Regn Unì.
## Organisassion
Al dì d'ancheuj l'Università d'Aberdeen a conta des dipartement andoa a studio 13.000 student.

Categorìa:Scòssia
Aberdeen
Jean Ferrat

Cantant, autor e compositor fransèis.

**Jean Ferrat**, stranòm ëd **Jean Tenenbaum**, a l'era nà a Vaucresson ai 26 dë dzèmber 1930, fieul ëd n'artisan bisotié e ëd na fabricanta ëd fior artifissiaj.
Dël 1942 sò pare a l'é stàit deportà a Auschwitz, andoa a muirà; ël cit a l'é salvà da dij militant comunista.
Ferrat a sarà un simpatisant crìtich dël Partì comunista, sensa mai dventene mèmber.

### La gioventura
Chërsù a Versailles, a l'ha dovù chité la scòla, la mesan-a Jules-Ferry, për giuté la famija.
A travajava ant un laboratòri ëd chìmica dl'edilissia; a l'ha ancaminà a monté sij palchet e a l'ha frequentà ël Teatro nassional popolar ëd Jean Vilar.
Ant l'istess temp a sonava la ghitara, ancaminand an n'orchestra jazz.

Con lë stranòm *Jean Laroche* (pì tard a sernrà Ferrat, con arferiment a Saint-Jean-Cap-Ferrat) a intra ant ël gir dij cabaret parisin, an dovrand ël repertòri d'Yves Montand.
Dël 1956 André Claveau, a l'época motobin popolar, a l'ha argistrà *Les yeux d'Elsa*, prim adatament ëd Ferrat ëd na poesìa ëd Aragon.
A-i na vniran d'àutri, fin-a al rancontr dël 1961 antra Ferrat e lë scritor, ch'as complimenta con chiel.

### La cariera 'me cantant
Dël 1960 Ferrat a fa soe prime argistrassion e dël 1964 a-i riva ël sucess ëd soa canson *La montagne*.
Ant ël 1963 a vagna ël premi dl'Academia dël disch Charles-Cros e dl'istess ann a sot-signa un contrat con l'editor fonogràfich Eddie Barclay.
Dël 1965 a l'é *Potemkine* e Ferrat a rancontra ij sò prim problema con la censura.
Col ann, soa mùsica a compagna ij film *La vieille dame indigne* ëd René Allio e *Le coup de grâce* ëd Jean Cayrol.

Dël 1967 a fa 'n viage a Cuba e as antusiasma për l'esperiensa castrista; a na oten dle canson edificante, pien-e d'un romanticism arvolussionari a la mòda dij temp: *À Santiago*, *Les guérilleros*, *Cuba si*.
Con *Camarade* a pija le distanse da l'antërvension soviética a Praga dl'ost 1968.

Ant ël 1970 a l'é al cò ëd soa popolarità.
A fa dódes consert al Palass dlë spòrt ëd Paris e a pùblica soa archeujta *Ferrat chante Aragon*, ch'a l'ha vendù doi milion ëd còpie.

Dal 1973 a chita soe gire artìstiche e a fa mach pì dij consert ocasionaj.
A argistra torna pì 'd na senten-a ëd soe canson për un còfo ëd dódes volum publicà dël 1980.

As artira a Antraigues-sur-Volane, an Ardèche, dont a l'é consejé munissipal.
Dël 1985 *La porte à droite* a crìtica ël virage ëd rigor pijà dal goern sossialista.
Sò darié àlbom a seurt dël 1994 e a l'é n'omage a Aragon.

Dël 2007 Ferrat a sosten José Bové e soa candidadura a la pressidensa dla repùblica.
Dl'otóber 2009 a l'é surtije n'archeujta ëd 57 dij sò sucess ch'a l'ha vendù dosentmila còpie.
Jean Ferrat a l'é mòrt ël dop-disné bonora dij 13 ëd mars 2010 a l'ospidal d'Aubenas.

## Lë stil
Durant soa cariera, Ferrat a l'ha componù e antërpretà pì 'd dosent canson.
Sò stil a mës-cia soens an n'istessa canson sentiment amoros e coment sossial e polìtich.
## Àlbom prinsipaj
* *Ferrat chante Aragon* (1970)

Ferrat, Jean
Ferrat, Jean
Mérida (Venessuela)

**Santiago de los Caballeros de Mérida** o mach **Mérida** a l'é na sità ëd Venessuela, ant la region ëd j'Ande, capital ëd lë Stat ëd Mérida.

A l'é stàita fondà dël 1558 e a conta 300.000 abitant (2005).
A resta ant la comba dël fium Chama, a 1.600 m d'autëssa.
An sò teritòri a-i é la montagna pì àuta dël pais: ël Pich Bolivar.
## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lester Rodrìguez Herrera.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità dl'América meridional
Categorìa:Venessuela
Numerassion posissional

Un sistema ëd **numerassion posissional** a l'é un sistema ëd numerassion anté che la posission ëd minca gifra a anfluensa sò valor.
Për esempi, ant ël sistema decimal, ant ël nùmer 375 la gifra 3 a val 300, përchè as treuva ant la posission dle senten-e.

Al di d'ancheuj, da banda dël sistema decimal (a des gifre), a resta motobin amportant ël sistema binari, visadì a doe gifre, dovrà da j'ordinator.

## Stòria
Le prime forme ëd numerassion a l'avìo gnun sistema posissional.
Dantorn al 1700 aGC a l'é dësvlupasse un sistema posissional an base 60.
Sòn a l'é vnù motobin a taj a j'abitant ëd la Mesopotamia, ch'a l'han elaboralo për dovrelo an combinassion con sò calendari ëd 360 di.

Ël pì antich sistema për da bon posissional ch'as conòssa a l'é col anventà dai babilonèis, derivà dal sistema sessagesimal dij sumer.
Nopà d'avèj damanca ëd sessanta sìmboj për scrive ij numeraj da 0 a 59, a-i na bastavo doi, dovrà për arpresenté 1 e 10.
Con ës sistema as podìo fesse dij cont complicà, ma a l'avìo ancor nen anventà un sìmbol për ël zero: për andichelo as lassava ant ël nùmer na posission veuida.
Dantorn al 300 aGC a l'é comparì un sìmbol për ël zero e ël sistema sessagesimal a l'é stàit dësvlupà ëd fasson completa.

Ant ij prim agn ëd l'era cristian-a, ij grech e j'indian a l'han ancaminà a dovré un sistema decimal, ma a l'avìo nen na notassion posissional; për ij nùmer a dovravo le prime des litre ëd sò alfabet.
Peui, vers ël 500 dGC a l'é stàita anventà na notassion posissional për ël sistema decimal.

Dantorn a l'825 ël matemàtich al-Khuwarizmi a l'ha scrivù un lìber an sij numeraj indian.
Ël sistema decimal a l'é rivà an Ëspagna vers ël sécol ch'a fa XI, cand a son ëstàit creà ij numeraj ëd Ghobar.
Jë studios a l'avìo dij dùbit an sl'adossion d'ës sistema, përchè cost-sì a l'avìa nen na manera sempia për denoté le frassion.
A l'é vnù però popolar cand a l'han adotalo ij mërcandin, përchè a vnisìa a taj për sò travaj e la contabilità.

Dël sécol ch'a fa XVI a son comparìe le frassion decimaj e ant ël 1617 John Napier a l'ha antroduvù la vìrgola decimal.

Categorìa:Àlgebra
Francis Bacon (pitor)

**Francis Bacon** (Dublin, 28 otòber 1909 – Madrid, 28 avril 1992), a l'é stàit un pitor irlandeis. 

Bacon, Francis (pitor)
André Ernest Modeste Grétry

Compositor.
**André Ernest Modeste Grétry** a l'era nassù dël 1741.

Rivà a Paris dël 1767, a l'é piasuje a l'argin-a Marìa Antonieta.
A l'é mòrt dël 1813.

## Euvre prinsipaj
* *L'amant jaloux* (òpera còmica, 1778);
* *Andromaque* (tragedia lìrica, 1780);
* *La rosière républicaine*;
* *Richard Coeur de Lion*;
* *Zémine et Azor*;
* *La fausse magie*.

Gretry, André Ernst Modeste
Henry Ernest Dudeney

Enigmista.
Nassù dël 1847, mòrt dël 1930.

Dudeney a l'ha colaborà con un baron ëd giornaj e arviste, dont Strand, Cassell's, Queen, Tit-Bits, Weekly dispatch e Blighty.
Ant j'agn 1890 a l'ha ëdcò colaborà con Sam Loyd.

## Euvre prinsipaj
**The Canterbury puzzles* (1907).

Dudeney, Henry Ernest
Dudeney, Henry Ernest
Scala ëd Richter

La **scala ëd Richter** a l'é un métod për ëmzuré la grandeur d'un taramòt, ideà dël 1935 dal sismòlogh Charles F. Richter.
A l'é na scala logarìtmica e as basa an sla quantità d'energìa liberà a l'epissènter.

La scala a va da 0 a 9, ma an prinsipi a-i sarìa gnun-a limitassion superior.
Un taramòt ëd grandeur 4,5 a peul fé dij dann; ël taramòt ëd San Francisco dël 1906 a l'era ëd 7,8, col an Alaska dël 1964 a l'é stàit d'8,4.

Categorìa:Geologìa
Alberto Maria De Agostini

Missionari e cartògraf.
**Alberto Maria De Agostini** a l'era nassù a Polon dël 1883; a l'era frel pì giovo dël cartògraf Giovanni, che dël 1901 a fondrà l'arnomà anstitù geogràfich.

Alberto De Agostini a l'é tòst ambarcasse për ël sud dël Cile e dl'Argentin-a andoa as dësrolava l'euvra dij salesian a pro dij darié ìndios dla Tèra dël Feu e dla stèita ëd Magelan.
Dël 1956 a l'ha scalà ël mont Sarmient.

A l'é mòrt dël 1960.

De Agostini, Alberto Maria
De Agostini, Alberto Maria
Lev Nicolaevic Tolstoj

**Lev Nicolaevic Tolstoj** (*Лев Николаевич Толстой*, an lenga russa) a l'é stàit në scritor e filòsof russ.

A l'é nassù dël 9 ëd stémber 1828 a Jàsnaja Poljana e a l'é mòrt dël 20 ëd novémber 1910 a Astàpovo.

## Euvre prinsipaj
* *Guèra e pas*
* *Anna Karenina*
* *Ha-lo l'òm da manca ëd tanta tèra?* (conta)

Tolstoj, Lev
Tolstoj, Lev
Hebe Camargo

**Hebe Maria Camargo** (Taubaté, San Pàul ëd Brasil, 8 ëd mars dël 1929), pì arnomà coma **Hebe**, a l'é stàita n'atris e cantanta brasilian-a.
 

Camargo, Hebe
Camargo, Hebe
Affi

**Affi** a l’é na comun-a ëd la provinsa ëd Veron-a.
## Region aministrativa
Véneto.
## Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Veron-a
Boschi Sant'Anna

**Boschi Sant'Anna** a l’é na comun-a ëd la provinsa ëd Veron-a, an Véneto.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Veron-a
Verve

Ij **Verve** a son na formassion rock anglèisa, formasse a Wigan,  davzin a Manchester, dël 1990, separasse dël 1999, unisse ancora dël 2007 e peui separasse torna dël 2009.

Combin che soa stòria a sia stàita sèmper caraterisà da union e separassion continue dovùe ëdcò a dij problema ëd dròga, la banda a l'é sèmper stàita formà dai sò mèmber originari ch'a j’ero: Richard Ashcroft (cantant e përsonalità pì an vista), Simon Jones (bassista), Nick McCabe (ghitara), Peter Salisbury (baterista) ch'a j'ero conossusse perchè a-j piasìo le mideme formassion musicaj, dont The Beatles, ij Pink Floyd, The Raspberries, ij Funkadelic e ij Krautrock.

Ël sò stil a l’ha unì con talent ël rock Alternative, lë Space rock e ël Dream pop, an creanda dle balade fiamenghe ‘me la canson "Bitter Sweet Symphony" tirà da l'àlbom "Urban Hymns".

## Àlbom
* *A Storm in Heaven* (21 giugn 1993)
* *A Northern Soul* (3 luj 1995)
* *Urban Hymns* (29 stèmber 1997)
* *Forth* (25 ost 2008)

## Racòlte e EP
* *Verve EP* (7 dzèmber 1992)
* *Voyager 1* (1993)
* *No Come Down* (17 magg 1994)
* *Five by Five* (Urban Hymns Promo) (giugn 1997)
* *Radio Sessions* - 1993-97 (1998)
* *This Is Music: The Singles 92-98* (1m novèmber 2004)

Categorìa:Formassion musicaj dël Regn Unì
Categorìa:Formassion musicaj rock
Cerea (VR)

Cerea a l'é un comun ëd 16.000 abitant ant la provincia ëd Veron-a, ant la region Véneto, an Italia. Sò teritòri as treuva ant la pianura padan-a, a sud dël lagh ëd Garda, davzin al fium Tartaro-Canalbianco. A l'é arnomà për soa produssion agrícola e soe tradission stòriche.

## Stòria
Le orìgin ëd Cerea a armonto a l'época roman-a, quand a l'era ciamà Cerea o Forum Cereae. Dl'Età 'd Mes, a l'é stàit un sènter amportant sota jë Scaliger e la Repùblica ëd Venessia. Dël 1797, a l'é intrà a fé part dël Regn d'Italia.

## Geografìa
Ël comun a l'é situà a 25 méter d'autëssa, ant na zòna ëd campagna da fruta. Le frassion prinsipaj a son Cherlé, San Sebastian, e Santa Maria. A l'é colegà a Veron-a e Rovigo con dle stra provinsaj.

## Economìa
Cerea a viv ëd coltivassion ëd ris, furmagg (com ël Monte Veronese), e àutri prodot agroalimentar. A l'ha 'dcò 'd produssion industriaj ant la mecànica e 'l tessil. Ël comersi a l'é viv con fere e marcà locaj.

## Cultura
Monument: La cesa ëd San Zen (sécol XVIII), Vila Medici (architetura venessian-a), e 'l Musé Archeològich.

Festività: La festa patronal ëd San Zen (12 d'avril) e 'l Carlevé dij "Mascaroni", ch'a arcòrda soe màschere tradissionaj.

Cusin-a: Piàt tìpich com risòt, pasta e faseuj, e doss coma nadalin.

## Përson-e lià a Cerea
Tino Pattaro (1926-1999): Poeta e scritor an lenga veneta.

Luigi Meneghello (1922-2007): Autor arnomà, nassù davzin a Cerea.

## Demografìa
Dal 2001 al 2023, la popolassion a l'é passà da 14.000 a 16.000 abitant, con n'aument dël 14%.

## Riferiment
* ISTAT
* Comun ëd Cerea
* Cost a l'é le scond artìcol scrivù con l'Inteligensa Artifissial

Categorìa:Comun dla provincia ëd Veron-a
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mozzecane

**Mozzecane** a l’é na comun-a ëd la provinsa ëd Veron-a, an Véneto.

Ël pais a resta a 21 chilòmeter da Veron-a, a n'autëssa ëd 47 méter.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Veron-a
Heinrich Hertz

Fìsich.
Nassù dël 1857, mòrt dël 1894.

Dël 1886 a l'ha dëscoatà dle radiassion dont la longheur d'onda a l'é dl'órdin dël méter.
Dël 1887 a l'ha dëscoatà l'efet fotoelétrich.
Guidà dai travaj ëd W. Thomson (1853) e da la teorìa che Maxwell a l'avìa dësvlupà vers ël 1873, dël 1888 a l'ha otnù e studià për prim dj'onde eletro-magnétiche d'àuta frequensa.

## A pòrto sò nòm
* Hertz (unità dë mzura)
* Onda hertzian-a
* Sbalansador hertzian
* Vetor hertzian

Hertz, Heinrich
Hertz, Heinrich
Chiara Lubich

**Chiara Lubich** a l'é stàita la fondatris dël Moviment dij franclin.
A l'era nassùa ai 22 ëd gené dël 1920 e a l'é mòrta dël 2008.

Lubich, Chiara
Manchester

**Manchester** a l’é për popolassion la sità ch’a fa set dël Regn Unì, con 464.200 abitant (2.562.200 abitant a-n n'ha la sità metropolitan-a, *Greater Manchester*, che a l'é formà da le sità ëd Bolton, Bury, Oldham, Rochdale, Stockport, Tameside, Trafford e Wigan).
## Stòria
La sità a l'é stàita fondà andoa a j'era un fort dla tribù dij Briganti adnans ël fium Irwell, andoa al dì d'ancheuj a i é la catedral ëd Manchester. Apress la conquista dla Britània dël I secol, ël goernador roman Giulio Agricola a l'ha fàit batì un fort ciamà Mancunium dël 79 apress Crist.

## Spòrt

* Manchester City F.C.
* Manchester United FC

## Vardé ëdcò

* Manchester Airport
Conco

**Conco**  a l’é na frassion dla comun-a ëd Luisiana Conco ant la provinsa ëd Vicensa, an Véneto.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Vicensa
Cornedo Vicentino

**Cornedo Vicentino**  a l’é na comun-a ëd la provinsa ëd Vicensa.
## Region aministrativa
Véneto.
## Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Vicensa
Grancona

**Grancona**  a l’é na comun-a ëd la provinsa ëd Vicensa, an Véneto.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Vicensa
Salcedo

**Salcedo**  a l’é na comun-a ëd la provinsa ëd Vicensa, an Véneto.
## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gian Antonio Gasparini.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Vicensa
Cadenaria

La **cadenaria** a l'é na curva d'equassion
:y= \cosh \frac xa ,
andoa l'ass x a l'é la *diretris*.

Categorìa:Geometrìa
Sòlid ëd Platon

As ciama **sòlid ëd Platon** un poliedr regolar, visadì con tute le face e j'àngoj uguaj.
A-i son mach sinch sòlid ëd Platon: ël tetraedr, l'otaedr, l'esaedr (o cubo), ël dodecaedr e l'icosaedr.

Ij sòlid ëd Platon a pijo sò nòm da Platon, ch'a l'ha dëscoataje dantorn al 400 aGC; soa esistensa a l'era però conossùa già prima, dai pitagòrich, e j'egissi a na dovravo cheidun an architetura a an d'àutri oget progetà da lor.

Solid ed Platon
Teorema ëd Napoleon

Ël **teorema ëd Napoleon**, atribuì a Napoleon Bon-a-part, a fortiss che s'as costruisso tre triàngoj equilàter an sle bande d'un triàngol qualsëssìa, ij sènter dij sercc ch'a sirconscrivo minca triàngol equilàter a son ij vértes ëd n'àutr triàngol equilàter.

Teorema ëd napoleon
Geometrìa projetiva

La **geometrìa projetiva** a l'é na branca dla matemàtica ch'as òcupa dle propietà e dle relassion ëspassiaj dle figure cand coste a son projetà, e donca dij problema dla prospetiva.
A l'é fondament e antrodussion a la geometrìa descritiva.

Categorìa:Geometrìa
Ipòcrat ëd Chio

Matemàtich.
**Ipòcrat ëd Chio** a l'era nà dël 460 aGC e a l'é mòrt dël 380 aGC.

A l'ha studià ëd fasson aprofondìa le lùnule.

Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël V sécol aGC
Quadradura dël sercc

Ël problema dla **quadradura dël sercc** a l'é n'arnomà problema ëd costrussion dl'antichità.
As trata ëd costruì un quadrà con l'istessa àrea d'un sercc dàit.

A l'é dimostrasse che a l'é nen possìbil arzòlve 's problema an dovrand mach righel e compass.
La rason a resta ant la trassendensa dël nùmer π.


Finé, Oronce – Quadratura circuli, 1544 – BEIC 99133.jpg|Oronzio Fineo, *Quadratura circuli*, 1544
Faurè - Dissertation, découverte, et demonstrations de la quadrature mathematique du cercle, 1747 - 1515965.jpg|J. P. de Faurè, *Dissertation, découverte, et demonstrations de la quadrature mathematique du cercle*, 1747



Categorìa:Geometrìa
Zugliano

**Zugliano**  a l’é na comun-a ëd la provinsa ëd Vicensa.
## Region aministrativa
Véneto.
## Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Vicensa
Baricella

**Baricella** a l'é na comun-a dla region Emilia-Romagna, an provincia ëd Bològna, con sirca 5.625 abitant. A së stend su na surfassa ëd 45 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 125 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con Argenta (an provinsa ëd Fërara), Budrio, Fërara (an provinsa ëd Fërara), Malalbergo, Minerbio, Molinella, Poggio Renatico (an provinsa ëd Fërara).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bològna