open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Montagne Rocose

Le **Montagne Rocose** a son na caden-a ëd montagne che as treuva ant jë Stat Unì ossidentaj e an Canadà. La caden-a a l'é longa pì ëd 3.000 mija. 

Le Montagne Rocose a son formasse quand che la placa dl'América setentrional a l'é scontrasse con la placa dl'Océan Passìfich. 

Bon-a part ëd le ròche dle Montagne Rocose a son ëd ròche sedimentarie.

Categorìa:América setentrional
Categorìa:Montagne
Kilimangiaro

Ël **Kilimangiaro** (o Kilima Njaro, che a veul dì *Montagna dla por* an Swahili, a l'é na montagna ant ël nòrd-est ëd la Tanzanìa.

Ant ël passà a l'era ciamà **Kaiser-Wilhelm-Spitze**.

Ël Kilimangiaro a l'é la montagna pì àuta dl'Àfrica, con ij sò 5.895 m, e a l'é la montagna solitaria pì àuta dël mond, da già che a l'é pì o men 4.600 m pì àuta che le pian-e che a-j son dantorn. 

Da soa ponta a-i é na vista incredìbil dle pian-e che a-j son dantorn.

Categorìa:Montagne
Categorìa:Tanzanìa
Falconara Marittima

**Falconara Marittima** a l'é un comun dlë Marche ëd 27.963
abitant , an provincia d'Ancon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Goffredo Brandoni (dal 28/04/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ancon-a
Falconara Albanese

**Falconara Albanese** (*Falkunara* an arbëreshë) a l'é un comun dla Calabria ëd 1.422 abitant , an provincia ëd Cosensa.

## Lenga
Falconara Albanese a l'é un dij pais dla Calabria andoa l'arbëreshë (ch'a sarìa una variant dl'albanèis) a l'é ancora parlà e mostrà ant le scòle.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Ercole Conti (dal 29/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Cosensa
Falconara

***Falconara*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Falconara Albanese]]**, an provincia ëd Cosensa

* **[[Falconara Marittima]]**, an provincia d'Ancon-a
Ascobolus crenulatus

## Un pissacan: Ascobolus crenulatus
### Descrission
L**'Ascobolus crenulatus** a l'é un fonz ascomicet ëd la famija dle Ascobolaceae. Ël fonz (apotessi) a l'é motobin cit (0,5-3 mm), a forma 'd dischet o 'd copin-a, dle vire un pòch bombà, ch'a chërs an grup . A l'ha na surfassa interior (imenòfor) color giàun ciair o crem, peui, con la madurassion, a ven macià ëd viòla o 'd porpra për via dle spore . La surfassa esterna a l'é pì ciàira, con dij pèil cit. La carn a l'é mòla, sierosa, sensa odor . Le spore a son gròsse (21-30 x 11-15 µm), da elìtiche a fusiforme, color porpra o brun-a, e a l'han na surfassa finement rupìa . A l'é caraterisà da la **crenulassion** (presensa 'd dent o d'ondolassion) an sl'orlo dj'apotessi .

### Ambient
A chërs, ant le stagion ùmide, an sla drugia (dzortut ëd vache, cavaj, feje), an sle buse e an sij liamé. A l'é na specie cosmopolita, ch'as treuva an tut ël mond andoa a-i son d'animaj . A l'ha n'amportansa ant la decomposission dla drugia .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é tròp cit e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Ascobolus crenulatus** P. Karst.

Categorìa:Ascobolus
Ascotremella faginea

## Ascotremella faginea
### Descrission
La ***Ascotremella faginea*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Helotiaceae, caraterisà da 'n còrp (apotessi) a forma 'd dischet o 'd copin-a, gròss 0,5-1 cm, 'd color giaunastr o brun . A chërs an bocc . La surfassa interior (imenòfor) a l'é lusenta, la surfassa esterna a l'é dla midema tinta . La carn a l'é gelatinosa, con odor e savor nen particolar . Le spore a son elìtiche, bianche . A l'é stàita descrivùa dël 1874 dal micòlogh fransèis Claude Casimir Gillet .

### Ambient
A chërs a bocc ëdzora al bòsch mars ëd fò (*Fagus sylvatica*), cherpo (*Carpinus betulus*) e verna (*Alnus glutinosa*), ant ij bòsch ùmid, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa (dzortut an Italia, Fransa, Spagna) .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é nen comestìbil .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Ascotremella faginea** (Peck) Seaver

Categorìa:Ascotremella
Bisporella subpallida

## Un pissacan: Bisporella subpallida

### Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.

### Ambient
A chers ëdzora al bòsch tajà ëd latifeuje, da l'otonn a la prima.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
****Bisporella subpallida*** (Rehm) Dennis

Categorìa:Bisporella
Categorìa:Figure da buté
Bulgaria inquinans

## Bulgaria inquinans
### Descrission
La ***Bulgaria inquinans*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Bulgariaceae, caraterisà da 'n còrp (apotessi) a forma 'd copa o 'd dischet, gròss 2-5 cm, 'd color nèir . La surfassa interior (imenòfor) a l'é lusenta, la surfassa esterna a l'é dla midema tinta . La gamba a l'é curta (0,5-1 cm) e silìndrica . La carn a l'é gelatinosa, con odor e savor nen particolar . Le spore a son elìtiche, bianche.

### Ambient
A chërs an dzora a bòsch mars ëd latifeuje (dzortut fò, rol), ant ij bòsch ùmid, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie comun-a an Euròpa e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é nen comestìbil .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Bulgaria inquinans** (Pers. : Fr.) Fr.

## Galerìa

Bulgaria inquinans jong.JPG
Bulgaria inquinans.jpg
Gemeine Schmutzbecherling Bulgaria inquinans old.jpg
Bulgaria inquinans - Gemeine Schmutzbecherling.jpg
Bulgaria inquinans 3.jpg


Categorìa:Bulgaria
Calloria neglecta

## Calloria neglecta
### Descrission
La ***Calloria neglecta*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Dermateaceae, caraterisà da 'n còrp (apotessi) a forma 'd dischet o 'd copin-a, gròss 0,5-1 mm, 'd color giaunastr . A chërs an bocc . La surfassa interior (imenòfor) a l'é lusenta, la surfassa esterna a l'é dla midema tinta . La carn a l'é fròla, con odor e savor nen particolar . Le spore a son elìtiche, bianche . A l'é stàita descrivùa dël 1870 dal micòlogh svedèis Elias Magnus Fries .

### Ambient
A chërs a bocc ëdzora a càuss mars d'urtija (*Urtica dioica*), ant ij pra e le zòne erbose, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie comun-a an Euròpa e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é tròp cit e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Calloria neglecta*** (Lib.) Hein
*[= *Callorina fusarioides* (Berk.) Korf]

Categorìa:Calloria
Colpoma crispum

## Colpoma crispum
### Descrission
Ël ***Colpoma crispum*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Rhytismataceae, caraterisà da 'n còrp (apotessi) a forma 'd cite struture nèire (0,5-1 mm) ch'a seurto da la scòrsa . A chërs an dzora a ramet . Le spore a son elìtiche, bianche . A l'é stàit descrivù dël 1799 dal micòlogh sudafrican Christiaan Hendrik Persoon .

### Ambient
A chërs ëdzora a ramet (con la scòrsa) ëd pin (*Pinus*), ant ij bòsch ùmid, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa (dzortut an Italia, Fransa, Spagna) .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é nen comestìbil .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
****Colpoma crispum*** (Pers.) Sacc.

Categorìa:Colpoma
Categorìa:Figure da buté
Montemarciano

**Montemarciano** a l'é un comun dlë Marche ëd 10.174 abitant , an provincia d'Ancon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Liana Serrani (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Montemarciano a l'é gemelà con:
*  Bardejov, Slovachia
*  Höhenkirchen-Siegertsbrunn, Gërmania
*  Quincy-sous-Sénart, Fransa
*  Sinj, Croassia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ancon-a
Crocicreas coronatum

## Coccomyces coronatum
### Descrission
La ***Coccomyces coronatum*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Rhytismataceae, caraterisà da 'n còrp (apotessi) a forma 'd cite struture nèire (0,5-1 mm) ch'a seurto da la surfassa . A chërs an dzora a feuje mars . Le spore a son elìtiche, bianche.

### Ambient
A chërs ëdzora a feuje mars ëd sàles (*Salix*), ant ij bòsch ùmid, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie comun-a an Euròpa e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é nen comestìbil .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Crocicreas coronatum** (Bull. : Fr.) S.E. Carp.
* [= Cyathicula coronata (Bull. : Fr.) De Not.]

Categorìa:Crocicreas
Discina gigas

## Un pissacan: Discina gigas

### Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.

### Ambient
A chërs ant le raisure dij bòsch ëd conìfere.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Discina gigas** (Krombh.) Eckblad
*[= Gyromitra gigas (Krombh.) Cooke]

Categorìa:Discina
Himalaya

L**'Himalaya** a l'é na caden-a ëd montagne che as treuva an Asia. 

La caden-a a part dal Pakistan, peui a passa an India (ant jë stat indian dël Himachal Pradesh e dl'Uttaranchal), an Nepal, an Sikkim e Bhutan, e a la fin an Tibet. 

Le 15 pì àute montagne del mond a son ant l'Himalaya. La pì àuta a l'é l'Everest, peui a-i ven-o ël K2, l'Annapurna e ël Nanga Parbat. L'Everest, con ij sò 8.848 méter, a l'é ëdcò la pì àuta montagna dla Tèra.

Categorìa:Montagne
Ande

J**'Ande** a son na caden-a ëd montagne che a resta an sla còsta ossidental ëd l'América meridional. 

La caden-a a l'é longa apopré 7.000 chilòmeter (4.400 mija) dal sud ëd l'Argentin-a e dël Cile al nòrd ëd la Colombia. 

J'Ande a son la caden-a ëd montagne pì longa dël mond e la sconda, për autëssa, d'apress ëd l'Himalaya.

Categorìa:América meridional
Categorìa:Montagne
Geoglossum cookeianum

## Un pissacan: Geoglossum cookeianum

### Descrission
Fonz a forma 'd n'orìa con la gamba, aut 60-70 mm e largh 10-15 mm, ëdcò a forma 'd lenga o 'd fus, piat, sovens pigà da na banda. Surfassa da drintaseulia, sùita, neira, dle vire con arfless rossastr. Carn gorëgna, neirastra.

### Ambient
A chërs a cit bocc, ëdzora al teren sabios, tra erba e mofa, d'otonn.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Geoglossum cookeianum** Nannf.

Categorìa:Geoglossum
Geopora arenicola

## Geopora arenicola
### Descrission
La ***Geopora arenicola***  a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Pyronemataceae, caraterisà da 'n còrp (apotessi) a forma 'd copa o 'd dischet, gròss 1-3 cm, 'd color brun giaunastr . La surfassa interior (imenòfor) a l'é lusenta, la surfassa esterna a l'é dla midema tinta . La gamba a l'é curta (0,5-1 cm) e silìndrica . La carn a l'é fròla, con odor e savor nen particolar . Le spore a son elìtiche, bianche.

### Ambient
A chërs ant ij teren sabios, ant le dun-e e ant le zòne costiere, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa (dzortut an Italia, Fransa, Spagna) .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é nen comestìbil .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Geopora arenicola** (Lév.) Kers.

Categorìa:Geopora
Yangtze

Ël fium **Yangtze**, o **Yangzi**, or **Chang Jiang**, a l'é un fium ëd la Cin-a.
A l'é ël fium pì lungh ëd l'Asia e a l'é ël ters pì lungh dël mond, d'apress dël Ri dj'Amàsson e dël Nil.

Ël fium a l'é longh pì o men 6.300 kilòmeter (pì o men 4.000 mija) e a va da l'ossident ëd la Cin-a (provinsa ëd Qinghai) a l'orient ëd la Cin-a, fin a l'Océan Pacìfich. A l'é stàit considrà com la linia ëd division tra ël setentrion e ël meridion ëd la Cin-a. La siviltà cinèisa a l'é nassùa arlongh a le sue rive.

An sël fium a-i é na gran diga, ciamà la Diga dle tre gole, che a l'é un-a dle pì gròsse ant ël mond. Costa diga a forma un lagh motobin gròss.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Attrassion arlongh al fium Yangtze

Categorìa:Fium ëd l'Asia
Gussago

**Gussago** (*Gösàch* an dialèt bressan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 16.623 abitant , ant la provinsa ëd Bressia. As treuva ant la Fransacurta.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Coccoli (dal 27/06/2017).

## Sità gemelà
Gussago a l'é gemelà con:
*  Aliap, Sudan

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bressia
Cònica

Na **cònica** (dal grech κωνικαί) a l'é na curva ch'as peul oten-se tanme session pian-a d'un còno sircolar.

## Stòria
Le còniche a son ëstàite studià fin da l'antichità.
A-i é ch'i ch'a pensa che già Demòcrit a l'ancamin dël IV sécol aGC a fussa ocupasse 'd lor; tutun, conforma a la tradission, a sarìa stàit Menecmo (375 aGC anviron-325 aGC anviron) a antroduje ant ël tentativ d'arzòlve ël problema dla duplicassion dël cubo.
Comsëssìa, le còniche a l'han avù soa sistemassion completa ant l'euvra d'Apolòni (262 aGC anviron-180 aGC anviron).

Conica
Menecmo

Matemàtich.
**Menecmo** a l'era nassù dël 380 aGC anviron e a l'é mòrt dël 320 aGC anviron.

A l'era dissìpol d'Eudòss.
Conforma a la tradission, a l'é stàit chiel a antroduve le còniche, ant ël tentativ d'arzòlve ël problema ëd Delo dla duplicassion dël cubo.

Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël IV sécol aGC
Eliss

L**'eliss** a l'é la curva dël pian leu dij pont pr'ij quaj a l'é costanta la soma dle distanse da doi pont fissà ciamà *feu*.

## L'equassion cartesian-a
Pijoma n'arferiment ortogonal con ass dj'assisse la reta pr'ij feu e orìgin pont mesan dël segment determinà dai feu.
Parèj ij feu a arzulto avèj coordinà F(c,0) e F'(-c,0).
Ciamà P(x,y) ël pont genérich an sl'eliss, për la definission i l'oma che
:d(P,F)+d(P,F')=2a.
Dagià che
:d(P,F)= \sqrt{(x-c)^2+y^2} , d(P,F')= \sqrt{(x+c)^2+y^2} ,
a na ven l'equassion
: \sqrt{(x-c)^2+y^2} + \sqrt{(x+c)^2+y^2} =2a.
Për eliminé ij radicaj, as peul ancaminesse a isolene un:
: \sqrt{(x-c)^2+y^2} =2a- \sqrt{(x+c)^2+y^2} 
për peui elevé al quadrà:
:x^2+c^2-2cx+y^2=4a^2+x^2+c^2+2cx+y^2-4a \sqrt{(x+c)^2+y^2} .
An semplificand i otnoma
:a \sqrt{(x+c)^2+y^2} =a^2+cx.
Sòn a përmet ëd quadré n'àutra vira e oten-e
:(a^2-c^2)x^2+a^2y^2=a^2(a^2-c^2).
Dagià che
:d(F,F')b^2=a^2-c^2
e rivé a l'equassion
:b^2x^2+a^2y^2=a^2b^2.
An dividend ancor për a^2b^2 as oten l**equassion normal'' ëd l'eliss:
:<math> \frac{x^2}{a^2} + \frac{y^2}{b^2} =1</math>.
As peul noté donca che la curva a l'é simétrica rëspet a j'ass e a l'orìgin.
Peui, a resta contnùa ant ël [[retàngol]]
:<math>-a \leq x \leq a,-b \leq y \leq b</math>.
Le doe cobie ëd segment ëd longheur a e b determinà da j'[[ansem|antërsession]] ëd l'eliss con j'ass cartesian a son dit ij ''semiass'' ëd l'eliss; ij doi segment ëd longheur 2a e 2b a son j**ass* ëd l'eliss.
L'orìgin O a l'é ël *sènter*.<br />
Ij feu a resto an sl'ass magior; la distansa c da mincadun dij feu al sènter a l'é dita *distansa focal*.

Si un a buta a=b ant l'equassion ëd l'eliss a treuva l'equassion ëd la [[sirconferensa]]
:<math>x^2+y^2=a^2</math>.

== Ecentrissità e equassion polar==
L*'ecentrissità'' a mzura la forma, pì o meno slongà, ëd n'eliss.
A l'é definìa tanme ël rapòrt antra la distansa focal e ël semiass magior:
:e= \frac ca = \frac{ \sqrt{a^2-b^2} }a .
A l'é sempe un nùmer pì cit che 1.
Antlora l'equassion dl'eliss an coordinà polar a ven a avèj la forma
:r= \frac p{1+e \cos\theta } 
anté che l'orìgin a l'é fissà ant un dij feu.

Categorìa:Geometrìa
Vòlga

Ël **Vòlga** a l'é ël pì longh fium d'Euròpa.
An lenga russa a l'é ciamà *Волга*, an lenga tàtara a l'é ciamà *İdel*. 
Motobin ëd gent a lo vëddo com ël fium nassional ëd la Russia. 

## Përcors
Ël Vòlga a passa ant la part ossidental dël pais e  as campa ant ël Mar Caspi. 
Cheicun dij pì gròss lagh artifissiaj dël mond a son formà con cost fium.

## Statìstiche
A l'é longh 3.690 kilòmetr (2.293 mija) e a l'é ël cheur dël pì gross bassin fluvial d'Euròpa.

### Portá media mensil

Categorìa:Fium ëd l'Euròpa
Categorìa:Geografìa dla Russia
Helvella atra

## Helvella atra
### Descrission
La ***Helvella atra*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Helvellaceae, caraterisà da 'n capel (apotessi) a forma 'd **sela** o 'd **capel da prèive**, gròss 1-3 cm, 'd color nèir o gris scur . La surfassa a l'é seulia . La gamba a l'é àuta 2-4 cm, silìndrica, dël midem color dël capel . La carn a l'é fròla, con odor e savor nen particolar . Le spore a son elìtiche, bianche . A l'é stàita descrivùa dël 1794 dal micòlogh sudafrican Christiaan Hendrik Persoon .

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ùmid, dle vire ant l'erba, dle vire ant ij teren sabios, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa (dzortut an Italia, Fransa, Spagna) .

### Comestibilità

Sensa antëresse alimentar. A l'é nen comestìbil .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Helvella atra** J. König : Fr.
*[= *Helvella nigricans* Pers.]

Categorìa:Pissacan
Categorìa:Helvella
Morano Calabro

**Morano Calabro** a l'é un comun dla Calabria ëd 4.835 abitant , an provincia ëd Cosensa.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Francesco Di Leone (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Morano Calabro a l'é gemelà con:
*  Porto Alegre, Brasil

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Cosensa
Helvella confusa

## Un capel da prèive: Helvella confusa
### Descrission
La ***Helvella confusa*** a l'é un fonz ascomicet ëd la famija dle Helvellaceae. Ël capel (apotessi) a l'ha na forma 'd sela, con la surfassa da seulia a pòch rupìa, 'd color gris, gris-maròn o brun . La gamba a l'é bin dësvlupà, àuta 5-20 mm e larga 5-10 mm, da bianca a grisastra, con dle **còste o grinse motobin marcà** ch'a peulo monté fin-a an sël capel . La carn a l'é fròla, con odor che quaidun a dis ch'a arcòrda la fruta . Le spore a son elìtiche, gròsse 18-23 x 11-15 µm .

### Ambient
A chërs an sla tèra dij bòsch ëd conìfere, dzortut sota ij sapin (*Picea*) ma 'dcò sota malëzzo, sapin bianch o pin, soens ant le zòne montagnose e ant ij teren calcaros . A l'é na specie **ràira** e as treuva da magg a stèmber .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é considerà nen comestìbil e a venta nen cheuje përchè le specie d' *Helvella* a peulo esse tòssiche se mangià crùe . A peul esse confondùa con *Helvella leucomelaena*, ch'a l'ha la gamba pì dësvlupà e dle spore pì longhe .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Helvella confusa** Harmaja

Categorìa:Pissacan
Categorìa:Helvella
Categorìa:Figure da buté
Morano

***Morano*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Morano Calabro]]**, an provincia ëd Cosensa

* **[[Moran|Morano sul Po / Moran]]**, an provincia ëd Lissandria
Helvella ephippium

## Un capel da prèive: Helvella ephippium
### Descrission
La ***Helvella ephippium*** (an piemontèis **capel da prèive**) a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Helvellaceae. Ël capel (apotessi) a l'ha na forma tìpica a **sela** o a cadrega, con la surfassa da seulia a peilosa, color giaunastr o brun ciàir . A l'é nen separà da la gamba, ma a l'é confluent. La gamba a l'é àuta 2-5 cm e larga 0,3-1 cm, silìndrica, da bianca a crema, motobin veuida, e a dventa 'd color giaunastr con l'età . La carn a l'é fròla, sensa odor particolar, con gust un pòch amèr. Le spore a son elìtiche e seulie .

### Ambient
A chërs an sël teren ùmid dij bòsch, sia ëd conìfere che ëd latifeuje (dzortut sota rol, fò e castagné), da l'istà a l'otonn . A l'é na specie cosmopolita, trovà an Euròpa, América dël Nòrd, Giapon, Neuva Zelanda, e 'dcò an Còrsica . A l'é comùn an vàire region italian-e, comprèis ël Piemont.

### Comestibilità

Sensa antëresse alimentar. A l'é considerà nen comestìbil . La carn a l'é tròp cita e sensa savor, e a podrìa esse confondùa con d'àutre Helvella nen comestìbij o tòssiche . A l'é un fonz da studi për ij micòlogh, ma pa për la cusin-a .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Helvella ephippium** Lév.

Categorìa:Pissacan
Categorìa:Helvella
Santa Giustina in Colle

**Santa Giustina in Colle** a l'é un comun dël Véneto ëd 7.138 abitant , an provincia ëd Pàdoa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Federico Zanchin (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Santagiustinaincolle
Santa Giustina (omònim)

***Santa Giustina*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Santa Giustina]]**, an provincia ëd Belun

* **[[Santa Giustina in Colle]]**, an provincia ëd Pàdoa
Cassa a le strìe ëd Salem

La **cassa a le strìe** a l'é n'episòdi avnùit a Salem dël 1692.

La stòria a l'é ancaminà përchè dle fijëttin-e ch'a lesìo dle stòrie ëd masche a l'han chërdù d'esse anmascà 'dcò lor e a l'han acusà 'd sòn na veja fomna indian-a e d'àutre përson-e.
La stòria a l'é stàita chërdùa e la cissa a l'é spatarasse.
Ëd senten-e ëd përson-e, acusà d'esse 'd masche, a son ëstàite butà an përzon, disneuv a son ëstàite ampicà, d'un vej a l'han provocà la mòrt e doe përson-e a son mòrte an përzon, prima che l'ansigh as calmèissa.

Categorìa:Stòria american-a
Océan Antàrtich

L**'Océan Antàrtich** a l'é na paròla bastansa neuva an geografìa. Con cola paròla a s'antendo j'eve dl'Océan Atlàntich, dl'Océan Passìfich e ëd l'Océan Indian che a son antorn al continent ëd l'Antàrtide, passà ij sessanta grad ëd latitùdin Sud. Chèiche përson-e a ciamo cost océan l*'Océan Meridional*.

La surfassa total a l'é ëd 20.327.000 km², e la longheur ëd le còste a l'é ëd 17.968 km.

 

Categorìa:Océan
Guèra dij Pequot

La **guèra dij Pequot** dël 1637 a l'é stàita la prima guèra indian-a ant la stòria dla Neuva Anghiltèra.

J'indian Pequot a l'avìo massà un colon dla Virginia e John Endicott a l'ha marciaje contra con un còrp ëd soldà.
J'indian a l'han arfudà ëd consigné ij colpèivoj e Endicott a l'ha brusà doe ëd soe sità e crasà ij sò arcòlt.
An maj, na companìa d'anviron otanta òm bianch compagnà da apopré tërzent indian sò alià a l'han pijà 'd sorprèisa ij nemis an sò fòrt e a n'han massane pì che ses-sent, mach set a son riussì a scapé.

Chèich mèis pì tard n'àutra bataja a l'é stàita combatùa e ij Pequot a son ëstàit anientà.
Sò cap Sassacus a l'é scapà a New York con chèich partisan, ma a l'é stàit peui massà da un dij sò.

Categorìa:Guère
Categorìa:Stòria american-a
Ipérbol

L**'ipérbol** a l'é ël leu dij pont ant un pian pr'ij quaj a resta costanta la diferensa antra le distanse da doi pont fissà, ciamà ij *feu*.

## L'equassion cartesian-a
Fissoma un sistema ëd coordinà cartesian-e con l'ass dj'assisse an sla reta pr'ij feu e orìgin pont mesan antra ij doi feu.
Donca ij feu a resto dij pont ëd coordinà F(c,0),F'(-c,0).
As sërca ël leu dij pont P pr'ij quaj
:d(P,F)-d(P,F')=2a,
visadì
: \sqrt{(x-c)^2+y^2} - \sqrt{(x+c)^2+y^2} =2a.
An isoland un radical,
: \sqrt{(x-c)^2+y^2} =2a+ \sqrt{(x+c)^2+y^2} .
Alvand al quadrà i otnoma
:x^2-2cx+c^2+y^2=4a^2+x^2+2cx+c^2+y^2+4a \sqrt{(x+c)^2+y^2} .
An semplificand e an isoland ël radical restaje,
:-cx-a^2=a \sqrt{(x+c)^2+y^2} .
As peul torna alvesse al quadrà e semplifiché.
A resta
:(c^2-a^2)x^2-a^2y^2=a^2(c^2-a^2).
Dagià che d(F,F')>d(P,F)-d(P,F'), visadì c>a, i podoma scrive b^2=c^2-a^2.
L'equassion a dventa antlora
:b^2x^2-a^2y^2=a^2b^2.
An dividend për a^2b^2 i otnoma la *forma normal* ëd l'ipérbol
: \frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2} =1.
L'ipérbol a toca nen l'ass dj'ordinà e a ancreusia col dj'assisse ant ij pont ëd coordinà (0, \pm a).

Iperbol
Paràbola

La **paràbola** a l'é 'l leu dij pont dël pian ch'a l'han la midema distansa da 'n pont F, ciamà *feu*, e da na reta r, ciamà *diretris*, ch'a conten nen ël feu.

## L'equassion cartesian-a
Pijoma n'arferiment cartesian ortogonal con ass dj'ordinà la reta për ël feu e perpendicolar a la diretris e ass dj'assisse la reta paralela a la diretris, a mità dla distansa antra la diretris e ël feu.
Ciamoma p la distansa antra 'l feu e la diretris.

Si P(x,y) a l'é 'l genérich pont an sla paràbola, la condission dla defission as formalisa ant l'equassion
:y + \frac p2 = \sqrt{x^2 + \left(y- \frac p2 \right)^2} .
An alvand al quadrà,
:y^2+py+ \frac{p^2}4 =x^2+y^2-py+ \frac{p^2}4
e, semplificand,
:2py=x^2
o, ëd fasson equivalenta,
:y=ax^2,
andoa a= \frac 1{2p} .

### Antërsession con na reta
Për trové j'antërsession ëd na reta e na paràbola a venta arzòlve ël sistema ëd second gré formà da soe equassion.

Le rete d'equassion x=h, visadì cole paralele a l'ass dj'ordinà, a tajo la paràbola ant l'ùnich pont (real) ëd coordinà (h,ah^2).
Për j'àutre rete, un a treuva un sistema dla forma
: \left \{ \begin{array}{rcl} y & = & ax^2 \\ y & = & mx+n \end{array} \right .,
ch'a men-a a l'equassion arzolutiva
:ax^2-mx-n=0.
Costa equassion a peul avèj doe rèis reaj (reta ressianta), na rèis dobia (reta tangenta) o doe rèis complesse nen reaj (reta esterna).

## Propietà
Dagià che doe tangente a na paràbola a l'han mai l'istessa diression, tre tangente a formo sempe un triàngol.
La sirconferensa sirconscrita a 's triàngol a passa për ël feu dla paràbola.

Parabola
Piadena

**Piadena** (*Piadena* ëdcò ant ël dialèt local) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 3.570 abitant , ant la provinsa ëd Cremon-a.

## Përsonalità
* Mario Lodi, scritor e pedagogista, nassù a Piadena dël 1922

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ivana Cavazzini (dal 06/06/2016, dagià sìndich ëd Piadena dal 2014 al 2016 e sìndich ëd Drizzona dal 2004 al 2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Cremon-a
Heterosphaeria patella

## Heterosphaeria patella
### Descrission
La ***Heterosphaeria patella*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Helotiaceae, caraterisà da 'n còrp (apotessi) a forma 'd dischet o 'd copin-a, gròss 0,5-1 mm, 'd color brun giaunastr . A chërs an bocc . La surfassa interior (imenòfor) a l'é lusenta, la surfassa esterna a l'é dla midema tinta . La carn a l'é fròla, con odor e savor nen particolar . Le spore a son elìtiche, bianche . A l'é stàita descrivùa dël 1791 dal naturalista fransèis Jean Baptiste François Pierre Bulliard .

### Ambient
A chërs ëdzora a càuss e feuje mars d'erbe, ant ij pra e le zòne erbose, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie comun-a an Euròpa e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é tròp cit e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Heterosphaeria patella** (Tode : Fr.) Grev.

Categorìa:Heterosphaeria
Categorìa:Figure da buté
Hyalopeziza alni

## Un pissacan: Hyalopeziza alni
### Descrission
La ***Hyalopeziza alni*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Hyaloscyphaceae, caraterisà da 'n fonz (apotessi) a forma 'd dischet o 'd copin-a, gròss 0,2-0,5 mm, 'd color bianch o crema . La surfassa interior (imenòfor) a l'é lusenta, la surfassa esterna a l'é peilosa (con dij cit peil) . A chërs an grup, soens a senten-e . Le spore a son elìtiche, bianche . A l'é stàita descrivùa dël 1979 dal micòlogh danèis John Axelsen .

### Ambient
A chërs ëdzora al bòsch sensa scòrsa d'Alnus viridis (l'ontan vérd), ant ij bòsch ùmid e montagnos, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa (dzortut an Svessia, Finlandia, Norvegia) e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é tròp cit e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Hyalopeziza alni** E. Müller

Categorìa:Hyalopeziza
Categorìa:Figure da buté
Mario Lodi

Scritor e pedagogista italian.
**Mario Lodi ** a l'é nassù a Piadena ai 17 ëd fërvè dël 1922.

## Euvre prinsipaj
* Cipì (1961
* I Quaderni di Piadena (1962)
* C'è speranza se questo accade a Vho (1963)
* Il permesso (1968
* Il paese sbagliato (1970)
* Il corvo  (1971)
* Il lupo della prateria (1971)
* La strabomba (1971)
* Nonno Agostino (1971) 
* Il soldatino del pim pum pà (1972)
* Di Vittorio (1974)
* Gesù oggi (1974)]
* Insieme (1974
* L'archeologo (1976)
* Storia di un ergastolano (1976)
* Cominciare dal bambino (1977)
* I pastelli (1977) 
* La mongolfiera  (1978)
* Dall'alfabeto al libro (1979) 
* L'alfabeto (1979) 
* Mare mi piaci (1979) 
* (1980) Vecchi mestieri in Valpadana (1980)
* Ciao, teatro! (1982)
* Guida al mestiere di maestro (1982)
* La scuola e i diritti del bambino (1983)
* Bandiera (1985)
* I sentimenti nelle poesie (1986)
* La fantasia nelle poesie (1986)
* La natura nelle poesie (1986)
* La pace e la guerra (1986) 
* Bambini e cannoni (1987) 
* La strega (1987)
* Costituzione e ragazzi (1988)
* Il mistero del cane (1989)
* Stella azzurra (1989)
* Storie di adultibambini (1989)
* Carosello magico (1990)
* Storie di sassi (1990) 
* I diritti del bambino, dell'uomo e della natura (1991)
* Il mondo bambino (1991)
* Alberi del mio paese (1992)
* Fiabe dei bambini italiani (1993)
* La TV a capotavola (1994)
* La busta rossa (1996)
* Rifiuti. La lezione della natura (1996) 
* Alberi (1998)
* Il cielo che si muove (1998)
* I bambini della cascina (1999)
* La città sottosopra  (2000)
* A TV spenta. Diario del ritorno (2002)
* Il drago del vulcano e altre storie (2002)
* Il castagno (2004)
* Favole di Pace (2005)
* Il cielo che si muove (2006)
* Il pensiero di Brio (2006)

Lodi, Mario
Lodi, Mario
Hymenoscyphus repandus

## Un pissacan: Hymenoscyphus repandus

### Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.

### Ambient
A chërs dzortut ëdzora a càuss mars d'erba, ant l'ùmid.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Hymenoscyphus repandus** (W. Phillips) Dennis

Categorìa:Hymenoscyphus
Categorìa:Figure da buté
Hypoderma rubi

## Hyphoderma rubi
### Descrission
La ***Hyphoderma rubi*** a l'é un fonz basidiomicet peren dla famija dle Meruliaceae, caraterisà da 'n còrp resupinà (a chërs tacà al bòsch), 'd color bianch o crema . La surfassa a l'é seulia o finament rugosa . La carn a l'é mòla e fròla, bianca . Le spore a son bianche . A l'é stàita descrivùa dël 1870 dal micòlogh svedèis Elias Magnus Fries .

### Ambient
A chërs an dzora a rame e ramet mars ëd ronze (Rubus fruticosus), ant ij bòsch ùmid, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa (dzortut an Italia, Fransa, Spagna) .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é tròp dur e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Hypoderma rubi** (Pers. : Fr.) DC.

Categorìa:Hypoderma
Lachnellula wilkommii

## Un pissacan: Lachnellula wilkommii
### Descrission
La ***Lachnellula wilkommii*** a l'é un fonz ascomicet ëd la famija dle Lachnaceae, agent d'un-a dle pì greve maladìe dël malëzzo an Euròpa: ël **càncher européo dël malëzzo** . A l'é 'n patògen motobin rinomà për ij dan ch'a càusa e a l'é sogetà a quaranten-a an Canadà e Stat Unì . Ël fonz (apotessi) a l'é a forma 'd copin-a o 'd dischet, con na surfassa anterior 'd color giàun-arancion, mentre la part esterna a l'é bianca e motobin peilosa . A l'é gròss 1-4 mm e as peul vëdde dzortut ant l'invern e la prima, quand le condission ùmide a-j përmëtto ëd seurte an sj'erbo anfestà .

### Ambient
A chërs dzortut ëdzora a bòsch e branch ëd malëzzo europé (*Larix decidua*) viv, an provocand ëd càncher (chërsùe anforme) an sj'erbo . Le rame anfestà a meuiro, e se 'l càncher a riva a anteressé ël bion, l'erbo a meuir . A preferiss ij pòst ùmid e le valade, e a l'é pì frequent ant le piantagion fòra da l'ambient ëd montagna . A peul anfesté ëdcò ij malëzzo giaponèis, che però a son pì resistent, e dle vire ël Douglasia .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar . A l'ha gnun valor alimentar e a l'é conossù mach për sò ròl ëd patògen forestal. A l'é un dij pì studià për ij dann ch'a càusa a le foreste 'd malëzzo.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Lachnellula wilkommii** (Hartig) Dennis

Categorìa:Lachnellula
Canal ëd Suez

Ël **Canal ëd Suez** (Aràbich: قناة السويس, *Qanā al-Suways*, Anglèis: *Suez Canal*, Fransèis: *Le Canal de Suez*) a l'é un canal an Egit. A resta a ossident dël Sìnai (penìsola dël Sìnai). Ël canal a l'é longh 163 km (101 mija) e, ant ël pòst pì largh, a l'é largh 300 m (984 pé). As treuva tra Pòrt Said (*Būr Sa'īd*) an sël Mediterani, e Suez (*al-Suways*) an sël Mar Ross.
A l'é stàit fàit da na Companìa fransèisa. A l'é stàit ancaminà dël 1859 e a l'é stàit livrà dël 1869.
Dël 1956 a l'é stàit nassionalisà da Nasser.
Ël canal a l'é stàit sarà doe vire: la prima për pòch temp apress la nassionalisassion; la sconda, decidùa ant ël giugn 1967 coma rispòsta a l'atach israelian, a l'ha durà fin-a al 1975.

Tuti ij di a passo dal canal da le 40 a le 50 nav.

Categorìa:Egit
Dasyscyphella nivea

## Un pissacan: Lachnum niveum
### Descrission
Ël ***Lachnum niveum*** (ò Dasyscyphella nivea, segond le classìfiche) a l'é un cit fonz ascomicet dla famija dle Lachnaceae. A forma dij cussinèt motobin pìcit (0,5-3 mm ëd diàmeter), a forma 'd copin-a, con la surfassa esterior bianca e peilosa (da sì l'epitet "niveum", ch'a veul dì 'd fiòca). La part interna (disch) a l'é seulia e 'd color giaun crema ò òcra ciàir. A l'é motobin dlicà e a peul esse notà mach an sërcand con atension. A l'é caraterisà da le cite fiber ch'a lo quato, ch'a lo dan n'aspet cotonà.

### Ambient
A chërs an dzora a rame marse e pìcite aste 'd fò o rol, dzortut coj che a son mars ant ël sot-strà ùmid ëd la foresta. A l'é present an tut l'ann, ma as peul vëdde mej d'invern o d'inissi prima, quand che a-i é meno vegetassion ch'a lo stërma. A l'é un decompositor ch'a giuta a dësblé 'l bòsch. As treuva ant le zòne temperà d'Euròpa, comprèis ij bòsch piemontèis.

### Comestibilità

A l'ha **gnun anteresse alimentar**. A l'é tròp cit e sensa valor nutritiv, e a l'é considerà nen comestìbil. Soa carn a l'é fròla e a l'ha gnun odor particolar. A l'é 'n fonz da studi për micòlogh, ma pa për la cusin-a.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Lachnum niveum*** (R. Hedw. : Fr.) P. Karst.
*[= Dasyscyphus niveus (R. Hedw. : Fr.) Sacc.; Dasyscyphella nivea (R. Hedw. : Fr.) Raitv.]

Categorìa:Lachnum
Lachnum nidulum

## Un pissacan: Lachnum nidulum

### Descrission
Fonz a forma 'd copëtta, fin a 1 mm ëd diàmetr, a forma 'd dischet o ëd copa ancavà. Surfassa dë dzora seulia, brun-ocra-arancià; surfassa da fòra scura, quatà 'd peil brun-rossastr. Orl regolar, peilos. Carm motobin fròla, brunastra.

### Ambient
A chërs ëdzora a càuss d'erbe ch'a marso, a bocc o butà a file, da la prima a l'otonn.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Lachnum nidulum** (J.C. Schmid & Kuntze : Fr.) P. Karst.
*[= Dasyscyphus nidulus (J.C. Schmid & Kuntze : Fr.) Massee; Lasiobelonium nidulum (J.C. Schmid & Kuntze : Fr.) Spooner]

Categorìa:Lachnum
Categorìa:Figure da buté
Lasiobolus papillatus

## Lasiobolus papillatus
### Descrission
Ël ***Lasiobolus papillatus*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Ascobolaceae, caraterisà da 'n còrp (apotessi) a forma 'd dischet o 'd copin-a, gròss 0,5-1 mm, 'd color bianch o crema . A chërs an bocc . La surfassa interior (imenòfor) a l'é lusenta, la surfassa esterna a l'é dla midema tinta e peilosa . La carn a l'é fròla, con odor e savor nen particolar . Le spore a son elìtiche, bianche . A l'é stàit descrivù dël 1791 dal naturalista fransèis Jean Baptiste François Pierre Bulliard .

### Ambient
A chërs ëdzora a la drugia d'animaj (vache, cavaj, feje), sia sërvaj che domesti, a l'ùmid, ant ij pra e le pasture, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie comun-a an Euròpa e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é nen comestìbil .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Lasiobolus papillatus** (Pers. : Fr.) Sacc.

Categorìa:Lasiobolus
Ren

Ël fium **Ren** (*Rhein* an alman, *Rhin* an fransèis, *Rijn* an olandèis) a l'é un dij fium pì longh an Euròpa: a l'é longh 1.230 km, dont 883 km a son navigàbij.
Ël sò nòm a ven dal séltich "*renos*", ch'a vorìa dì "corent anrabià".
Ël Ren a l'é na via d'eva amportanta; motobin ëd marcansìe a son trasportà an sël Ren. La Val dël Ren a l'é ëdcò na region amportanta për la produssion dël vin.
Ël Ren a passa a travers dë Svìssera, Gërmania e  Olanda. A bagna, antra j'àutre, le sità ëd Basilea, Bonn, Colònia e Duisburg. 

Arlongh a-i son vàire castej, andova a vivìo ij Baron làder.

Ansema al Danubi a formava ël termo setentrional dl'Imperi Roman.


Figura:Rheinmuendung_im_Bodensee.jpg|Ël Ren a intra ant ël Lagh ëd Costansa
Figura:Chutes du rhin.jpg|Le cascade dël Ren a Schaffhausen
Figura:Rivieren 4.46933E 51.88083N.jpg|Ël Ren as campa ant ël Mar dël Nòrd, vist da lë spassi


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Fium dla Fransa
Categorìa:Fium dla Svìssera
Categorìa:Fium dl'Almagna
Lophodermium arundinaceum

## Lophodermium arundinaceum
### Descrission
La ***Lophodermium arundinaceum*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Rhytismataceae, caraterisà da 'n còrp (apotessi) a forma 'd cite struture nèire (0,5-1 mm) ch'a seurto da la surfassa . A chërs an dzora a càuss mars . Le spore a son elìtiche, bianche.

### Ambient
A chërs ëdzora al pé ëd cane marse ëd Fragmites (cana), da la prima a l'istà, ant le zòne ùmide . A l'é na specie comun-a an Euròpa e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é nen comestìbil .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Lophodermium arundinaceum** (Schrad.) Chevall.

Categorìa:Lophodermium
Lophodermium juniperinum

## Un pissacan: Lophodermium juniperinum

### Descrission
Fonz a forma 'd copëtta, da 0,5 a 1 mm, mes an drinta al vegetal, a forma d'elissi o 'd fus. Surfassa dë dzor seulia, gris-neir, com sira; surfassa da fòra seulia, neira. Carn com sira, scura.

### Ambient
A chërs a bocc ëdzora a feuje marse ëd zenèiver. Ij fonz a son butà alinià 'n sle feuje; da la prima a l'istà.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Lophodermium juniperinum** (Fr.) De Not.

Categorìa:Lophodermium
Categorìa:Figure da buté
Marcelleina persoonii

## Un pissacan: Marcelleina persoonii

### Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.

### Ambient
A chërs ëdzora al teren ùmid e sabios, soens vzin a l'eva, tra mofe e erbe.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Marcelleina persoonii** (P. Crouan & H. Crouan) Brumm.

Categorìa:Marcelleina
Categorìa:Figure da buté
Heyderia abietis

## Heyderia abietis
### Descrission
La ***Heyderia abietis***  a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Helotiaceae, caraterisà da 'n còrp (apotessi) a forma 'd dischet o 'd copin-a, gròss 0,5-1 mm, 'd color giaunastr . A chërs an bocc . La surfassa interior (imenòfor) a l'é lusenta, la surfassa esterna a l'é dla midema tinta . La carn a l'é fròla, con odor e savor nen particolar . Le spore a son elìtiche, bianche . A l'é stàita descrivùa dël 1870 dal micòlogh svedèis Elias Magnus Fries .

### Ambient
A chërs ëdzora a pin-e e branch ëd conìfere (sapin, pin), ant ij bòsch ùmid, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa (dzortut an Italia, Fransa, Spagna) .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é tròp cit e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Heyderia abietis** (Fr : Fr.) Link

Categorìa:Heyderia
Melastiza contorta

## Un pissacan: Melastiza contorta

### Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.

### Ambient
A chërs an sël teren dij bòsch ëd Picea, tra la mofa e j'ujëtte.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Melastiza contorta** (Massee & Crossl.) Spooner & Y.J. Yao
*[= Melastiza scotica Graddon]

Categorìa:Melastiza
Categorìa:Figure da buté
Mitrophora fusca

## Na pongòla: Mitrophora fusca
### Descrission
La ***Mitrophora fusca*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Morchellaceae, caraterisà da 'n capel a forma 'd con-i o 'd ciòca, àut 5-10 cm, con la surfassa a **celëtta** (alveolà), con célule a forma 'd romb, disposte an file verticaj . La colorassion a va dal gris al brun scur . La gamba a l'é àuta 5-10 cm, bianca, con na surfassa finament farinosa . La carn a l'é bianca, fròla, con odor e savor dlicà . Le spore a son elìtiche, giaune . A l'é stàita descrivùa dël 1799 dal mìcòlogh sudafrican Christiaan Hendrik Persoon .

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ùmid, a la prima (da mars a magg) . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa (dzortut an Italia, Fransa, Spagna) .

### Comestibilità

**Comestìbil**, ma mach dòp na **cotura** (almanch 15-20 minùt) për eliminé le sostanse tòssiche . A l'é un dij pì bon fonz, da tajé a fëtte e feje an pèila con euli e aj . A l'é motobin ràir e a l'é protegiù an chèiche region .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Mitrophora fusca** (Pers.) Lév.
*[= *Morchella fusca* Pers.]

Categorìa:Mitrophora
Categorìa:Figure da buté
Canal ëd Panamà

Ël **Canal ëd Panamà** (an spagneul: *Canal de Panamá*) a l'é na via d'eva artifissial longa 82 km ch'a traversa l'istm ëd Panamà për gionté l'Océan Atlàntich (Caràib) con l'Océan Passìfich . A l'é un-a dj'euvre d'ingegnerìa pì amportante dël sécol XX e a l'é stàit diciarà un-a dle Set Meravije dël Mond Modern da l'American Society of Civil Engineers .

## Geografìa e spessìfiche técniche
Ël canal a l'é longh 82 km (51 mija) e a deuvra un sistema ëd **saraje** për superé ij dislivej . Le saraje originaj a l'han dle dimension ëd 33,53 m (110 pé) ëd larghëssa e 320 m (1.050 pé) ëd longhëssa, e a servo për aussé le nav ëd 26 méter (85 pé) an sël livel dël mar, fin al Lagh Gatún, un lagh artifissial creà an sbarand ël fium Chagres .

La navigassion ant ël canal a ciama anviron 8-10 ore e minca nav a deuv avèj un pilòta specialisà dla Panama Canal Authority ch'a la guida për tut ël percors .

## Stòria dla costrussion
L'idèja d'un passagi antra ij doi océan a l'é veja dël sécol XVI: dël 1513 l'esplorator Vasco Núñez de Balboa a l'ha travërsà l'istm për prim . Dël 1534 l'imperador Carl V a l'ha ordinà në studi, ma a l'han considerà l'euvra tròp difìcila .

La costrussion a l'é ancaminà dël 1881 për euvra dla Fransa, sota la diression ëd Ferdinand de Lesseps, l'istess ch'a l'avìa fàit ël Canal ëd Suez . Ël proget fransèis a l'é falì dël 1889 për via dij problema d'ingegnerìa e dzortut dle maladìe (frev giàuna, malaria) ch'a l'han massà pì 'd 20.000 ovrié .

Dël 1904 jë Stat Unì a l'han pijà 'l proget, dòp avèj sostenù l'indipendensa ëd Panamà da la Colombia dël 1903 . Con ël Tratà Hay-Bunau-Varilla, jë Stat Unì a l'han otnù la sovranità an sla *Zòna dël Canal*. La costrussion american-a a l'ha dovrà des agn e a l'é costà 375 milion ëd dòlar, con 5.600 ovrié mòrt . Ël canal a l'é stàit inaugurà ël 15 d'ost dël 1914 .

## L'espansion dël 2016
Ai 3 dë stèmber dël 2007 a son ancaminà dij travaj për slarghé ël canal, aprovà con un referendum dël 2006 . L'espansion, finìa dël 2016, a l'ha giontà na tersa fila ëd saraje pì grande (55 m ëd larghëssa e 427 m ëd longhëssa), ch'a përmëtto ël passagi dle nav *Neopanamax*, tre vòlte pì gròsse che prima .

## Gestion atual
Con ij Tratà Torrijos-Carter dël 1977, la gestion dël canal a l'é passà progressivament a Panamà, fin-a al control total dël 31 dë dzèmber 1999 . Ancheuj a l'é gestì da la Panama Canal Authority (ACP), n'agensìa autònoma dël govern ëd Panamà. Al di d'ancheuj, pì o men 13.000-14.000 nav a lo traverso minca ann, e jë Stat Unì a son ël pì grand utilisator, seguità da Cin-a . Dël 2024 a l'é stàit stabilì che fin a 36 nav al di a peulo passeje .

## Curiosità
Da già che l'istm ëd Panamà a l'ha na forma a S, l'intrada an sl'Océan Passìfich a l'é a orient ëd l'intrada an sl'Atlàntich, pròpi al contrari ëd lòn ch'as pensa normalment .

Categorìa:Panamà
Dialèt andalus

## Pais andoa a l'é parlà
Ël **dialèt andalus** a l'é un dialèt dla lenga spagneula.
A l'é parlà dzoratut an Andalusìa e 'dcò an Estremadura, ant na part ëd la Region ëd Murcia, a Gibiltèra, Ceuta e Melilla.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **dialèt andalus** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe ibériche
***** lenghe spagneule
****** lenga spagneula

Categorìa:Lenghe romanze
Vallermosa

**Vallermosa** (*Bidda Ermosa* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 2.009 abitant , an provincia ëd Càliari.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sergio Catta (dal 29/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Sinopoli

**Sinopoli** a l'é un comun dla Calabria ëd 2.223 abitant , an provincia ëd Res ëd Calabria.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luigi Chiappalone (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Res ëd Calabria
Anin Molin Pradel

Poetëssa an lenga piemontèisa e pitris.
**Anin Molin Pradel Rabino** (dont lë stranòm a l'era **Anin**) a l'era nassùa dël 1921 e a l'é mòrta dël 1999.

## Euvre prinsipaj
### Poesìa
**Vers ël seren* (Turin, 1996)

### Pitura
* *Fior ëd montagna* (euli su seda)

Molinpradel, Anin
Molin Pradel, Anin
John Coltrane

Mùsich.
**John William Coltrane** a l'era nassù a Hamlet, ant la Carolin-a dël Sud, ai 23 dë stèmber dël 1926 e a l'é mòrt a New York ai 17 ëd luj dël 1967.

## Euvre prinsipaj
**A Love Supreme* (1965)
**Meditations*
**Kulu Sé Mama*

Coltrane, John
Bernard Haller

Umorista.
**Bernard Haller** a l'era nà a Gëneva ai 5 dë dzèmber 1933, an na famija rica ch'a l'é peui ruinasse durant la sconda guèra mondial.
A 7 agn a l'ha ancaminà a fé d'esercissi ëd dission con soa magna, ch'a l'era professorëssa d'art dramàtica.
A scòla a l'avìa capì ch'a podìa scampé dai pì fòrt an fasendje rije.

Apress la maduridà, a l'ha ancaminà djë studi an veterinaria, ma a l'ha chitaje përchè a l'avìa nen ëd sòld.
A travajava da 'n bisotié e ant l'istess temp a fasìa dël teatro.
A l'ha fondà un cabaret a Gëneva, peui a 22 agn a l'é partì për sërché boneur a Paris.
A l'ha dovù speté scasi quìndes agn prima ëd conòsse ël sucess.
Dël 1971 a l'ha fàit sò prim ëspetàcol da sol al teatro dla Michodière.

Plà, con dij grand euj bleu, soa comicità as basava ansima a 'n barbojament vorsù, sò nervosism e ij trabucèt dël lengage, coma an *Coco le concasseur de cacao*, na senëtta an sj'aliterassion.

Soa mèj época a l'é stàita cola dj'agn 1970 e l'ancamin dij 1980.
Apress a l'é dedicasse pì che àutr a fé l'ator.
Dël 1991 a trionfa an *Fregoli* a Chaillot.

A l'ha ëdcò arsità al cine, an *Max mon amour* ëd Nagisa Oshima (1985), *Bonjour l'angoisse* ëd Pierre Tchernia (1987), *Les poupées rousses* ëd Cédric Klapisch (2005), *Coup de sang* ëd Jean Marboeuf (2005).
A l'ha ëdcò travajà a la television; tra l'àutr, a fasìa un-a dle vos dël can Pollux an *Le manège enchanté*, na trasmission për masnà motobin ëscotà.

Bernard Haller a l'é mòrt a Gëneva ai 23 d'avril dël 2009 ëd na maladìa ai polmon.

Haller, Bernard
Mollisia cinerea

## Mollisia cinerea
### Descrission
La ***Mollisia cinerea*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Dermateaceae, caraterisà da 'n còrp (apotessi) a forma 'd dischet o 'd copin-a, gròss 0,5-1 mm, 'd color gris . A chërs an bocc . La surfassa interior (imenòfor) a l'é lusenta, la surfassa esterna a l'é dla midema tinta . La carn a l'é fròla, con odor e savor nen particolar . Le spore a son elìtiche, bianche.

### Ambient
A chërs ëdzora a càuss e feuje mars ëd erbe, ant ij pra e le zòne erbose, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie comun-a an Euròpa e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é tròp cit e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Mollisia cinerea** (Batsch : Fr.) P. Karst.

Categorìa:Mollisia
Atri

**Atri** a l'é un comun dl'Abruss d' 11.338 abitant , an provincia ëd Téramo.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gabriele Astolfi (dal 15/04/2008).

## Anliure esterne

* Sit istitussional 

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Téramo
François-René de Chateaubriand

Scritor an lenga fransèisa e òm polìtich.
Ël viscont **François-René de Chateaubriand** a l'era nassù a Saint-Malo ai 4 dë stèmber dël 1768 e a l'é mòrt a Paris ant ël luj dël 1848.

A l'avìa emigrà an Anghiltèra e viagià an Mérica.

## Euvre prinsipaj
* *Essai sur les révolutions* (1797)
* *Atala* (1801)
* *René* (1802)
* *Génie du Christianisme* (1802)
* *Les Martyrs* (1809)
* *Mémoires de ma vie* (1809)
* *Itinéraire de Paris à Jérusalem* (1811)
* *De Buonaparte et des Bourbons* (1814)
* *Les aventures du dernier des Abencérages* (1826)
* *Les Natchez* (1826)
* *Voyage en Amérique* (1827)
* *Vie de Rancé* (1844)
* *Mémoires d'Outre-Tombe* (1848)

Chateaubriand, François-René de
Chateaubriand, François-René de
Chateaubriand, François-René de