open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mergus albellus

## == Mergus albellus
### Descrission
Ël ***Mergus albellus*** (pëscarin) a l'é 'l pì cit dij smergh (géner *Mergus*), longh 38-44 cm, con n'aliura ëd 56-69 cm e un pèis ëd 450-750 g (ij mas-cc a son pì gròss dle fumele). A l'é 'n tufador motobin bon, adatà a la pësca për sò bech sarà .

Ël **mas-cc** an livrea nussial a l'é inconfondìbil: a l'ha la testa e 'l còl bianch con dë scaje nèire, e la part superior dël còrp nèira con dë strìe bianche. L'ala a l'é nèira con na larga banda bianca. La **fumela** a l'é gris brun, con la testa e la gola rossastre, e 'l mantel gris. Ij giovo a smijo a la fumela . Sò crij a l'é un "krr" o "krr-krr" raucc, dzortut an vòl .

### Ambient
A nidìfica ant ij bòsch ëd conìfere e latifeuje dle region setentrionaj, davzin a lagh, fium e torbiere, andoa a fà 'l nil ant le cavità dj'erbo (soens dij pich). D'invern a migra ant le zòne temperà e as treuva ant j'eve d'eva dossa (lagh, stagn, fium) e, men soens, an sle còste. A l'é **gregari** d'invern e a forma dë strop . A mangia dzortut pess (fin a 6-10 cm) e inset aquàtich.

### Distribussion
A nidìfica ant le region setentrionaj dl'Euròpa e dl'Asia, da la Scandinavia e la Russia fin-a a la Siberia oriental (fium Kolyma). Le popolassion a son **migratris** e a passo l'invern ant l'Euròpa sentral e meridional, ant l'Asia meridional (fin-a al Pakistan e al Giapon) e an chèiche zòne dl'Àfrica dël Nòrd. An Italia a l'é 'n migrant e invernant regolar, dzortut ant la Pian-a Padan-a e ant le lagune costiere. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Mergus albellus*** L., 1758

Categorìa:Mergus
Mergus serrator

## Mergus serrator
### Descrission
Ël ***Mergus serrator*** (pëscaròt) a l'é n'osel ëd la famija dj'Anatidae, pì cit dlë smergh gròss (*Mergus merganser*) ma pì gròss dlë smergh cit (*Mergus albellus*). A l'é longh 52-58 cm, con n'aliura ëd 67-86 cm e a peisa an tra 800 e 1.300 g (ij mas-cc a son pì gròss dle fumele). A l'é caraterisà da 'n bech longh e sutil con ij bòrd sarà, adatà për ciapé ij pess.

Ël **mas-cc** an livrea nussial a l'ha la testa e la part superior dël còl nèire con arfluss verd, e na **crësta dobia** caraterìstica . A l'ha la gola e 'n colarin (anel) bianch, la part inferior dël còrp bianca con ël pét e ij fianch strià 'd nèir . L'ala a l'é nèira con na gròssa banda bianca . La **fumela** a l'é gris brun, con la testa e la gola rossastre e na crësta pì curta. Ij giovo a smijo a la fumela . Sò crij a l'é un "krr" o "krr-krr" caraterìstich .

### Ambient
A nidìfica ant le region setentrionaj, davzin a lagh e fium d'eva dossa e ant le zòne costiere, andoa a fà 'l nil an sla tèra stërmà ant la vegetassion o ant ij përtus. D'invern a migra ant le zòne temperà e as treuva dzortut an sle còste, ant j'estuari, le lagun-e e ij lagh d'eva salmastra. A l'é **gregari** d'invern . A mangia dzortut pess (fin a 15 cm), ma 'dcò crostassé, verm e inset aquàtich.

### Distribussion
A nidìfica ant le region setentrionaj dl'América dël Nòrd, dl'Euròpa e dl'Asia. A passa l'invern ant le zòne temperà dël sud dël Canadà, djë Stat Unì, dl'Euròpa meridional, e ant l'Asia sud-ossidental. An Italia a l'é 'n migrant e invernant regolar, dzortut ant le lagun-e nòrd-adriàtiche e an sla còsta toscan-a. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Mergus serrator*** L., 1758

Categorìa:Mergus
Netta rufina

## Netta rufina

### Descrission
La **Netta rufina** a l'ha na bela testa barossa, a-j piaso j'eve bastansa përfonde con dle cane e vegetassion d'antorn. A l'é caraterìstica soa posission drita ant l'eva. A mangia dij vegetaj com feuje e reis ëd piante da eva, pi da rair dle babòje o autre bëstiëtte. A fà ël nil ant ij busson davzin a j'eve ch'a frequenta, an cit përtus ant la tèra, anté a fà da eut a des euv. Fòra dël temp ëd la riprodussion, a-j pias la companìa e a viv an trop.

### Ambient
D'apress d'un temp anté a l'era stait an diminussion, adess a smija an chërsita an Europa, parej d'autre anie tufatris.

### Distribussion
A së spòsta an migrassion parsial an vers ël meridion o, se l'areal a l'é già meridional, a passa l'invern an zòna o a së spòsta an Asia.


File:Female Red-crested Pochard 800.jpg|Na fumela
File:Netta rufina m.jpg|Un mas-cc
Netta rufina MHNT.ZOO.2010.11.20.2.jpg |J'euv


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Netta rufina* (Pallas, 1773)

Categorìa:Netta
Categorìa:Anie
Oxyura leucocephala

## Oxyura leucocephala
### Descrission
La ***Oxyura leucocephala*** (ania rusnenta) a l'é n'osel acquàtich dla famija dj'Anatidae, un-a dle pì cite anie d'Euròpa . A l'é longa 43-48 cm, con n'aliura ëd 62-70 cm e a peisa an tra 500 e 800 g . A l'ha 'n còrp ariond, na coa longa e drita, e un bech gròss e bleu. Ël **mas-cc** an livrea nussial a l'ha la testa bianca con na **calòta nèira**, la gola nèira, e 'l còrp brun rossastr . La **fumela** a l'é gris brun, con la testa pì ciàira e na banda scura travers j'euj . Ij giovo a smijo a la fumela . A l'é 'n tufador përfet .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva bassa: lagh, stagn, palud e salin-e, con vegetassion s-ciasse . A nidìfica an sle rive, an sij pé dle cane, e a duverta 6-10 euv . A mangia dzortut piante aquàtiche, inset e cit crostassé. A l'é **migrator** .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Euròpa meridional (Spagna, Italia, Balcan), ant l'Asia sentral e ant l'Àfrica dël Nòrd . An Italia a l'é 'n nidificant ràir, con poche cobie ant la Sardëgna e an Sicilia . A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I) . A l'é classificà **an perìcol d'estinsion** (EN) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Oxyura leucocephala** ((Scopoli, 1769)

Categorìa:Oxyura
Categorìa:Anie
Christian Morgenstern

Poeta e scritor an lenga alman-a.
**Christian Morgenstern** a l'era nassù a Mùnich ëd Baviera ël 6 ëd magg dël 1871 e a l'é mòrt ambelelà ël 31 ëd mars dël 1914.

## Euvre prinsipaj
* *In Phanta's Schloss*, 1895
* *Auf vielen Wegen*, 1897
* *Ich und die Welt*, 1898
* *Ein Sommer*, 1900
* *Und aber ründet sich ein Kranz*, 1902
* *Galgenlieder*, 1905
* *Palmström, Korf und Palma Kunkel*, 1906
* *Melancholie*, 1906
* *Einkehr*, 1910
* *Ich und Du*, 1911
* *Wir fanden einen Pfad*, 1914

Morgenstern, Christian
Morgenstern, Christian
Basìlica ëd Marìa Ausiliatris

La **basìlica 'd Marìa Ausiliatris** as treuva a Valdòch, a Turin.
Soa costrussion a l'é ancaminà dl'avril 1865 e a l'é stàita consacrà ij 9 ëd giugn dël 1868.
A l'é stàita vorsùa da Don Bòsch, séguit a 'n seugn ch'a l'avìa fàit ant ël 1844.

Gallery Slideshow

Categorìa:Cese ëd Turin
Leonardo Fibonacci

Matemàtich.
**Leonardo da Pisa** dit **Fibonacci**, visadì fieul ëd Bonaccio, a l'era nassù a Pisa anviron dël 1180 e a l'é mòrt ambelelì anviron dël 1250.

Sò pare a l'era ampiegà dla Repùblica ëd Pisa a la dogan-a ëd Béjaïa, an Algerìa.
Da là, a l'ha fàit ven-e sò fieul, përchè a studièissa ij procediment aritmétich dovrà da j'Àrabo e ch'a vnisìo motobin a taj ant ël comersi.
Ël giovo tutun a l'é nen limitasse mach a la part comersial, ma a l'ha possà ij sò studi matemàtich motobin anans, con ëd but teòrich, an riussend a vnì padron ëd la matemàtica clàssica sia a travers dle rielaborassion àrabe che a contat diret con le sorgiss antiche.
Apress avèj comersià e viagià për tut ël Mediterani, a l'é stabilisse a Pisa.

Soa granda euvra *Liber abbaci* a l'é dël 1202 (sconda edission dël 1228); l'àutra soa euvra fondamental, *Practica geometriae*, a l'é dël 1223.
Ant ël *Liber abbaci* a l'é smonù ël neuv sistema posissional dë scritura dij nùmer, con ël nùmer zero (paròla ch'a veul dì *veuid*), e as mostra coma fé ij cont con cost sistema.

Tra l'àutr, Fibonacci a l'ha proponù ël valor 3,1418 për ël nùmer π.

## A pòrto sò nòm
* Associasson dj'amis ëd Fibonacci
* Sequensa ëd Fibonacci

## Euvre
L'euvra ëd Fibonacci a l'é stàita conossùa dal mond matemàtich mersì a n'edission dij sò scrit an doi gròss volum dovùa al prinsi Baldassarre Boncompagni Ludovisi.
* **Liber abaci** (1202)
A l'é formà da quìndes capìtoj ch'a rësguardo dij problema aritmétich aplicà a 'd chestion pràtiche e ëd transassion comersial.
* **Practica geometriae** (1223)
A l'é partagià an set capìtoj e a conten un grand nùmer ëd problema ëd geometrìa aplicà a plance pian-e e sòlide.
A constituiss la prima aplicassion ëd l'àlgebra a la geometrìa.
* **Liber quadratorum** (1225)
Cost'euvra, considerà fin-a a antlora spërdùa, a l'é stàita artrovà, an na còpia dël sécol ch'a fa XVI, da Boncompagni ant la Bibioteca ambrosian-a.
A l'é dedicà a Federich II e a l'é formà da vint proposission.
* **Flos super solutionibus quarundom questionum ad numerum et ad geometricam vel ad utrumque pertinentium**
Na colession d'arzolussion a dij problema ch'a l'avìo smonuje.
* **De modo solvendi avium et similium**
* **Libro dei mercanti di minor guisa**
An dzorpì, Fibonacci a l'é autor d'un coment al lìber X d'Euclid.
A l'ha ëdcò scrivù na litra, mandà al filòsof Teodòr dla cort ëd Federich II, dzora a doi problema, un d'àlgebra, l'àutr d'àlgebra geométrica.

Fibonacci, Leonardo
Mergus merganser

## Mergus merganser
### Descrission
Ël ***Mergus merganser*** a l'é la pì gròssa dle anie dël géner *Mergus*. A l'é longh 58-72 cm, con n'aliura ëd 78-97 cm e a peisa an tra 0,9 e 2,1 kg, con ij mas-cc legerment pì gròss dle fumele .

Ël **mas-cc** a l'ha 'n piumagi motobin caraterìstich: la testa e la part superior dël còl a son nèir-verde con arfluss metalisà, la part inferior (pét e pansa) a l'é bianca con na nuansa reusa . La schin-a a l'é nèira e j'ale a son bianche con le piume primarie nèire, an creand un contrast vistos an vòl. La caraterìstica pì amportanta a l'é 'l **bech longh e sutil, color ross viv con ij bòrd tajent**, adat për ciapé ij pess . Le piòte a son rossastre.

La **fumela** a l'é grisa con la testa e 'l cupiss 'd color castan ross, e na **crësta curta** daré dla testa. La gola e la part inferior dël còl a son bianche . Ël bech a l'é rossastr ma pì smòrt che col dël mas-cc. Ij giovo a smijo a la fumela ma a l'han na strìa bianca an tra l'euj e 'l bech .

### Ambient
A viv dzortut an sl'eva dossa e ciàira: lagh, fium, torent e ri, an region forestaj, ma d'invern as peul trovesse 'dcò ant j'estuari e ant le baje marin-e . A l'é 'n **pëscador** përfet e a cassa an picà sota eva, an dovrand ij sò euj për vëdde le prede . A mangia dzortut pess, ma 'dcò crostassé, verm e inset aquàtich . A nidìfica ant le cavità dj'erbo vej (soens ij përtus dij pich), e a duverta 6-17 euv, che la fumela a cheuv për 28-35 di .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'emisfer setentrional, con tre sot-specie: *M. m. merganser* an Euròpa e Asia setentrional, *M. m. orientalis* ant l'Asia sentral e *M. m. americanus* an América dël Nòrd . Le popolassion dël nòrd a son **migratris** e a passo l'invern pì a sud; cole dle region temperà a son pì **sedentarie** . An Italia a l'é present com visitator invernal, dzortut ant la Pian-a Padan-a e an sle còste, ma a l'é nen comun. A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN, con na propolassion mondial stimà an 1,7-2,4 milion d'individuaj.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Mergus merganser*** L., 1758

Categorìa:Mergus
Palass Peleta (Ast)

Ël **Palass Peleta** as treuva an Ast, antra contrà Natta e contrà Milliavacca. A l'é stàit sicurament costruì ant ël sécol che a fa XIV, ën stil gòtich. A l'era proprietà dla famija dij Peleta, ch'a l'avìa d'àutri palass an sità.

peleta
Liguria

La **Liguria** a l'é na region dël nòrd-òvest dl'Italia.
Sò cap-leu a l'é Génoa.
A l'é la tersa region pì cita për estension (5.416 km²) e a conta 1.550.640 milion d'abitant.

## Geografìa
A confin-a a nòrd con ël Piemont e l'Emilia-Romagna, a òvest con la Fransa e a est con la Toscan-a.
A sud a l'é bagnà dal Mar Ligurin.
Bele che la region a sia davsin al mar, a l'é motobin montan-a: el 34,9% dla region a l'é fait da colin-e e 'l 65,1% da brich. 

## Sità e provinse

La Liguria a l'ha 4 provinse:
* Génoa (GE)
* Imperia (IM)
* Savon-a (SV)
* La Spessia (SP)

## Aministrassion
Ël President dla Region a l'é Giovanni Toti (dal 11/06/2015).

## Anliure esteriore
* Sit istitussional
Anthropoides virgo

## Anthropoides virgo
### Descrission
La ***Grus virgo*** (grua damisela) a l'é la pì cita dle grue . A l'ha na longhëssa ëd 85-100 cm, n'aliura ëd 155-180 cm e a peisa 2-3 kg . La part superior dël còrp a l'é gris, la testa e 'l còl a son nèir, con na strìa longa bianca daré a j'euj e 'n piumage longh e nèir ch'a pend an sël pét . L'iris a l'é ross, ël bech a l'é gris verd, le piòte a son nèire .

### Ambient
A viv ant le zòne duverte e stëplà, dzortut an sle pasture e ij pra, sempre davzin a l'eva . A fà 'l nil an tèra, ant na depression dël teren, e a duverta 1-2 euv . A mangia materia vegetal, verm, inset, lumasse, laserde e cit mamìfer . A l'é 'n gran migrator e a forma dë strop gròss, fin-a 'd 20.000 individuaj, për viagé .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Asia sentral, dal Mar Nèir a la Mongòlia e a la Cin-a nòrd-oriental, con cite popolassion an Turchìa . A passa l'invern ant l'Àfrica orientala e austral e ant l'Asia meridional (India, Pakistan) . A l'é considerà na specie amportanta ant la cultura indian-a, andoa a l'é ciamà *koonj* . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Anthopoides virgo*** L., 1758

Categorìa:Anthopoides
Categorìa:Grùe
Aquila clanga

## Aquila clanga

### Descrission
L**'Aquila clanga** (aghia, òja, n'àquila) an vòl a smija tuta nèira con gran ale e la coa curta. Për cassé as campa giù an pichià për ciapé cit mamìfer ma 'dcò osej com anie e pole da eva. A fà 'l nil dzor ëd piante aute an fasend na strutura larga pien-a ëd feuje e autra ròba còtia. A fà doi euv.

### Ambient
J'ambient preferì a son lagh e fium con dle foreste ant le visinanse.

### Distribussion
As riproduv dzortut an Russia e Polònia. A va a passé l'invern an Asia o Àfrica, ma 'dcò an Euròpa meridional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Aquila clanga** (Pallas, 1811)

Categorìa:Aquila
Categorìa:Aghie
Aythya nyroca

## Aythya nyroca
### Descrission
La ***Aythya nyroca*** (morëtton) a l'é n'osel acquàtich dla famija dj'Anatidae, un-a dle pì cite e ràire dle morëtte. A l'é longa 38-42 cm, con n'aliura ëd 63-67 cm e a peisa an tra 500 e 800 g. Ël **mas-cc** an livrea nussial a l'ha 'n piumagi brun rossastr (color tabach), con la testa pì scura, la gola ciàira e l'iris bianch (caraterìstica amportanta) . Lë specc (la banda an sla part interna dl'ala) a l'é bianch, bin visìbil an vòl . La **fumela** a l'é pì smòrta, con l'iris giaunastr . Ij giovo a smijo a la fumela ma a l'han ël bech pì scur. Sò crij a l'é un "krr" raucc.

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva bassa e con vegetassion s-ciasse: lagh, stagn, palud, risere e lagun-e. A nidìfica an sle rive, an sij pé dle cane, e a duverta 6-11 euv . A mangia dzortut piante aquàtiche (smens, feuje) e 'dcò inset, crostassé, verm e mòlusch. A l'é **migrator**: le popolassion dël nòrd e dl'est a migro a sud, cole dël Mediterani a son parsialman sedentarie.

### Distribussion
A nidìfica ant l'Euròpa sud-oriental e sentral, ant l'Asia sentral e ant l'Àfrica nòrd-ossidental. La popolassion mondial a l'é stimà an 50.000-100.000 adult e a l'é an declin. An Italia a l'é 'n migrant e invernant ràir, con poche cobie nidificante (8-20) ant la Pian-a Padan-a e ant la Sardëgna. A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I). A l'é classificà **Near Threatened** (NT) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Aythya nyroca** Güldenstädt, 1770

Categorìa:Aythya
Categorìa:Anie
Antonio Valente

Nassù a le Frere ij 6 ëd fërvé dël 1913, **Antonio Valente**, përvòst ëd Casalgrass, a l'é l'autor dël volum *...na cosa bischin-a e biscòsa...*, n'arcòlta ëd 111 andvinaje piemontèise ilustrà.
A l'é mòrt ij 15 d'ost dël 1989 ant la Ca dël Clero a Pancalé.

Valente, Antonio
Valente, Antonio
Charadrius dubius

## Charadrius dubius
### Descrission
Ël ***Charadrius dubius*** (coré cit) a l'é un cit limìcol dla famija dle Charadriidae, longh 14-15 cm, con n'aliura ëd 42-48 cm e un pèis ëd 30-48 gram . A l'ha la part superior gris-brun-a e la part inferior bianca, con na banda nèira an sël còl ch'a lo sirconda . La front a l'é bianca, con na mascra nèira dantorn a j'euj e dzora a-i é 'n ciàir anel orbital giaun, caraterìstica che a lo diferensa dal coré gròss . Ël bech a l'é curt e nèir, le piòte a son color carn .

### Ambient
A viv an sle rive sabiose e giairose dij fium e lagh d'eva dossa, ant le cave 'd giaira, j'ambient duvert con pòca vegetassion . A s'adata 'dcò a d'ambient artifissiaj com le zòne industriaj e ij baciass ëd decantassion . A nidìfica ant un posset an tèra, e a mangia inset, verm, cit crostacé e d'àutri invertebrà . A l'é conossù për ël comportament ëd difèisa dël nil: l'adult a fa finta d'esse ferì për slontané ij predator .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa e Asia, con tre sot-specie . An Italia a l'é migrant regolar e nidificant, dzortut ant la pian-a padan-a, Sardëgna, Sicilia e Toscan-a, con na popolassion stimà d' 2.300-4.000 cobie . A passa l'invern an Àfrica e an Asia meridional . A l'é considerà "Risch Minim" (LC) da l'IUCN, ma an Italia lë stat ëd conservassion a l'é inadeguà e la specie a l'é an declin për la pèrdita d'habitat e 'l disturbi uman .


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Charadrius dubius*** Scopoli, 1786

Categorìa:Charadrius
Charadrius hiaticula

## Charadrius hiaticula

### Descrission
Ël coraton a fa 'l nil a tèra, an fasend un cit përtus e ambaronand pòche prëtte e ramet. J'euv a son talment mimétich che a l'é malfé vëddje e a l'é belfé pisteje sensa vorèj. Normalment a fan quatr euv. I cit pen-e nà a scato daré ai sò; an cas ëd perìcol as blòco a tèra confidand ant ël piumagi mimétich, e ij grand a fan finta d'esse ferì bassand n'ala com s'a fusso ferì e dësturband parèj ël predator. Ël coraton a mangia 'dcò cite bestie dël mar e vërmet, mentre quand a l'ha ij cit a ciapa 'dcò dle bëstiëtte 'd tèra. A l'é un migratòri. A cor a scat: a part lest, peui as ferma, a varda la situassion, peui a torno scaté e a torno fërmesse. As bogio parèj ëdcò quand a mangio.

### Ambient
A setentrion a viv an sle coste dël mar, mentre pi an bass a viv ëdcò an sle rive dij fium e dij lagh. 

### Distribussion
Euròpa setentrional estrema.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Charadrius hiaticula* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Charadrius
Circus aeruginosus

## Circus aeruginosus
### Descrission
Ël ***Circus aeruginosus*** (farchèt d'eva) a l'é un rapinant ëd la famija dj'Accipitridae, longh 48-56 cm, con n'aliura ëd 115-130 cm e un pèis ëd 400-800 g . A l'ha 'n dimorfism sessual marcà .

Ël **mas-cc** a l'ha la part superior 'd color brun rossastr con dë strìe giaunastre, la testa e jë strop pì ciàir, e j'ale gris con la ponta nèira, an fasend na combinassion tricolor . La **fumela** a l'é tuta cicolata brun-a, con la testa, la gola e jë strop 'd color giaun crema ch'a-j van a contrast . Ij **giovo** a smijo a la fumela ma con meno giaun . L'iris, le piòte e la carn dantorn al bech a son giaun .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide con eva bassa e vegetassion s-ciassa, dzortut ant le cane ëd cana comun-a (*Phragmites*) . As treuva 'dcò ant le torbiere, le risere, ij teren coltivà e le pasture davzin a l'eva, andoa a va a cassa . A l'é **migrator** e a forma dë strop për passé la neuit . A mangia dzortut cit mamìfer (arvìcole) e osej, ma 'dcò anfibi, inset e rétij, ciapà an voland a bassa autëssa (2-6 méter) an sle pian-e duverte . A fà 'l nil an sle cane o an sla tèra, e a duverta 3-8 euv .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa, l'Asia sentral e l'Àfrica nòrd-ossidental . Le popolassion dël nòrd a migro ant l'Àfrica subsaharian-a, ant ël Bass Nil e an Asia meridional . An Italia a nidìfica an vàire region, dzortut ant la Pian-a Padan-a, con na popolassion stàbil. A l'é protegiù da la Diretiva Osèj e a l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Circus aeruginosus*** L., 1758

Categorìa:Circus
Categorìa:Falcon
Aquila pomarina

## Aquila pomarina

### Descrission
L**'Aquila pomarina** a l'é n'aghia, n'òja, n'àquila. Quand a cassa a fà sovens un vòl pian d'avissinament. A mangia dij mamìfer cit e dij retij cit. Quand as cobìo a vòlo formand dij sercc ant ël ciel e mincatant a fan dle pontà an bass. A fan un nil ëd rame dzor dle piante aute stërmà an drinta a dij bòsch s-ciass. A fan doi euv, ma l'aquilòt pi cit a peul perd-se. 

### Ambient
A-j piaso le tère ùmide vzin ai bòsch, ma a peul fene a meno e vive an tère pi sùite.

### Distribussion
As treuva a parte da l'Euròpa oriental e peui pi a orient.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Aquila pomarina** (Brehm, 1831)

Categorìa:Aquila
Categorìa:Aghie
Fulica cristata

## Fulica cristata
### Descrission
La ***Fulica cristata*** (pola crestà) a l'é n'osel acquàtich ëd la famija dij Rallidae, longh 35-42 cm, con n'aliura ëd 75-85 cm e un pèis ëd 455-910 g. A smija motobin a la pola d'eva comun-a (*Fulica atra*), ma as diferenzia për la **mancansa dël bianch** an sle scondarie (visìbil an vòl) e për ël piumagi pì uniform. Durant la riprodussion, a l'ha **doi cite protuberanse rosse** a la part superior dlë scu frontal, caràter ch'a-j dà 'l nòm. Lë scu frontal e 'l bech a son bianch con na nuansa bluastra, l'iris a l'é ross, e le piòte a son gris bleu con n'anel giaunastr. Ij giovo a l'han nen le protuberanse e 'l pét bianch-grisastr . Sò crij a l'é motobin diferent da col dla pola comun-a: un "kerrre" ràpid o un grev "hoot oot".

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva tranquila e bassa: lagh, stagn, marne, sia d'eva dossa che salmastra, con vegetassion aquàtica bondosa (macròfita) dont as nuriss. A l'é na specie **sedentaria**, ma a peul fé djë spostament locaj s'a treuva nen pro da mangé . A mangia dzortut piante aquàtiche, ma 'dcò cite prede vive . A fà 'l nil an sle piòte 'd cane, e a duverta 5-7 euv.

### Distribussion
A l'é spantià an Àfrica oriental e meridional e an Madagascar . A-i é 'dcò na pcita popolassion an Euròpa (Spagna meridional) e an Maròch. An Italia a l'é nen present. La popolassion mondial a l'é considerà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN, ma la popolassion europenga a l'é **an perìcol grev** d'estinsion. Le mnasse prinsipaj a son la dëstrussion dj'ambient naturaj, la cassa (confondùa con la pola comun-a) e la competission con specie esòtiche.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Fulica cristata*** J. F. Gmelin, 1789

Categorìa:Fulica
Gallinula chloropus

## Pola da eva

**Órdin**:   Gruiformes
**Famija**:  Rallidae
**Géner**:   Gallinula	





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: pola da eva. 
A l'é n'osel.


### Ambient
Da finì.


### Distribussion
As treuva an Euròpa.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gallinula chloropus

Categorìa:Gallinula
Categorìa:Pole sërvaje
Grus grus

## Grus grus
### Descrission
La ***Grus grus*** (gru) a l'é un gròss osel trampolié dla famija dij Gruidae, conossù 'dcò com "gru euroasiàtica" përchè a l'é l'ùnica specie 'd gru comun-a an Euròpa . A l'é àuta 100-130 cm, con n'aliura ch'a peul rivé a 200-240 cm e a peisa an tra 3 e 6,1 kg (ij mas-cc a son pì gròss dle fumele) .

Ël piumagi a l'é gris uniform, con la gola, la part dëdnans dël còl e la front nèire. La caraterìstica pì vistosa a l'é na **fassa bianca** ch'a part da daré a j'euj e a cala giù për ël còl fin-a a la schin-a . An sla testa a-i é na **calòta rossa** (piumage ross, nen piume) motobin ciàira . Le **tersiarie** (le piume longhe dj'ale) a son motobin dësvlupà, a formo na sòrt ëd coa pendenta ch'a quata la coa vera . Ij giovo a l'han la testa pi brun-a e a manco dla macia rossa . A l'ha 'n crij fòrt a tromba, un "krooh" ch'as sent da lontan .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide e duverte: torbiere, pra alpin, palud, boschin ëd conìfere e bòsch mës-cià con eva bassa, da la pian-a fin a 2.200 méter . Durant le migrassion e l'invern, as treuva ant ij teren coltivà, le pasture, le lagun-e e jë stagn, andoa a s'ambaron-a an strop gròss . A mangia 'd tut: radis, tùber, gran-e, gale, ma 'dcò inset, verm, lumasse, ran-e e cit rat .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Euròpa setentrional e oriental (Scandinavia, Finlandia, Russia) e ant l'Asia temperà fin-a a la Cin-a setentrional . A l'é **migrator**: a passa l'invern ant l'Àfrica dël Nòrd, ant la penìsola Ibérica, ant l'Italia setentrional (fërmada ant la Pian-a Padan-a), ant l'India e ant la Cin-a meridional . A l'é protegiù (Diretiva Osèj, Anes I) e a l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

### Curiosità
Ël nòm ëd la "Grùa" a l'é motobin vèj, d'antichità indoeuropenga e a l'é comun a tante lenghe indoeuropenghe.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Grus grus*** L., 1758

Categorìa:Grus
Grus leucogeranus

## Grus leucogeranus
### Descrission
Curiosità: ël nòm ëd la "Grùa" a l'é motobin vèj, d'antichità indoeuropenga e a l'é comun a tante lenghe indoeuropenghe.

La ***Grus leucogeranus*** (grùa siberian-a) a l'é un-a dle specie 'd gru pì amportante e minassà, arconossùa për sò piumagi tut bianch. A l'é àuta anviron 140 cm, con n'aliura ëd 210-230 cm e a pèisa an tra 4,9 e 8,6 kg (ij mas-cc a son pì gròss dle fumele). L'adult a l'ha 'l piumagi tut bianch, gavà le piume primarie dj'ale ch'a son nèire e as vëddo mach an vòl. La front, la facia e ij lat dla testa a son sensa piume e 'd color ross viv. Ël bech a l'é scur e le piòte a son rosà. Ij giovo a l'han la facia piumosa e 'l piumagi brun. Sò crij a l'é pitòst diferent da col d'àutre gru: a smija a n'arsigneul àut e sutil.

### Ambient
A viv ant le palud e le zòne ùmide d'eva bassa, sia d'istà che d'invern, an sle tundre e ant ij lagh e fium ëd la Siberia. A l'é **migrator** e a fà un dij viagi pì longh an tra le gru. A mangia dzortut piante aquàtiche (radis, gëmme, feuje) ma 'dcò cit pess, verm e roditor.

### Distribussion
A nidìfica an doe region dla tundra àrtica dla Russia: na popolassion ossidental (an sla Konda, an sla Sossva) e un-a oriental an Jacussia (an tra ij fium Jana e Alazeja). Le doe popolassion a migro an pòst diferent: cola oriental a va an Cin-a (lagh Poyang), cola ossidental an Iran. A-i era 'dcò na popolassion sentral ch'a passava l'invern an India (Keoladeo), ma a l'é dësparìa. A l'é classificà **an perìcol crìtich d'estinsion** (CR) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Grus leucogeranus*** Pallas, 1773

Categorìa:Grus
Milvus migrans

## Milvus migrans
### Descrission
Ël ***Milvus migrans*** (nibi brun) a l'é un rapinant ëd la famija dj'Accipitridae, considerà 'l rapinant pì comun e spantià dël mond. A l'ha na longhëssa ëd 47-60 cm, n'aliura ëd 140-150 cm e a pèisa 560-1.000 g. A smija al milan real, ma as arconòss për la **coa meno forcùa** e për ël piumagi pì uniform. La part superior a l'é brun, con la testa pì ciàira (grisa o giaunastra). J'ale a son longhe con la ponta nèira e l'aspet caraterìstich a "dil" (a digitassion). Ël bech a l'é nèir e a gancio, la carn dantorn al bech a l'é giàuna. Ij doi sess a son smijant, ma la fumela a l'é pì gròssa. A l'é ciaramlos, con un vers ch'a smija a "kieee-errr".

### Ambient
A viv ant ij teren duvert davzin a l'eva: fium, lagh, palud e rive. A frequenta ij bòsch nen tròp s-ciass e a l'é bel fé vëddlo ant le zòne urban-e përchè a mangia jë mnis. A l'é na specie **gregaria**, e as peul vëdde an strop, dzortut durant la migrassion. A l'é **migrator**: a passa l'invern ant l'Àfrica e a torna an Euròpa an mars-avril. A mangia 'd tut: pess (viv o mòrt), carògne, cit mamìfer, inset, anfibi e mnis. A fà 'l nil an sj'erbo, e a duverta 2-3 euv.

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, Asia, Àfrica e Australia. An Euròpa a nidìfica con 88.000 cobie, dzortut an Fransa, Spagna e Gërmania. An Italia a l'é present an tuta la penìsola, con na popolassion stimà d'apopré 2.000 adult, ma a l'é considerà **Quasi Mnassà** (NT). An Piemont a l'é 'n migrant e nidificant localisà, dzortut ant le zòne ùmide. A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Milvus migrans*** Boddaert, 1783

Categorìa:Milvus
Categorìa:Milan (osel)
Pandion haliaëtus

## Pandion haliaëtus

### Descrission
Sto osel a fà un gròss nil ëd rame sëcche dzora a erbo o dzora dle ròche arlongh la còsta (dzortut arlong ël Mediterani). Ant la stagion dj'amor ël mas-cc, rivà për prim ant ël teritòri 'd riprodussion, a fà dle "danse" spetacolar për atiré la fumela ch'a deuv rivé.

### Ambient
A-j piaso ij lagh, ij fium e j'eve fërme, an pràtica minca ambient anté a-i sia eva e pess.

### Distribussion
A viv dzortut ant l'Europa nòrd-oriental, ma a l'é 'dcò present sle còste dël Mediterani. A migra an Àfrica sensa passé da jë "streit".

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Pandion haliaëtus** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Pandion
Categorìa:Falcon
Charadrius asiaticus

## Charadrius asiaticus

### Descrission
Ël **Corié asiàtich** a l'é rair e a càpità bin da rair an Euròpa.

### Ambient
A viv ant j'ambient stepos.

### Distribussion
A fà 'l nil ant l'Asia sentral e a passa l'invern ant la penìsola aràbica e an Àfrica oriental.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Charadrius asiaticus* (Pallas, 1773)

Categorìa:Charadrius
Fulica atra

## Fulica atra
### Descrission
La ***Fulica atra*** (pola fòla) a l'é n'osel acquàtich ëd la famija dij Rallidae, un dij pì conossù e spantià an Euròpae. A l'é na specie 'd dimension pi gròsse che la galin-a d'eva comun-a (*Gallinula chloropus*)e. A l'ha na longhëssa ëd 36-38 cm e n'aliura ëd 70-80 cme. La caraterìstica pì vistosa a l'é 'l **piumagi tut nèir** e la **front bianca** (scu frontal) ch'a corispond al color dël beche. J'euj a son rosse. Le piòte a son gris-verd e a l'han dij dil lobà (nen palmà), n'adatament a la vita acquàtica. Ij giovo a son pì grisastr e a l'han la pansa e la gola ciàire, sensa lë scu frontal, ch'a së svlupa con l'età.

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva bassa: lagh, stagn, marne, risere e canal, con vegetassion acquàtica. A preferiss j'eve duverte e as treuva 'dcò ant ij parch urban. A l'é **onìvora**: a mangia piante acquàtiche, alghe, smens e cit invertebrà, pess, mòlusch e inset. A fà 'l nil an sla vegetassion o an sle piòte 'd cana, e a duverta 6-10 euv.

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, Asia, Àfrica dël Nòrd e Australia. An Italia a l'é nidificant e sedentari an tuta la penìsola e ant j'ìsole, con na popolassion stimà d'8.000-12.000 cobie, considerà **stàbil** e an condission **favorèivol** (LC - Minor Preocupassion). D'invern a peul formé dë strop motobin gròss (pì che 200.000 individuaj), e a l'é la specie acquàtica pì abondanta d'Italia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Fulica atra*** L., 1758

Categorìa:Fulica
Porphyrio porphyrio

## Porphyrio porphyrio

### Descrission
Gran bel osel con ël piumagi bleu e bech e piòte rosse, ël **Porphyrio porphyrio** a l'é sens'autr ël pi bel tra le pole da eva. A viv pi stërmà rispet a la pola da eva e da rair a së slontan-a da la vegetassion. As peul vëddse a la matin prest o a la seira tard. Normalment as vëdd an mentre a camin-a ant l'eva sle piòte longhe con moviment lent e cadensà. A mangia dzortut part ëd piante da eva. A fà un nil bass an sl'eva e a lo stërma tra le cane. A fa da tre a sinch euv. A l'é na specie stansial, donca a patiss motobin la cassa ant soe eve. A l'é 'dcò mnassà da le bonìfiche.

### Ambient
A viv an ambient ùmid con eva ferma e cane.

### Distribussion
As treuva an Spagna e Sardegna.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Porphyrio porphyrio* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Porphyrio
Categorìa:Pole sërvaje
Porzana parva

## Porzana parva
### Descrission
La ***Porzana parva*** (schiribila) a l'é 'n cit osel acquàtich ëd la famija dij Ràlid, longh 18-20 cm. A l'ha 'l bech curt e drit, giàun con la base rossa, le piòte vërde e ij dij longh. La coa a l'é curta e a l'ha dle strìe bianche e nèire sota. A-i é na gran diferensa an tra ij doi sess: ël **mas-cc** a l'ha le part superior brun olivastr, la facia e le part inferior gris pera. Le **fumele** a l'han la gola bianca, le part inferior color giàun crema, e mach la facia grisa. Ij giovo a smijo a le fumele ma con la facia e 'l pét pì ciàir. La caraterìstica pì amportanta për arconòss-la a l'é che ij fianch a son nen strià, a diferensa dj'àutre specie 'd schiribile.

### Ambient
A viv ant ij cané spess, ant le borne e le zòne ùmide d'eva dossa, dzortut cole con eve basse e na bon-a quantità 'd vegetassion. A l'é motoben sbaruvos e a l'é pi bel sentilo che vëddlo. A fà 'l nil a 10-150 cm da l'eva, ant na piataforma 'd cane sùite, e a duverta 4-8 euv an magg-giugn. L'incubassion a dura 21 di e ij cit a chërso an 45-50 di. A mangia dzortut inset, larve, cite lumasse e smens.

### Distribussion
A nidìfica ant l'Euròpa oriental e l'Asia ossidental, da la Gërmania e la Polònia a l'Ucraina e la Russia. A migra vers l'Àfrica setentrional e sub-saharian-a për l'invern. An Italia a l'é 'n nidificant ràir e localisà, con na pcita popolassion (5-20 cobie) ant la Pian-a Padan-a sentral-oriental, e quaich cobie an Toscan-a e Sicilia. A l'é classificà "Carent ëd Dàit" (DD) ant la Lista Rossa Italian-a. A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Porzana parva*** Scopoli, 1769

Categorìa:Porzana
Porzana porzana

## Porzana porzana
### Descrission
Ël ***Porzana porzana*** (girardin-a) a l'é un cit osel acquàtich dla famija dij Ràlid, longh 19-24 cm, con n'aliura ëd 37-42 cm e un pèis ëd 60-140 gram. A l'ha un piumagi motobin macià e strià, ch'a lo rend difìcil da vëdde ant la vegetassion. Le part superior a son olivastr con ëd bande nèire e macie bianche. Ël pét a l'é gris bluastr, ij fianch a l'han ëd bande nèire e bianche, e sota la coa a l'é giaunastr. Ël bech a l'é curt e drit, giàun con la base rossa. Le gambe a son vërde con dij dij longh. Ij giovo a l'han pì macie e meno gris. A l'é motobin sbaruvos e as fà sente pì che vëdde, con un crij caraterìstich "uit-uit-uit" ripetù.

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva doassa: marne, stagn, risere, pra anondà e rive 'd lagh con vegetassion s-ciassa (lësca, cane). A nidìfica ant la vegetassion sùita davzin a l'eva, an fasend un nil d'erba e feuje. A fà 6-15 euv, con na ancobassion 'd 18-21 di. A mangia inset, verm, larve, cite lumasse e smens. A l'é migrator, e a passa l'invern an Àfrica e ant l'Asia meridional.

### Distribussion
A nidìfica an Euròpa temperà e Asia ossidental, da j'Ìsole Britàniche e la Scandinavia fin a la Siberia. An Italia a l'é 'n migrant e nidificant ràir e localisà, dzortut ant la Pian-a Padan-a sentral-oriental (Piemont, Lombardìa, Véneto). Storicament a l'era comun ant le risere piemontèise, ma ancheuj la popolassion italian-a a l'é stimà an 50-100 cobie. A passa l'invern an Àfrica e ant l'Asia meridional. A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Porzana porzana*** Linneus, 1766

Categorìa:Porzana
Porzana pusilla

## Porzana pusilla
### Descrission
La ***Porzana pusilla*** (pola d'eva grisa) a l'é 'l pì cit dij ràlid europeng, longh 17-19 cm, con n'aliura ëd 33-37 cm e un pèis d'anviron 40-60 g . A smija a la pola d'eva (*Porzana parva*) ma a l'é pì cita e a l'ha le part superior d'un color castan rossastr con dë strìe nèire e 'd macie bianche . La part inferior dël mas-cc a l'é gris bleu, la gola e 'l pét a son gris, e ij fianch a l'han ëd **bare nèire e bianche** motobin marcà . La fumela a l'é pì smòrta, con le part inferior pì brun-e e men grise . Ël bech a l'é curt e verdastr (sensa la base rossa), le piòte a son grise o reusa . An vòl as vëdd na **bordura bianca** an sj'ale .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva bassa e tranquila, con vegetassion s-ciasse: cane, stagn, risere e palude. A l'é na specie **migratris** e a passa l'invern ant l'Àfrica oriental e ant l'Asia meridional . A l'é motobin sbarovosa e as fà sente pì che vëdde; sò crij a l'é un tril ràpid ch'a smija a col dla ran-a . A mangia inset, verm, mòlusch e cite smens .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Euròpa oriental e ant l'Asia, da la Russia a la Cin-a e al Giapon . A l'é present ëdcò an Àfrica e an Australia con vàire sot-specie . An Italia a l'é 'n migrant ràir, con poche osservassion ant le zòne ùmide dla Pian-a Padan-a . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **''Porzana pusilla**' Pallas, 1776

Categorìa:Porzana
Rallus aquaticus

## Rallus aquaticus
### Descrission
Ël ***Rallus aquaticus*** a l'é n'osel ëd la famija dij Ràlid, longh 23-28 cm, con n'aliura ëd 38-45 cm e un pèis ëd 85-190 g . A l'é caraterisà dal **bech longh e fin** (3-4,5 cm), ross, e da 'n còrp lateralment comprimù, n'adatament për passé ant le cane. Le part superior a son olivastr con dë strìe nèire, la facia e 'l pét a son gris lavagna, ij fianch a l'han ëd **barëtte nèire e bianche** bin marcà . La coa a l'é curta e bianca sota, le piòte a son reusa . Ij giovo a l'han ij color pì smòrt, con ël pét brunastr . A l'é motobin sbaruvos e as fà sente pì che vëdde: sò crij a l'é un **caraterìstich** ch'a smija a col d'un crin, da lì ël nòm "water rail" an anglèis .

### Ambient
A viv ant le zone ùmide d'eva dossa con vegetassion s-ciasse: cane, bòsch ùmid, torbere e rive dij lagh e fium . A nidìfica an sël teren, ant na depression dël teren . A mangia inset, verm, lumasse, cit pess e, d'invern, 'dcò smens e frut. A l'é 'n migrant e a passa l'invern ant l'Euròpa meridional .

### Distribussion
A nidìfica an Euròpa (gavà l'Àrtich), an Asia ossidental e an Àfrica dël Nòrd . An Italia a l'é present an tuta la penìsola, dzortut ant la Pian-a Padan-a e ant le zone ùmide costiere . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Rallus aquaticus*** L., 1758

Categorìa:Rallus
Casalgrass

**Casalgrass** o, purament, **Casal** (*Casalgrasso* an italian) a l’é un comun ëd 1.482 abitant dla provincia ëd Coni.
Casàl l'a co na Frassion c'a sciama Carpnea

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Michele Pipino (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Bérghem

**Bérghem** (*Bergamo* an italian, *Bèrghem* an dialèt bërgamasch) a l'é na sità ëd 119.381 abitant  dla Lombardìa, capleugh ëd l'omònima provincia.

## Stòria
Ij Ligurin a l'han fondà Bérghem dël 1200 dnans ëd Crist, andoa che al di d'ancheuj a-i é la sità àuta. Ij Gaj a l'han pijalo dël 550 aGC. Ij lombard a l'han daje ël nòm Bérghem, ch'a veul dì *l'abitassion sla montagna*. La sità a l'ha patì vàire guère parèj ëd tuta la Lombardìa. A l'ha resistù a Federich Barbarossa e a l'é stàit un dij prim ch'a l'han aderì a la Lija Lombarda. 

Ij guelf e ij ghiblin a l'han avù dle bataje a Bérghem. Ant ël sécol ch'a fa XV, ël mercenari Bartolomeo Colleoni a l'ha pijà la sità për ël cont dij Viscont ëd Milan, peui a l'é rivaje Venessia, e ij Venessian a son restaje për tre sécoj e mes (1428-1797). La Serenìssima Repùblica a l'ha tirà su le fortificassion. Sigur dla pas, Bérghem  a l'ha conossù na richisia andustrial dzortut con ij tëssù.
A l'é stàit pijà peui da j'Austrìach, ij Russ, ij Fransèis dnans d'esse anetù al Regn d'Italia.

## Conomìa
Bérghem a l'é na sità rica, con n'atività andustrial motobin diversificà.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giorgio Gori (dal 25/06/2014).

## Sità gemelà
Bérghem a l'é gemelà con:
*  Bengbu, Cin-a
*  Buenos Aires, Argentin-a
*  Greenville, Stat Unì d'América
*  Mulhouse, Fransa
*  Tver', Federassion Russa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Berghem
Berghem
Bressia

**Bressia** (*Brescia* an italian, *Brèsa* p *Bressa* an dialèt bressan) a l'é na sità dla Lombardìa ëd 196.670 abitant , capleugh ëd l'omònima provincia.
Ël comun a l'ha na surfassa d' 89,78 km2 e a l'é a n'autëssa ëd 149 méter.

## Geografìa

Bressia a l'é piassà arlongh l'ass ëd comunicassion Milan-Venessia e as treuva ai pé dle Prealp e al confin superior dla pian-a lombarda.

## Urbanìstica
Sò dësvlup urban, caraterisà da anstalassion abitative a andustriaj recente, a l'é realisasse an diression dla pian-a, dzortut vers sud.
Ël sènter sitadin, ëd forma quadrà, dësvlupasse storicaman ai pé dël còl Cidneo, anté ch'a-i é ël castel, ma motobin modificà durant ël fassism, a l'é restà dës-centrà rëspet a la sità dël di d'ancheuj..
Ël pi gran dësvlup ëd la sità a l'é pitòst recent.
An efet, dël 1861 la sità a l'avìa 38.500 abitant, e 69.000 a l'ancamin dël sécol ch'a fa XX (ch'a l'era ël livel ëd popolassion dj'achit dël Sinchsent); ël gròss dël dësvlup demogràfich a l'é rivà apress la sconda guèra mondial: 142.000 abitant ant ël 1951, 173.000 dël 1961, 210.000 ant ël 1971.

## Conomìa

La bon-a posission an rapòrt a le stra ëd comunicassion a l'é a l'adoss dël dësvlup econòmich fondà an sjë scambi comersiaj (gropà sia a l'agricoltura dj'anviron, dzortut dla pian-a anté ch'a l'é spantià l'anlevament ëd le bes-ce, che a la produssion andustrial), an sël torism (cissà da l'esse vzin-a al lagh ëd Garda e a l'amboch d'amportante combe alpin-e, riche dë stassion dë spòrt invernaj e d'aque) e an sj'atività andustriaj.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Emilio Del Bono (dal 12/06/2013).

## Sità gemelà
Bressia a l'é gemelà con:
*  Darmstadt, Almagna
*  Kaunas, Lituania
*  Logroño, Spagna
*  Shenzhen, Cin-a
*  Toluca, Méssich
*  Troyes, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bressia
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Còm

**Còm** (*Como* an italian, *Còmm* an dialèt comasch) a l'é na sità dla Lombardìa d' 84.495 abitant , capleugh ëd l'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Lucini (dal 22/05/2012).

## Sità gemelà
Còm a l'é gemelà con:
*  Fulda, Gërmania
*  Nablus, Palestin-a
*  Netanja, Israel
*  Tokamachi, Giapon 

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Com
Com
Califòrnia

La **Califòrnia** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 410.000 km² e na popolassion ëd 35.893.799 abitant. A l'é lë stat pì popolà e bariolà ëd tuti jë Stat Unì: a-i son le pì vàire etnìe (angloamerican, afroamerican, latinamerican, piemontèis...). 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement Passìfich (**Pacific**). A confin-a a nòrd con l'Oregon, a òvest con l'Océan Passìfich, a sud col Méssich, a est con Nevada e Arison-a.

La capital a l'é Sacramento (407.018 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Los Angeles (3.798.981 abitant). An sucession j'àutre sità pì popolà a son San Diego, San José, San Francisco, Long Beach, Fresno, Oakland, Santa Ana, Anaheim, Bakersfield, Riverside, Stockton, Chula Vista, Modesto, Fremont e Glendale.

A-i son vàire destinassion turìstiche: le rive an sl'Océan Passìfich, ij Parch Nassionaj (Yosemite National Park, Death Valley National Park, Sequoia National Park, e via fòrt), j'Universal Studios e Hollywood.

## Stòria
La Califòrnia a l'é stàita conquistà da jë Stat Unì dël 1847.
Ant ël 1848 a l'han dëscoatà l'òr.
Dël 1850 a l'é stàita admetùa ant l'Union.

## Organisassion polìtica
Goernardor: Gavin Newsom.

La Califòrnia a contribuiss con 55 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Lech

**Lech** (*Lecco* an italian, *Lècch* an dialèt lechèis) a l'é na sità dla Lombardìa ëd 47.999 abitant , capleugh ëd l'omònima provincia. As treuva an sla ponta pì esterna dla branca oriental dël Lagh ëd Còm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Virginio Brivio (dal 30/03/2010, scond mandà dal 16/06/2015).

## Sità gemelà
Lech a l'é gemelà con:
*  Igualada, Spagna
*  Mâcon, Fransa
*  Mytišči, Russia
*  Overijse, Belgi
*  Szombathely, Ungherìa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lech
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Lòd

**Lòd** (*Lodi* an italian, *Lòd* an dialèt lodisan) a l'é na sità dla Lombardìa ëd 44.945 abitant , capleugh ëd l'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël comun a l'é stàit sota aministrassion ëstraordinària; ël Comissari Prefetissi a l'era Mariano Savastano (dal 03/10/2016).
Dël 27 giugn 2017 ël sindich a l'é Sara Casanova.

## Sità binele
Lòd a l'é binelà con:
*  Costansa, Gërmania
*  Lodi, Stat Unì d'América
*  Omegna, Italia
*  Fontainebleau, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Lod
Lod
Màntoa

**Màntoa** (*Mantova* an italian, *Màntua* an dialèt mantoan) a l'é na sità dla Lombardìa ëd 49.308 abitant , capleugh ëd l'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mattia Palazzi (dal 15/06/2015).

## Sità gemelà
Màntoa a l'é gemelà con:
*  Azuchi, Giapon
*  Charleville-Mézières, Fransa
*  Madison, Stat Unì d'América
*  Nevers, Fransa
*  Oradea, Romanìa
*  Puškin, Russia
*  Weingarten, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Màntoa
Mantoa
Pavìa

**Pavìa** a l'é na sità dla Lombardìa dë 72.576 abitant , capleugh ëd l'omònima provincia.

## Stòria
Dël temp dij roman Pavìa a l'era un munissipi roman motobin amportant, ciamà *Ticinum*. Antra le tere ch'a l'avìa a-i ero ëdcò cole astësan-e ëd Costiòle, Ajan e Mombërsèj.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Massimo Depaoli (dal 09/06/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Sondri

**Sondri** (*Sondrio* an italian, *Sondri* 'dcò an dialèt valtëlinèis) a l'é na sità dla Lombardìa ëd 21.632 abitant , capleugh ëd l'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alcide Molteni (dal 29/04/2008, scond mandà dal 28/05/2013; dagià sìndich dal 1994 al 2003).

## Sità gemelà
Sondri a l'é gemelà con:
*  Radovljca, Slovenia
*  São Mateus, Brasil
*  Sindelfingen, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sondri
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Emilia-Romagna

L**'Emilia-Romagna** a l'é na region d'Italia.
Sò cap-leu a l'é Bològna.
A conta 4.459.477 abitant e a l'ha na surfassa ëd 22.452 km².

## Geografìa
L'Emilia-Romagna a confin-a a nòrd con la Lombardìa e 'l Véneto, a òvest con ël Piemont e la Liguria, a sud con la Toscan-a, le Marche e la Repùblica ëd San Marin.
A est a l'é bagnà dal Mar Adriàtich.
Ël 27,1% dla region a l'é fait da colin-e, ël 25,1% da brich e ël 47,8% a l'é an pian.
Ël fium prinsipal a l'é ël Pò, ch'a marca ël confin con la Lombardìa e 'l Véneto.

## Sità e provinse

L'Emilia-Romagna a l'ha 9 provinse:
* Bològna (BO)
* Fërara (FE)
* Forlì-Cesen-a (FC)
* Mòdena (MO)
* Parma (PR)
* Piasensa (PC)
* Ravënna (RA)
* Res dl'Emilia (RE)
* Rìmin (RN)

## Aministrassion
Ël Pressident dla Region a l'é Stefano Bonaccini (dal 22/12/2014 - second mandà: 2020-).

## Lese ëdcò

Lenga emilian-romagneula

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Cremon-a

**Cremon-a** (*Cremona* an italian, *Cremùna* an dialèt cremonèis) a l'é na sità dla Lombardìa dë 71.901 abitant , capleugh ëd l'omònima provincia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianluca Galimberti (dal 10/06/2014).

## Sità gemelà
Cremon-a a l'é gemelà con:
*  Alaquàs, Spagna

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Cremon-a
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian