open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ardeola ralloides

## Ardeola ralloides
### Descrission
La ***Ardeola ralloides*** (sgarssa ciofëtta) a l'é n'osel dla famija dj'Ardeidae (jë sgarse), longh 44-47 cm, con n'aliura 'd 80-92 cm e un pèis ëd 230-370 g . A l'ha 'l còl curt, ël bech curt e spess . An **istà** (livrea nussial), a l'ha la testa e 'l còl color òcra, con na bës-cia nucal motobin evidenta, dle longhe piume a la testa . J'ale e la coa a son **bianch përlà**, ch'a luso ant ël vol . An **invern** a perd la livrea colorà e a dventa motobin strià, con 'd color brun e bianch . Ij giovo a smijo a j'adult d'invern. Ant la stagion dj'amor, ël bech a dventa bleu e le gambe a ven-o reusa .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva doassa: palude, risere, lagh e stagn con vegetassion s-ciasse . A nidìfica an colònie, soens ansema a d'àutre sgarse, an sle piante o ant le cane . A mangia pess, ran-e, girin, inset e crostassé . A l'é na specie migratris, ch'a passa l'invern ant l'Àfrica subsaharian-a .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa meridional (paìs mediterani), ant l'Asia sud-ossidental e ant l'Àfrica . An Italia a nidìfica dzortut ant la Pian-a Padan-a (Piemont, Lombardìa), ant la zòna dle risere e dël Delta dël Pò, e an chèich àutra region . La popolassion italian-a a l'é stimà an 550-650 cobie (stàbil) . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Ardeola ralloides*** Scopoli, 1769

Categorìa:Ardeola
Categorìa:Airon
Botaurus stellaris

## Botaurus stellaris
### Descrission
Ël ***Botaurus stellaris*** (tarabus) a l'é 'l pì gròss ëd j'airon, longh 69-81 cm, con n'aliura 'd 100-130 cm e un pèis d'1-2 kg . A l'ha 'n piumagi motobin macià e strià, color òcra, brun e nèir, ch'a lo rend squasi invisìbil ant le cane. La front e la coa a son nèire. Ël bech a l'é longh e sutil, verd giaunastr. A viv soens stërmà, e quand as sent an perìcol, a drissa 'l bech an su e a resta ferm parèj, an ciamandse *bitterning* . Ël mas-cc a l'é conossù për sò cant ch'a smija al brògg d'un tòr (un *bum*) ch'as sent fin-a a 5 km . A l'é ativ dzortut a l'alba e al tramont .

### Ambient
A viv ant le cane s-ciasse ëd *Phragmites*, ant le palud, ij lagh e le risere, sempe con eva bassa (men ëd 30 cm) . A l'ha da manca ëd canè pì gròss che 20 ha . A mangia pess, ranabòt, ran-e, cit mamìfer e inset . A fà 'l nil an sle cane, e la fumela a cova 4-6 euv . A l'é na specie migratris, ma an Piemont a-i na j'é quaidun ch'a passa l'invern .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, Asia e Àfrica . A l'é an declin për la dëstrussion dle palud . An Italia a nidìfica ant la pian-a padan-a e an Piemont, con na popolassion motobin cita (10-15 mas-cc) . A l'é protegiù da la Diretiva Osej . An Piemont la nidificassion a l'é stàita confermà për la prima vira dël 1990 ant le risere vercelèise.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Botaurus stellaris*** Linneus, 1758

Categorìa:Botaurus
Geologìa

La **geologìa** a l'é la siensa ch'a studia la Tèra.
As agiss d'un camp motobin ëspantià e compless, con vàire sot-division e dissiplin-e colegà.
Ij geòlogh as anteresso dzortut dij ròch ch'a formo la part esterior dla Tèra sòlida.

Categorìa:Geologìa
Cygnus cygnus

## Cign

**Órdin**:   Anseriformes
**Famija**:  Anatidae
**Géner**:   Cygnus	





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: cign, ania cigna. 
Ël **Cign**, o **Cygnus cignus** a l'é n'osel bianch.


### Ambient
Da finì.


### Distribussion
Da finì.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Cygnus cignus

Categorìa:Cygnus
Categorìa:Cign
Cygnus olor

## Cign
### Descrission
Ël ***Cygnus olor*** (cign, sign) a l'é n'osel acquàtich ëd la famija dj'Anatidae, un dij pì gròss e pì conossù d'Euròpa. A l'é longh 125-160 cm, con n'aliura ëd 200-240 cm e a peisa an tra 6,7 e 14 kg. Le fumele a son pì cite dij mas-cc.

A l'é inconfondìbil për sò piumagi tut bianch, për ël **còl longh e elegant** e për ël **bech ross con na gibosità nèira a la base** (pi evidenta ant ij mas-cc e ant l'istà). La part dantorn a j'euj e 'l bech a l'han na carúncola nèira. A nova con ël còl a S e j'ale alvà. An vòl, a fà un son caraterìstich con j'ale. Ij giovo a son grisastr con ël bech gris, e a dvento bianch durant ël prim ann. A l'é mut, ma a peul fërté, subié o ranché s'a l'é minassà.

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva dossa e tranquil: lagh, stagn, fium lent, marne e risere, con vegetassion aquàtica bondosa. A l'é **sedentari** e a viv an cobia. A mangia dzortut piante aquàtiche, ma 'dcò inset, cit pess e anfibi, an pasturand. A fà 'l nil an un gròss ambaron ëd vegetassion an sla riva o an sle cite ìsole, e a duverta 5-7 euv bianch o bleu ciair, che la fumela a cova për 35-41 di. Ij cit a son cudì da tùit e doi ij genitor.

### Distribussion
A l'é originari dl'Euròpa temperà e dl'Asia sentral, ma a l'é stàit **antrodovù** e a l'é naturalisà an vàire part dël mond (América dël Nòrd, Sudàfrica, Australia, Neuva Zelanda). An Italia a l'é **comun** an squasi tute le region, dzortut ant la Pian-a Padan-a, andoa a l'é stàit antrodovù com osel ornamental e peui a l'é spantiasse. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Cygnus olor*** J.F.Gmelin, 1789

Categorìa:Cygnus
Categorìa:Cign
Egretta alba

## L'Airon: Egretta alba

### Descrission
La ***Ardea alba*** (airon bianch) a l'é un gròss osel trampolié dla famija dj'Ardeidae, un dij pì gròss airon d'Euròpa . A l'é longh 85-100 cm, con n'aliura ëd 140-170 cm e a peisa 0,7-1,5 kg . A l'é tut bianch, con ël bech longh, drit e giaun (nèir ant la stagion ëd riprodussion), e le piòte longhe e nèire . An vòl, a dëstend ël còl a S e a ten le piòte dëstèise . Ij giovo a l'han ël bech giaun e le piòte pì ciàire . A l'é pi gròss e a l'ha 'l bech pì longh che l'airon bianch cit (*Egretta garzetta*) .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva bassa: lagh, stagn, palud, risere e estuari . A nidìfica an colònie, an sle piante o ant le cane, e a duverta 3-5 euv . A mangia dzortut pess, anfibi, inset e cit mamìfer, ciapà an ambuland ant l'eva bassa .

### Distribussion
A l'é spantià an tuta l'Euròpa, an Asia e an América . An Italia a l'é nidificant e migrant regolar, dzortut ant la Pian-a Padan-a (Delta dël Pò, Valli ëd Comacchio) e an Sardëgna . La popolassion italian-a a l'é an chërsùa d'apress un declin ant ël sécol XIX . A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I) . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Egretta alba** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Egretta
Categorìa:Airon
Egretta garzetta

## Egretta garzetta

### Descrission
La **Egretta garzetta** a l'é bianca, as riproduv an colònie, normalment dzora dj'erbo. Ant ël nil, fait ëd rame sëcche, a fa da 3 a 5 euv. Ant l'800 le garzëtte a son staite sterminà për fé comersi 'd soe piume bianche.

### Ambient
A viv ant j'eve basse, sle rive dij fium, anté a peul dovré soa técnica 'd cassa preferìa: caminé ant l'eva e ciapé bëstiëtte e pess con dij lest colp ëd bech.

### Distribussion
As treuva an Europa d'istà e a migra an Àfrica d'invern.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Egretta garzetta* (Linnaeus, 1766)

Categorìa:Egretta
Categorìa:Airon
Nycticorax nycticorax

## Nycticorax nycticorax

### Descrission
Ël **Nycticorax nycticorax** a l'é l'airon pi grep ëd la famija, a l'ha nen ël còl longh e slansà 'd j'autr Ardeidae. Fin-a ël cant, ch'a smija squasi al baulé d'un can, a lo fà pa pasi tant. Con tut sòn, për ij *bird-watchers* a peul esse n'osel piasos; j'euj ross e 'l contrast tra le part dë dzora nèire e cole 'd sota bianche a-j rendo atraent. A mangio ànfib, pess e babòje. 
Al temp ëd la riprodussion a seurto a pësca sia ëd di che 'd neuit, ant j'autri temp a l'han pi car la neuit, abitùdin che a-j fà dé lë stranòm ëd *cornajass ëd la neuit*. 

### Ambient
A fan ij nij an colònie ëd desen-e e fin-a ëd senten-e ëd cobie, sernend dzortut ij sàles, për la visinansa a l'eva. As adato 'dcò a gasìe, verne e albrëtte.

### Distribussion
A migro decisament an vers l'Àfrica. Sò areal a và pa tròp a setentrion.


File:Nycticorax nycticorax (with fish).jpg|A pësca
File:Nycticorax nycticorax MHNT.jpg|Euv
File:Night Heron juvenile Pengo.jpg|Piumagi da giovo dl'invern


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Nycticorax nycticorax* (L. 1758)

Categorìa:Nycticorax
Platalea leucorodia

## Platalea leucorodia
### Descrission
La ***Platalea leucorodia*** (cassulon) a l'é n'osel trampolié gròss dla famija dij Threskiornithidae, àut 80-90 cm, con n'aliura ëd 115-130 cm e un pèis d'1,1-1,9 kg . La caraterìstica pì evident a l'é 'l **bech longh, largh e piat**, a forma 'd **cassul**, da sò nòm, ch'a-j serv për serne ël fond . Ël piumagi a l'é tut bianch. An **istà** (stagion riprodutiva), a l'ha na **macia giàuna a la base dël còl** e na **crësta piata an sël cupiss** . Ël bech a l'é nèir con la ponta giàuna . Ij giovo a l'han ël bech bianch e la ponta dj'ale nèira . A vòlo con ël còl dëstèis, a diferensa dj'airon .

### Ambient
A viv ant le zone ùmide con eva bassa: lagun-e, estuari, salin-e, risere e cané. A nidìfica an colònie, soens ansema a d'àutri osej acquàtich, ant ij cané o an sj'erbo . A mangia cit invertebrà (inset, crostasse, verm), anfibi e cit pess . Për ciapé le prede, a bogia 'l bech duvert da na banda a l'àutra ant l'eva ("sërnèj") .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, Asia e Àfrica . An Italia a l'é migratris regolar e a nidìfica an quàich zòna: ant la Pian-a Padan-a (Piemont, Lombardìa), ant l'Àut Adriàtich e an Toscan-a . La prima nidificassion an Italia a l'é stàita dël 1989 . La popolassion italian-a a l'é cita (182 adult dël 2002, an chërsùa) e a l'é classificà **Vulneràbil** (VU) ant la Lista Rossa . A l'é protegiù da la Diretiva Osej.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Platalea leucorodia*** L., 1758

Categorìa:Platalea
Širin Ebâdi

**Širin Ebâdi** (شیرین عبادی an persian) a l'é n'avocat iranian-a, nà a Hamadan ël 21 ëd giugn 1947.
A l'ha studià dirit a Teheran an riessend a ven-e, un-a dle ràire fomne giùdes, la prima pressidentëssa d'un-a dle session dël Tribunal ëd la sità. Con la Rivolussion Islàmica dël 1979 a l'è stàita obligà a lassé sò travaj (un-a dle branche pì conservatris a-j ampedìa a le fomne ëd presté giurament) e mach dapress a vàire reclam a l'ha podù fé dle colaborassion esterne coma "esperta an lej". Nen soportand ës tòrt-sì, për chèich agn a l'ha mach pì publicà ëd lìber e d'artìcoj. Mach ant ël 1993 a l'é riessùa a deurb-se në studi privà.

Ant ël 1994 a l'ha fondà l'associassion nen-governativa "Society for Protecting the Child's Rights" (*Sossietà për la Tùa dij Drit dij Cit*).

A l'é stàita ampegnà an vàire process për la tùa d'esponent liberaj dal sistema giudissiari iranian, che bele che al dì d'ancheuj a rapresenta un dij bastion pì conservator dla nassion.

Adess a mostra giurisprudensa a l'Università ëd Teheran e a l'é n'ativista an vàire campagne për la democrassìa e l'uguajansa dij drit an Iran. Ant ël 2003 Širin Ebâdi, grassie a l'ampegn per la tùa dij drit dle fomne e dij cit, a l'é stàit ansignìa dël Premi Nobel për la Pas.

Ebadi, Shirin
Cicolata

La **cicolata** a l'é ën doss derivà da l'erbo dël cacao. A l'é mangià ant tut ël mond.
## Stòria
L'erbo dël cacao a ven d'l'América.
Mach ant ël 1502 a l'ha ël prim contat con la coltura europenga: quand Cristòfo Colomb a riva për la quarta vòlta e a bèiv la cicolata.
La cicolata sòlida a l'é fàita për la prima vòlta da Monsù Doré a Turin.
Ant ël 1865 a l'é nassuje ël giandojòt.
N'àutra bevanda 'd cicolata a l'é ël bicerin conossù dal sécol ch'a fa XVIII.

Categorìa:Mangé e bèive
Basìlica ëd Superga

La **Basìlica ëd Soperga** a l'é na cesa ansima la colin-a 'd Superga, davzin a Turin. Vorsù dal re Vitòrio Medeo II për ringrassié dla vitoria dël 1706, a l'é stàita edificà da Filippo Juvarra ant ël 1711.

## Gestiun dla Basìlica ëd Superga
* 1964-2021: Servi di Maria
* Luj 2021: la gestiun ‘d Superga a l’è passà al Servizio Missionario Giovani Sermig. 

## Tragedia dël Gran Turin

La basìlica a l'é arcordà ëdcò për la tragedia dël Gran Turin dël 4 ëd magg dël 1949.

Cristianésim an Piemont
Categorìa:Cese ëd Turin
Dante Alighieri

**Dante Aligheri** a l'é un dij pì grand e important poeta an lenga italian-a.

## Nòte biogràfiche
A l'era nassù a Firense dël 1265, probabilman a la fin dël mèis ëd maj, da na veja famija dla cita noblëssa fiorentin-a ch'a sostnisìa ij guelf.
A l'é stàit ëscolé al convent fransëscan ëd Santa Cros a Firense.
Ij sò studi clàssich a ancludìo la retòrica e l'art dë scrive bin.
Peui a l'é orientasse tòst vers la literatura e la poesìa: a l'ha studià Virgili, Ovidi, le canson dij trovié provensaj, ij poeta sicilian dla cort ëd Federich II Hohenstaufen e dzortut Guido Cavalcanti, ël gran poeta fiorentin ëd soa época.

A l'é mariasse con Gemma Donati e a l'ha avù tre o quatr masnà.
A l'é anscrivusse a l'Art dij médich e dij farmacista e a l'ha studià la filosofìa.

Dël 1300 a l'é stàit elegiù prior, un dij pi àut ufissi munissipaj, e a l'ha pijà na part ativa a la vita polìtica.
A l'era mèmber dël partì dij guelf, antlora partagià an doe fassion opòste: ij Bianch, dirigiù da Vieri Cierchi, ch'a l'avìo la magioransa al parlament ëd la sità, e ij Nèir, ch'a argropavo le veje famije conservatris, con a cap Corso Donati.
Chiel a l'era Bianch e, ant ij doi agn apress, a l'ha adotà na posission antipapal radical contra Bonifass VIII (che peui a arpresentrà ant l'Infern).
Dël 1301 ël re 'd Fransa Carl ëd Valois, ciamà dal vësco ëd Roma, a l'ha ocupà Firense, përmetend l'artorn dij Nèir, ch'a j'ero stàit ëscassà.
A l'é antlora ch'a l'é stàita përnonsià la famosa sentensa contra Dante e j'amis ëd sò partì: esili a vita, condana a mòrt an sël farò an cas d'artorn.
Antlora dël 1302 Dante a l'é partì da soa sità e a l'é pì nen tornaje.
A l'ha passà sò esili an vàire cort prinsipësche.
A l'é mòrt a Ravënna ël 14 dë stèmber dël 1321.
As trovava a la cort dël prinsi Guido da Polenta, andoa durant ij doi darié agn a l'era stàit segretari e professor ëd poesìa e ëd retòrica.
A l'é stàit sotrà ant na cita capela dla cesa ëd San Fransesch a Ravënna.

## Soa produssion literaria
Dante a l'é stàit n'esponent dël Dolce Stil Novo.
La Divin-a Comedia, soa ciadeuvra, a l'é considerà 'l pì important poema italian dl'Età ëd mes.

### Euvre prinsipaj

* *Fiore* (1283)
* *Detto d'Amore* (1287)
* *[[Vita Nuova]]* (1292-1294)
* *[[De vulgari eloquentia]]* (an latin; 1303-1304)
* **[[Divin-a Comedia]]** (1304-1321)
: Epopea monumental an tre part. Chiel a l'avìa antitolala mach *Comedia*; l'agetiv *divin-a* a l'é stàit giontà pi tard da Boccaccio.
* *Convivio* (1304–1307)
* *De Monarchia* (1312-1313, tratà polìtich)
* *Epistole* (1315-1317)
* *Egloghe* (1319-1320)
* *Questio de aqua et terra* (1320)

## Curiosità

Dante a l'é stàit sernù coma figura sij doi Euro italian.

Alighieri, Dante
Alighieri, Dante
Alighieri, Dante
Ixobrychus minutus

## Ixobrychus minutus
### Descrission
L' **Ixobrychus minutus** (butaròt cit) a l'é 'l pì cit mèmber europé dla famija dle Ardeidae (butaròt e sgarze). A l'ha un còrp longh 30-38 cm, con n'overtura d'anviron 50 cm. Ël mas-cc a l'ha na testa e 'l dòrs nèir, con j'ale e 'l còl gris-bleu, e la pansa giàun-crema con dë strie brune. La fumela a l'é pì smòrta, con ël dòrs brun e la testa strià. Tùit e doi a l'han j'euj giàun e 'l bech drit e pontù. A l'ha n'andi discret e a l'é motobin mimétich; s'a l'é angossà, as buta an posission vertical, dëstirand còl e bech vers l'àut, për mës-cesse a la vegetassion.

### Ambient
As treuva ant le zòne ùmide con vàire canavijs e vegetassion aquàtica àuta: stagn, rive 'd fium e lagh. A l'é n'osel discret e solitari, ativ dzortut al crepùscol. A cassa pëss, anfibi, insèt e cit crostassi, an bogiand-se pian ant l'eva bassa. A fà 'l nil an sl'eva, tra le cane, con dle canavisse intërsà.

### Distribussion
A fà 'l nil ant l'Euròpa sentral e meridional, l'Asia sentral e l'Àfrica dël Nòrd. A l'é 'n migrator ch'a passa l'invern an Àfrica subsaharian-a. An Italia a fà 'l nil an vàire sit ùmid dla pian-a Padan-a, dle coste adriàtiche e tiréniche. An Piemont a peul esse trovà ant le risere, jë stagn e le zòne paludose ch'a l'han ëd canavijs spantià.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Ixobrychus minutus*** (Linnaeus, 1766)

Categorìa:Ixobrychus
Anas acuta

## Anas acuta
### Descrission
L**'Anas acuta** (ania coa avussa) a l'é n'osel ëd la famija dj'Anatidae, caraterisà da na **siluèta slansà e eleganta** . A l'é na specie circumpolar, spantià ant l'emisfer setentrional . A l'é relativament gròss, ma lest: longh 51-75 cm, con n'aliura d'apopré 80 cm e un pèis ëd 450-1.360 gram . La caraterìstica pì vistosa dël **mas-cc** a son le **piume sentraj dla coa motobin longhe e a ponta** (da sì ël nòm), ch'a peulo rivé a 10 cm . La testa a l'é 'd color maron càud, con na **linia bianca ch'a cala giù për ël còl** e as fond con ël pét e la pansa bianch . Ël dòrs e ij fianch a son gris finement rigà . La **fumela** a l'é brun macià e strià, con la coa pì curta . Tùit e doi a l'han lë **specc** dl'ala 'd color verd scus, bordà 'd bianch . A l'é na specie **gregaria** fòra dla stagion ëd riprodussion .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide duverte: tundra, pasture ùmide, rive 'd lagh e fium . D'invern a frequenta estuari, lagun-e e teren agrìcoj anondà . A mangia dzortut smens e part ëd piante aquàtiche, e durant la riprodussion a cassa 'dcò inset aquàtich, mòlusch e crostassé. A pastura 'd neuit e a passa 'l di a arposesse .

### Distribussion
A nidìfica ant le region setentrionaj d'América dël Nòrd, Euròpa e Asia . A passa l'invern motobin pì a sud, fin-a a l'Àfrica subsaharian-a e al Panamà . A l'é considerà "Arzigh Mìnim" (LC) a livel global, ma an Euròpa a l'é classificà **Vulneràbil** (VU) për ël declin dle popolassion . An Italia a l'é 'n migrant e invernant regolar, dzortut an sle còste e ant la Pian-a Padan-a .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Anas acuta** Linnaeus, 1758

Categorìa:Anas
Categorìa:Anie
Spatula clypeata

## Spatula clypeata

### Descrission
A pija 'l nòm dal gran bech slargà, ch'a l'é fàit an manera 'd përmëtte 'd mangé con un mecanism ëd filtragi 'd l'eva. A fà intré e seurte l'eva possandla con la lenga travers na filura lassà tra le doe part dël bech, ch'a l'ha 'd lamele ch'a creo un ver e pròpi filtr. Con ël bech a fà intré bës-cëtte d'eva, babòje e , meno, part ëd vegetaj. A fà da eut a dodes euv ant un nil vzin a l'eva. La cobia as forma già ant l'invern e a sern un sit adat për nidifiché.

### Ambient
A viv an zòne d'eva bastansa duverte, con pòca vegetassion.

### Distribussion
A migra, svernad an meridion d'Euròpa o an Àfrica.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Spatula clypeata* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Spatula
Categorìa:Anie
Anas crecca

## Anas crecca
### Descrission
L**'Anas crecca** (ania cita) a l'é 'l pì cit dj'anie servaj d'Euròpa . A l'ha na longhëssa ëd 34-38 cm, n'aliura ëd 53-59 cm e a peisa an tra 270 e 400 g . Ël **mas-cc** a l'ha 'n piumagi motobin caraterìstich: la testa a l'é 'd color castan ross con na larga banda verd metallisà a forma 'd lunëtta, ch'a va da l'euj fin-a al cupiss e ch'a l'é bordà da na fin-a linia bianca . Ël pét a l'é crema con dë strìe scure, ij fianch a son gris finement vermicolà, e sota la coa a l'ha na macia giauna bin evident . L'ala a l'ha në **specc** verd metalisà. La **fumela** a l'é 'd color brun macià e strià, motobin smijanta a la fumela dl'ania servaja ma pì cita . Ij giovo a smijo a le fumele .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva dossa, com lagh, stagn, risere, e d'invern ëdcò ant j'estuari e le lagun-e costiere . A l'é na specie **gregaria**, ch'a forma dë strop, soens gròss, dzortut durant la migrassion e l'invern . A mangia dzortut smens ëd piante aquàtiche e cit invertebrà .

### Distribussion
A l'é na specie **migratris** con n'areal motobin largh. A nidìfica an tuta l'Euròpa e l'Asia setentrional, da l'Islanda a la Kamchatca . A passa l'invern ant l'Euròpa meridional, l'Àfrica dël Nòrd e l'Asia meridional . An Italia a l'é n'invernant comun e a nidìfica con na pcita popolassion (20-50 cobie) ant la Pian-a Padan-a e ant quàich àutra zòna . La popolassion nidificant an Italia a l'é considerà **an perìcol** (EN) për soa rarità, mentre la specie a livel global a l'é "Arzigh Mìnim" (LC) .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Anas crecca*** L., 1758

Categorìa:Anas
Categorìa:Anie
Mareca penelope

## Mareca penelope
### Descrission
La **Mareca penelope** (ania servaja) a l'é n'osel aquàtich dla famija dj**'Anatidae**. Ël mas-cc ant ël perìod nussial a l'ha la testa e 'l còl castan-ross, con na banda da giàuna a la front, ël pét rosà e 'l rest dël còrp motobin strià 'd gris. Ël crij a l'é un s-ciass "ùi-ù" caraterìstich. La fomela a l'é motobin pì smòrta, con un piumagi brun-oliva uniform, parèj ëd col d'àutre fomele d'anie sarvaje. A l'ha n'autëssa 'd 45 cm apopré, con n'overtura d'ale 'd 75-85 cm. A l'é motobin gregaria e a viv an bande numerose. As noriss ëdzortut d'erbe e piante aquàtiche, che a pija an pasturand an sla tèra o an afondand ël còl.

### Ambient
L'ania servaja a nidìfica ant la **tundra àrtica** e ant le **zòne boreaj** d'Euròpa e Asia. A preferiss le **palude, le torbiere, le rive dij lagh e ij pòst con ëd vegetassion aquàtica bassa**. A l'invern, a migra vers l**'Euròpa meridional**, l**'Àfrica setentrional**, l**'Asia meridional** e l**'América sentral**. A l'é n'osel motobin present ant le zòne ùmide d'eva dossa, ma a peul 'dcò trovesse ant ij camp coltivà e ant le pasture. A nidìfica a tèra, an fasend un nì ant la vegetassion bassa, e la fumela a cova j'euv për anviron 24-25 di.

### Distribussion
Soa àrea 'd riprodussion a comprend la **Scandinavia**, la **Russia setentrional**, l**'Islanda** e la **Siberia**. A l'invern, a migra an tuta l'Euròpa meridional (an Italia a l'é comun-a), ant l'Àfrica dël Nòrd e ant l'Asia sud-ossidental. An Italia, a l'é present coma **migrator invernal** comun an tuta la pian-a padan-a, ant le zone ùmide e ij lagh. Soa popolassion a l'é motobin numerosa e a l'é stàita tradissionalman un dle spece pì cassà. Al di d'ancheuj a l'é proteta e soe popolassion a smijo stàbij, bele ch'a sio anfluensà da la dëstrussion dj'ambient ùmid.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Mareca penelope*** Linneus, 1758

Categorìa:Mareca
Categorìa:Anie
Anas platyrhyncos

## Ania servaja
### Descrission
L**'Anas platyrhynchos** (ania servaja) a l'é la specie d'ania pì comun-a e spantià dël mond, antenà dla pì part dle anie doméstiche . A l'ha na longhëssa ëd 50-65 cm, n'aliura d'81-98 cm e a peisa an tra 0,7 e 1,6 kg . La caraterìstica pì evidenta a l'é 'l **dimorfism sessual**. Ël **mas-cc** a l'ha la testa e 'l còl d'un verd metalisà lùcid, un sutil colarin bianch, ël pét ëd color castan, e 'l còrp gris . An sla coa a presenta doe piume nèire e rissolà motobin caraterìstiche . La **fumela** a l'é pitòst criptica, con un piumagi brun macià e strià, për mës-cesse ant la vegetassion . Tùit e doi a l'han në **specc** (speculum) dl'ala 'd color bleu viòla o porpra, bordà 'd bianch e nèir, ch'as vëdd ant ël vòl . Ël bech dël mas-cc a l'é giaun-verd, col dla fumela a l'é giaun-arancion. La fumela a fà un vers ch'a smija a "quàcch-quàcch", mentre 'l mas-cc a l'ha un crij pì sutil .

### Ambient
A viv an na gran varietà d'ambient aquàtich, ma a preferiss j'eve basse e nen tròp përfonde: lagh, stagn, fium, marne, risere e baie. As treuva 'dcò soens ant ij parch e jë stagn urban përchè a l'é motobin tolerant a la presensa uman-a . A l'é **onívora**: a mangia piante aquàtiche, smens, erba, e cit invertebrà com verm, mòlusch, crostassé e inset . A pastura 'dcò ant ij camp ëd cereal e ant le pasture . A fà 'l nil an sla tèra, soens lontan da l'eva, stërmà ant l'erba àuta, e a duverta 5-14 euv .

### Distribussion
A l'é na specie **cosmopolita**, ch'a viv an tuta l'América dël Nòrd, l'Euròpa, l'Asia e l'Àfrica dël Nòrd . A l'é stàita antrodota 'dcò an Australia, Neuva Zelanda e an vàire pais dl'América dël Sud . A l'é 'l pì comun dj'anseriform an Italia, present an tute le region e durant tut l'ann. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Anas platyrhyncos*** L., 1758

Categorìa:Anas
Categorìa:Anie
Anas strepera

## Anas strepera

### Descrission
A l'é pròpi bela, con sò piumagi ch'a smija un ricam.  A mangia dzortut vegetaj, meno animaj. A ancamin-a ij cortegiament già a fin dl'istà. A fà da eut a dodes euv ant na depression an sël teren, sircondandje con ramet e feuje.

### Ambient
A viv ant jë specc d'eva largh, con vegetassion esterna.

### Distribussion
As treuva an Euròpa, Asia e Nòrd América. A migra an vers ël meridion.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Anas strepera* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Anas
Categorìa:Anie
Branta canadensis

## Branta canadensis
### Descrission
La ***Branta canadensis*** (òca dla Mérica) a l'é na gròssa òca dla famija dj'Anatidae, un-a dle specie pì conossùe e spantià dël géner *Branta*, le "òche nèire". A l'é longa 75-110 cm, con n'aliura ëd 127-185 cm e a peisa an tra 2,6 e 6,5 kg (ij mas-cc a son pì gròss dle fumele). La caraterìstica pì vistosa a l'é la **testa e 'l còl nèir** con na gròssa **macìa bianca** an sle ciafele e sota la gola, ch'a smija a na "balarin-a". Ël còrp a l'é brun grisastr, con la pansa e la part sota la coa pì ciàire. La coa a l'é curta e nèira. Sò crij caraterìstich, un "honk" fòrt, as sent da lontan, dzortut quand a volo an formassion.

### Ambient
A viv ant na gran varietà d'ambient acquàtich, tant d'eva dossa che salmastra: lagh, fium, marne, estuari e zòne costiere. A l'é **erbìvora**: a mangia dzortut piante aquàtiche, erba, smens e gran. A l'é motobin **adatàbil** e a viv bin ëdcò ant le zòne urban-e (parch, giardin, camp da golf), andoa a peul dventé fastidiosa për sò comportament agressiv e për la quantità 'd merde. A nidìfica an sla tèra, an na depression dël teren rivestìs d'erba e piume, e a duverta 4-7 euv, che la fumela a cova për 28-30 di.

### Distribussion
A l'é originaria dl'América dël Nòrd, andoa a nidìfica dal Canadà al nòrd djë Stat Unì. A l'é stàita **antrodovùa** an Euròpa (Regn Unì, Scandinavia, Pais Bass), an Neuva Zelanda, an Giapon, an Cile e an Argentin-a. An Euròpa a l'é spantiasse motobin e a l'é considerà na specie anvadenta an vàire pais. A l'é 'n visitator **ràir** an Italia. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Branta canadensis*** L., 1758

Categorìa:Branta
Categorìa:Òche
Branta leucopsis

## Branta leucopsis
### Descrission
La ***Branta leucopsis*** (òca facia-bianca) a l'é n'osel ëd la famija dj'Anatidae, un-a dle "òche nèire" dël géner *Branta* . A l'é 'd dimension media, longa 58-70 cm, con n'aliura ëd 120-145 cm e un pèis ëd 1,2-2,2 kg . La caraterìstica pì vistosa a l'é la **facia e la front bianche**, da sò nòm, ch'a contrasto con la testa, ël còl e 'l pét nèir . La part superior dël còrp a l'é gris-argentà con dë strìe nèire e bianche, la pansa a l'é bianca e la coa a l'é curta e nèira . Ël bech a l'é cit e nèir, le piòte a son nèire. Ij giovo a smijo a j'adult ma a l'han la facia pì scura e 'l bianch men definì . Sò crij a l'é na serie 'd vers ràpid ch'a smijo a bàu ëd cagnet.

### Ambient
A viv an sle scojere e montagne rocose davzin a la tundra àrtica, ant le zòne costiere e ant le pasture . Durant l'invern, a frequenta le zòne ùmide, le pasture e ij teren agrìcoj . A l'é **erbìvora**: a mangia dzortut erba, smens, feuje e gëmme ëd piante com *Plantago maritima* e *Festuca rubra* . A nidìfica an colònie, an sle ròche àute për protegg-se dai predator, e a duverta 4-5 euv . Ij cit, pen-a nà, a son ancoragià a sauté dal nil an sij ròch sota; soa cita taja e sò piumin a-j giuta a dzorvive, ma vàire a meuiro ant l'impat .

### Distribussion
A l'é na specie **migratris** con tre popolassion prinsipaj: un-a ch'a nidìfica an Groenlandia oriental e a inverna an Scòssia e Irlanda; un-a ch'a nidìfica a Svalbard e a inverna an Anghiltèra; e un-a ch'a nidìfica an Neuva Zemlja e ant la Russia àrtica e a inverna ant ij Pais Bass e an Gërmania setentrional . Dal 1975 a l'ha ancaminà a nidifiché 'dcò ant ël Mar Bàltich e ant ël Mar dël Nòrd . An Spagna e Italia a l'é 'n visitator ràir, con poche osservassion durant l'invern . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Branta leucopsis*** Bechstein, 1803)

Categorìa:Branta
Categorìa:Òche
Cygnus columbianus bewickii

## Cygnus columbianus bewickii
### Descrission
Ël ***Cygnus columbianus bewickii*** (sovens ciamà mach **Cign ëd Bewick**) a l'é na sot-specie dël cign minor (*Cygnus columbianus*). A l'é pi cit dël cign mut (*Cygnus olor*), con un còrp longh anviron 1,2 méter e n'overtura 'd 1,7-2 méter. Ël piumagi a l'é tut bianch, ma ij giovo a l'han 'd tinte brun-grise. Ël bech a l'é nèir con na granda macia giàuna a la base, ch'a forma un disegn ùnich për minca esemplar. A l'é arconossìbil për sò crij sonor, àut, pì ancor ëd col d'àutri cign.

### Ambient
A viv ant ij lagh, jë stagn, dzortut con ëd fond bass e vàire vegetassion aquàtica. Durant la migrassion e lë svernament a sta 'dcò ant le zòne ùmide costiere, j'ëstuari e ij camp anondà. A l'é n'osel për bon-a part erbìvor; a mangia dle piante aquàtiche ch'a arserca caminand an fond o an gavandje con ël longh còl.

### Distribussion
A fà 'l nil ant la tundra àrtica dla Rùssia setentrional, da la penìsola ëd Kanin fin a la Siberìa oriental. Për passé l'invern a migra vers l'Euròpa ossidental (Gran Brëtagna, Olanda, Danimarca) e 'l Mar Caspi. Ant ël coridor dël vol as peul vëddse 'dcò an Italia, ëd passagi, dzortut ant la pian-a Padan-a e ant le lagun-e adriàtiche. An Piemont a peul esse osservà, da passant, an chèich zòna ùmida.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Cygnus columbianus bewickii*** Ord, 1815
* *Cygnus bewickii*

Categorìa:Cygnus
Categorìa:Cign
Tadorna ferruginea

## Tadorna ferruginea
### Descrission
La ***Tadorna ferruginea*** (casarca) a l'é n'osel acquàtich ëd la famija dj'Anatidae, ch'a smija a n'òca për l'aspet, ma con le piòte pì longhe e 'l còl pì curt. A l'é longh 58-70 cm, con n'aliura ëd 110-135 cm e a peisa an tra 0,9 e 2 kg. La livrea a l'é 'd color arancion-ross, con la testa pì ciàira, color crema. An vòl, a mostra 'd gròsse macie bianche an sj'ale (le copritris) ch'a contrasto con le piume primarie e la coa nèire. Ël mas-cc a l'ha un cit colarin nèir dantorn al còl, caràter ch'a manca a la fumela. La fumela a l'ha na macia bianca d'antorn a j'euj. Ël bech a l'é nèir, le piòte a son gris sombre. Sò crij a l'é un son fòrt, nasal, ch'a smija a na tromba o a 'n crié d'aso.

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide duverte: lagh, fium, palud, risere, salin-e e estuari, da le pian-e a j'autipian fin a 5.000 méter (Himalaya). A l'é onìvora: a mangia erba, smens, gran (surtut ris e melia), e 'dcò inset, crostassé, verm e cit pess. A nidìfica an cobia, soens an cavità (erbo, ròche, tan-e veje) ëdcò lontan da l'eva, e a duverta 6-12 euv.

### Distribussion
A nidìfica ant l'Euròpa sud-oriental, l'Asia sentral e la Cin-a, con cite popolassion an Àfrica nòrd-ossidental. A l'é migrator: le popolassion d'Asia a passo l'invern ant l'Asia meridional (India, Cin-a). An Euròpa a l'é an declin. A l'é protegiù da la Diretiva Osèj (Anes I). A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Tadorna ferruginea*** Pallas, 1764

Categorìa:Tadorna
Tadorna tadorna

## Tadorna tadorna

### Descrission
A l'é na via ëd mes an tra anie e òche sërvaje. Le soe dimension a la fan smijé a na cita òca, con batùe d'ala meno lest che coj 'd n'ania. A fà 'l nil an përtus ant la sabia, sovens tan-e 'd cunij. A fà da 7 a dodes euv e ij cit ëd vàire cobie a peulo esse guarnà an grup. A mangia animaj d'eva e babòje.

### Ambient
A podrìa esse tra le specie dle còste o purament tra le specie dle zone ùmide, da già ch'a frequenta lagh e lagun-e salà.

### Distribussion
A migra ant l'Euròpa meridional, mentre coj ch'a son già an meridion a son stansiaj, magara spatarandse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Tadorna tadorna* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Tadorna
Podiceps auritus

## Podiceps auritus
### Descrission
Ël ***Podiceps auritus*** (fraton) a l'é n'osel acquàtich ëd la famija dij Podicipedidae, longh 31-38 cm, con n'aliura ëd 55-74 cm e un pèis ëd 300-570 g. A l'ha 'l còl moderà longh e 'l bech drit e pontù con la ponta bianca. An **invern** a l'ha le part superior nèire, la gola, ël còl e 'l pét bianch, con na linia nèira ch'a separa la front dai sign fin-a a l'autëssa dj'euj. An **istà** (piumagi nussial) a dventa motobin vistos: testa nèira con doi fiòch ëd piume giaune-òr dëdzora e daré dj'euj (ij "còrn"). La gola e la part superior dël còl a son nèire, la gola a l'é nèira, ël còl e ij fianch a son ëd color castan rossastr. ël lumin ëd l'euj a l'é ross viv. Ij mas-cc a son pì gròss e con color pì viv dle fumele, ma a son motobin smijant.

### Ambient
D'istà a viv an ij lagh e stagn d'eva doassa, ëdcò cit (0,5-10 ha), con eva bassa (men ëd 2,5 méter) e vegetassion s-ciassa ant ij bòrd. A nidìfica ant la tundra e ij bòsch setentrionaj. D'invern a migra an sle còste marin-e, ant ij gòlf e j'estuari, e dle vire 'dcò an sle gròsse evë 'd tera. A mangia dzortut inset e larve d'istà, e pess e crostacé d'invern. A ciapa soe prede an fasend d'incursion fin a 150-200 méter.

### Distribussion
A l'é spantià ant le region setentrionaj d'Euròpa, Asia e América dël Nòrd. A esisto doe sot-specie: la **P. a. auritus** an Euròpa e Asia, e la **P. a. cornutus** an América dël Nòrd. A nidìfica da l'Islanda e la Scòssia a la Siberia, e dal Canadà a l'Alasca. A passa l'invern an sle còste atlàntiche e passìfiche dl'Euròpa e dl'América, e ant ël Mediterani. A l'é 'n visitator ràir an Italia, ma a peul esse vëddù da passant. A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN, ma an cal an vàire zòne.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Podiceps auritus*** Linneus, 1758

Categorìa:Podiceps
Spatula querquedula

## Spatula querquedula

### Descrission
La **Spatula querquedula** a braja an manera caraterìstica, com quand as fà seurte l'aria a fòrsa dei làver sarà. A mangià sia smens e but ëd piante d'eva, sia babòje e bës-cëtte d'eva. Normalment a fà da 8 a 11 euv. A l'ha na parà nussial faita 'd moviment dël còl, dël còrp e dj'ale. An pi a fà vaire arciam amoros.

### Ambient
A-j piaso jë specc d'eva autërnà a le cane.

### Distribussion
As treuva an istà an Euròpa e Asia, an invern an Àfrica.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Spatula querquedula* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Spatula
Categorìa:Anie
Aix galericulata

## Ania mandarin-a

### Descrission
L'ania mandarin-a (**Aix galericulata**) a l'é diventà stàbila ant ël Regn Unì.

A l'é conossùa për ij sò color spetacolar.

A mangia ròba animal e dozortut vegetal.

A fà da neuv a dodes euv ant un përtus ant ël teren.

### Ambient
A viv an ambient aquàtich con ij bòsch ant le vzinanse. 

### Distribussion
L**'Aix galericulata** a l'é originaria dl'Asia e a l'é ambientasse bin ant le tère britàniche, anté a viv tut l'ann.

La popolassion originaria anvece a migra.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Aix galericulata* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Aix
Categorìa:Anie
Anas angustirostris

## Anas angustirostris
### Descrission
L**'Anas angustirostris** (ancheuj classificà 'me ***Marmaronetta angustirostris***, ania marmorà) a l'é n'osel dla famija dj'Anatidae, ëd dimension medi-pcite, longh 39-42 cm. A l'ha 'n piumagi color sabia brunastr, finement macià 'd bianch, ch'a-j dà n'aspet marmorà (da sì ël nòm). A l'ha na **macia scura dantorn a j'euj** ch'a së slonga vers ël cupiss. La testa a l'é 'n pòch irsùa, con dle piume dël còl pì longhe ch'a formo na cita crësta. An vòl, j'ale a son ciàire sensa disegn particolar. Ij doi sess a son motobin smijant, ma 'l mas-cc a l'ha la crësta pì longa e 'l bech tut nèir, mentre che la fumela a l'ha la base dël bech verdastra. Ij giovo a son pì macià 'd bianch .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva bassa, sia dossa che salmastra, com jë stagn e le risere, con vegetassion s-ciassa dantorn . A mangia dzortut smens, tùber e gëmme ëd piante aquàtiche, e 'dcò verm, mòlusch e inset. A l'é na specie **gregaria** e a forma dë strop, fin-a motobin gròss an quàich zòna dl'Asia .

### Distribussion
A l'é spantià ant la region mediterania e ant l'Asia sud-ossidental. An Euròpa a l'é limità a quàich sit an Spagna meridional (< 100 cobie) e an Italia (Sicilia), andoa a nidìfica con 1-2 cobie regolar dal 2000. As treuva 'dcò an Àfrica dël Nòrd (dzortut an Maròch) e a est an Turchìa, Armenia, Aserbaigian, Iran e Iraq (andoa a-i son le popolassion pì gròsse). D'invern chèiche popolassion a migro vers la zòna dël Sahel e la Val dël Nil. A l'é classificà **Vulneràbil** (VU) da l'IUCN e an Italia a l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Anas angustirostris*** Ménétriés, 1832

Categorìa:Anas
Categorìa:Anie
Vërsèj

**Vërsèj** (*Varséj* ant al dialèt  ëd Vërsèj) a l’é na comun-a piemontèisa postà ant la piana padan-a ëd la part oriental dël Piemont ëd 46393 abitant, capleugh dla provincia ëd Vërsèj.
Postà an sla riva drita dla Sesia, a l’é n'important sènter agrìcol specialisà ant la coltivassion dël ris, conossù come “Capital Europenga dël ris” (a l’ha an efet sede a Vërsèj la Borsa dël ris e la stassion sperimental ëd risicoltura).  Ëdcò sènter industrial, comersial e logìstich ant j'ùltim ani a l’é meritasse lë stranòm ëd “sità d’art” mersì a l’anciarmant patrimòni artistich e coltural present.
Sità universitaria andoa dël 1228 a l’é stàit fondà lë Studium Vercellensis, prima Università dël Piemont, a l’é ancheuj sede dël retorà e dël Dipartiment dë studi umanìstich dl'Università dël Piemont Oriental Amedeo Avogadro. 
La sità a vanta d'important monument che a-j testimònio un passà glorios prima come municipium roman peui come sènter episcopal (al pi antich dël Piemont) e ant l'età ëd mes 'mè lìbera comun-a. L’Abassìa 'd Sant Andrea, ël Dòm ëd Sant Eusebi, la cesa 'd San Cristòfo, le reste dl’ aren-a romana, la central piassa Cavour, ël Castel, ij sò musé ai mérito na mension ant ël patrimòni artìstich piemontèis. An pì Vërsèj a l'ha cudì ël Sant Sudari e ant la Biblioteca Capitolar as  conserva ël prim esempi ‘d literatura inglèisa conossùa al mònd: ël Vërsèj Book. Tra le manifestassion ‘d riliev internassional as conta ‘l Concors Viotti, prestigios prèmi ‘d musica clàssica, la stason dël Viotti Festival e ël premi sportiv Silvio Piola.
Ëd riliev la tradission artigianal dla lavorassion dl'argent e ‘d costrussion ëd fisarmòniche. 
Se as parla dla sità as peul pa dësmentiesse ëd spe specialità dël bon potagi come ij bischeuit Biciolan, la torta Tartufà e l'argin-a dla tàula vërslèisa: la Panissa. Ël tut bagnà dal vin tipich da coste part: ël Gatinera. 

## Geografìa
Vërsèj as treuva ant la pian-a padan-a e a l’é bagnà da la Sesia.

## Leu d'anteresse
### Piassa Cavour
Piassa Cavour a l'é la piassa pì amportanta dla sità ëd Vërsèj, sènter prinsipal dla vita coltural e social. Circondà dai pòrti d'orìgin ëd l'età ëd mes a l'é pavimentà con le pere dla Sesia e dzormontà d'la **Tor ëd l'àngel**.

## Monument
Ël monument pì amportant ëd Vërsèj a l'é l'Abassìa 'd Sant Andrea. 

## Traspòrt
* Ij traspòrt pùblich a son gestì da l'ATAP
* Stassion feroviaria: stassion ëd Vërsèj
* Vërsej a l'ha un cit areopòrt ("Carlo Del Prete")

## Spòrt
A Vërsèj a-i é un-a dlë pi veje echip ëd fótbal d'Italia: la Prò Vërsèj, ch'a l'ha vagnà 7 vire lë scudèt.
Dël 2013 la Prò Vërsèj a gieuga an prima division ëd la Lega Prò.

## Stranòm
J'abitant ëd Vërsèj a son ëstranomà *Biciolan*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Corsaro (dal 14/06/2004 al 11/06/2014 - ters mandà: 2019-)

## Sità binele
Vërsèj a l'é binelà con:
*  Arles, Fransa
*  Tortosa, Spagna

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Aythya ferina

## Aythya ferina
### Descrission
L**'Aythya ferina** (cavajer) a l'é n'osel dla famija dj'Anatidae, n'ania ch'as campa sota për pijé ël mangé . A l'ha na longhëssa ëd 42-49 cm e a pèisa 770-1.200 gram . Ël **mas-cc** a l'ha la **testa e 'l còl color ramin (brun ross)**, ël pét e la gropera nèira, e 'l còrp gris. Ël bech a l'é gris-bleu con la ponta nèira . La **fumela** a l'é 'n bonèt motobin strià 'd brun, con na macia ciàira dantorn al bech . An vòl, a mostra na larga **banda grisa** an sl'ala . A l'é na novadora motobin bon-a .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva doassa o salmastra: lagh, stagn, palude, risere . A preferiss j'eve nen tròp përfonde (1,5-2 m) con vegetassion sota eva . A l'é **gregari** fòra dla stagion ëd riprodussion e a forma dë strop, soens con d'àutre anie . A mangia dzortut piante aquàtiche (smens, tùber, feuje) ma 'dcò cit invertebrà, che a ciapa sot eva. A fà 'l nil an sla tèra, stërmà ant la vegetassion davzin a l'eva, e a duverta 4-16 euv .

### Distribussion
A nidìfica an Euròpa e Asia, dal Regn Unì a la Mongòlia . A passa l'invern ant l'Euròpa meridional, l'Àfrica dël Nòrd e l'Asia meridional . An Italia a l'é nidificant con na pcita popolassion (150-200 cobie) e a l'é **an declin** . A l'é classificà **Vulneràbil** (VU) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Aythya ferina*** L., 1758

Categorìa:Aythya
Categorìa:Anie
Anas falcata

## Anas falcata
### Descrission
L**'Anas falcata** (ancheuj classificà 'me *Mareca falcata* ) a l'é n'osel dla famija dj'Anatidae, dle dimension ëd na ania media, longh 46-53 cm, con n'aliura ëd 79-91 cm e un pèis ëd 422-770 g . La caraterìstica pì vistosa dël **mas-cc** a son le **piume tersiarie a forma 'd faussèt** (da sì ël nòm), longhe e curvà, ch'a pendo an sj'ale . La testa a l'é color verd metalisà e porpra con na cita macia bianca dnans a j'euj; la gola e 'l còl a son bianch, con na sutila riga nèira a la base dël còl . Ël còrp a l'é gris finement vermicolà, le piume sota la coa a son giaune e nèire. La **fumela** a l'é brun macià, con un piumagi ch'a smija a col ëd la fija dël fischion, ma con la testa pì arionda e 'l bech pì longh . Ij giovo a smijo a le fumele ma con le piume tersiarie pì curte .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva dossa: lagh, stagn, fium e palud, dzortut cole anvironà da bòsch . As treuva 'dcò ant le risere e, d'invern, ant j'estuari e le lagun-e costiere . A l'é 'n përfet novador e a mangia dzortut piante aquàtiche, smens e graminacee, ma 'dcò cit invertebrà . A l'é na specie **gregaria**, ch'a forma dë strop, soens ansema a d'àutre anie .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Asia oriental, an Siberia, an Mongòlia, ant la Cin-a setentrional e an Giapon . A l'é 'n **migrator** e a passa l'invern ant l'Asia sud-oriental, ant la Cin-a meridional, an India e ant l'Indocin-a . A l'é classificà "Near Threatened" (NT) da l'IUCN për ël declin dle popolassion, causà dzortut da la cassa e da la pèrdita d'ambient .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Anas falcata*** Georgi, 1775)

Categorìa:Anas
Categorìa:Anie
Aythya fuligula

## Aythya fuligula

### Descrission
A l'han pi car mangé 'd bës-cette ma a peulo 'dcò mangé dij vegetaj. A vivo an colònie, 'dcò për la nidificassion, tra ij busson e al ripar ëd la vegetassion. A fan na cita depression an sla tèra e lì a fan da eut a ondes euv. 

### Ambient
A viv ant l'eva dossa, sensa tròpa vegetassion e con livel d'eva pa tròp bass e pa tròp profonda.

### Distribussion
A l'é bin spatarà ant l'Euròpa e a migra an vers l'Àfrica, ma a peul ëdcò esse stansial.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Aythya fuligula* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Aythya
Categorìa:Anie
Aythya marila

## Aythya marila

### Descrission
La **morëtta grisa** a mangia bestiëtte d'eva, 'dcò përché a-j treuva ant ij pòst anté a viv. A fà 'l nil për tèra, con ramëtte e erbe. Ant la nidificassion a l'é nen colonial e a fà da 6 a 9 euv për nil.

### Ambient
A fa 'l nil vzin a lagh e eve tra la tàiga e la tundra. D'invern as treuva an sle còste e le boche dij fium.

### Distribussion
A fà 'l nil an Scandinavia, a migra ant l'Europa sentral e meridional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* Aythya marila

Categorìa:Aythya
Categorìa:Anie
Bucephala islandica

## Bucephala islandica
### Descrission
La ***Bucephala islandica*** (ania d'Islanda) a l'é n'osel acquàtich dla famija dj'Anatidae, un-a dle tre specie d'anie dal cap bianch . A l'ha na longhëssa ëd 40-50 cm, n'aliura ëd 62-77 cm e a peisa an tra 900 e 1.500 g (ij mas-cc a son pì gròss dle fumele).

Ël **mas-cc** a l'é inconfondìbil: a l'ha la testa nèira con dle gròsse **macie bianche** an sla facia (lunëtte), la part superior dël còrp nèira, e la pansa bianca . La testa a l'ha d'arfless viola e verd . La **fumela** a l'é gris brun, con la testa maròn e në sbuf daré; a smija a la fumela dl'ania d'euj dorà (*Bucephala clangula*) ma a l'ha la testa pi scura e un bech pì curt . Sò crij a l'é pì bass e silensios .

### Ambient
A nidìfica an sle rive dij lagh d'eva dossa e dij fium, ant le foreste setentrionaj e ant la tundra . A fà 'l nil ant le cavità dj'erbo o ant ij përtus ant la tèra . A l'é **migrator**. D'invern a stà an sle còste e ant j'estuari, ma a peul resté 'dcò an sj'eve d'eva dossa s'a resto duverte . A mangia dzortut mòlusch, crostassé e inset aquàtich, ch'a cassa an tufand-se.

### Distribussion
A l'é na specie ch'a viv ant l'emisfer setentrional, con tre popolassion isolà: un-a an Islanda (55% dla popolassion mondial), un-a an Groenlandia e un-a an Alaska e Canadà ossidental . Le popolassion islandèise a son **sedentarie**, cole dl'América dël Nòrd a son **migratris** e a van a inverné an sle còste dël Passìfich e dl'Atlàntich . A l'é 'n visitator ràir an Euròpa (gavà l'Islanda) e an Italia . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Bucephala islandica** Gmelin, JF, 1789

Categorìa:Bucephala
Categorìa:Anie
Bucephala clangula

## Bucephala clangula
### Descrission
La ***Bucephala clangula*** (ania d'euj dorà) a l'é n'osel acquàtich ëd la famija dj'Anatidae, caraterisà da j'euj giàun viv (da sò nòm). A l'é longh 42-50 cm, con n'aliura ëd 65-80 cm e a peisa an tra 500 e 1.200 g, con ij mas-cc pì gròss dle fumele.

Ël **mas-cc** an livrea nussial a l'ha la testa nèira con arfluss verd, na **gròssa macia bianca** an sla facia, la part superior dël còrp nèira, e la pansa bianca. L'ala a l'é nèira con na larga banda bianca, ch'as vëdd an vòl . La **fumela** a l'é gris brun, con la testa maròn e në sbuf daré; l'euj a l'é giaun, ma pì smòrt dël mas-cc . Ël bech a l'é curt e nèir, le piòte a son giàune . Ij giovo a smijo a la fumela .

### Ambient
A nidìfica ant le region setentrionaj, dzortut ant ij bòsch ëd conìfere e latifeuje, arlongh le rive dij lagh e dij fium, andoa a fà 'l nil ant le cavità dj'erbo (soens dij pich) . A l'é **migrator**. D'invern a stà ant j'eve d'eva dossa e salmastra, ant ij lagh, j'estuari e le còste marin-e, fin-a a latitùdin pi basse . A mangia dzortut mòlusch, crostassé e inset aquàtich, ch'a cassa an tufand-se (a peul rivé fin-a a 10 méter ëd profondità) .

### Distribussion
A l'é spantià an tut l'emisfer setentrional: Euròpa, Asia e América dël Nòrd. A nidìfica ant ël nòrd d'Euròpa (Scandinavia, Finlandia, Russia) e ant ël nòrd ëd l'América. A passa l'invern ant l'Euròpa sentral e meridional, ant ël Mar Caspi e ant jë Stat Unì. An Italia a l'é 'n migrant e invernant regolar, dzortut ant la Pian-a Padan-a e ant le lagun-e costiere. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Bucephala clangula*** L., 1758

Categorìa:Bucephala
Categorìa:Anie