Kelvin

Ël **kelvin** (sìmbol: **K**) a l'é l**'[[unità dë mzura]] dla [[temperadura]] termodinàmica** ant ël sistema antërnassional (SI). A l'é un-a dle set unità base dël SI e a l'é definì an manera indipendenta da 'd proprietà microscòpiche 'd material specìfich, ma a parte da 'd fondament termodinàmich. Sò nòm a-j ven da William Thomson, sgnor Kelvin (1824–1907), ël fìsich e angignè scossèis ch'a l'ha contribuì a fondé la siensa dla termodinàmica.

## Definission SI dël kelvin
Ël kelvin a l'é stàit definì dël 1967 da la **Conferensa general dij pèis e dle mzure (CGPM)** tanme la frassion  \frac 1{273,16}  ëd la **temperadura termodinàmica dël [[pont tripl]] ëd l'[[eva]]**.
Costa definission a l'é stàita an vigor fin al 2019.

Dal **20 ëd magg 2019**, na neuva definission a l'é stàita adotà, ch'a dà al kelvin na definission basà an sël valor fiss ëd la **costanta ëd Boltzmann** (*k*):

1\,\mathrm{K} = \frac{1,380649\times 10^{-23}\,\mathrm{J}}{k}

andova *k* = 1,380649 × 10⁻²³ J·K⁻¹ a l'é fissà precis.

An pràtica, costa definission a veul dì che un kelvin a l'é 'l cangiament ëd temperadura termodinàmica ch'a corëspond a un cangiament ëd n'energìa tèrmica ëd 1,380649 × 10⁻²³ joule për partìcola (o për gré 'd libertà).

## La scala Kelvin
La **scala Kelvin** a l'é na scala assoluta ëd temperadura:
* **Sò zero (0 K)** a corëspond a lë **zero assolù**, ël pont anté che l'energìa cinética molecolar (tèrmica) a l'é mìnima (teorìa dij gas).
* A l'ha pa 'd valor negativ (le temperadure tèrmiche a son sempe positive an costa scala).
* A deuvra pa 'l sìmbol ëd gré (°) che a l'é dovrà për j'àutre scale (coma °C o °F). A së scriv sempe **K** sensa ël gré.
* Ël **pont tripl dl'eva** a l'é fissà a **273,16 K** (precis).

## Relassion con j'àutre scale 'd temperadura
Le conversion prinsipaj a son:

* **Da kelvin a [[grad Celsius|grad celsius]]**: T_{\mathrm{C}} = T_K - 273.15
Esempi: 0 K = −273,15 °C (zero assolù); 273,15 K = 0 °C (pont ëd fusion dl'eva); 373,15 K = 100 °C (pont ëd ebolission dl'eva).

* **Da kelvin a [[grad Fahrenheit|grad fahrenheit]]**: T_{^\circ\!F} = T_K \cdot \frac{9}{5} - 459.67

* **Da kelvin a [[grad Rankine|grad rankine]]**: T_{^\circ\!R} = T_K \cdot \frac{9}{5} (la scala Rankine a l'é la version Fahrenheit dla scala assolùa).

## Amportansa ant la siensa
Ël kelvin a l'é essensial ant vàire branch dla fìsica e dla chìmica:
1. **Termodinàmica e mecànica statìstica**: a l'é l'unità natural për j'equassion ch'a colego temperadura, energìa e entropìa.
2. **Spetroscopìa e fìsica dij gas**: le temperadure a son sovens argionzù an kelvin.
3. **Criogenìa**: lë studi dle temperadura motobin basse, dzora 'd 0 K.
4. **Astrofìsica e cosmologìa**: la temperadura ëd fond dël còsm (la **radiassion ëd fond còsmica**) a l'é ëd 2,72548 ± 0,00057 K.
5. **Meteorologìa sientìfica**: për ij modej climàtich e la descrission dij process atmosfèrich.

## Sot-mùltipl e mùltipl
Ant ël SI, ij prefiss métrich a s'àplico al kelvin coma a j'àutre unità. Esempi:
* **mK** (millikelvin): 0,001 K → dovrà ant la criogenìa.
* **µK** (microkelvin): 0,000001 K → ant lë studi dij gas ultrafrèid e dij condensà ëd Bose-Einstein.
* **kK** (chilokelvin): 1000 K → temperadure dj'astr (la surfassa dël Sol a l'é anviron 5772 K).

## Pì che 'l kelvin: la temperadura dël color
An **òtica** e **fotometrìa**, ël kelvin a l'é dovrà 'dcò për definì la **temperadura 'd color** ëd na sorgiss ëd lus, basà an sël paragon con ël còrp nèir. Na candèila a l'ha na temperadura 'd color ëd apopré 1800 K, mentre la lus dël di a peul esse 'd 5500–6500 K.

## Stòria dl'unità
La prima scala assolùa 'd temperadura a l'é stàita proponùa da **William Thomson** dël 1848. Soa scala, ciamà a l'ancamin "**scala termodinàmica sentìgrada**", a l'avìa sò zero a lë zero assolù e a dividìa l'antërval antra 'l pont ëd fusion e 'd bollision dl'eva an 100 part. Dël 1954, la **10ª CGPM** a l'ha adotà la definission basà an sël pont tripl, e dël 1967 la **13ª CGPM** a l'ha cambià 'l nòm da "gré Kelvin" (°K) a "kelvin" (K), e a l'ha formalisalo coma unità base.

## Vëdde 'dcò
* Sistema antërnassional d'unità
* Scala Celsius
* Zero assolù
* Costanta ëd Boltzmann
* Pont tripl

## Arferiment bibliogràfich
* 
* 

## Ligure esterne
* BIPM – Kelvin: unità base dël SI
* NIST – Redefinition of the Kelvin

Categorìa:Fìsica