open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Populus trichocarpa

## N'arbra: Populus trichocarpa
### Descrission
Ël **Populus trichocarpa** (arbra nèira american-a o arbra balsàmica ossidental) a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle **Salicaceae**, originari dl'América dël Nòrd ossidental. A peul rivé a 30-50 méter d'autëssa, con un tronch drit e na sima cònica. La scòrsa a l'é grisa e motobin fissurà, con ëd chërpadure përfonde. Le feuje a son ovaj-lanseolà, con ël bòrd ondulà, verd scur e lustr dzora, argentà e con ëd peil sota. Le fior a son ament, e le piante a son dioiche. A l'é famos për sò **përfum fòrt ëd bàlsam** ch'a seurt da le gëmme e da le feuje giovo, dzortut quand a së s-cianco.

### Distribussion
L'arbra trichocarpa a l'é nativ dla **còsta ossidental djë Stat Unì e dël Canadà**, da l'Alaska a la California. A chërs ant le zòne ripariaj, an sle rive dij fium e dij lagh, e ant le valade ùmide, fin-a a 2.000 méter d'autëssa. A l'é stàit antrodovù an **Euròpa** coma pianta 'd rimboschiment e ornamental. An Italia, a l'é coltivà motobin ràirament, dzortut ant ij giardin botànich e ant le colession, ma a peul trovesse ant le region setentrionaj ant ij teren fresch. A preferiss ij teren fons e ùmid, e a l'é motobin resistent al frèid.

### Notissie
Ël bòsch ëd costa arbra a l'é **leger e motobin bon për fé 'd papé**, dë scatolage. A l'é 'dcò dovrà ant l'andustria dij **compensà**. Soa **goma resinosa** a l'é stàita dovrà ant la medzin-a tradissional indìgena american-a për soe proprietà antisétiche e anti-infiamatorie. La spece a l'é motobin amportanta ant l'ecologìa riparial përchè a stabiliss le rive e a dà sosta a vàire spece d'osej e mamìfer. Ansi, a l'é stàita ël prim erbo ch'a l'ha avù sò genoma sequensià completament (2006), për studié la fisiologìa dj'erbo e ij mecanism ëd resistensa a jë stress ambientaj.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Populus trichocarpa*** (Torr. & A.Gray)

Categorìa:Botànica
Categorìa:Populus
Magnolia stellata

## Na magnòlia: Magnolia stellata

### Descrission
Com tute le magnòlie, a l'ha dle feuje ovaj con na ponta sola. A l'ha dle gran fior biancastre, da 10 a 15 cm ëd diàmetr. Le fior a son caraterisà da dij pétaj streit.

### Distribussion
As treuva an Euròpa e Nòrd América.

### Notissie
A l'é originaria dël Giapon.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Magnolia stellata*** (Siebold & Zucc.) Maxim.
Magnolia × soulangeana

## Na magnòlia: Magnolia × soulangeana
### Descrission
La **Magnolia × soulangeana** a l'é n**'ìbrid coltivà** antra la *Magnolia denudata* e la *Magnolia liliiflora*, creà dal vivaista fransèis **Étienne Soulange-Bodin** vers ël 1820 ant ël castel ëd Fromont. A l'é n**'erbo o busson caduchifeuj** ch'a peul rivé a 4-6 méter d'autëssa (an condission bon-e fin-a a 10 m). Le feuje a son gròsse, ovaj, verd scur. Le fior, ch'a comparisso a la **prima prima dle feuje**, a son motobin amportante: gròsse, a forma 'd tulipan, con **6-9 tépaj** (pétaj) ch'a van dal bianch al ross porpra motobin viv. A son motobin profumà. La Magnolia soulangeana a l'é motobin apressià an giardinage për soa fioridura spetacolar.

### Distribussion
St'ìbrid a l'é stàit creà an Fransa e a l'é spantiasse an tut ël mond coma pianta ornamental. A l'é coltivà an Euròpa, América dël Nòrd, Asia e àutre region temperà. A preferiss un clima nen tròp grev, teren **fons e bin drenà**, e na posission a mesa ombra o al sol, ma proteta dai vent frèid. A l'é motobin popolar ant ij parch, giardin privà e ant le stra sitadin-e. A peul soporté fin-a a -20 °C, ma le fior a peulo esse danegià da le gelà tardive.

### Notissie
La Magnolia Soulangeana a l'é un dj'erbo ornamentaj pì coltivà ant le region temperà për soa **fioridura primaverila motobin dësvlupà** e për soa **facilità 'd coltivassion**. A esisto vàire cultivar con color diferent ëd le fior (dal bianch pur al porpra fòrt). A l'ha un chërsùa lenta e a deuv nen esse tajà pesant, përchè a fioriss an sla rama dj'agn prima. A l'é 'dcò motobin resistent a le maladìe, e a l'ha pa da manca 'd manutension complicà. Ant la coltura, a l'é sìmbol ëd nobiltà e 'd belëssa duratura.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Magnolia × soulangeana*** Soul.-Bod.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Magnolia
Malus domestica

## Ël pom doméstich: Malus domestica
### Descrission
La ***Malus domestica*** (an piemontèis **pomé**) a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Rosaceae, aut 3-12 méter, con na copa larga e na scòrsa gris brun-a, fessurà con l'età . Le feuje a son ovaj, longhe 5-12 cm, con ël bòrd dentà, e a l'han un cit peil da sota . Le fior a son bianche, con dë sfumadure reusa, butà a rape, e a seurto a la prima . Ël frut (ël pom) a l'é na poma, con na pel fin-a e na polpa carnosa, ëd color e dimension variàbij second la cultivar . La forma a peul esse sférica, ovòida o un pòch sgnacà .

### Distribussion
A l'é originari dl'Asia sentral (dzortut dël Kazakistan), ma a l'é stàit coltivà fin da l'antichità an Euròpa e an tut ël mond . A l'é stàit portà an Euròpa dai Roman e d'apress a l'é spantiasse an tut ël continent . Ancheuj a l'é coltivà an tute le region a clima temperà . An Italia a l'é present an tuta la penìsola, con dle zòne 'd produssion famose (Val ëd Non, Cavour). An Piemont a l'é comun ant le colin-e e ant le pian-e .

### Notissie
A-i son milen-e 'd cultivar ëd pom, ch'a diferisso për color, savor, dimension e época 'd madurassion . Ij pom a son un dij frut pì consumà al mond . A son dovrà fresch, an cusin-a (për fé doss, torte), për fé giuss (sìder) e asil . A l'han ëd proprietà nutritive e a conten-o fibra e vitamin-a C . An Piemontèis a l'é ciamà **pomé**.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Malus domestica*** Borkh.
Malus sylvestris

## Ël pom sërvaj: Malus sylvestris
### Descrission
Ël ***Malus sylvestris*** (an piemontèis **pom sërvaj**) a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Rosaceae, aut 5-10 méter, con na copa larga e un bion torzù . La scòrsa dij branch giovo a l'é seulia e gris brun-a, peui a dventa scura e fissurà . Le feuje a son ovaj, longhe 5-10 cm, con ël bòrd dentà, 'd color verd scur . Le fior a son bianche, con dë sfumadure reusa, a seurto a la prima . Ij frut (ij pom) a son cite pomëtte (2-4 cm), 'd color giaun o ross, con un savor astrigent e amèr . A l'é n'erbo ch'a viv fin a 100 agn .

### Distribussion
A l'é nativ dl'Euròpa central e meridional, da la Spagna a la Russia . A viv ant ij bòsch ùmid e ant le raisure, dal livel dël mar fin a 1.000 méter . An Piemont a l'é present an tuta la region, dzortut ant le colin-e .

### Notissie
A l'é l'antich pom sërvaj, parent dël pom doméstich (*Malus domestica*) . Ij frut a son dovrà për fé dle confiture e dël sidr . Ël bòsch a l'é dur e resistent, dovrà për fé 'd mobij e d'utiss . An Piemontèis a l'é ciamà **pom sërvaj** .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Malus sylvestris*** Borkh.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Malus
Morus alba

## Ël moré bianch: Morus alba
### Descrission
La ***Morus alba***, ciamà comunement **moré bianch** an Piemont, a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Moraceae, originari dla Cin-a setentrional e dla Corea . A peul rivé a 10-15 méter d'autëssa, con na copa larga e na scòrsa gris brun-a. Le feuje a son gròsse, ovà, longhe 5-15 cm, con ël bòrd dentà, e a peulo esse 'd forme diferente (anfluensà da l'età dla pianta). Le fior a son cite, verdastre, butà a gate. Ij frut (le **more** bianche) a son d'infrutessense carnose da 2 a 5 cm, ch'a cambio da bianch a reusa o viòla quand a maduro, ma a son men savorìe dle móre dël moré nèir . A son doss, ma pòch savorì .

### Distribussion
A l'é originari dla Cin-a setentrional e dla Corea, e a l'é stàit coltivà an Asia për la sericultura (anlevament dël bigat da seda) . A l'é stàit portà an Euròpa dël sécol XV, e ancheuj a l'é spantià an tute le region a clima temperà. An Italia a l'é present, e a l'é dovrà dzortut për la stra e ant ij giardin. An Piemont a l'é rarament trovà .

### Notissie
Ant la meisin-a tradissional piemontèisa as dovrava ël frut tanme purgativ e purificant. Le feuje a son l'aliment prinsipal dël bigat da seda, e për sòn ël moré a l'é stàit coltivà për sécoj an Italia e an Piemont për la produssion ëd la seda . Ël bòsch a l'é dur e resistent, dovrà për fé 'd mòbij e dë strument musicaj . An Piemontèis a l'é ciamà **moré bianch** për la colorassion dij frut .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Morus alba*** L.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Morus
Pyrus communis

## Ël prussé: Pyrus communis

### Descrission
Erbo dicotilédon, a l'é coltivà pr'ij sò frut mangiativ.
A l'ha un càuss àut fin-a a 10-12 méter; feuje alternà, ovà, dentà, e fior bianche o rosà, unìe an fiorìe.
Ij frut (ij pruss) a son carnos, ëd dimension diferente conforma a le varietà, con la pleuja giàuna, vërdastra, rosà o rusnenta e la polpa bianca o giàuna, pien-a ëd giuss.

### Distribussion
Originari dl'Asia, a l'é present an tute le region temperà e càude dël mond.
Ël prussé a l'ha nen da manca ëd teren particolar, tutun a-j van pà bin ij teren sabios, calcari o tròp ùmid.
La coltivassion dij prussé a l'é motobin ëspantià ëdcò an Piemont.

### Notissie
La forma pì spantià d'arprodussion dij prussé a l'é për enta, për esempi su codògn o bussolin, second ëd dla destinassion dla varietà (da tàula, për cheuse, për pronté marmlade o siròp).
Le técniche d'ameliorament genétich a viso a oten-e na mej arzistensa a le maladìe da fonz e a l'atach ëd poj e gate, an dzorpì che a na mej afinità possìbil con la pianta anté ch'as fa l'enta.

Coltivà a piràmid, a vas, a palmëtta, a cordon, conforma a le varietà e al leu dl'enta, ël prussé a l'ha da manca d'esse poà ëd fasson periòdica, ëd n'angrass e un tratament ëd vërdaram localisà.
La produssion mojen-a ëd na pianta al temp ëd sò pi grand vigor a va da jë 75 ai 180 chilo a l'ann.
La diferente varietà selessionà a spòrzo na produssion ch'a quata giumaj tuta l'anada.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Pyrus communis*** Linnaeus, 1758

Categorìa:Botànica
Pyrus cordata

## Ël prussé sarvaj: Pyrus cordata
### Descrission
Ël ***Pyrus cordata*** (an piemontèis **prussé sarvaj**) a l'é n'erbo o busson a feuje drocante dla famija dle Rosaceae, aut 2-10 méter, con na copa piramidal e branch ch'a peulo avèj dë spin-e . La scòrsa a l'é grisa. Le feuje a son ovà o ariondà, longhe 3-6 cm, con la base a forma 'd cheur (da sì ël nòm "cordata") e 'l bòrd dentà . A son vërde lùstre da dzora, e a peulo avèj un cit peil da giovo . Le fior a son bianche o crema, con dë stam ross, e a l'han n'odor fòrt e particolar, descrivù com nen tant piasèivol . Ij frut a son cite prussëtte globose, ëd 1-2 cm, giàune, rosse o brun-e, motobin dure e amère .

### Distribussion
A l'é nativ dël nòrd-òvest dël Mediterani: Fransa (Bretagna), Spagna (Galissia), Portugal, Italia, Maròch e Algerìa . A l'é 'dcò present, ma ràir, an Anghiltèra (Devon e Cornovaja), andoa a l'é protegiù e a l'é ciamà "Plymouth pear" . A viv ant ij bòsch duvert, le sev, ij teren coltivà bandonà e le colin-e, da 0 a 1.500 méter, an sle ròche silicose o calcarose . An Piemont as treuva ant le colin-e, ma a l'é pitòst ràir.

### Notissie
A l'é dovrà com pòrta-inest për enté le varietà coltivà 'd prussé, përchè a dà 'n bon ancoragi al teren e a conferiss na chërsùa moderà a l'erbo . Ij frut a son mangià da j'osej . La pianta a l'é arzistent a la suitin-a e a l'inquinament . A l'é considerà na specie autòctona dla region atlàntica .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Pyrus cordata*** L.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Pyrus
Pyrus salicifolia

## Un prussé ornamental: Pyrus salicifolia
### Descrission
Ël ***Pyrus salicifolia*** (an piemontèis **prussé ornamental**, **prussé a feuja 'd sàles**) a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Rosaceae, aut 4-12 méter, con na copa larga e 'n portament pendulin, ch'a smija a col dël sàles piangent . Le feuje a son lansetà-strèite (a smijo a cole dël sàles), longhe 3-9 cm, color gris argentà dzortut da giovo, peui vërde sombr . Le fior a son bianche crema, gròsse, con dë stam ëd color nèir o viòla a la ponta. Ij frut a son cit pruss verd, dur e astringent, nen comestìbij për l'òm .

### Distribussion
A l'é nativ dël Medi Orient (Turchìa, Càucaso, Iran) . A viv ant ij bòsch duvert e ant ij teren rocos e sùit. A l'é coltivà com erbo ornamental an vàire part dël mond, dzortut la varietà pèndula . An Piemont as treuva ant ij parch e ij giardin.

### Notissie
A l'é dovrà com pianta isolà o an cit grup, për sò portament elegant e 'l color argentà dle feuje. A sopòrta bin la suitin-a e ij teren pòch fèrtij, grassie a soe rèis ch'as dëstendo motobin . A l'é sensìbil al "fuego batterico", na maladìa ch'a peul danegelo . A l'ha arseivù l'Award of Garden Merit dla Royal Horticultural Society .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Pyrus salicifolia*** Pall.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Pyrus
Platanus × hispanica

## Un plato: Platanus × hispanica
### Descrission
Ël ***Platanus × hispanica***, conossù comunement 'me **plato ìbrid** o **plato comun**, a l'é n'erbo àut e amponent dla famija dle Platanaceae. A peul rivé a 30-40 méter d'autëssa e a l'ha na gròssa scòrsa scajosa ch'as dëstaca an mace gris-verdastre, creand un caraterìstich motiv ëd color. Le feuje a son palmà, con sinch lòb dentà, ëd color verd lusent an s'ël dë dzora, pì ciàir sota. Jë scion a son altern. Ij fior a son pìcite e verdastr, ragrupà an pom ësférich pendù. Ij frut a son dij pom pòrfid da 2-3 cù, ch'as ten-o sël branch për tut l'invern. A l'ha 'd rèis fòrte e superficiaj.

### Distribussion
A l'é stàit ampiantà an tuta Euròpa a parte dal sécol XVII, an particolar an Fransa, Spagna e Italia, andoa a l'é stàit dovrà për la forestassion ëd le sità. A l'é motobin comun ant le stra, ij parch e le campagne ëd vàire region italian-e, an Piemont comprèis. A soporta bin l'inquinament urban e a l'é dovrà dzortut coma pianta da ombra e da decorassion.

### Notissie
As pensa che cost plato a sia n'ìbrid an tra ël Platanus orientalis (plato oriental) e ël Platanus occidentalis (plato american). Cheidun d'àutri a penso che a sia na varietà coltivà dël Platanus orientalis. La question a l'é 'ncó duvèrta për ij botànich. A l'é un erbo motobin robust, resistent a le maladìe e al frèid, ma a peul esse atacà da na maladìa fonzin-a ciamà *càncher dël plato*. An piemontèis a l'é ciamà sempi **plato** o **plàtan**. Sò bòsch a l'é dovrà an ebanisterìa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Platanus × hispanica*** Muenchh.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Platanus
Quercus cerris

## Lë sron: Quercus cerris

### Descrission
A l'é n'erbo elegant, ch'a viv tant, con la còma auta. A l'ha un bion longh e drit sensa rame, con na scòrsa con gròsse filure, che an drinta a son arancion. As peul diferensiesse da j'autre roj për ij filament longh e strèit ch'a sircondo le gëmme dle feuje e che a resto d'antorn a le feuje. Le feuje a son verd scur, peilose ant la part da sota. Le fior a son giaun dëstiss. J'agiand, bëslongh, a maduro an doi agn.

### Distribussion
A riva da l'Europa meridional.

### Notissie
A viv bin dzor le tère sëcche e sabiose.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Quercus cerris*** Linnaeus 1753
*

Categorìa:Botànica
Categorìa:Rol
Quercus coccifera

## Quercus coccifera
### Descrission
La ***Quercus coccifera*** (an piemontèis **rol spinosa**) a l'é un busson o cit erbo sempeverd dla famija dle Fagaceae, aut 1-5 méter (a peul rivé a 10 méter), con na copa larga e un bion torzù . La scòrsa dij branch giovo a l'é seulia e gris brun-a, peui a dventa scura e fissurà . Le feuje a son coramose, ovaj, con ël bòrd dentà e spinos (a smijo a cole dël rus), vërde scur da dzora e pì ciàire da sota . Ij frut (j'agiand) a son cit, 1-2 cm, con na cùpola scajosa ch'a quata la metà dl'agiand. A l'é n'erbo ch'a chërs an pressa .

### Distribussion
A l'é nativ dël Mediterani, da la Spagna a la Turchìa e a l'Àfrica dël Nòrd . A viv ant la macia mediterania, ant ij teren calcaros e suit, dal livel dël mar fin a 1.500 méter . An Italia a l'é present an tuta la penìsola e an Sicilia, Sardëgna . An Piemont a l'é present mach ant le zòne pì càude .

### Notissie
A l'é la pianta caraterìstica dla macia mediterania . J'agiand a son mangià da le bestie e a son dovrà për fé dle farin-e . La scòrsa a l'é dovrà për fé dël tanin . An Piemontèis a l'é ciamà **rol spinosa**.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Quercus coccifera*** L.
Morus nigra

## Ël moré nèir: Morus nigra
### Descrission
Ël ***Morus nigra***, ciamà comunement **moré nèir** o **moré** an Piemont, a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Moraceae, aut 5-10 méter, con na copa larga e na scòrsa brun sombra, fissurà . Le feuje a son gròsse, ovà, longhe 8-20 cm, con ël bòrd dentà e la surfassa ruvia. Le fior a son cite, verdastre, butà a gate. Ij frut (le more) a son d'infrutessense carnose (compòste da tante cite frut), da 2 a 4 cm, ch'a cambio da ross a nèir quand a maduro . A son motobin savorì, doss e astringent a la vòlta .

### Distribussion
A l'é originari dla Persia (l'atual Iran) e dël Càucaso . A l'é stàit coltivà fin da l'antichità an tuta l'Asia e peui an Euròpa. Ancheuj a l'é spantià an tute le region a clima temperà. An Italia a l'é present, ma nen tant comun, e a l'é coltivà dzortut ant ij giardin e ant ij fruté. An Piemont a l'é da ràir trovà ant le colin-e .

### Notissie
Ant la meisin-a tradissional piemontèisa as dovrava ël frut tanme purgativ e purificant. Le feuje a servo da mangé për le bestie e për le ruve dël bigat da seda. Ël bòsch a l'é dur e resistent, dovrà për fé 'd mobij e d'utiss . A l'é n'erbo ch'a viv fin a 300 agn .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Morus nigra*** L.
Quercus ilex

### Descrission
A l'ha na scòrsa sutila maròn sombr, pien-a ëd chërpure.
La còma a l'é s-ciassa, sgnora 'd feuje ch'as goerno ëdcò d'invern, gorëgne, sbëlusente dë dzora, bianchisse e assè vlutà da sota, ovaj e na frisa spinose an sle bordure.

### Distribussion
Da finì.

### Notissie
A l'é na rol sempe vërda ch'a chërs meusia e a ven assè veja.
Sò bòsch, dur e assè pesant, a l'era dovrà për esse brusà opura, ant ij pais dël Mediterani, për fene dla carbonin-a.

Ël frut a l'é n'agian con un caplèt a forma dë scudlin, coata ëd cite scaje sël bianchiss.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Quercus ilex*** L.

Categorìa:Rol
Quercus palustris

## La rol rossa da mojiss: Quercus palustris
### Descrission
La ***Quercus palustris*** a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Fagaceae, aut 20-30 méter, con na copa piramidal e un bion drit . La scòrsa dij branch giovo a l'é seulia e gris brun-a, peui a dventa scura e fissurà . Le feuje a son lobà (5-7 lòb për banda), con ël bòrd dentà, e a ven-o ross viv an otonn (da sì ël nòm) . Ij frut (j'agiand) a son cite, 1-2 cm, con na cùpola pian-a ch'a quata mach la base dl'agiand. A l'é n'erbo ch'a chërs an pressa .

### Distribussion
A l'é nativ dël nòrd-est djë Stat Unì e dël sud-est dël Canadà, andoa a viv ant ij teren ùmid e ant le palud (da sì ël nòm "palustris") . A l'é stàit antrodot an Euròpa dël sécol XVIII com erbo ornamental . An Piemont a l'é present ant ij parch e ij giardin, e a l'é naturalisasse an quàich bòsch .

### Notissie
Ël bòsch a l'é dur e resistent, dovrà për fé 'd mobij e për la costrussion . A l'é dovrà 'dcò com erbo ornamental për sò color otognèis motobin viv . A l'é arzistent a l'inquinament e a l'é dovrà ant le sità . An Piemontèis a l'é ciamà **rol rossa da mojiss** për sò habitat natural .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Quercus palustris*** Muenchh.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Rol
Categorìa:Quercus
Quercus petraea

## Na rol (ël ròl): Quercus petraea

### Descrission
La **Quercus petraea** a l'é n'erbo ch'a smija motobin a la Quercus robur, ma da ràir a forma na còma amponenta e bassa coma cola 'd col-lì; a pija na fasson men a zig-zag e parèj a ven n'erbo pì elegant, pì àut e pì drit. As disting da la Q. robur për ij sò branchin ëd color gris-porpra; për soe feuje con dij picoj longh ch'a l'han nen ij cit lobe voltà andaré e ch'as fan pi fin an manera armònica vers ël picol; për soe agiand ëdcò sensa picol. La scòrsa, an dzorpì, a tend a avèj ëd filure pì longhe e drite e a esse men s-ciapà; le anfioressense mas-cc a son pì longhe e cole feminin a son formà da fior sensa importansa a l'assëlla dla feuja. 

### Distribussion
La Q. petraea a rimpiassa ampiaman la Q. robur ant le region con teren àcid e pòver e ij sò bòsch, për costa rason, a tendo a esse motobin pì pòver ëd bòje e d'erbe asocià a chila. An efet, mentre che la Q. robur a l'é sovens dëspojà dle soe feuje da le cavalëtte 'd vàrie farfale, sòn a càpita rarament a la Q. petraea.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Quercus petraea*** Mattuschka) Liebl.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Rol
Quercus pubescens

## La rolëtta: Quercus pubescens

### Descrission
Erbo ch'a peul rivé a 20-25 méter, ma pi sovens a l'é aut pòch pi che un busson. A l'ha dij peil gris an sij ramet e na scòrsa grisa e rigà. Soe feuje a son pòch dividùe e a l'han na plucia sla part da sota, almanch a l'inissi stagion. J'agiand a son a forma d'euv e a son an drinta a cite cope dzor picoj motobin curt. 

### Distribussion
A l'é originari dl'Europa sentral.

### Notissie
A forma dij bòsch bass dzor le colin-e espòste a meridion con teren sech e calcaros.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Quercus pubescens*** Willd.
Quercus robur

## La rol: Quercus robur

### Descrission
Comun-a an tuta l'Europa, gavà le region pì a setentrion, la **Quercus robur** a l'é l'erbo da bòsch pì amportant e conossù. Motobin variàbil an fòrma e dimension, dle vire a produv còme a ragera, àute, ant ij cas estrem, fin a 45 m, ma pi soens a forma 'd cùpole amponent antërsà sovens àute meno 'd 20 m a maturità. Sòn a càpita quand ël branch prinsipal a meuir (o a ven mangià da le bestie) e donca ij branch lateraj a chërso con andament regolar. La scòrsa grisa a l'é finement s-ciapà e dividùa an filure trasversaj. Ij branch ëd l'ann a pòrto 'd gëmme tondegiante e pontùe. La Q. robur a l'ha feuje con picol motobin curt, profondament lobà, con doi cit lòb a la base voltà andaré. Le anfioressense mas-cc a son vistose, an cite rape a l'inissi ëd magg, quand le feuje as deurbo; le anfioressense feminin a smijo a cole masculin-e, ma pì curte e a dan orìgin a dle fior cite. Ij frut a son j'agiand conossùe, unìe an cite rape su ëd ramet longh; le berte e jë scorieuj ch'a jë storo për fene provista a dan un contribù a soa disseminassion. 

### Distribussion
La Q. robur a forma 'd bòsch estèis an sij teren pèis, e a l'é rimpiassà da l'orm ant le valade ùmide e, su teren sùit, dal fò al sud e dal frasso, da la biola o dal pin al nòrd. An Italia a l'é frequenta ant le region setentrionaj dla pianura fin a apopré 1000 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Quercus robur*** L.

Categorìa:Rol
Quercus rotundifolia

## Quercus rotundifolia

### Descrission
Soens a l'é considerà mach na varietà dla Quercus ilex, ma a l'é n'erbo pi cit, con feuje grisastre e pi larghe.

### Distribussion
A chërs ant l'Europa sud-oriental.

### Notissie
A l'é bin spantià a Fatima, Portugal.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Quercus rotundifolia*** L.

Categorìa:Botànica
Quercus rubra

## La rol rossa: Quercus rubra
### Descrission
La ***Quercus rubra*** (an piemontèis **rol rossa**) a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Fagaceae, aut 20-30 méter, con na copa larga e arionda. La scòrsa dij branch giovo a l'é seulia e grisa, peui a dventa brun rossastra e a dësfà an fasse. Le feuje a son gròsse, longhe 12-22 cm, con 7-11 lòb për banda, con la ponta a *sela*, e a ven-o ross viv an otonn (da sì ël nòm). Le fior mas-cc a son ëd gatin-e pendente, le fumele a son cite. Ij frut (j'agiand) a son cite, 2-3 cm, con na cùpola pian-a e larga, ch'a quata mach la base dl'agiand. A l'é n'erbo ch'a chërs an pressa.

### Distribussion
A l'é nativa dël nòrd-est djë Stat Unì e dël sud-est dël Canadà. A viv ant ij bòsch mës-cià, an sle colin-e e ant le montagne. A l'é stàita antrodota an Euròpa dël sécol XVIII com erbo ornamental e për sò bòsch. An Piemont a l'é spantià ant ij parch e ij giardin, e a l'é naturalisasse an quàich bòsch.

### Notissie
Ël bòsch a l'é dur e resistent, dovrà për fé 'd mobij, paviment e për la costrussion. Le feuje a servo da mangé për le bestie e j'agiand a son mangià da le bestie sarvaje. A l'é dovrà 'dcò com erbo ornamental për sò color otonal motobin viv. A l'é arzistent a la suitin-a e a l'inquinament, e a l'é considerà na specie anvadenta an chèich pais d'Euròpa përchè as ëspantia an pressa e a fà ombra a le rol autòctone.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Quercus rubra*** L.

Categorìa:Quercus
Categorìa:Rol
Quercus suber

## La rol da nata: Quercus suber
### Descrission
Ël **Quercus suber**, ciamà comunament **rol da nate**, a l'é n'erbo semperverd dla famija dle *Fagaceae*. A l'é famos për soa **scòrsa spëssa**, dont as fan le **nate**, ch'as peul gavesse sensa dannegé l'erbo. La scòrsa a l'é motobin spëssa, e a ven gavà minca 9-12 agn për otnis-ne la nata comercial. Le feuje a son pì cite che cole dël rol, ovaj, verd scur an sël drit e gris-peilose sota. J'agiand a son legnose, a cùpola e a conten-o jë smens. A peul rivé a n'autëssa 'd 10-15 méter (an condission bon-e fin-a a 20 m).

### Distribussion
Ël rol da nate a l'é nativ dël **bassin mediterani ossidental**. A chërs spontani ant ël sud-òvest ëd l'Euròpa (**Portugal**, **Spagna**, **Fransa meridional**, **Italia**, dzortut **Sardegna** e **Sicilia**) e ant ël nòrd-òvest ëd l'Àfrica (**Maròch**, **Algerìa**, **Tunisìa**). A preferiss un clima mediterani, con invern mit e istà sëcche, e a chërs ant ij teren silicos (sabie, granit), nen calcaros. A l'é coltivà për la produssion ëd nata, dzortut an **Portugal**, ch'a l'é 'l prim produtor mondial.

### Neuve
La nata a l'é un material natural, leger, flessìbil, impermeàbil e isolant, dovrà për fé **nate** (da bota), **material d'isolament** an edilissia, **arvestiment** sportiv, **peile** e oget d'artisanà. La prima cujìa as fà mach quand l'erbo a l'ha 25-30 agn, e peui minca 9-12 agn. Costa coltivassion a l'é sostenìbil, përchè l'erbo a campa për sécoj e la dëscorsadura a danegia nen la pianta. Le suverere a son 'dcò d'ecosistem amportant për la biodiversità mediterania, ospitand vàire spece 'd bestie e d'osej.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Quercus suber*** L.

Categorìa:Quercus
Categorìa:Rol
Quercus × hispanica

## Na rol ìbrida: Quercus x hispanica

### Descrission
La **Quercus x hispanica** (o **Quercus crenata**, o **Quercus pseudosuber**) a l'é n'ìbrid an tra Quercus cerris e Quercus suber.

### Distribussion
Da finì.

### Neuve
Da finì.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
****Quercus x hispanica*** Lam.

Categorìa:Quercus
Categorìa:Rol
Sorbus aucuparia

## Sorbus aucuparia
### Descrission
Ël ***Sorbus aucuparia*** (an piemontèis **sorba dj'osej**) a l'é n'erbo o busson a feuje drocante dla famija dle Rosaceae, aut 5-15 méter, con na copa rionda e 'n bion drit . La scòrsa dij branch giovo a l'é seulia e gris brun-a. Le feuje a son composte, imparipenà, longhe 10-22 cm, con 5-9 cobie 'd fojolin-e lanceolà e un-a terminal, con ël bòrd dentà, vërde sombre da dzora e pì ciàire e peilose da sota . Le fior a son bianche, butà an rape s-ciasse, a seurto an magg-giugn . Ij frut a son dij cit pom globos, ross viv o arancion, cit (1 cm), ch'a resto pendente an sij branch tut l'invern . A son comestìbij ma a l'han un gust astringent e a venta cheuj-je dòp le geilà . Jë smens a son tòssiche .

### Distribussion
A l'é nativ d'Euròpa (da l'Islanda a la Russia) e dl'Asia setentrional . A viv ant ij bòsch ùmid ëd montagna, dzortut ant le foé e ij sapiné, antra 600 e 2.100 méter . An Piemont as treuva ant j'Alp e ant j'Apenin, e a l'é soens coltivà com erbo ornamental .

### Notissie
Ël nòm a ven da l'usage dij frut për ciapé j'osej . Da le bàcole as oten l'àcid sòrbich (E200) e ël sorbitol (E420), dovrà com conservant e dolcificant . Ël bòsch a l'é dur e resistent, dovrà për intaj, strument musicaj e travaj al torn . Ant le tradission popolar, le bàcole a l'avìo ëd podèj màgich contra le strìe e ij demòni .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Sorbus aucuparia*** L.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Sorbus
Quercus pyrenaica

## La rol dij Pirené: Quercus pyrenaica
### Descrission
La ***Quercus pyrenaica***, ciamà comunement **rol dij Pirené**, a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Fagaceae, aut 15-25 méter, con na copa larga e nen trope regolar. La scòrsa a l'é gris sombr, con dë scanaladure përfonde ant ij vej erbo. Le feuje a son gròsse, longhe 10-20 cm, con 4-7 lób për banda, motoben peilose da giovo e verd scur da dzora. A resto sëcche an sl'erbo tut l'invern. Ij frut a son j'agiand, longh 2-3 cm, butà an doi ansema, con na cùpola peilosa ch'a quata 'n quart dl'agiand. A l'é n'erbo a chërsùa lenta, con 'd bòsch dur e pesant.

### Distribussion
A l'é nativa dla penìsola Ibérica e dël Maghreb; an Fransa a chërs an sle rive dël Mediterani e ant ij Pirené orientaj. An Italia a l'é present an Liguria, Toscan-a, e dzortut an Piemont ant le valade apenìniche (Val Bormida, Val d'Erro) e an quàich val alpin-a (Val Susa). A viv ant ij teren silicos e dij pòst, da la colin-a a la montagna fin a 1.600 méter. A l'é na specie eliòfila e arzistenta a la suitin-a.

### Notissie
A l'é dovrà për la produssion ëd bòsch da costrussion, da feu e për la fabricassion ëd barij (për la madurassion dij vin). Le feuje a servo da mangé për le ruve 'd vàire farfale. An Piemontèis a l'é ciamà **rol dij Pirené**. A l'é l'erbo sìmbol dla Comunità Autònoma dël País Basch. A patiss la concorensa dle rol sempeverde ant le zòne pì càude.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Quercus pyrenaica*** Willd.

Categorìa:Rol
Categorìa:Quercus
Sorbus domestica

## Sorbus domestica
### Descrission
Ël ***Sorbus domestica*** (an piemontèis **sorb** o **sorba** ) a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Rosaceae, aut 10-15 méter, con na copa larga e na scòrsa gris brun-a, fissurà con l'età . Le feuje a son longhe 15-20 cm, imparipenà, con 6-10 cobie 'd fojolin-e ovà, dentà, vërde da dzora e pì ciàire e peilose da sota . Le fior a son bianche, gropa ansema, e a seurto an magg-giugn . Ij frut (le sorbe) a son dij cit pom an forma ëd pruss o ëd pom, giàune o brun-e, con ëd macie pì scure, e a maduro a l'otonn . A son dur e astringent quand a son cheuit, ma dvento doss dòp le gelà o na madurassion longa. A l'ha 'd rèis motobin fòrte ch'a van ancreuse .

### Distribussion
A l'é nativ d'Euròpa meridional (penìsola Ibérica, Fransa, Italia, Balcan) e dël nòrd-òvest dl'Àfrica . A viv ant ij bòsch duvert, ij teren calcaros, le colin-e e le montagne fin a 1.000-1.200 méter . A l'é present an tuta Italia, ma a l'é nen tant comun. An Piemont as treuva ant le colin-e (Langhe, Monfrà) e ant le zòne pì càude .

### Notissie
Ij frut a son dovrà për fé marmlade, gelat, e për la produssion ëd na branda o d'aquavita . Ël bòsch a l'é dur e resistent, dovrà për l'intaj e për la costrussion . Le feuje a servo da mangé për le bestie . Le sorbe a l'han ëd propietà astringente e antiossidant . An Piemontèis a l'é ciamà **sorb** (erbo) e **sorba** (ël frut). A l'é n'erbo ch'a viv motobin, fin a 200-300 agn. A-i é 'd proverbi piemontèis: *"Quand la sorba a l'é madura, la gasìa a l'é sigura"*.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Sorbus domestica*** L.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Sorbus
Ulmus glabra

## L'orm ëd montagna: Ulmus glabra
### Descrission
L**'Ulmus glabra**, ciamà comunement **orm ëd montagna** o **orm bianch** an Piemont, a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Ulmaceae, aut fin a 30-40 méter, con na copa larga e na scòrsa gris brun-a, ch'as dësfà an cite scaje. Le feuje a son ovà-lansetà, gròsse (8-16 cm), con la base motobin largaa, ël bòrd dopi dentà e na surfassa rugosa. La part superior a l'é vërda sombra, la part inferior pì ciàira e peilosa. Le fior a son cite, vërde rossastre, a la base dle feuje. Ij frut a son ëd samare cite, ovaj, con la smens an mes. A l'é n'erbo ch'a viv 200-300 agn.

### Distribussion
A l'é nativ d'Euròpa e Asia ossidental. A viv ant ij bòsch mës-cià ëd latifeuje, dzortut ant le montagne, da 500 a 1.500 méter. A l'é present an tuta Italia, ma a l'é pì comun ant l'Italia setentrional. An Piemont as treuva ant le valade alpin-e e ant le montagne, dzortut ant ij teren ùmid e fresch.

### Notissie
Ël bòsch a l'é dur e resistent, dovrà për fé 'd mobij, dë scale, e për l'intaj. A l'é stàit motobin dovrà ant ël passà për la costrussion. La pianta a l'é motobin sensìbil a la grafiosi, na maladìa fonghina ch'a l'ha dësblà la pì part dj'orm an Euròpa. An Piemontèis a l'é ciamà **orm ëd montagna** për diferensié da l'orm campestr (*Ulmus minor*). A l'é 'na pianta ch'a dà 'd frut che a son mangià da j'osej.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Ulmus glabra*** Huds.
Ulmus laevis

## Ulmus laevis
### Descrission
L**'Ulmus laevis** (an piemontèis **orm bianch**) a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Ulmaceae, ch'a peul rivé a 30-35 méter d'autëssa, con na copa larga e nen regolar. La scòrsa dij branch giovo a l'é seulia e grisa, peui a ven suberosa e as dësfà an cite scaje. La caraterìstica pì amportanta a son le **feuje**: ovà, con la base motobin **sbieca** (pi da na banda che da l'àutra), a bòrd dobi dentà, da dzora seulie e da sota con peil bianch, ch'a ven-o giaune an otonn. Le fior a son cite, sensa pétaj, gropà an s'na gambëtta longa (fin a 2 cm), caraterìstica che a lo rend ùnich an tra j'orm europé. Ij frut a son ëd samare ovaj, con na smens an mes, e con ël bòrd pien ëd peil.

### Distribussion
A l'é nativ dl'Euròpa sentral e oriental, da la Fransa a l'Ural, e dël Càucaso. A viv ant le foreste 'd latifeuje, dzortut ant le zòne ùmide e ant le rive dij fium (Volga, Danubi). An Spagna a-i é 'na popolassion relita, che a dimostra che l'erbo a l'é nativ ëdcò dla penìsola ibérica. An Piemont a l'é nen nativ, ma as treuva rarament piantà ant ij parch e le stra. A l'é stàit antrodòt an Cin-a e an América dël Nòrd [1][2][3].

### Notissie
A l'é l'òrm pì tolerant a la presenza d'eva an continuassion, e a peul vive fin a 100 di con le rèis sota eva. Combin che a l'abia gnun-a resistenza natural a la grafiosi (maladìa dij ojm), a l'é ràir che a në sia colpì përchè ij tràmit ch'a pòrto 'l fonz a lo évito. Le feuje a son mangià da le ruve d'un-a farfala ràira, la *Satyrium w-album*. A l'é coltivà për la qualità 'd sò bòsch (pesant, resistent) e për adorné ij giardin, dzortut an versant ùmid. An Piemontèis a l'é ciamà **orm bianch** për ël color ciàir ëd la scòrsa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Ulmus laevis***  Pall.
Ulmus minor

## Ulmus minor
### Descrission
L**'Ulmus minor** (an piemontèis **orm**, olm) a l'é n'erbo caduchifeuje dla famija dle **Ulmaceae**. A peul rivé a 20-30 méter d'autëssa, con na sima larga e tonda. La scòrsa a l'é grisa e fissurà, con ëd grop e 'd chërpure profonde. Le feuje a son pì cite che cole d'àutri orm, ovaj, asimétriche a la base, con ël bòrd dobiamente seghëttà. A son verd scur e lustr dzora, pì ciàire e con dij bocc ëd peil sota. Le fior a son cite, vërdastre, ch'as dësvlupo a la fin dl'invern, prima dle feuje. Ël frut a l'é na samara tonda, con un'ala ch'a contorna la smens.

### Distribussion
L'orm campestr a l'é nativ dl'Euròpa meridional e sentral, dël nòrd d'Àfrica e d'Asia ossidental. An Italia, a l'é spontaniamen present an tuta la penìsola e ant le ìsole, dzortut ant le pian-e e le colin-e, an sle rive dij fium, ant ij bòsch ùmid e 'nt le campagne. A preferiss ij teren fons e ùmid, ma nen ristagnant. A l'era motobin dovrà ant le sev campagnin-e e com pianta da sosta. Al di d'ancheuj, soa presensa a l'é motobin ridovùa a causa dla **grafiosi dl'orm**, na maladìa causà da un fonz ch'a l'ha massà milion d'erbo an Euròpa.

### Notissie
L'orm campestr a l'é stàit un dj'erbo pì amportant ant l'ecologìa e l'economìa rural europea. Ël bòsch a l'é motobin arzistent a l'ùmid, e për sòn a l'era dovrà për fé 'd pilotage, d'utiss agrìcoj, 'd barij, 'd roe 'd cher, e 'dcò an ebanisterìa. La grafiosi, portà an Euròpa ant j'agn '20 dël sécol passà, a l'ha devastà le popolassion d'orm, ma dle vire as treuvo 'd piante ch'a mostro 'd resistensa. L'orm a l'era 'dcò motobin present ant le tradission popolar, com pianta 'd malinconìa e 'd sorgiss ëd rimedi tradissionaj.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Ulmus minor***  Mill.
Ulmus procera

## L'orm inglèis: Ulmus procera
### Descrission
L**'Ulmus procera**, conossù 'me **orm inglèis**, a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Ulmaceae, un dij pì gròss e a chërsùa pì lesta d'Euròpa, ch'a peul rivé a 35-40 méter d'autëssa con na copa larga e rionda . La scòrsa a l'é gris brun-a, rugosa e fissurà. Ij branch giovo a l'han na pleuja rossa e soens dle chërsùe sùbere. Le feuje a son scure, longhe 4-10 cm, con ël bòrd doi vire dentà e la **base motobin sbiesa**, na caraterìstica dj'orm. A son rugose al toch e a ven-o giàun òr an l'otonn. Le fior, cite e giàune, a seurto an fërvé-mars. Ij frut a son ëd samare cite .

### Distribussion
A l'é nativ d'Euròpa e dl'Asia sud-ossidental . A l'é stàit portà an Anghiltèra dai Roman, ch'a lo dovravo për sosten-e le vigne, e da lì a l'é spantiasse . A l'é coltivà com erbo ornamental an vàire part dël mond, an América e Australia . An Piemont as treuva ant ij parch e le stra, ma a l'é vnù ràir.

### Notissie
A l'é famos për esse stàit **decimà da la [[grafiosi]]** ant ël sécol XX, na maladìa portà da un fonz ch'a l'ha massà la pì part dj'erbo adult an Euròpa . A arpijo da le radis ma peui a meuiro torna. A l'é clonal: tùit j'erbo a son geneticament idéntich, clon d'un sol erbo . Sò bòsch a l'é dur e resistent a l'eva, dovrà për mobij, paviment e costrussion navaj . Le feuje giovo a son comestìbij an salada .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Ulmus procera*** Salisb.
Ulmus × hollandica

## N'orm ìbrid: Ulmus × hollandica

### Descrission
As pensa che **Ulmus x hollandica** a sia n'ìbrid con Ulmus minor. Na vòlta a l'era bin spantià, ma adess a-i n'é motobin ëd men a motiv ëd la maladìa. A l'ha la scòrsa chërpà, tanti arbut e branch dëstèis.

### Distribussion
As treuva an Europa ossidental.

### Notissie
La maladìa (*grafìosi*) a fà meuire le piante veje, cole fin a 2-3 méter a son nen atacà. Për sto motiv, l'orm a l'é an mentre ch'as trasforma da n'erbo a un busson.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Ulmus × hollandica***
Acacia melanoxylon

## Acacia melanoxylon
### Descrission
L**'Acacia melanoxylon** a l'é na pianta dla famija dle Fabaceae, originaria dl'Australia sud-oriental. A l'é n'erbo sempeverd ch'a peul rivé a 15-30 m d'autëssa (fin a 40 m an Tasmania) . La scòrsa dij branch vej a l'é gris sombr, motobin fissurà e scajosa . Le feuje a son motobin particolar: a son nen feuje vere, ma 'd **filòdi** (picol apiatì ch'a smijo a feuje), ëd forma lansetà, longhe 4-16 cm, vërde sombre e com ël coram. Le fior a son cite, butà a capolin globos, 'd color giaun crema, e a seurto an prima . Ij frut a son ëd dòse longhe 4-15 cm, ch'as anrolo e as tòrzo quand a son madur .

### Distribussion
A l'é nativa dl'Australia sud-oriental (Queensland, Neuv Gàles dël Sud, Victoria, Tasmania) . A l'é stàit antroduvù an vàire part dël mond (Àfrica, Brasil, Neuva Zelanda, Euròpa) për la silvicoltura e com pianta ornamental, e a l'é naturalisasse an vàire region . An chèich pais (Sudàfrica, Asòre, Califòrnia) a l'é considerà na **specie anvadenta** ch'a fa dann a la vegetassion local .

### Notissie
Ël bòsch, conossù com "Australian blackwood", a l'é motobin apressià për fé 'd mobij fin, dë strument musicaj (ghitare, piano), e 'd botaj. A l'ha un color ch'a và da giàun-dorà a brun rossastr e a l'é facil da travajé . Le feuje a son dovrà com mangé për le bestie, la scòrsa a conten dël tanin e le smens a l'han na part rossa carnosa ch'a-j fa spantié da j'osej . An Piemontèis a l'é ciamà **gasìa nèira**.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Acacia melanoxylon*** R.Br.
Fagus sylvatica

## Ël fò: Fagus sylvatica

### Descrission
A l'é n'erbo ch'a peul rivé fin-a a 40 méter d'autëssa e a 2 méter ëd diàmeter.
A l'ha 'l tronch drit e cilìndrich, arvestì da na scòrsa seulia ëd color gris sën-ner.
Soe feuje ovà a son longhe 6-8 centim.
A l'han un color verd tënner a la prima, a son pì sombre andasend anans e peui, ant l'otonn, a dvento barosse prima ëd tombé.
La còma a l'é larga e ariondà, motobin ës-ciassa.

### Distribussion
As treuva an Euròpa.
A preferiss in clima fresch ma sensa gròsse geilà e sàut ëd temperadura.
A l'é spantià an sj'Alp antra 700 e 1200 méter d'autëssa; ant j'Apenin setentrionaj antra 700 e 1600 méter e ant j'Apenin meridionaj antra 1200 e 2000 méter.

#### Presensa an Piemont
Ël fò a l'é l'erbo pi spantià sle montagne piemontèise, anté ch'as dësvlupa an posission mesan-a antra ij castagné, an bass, e le conìfere (pin, sap, malëzzo, pëssre) pi an àut.
A l'é present ëdcò an sle colin-e, andoa a chërs ant ij versant pi fresch.

### Notissie
A peul vive 300 agn.
Le fior a comparisso an maj-giugn.
Ij frut a maduro a otóber, duvertandse an quatr për fé seurte le smens.
Ël bòsch a l'é dur e goregn e a l'é motobin dovrà ant ij travaj da minusié, ëdcò tanme compensà.
Ant ël passà a l'era ëdcò dovrà për fene ëd carbon ëd bòsch, për dé ëd combustìbil a j'andustrie.
La combustion meusia dël bòsch as dësrolava ant le carbonere.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Fagus sylvatica*** L.

Categorìa:Botànica
Acacia dealbata

## Acacia dealbata
### Descrission
L**'Acacia dealbata**, conossùa comunement an Piemont con ël nòm ëd **mimosa**, a l'é n'erbo sempreverd ëd la famija dle Fabaceae, originari dl'Australia sud-oriental e dla Tasmania . A peul rivé a 10-15 méter d'autëssa, con na copa larga e iregolar. La scòrsa a l'é seulia e gris-biancastra . Le feuje a son composte, bipiumà, ëd color verd-argentà, con 8-20 cobie 'd piume e 20-30 cobie 'd fojolin-e cite . Le fior a son cite, butà an capolin globos d'un giaun viv, motobin profumà, e a seurto an tra fërvé e mars . Ël frut a l'é na dòsa longa 4-10 cm, ch'a ven brun neirastra a madurassion .

### Distribussion
Nativa dël sud-est dl'Australia (Neuv Gàles dël Sud, Victoria, Tasmania) , a l'é stàita antrodota an Euròpa vers la fin dël Setsent . Ancheuj a l'é naturalisà an vàire region temperà dël mond: Euròpa meridional (Portogal, Spagna, Italia, Fransa), Sudàfrica, Stat Unì (Califòrnia), América dël Sud (Argentin-a, Cile) . An Italia a l'é motobin spantià an Liguria, Toscan-a, Sicilia e an sle coste dij lagh dël nòrd . An Piemont as treuva dzortut ant ij giardin e ant le zòne temperà, ma a peul ëdcò naturalisesse.

### Notissie
Dal 1946, an Italia, ël branch ëd mimosa a l'é 'l sìmbol ëd la Giornà Internassional dle Fomne (8 ëd mars) . A l'é na pianta a chërsùa motobin lesta, dovrà an giardinagi e për la produssion ëd fior tajà . Contut, a l'é considerà na **specie anvadenta** an vàire pais, përché a crëss an pressa, a fa ombra a le piante autoctone e a cambia la qualità dël teren . An Spagna a l'é proibìa la vèndita e l'introdussion an ambient natural . La pianta a l'é 'dcò dovrà për la produssion ëd gome, tanin e për la fissassion dël teren .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Acacia dealbata*** Link
Ailanthus altissima

## Ailanthus altissima
### Descrission
L**'Ailanthus altissima**, conossù an piemontèis coma **erbo dël paradis**, a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Simaroubaceae, originari dla Cin-a e dël Vietnam dël Nòrd . A peul rivé a 20-25 méter d'autëssa e a chërs motobin an pressa (fin a 1 méter l'ann) . La scòrsa dij branch giovo a l'é seulia e gris ciair, peui a dventa rùvia e fissurà con l'età . Le feuje a son gròsse, composte (imparipenà), longhe 40-90 cm, con 13-31 fojolin-e lanceolà ch'a l'han 1-2 dent a la base, mincadun con na **giàndola** ch'a dà n'odor fòrt e dëspiasent. Le fior a son cite, verd giaunastr, butà an pan-e; la pianta a l'é normalment dioica (fior mas-cc e fumele su piante diferente). Le fior mas-cc a l'han n'odor piasos o dëspiasent second ij gust . Ij frut a son ëd samare colorà 'd ross o giaun, ch'a resto pendù tut l'invern e as dëspërdo për ël vent .

### Distribussion
A l'é stàit antrodot an Euròpa dël 1740 e an América dël 1784 com erbo ornamental e për l'anlevament d'un bigat da seda (*Samia cynthia*) . Ancheuj a l'é naturalisà e considerà na **specie anvadenta** motobin pericolosa an tuta Italia, Piemont comprèis, e an vàire part dël mond (Stat Unì, Australia, Sudàfrica) . As treuva daspërtut, dzortut ant le zòne urban-e, industrial, arlongh le ferovìe e le stra, e a peul colonisé teren degradà e fin-a ij monument .

### Notissie
A l'é na pianta motobin resistenta, ch'a crëss an tùit ij teren e a sopòrta l'inquinament e la suitin-a . A l'é pericolosa përchè a produv dle sostanse aleopatiche (quassinòid) ch'a inibisso la chërsùa d'àutre piante . Soe rèis a peulo 'dcò danegé le fondamente dle ca e le tubassion . A l'é dovrà an erboristerìa cinèisa , ma le feuje a son tòssiche për j'animaj . La gestion për controlela a l'é difìcila, përchè a gica da le rèis e dai soch tajà .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Ailanthus altissima***  (Mill.) Swingle  

Categorìa:Botànica
Categorìa:Ailanthus
Amelanchier laevis

## Amelanchier laevis
### Descrission
L**'Amelanchier laevis** (an piemontèis **prussé seuli**, **pomela**) a l'é n'erbo o busson a feuje drocante dla famija dle Rosaceae, aut 4-9 méter, con na copa strèita e un bion drit. La scòrsa dij branch giovo a l'é seulia e grisa, peui a dventa rugosa e sombra con l'età . Le feuje a son ovà-lansetà, longhe 3-8 cm, con ël bòrd finement dentà, e a l'han 10-12 cobie 'd nervadure secondarie. La caraterìstica pì vistosa a son le feuje giovo, ch'a seurto con na tinta bronz o porprà, peui a dvento vërde . Le fior a son bianche, motobin bele, butà an rape spatarà, ch'a seurto a prima prima antant ch'a seurto le feuje . Ij frut a son dle pomëtte cite (6-10 mm), color ross peui viòla scur quand a maduro, comestìbij e doss .

### Distribussion
A l'é nativ dël nòrd-est djë Stat Unì e dël sud-est dël Canadà, da Teraneuva e Québec fin a Minnesota e Iowa, e a sud fin a Georgia e Alabama . A viv ant ij bòsch mës-cià, le broe, le colin-e e ij teren sabios, dal livel dël mar fin a 1.500 méter . A l'é stàit antrodot an Euròpa com erbo ornamental, e an Piemont as peul trovesse an quàich giardin e parch, ma a l'é nen comun.

### Notissie
Le feuje giovo color bronz a l'han na qualità ch'a-j fà smijé a cole dël prussé, ma a son pì gròsse. Ij frut a son dovrà për fé marmlade e vin, e a son motobin apressià da j'osej. A l'é na pianta ch'a fioriss motobin an prima e a l'ha un bel color a l'otonn (giaun, ross, arancion) . A l'ha arseivù l'Award of Garden Merit dla Royal Horticultural Society . La varietà **R.J. Hilton** a l'ha 'l portament drit e strèit e a fioriss motobin . An Piemontèis a l'é ciamà **prussé seuli** për soe feuje seulie (da giovo a l'han pa 'd pel).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Amelanchier laevis*** Wiegand