open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tommaso Juglaris

Pitor.
**Tommaso Juglaris** a l'era nassù a Moncalé ai 9 d'otóber dël 1844, an na famija pòvra darié ëd tre masnà e a l'é mòrt-ie ai 16 ëd genè dël 1925.
A quìndes agn a l'era anscrivusse a l'Academia Albertin-a ëd Bele Art ëd Turin, ma a l'ha dovù chitela dël 1862 për manch ëd sòld.
A l'é andàit a travajé 'me agiutant ëd Paolo Emilio Morgari.
Dël 1865 a l'ha ancaminà a espon-e a la Promotris a Turin, ma sensa tant sucess.
Dël 1870 as anscriv, an pagand sò cotiss con un quàder, al Sìrcol ëd j'Artista ëd Turin.
An cost perìod a travaja a la decorassion ëd cese e palass.

Dal 1871 al 1880 a l'é a Paris, andoa a duverta në studi a Montparnasse.
Peui a va a New York e a Boston.
A l'é ambelessì che Juglaris a ancamin-a a avèj ëd sucess e a l'é nominà professor ëd dissegn e figura e diretor cap ëd la Scòla d'art ëd Boston.
Dël 1883 as maria con Katie Brooks, che belavans a meuir dòp n'ann.

Ëd giugn 1891 a torna an Euròpa: a duverta në studi a Milan e as maria torna (a restrà torna vidov dël 1897).
Dël 1893 a tramuda a Firense e dël 1896 a duverta në studi an contra Montbel 21 a Turin, che peui a tramudrà an contrà prinsi Medeo e an contrà dl'Ospidal (al di d'ancheuj contrà Giolitti).
Apress n'àutr viage ëd travaj an Mérica ancaminà dël 1902, dël 1906 a torna an Piemont.

## Euvre prinsipaj
* *Le campagnin-e vendiòire*
* *La singròta*
* *Nosgnor mòrt*
* *Ritrat d'Edoard Calandra*

Juglaris, Tommaso
Piero Martinetti

Filòsof ëspiritualista; sò pensé a fa arferiment a j'idèje ëd Kant e Schopenhauer.
**Piero Martinetti** a l'era nassù a Pont Canavèis ai 21 d'ost dël 1872 e a l'é mòrt ai 23 ëd mars dël 1943 a l'ospidal ëd Corgnè.
Sò pare a l'era l'avocat Fransesch, soa mare as ciamava Rosalia Bertogliatti.

Apress d'avèj frequentà ël liceo a Ivrèja, Martinetti a l'é andàit a studié a l'Università ëd Turin; a l'é laureasse dël 1893 con na tesi an indologìa.
Dël 1902 a l'ha publicà ël prim tòch ëd soa *Introduzione alla metafisica*, completà doi agn apress.
A l'é ëdcò mersì a cost travaj che a l'ha vagnà 'n concors e a l'é dventà professor a Milan, anté ch'a l'é stàit dal 1906 fin-a al 1931.
Dël 1931 a l'é stàit un dij dódes professor universitari a arfudesse 'd fé sarament ëd fedeltà al regim fassista.
Dël 1935 a l'é fasse sinch di ëd përzon, acusà ëd liure con j'antifassista.

## Euvre prinsipaj
* *Introduzione alla metafisica* (1902)
* *La libertà* (1928)
* *Gesù Cristo e il Cristianesimo* (1934)
* *Il Vangelo* (1936)
* *Ragione e fede* (1942)

Martinetti, Piero
Giovanni Botero

Filòsof.

**Giovanni Botero** (an piemontèis **Gioann Boter**) a l'era nassù a Bene dël 1543 o 1544 e a l'é mòrt a Turin ai 27 ëd giugn dël 1617.
A l'avìa studià dai Gesuita a Palerm e a Roma e dël 1572 a l'era intrà ant l'órdin, dont a l'é surtine dël 1579.
Dal 1584 al 1586 a l'ha fàit ël diplomàtich an Fransa për Carl Emanuel I e peui a l'ha tramudà a Roma anté ch'a l'é restà për quatòrdes agn.
Dal 1599 al 1614 a l'é stàit a servissi dij Savòja tanme precetor e consijé.

Botero, Giovanni
Bala a Vòl Turin

La **Bala a Vòl Turin** a l'é na società mascolin-a 'd Turin che al di d'ancheuj a l'ha arcujì l'ardità dla pì famosa squadra 'd bala a vòl dla sità piemontèisa, ël CUS.

## Ël CUS Turin

La bala a vòl professionìstica a l'é stàita praticà anans ëd tuti dal Cus. Da j'ani '70 ël Cus a l'ha montà vàire scalin che a l'han portalo ant la serie italian-a pì amportanta.

Dël 1972-73 a l'ha partessipà për la prima vira al campionà 'd Serie A. Guidà da l'antreneur Silvano Prandi la squadra, che a l'avìa coma "sponsor" Klippan ant un prim moment e peui Kappa, an pòchi ani a l'ha vagnà lë scudèt.

A l'ha vagnà ij tìtoj dël 1978-79, dël 1979-80, dël 1980-81 e dël 1983-84 an combatend squasi sempre contra la gran nemisa 'd col'época, la Santal ëd Parma. Dël 1980 a l'é stàita la prima società piemontèisa a vagné la Copa dle Cope.

Dël 1985 a l'é fondusse con l'àutra sossietà piemontèisa presenta an Serie A (la Bistefani d'Ast) për sërché d'ancaminé 'n proget motobin ambissios; ma già dël 1988 ël Cus a l'ha arnunsià a sò pòst an Serie A1 e Turin a l'é sparì da la bala a vòl pì amportanta për sìnch ani quand, dël 1994-95, con l'agiut dël Cus a l'é nàita torna la Bala a Vòl Turin che a l'ha vagnà la Copa Italia d'A2 dël 2001 contra la Sira Falconara, anans ëd sërne la fusion con la squadra ëd Serie A1 ëd Coni ant ël Piemonte Volley.

## Ël Reale Mutua Torino

Da già che Turin a l'avìa në spassi viaman pì cit andrinta al proget Piemont Volley, vàire impresari a l'han decidù 'd sërché na neuva stra che dël 2007 a l'ha mnà a la nàssita dël Ma.Gi.A Volley. Al di d'ancheuj la sossietà giàuna e bleuva a gieuga ant la Serie B2 e a l'ha coma sponsor La Reale Mutua Assicurazioni.

Categorìa:Bala a vòl
Hockey Club Val Pélis

L**'Hockey Club Val Pélis Bulldogs** a l'é na squadra ëd hockey sla giassa ëd La Tor, an provinsa 'd Turin.

Fondà dël 1934 mersì a la famija Cotta Morandini, a l'é la prima vera squadra ëd hockey sla giassa an Piemont (a venta però armarché che gia 20 ani anans a Turin a-i ero dj'atività gropà a cost ëspòrt ma men organisà).

Le prime partecipassion al campionà italian a son ëd j'ani '50, ancora mersì a jë sfòrs dij frèj Cotta Morandini: dël 1953-54 ël Val Pélis Sporting Club a l'é iscrivù a la sgonda serie. La prima partìa ofissial a l'é contra l'Amateur Milan, sgonda squadra dël Hockey Club Milan (5 a 5 l'arzultà). La stagion a l'é 'n sucess e la squadra a oten la promossion an Serie A ma për ëd rason econòmiche a lassa sò drit al Turin. Cost arzultà a s'arpet pì nen e dël 1957 ël Val Pélis a sara soa atività.

Dël 1962 la società a rinass, doi ani dòp a l'ha 'dcò ëd neuv color (dal ross al nèir-verd, color ëd la US Val Pélis dont ël neuv Hockey Club a l'é n'emanassion). Për tuti j'ani '60 a gieuga an Serie C an rivand ai play-off dël 1970-71 andoa a perd, ma an tute le manere a oten la promossion an Serie B.

La prima promossion an Serie A a s'avzin-a: a l'é a la fin ëd la stagion 1975-76. La prima vitòria a riva mach ant l'ùltima giornà contra l'HC Brunico. An col ann-lì a-i é gnun-a degradassion e parèj 'l Val Pélis a resta ant la serie pì àuta për set ëstagion. J'arzultà a son modest ma quàich giugador a riva a butesse la maja dla selession nassional italian-a: Albert Di Fazio e Grant Geogan.

Dël 1983-84 la squadra a torna an Serie B e an cola midema stagion as na va la famija Cotta Morandini: la squadra a ancamin-a a calé jë scalin dël campionà nassional italian e a va torna an Serie C.

Dël 1991-92 la squadra a spariss për la sgonda vira an soa stòria: costa vira a l'é colpa ëd lë stadi "Filatoio" che a l'é nen coatà, për ëd problema ëd burocrassìa ij travaj a son fàit mach dël 1996 ann anté che la squadra a arnass ancora na vira mersì a la famija Cotta Morandini.

Dël 1997-98 la squadra a l'é an A2 e dël 1999-2000 a torna an Serie A1 an ruvand fin-a ai play-off.

Dël 2001 la buria e ël dësbordament dël fium Pélis a dësblo la cuvertura dlë stadi e la società a spariss torna e ij president dël Turin e dël Val Pélis a decido ëd fé na neuva società, l'All Stars Piemont.

La Fusion però a pias nen ai tifos e dël 2002-03 a nass un neuv Val Pélis che a gieuga an Serie C e che n'ani dòp a fa n'acòrd con ël neuv Turin: ël Turin-Val Pélis a gieuga la Serie A 2003-04.

L'acòrdi a dura mach për un ann e dël 2004-05 ël Turin a fa ancora la Serie A antramentre che l'Hockey Club Val Pélis a fa la A2 andoa a resta për le stagion che a rivo dòp.

A la fin ëd la stagion 2006-07 la Valpe a riva ai play-off contra l'HC Meran e dòp la tersa partìa giugasse a Meran la vitura dël president ëd la Valpe Mauro Ferrando a l'ha n'assident e ël president a perd la vita.

Categorìa:Hockey
Cher Volley

Ël **Cher volley** a l'é na società 'd bala a vòl feminin-a ëd Cher an provinsa 'd Turin.

Nàit coma Bal a Vòl Cher, tra 'l 1998-99 e 2002-03 a l'é stàita protagonista 'd na serie 'd promossion (quatr an sinch agn) che a l'han portala da la serie C an serie A1. Ant la serie pì dura, ant la stagion 2003-04 Cher a l'é ruvà ters an partecipand ai play-off.

Dël 2005 la società a l'ha vagnà sò prim trofeo antërnassional, la Top Teams Cup antramentre che ant l'istà ëd col ann-lì a l'é cangià la dirigensa e Cher a l'ha cangià sò nòm an Cher Volley (Società Sportiva Diletant).

Al di d'ancheuj a gieuga an Serie A1.

Categorìa:Bala a vòl
Valensan-a Fótbal

La **Valensan-a Fótbal** a l'é la società 'd fótbal ëd Valensa.

A l'é stàita fondà dël 1906 e al di d'ancheuj a gieuga ant ël campionà italian ëd serie C2.

Dël 2007-08, quand a smijava che a-i fussa pì gnun-a speransa, a l'é salvasse dòp ël play-out contra 'l Coni e ant la neuva stagion a giugarà torna 'l derby contra 'l Lissandria dòp sìnch stagion. 

Lë stadi a l'é 'l Comunal ëd Valensa ch'a l'ha 2.200 pòst.

Ij color sociaj a son ël ross e ël bleu.

Valensana
Categorìa:Valensa
A Armenteira, Meis

**Santa María** dl**'Armenteira** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Meis. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 822 abitant (440 fomne e 382 òm), distribuì an 17 grup ëd popolassion.

Armenteira
Dorrón, Sanxenxo

**San Xoán** ëd **Dorrón** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Sanxenxo. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 1.325 abitant (693 fomne e 632 òm), distribuì an 13 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Sanxenxo
Carpignano Salentino

**Carpignano Salentino** a l'é un comun dla Pulia ëd 3.835 abitant , an provincia ëd Lece.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Francesco Isola (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lece
Carpignano

***Carpignano*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Carpignano Salentino]]**, an provincia ëd Lece

* **[[Carpignan|Carpignano Sesia (Carpignan)]]**, an provincia ëd Noara
Jesolo

**Jesolo** (*Jèxoło* an lenga veneta) a l'é un comun dël Véneto ëd 23.988 abitant, an provincia ëd Venessia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Calzavara (dal 12/06/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Venessia
Eraclea

**Eraclea** a l'é un comun dël Véneto ëd 12.763 abitant , an provincia ëd Venessia.

## Nòm
Ël comun a l'é cimase *Grisolera* fin al 4 ëd novèmber dël 1950.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Graziano Teso (dal 30/05/2006 -second mandà-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Venessia
Severino Grattoni

**Severino Grattoni** a l'é stàit un dj'anginié ch'a l'han travajà a la realisassion dla galarìa dël Fréjus.

A l'era nassù ai 9 dë dzèmber dël 1815, ters ëd ses masnà, an na famija ëd campagnin a San Gaudensi, frassion ëd Cervesin-a, ant j'anviron ëd Voghera.
Sò nòm Severino a l'era col dël padron ëd sò pare, ch'a fasìa ël fator.

Severino a l'ha ancaminà ij sò studi a Voghera; ant l'ann universitari 1832-33 a l'ha ancaminà a frequenté ij cors a l'Università ëd Turin.
Dal 1838 al 1842 a l'é andàit a mostré geometrìa e dissegn a la Scòla d'art e mësté ëd Biela.
Peui a l'ha tramudà a Turin.
A l'ha ancaminà a anteressesse 'd polìtica, an ëscrivend d'artìcoj ansima al giornal radical La Concordia.
Dël 1844 a l'é intrà ant l'orgànich dël Real còrp dël genio sivil, con la qualìfica d'anginié idràulich.
Parèj ëd Sebastiano Grandis, Grattoni a l'é stàit nominà dirigent d'esercissi a Génoa.

Con decret dij 4 ëd novèmber 1857, Sommeiller, Grandis e Grattoni a son ëstàit nominà diretor dij travaj dla galarìa dël Fréjus, con na paga ëd 10.000 lire l'ann.
Cand ai 25 dë dzèmber 1870 a l'é sautaje ël darié diafragma ëd ròca dla galarìa, a l'é stàit Grattoni a telegrafé da Bardonecia la neuva a Sommeiller.

Severino Grattoni a l'é ëdcò angagiasse ant la polìtica.
A l'é stàit diputà dël regn ëd Sardëgna dal 1848 al 1852 e peui torna elegiù ant ël 1858.
Dal 1861 al 1874 a l'é stàit diputà dël regn d'Italia.

Grattoni a l'avìa marià Delfina Baudi 'd Selve, ch'a l'era la vidoa ëd so frel Siro.
A l'é mòrt a Turin al 1m d'avril dël 1876.
A l'é stàit sotrà ant ël campossanto 'd Poran-a e dël 1926 soe reste a son ëstàite tramuda ant ël simiteri 'd Voghera.

Antra le tante onorificense arseivùe, Grattoni a l'era 'dcò stàit nominà Grand dignitari dl'amper dël Brasil.

Grattoni, Severino
Grattoni, Severino
Grattoni, Severino
Graf dë Chvátal

Pijà doi nùmer naturaj n e r, con n \geq 3 e 1 \leq r, ël **graf dë Chvátal** G_{nr} a l'é definì përparèj: ch'as considero doi graf disgionzù G e H, anté che G a l'é un graf complet ansima a r vértes e H l'union disgionzùa d'un graf con r vértes e gnun-a banda e un graf complet ansima a n-2r element; antlora G_{nr} a l'é otnù da l'union G \cup H an giontanje na banda antra minca vértes ëd G e minca vértes d'H.

Ël graf dë Chvátal a l'é nen un graf hamiltonian.

Graf de Chvatal
Coni Volley

Ël **Coni Volley** (ancheuj **Piemont Volley** për la fusion con Turin) a l'é na società'd Bala a Vòl ëd Coni. 

Fondà dël 1958 ël Coni Volley Ball Club a l'é restà për trenta ani ant le categorìe regionaj e a l'é stàit a la fin ëd j'ani '80, época marcà da la crisi'd società piemontèise stòriche coma Ast, Lissandria e Turin) che 'l club bianch e asur, con l'agiut ëd lë sponsor Alpitour a l'ha ancaminà a sërché ëd argionze ëd obietiv sempre pì àut. Catà dël 1988 ël drit për la Serie A2 dal Opel Agrigento, l'Alpitour a l'ha vinciù sò giron dël campionà 1988-89, an otnend la promossion an Serie A1. 

Ant j prim campionà ant la Serie pì àuta la squadra a l'é restà ant còmoda posission ant ël sènter ëd la classificassion; dal 1994, ann anté che ansema al Alpitour a l'é ruvà coma sponsor Traco (peui TNT), la società a l'ha montà d'àutri scalin. Con Silvano Prandi coma antreneur, dël 1995-96 Coni a l'ha vinciù, dël 1995-96, soa prima Copa Italia e a l'ha fini la stagion "regolar" ant la sesta posission an classificassion e a l'ha perdù la final dij play-off contra la Sisley ëd Treviso. Ël 1996 a l'é stàit l'ann ëd la prima Super Copa Italian-a, ëd la Copa Cev e dla Super Copa Europenga. Dël 1997-98 ij coneis a l'han perdù torna la final scudèt contra Treviso ma a l'han vinciù n'àutra Super Copa Europenga e doe Top Teams Cup ëd fila.

Dël 2001 la società a l'ha fàit na fusion con la Bala a Vòl Turin e a l'ha pijà'l nòm ëd Piemont Volley, an restand a Coni e an dovrand coma neuv color ël gris e ël bleu. La squadra a l'ha vinciù àutre doe vire la Copa Italia dël 1999 e dël 2002 antramentre che dël 2003 a l'é dventà president ëd la società Valter Lannutti che a l'ha cangià sùbit ij color an bianch e verd, divisa che adess a ven alternà con cola asur. 

Sponsorisà da la Banca Regional Europenga-BreBanca (la squadra da cost moment a së s-ciama BreBanca Lannutti), dòp vàire stagion modeste, ël club a l'ha torna vinciù dal 2005, con ël ritorn ant sla panchin-a 'd Silvano Prandi e con la vitòria dla quarta Copa Italia; dël 2006-07 a l'ha vinciù për la quarta vira la "Regolar Season" ma a l'ha perdù ant la semifinal ëd j play-off contra la Copra Berni Piacensa. Dël 2007-08, a dispet ëd na serie 'd compre modeste, Coni a l'é restà al *tòp* dël campionà italian, an ruvand sgonda ant la stagion regolar e an perdend mach ant la semifinal-scudèt.

Ij color ëd la società a son asur antëcà, bianch e verd fòra.

Categorìa:Bala a vòl
Génoa (fótbal)

Ël **Genoa Cricket and Football Club**, o mach **Génoa**, a l'é na società 'd fótbal ëd Génoa.
Tra le squadre fondà an Italia a l'é cola pì veja da già ch'a l'é fondasse dël 1893. La squadra rossa e bleu a l'é cola ch'a l'ha fàit pì pont tra 'l 1898 e 'l 1929, valadì quand as giugavo ij campionà che as fasìo anans ëd la Serie A dël di d'ancheuj, fàita mach da un giron.

Ël Génoa a l'ha vagnà neuv ëscudèt, dont ël prim dël 1898 ant ël Velòdrom Umbert I ëd Turin, antramentre che l'ùltim campionà 'd fótbal vagnà dai genovèis a l'é dël 1923-24. Tra ij torneo vagnà a-i é 'dcò la Copa Italia dël 1937. Ant j'ani '10 dël sécol ch'a fa XX ël Génoa a l'ha 'dcò partecipà al campionà italian ëd bala a nov an vagnand quatr ëscudèt (1912, 1913, 1914 e 1919).

Ël Génoa a l'ha 'l récord ëd vitòrie ant ël campionà 'd Serie B, con ses tìtoj (1934-35, 1952-53, 1961-62, 1972-73, 1975-76 e 1988-89). Ëdcò ant la stagion 2004-05 ël Génoa a l'ha finì 'l campionà 'd Serie B an prima posission, ma a l'é stàit peui degradà a l'ùltim pòst e degradà an Serie C për condota nen sportiva.

An Piemont ël Génoa a l'ha vàire club ëd tifos che as treuvo a: Turin, Noara, Neuve, Biela, Gavi, Valeme, Ël Mondvì, Ovà.

Genoa
Categorìa:Génoa
Portela, Barro

**San Mamede** ëd **Portela** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Barro. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 664 abitant (352 fomne e 312 òm), distribuì an 6 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Barro
Cros Bianca

**Cros Bianca** a l'é l'imn ëd Piemont scrivù an paròle da Gioann Bonin sla melodia popolar ëd Zolicheur.

Dime'n po' brava gent: i seve
dova i soma 'ncaminà?

'Ncaminà con la speransa
e l'orgheuj e la costansa
ëd ciamesse piemontèis
d'esse 'ncor ij Piemontèis.

Dime 'n pò' Piemontèis: i seve
dventà bòrgno, ciòrgn e mut?

Nòste rèis a son mai mòrte,
nòste vos as goerno fòrte
se i parloma piemontèis,
se i crijoma piemontèis.

Dime 'ncor Piemontèis: i seve
restà bòrgno, ciòrgn e mut?

Se i podoma për boneur
cheuje 'ncreus l'arson dël cheur,
i sentoma piemontèis,
i scotoma piemontèis.

Torno a dì: Piemontèis, i seve
sèmper bòrgno, ciòrgn e mut?

Se i trovoma j'euj ëd l'òja
ch'l'é volà via 'n Savòja,
i s-ciairoma piemontèis,
i vardoma piemontèis.

Vardé'n pò Piemontèis ch'i l'eve
Na Cros Bianca 'n sël drapò!

Se 'l cel ross a l'ha na cros bianca
se l'Euròpa a l'ha damanca
dla cros bianca 'n sël drapò,
ël Piemont peul fé cadò.

Categorìa:Mùsica
Categorìa:Piemont
O Couso, Campo Lameiro

**San Cristovo** dël **Couso** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Campo Lameiro. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 278 abitant (143 fomne e 135 òm), distribuì an 7 grup ëd popolassion.

Couso
Club Atlético Peñarol

Ël **Club Atlético Peñarol**, famos coma **Peñarol**, a l'é na società 'd fótbal ëd Montevideo, an Uruguay.

## Stòria
A l'é stàit fondà ël 28 dë stèmber dël 1891 con ël nòm ëd *Central Uruguay Railway Cricket Club* (CURCC), ch'a l'ha avù fin-a al 13 dë dzèmber dël 1913, quand a l'ha cambià soa denominassion an *Club Atlético Peñarol* përchè tra ij sò fondador a-i ero vàire piemontèis che a rivavo da la sità 'd Pinareul. Ël nòm "Peñarol" a l'é 'dcò col d'un borgh ëd Montevideo, nàit dantorn ai teniment ëd Gioann Batista Crosa, pinerolèis e magìster ëd la coral che dël 1770 a l'é stàita ciamà an Uruguay, e ambelelì a l'ha fàit soa fortun-a.

Ij color sociaj, giàun e nèir, a son gropà a la colorassion dij segnal e dle palissade feroviarie.

A l'han giugà con la maja dij "magna" (nòm dij tifos e dij giugador giàun e nèir) campion coma José Leandro Andrade, Alcides Ghiggia, Juan Alberto Schiaffino, Julio Cesar Abbadie, Rodolfo Sansone, Obdulio Varela, Roque Maspoli, Luis Cubilla e Ladislao Mazurkiewicz.

An sò palmares a-i son 49 scudèt ëd l'Uruguay, 5 Cope Libertadores (valadì la Copa dij Campion dël Sudamerica) e 3 Cope Antercontinental.

Ant l'agost dël 2007 a l'é stàit anvità dal Turin FC për giughé 'l Trofeo dël Sentenari, partìa 'd festa për ij prim sent ani 'd vita dla società granata.

An profitand ëd costa ocasion, la società giàuna e nèira a l'ha vorsù visité la sità 'd Pinareul, andoa a l'é stàita arseivùa dal sìndich ant la ca dla comun-a.

## Anliure esterne
* Sit ofissial

Categorìa:Fótbal
Categorìa:Montevideo
Còca Còla

La **Còca Còla**, (famosa coma *Coke* dzortut ant jë Stat Unì o mach *Còca*, coma an Piemont) a l'é na bìbita andustrial analcòlica, con na part ëd caramel che a-j da 'n color ëscur.

La bìbita, la pì vendùa al mond, a l'ha cost sucess përchè a l'ha n'arsèita con d'estrat da le nos ëd còla e con d'estrat da le feuje dla pianta 'd còca però sensa le sostanse psicòtrope.

Con ël midem nòm a ven ëdcò ciamà la fabrica ch'a fa la bìbita, la The Còca Còla Company.

Categorìa:Bèive
Pepsi Còla

La **Pepsi Còla**, pì famosa coma *Pepsi*, a l'é na sucrarìa fàita da la PepsiCo e a l'é presenta ant tut ël mond.

Sa sucrarìa a l'é stàita creà dël 1890 a New Bern, ant la Carolin-a dël Nòrd, da lë spessiari Caleb Bradham anans con ël nòm ëd *Brad's drink* e, dal 1898, coma *Pepsi Cola*; la marca comersial a l'é stàita registrà ël 16 ëd giugn dël 1903.

La sucrarìa a smija a la Còca Còla, soa concorenta, e ant ij prim ani a l'é stàita reclamisà coma armedi contra la dispepsìa e për ël soen dij dolor dlë stòmi: ël midem nòm ëd Pepsi a arciama la paròla greca *eupepsia* (visadì: che a fa digerì).

Categorìa:Bèive
Budapest Honvéd

Ël **Budapest Honvéd** (nòm ofissial *Budapést Honvéd Football Club*), famos ant ël mond nomach coma **Honvéd**, a l'é na società ëd fótbal ëd Bùdapest.
A gieuga ant la *OTP Bank Liga*, valadì la Serie A ungherèisa.

Ël nòm originari dël club a l'era *Kispest*, nòm d'un borgh che fin-a 'l 1950 as trovava pen-a fòra da la sità 'd Bùdapest. Da antlora, Kispest a fa part ëd la sità coma distret XIX ëd Bùdapest.

Ël nòm *Honvéd* (che a veul dì *difensor ëd la patria*) a l'é stàit sërnù ant j'ani '50 dël sécol ch'a fa XX quand ël club a l'era guidà dal Ministeri dla difèisa ungherèisa e a l'era la squadra dl'armada ungherèisa (al temp ëd l'Àustria-Ungherìa Honvéd a l'era 'l nòm dl'armada ungherèisa).

Ant j'ani '40 e '50 a l'han giugaje an costa squadra ij mej giugador dël pais: Ferenc Puskás, József Bozsik, Zoltán Czibor e Sándor Kocsis. An ani men lontan a son butasse la maja dël club ëd fótbaleur coma Lajos Détári, Béla Illés e Sándor Torghelle.

## Anliure esterne
* Sit ofissial

Categorìa:Fótbal an Ungherìa
Categorìa:Bùdapest
Combarro, Poio

**San Roque** ëd **Combarro** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Poio. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 1.668 abitant (831 fomne e 837 òm), distribuì an 8 categorìe ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Poio
Claudio Beretta

Scritor, stòrich e lenghista.
**Claudio Beretta** a l'era nassù a Milan dël 1920 e a l'é mòrt-ie ai 31 ed luj dël 2008.

Claudio Beretta, ël pì avosà studios ëd la lenga milanèisa dla sconda part dël 1900, a l'é stàit pressident dël Sìrcol Filològich Milanèis, dël Senter Camun dë Studi Preistòrich e dl'Academia dël dialet milanèis.
A l'ha arseivù l'Ambrogin d'or (1983) dal sìndich Tognoli e ël Premi Carlo Porta (1989) dal professor Alfieri.

## Euvre
### Lenghistica
* *Letteratura dialettale milanese. Itinerario antologico-critico dalle origini ai nostri giorni*, Hoepli, 2003
* *Dizionario Milanese* (con Cesare Comoletti), Vallardi, 2001
* *Grammatica del milanese contemporaneo*, Libreria milanese, 1998

### Stòria
* *Carlo Maria Maggi e la Milano di fine '600*, Di Baio Editore, 1999

### Toponomàstica
* *I graffiti camuni come elementi linguistici*, 1991
* *Polivalenza semantica del graffito*, 1993
* *Toponomastica in Valcamonica e Lombardia. Etimologie e relazioni con il mondo antico*, Centro Camuno, 1997
* *I nomi dei fiumi, dei monti, dei siti. Strutture linguistiche preistoriche*, Hoepli, 2003
* *Il masso di Penn, la Rocca di Corno e altri nomi preistorici*, 2005

Beretta, Claudio
Beretta, Claudio
Lenga Kela, Papua

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Kela, Papua** o **Kela, Papua** a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment ant le Papua Neuva Guinea.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Kela, Papua** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polynesian
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche ossidentaj
******* lenghe Neuva Guinea setentrional
******** lenghe Huon Gulf
********* lenghe Nòrd
********** **lenga Kela, Papua**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **KCL**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=kcl

Categorìa:Lenghe austronesian-e
Bira Menabrea

La **bira Menabrea** a l'é n'antica marca 'd bira fabricà da l'asienda ch'a l'ha l'midem nòm e che as treuva a Biela.

Sota costa marca, spantià 'nt ël mercà dai prim ani '90 dal Grop Forst, ma che a l'é ancora dla famija Thedy (ardité dij fondador ëd la società), a son fabricà minca agn 100.000 sentlìter ëd bira, dont na bon-a part a ven esportà a lë strangé.

Ant un sécol e mes ëd vita la bira Menabrea a l'ha vagnà vàire arconossiment e tra costi, nomach dël 1924, quatr premi ant j'esposission ëd Milan, Roma, Brussel e Paris.
Da j'ani '30 dël sécol ch'a fa XX vàire òsto a l'han decidù 'd ciamesse con sò nòm, nen mach a Biela (anté che davzin a la fàbrica a-i son na piòla e un ristorant), ma 'dcò a Noara e a Turin.

Sempre davzin a la fàbrica a-i é ël *[[Musé dla bira (Biela)|Musé dla bira]]* con vàire oget ëstòrich che a mostro ij sistema che a son stàit dovrà për prodùe costa beivanda. 

## Stòria
L'asienda a l'é fondasse coma atelié për la produssion ëd bira già dël 1846, mersì a la famija Welf ëd Gressoney e dij frej Tònio e Gian Batista Caracc, nàit a Bioj e che a l'avìo na cafeterìa a Biela.

Tra 'l 1854 e 'l 1864, restà soj a guidé 'l laboratòri, ij frèj Caracc a l'han vendù la birarìa për 95.000 lire ëd col'época a doi ostan, Jean Joseph Menabrea (che peui con l'unità italian-a dël 1861 a cangia sò nòm an Giuseppe) e Antonio Zimmerman.

L'asienda a resta peui mach ant le man ëd Menabrea e dij sò fieuj dël 1872 quand la rason social a dventa *G. Menabrea e Figli*.

La produssion ëd na Pilsner franch bon-a e ëd na scura ëd tipo "Monaco" (che a smija a fussa motobin apressià da Quintin Sela, polìtich e fondador dël Club Alpin Italian), a l'ha fàit cadò dël 1882 a Carlo Menabrea, fieul ëd Giusep, la nòmina a sivalié ëd l'Órdin ëd la Coron-a d'Italia arseivù da Umbert I.

Costa asienda ancheuj a l'é famosa përchè ant j'ani a l'é stàita bon-a a prodùe sempre pì bira sensa perde quaicòs sota la mira dla qualità: da j'8-10 mila lìter dël 1900 a son rivà a fene 100.000 lìter al di d'ancheuj.

Da j'ani '80, sempre con la famija Thedy coma guida, la bira Menabrea a l'ha angrandì ancora soa atività: l'angrandiment ëd la fàbrica 'd Biela, con la chërsùa dla produssion, a l'ha permëttù a l'asienda 'd seurte da na dimesion che, fin-a a col moment, a l'era stàita dzoratut provinsal.

Con l'ariv dël Grop Forst, dël 1991, l'asienda a l'ha avù dle possibilità an pì sensa përde soa identità, soa andipendensa e soa tradission.

Dël 1996 për selebré sò aniversari nùmer 150 a l'ha fàit n'edission special ëd bote con na scrita dzora la tichëtta dedicà a cost moment.

Dël 2005 l'asienda a l'ha creà la **Strong**, na Dobi Malt a 6,5 Gré, cola con ël tass alcòlich pì àut antra le bire ch'a fa.

## Anliure esterne
* Sit ëd la Menabrea

Categorìa:Bira
Lenga Mutu

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Mutu** o **Mutu** a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Papua Neuva Guinea.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Mutu** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polinesian-e
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian-e orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche ossidentaj
******* lenghe Neuva Guinea setentrional
******** lenghe Ngero-Vitiaz
********* lenghe Ngero
********** lenghe Tuam
*********** **lenga Mutu**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **TUC**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tuc

Mutu
Categorìa:Lenghe malayo-polinesian-e
Dòm ëd Civass

Ël **dòm ëd Civass** a l'é antitlà a Santa Marìa Assunta e as treuva a Civass.
Soa costrussion a l'ha ancaminà dël 1415 e a l'é stàit consacrà dël 1429.
Tutun ij travaj a l'han seghità për sò cioché.

La part pì voajanta ëd la costrussion a l'é 'l frontal con fassada an ëstil gòtich, sormontà da fronton a ponta e roson ariond bin soagnà.

Categorìa:Cese dël Piemont
Categorìa:Civass
Valongo, Cotobade

**Santo André** ëd **Valongo** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Cotobade. Soa popolassion al censiment dël 2006 a l’era ëd 130 abitant (63 òm e 67 fomne), distribuì an 11 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Cotobade
Mirandola

**Mirandola** (*La Miràndla* an mirandolèis) a l'é un comun ëd l'Emilia-Romagna ëd 24.110 abitant , ant la provinsa 'd Mòdena.
Ël pais a resta ant la Bassa Modnèisa, valadì la pian-a a nòrd dël capleugh.

## Përsonalità
* Pico della Mirandola, filòsof e umanista, nassù a Mirandola dël 1463

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alberto Greco (da l'11/06/2019).

## Sità gemelà
Mirandola a l'é gemelà con:
*  Ostfildern, Gërmania
*  Sona, Italia
*  Villejuif, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

 
Categorìa:Comun dla provincia ëd Mòdena
Campogalliano

**Campogalliano** (*Campgajàn* an modenèis) a l'é un comun dl'Emilia-Romagna d' 8.157 abitant, an provincia ëd Mòdena.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Stefania Zanni (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Mòdena
Carpi

**Carpi** (*Chèrp* an modenèis) ëd 71.711 abitant , ant la provinsa 'd Mòdena.
Ël pais a resta ant la Bassa Modnèisa, valadì la pian-a a nòrd dël capleugh.
A l'é sede episcopal.

## Conomìa
Durant j'agn 1950 e 1960 a l'é passà da na conomìa motobin agrìcola a n'àut livel d'andustrialisassion.
Motor prinsipal ëd costa trasformassion a l'é stàit ël fòrt dësvlup ëd l'andustria téssil, dle maje e dle camise.
Apress a son rivà d'àutre inissiative ant ij setor metalmecànich, dle costrussion, dle materie plàstiche.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alberto Bellelli (dal 26/05/2014, scond mandà dal 12/06/2019).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

 
Categorìa:Comun dla provincia ëd Mòdena
Partì Nasista

Ël **Partì Nassional Sossialista dij Travajeur Alman** (*Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei*), pì famos coma **Partì Nasista** o **NSDAP**, a l'é stàit un partì polìtich che a l'é rivà al podèj an Almagna con Adolf Hitler dël 1933. La paròla "nasista", dont a deriva nasism, a l'é na scursa dël tèrmin alman *Nationalsozialismus* (Nassionalsossialism).

Cost partì a l'é stàit la fòrsa polìtica prinsipal ant l'Almagna da la fin ëd la Repùblica 'd Weimar, dël 1933, fin-a a la fin ëd la sgonda guèra mondial dël 1945, quand a l'é stàit butà fòra 'd lèj e sò dirigent a son stàit butà an përzon e condanà për ëd crìmen contra l'umanità ant ël process ëd Noremberga.

Partinasista
Repùblica 'd Weimar

L'época dla stòria alman-a che a va dal 1919 al 1933 a l'é arnomà tanme la **Repùblica 'd Weimar**.
A pija sò nòm da la sità 'd Weimar, andoa na ciambrea nassional a l'é riunisse për fé na neuva constitussion dòp la dërota alman-a ant la prima guèra mondial.

Ël tentativ ëd creé na democrassìa liberal an Almagna ant n'época ëd tension e conflit a l'anterior a l'é peui finìa con l'ariv al podèj dël cap dël Partì Nasista, Adolf Hitler, dël 1933. La constitussion dël 1919 a l'é mai stàita rivocà fin-a a la fin ëd la sconda guèra mondial, ma le mzure adotà dal goern nasista dël 1933 a l'han s-ciancà tuti j'angign ëd la democrassìa e parèj a l'é pì giust consideré 'l 1933 coma l'ann ëd la fin për la Repùblica 'd Weimar.

Categorìa:Stòria europenga dël 1900
Lenga Ormu

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Ormu** o **Ormu** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut an Papua (Indonesia).

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Ormu** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polynesian
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche ossidentaj
******* lenghe Neuva Guinea setentrional
******** lenghe Sarmi-Jayapura Bay
********* lenghe Jayapura Bay
********** **lenga Ormu**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ORZ**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=orz

Categorìa:Lenghe austronesian-e
Club Alpin Italian

Ël **Club Alpin Italian** (o nomach **CAI**) a l'é la pì granda associassion ëd passionà dla montagna che a-i é an Piemont.

L'idèja 'd fondé n'assossiassion për buté ansema j'alpinista italian a l'era nàita ant la ment ëd Quintino Sella, ai 12 d'agost dël 1863, an ocasion ëd la montà dël Viso fàita da chiel e da d'àutri alpinista e an pijand l'esempi da àutre associassion butà an pé an pais coma Àustria, Svìssera e Anghiltèra, con l'Alpine Club ëd Londra.
La fondassion a-i é staje a un bòt dël dòp mesdì dël 23 d'otóber dël 1863, ant ël Castel dël Valentin a Turin. Prim president a l'é stàit Bartolomeo Gastaldi, peui 'dcò president tra 'l 1864 e 'l 1872.

Ël CAI a l'ha avù soa prima sede legal a Turin, peui tramudà a Milan andoa as treuva ancora al di d'ancheuj.

Dòp la prima guèra mondial ël CAI a l'é unisse a la Società dj' Alpinista Tridentin (dël 1920) e a la Società Alpin-a dle Giulie; dël 1931 a l'é stàita arconossua coma session dël CAI la Società dj'"Escursionista Milanèis".

A Turin a-i é ancora adess la sede social al Mont dij Capussin andoa a-i é 'dcò la Biblioteca Nassional ëd la Montagna.

A son pì 'd 700 j'arfugi, ij bivach e d'àutre struture controlà dal CAI. Le session a son meno 'd 500 antramentre che pì ancora a son le sotsession.

Ancheuj a son vàire le session che a organiso scòle e cors d'alpinism për spantié l'amor e la conossensa dla montagna sensa dësmentié la sicurëssa. A son famose le scòle d'alpinism nassùe dòp la fondassion dël CAI, gropà a la session ëd Turin coma la *Giusto Gervasutti*, adess scòla nassional, la *Boccalatte* e la *Motti*.

Ël CAI a l'ha soa arvista che a seurt minca mèis, lë *Scarpon*, ch'a veul anformé ij sòcio dzora tut lòn ch'a càpita ant ël mond ëd la montagna.

Categorìa:Spòrt an Italia
Categorìa:Spòrt a Turin
Lenga Biem

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Biem** o **Biem** a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Papua Neuva Guinea.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Biem** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polinesian-e
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian-e orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche ossidentaj
******* lenghe Neuva Guinea setentrional
******** lenghe Schouten
********* lenghe Kairiru-Manam
********** lenghe Manam
*********** **lenga Biem**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **BMC**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bmc

Categorìa:Lenghe malayo-polinesian-e
Jean-François Gravier

Geògraf.
**Jean-François Gravier** a l'era nassù dël 1915 e a l'é mòrt l'11 ëd novèmber dël 2005.

A l'era stàit mèmber djë student realista d'Assion Fransèisa e peui a l'era restà ant l'ambient ëd la drita monàrchica, anans ëd travajé për la Repùblica ëd Vichy.

## Euvre prinsipaj
***Paris et le désert français** (1947, sconda edission 1958, tersa edission 1972). Ës lìber, ch'a sosten la decentralisassion, a l'ha anspirà a De Gaulle l'organisassion dël teritòri a la fransèisa. Ai 17 dë dzèmber 1959 ël lìber a l'ha vagnà ël premi Gobert.

Gravier, Jean-François
Equassion ëd Tricomi

As ciama **equassion ëd Tricomi** l'equassion diferensial parsial
:y \frac{ \partial^2u}{ \partial x^2} + \frac{ \partial^2u}{ \partial y^2} =0.
Costa equassion a l'ha ancaminà a studiela Francesco Giacomo Tricomi ant l'istà dël 1920.

Equassion ed Tricomi
Pietracamela

**Pietracamela** a l'é un comun dl'Abruss ëd 308 abitant, an provincia ëd Téramo.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Di Giustino (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Téramo
Fano

**Fano** a l'é un comun dle Marche ëd 62.199 abitant, an provincia ëd Pésaro-Urbin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Stefano Aguzzi (dal 28/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà

Fano a l'é gemelà con:
*  Rastatt, Gërmania
*  Saint-Ouen-l'Aumône, Fransa
*  St Albans, Regn Unì

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pésaro-Urbin
Fano (omònim)

***Fano*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Fano]]**, an provincia ëd Pésaro-Urbin

* **[[Fano Adriano]]**, an provincia ëd Téramo
Castronovo di Sicilia

**Castronovo di Sicilia** (*Castronovu* an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 3.409 abitant, an provincia ëd Palerm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vitale Gattuso (dal 27/05/2003 -second mandà: 2008-).

## Sità gemelà
Castronovo di Sicilia a l'é gemelà con:
*  La Venerìa, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Castronovodisicilia
Sclafani Bagni

**Sclafani Bagni** a l'é un comun dla Sicilia ëd 506 abitant, an provincia ëd Palerm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Leone (dal 15/06/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Lenga Maisin

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Maisin** o **Maisin** a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Papua Neuva Guinea.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Maisin** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polynesian
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche ossidentaj
******* lenghe Papuan Tip
******** lenghe Nuclear
********* lenghe Maisin
********** **lenga Maisin**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **MBQ**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mbq

Categorìa:Lenghe austronesian-e
Lenga anuki

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga anuki** ò **Anuki** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut an Papua Neuva Guinea.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dl**'Anuki** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polinesian-e
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian-e orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche ossidentaj
******* lenghe Papuan Tip
******** lenghe Nuclear
********* lenghe Nòrd Papuan Mainland-D'Entrecasteuax
********** lenghe Anuki
*********** **lenga Anuki**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **aui**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=aui

anuki
anuki
Già s-ciairà

Ël **già s-ciairà** (*déjà-vu* an fransèis, conforma al nòm daje da Émile Boirac dël 1876) a l'é un fenòmeno psicològich ch'a peul esse definì tanme minca ampression ëd familiarità ant ij confront ëd n'esperiensa dël present ch'a smija fòra 'd pòst al soget, dagià ch'a peul pa esse arferìa a 'n passà definì con ciairëssa.

A l'é na situassion assè spantià: a së stima che ël 60% ëd la gent a na fasa esperiensa almanch na vira ant la vita.
A smija ch'as presenta viaman pì da ràir con l'età e ch'a sia pì frequent ant le class sòcio-professionaj pì àute.
A riva dzortut la sèira, an dle situassion ëd tension o dë strachità, cand l'atension a l'é pì bassa.

Categorìa:Psicologìa
Francesco Giacomo Tricomi

Matemàtich.
Sò travaj a l'ha avù na fòrta anfluensa an sl'anàlisi matemàtica.
**Francesco Giacomo Tricomi** a l'era nassù a Nàpoli ai 5 ëd magg dël 1897, ùnica masnà an na famija bonstasenta.
Sò pare Arturo a l'era n'anginié.

Dël 1913 a l'é anmatricolasse a l'Università ëd Bològna, an sernend chìmica.
Le lession ëd Federigo Enriques a l'han possalo vers la matemàtica e la fìsica e parèj apress n'ann a l'ha chità chìmica për fìsica.
A l'ha tramudà a Napòli e apress ij prim doi agn ëd cors a l'é intrà al dotorà an matemàtica.

Dël 1916 a l'é stàit ciamà a fé 'l bajèt e a l'é partì për ël front tanme ufissial d'artijerìa.
Ëd fërvé 1918, durant na licensa, a l'ha pijà sò tìtol an matemàtica.

A l'ha tramudà a Pàdoa andoa dël 1921 a l'é vnù assistent ëd Francesco Severi, su signalassion d'Ugo Amaldi.
L'ann apress, cand Severi a l'é andàit a Roma a pijé la cadrega d'anàlisi algébrica e infinitesimal, Tricomi a l'é andaje dapress, an trovand n'ambient d'àut livel coltural.
Apress n'ann passà a Firense, a l'ha tramudà a Turin, ciamà an sla cadrega ëd Matemàtiche complementar.

Dël 1931 Tricomi a l'ha marià an Almagna Susanna Fromm, dont a restrà vidov dël 1959.
Durant la sconda guèra mondial a l'era arfugiasse a La Tor con soa famija (visadì soa fomna, soa mare e soa magna).
A la formassion ëd la Repùblica 'd Salò a l'é scapà a Roma, anté ch'a vivìa stërmà an ca dël pastor valdèis Paolo Bosio.
An efet, chèich agn prima, Tricomi a l'era fasse valdèis.

Dël 1948-1950 a l'é stàit ospità al California Institute of Technology, a Pasadena.
Dël 1961 a l'ha arseivù ël premi Feltrinelli për la matemàtica e la mecànica.
A l'é mòrt a Turin ai 21 ëd novèmber dël 1978 e, conforma a soa volontà, a l'é stàit sotrà al campossanto dla Tor.

## A pòrto sò nòm
* Equassion ëd Tricomi
* Gas ëd Tricomi
* Problema ëd Tricomi

## Euvre prinsipaj
* *Funzioni ipergeometriche confluenti* (Roma, 1954)

Tricomi, Francesco Giacomo
Lluís Companys i Jover

**Lluís Companys i Jover** a l'era nassu al Tarròs, munissipi ëd Tornabous, ai 21 ëd gené dël 1882 e a l'é mòrt a Barslon-a, fusilià daj franchista, ai 15 d'otóber dël 1940.
A l'é stàit un polìtich e avocà catalan, dirigent dël partì Esquerra Republicana de Catalunya e president dla Generalitat de Catalunya dal 1934 al 1939, quand Franco a l'ha ocupà Barslon-a a la fin dla guèra sivila.

Companysijover, Lluis
Manuel Ainaud Sánchez

Pedagògo e artista.
**Manuel Ainaud Sánchez** a l'era nassù a Barslon-a ai 17 d'avril dël 1885 e a l'é mòrt ambelelà ai 28 dë dzèmber dël 1932.

Sanchez, Manuel Ainaud
Francesc Macià i Llussà

**Francesc Macià i Llussà** a l'era nassù a Vilanova i la Geltrù ai 21 d'otóber dël 1859 e a l'é mòrt a Barslon-a ai 25 dë dzèmber dël 1933.
A l'é stàit un polìtich e militar catalan, stranomà *l'Avi* (valadì *ël nòno*).
A l'é stàit ël president ch'a fa 122 dla Generalitat de Catalunya e un dij fondador dël partì Esquerra Republicana de Catalunya.

Categorìa:Òm polìtich ëspagneuj (sécoj XX e XXI)
Giornà Nassional dla Catalògna

L'11 dë stèmber ëd minca ann as selebra an Catalògna la **Giornà Nassional dla Catalògna** (*Diada Nacional de Catalunya* an catalan), për arcordé la dërota patìa da ij Catalan dël 1714 quand, dòp 14 mèis d'assedi, la sità 'd Barslon-a a l'é stàita ocupà dal duch ëd Berwick antant che an tuta Euròpa a-i era la Guèra 'd Sucession Ëspagneula.
An costa guèra ij Borbon e j'Austrìach a son combatusse për la coron-a spagneula; ant Spagna costa guèra a l'é stàita na guèra sìvil, da già che an minca teritòri a-i ero alià ëd le doe fassion. 

Con la vitòria dij Borbon a l'é ancaminà un podèj motobin sentralisà: ij cit regn che antlora a formavo la Spagna a l'han perdù soe libertà e soe istitussion. L'11 dë stèmber a serv ëdcò për arcordé cost dëscàpit.

Ël Parlament dla Catalògna, dël 1980, a l'ha sërnù costa data coma festa nassional dël pais. 

Tuti ij partì polìtich a eufro dle fior, a Barslon-a e an tuta la Catalògna, ai monument ëd Rafael Casanova (1660-1743) e Josep Moragues i Mas (1699-1715), ch'a l'é stàit giustissià për arvira.

Le organisassion e ij grop andipendentista a fan soe oblassion al Fossar de les Moreres, anté che a son ëstàit sotrà ij difensor ëd la sità mòrt ant l'assedi.

Ant la giornà dl'11 dë stèmber a-i son manifestassion e consert con në spirit ëd festa e rivendicassion. Mila 'd sitadin a vivo la giornà an vestend sò drapò catalan o an tacandlo sël pogieul.

Ant la giornà as canta'dcò l'imn dla Catalògna, Els Segadors.

Categorìa:Catalògna (comunità autònoma)
San Donà di Piave

**San Donà di Piave** a l'é un comun dël Véneto ëd 40.255 abitant , an provincia ëd Venessia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesca Zaccariotto (dal 16/04/2008 -second mandà-).

## Sità gemelà

San Donà di Piave a l'é gemelà con:
*  Villeneuve-sur-Lot, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sandonadipiave
Musile di Piave

**Musile di Piave** a l'é un comun dël Véneto ëd 10.955 abitant, an provincia ëd Venessia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianluca Forcolin (dal 29/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Venessia
Fossalta

**Fossalta** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian an provincia ëd Venessia:

* **[[Fossalta di Piave]]**
 
* **[[Fossalta di Portogruaro]]**
Giovanni Gnifetti

**Giovanni Gnifetti**, nassù a Alagna dël 1801 e mòrt a Saint Étienne ai 4 dë dzèmber dël 1867, a l’è stàit n’alpinista.

Don Giovanni Gnifetti, parco d’Alagna, a l’é conossù për soe spedission an sël Reusa ant la prima metà dël sécol ch'a fa XIX.
So but a l’era ‘d rivé ansima a un-a dle ponte pì àute dla montagna, peui ciamà *Signal Kuppe* an alman e *Punta Gnifetti* an italian, a 4.559 méter d’autëssa.
La sima a l’é motobin visìbil d’la part valsesian-a dël Ròsa e dzortut d’an sla Riva, essend un-a dle pì elevà dël massiss.
Gnifetti a l’ha falì tre vire ant l’imprèisa dël 1834, dël 1836 e ancora dël 1839.
Dël 1836 na pcita spedission compòsta dal parco Gnifetti e da sinch paisan a l’é rivà a 4.480 méter, fin-a a ‘n còl ch’a l’ha pijà ël nòm ëd Gnifetti. Belavans a l’ha dovù arnonsié a argionze la sima an càusa a la mancansa dij piolèt necessari për rompe la giassa ant l’ùltim tòch ëd montà.
Ansem a set përson-e, ai 9 d’aost 1842 Gnifetti a l’ha guadagnà la sima ch’a portrà sò nòm, piantandje un drapò ross: ël “segnal” lassà a testimoniansa dla conquista dla sima e dont a deriva ël nòm alman ëd la ponta Gnifetti (*Signalkuppe*, visadì: sima dël segnal).
Ancheuj an sla ponta as treuva la Capanna Margherita, l’arfugi pì àut d’Euròpa.
A l’eròich parco d’Alagna a l’é stàit dedicà ‘dcò l’arfugi Gnifetti, a 3.647 méter, arlongh ël përcors ch’a men-a a la Capanna Margherita dai pais d’Alagna e Gressoney.

Categorìa:Biografìe
Ponte di Piave

**Ponte di Piave** a l'é un comun dël Véneto d' 8.007 abitant , an provincia ëd Trevis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Zanchetta (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trevis
Farra

***Farra*** a l'é 'l nòm ëd tre comun italian:

* **[[Farra d'Alpago]]**, an provincia ëd Belun

* **[[Farra di Soligo]]**, an provincia ëd Trevis

* **[[Farra d'Isonzo]]**, an provincia ëd Gorissia
Campionà italian ëd rugby

Ël **campionà italian ëd rugby** a l'é organisà da la Federassion Italian-a ëd Rugby (FIR).

La prima edission a l'é disputase dël 1929.

## Squadre vincitris

Categorìa:Rugby
Assedi 'd Coni dël 1691

L**assedi 'd Coni dël 1691** a l'ha avù coma protagonista Luis XIV Re 'd Fransa e Vitòrio Medeo II ëd Savòja.

## Ij precedent
Dapress a l'invasion dël Piemont fàita dai fransèis përchè 'l giovo duca 'd Savòja a l'era arfudasse ëd lassé Turin ant le man fransèise, l'armada ëd Catinat, ël mèj comandant che la Fransa a l'avìa an coj ani-lì, a l'ha butà l'assedi a Coni.

Për la sità, col-lì a l'era ël quint assedi 'd soa stòria. Ij piemontèis a j'ero anferior coma nùmer e an pì a j'ero ancora dëscoragià përchè n'ann anans a l'aviò përdù na bataja contra Catinat a Stafarda.

## L'assedi
Catinat, a l'avìa ocupà già doe piassafòrt amportante coma Pinareul e Vian-a. A l'ha pijà la decision d'ocupé 'dcò Coni e a l'ha ordinà al comandant Fouquières d'acampesse dnans a la sità për butela sota assedi. L'atach a la sitadela a l'é stàit un disastr për ij fransèis che a l'han dovù artiresse ant ij sò campament an arnunsiand, ant un prim moment, a cola imprèisa. Antolora Catinat an chërdend che la colpa a fussa ëd Fouquières a l'ha rampiassalo con Bullonde.

Ëdcò Bullonde a l'é nen ëstàit bon a fé 'd mèj e a l'é fin-a scapà an gavand l'assedi a la sità quand a l'ha savù che miraco Vitòrio Medeo a l'era an camin che a ruvava con soa armada.

Artirasse anvers Racunis ij fransèis a l'han lassà sël camp 4.300 mòrt e vàire drapò, canon e munission. L'assedi a l'é durà nomach 17 di an tut.

Categorìa:Stòria dël Piemont
Categorìa:Stòria ëd Coni