Lansator

**Lansator** (an anglèis: *launch vehicle*, an fransèis: *lanceur*) a l'é na fusëtta dovrà për porté un càrich (com un satélit, na sonda spassial o na navissela con astronàuta) da la surfassa dla Tèra ant lë spassi. A l'é ël mojen prinsipal për l'acess a j'òrbite e a l'é part essensial ëd minca programa spassial.

## Stòria
La stòria dij lansator a ancamin-a con ij sagitari pirotécnich cinèis dël sécol XIII, ma l'era moderna a nass con ij travaj ëd Konstantin Ciolkovskij e Robert Goddard. Ël prim lansator bon a porté un satélit an òrbita a l'é stàit la fusëtta soviética **[[R-7]]**, ch'a l'ha lansà lë Sputnik 1 dël 1957. Da antlora, a son ëstàit dësvlupà senten-e ëd lansator, dai pì cit ai pì gròss com ël Saturn V, ch'a l'ha portà l'òm an sla Lun-a.

## Prinsipi ëd fonsionament
Un lansator a fonsion-a an base al ters prinsipi dla dinàmica ëd Newton. Ël motor a campa fòra a gran velocità na massa 'd gas (prodòt ëd la combustion), e la fusëtta a l'é possà an diression contraria. Për rivé an òrbita, a dev rivé a na velocità d'anviron 7,8 km/s (28.000 km/h) e a n'autëssa adeguà.

L'equassion fondamental a l'é cola ëd Ciolkovskij:
\Delta v = v_e \ln \frac{m_0}{m_f}
andoa \Delta v a l'é la variassion ëd velocità, v_e la velocità dë scàrich, m_0 la massa total ëd partensa e m_f la massa final.

Për rivé a coste prestassion, la pì part dij lansator a deuvro vàire stadi. Na vira ch'a l'han finì ël carburant, jë stadi a son campà via për ridùe la massa e aumenté l'eficensa.

## Sòrt ëd lansator
Ij lansator as peulo classifiché an vàire manere:

### Scond la dimension e la portà
* **Lansator leger**: a peulo porté fin a 2 tonelà an òrbita bassa (LEO). Esempi: Vega, Rokot.
* **Lansator mesan**: da 2 a 20 tonelà an LEO. Esempi: Soyuz, Falcon 9.
* **Lansator pesant**: da 20 a 50 tonelà an LEO. Esempi: Ariane 5, Proton, Chang Zheng 5.
* **Lansator super-pesant**: pì 'd 50 tonelà an LEO. Esempi: Saturn V, SLS, Starship.

### Scond la riutilisassion
* **Lansator "consumàbij"** (*expendable*): a peulo esse dovrà mach na vira. A son la pì part dij lansator tradissionaj.
* **Lansator riutilisàbij** (*reusable*): almanch në stadi a peul torné an Tèra e esse dovrà torna. Esempi: Space Shuttle (parsial), Falcon 9 (prim stadi), Starship (complet).

### Scond ël propulsor
* A propulsor sòlid: sempi e potent, ma as peulo nen regolesse. Dovrà soens com booster.
* A propulsor lìquid: pì complicà ma regolàbij, a son la pì part dij motor dij lansator.
* Ibrid: na combinassion dij doi.

## Component prinsipaj
Un lansator a l'é formà da:
* **Motor** (un për minca stadi).
* **Strutura** (ël fust, ij serbatòj).
* **Sistema ëd guidagi** (giroscòpi, aceleròmeter, computer ëd bòrd).
* **Tènder** (la part ch'a conten ël càrich).
* **Propulsor d'apòg** (*boosters*) për la partensa (ant ij lansator pì gròss).

## Lansator famos
* **[[Vostok (lansator)|Vostok]]**: a l'ha lansà 'l prim òm ant lë spassi (Jurii Gagarin).
* **[[Saturn V]]**: ël pì potent lansator mai costruì, dovrà për ël programa Apollo.
* **[[Space Shuttle]]**: ël prim lansator riutilisàbil (parsial).
* **[[Soyuz (lansator)|Soyuz]]**: ël lansator pì dovrà dla stòria, an servissi dal 1966.
* **[[Ariane (lansator)|Ariane]]**: la famija ëd lansator europengh.
* **[[Falcon 9]]**: ël prim lansator riutilisàbil ch'a l'ha fàit torné ël prim stadi an Tèra.
* **[[Space Launch System|SLS]]**: l'ùltim lansator super-pesant american (primo vol dël 2022).

## Base ëd lansi
Ij lansator a son tirà da dij spassiopòrt, ëd base përmanent ch'a fornìsso j'infrastruture necessarie. Ij pì important a son:
* Baikonur (Kazakistan), gestì da Russia.
* Cap Canaveral e Kennedy Space Center (Stat Unì).
* Kourou (Gujan-a Fransèisa), për l'ESA.
* Jiuquan e Wenchang (Cin-a).
* Tanegashima (Giapon).

## Futur dij lansator
L'evolussion dij lansator a va vers la ridussion dij cost e l'aument ëd la frequensa dij lansi, con la riutilisassion completa (com la Starship dë SpaceX). A son ëdcò an dësvlup lansator për mission vers la Lun-a e Marte, e 'd lansator pì cit për le costelassion ëd satélit.

## Vardé ëdcò
* Fusëtta
* Propulsor
* Spassiopòrt
* Stadi ëd na fusëtta
* Vòl spassial

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI