open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gaumont

**Gaumont** a l'é na ca ëd produssion cinematogràfica.

L'asienda a l'era stàita fondà dël 1895 da Léon Gaumont për la fabricassion d'utiss òtich e fotogràfich.
A l'é stàita produtris ëd film e proprietaria ëd cine.
Ël fondador a l'é artirasse a l'ancamin dj'agn 1930.

La sossietà a l'avìa cangià soa denominassion an *Gaumont Franco Film Aubert* e peui an *Société Nouvelle des Établissements Gaumont*, për peui torné dël 1975 a ciamesse mach Gaumont.
Dël 2007 a l'ha fàit seurte sinch film.

Categorìa:Cine
Categorìa:Industria e produssion
Elsa Morante

Scritris e poetëssa an lenga italian-a.
**Elsa Morante** a l'era nassùa a Roma ai 18 d'agost dël 1912 e a l'é mòrta ambelelì ai 25 ëd novèmber dël 1985.
Dël 1941 a l'é mariasse con Alberto Moravia, dont a l'é separasse dël 1961.

## Euvre prinsipaj
* *Il gioco segreto* (1941)
* *La bellissime avventure di Caterì Dalla Trecciolina* (1942)
* *Menzogna e sortilegio* (1948)
* *L'isola di Arturo* (1957, Premi Strega)
* *Alibi* (poesìe) (1958)
* *Lo scialle andaluso* (1963)
* *Il mondo salvato dai ragazzini* (1968)
* *La Storia* (1974)
* *Aracoeli* (1982)

Morante, Elsa
Morante, Elsa
Morante, Elsa
Lawrence Alma-Tadema

Pitor.
Nassù dël 1836, **Lawrence Alma-Tadema** a l'ha passà la pì part ëd soa vita ant ël Regn Unì; Ernst Gambardt a l'avìa falo intré a cort e ël pitor a sarà nominà baronet.
A l'é mòrt an Almagna dël 1912.

## Euvre prinsipaj
**Galarìa dë statue* (1874)
* *Le reuse d'Eliogàbal* (1888)
* *Surtìa d'an cesa dël sécol ch'a fa XV*
* *Ël vin grech*

Alma-Tadema, Lawrence
Lee Miller

**Lee Miller** a l'é stàita na modela ch'a la peui chità costa atività pr'ëvnì fotògrafa.

A l'era nassùa dël 1907 davzin a New York. A set agn a l'era stàita violentà.
Dël 1929 a l'é andàita a Paris, anté ch'a l'é gropasse a Man Ray; l'ann apress a l'ha duvertà në studi për sò cont.
Dël 1934 a l'é mariasse con Aziz Eloiu Bey.
Pì tard però ij doi as son chitasse e la fotògrafa a l'ha rancontrà ël pitor surealista Roland Penrose, ch'a dventrà sò scond marì.
Ij doi a van a abité a Londra.
Finìa la sconda guèra mondial, a tramuda an na cassin-a ant ël Sussex, andoa ch'a òspita anteletuaj e artista, dont Pablo Picasso, Saul Steinberg, Max Ernst.

A l'é mòrta dël 1977.

Miller, Lee
Miller, Lee
Andvinaja Veronèisa

L**Andvinaja Veronèisa** a l'é un cit test scrit an brova a na bërgamin-a, mes an romanz e mes an Latin, ch'a l'é belfé ch'a sia dël prinsipi dël sécol ch'a fa IX. A l'era motobin popolar ant ël medioev e a l'é restà fin al dì d'ancheuj ant le culture popolar. Trovà da Schiapparelli dël 1924 a l'é stait considerà për vàire temp ël prim document scrit an lenga italian-a, posission ch'a l'é peui staita abandonà. 

## Test

:*Se pareba boves*
:*alba pratalia araba*
:*albo versorio teneba*
:*negro semen seminaba*

ch'a veul dì dal pì al manch:

:*A mnava na cobia ëd beu*
:*e a l'arava dij camp bianch* 
:*ën tnisend n'erpi bianch*
:*a sëmnava dlë smens nèir*

## Spiegon e orìgin dl'Andvinaja
Sust: as parla dij doj dì dlë scritor, ëd soa piuma bianca ch'a la scriv ant sla bërgamin-a bianca ën lassand giù dl'anciòstr nèir.

Ël document a resta dël tard sécol ch'a fa VIII ò dël prim ch'a fa IX. Dapress a l'ha na cita orassion an latin: *gratias tibi agimus omnip(oten)s sempiterne d(eu)s*. Ste rime a son ëscrivùe ant sël còdes LXXXIX (89) dla *Biblioteca Capitolar ëd Veron-a*. La bërgamin-a, trovà da Schiapparelli dël 1924 a l'é n'orassion mosaràbica dla Gesia spagneula, visadì un document scrit an romanz an Ëspagna ant n'àrea anfluensà da la cultura moresca, e a l'é belfé ch'a riva da 'nt j'anviron ëd Toledo. A sarìa peui staita ëmnà a Càliari e d'ambelelì a Pisa anans dë rivé al Capìtol ëd Veron-a.

Categorìa:test romanz antich
Università

La **Università** (dël latin *universitas, -atis*) a l'é në stablissement o l'ansema d'unità educassionaj dedicà a l'ansegnament superiòr e l'anvestigassion (l'arsërca). L'università a l'assegna dij gré académich e dij tìtoj professionaj.

## Stòria
J'università a son nàite ant ël Medioev europengh. La prima anstitussion ëd cost tipo a l'é stàita l'Università ëd Bològna ch'a vnirà peui odel për dij sentr educativ parej ëd chila. Për estension la paròla a peul esse dovrà për arferisse a dij sentr d'ansegnament e ëd cultura superiòr d'àotre culture e temp. 

Coma ent, j'università an prinsipi a son formasse conforma al model dle corporassion artisanaj e tanme squasi tut dij temp dël Medioev, a restavo motobin colegà a la Gesia Catòlica. An prinsipi a l'han travajà a spon-e le "7 art liberaj" (ël *trivium* e ël *quadrivium*): 
* *Trivium*: gramàtica, lògica e retòrica. 
* *Quadrivium*: aritmética e geometrìa, astronomìa e mùsica. 
Da sta division originala-sì a-i ëvniran peui le division dël di d'ancheuj antra dissiplin-e literarie e sientìfiche.

## Organisassion
N'università a peul divid-se an chèich *sede*, minca un-a ant un pòst diferent. An minca sede a-i son dle facoltà e scòle universitarie (për la pì part dedicà a l'ansegnament), e ëdcò dij laboratòri, dij dipartiment e dj'anstitut d'arsërca, ch'a peulo avej dj'anfrastruture (bibliòteca, sale dë studi, ginasi e via fòrt). An minca facoltà ò scòla a resta colocà un ò pì cors universitari. 

L'aotorità màssima ëd n'università a l'é ël retòr, ch'a goèrna l'ent con l'agiut ëd na partìa ëd vice-retòr e d'àutri òrgo: n'ansema ëd goèrn, consij sossiaj e via fòrt.
Giornà (amzura)

La **giornà** a l'è n'unità dë mzura ëd surfassa dovrà an Piemont, corispondent anviron a 3.810 méter quàder, e për tradission formà da 100 tàole. 

Coma unità dë mzura a l'è staita dovrà fin daj prim temp dl'età ëd mes, quand a l'era ciamà **sentenari** (coma *fàit ëd sent part*). Con la denominassion ëd **giornà** la mzura a l'é atestà dal sécol ch'a fa XII, quand la veja denominassion a l'ha tacà a dësparì. Al di d'ancheuj as deuvra ancor fra ij paisan.

Categorìa:Amzure piemontèise
Tàula (amzura)

La **Tàula** a l'é n'amzura ëd surfassa piemontèisa corispondenta anviron a 38,1 mèter quàder. Ën butand-ne ansema 100 as fa na giornà. 

Categorìa:Amzure piemontèise
Cumbraos, Mesía

**Santa María** ëd **Cumbraos** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Mesía. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 246 abitant (116 òm e 130 fomne) distribuì an 14 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Mesía
San Pàul ëd Brasil

**San Paùl ëd Brasil** (an portughèis **São Paulo**)  a l'é la capital dlë stat federal de São Paulo e la prima sità dël Brasil.
A conta 11.016.703 abitant (2006).

## Conomìa
San Pàul a smon ëd fòrte contradission econòmiche e sossiaj.
A l'é la quarta borsa al mond për quantità d'afé e ant la sità a vivo ël 58% dle famije bonstasente dël Brasil.
D'àutra part, lë stipendi mìnim d'ij travajeur a l'é ëd 380 reaj (apopré 145 éuro) al mèis e la sità a l'ha pì che 2000 borgià (*favelas*) ch'a vivo ant la miseria pì afrosa.
Minca ann a-i son pì che 9000 sassinament e 130 sequestr ëd përson-a.

## Stra amportante

L*'Avenida Paulista* a l'é na stra amportanta ëd San Pàul.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fernando Haddad (Partì dij travajeur).

## Sità binele

San Paùl a l'é binelà con:
*  Abidjan, Còsta d'Avòri
*  Algeri, Algerìa
*  Amman, Giordania
*  Asunción, Paraguay
*  Bamako, Mali
*  Barslon-a, Spagna
*  Beirut, Lìban
*  Bùdapest, Ungherìa
*  Buenos Aires, Argentin-a
*  Cluj-Napoca, Romanìa
*  Coimbra, Portugal
*  Córdoba, Spagna
*  Damasch, Siria
*  Ël Càiro, Egit
*  Erevan, Armenia
*  Funchal, Portugal
*  Góis, Portugal
*  Johannesburg, Sudàfrica
*  L'Avana, Cuba
*  La Paz, Bolivia
*  La Plata, Argentin-a
*  Leiria, Portugal
*  Lima, Perù 
*  Lisbon-a, Portugal
*  Luanda, Angòla
*  Macau, Cin-a
*  Mendoza, Argentin-a
*  Miami, Stat Unì d'América
*  Milan, Italia
*  Montevideo, Uruguay
*  Naha, Giapon
*  Osaka, Giapon
*  Pechin, Cin-a
*  Presidente Franco, Paraguay
*  Rio de Janeiro, Brasil
*  San Cristóbal de La Laguna, Spagna
*  San José, Còsta Rica 
*  Santiago de Compostela, Spagna
*  Santiago dël Cile, Cile
*  Seoul, Coréa dël Sud
*  Shanghai, Cin-a
*  Sità dël Méssich, Méssich
*  Sydney, Australia
*  Tel Aviv, Israel
*  Toronto, Canadà
## Anliure esterne

Categorìa:San Pàul ëd Brasil
Banteng

Ël **banteng** (*Bos javanicus*) a l'é 'n beu sërvaj daj pluch sombr e ij pé bianch.
A l'é spantià ant ël sud-est ëd l'Asia e ant l'Indonesia.
A viv ant le foreste ch'a l'han dij baciass e un rich sot-bòsch e ant le giungle s-ciasse ëd bambù.
A mangia erba e arbut.

Categorìa:Bovidae‎
Hurling

Ël **hurling** a l'é në spòrt a squadre irlandèis d'orìgin séltica.
Le doe squadre a son formà da quìndes giugador con dij baston a palëtta, ch'a deuvro për frapé na cita bala e mandela ant la pòrta dj'àutri.

Categorìa:Spòrt e dësmore
John Pierpont Morgan

Banché.
A l'era nassù dël 1837 ant ël Connecticut.
A l'ha travajà a New York për vàire banche prima dë dventé sòcio dla Drexel, Morgan and Company dël 1871 (dal 1895, J.P. Morgan and Company).
A l'é mòrt a Roma dël 1913.

Morgan, John Pierpont
Galegos, Frades

**San Martiño** ëd **Galegos** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Frades. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 267 abitant (134 fomne e 133 òm) distribuì an 5 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Frades
Medeo IV

Nassù dël 1197, fieul ëd Tomà I, a l'é suceduje an ëdventand cont ëd Savòja ch'a fa des dal 1233.
A l'é mòrt a Montmélian dël 1253.

Passaje a chiel ël tìtol ëd cont, a-i é un cangiament ant l'ategiament dij turinèis, che an avend patì la potensa comersal d'Ast, a aceto n'acòrd con ij Savòja.
Sò frel Tomà II a l'avìa procurasse drit e possession ant le tère davzin-e e na rusa a s-ciòpa antra ij doi frej.
Ij doi a rivo torna a la pas con la division ëd lë stat ant ël 1235: a Tomà a l'é atribuì ël prinsipà ëd Piemont, antant che Medeo a goerna le tère alpin-e.

Sota 'd chiel as consòlida la sovranità dij Savòja an sla Val d'Osta.
Dël 1212, ël cont a pija la giurisdission direta an sël castel e la sgnorìa ëd Bard; ant ël midem ann a ten n'udiensa general.
A eufr soa protession a l'ospissi e ai canònich ëd Sant Ors (1234 e 1237) e ëdcò ai canònich ëd la catedral d'Osta (1243) e a conced dle franchise a le comunità ëd Saint-Rhémy e Étroubles, ch'a dipendìo diret dai Savòja (1246).
Dël 1251 a ratìfica ël papé dle franchise 'd Tomà I e l'ann apress a arsèiv a Chillon l'omage ëd Giaco ëd Quart për ij féod che sa famija a l'avìa an Val d'Osta.

Medeo IV a l'era marià con Margrita ëd Vienne e an seconde nòsse con Cecilia del Balzo.
Da soa prima fomna a l'ha avù Beatris (mòrta dël 1257), sposa ëd Manfrèid marchèis ëd Salusse, peui ëd Manfrèid fieul dl'imperator Federich II.
Da soa sconda fomna a l'ha avù Bonifass, ch'a-j suced, e Beatris, stranomà *Contesson*, mòrta dël 1292.

Categorìa:Ca ëd Savòja
Antoni Gaudí

**Antoni Gaudí** (Riudoms, 25 ëd giugn dël 1852 – Barslon-a, 10 ëd giugn dël 1926) a l'é stàit ël pì grand architet catalan, amportant përchè prim esponent ëd col stil modernista che an Piemont soèns as ciama "liberty" e che a l'é caraterisà për soe vision fòle. 

## La vita
Antoni Plàcid Guillem Gaudí i Cornet (cost sò nòm antregh), chërsù ant na famija d'artisan a l'ha pijà 'l diplòma dël 1878 a la Scòla d'architetura 'd Barslon-a, ma già anans a l'avìa travajà con ij pì brav architet ëd sò temp.

Ant ël midem ann a l'Esposission Universal a Paris, Gaudí a l'ha ancontrà l'andustrial Eusebi Güell y Bacigalupi, che da col moment a l'é stàit mecenà 'd soe euvre pì famose.

Dël 1884 a-j comando ij travaj ëd la basìlica dla Sagrada Familia, na construssion motobin antërtojà, che Gaudí a sarà nen bon a finì anans ëd soa mòrt, bele che a l'ha passà j'ùltim ani 'd soa vita andrinta 'l grand cantié dla basìlica.
 
Ai 7 ëd giugn dël 1926 a l'é stàit anvestì da 'n tranvaj e soa sembiansa da pòvr òm a l'ha gabà coj ch'a l'han portaje agiut che për lòn a l'han ëmnalo a l'ospidal ëd la Santa Cros, valadì n'ospissi për ij barbon fondà da jë sgnor ëd la Catalògna. A l'é mòrt ambelelì ai 10 ëd giugn.
A sò funeraj a l'han partessipà 'd milen-e 'd përson-e, e da col moment ij barslonèis a l'han tacà a ciamelo "l'Architet ëd Nosgnor". A l'é sotrà ant la cripta dla Sagrada Familia.

## Soa euvra
Squasi tute j'euvre dël magìster catalan a son gropà a la capital catalan-a, valadì a l'ùnica sità catalan-a e spagneula che antra ij sécoj ch'a fan XIX e XX, a l'abia avù 'n dësvlup andustrial.

Soa cariera a l'é caraterisà da 'd forme straordinarie, squasi fòle, realisà an mon, pera, siràmica, véder e fèr.

A podrìo esse stàit la fé religiosa 'd Gaudì e sò amor për ël neuv gòtich ad avèj-je ciamà contra 'd rimpròcc, ma miraco ij rimpròcc a peulo 'cò esse rivà për sò amor për la polìtica indipendentista catalan-a.
An efet an coj ani ël govern ëd Madrid a vorìa oblighé Barslon-a a avèj un dësvlup ortogonal, d'acòrd con la polìtica fassista che a comandava tut an coj ani-lì. Nopà tuti j'architet catalan a l'han pijà n'àutra stra: a l'han sernù 'd dësvlupé n'architetura fàita 'd linie dë sbies ch'a-j andavo contra a la vision geométrica e rassionalistica ëd la sità.

Antra soe euvre pì amportante e famose as arcordo:
* Casa Vicens (1883-1888, Barslon-a)
* Ël Caprissi (1883-1885, Comillas)
* Palass Güell (1886-1888, Barslon-a)
* Colege Teresian (1888-1890, Barslon-a)
* Palass dël Vësco (1889-1893, Astorga)
* Ca Botines (1892, León)
* Cròte Guell (1895-1901, Garraf)
* Ca Calvet (1898-1900, Barslon-a)
* Bellesguard (1900, Barslon-a)
* Parch Güell (1900-1914, Barslon-a)
* Restaurassion ëd la Catedral ëd Palma 'd Majòrca (1904-1914, Palma ëd Majòrca)
* Ca Batlló (1904-1907, Barslon-a)
* Ca Milà (dita La Pedrera) (1906-1912, Barslon-a)
* Sagrada Familia (1883-1926, Barslon-a) soa ciadeuvra


File:Sagrada Familia in Barcelona.jpg|Sagrada Familia
File:Palau Güell 17-05-2009 12-26-16.JPG|Palass Güell
File:Casa Vicens (Barcelona) - 3.jpg|Casa Vicens
File:Capricho gaudi 201108.jpg|Ël Caprissi
File:BCN-ParcGuell-4898.jpg|Parch Güell


## Arferiment

Categorìa:Architet
Seliachìa

La **seliachìa** a l'é n'intoleransa përmanenta al glùtin.
L'ùnica terapìa ch'as conòssa a l'é un regim ch'a taja fòra pan, pasta, biscòt e via fòrt.

Categorìa:Maladìe‎
Home Insurance Building

Ël **Home Insurance Building** ëd Chicago a l'é considerà ël prim gratacel dla stòria, bele ch'a l'era àut mach 42 méter e a l'avìa 10 pian.
A l'é stàit tirà sù dël 1885 e demolì dël 1931.
Për la prima vira, ël pèis ëd la strutura a l'era pà soportà da 'd muraje portante, ma da në schéletro d'assel.

Categorìa:Architetura djë Stat Unì d'América‎
Richard Wagner

Compositor.
**Richard Wagner** a l'era nassù a Lipsia ël 22 ëd magg dël 1813 e a l'é mòrt a Venessia ël 13 ëd fërvé dël 1883.

Fieul nùmer neuv ëd Carl Friedrich, a l'é restà orfanin ëd sò pare a ses mèis.
La mare a l'é andàita a vive con ël comediògraf Ludwig Geyer e ij doi as son mariasse dël 1814.
Pì tard, Richard a dëscurvrà che chiel-sì a l'era sò pare natural.

Dël 1836 a l'ha marià l'atris Christine Wilhelmine Plane (stranomà *Minna*) e ij doi a l'han tramudà a Riga, anté che chiel a l'é vnùit diretor dël teatro.
Pì tard Wagner a l'é an-namorasse ëd Mathilde Wesendock.
Dël 1864 a l'ha ancaminà na relassion con Cosma von Bülow (fija natural dël mùsich Franz Liszt e fomna dël diretor d'orchestra Hans von Bülow).
Da chila a l'ha avù le masnà Isolde, Eva e Siegfried, prima ëd mariela dël 1870.

## Euvre prinsipaj
* *Der Fliegende Holländer* (L'olandèis volant) (1840-1841) 
* *Tannhäuser* (1842-1845)
* *Lohengrin* (1845-1848)  
* *Der Ring des Nibelungen* (L'anel dël Nibelung), an quatr part: 
** *Das Rheingold* (L'òr dël Ren) (1851-1854) 
** *Die Walküre* (La Valchiria) (1851-1856) 
** *Siegfried* (1851-1871), òpera an tre at
** *Götterdämmerung* (L'ambrunì dij dé) (1848-1874) 
* *Tristan und Isolde* (Tristan e Isòta) (1856-1859) 
* *Die Meistersinger von Nürnberg* (Ij mèistr cantor ëd Norimberga) (1845-1867) 
* *Parsifal* (1865-1882) 

Wagner, Richard
Thomas Edward Lawrence

**Thomas Edward Lawrence**, pì conossù con lë stranòm **Lawrence d'Arabia**, a l'era nassù a Tremadog, an Gàles, ai 16 d'aost dël 1888 e a l'é mòrt a Dorset ai 19 ëd marz dël 1935.
A l'era nassù da na relassion che sò pare, Thomas Chapman, a l'avìa avù con la fomna ch'a-j goernava la ca, Sarah Madden, dont a l'avrà an tut sinch masnà.

Dël 1916 a l'é gionzusse a l'armada àraba ëd Faisal I e a l'ha comandà l'arvira contra ij Turch, an ëvnisend motobin arnomà.
Dël 1922 a l'é intrà ant la Royal Air Force.

Lawrence, Thomas Edward
Congetura ëd Borel

La **congetura ëd Borel** a fortiss che minca ansem X ëd nùmer reaj dë mzura fòrt zero a l'é numeràbil.

Costa congetura a faliss sota l'ipòtesi dël continuo.
Për un teorema ëd Laver a l'é però coerenta con ZFC.
An efet, ës teorema a fortiss che, sota GCH, a-i é n'estension genérica V[G] andoa  2^{\aleph_0}= \aleph_2  e la congetura ëd Borel a l'é vera.

Categorìa:Teorìa dj'ansem
Agustin d'Ipon-a

Filòsof e teòlogh.
**Agustin d'Ipon-a** a l'era nassù a Tagaste (al di d'ancheuj Souk Ahras, an Algerìa) ai 13 ëd novèmber dël 354 e a l'é mòrt a Ipon-a (al di d'ancheuj Annaba) ai 28 d'ost dël 430.
A l'era fieul d'un pagan, Patrissi, un propietari ëd tère e fonsionari dla sità, e ëd na cristian-a, Mònica.

Da cand a l'era cit a l'é andàit a scòla, anté ch'a mostravo ëdcò dij cristian.
Dagià che la scòla a-j piasìa pa vàire, ij sò a dovìo soens compagnelo.

Dal 395 a soa mòrt a l'é stàit vësco d'Ipon-a.
A l'é un dij Pare dla Cesa e 'dcò un dij 33 Dotor dla Cesa.

## Euvre prinsipaj
* *Contra Academicos* (386)
* *De immortalitate animae* (387)
* *De musica* (388)
* *De magistro* (389)
* *De libero arbitrio* (388-395)
* *Contra Manichaeos de duabus animabus* (392)
* *De doctrina Christiana libri IV* (396-397)
* *Confessiones* (397-401, euvra autobiogràfica)
* *De trinitate libri XV* (399-419)
* *De consensu evangelistarum* (400)
* *De civitate Dei* (413-426)
* *Retractiones* (428)
* *Contra epistulam fundamenti*

Categorìa:Dotor ëd la Cesa
Categorìa:Filòsof
Categorìa:Pare dla Cesa
Giovanni Boccaccio

Scritor an latin e an italian.
**Giovanni Boccaccio** a l'era nassù a Certaldo ant ël luj dël 1313 e ambelelà a l'é mòrt ai 21 dë dzèmber dël 1375 e a l'é stàit sotrà.

A l'era fieul natural d'un banché fiorentin e a l'ha passà dij longh agn ëd formassion e dë studi ant ël sìrcol ëd litrà a la cort ëd Nàpoli.
A l'era amis ëd Francesco Petrarca e a l'ha mostrà grech a Firense.
A l'ha passà la fin ëd soa vita an sò domini ëd Certaldo.

## Euvre prinsipaj
* An lenga italian-a:
** *La caccia di Diana* (1334)
** *Il Filostrato* (1335)
** *Il Filocolo* (1336-1339)
** *Teseida* (1340-1341)
** *Ninfale d'Ameto* (1341-1342)
** *L'amorosa visione* (1342-1344) 
** *Elegia di Madonna Fiammetta* (1343-1344)
** *Ninfale fiesolano* (1344-1346)
** **Il Decamerone** (1348-1351)
:: Al moment ëd la granda epidemìa ëd pest dël 1348, set fomne e tre òm a chito Firense për trové n'abrì an campagna. A passo des di an quaranten-a, a balé, a fé festa e a contesse dle stòrie. As trata ëd fàule, d'alegorìe, d'anédot e ëd biografìe dròle, pijà da la tradission oral dël pòpol e dle cort o da dij manuscrit orientaj o fransèis. Costi tema tradissionaj a son arpijà an toscan. A na ven-o fòra sent conte ch'a smijo smon-e un tablò ogetiv e svicc ëd la vita e le costume toscan-e a cost'época, ch'a l'ha già dle caraterìstiche dj'inissi dl'Arnassensa.
** *Il Corbaccio* (1354)
** *Trattatello in laude di Dante* (1351-1373)
** *Esposizione sopra la Commedia di Dante* (1373-1374)
** *Rime* (1374)

* An lenga latin-a:
** *Bucolicum carmen* (1349-1367)
** *Genealogia deorum gentilium* (1350-1367)
** *De montibus, silvis, fontibus, lacubus, fluminibus, stagnis, seu paludibus et de nominibus maris liber* (1355-1375)
** *De casibus virorum illustrium* (1356-1373)
** *De claris mulieribus* (1361-1362)

Boccaccio, Giovanni
Boccaccio, Giovanni
Jean-Jacques Rousseau

Filòsof.
**Jean-Jacques Rousseau** a l'era nassù a Gëneva ai 28 ëd giugn dël 1712 e a l'é mòrt a Ermenonville ai 2 ëd luj dël 1778.

A l'era fieul ëd n'orlogé e soa famija a l'avìa 'd rèis fransèise.
Da giovo a l'era stàit a botega tanme graveur, peui a l'é stàit vagabond, a l'ha fàit ël poeta e ël mùsich.
Dal 1736 al 1742 a l'ha vivù a Chambéry.

### Sò pensé an sl'educassion
Sò lìber *Émile*, ant ël midem temp në studi e un romanz, a l'é ël lìber ch'a l'ha ancaminà l'arvira naturalìstica contra ël formalism ant l'educassion.
An butand-se al pòst d'un tuor imaginari ch'a l'ha tuta la responsabilità su 'd na masnà, Rousseau a smon sò pont ëd vista su tuti coj argoment ch'a toco l'educassion, an fasend vëdde le liure s-ciasse antra soa teorìa dl'educassion e soa vision dla natura uman-a e dla sossietà.

Rousseau a pensa che l'òm a sia brav për natura; ma a fortiss che la natura uman-a a l'é ampërzonà, anquinà e corompùa da la siviltà.
Për eduché na masnà a venta antlora gavé le restrission e le convension sossiaj e fé tut lòn ch'as peul për ancoragé ël dësvlup ëd soe tendense naturaj, ch'a son bon-e da lor-mideme.
Si la fonsion prinsipal d'un magìster a l'é cola ëd cissé ël dësvlup dj'atitùdin naturaj dël cit, a l'é ciàir ch'a venta che chiel a conòssa cole ch'a son coste capassità.
Donca, prim dovèj ëd minca bon magìster a l'é col dë studié la natura dël fanciòt, ch'a dev nen esse pensà tanme un grand pì cit.
An sò dësvlup da l'anfansia a la maduridà, ël fanciòt a passa për vàire stadi d'agrandiment, diferent antra 'd lor da na mira qualitativa, e an mincadun soe abilità e soe esigense a cangio.
Ëdcò soa manera d'amprende a varia e donca con chiel a devo cangé le manere ëd mostreje.
Ël travaj dël magìster a l'é col d'utilisé soa anfluensa për fé an manera che la masnà a surbissa ij but dël magìster tanme sò.

An arconossend che le masnà a son diferente dai grand, a ansist che la vita dle masnà e soe atività a devo esse motobin rispetà.
L'educassion dij fieuj a l'é dzortut basà an sl'atività fìsica.

Cand ch'a-i é damanca ëd castighé na masnà, a venta fé an manera ch'a sia pì che tut punìa da le conseguense naturaj ëd soe assion, ëd fasson ëd rend-se cont dle liure antra càuse e efet: s'a son mach ij grand a castighelo, a amprendrà mach a avèj tëmma ëd soe antërferense.

Un dij but amportant che Rousseau a s-ciàira ant l'ansegnament ëd le siense a l'é d'abitué la masnà al pensé indipendent.
Për sòn a venta përmëtte al cit ëd pensé daspërchiel.
L'utilisassion dij laboratòri e dj'esperiment a ven a esse motobin amportanta, ëdcò për j'ocasion ch'a smon-o për j'esercitassion pràtiche e ël dësvlup ëd j'abilità manuaj.

## Euvre prinsipaj
* *Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes* (1755)
* *Julie ou la Nouvelle Héloïse* (romanz, 1761)
* *Du contrat social ou principes du droit politique* (1762)
* *Émile* (1762)
* *Les Confessions* (àuto-biografìa, 1782)
* *Les rêveries du promeneur solitaire* (1782)

Rousseau, Jean-Jacques
Eduardo De Filippo

Ator.
A l'era nassù dël 1900, da na relasion antra la sartòira Luisa De Filippo (dont a l'ha pijà ël cognòm) e ël comediògraf Eduardo Scarpetta.
A l'é mòrt dël 1984.

De Filippo, Eduardo
Totò

Ator. **Antonio Clemente**, vnù arnomà con lë stranòm **Totò**, a l'era nassù dël a Nàpoli dël 15 fërvé 1898, fieul dla popolan-a Anna Clemente e dël nobilòm Giuseppe De Curtis.
Ij doi as son mariasse dël 1921 e ël pare a l'ha arconossù ël fieul mach cand chiel-sì a l'avìa già trant'agn.
A l'é mòrt a Roma dël 15 avril 1967.

## Film prinsipaj
**Gli onorevoli* (1963).

Categorìa:Ator ëd cine italian
Jack London

Scritor an lenga anglèisa.
**Jack London** (pseudònim ëd **John Griffith Chaney**) a l'era nassù a San Francisco ël 12 ëd gené dël 1876 e a l'é mòrt-ie, massandse, ël 22 ëd novèmber dël 1916.
Sò pare, l'astròlogh William Chaney, a l'ha mai arconossulo.
Parèj la mare a l'é mariasse con un droghé d'Oakland, John London, ch'a l'ha daje al cit sò cognòm.

A quìndes agn a l'era già ch'a travajava për sò parastr.
A l'ha antlora decidù ëd chité soa sità e d'ambarchesse.
A l'ha travajà 'me dëscariador ant un pòrt, për na sentral elétrica dle ferovìe, tanme sërcador d'òr ant ël Klondike.
Peui a l'é vnù lë scritor pì pagà djë Stat Unì.

## Euvre prinsipaj

* *A Daughter of the Snows* (*Na fija dla fiòca*) (1902) 
* *The People of the Abyss* (*La gent dij bass pì bass*, n'euvra nen ëd fantasìa, ch'a conta dla vita dij bonòm com a l'ha s-ciairala chiel ant ij borgh popolar ëd Londra n'ann anans a la publicassion dël lìber) (1903)
* *The Call of the Wild* (*L'arciam dël Sërvaj*) (1903)
* *White Fang* (*Ojé bianch*) (1906) 
* *The Road* (*La stra*) (1907) 
* *The Iron Heel* (*Ël tachèt ëd fer*) (1908) 
* *Martin Eden* (1909) 
* *Burning Daylight* (*Na lus ch'a brusa fin-a*) (1910)  
* *The Cruise of the Snark* (*La crosera dlë nav Snark*) (1911)
* *The Turtles of Tasman* (*Le bisse copere ëd Tasmanìa*) (1916)

London, Jack
London, Jack
Giambattista Vico

Filòsof.
**Giambattista Vico** a l'era nassù a Nàpoli ël 23 ëd giugn dël 1668 e a l'é mòrt-ie ël 23 ëd gené dël 1744.

A fortìa che ant la stòria as alterno dij perìod ëd progress e d'àutri ëd decadensa.

## Euvre prinsipaj
* *De nostri temporis studiorum ratione* (1708)
* *De antiquissima Italorum sapientia ex linguae Latinae originibus eruenda libri tres* (1710)
* *Institutiones oratoriae* (1711)
* *De rebus gestis Antonii Caraphaei* (1716)
* *De universi iuris uno principio et fine uno* (1720)
* *De constantia iurisprudentis* (1721)
* *Principj di una scienza nuova d'intorno alla commune natura delle nazioni* (1725)

Vico, Giambattista
Buscás, Ordes

**San Paio** ëd **Buscás** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) d'Ordes. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 542 abitant (291 fomne e 251 òm) distribuì an 27 grup ëd popolassion. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi d'Ordes
A Vila de Abade, Tordoia

**San Cibrán** dla **Vila de Abade** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Tordoia. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 600 abitant (317 fomne e 283 òm) distribuì an 5 grup ëd popolassion. 

Vila de Abade
Tordoia, Tordoia

**San Xoán** ëd **Tordoia** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Tordoia. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 114 abitant (62 fomne e 52 òm) distribuì an 2 grup ëd popolassion. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Tordoia
Anxeriz, Tordoia

**Santa Mariña** d**'Anxeriz** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Tordoia. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 622 abitant (331 fomne e 291 òm) distribuì an 11 grup ëd popolassion. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Tordoia
Spiral d'Archimede

La **spiral d'Archimede** a l'é na curva che a s'anvërtoja dantorn an pont, e a së slontan-a dal pont an manera che minca brass a l'ha na distansa fissa da 'nt l'àutr. L'equassion polar ëd la curva a l'é

:  \rho =a  + b \theta ,

anté che a e b a son ëd nùmer reaj diferent da 0. La modìfica d'a a fa viré la spiral, cola ëd b a cambia la distansa dij brass.

La spiral a l'é spartìa antra doj part, un-a për \theta , l'aùtra për \theta > 0, che as gionto ant ël pont \theta = 0

La spiral a pija ël nòm da Archimede, che a l'à dovrala per risòlve ël problema dla retìfica dla sirconferensa, che as peul nen risòlve an dovrand mach riga e compass. Contut che a sia un-a dle spiraj ch'a resto pì belfé a definisse, la spiral d'Archimede a l'é rèira da trové an natura, andoa a son pì comun-e le spiraj logarìtmiche.

Categorìa:Geometrìa
Sociolèt

An lenghìstica, un **sociolet** a l'é na varietà lenghìstica tìpica ëd na class sossiala ò pura d'un mesté ò ëd n'ansema ëd gent caraterisà da na mira sossiala. A l'é na dission ciapatut che a nass da 'nt l'union dij morfema "socio-," (sossial) e "-let," (varietà ëd lenga).

Për esempi, për vàire sécoj a parte dal Medioev an tuta Italia ël volgar toscan a l'é spantiasse coma sociolet dij banché e dij comersant (për via dla fonsion dël fiorin d'òr ëd Fiorensa) e dapress a lòn coma lenga formala ëd cultura dle class àote. Ant la midema manera ël turinèis a l'é spantiasse për ël Piemont come lenga ëd cort e djë sgnor a ij temp dlë stat dij Savòja.

Categorìa:Varietà lenghìstiche e dë stil
Lema ëd Vladimirov

Ël **lema ëd Vladimirov** a fortiss che si D a l'é n'àlgebra ëd Boole completa ëd densità uniforma e A a l'é na sot-àlgebra completa ëd densità pì cita, a-i é n'element  u \in D  indipendent ëdzora a A.

S'arzultà a l'é stàit ësmonù da Vladimirov dël 1969 an sò lìber *Boolean algebras*.

Categorìa:Lògica matemàtica
Mosca

**Mosca** (*Москва / Moskva* an russ) a l'é la capital ëd la Federassion Russa.
A conta 10.470.318 abitant (2008).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sergej Semënovič Sobjanin (dal 2010).

## Sità gemelà

Mosca a l'é gemelà con:
*  Atene, Grecia
*  Berlin, Gërmania
*  Buenos Aires, Argentin-a
*  Brussel, Belgi
*  Düsseldorf, Gërmania
*  Erevan, Armenia
*  Helsinki, Finlandia
*  Madrid, Spagna
*  Paris, Fransa
*  Pechin, Cin-a
*  Praga, Repùblica Ceca
*  Roma, Italia
*  Seoul, Corea dël Sud
*  Tel Aviv, Israel
*  Tokio, Giapon
*  Varsavia, Polònia
*  Vien-na, Àustria

## Vardé ëdcò

* Memorial
* Tor Choukhov
* Tracktor Bowling

## Anliure esterne

* Sit istitussional
Michelino Davico

**Michelino Davico** (Bra, 1 ëd mars dël 1961) 

## Biografìa
Insegnant ëd Coltura al Sènter ëd Formassion Professional a l'Istitù Salesian ëd Bra.

Giornalista publicista con esperiense 'n vàire giornaj locaj.

## Ufissi polìtich
Ant la comun-a ëd Bra:
* dal 1993 al 1995 a l'é Assessor con délega al Torism, Viabilità, Anàgrafe, Rapòrt con ij Sitadin e Cìvich;
* dal 1999 al 2004 a l'é Consijé Comunal për la Lija Nòrd e  Vice-pressident  dël  Consèj Comunal;
* dal 2004 a tut ancheuj, Assessor a la Coltura, Torism e Manifestassion, Scòla e Formassion Professional.

Dal 2006 a l'é stàit Senator ëd la Repùblica Italian-a për l'argropament Lega Nord Padania e component dla VI comission coltura.

Dal  2013 a l'é Senator ëd la Repùblica Italian-a për l'argropament Nuovo Centrodestra.

Davico, Michelino
Davico, Michelino
Assiòma dël forsament pròpi

L**'assiòma dël forsament pròpi** (PFA: *proper forcing axiom*) a l'é n'assiòma addissional dla teorìa dj'ansem antroduvù da Baumgartner ant ël 1984.
A fortiss che si (P, \mathcal D  a l'é na colession d' \aleph_1  sot-ansem satì ëd P, antlora a-i é un fìlter  \mathcal D -genérich dzora P.

## Chèich conseguense ëd PFA
Për un teorema ëd Todorčević e Veličković, un-a dle conseguense ëd cost assiòma a l'é  2^{ \aleph_0}= \aleph_2 .
Për fé vëdde sòn, as fa vëdde che da PFA a-i ven-o l'assiòma dla colorassion duvèrta e l'ugualiansa  b =2^{ \aleph_0 } .
Dagià che l'assiòma dla colorassion duvèrta a ìmplica che  b = \aleph_2 , as treuva la conclusion.
L'assiòma dël forsament pròpi a l'é donca na generalisassion ëd l'assiòma ëd Martin. Tutun, a diferensa ëd cost-sì, la coerensa ëd PFA a ciama dij grand cardinaj: a-i é da manca d'almanch un cardinal ëd Woodin.

N'àutr teorema ëd Todorčević, dël 1984, a fortiss che PFA a ìmplica ël faliment ëd  \square_{ \kappa }  për tuti ij cardinaj κ pì che numeràbij.

Categorìa:Teorìa dj'ansem
Cardama, Oroso

**Santa María** ëd **Cardama** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) d'Oroso. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 193 abitant (96 fomne e 97 òm) distribuì an 4 grup ëd popolassion. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi d'Oroso
Basilèt

An lenghìstica, un **basilèt** a resta un dialèt ëd na parlà ch'a l'é pitòst distant da n'acrolèt, o forma normal, varietà educà d'una lenga. Un basilet e l'acrolet d'andova a l'é dëstacasse a peulo rivé a esse tant diferent da pì nen capisse l'un con l'àutr.

Ël lenghista Salikoko Mufwene ëd l'Università ëd Chicago a spiega la question dle lenghe créole coma na basiletisassion ch'as gava da ant una nòrma lenghistica, sovens europenga, ant una popolassion mës-cia d'europengh e nen europengh. An chèich comun-a ëd parlant, a-i resta na continuità antra parlant dla lenga créola e lenga normal colegà.

Ij basilèt për sòlit a resto diferent da ant la nòrma për prononsia, vocabolari e gramàtica, e sovens a peulo dësvlupesse an lenghe daspërlor, coma ij basilèt dël Latin volgar a la fin dle fin a son peui ëvnuit a esse vàire lenghe romanze diferente.

N'esempi dël dì d'ancheuj a peulo esse le varietà d'àrab parlà dont cole pì diferente a resto an nen comprensibij l'una con l'àutra. Ancor pì davzin ant ël temp, l'Haïtian e ël Cajun a son separasse dal fransèis assé da mné ij sò parlant nativ a studié 'l fransèis come lenga foresta.

## Vardé ëdcò
* Mesolèt
* Acrolèt

## Arferiment


Categorìa:Varietà lenghìstiche e dë stil
Xavestre, Trazo

**San Cristovo** ëd **Xavestre** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Trazo. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 717 abitant (358 fomne e 359 òm) distribuì an 15 grup ëd popolassion. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Trazo
Zas, Zas

**Santo André** dë **Zas** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) dë Zas. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 516 abitant (254 fomne e 262 òm) distribuì an 3 grup ëd popolassion. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi dë Zas
Santa Sía de Roma, Zas

**Santa Sía** ëd **Santa Sía de Roma** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) dë Zas. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 112 abitant (58 fomne e 54 òm). 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi dë Zas
O Allo, Zas

**San Pedro** dl**'Allo** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) dë Zas. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 159 abitant (87 fomne e 72 òm) distribuì an 9 grup ëd popolassion. 

Allo
Provincia

Ël nòm **Provincia**  a deriva dal latin *provincia*, *provinciae*, un nòm compòst da *pro + victa*, ch’a veul di “vagnà prima”. Për capisse, ant l’Imperi Roman a-i ero ij teritòri conquistà.
Al di d’ancheuj la provincia a arpresenta na part ëd në Stat. An Italia a-i në son 111, an subordinassion a le Region, pì la Val d'Osta ch’a l’ha sia la fonsion provincial che cola regional.
Le province piemontèise a son: 
*Ast
*Biela
*Coni
*Lissandria
*Noara
*Turin
*Verban-Cusi-Òssola
*Vërsèj

Categorìa:Istitussion
Coordinà geogràfiche

Le **coordinà geogràfiche** a servo për trové un sit o na posission an sla Tèra.
A son la latitùdin (distansa angolar da l'equator) e la longitùdin (distansa angolar arlongh ël paralel d'un meridian arbitrari d'arferiment).
Dal 1884, për convension, ël meridian d'arferiment a l’é col ch’a passa për Greenwich, bele se l’osservateuri a l’é stèit tramirà dël 1948 a Herstmonceux, Svìssera.
N’Italia, coma meridian d’arferiment, as dovrava col ch’a passa për l’osservateuri ‘d Mont Mario a Roma.
Cost sistema ëd coordinà, dovrà da l’Istitù Geogràfich Militar, a l’é ‘dcò stèit la base për ël Sistema ‘d Posissionament Global (GPS).

## Ij meridian
Un **meridian** a l'é 'l pì gròss sercc otnù da l'intersession
antra la surfassa dla tèra e n' ipotétich pian ch'a passa për l'Ass ëd la tèra.
A-i son infinì meridian e për minca pont sla surfassa dla tèra a-i passa mach un meridian,
e soa posission a l'é marcà da la longitùdin.
Ël meridian d'arferiment për determiné le coordinà geogràfiche a l'é col ëd Greenwich.

Ël prim a misuré 'l meridian a l'é stèit Erastòtene ëd Ciren-e.

La paròla *meridian* a deriva dal latin *meridies*, ch'a veul di *mesdì*.

## Ij paralej
Un **paralel** a l'é 'l leu 'd pont ëd la surfassa dla tèra ch'a l'han la midema latitùdin.
Ël paralel 0 a l'é l'equator e a spartiss la tèra an doi emisfer (mesebije): Boreal e Austral.
L'arch comprèis antra equator e pòlo nòrd a forma n'àngol ëd 90° (l'istess
a val për ël pòlo sud).
Bele ch'a-i son infinì paralej, soens as deuvro j'89 paralej ch'a l'han për latitùdin
un nùmer antregh ëd gré, ch'a son distant, l'un da l'àutr, 111 km.

A së s-ciamo parèj pròpi përchè, a diferensa dij meridian, a son paralej antra 'd lor.

A smija che 'l geògraf Giovanni Battista Nicolosi a sìa stèit ël prim a dovré
ij paralej ën geografìa.

Categorìa:Sistema d'orientament
Ospissi ëd Ploue

L**'ospissi ëd Ploue** a Mondzovet a l'era un ëd j'ospissi për viagiator ant la Val d'Osta; a restava arlongh la stra granda, ant un leu desert e sërvaj.
A l'era stàit fondà vers ël 1150 e aministrà daj sivalié ëd san Gioann ëd Gerusalem.
Costi-sì a l'han vendulo dël 1654 al Grand San Bernard.
Dël 1752 a l'é passà a l'ospidal maurissian, ch'a l'ha vendulo.

Ospissi ed ploue
Categorìa:Ospissi
Lenga Eruwa

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Eruwa** o **Eruwa** a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Nigeria.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dl' **Eruwa** a peul esse:

* lenghe niger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Benue-Còngo
***** lenghe Edoid
****** lenghe Sud-ossidentaj
******* **lenga Eruwa**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ERH**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=erh

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Lenga Igede

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Igede** o **Igede** a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Nigeria.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dl' **Igede** a peul esse:

* lenghe nìger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Benue-Còngo
***** lenghe Idomoid
****** lenghe Akweya
******* **lenga Igede**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **IGE**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ige

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Ospissi ëd Véres

L**'ospissi ëd Véres** a l'era n'ospidal motobin vej ant la Val d'Osta: a l'era già an camin ch'a andasìa an ruin-a dël 1355.

La ca dl'ospidal a l'era a l'ancamin separà dal convent, che a l'aministrava con un resior.
Peui a l'han gionzula al convent.

A-i son pì nen ëd notissie ëd s'ospidal passà 'l 1380.

Ospissi ed veres
Maladiera d'Arnà

La **maladiera** a l'era ël vej lebrosari d'Arnà, che a l'ha esistù antra 'l 1100 e ël 1300.
As trovava al termo oriental ëd la comun-a, davzin a la stra granda.

Categorìa:Stòria dla Val d'Osta
Categorìa:Arnad
Ospissi dël Borgh ëd Bar

L**'ospissi dël Borgh** ëd Bar a l'era stàit fondà ël 1m d'otóber 1425 e consacrà a la Santa Tërnità da la ca dël nòbil Jordanis, ch'a fasìa valèj ambelessì so drit ëd patronage.
A l'ha avù un resior l'istess ann ëd soa fondassion.
A l'é stàit sarà dël 1786; soe rèndita a son ëstàite destinà a la creassion dla scòla dël Borgh ëd Bar.

Ospissi del borgh ed bar
Francesco Fossati

Pitor.
Nassù a Civass dël 1904 an na famija ëd comersant an fruta e vërdura, già da cit a l'avìa manifestà soe qualità pr'ël dissègn, an arpresentand ij prodot che ij sò a portavo al mërcà.
**Francesco Fossati** a l'ha frequentà con sucess ël licéo artìstich a Turin, peui a l'é intrà a l'Academia Albertin-a, andoa tra ij sò cambrada a-i ero Emilio Musso, peui vnùit scultor vajant, Carlo Terzolo, Mario Caffaro Rore, Gigi Morbelli.
Sò magìster a son ëstàit Giacomo Grosso, Cesare Ferro, Luigi Onetti.

Apress l'Academia, Fossati a l'ha duvertà në studi a Civass, dedicandse a ritrat, paisage e nature mòrte.
A l'ha ancaminà a smon-e soe euvre a la Promotris dle Bele Art e al Sìrcol ëd j'artista ëd Turin.
A l'é stàit a Paris e a Mùnich e a l'ha organisà vàire esposission përsonaj, dont un-a motobin amportanta a Firense.
A l'é mòrt dël 1980.

Fossati, Francesco
Loris Malaguzzi

Pedagògo e psicòlogh.
**Loris Malaguzzi** a l'era nassù a Res dl'Emilia ël 23 ëd fërvé dël 1920 e a l'é mòrt-ie ël 30 ëd gené del 1994.
Dun-a apress la Liberassion a l'ha ancaminà a travajé a le *scòle materne dël pòpol*, gestìe da la gent ëd Res dl'Emilia.
Soa prima scòla a l'ha duvertà dël 1963.
Dël 1980 a l'ha formà l'Assossiassion nassional dij ni për l'anfansia.

Malaguzzi, Loris
Hugo Pratt

Dissegnator e autor ëd fumèt.
**Hugo Pratt**, nassù Ugo Eugenio Prat, a l'era nassù a Rìmin ël 15 ed giugn dël 1927 e a l'é mòrt a Grandvaud (Svìssera) ël 20 d'agost dël 1995, apress avèj vivù a Venessia, Londra, Buenos Aires.
A l'ha, tra l'àutr, travajà al Corriere dei Piccoli.

Antra ij sò përsonage pì avosà a-i son ël Sergent Kirk e Corto Maltese.

Pratt, Hugo
Pennsylvania

La **Pennsylvania** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 119.283 km² e na popolassion ëd 12.406.292 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[Northeast]]**. A confin-a a nòrd con lë stat ëd New York e col Lagh Erie, al confin col Cànada, a òvest a confin-a con l'Ohio, a sud con la Virginia Ossidental, con ël Maryland e col Delaware, a est con ël New Jersey.

La capital a l'é Harrisburg (48.950 abitant). La sità pì popolà dlë stat a l'é Filadelfia (Philadelphia) (1.492.231 abitant). Autre sità con pì che 100.000 abitant a son Pittsburgh e Allentown.

## Organisassion polìtica
La Pennsylvania a contribuiss con 20 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Lenga Dogon, Bangeri Me

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Dogon, Bangeri Me** o **Dogon, Bangeri Me** a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Mali.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Dogon, Bangeri Me** a peul esse:

* lenghe niger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Dogon
***** **lenga Dogon, Bangeri Me**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **DBA**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=dba

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Nasino

**Nasino** (*Naxin* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 216 abitant, an provincia ëd Savon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Tessarin (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Actors Studio

L**'Actors Studio** a l'é n'arnomà scòla d'art dramàtica ëd New York, fondà dël 1947 da la produtris Cheryl Crawford e daj regista Elia Kazan e Robert Lewis. A l'é stàit ideà tanme scòla ëd perfessionament për ator professionista giovo e a l'é basà sël métod Stanislavskij, ch'a propon l'arserca dla vrità d'espression për mes ëd n'ancreusa anmedesimassion col përsonagi. L'Actors Studio a l'é stàit dirigiù për pì che 30 agn da Lee Strasberg e a l'ha formà ator ch'a son ëvnù motobin famos: Carroll Baker, Anne Bancroft, Marlon Brando, Montgomery Clift, James Dean, Robert De Niro, Jane Fonda, Dustin Hoffman, Steve McQueen, Marilyn Monroe, Paul Newman, Jack Nicholson, Al Pacino, Sidney Poitier, Julia Roberts, Meryl Streep e Tennessee Williams.

Categorìa:Cine
Camp archimedien

Un camp tut afàit ordinà as dis **camp archimedien** si për minca a>0 e b \geq 0 a-i é un natural n tal che b<na.

Archimede a l'avìa atribuì a Eudòss costa proprietà dle grandësse.

Categorìa:Àlgebra
Tines, Vimianzo

**Santa Baia** ëd **Tines** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Vimianzo.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Vimianzo
Fëdor Dostoevskij

Scritor an lenga russa.
**Fëdor Michajlovič Dostoevskij** (Фёдор Михайлович Достоевский an cirìlich) a l'era nassù a Mosca ël 30 d'otòber dël 1821 e a l'é mòrt a San Peroborgh ël 28 ëd gené dël 1881.

## Euvre prinsipaj
* *Pòvra gent* (Бедные люди, Bednye ljudi) (1844) 
* *Ël sòsia* (Двойник, Dvojnik) (1845) 
* *Netočka Nesvanova* (Неточка Незванова), nen finì, (1849) 
* *Arcòrd da 'nt la ca mòrta* (Записки из мёртвого дома, Zapiski iz mërtvogo doma) (1861) 
* *Umilià e ofèis* (Униженные и оскорблённые, Unižennye i oskorblënnye) (1861) 
* *Memòrie dla resistensa* (Записки из подполья, Zapiski iz podpol´ja) (1864) 
* *Ël giugador* (Игрок, Igrok) (1866) 
* *Delit e castigh* (Преступление и наказание, Prestuplenie i nakazanie) (1866) 
* *Ël fòl* (Идиот, Idiot) (1869) 
* *Ël marì etèrn* (Вечный муж, Večnyj muž) (1870) 
* *Ij diav* (Бесы, Besi) (1871) 
* *L'adolessent* (Подросток, Podrostok) (1875) 
* *Ij fradèj Karamazov* (Братья Карамазовы, Brat´ja Karamazovy) (1878-1880)

Dostoevskij, Fëdor
Dostoevskij, Fëdor
Spotorno

**Spotorno** a l'é un comun dla Liguria ëd 3.886 abitant, an provincia ëd Savon-a. A dista 13 km dal capleugh.
Dal 1973 al 2008 a l'ha fait part dla Comunità Montan-a Pollupice. 

## Geografìa
Ël teritòri comunal a l'è situà tra ij comun ëd Bergeggi,Noli, Vado Ligure e Vezzi Portio e a l'é travërsà da la Stra Statal 1 Aurelia. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mattia Fiorini (dal 06/06/2016).

## Sità gemelà
Spotorno a l'é gemelà con:
*  Saarbrücken, Gërmania
*  Bad Dürrheim, Gërmania
*  Høje-Taastrup, Danimarca

## Anliure esterne
Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Benalmádena

**Benalmádena** a l'é na sità dl'Andalusìa, al sud dla Spagna.
A conta 52.217 abitant (2007).

## Geografìa
Benalmádena as treuva ans ël Mar Mediterani, apopré 20 km a òvest ëd Màlaga, ans la Còsta dël Sol.

## Sità gemelà
Benalmádena a l'é gemelà con:
*  Finale Ligure, Italia
*  Nuevitas, Cuba

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Benalmadena
Lenga Gimnime

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Gimnime** o **Gimnime** a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Cameron.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Gimnime** a peul esse:

* lenghe nìger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Setentrionaj
***** lenghe Adamawa-Ubangi
****** lenghe Adamawa
******* lenghe Leko-Nimbari
******** lenghe Duru
********* **lenga Gimnime**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **GMN**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gmn

Categorìa:Lenghe dël Cameron
Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Lenga Samba Leko

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Samba Leko** o **Samba Leko** a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Nigeria.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Samba Leko** a peul esse:

* lenghe niger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Setentrionaj
***** lenghe Adamawa-Ubangi
****** lenghe Adamawa
******* lenghe Leko-Nimbari
******** lenghe Leko
********* **lenga Samba Leko**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **NDI**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ndi

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Ameglia

**Ameglia** (*Amegia* an lenga lìgure, *Mègia* an dialèt spessin) a l'é un comun dla Liguria ëd 4.391 abitant, an provincia dla Spessia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea De Ranieri (dal 06/06/2016).

## Sità gemelà
Ameglia a l'é gemelà con:
*  Kemecse, Ungherìa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dla Spessia
Beverino

**Beverino** (*Bevein* an lìgur, dialèt ëspessin) a l'é un comun dla Liguria ëd 2.400 abitant, an provincia dla Spessia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Massimo Rossi (dal 06/06/2016).

Categorìa:Comun dla provincia dla Spessia
Lenga Nyakyusa-Ngonde

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Nyakyusa-Ngonde** o **Nyakyusa-Ngonde** a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Tanzania.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Nyakyusa-Ngonde** a peul esse:

* lenghe niger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Benue-Còngo
***** lenghe bantoide meridionaj
****** lenghe Bantu Sentraj
******* lenghe Nyakyusa
******** **lenga Nyakyusa-Ngonde**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **NYY**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=nyy

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Architas

Òm dë stat, filòsof e matemàtich.
Nassù a Tàranto anviron dël 428 aGC e mòrt a Mattinata anviron dël 347 aGC, **Architas** (an grech Ἀρχύτας) a l'ha portà anans la tradission pitagòrica.
Eudòss a l'é stàit sò anlev.
Amis ëd Platon, Architas a l'ha liberalo da le man dël tirann Denis ëd Siracusa.

## Soe arserche
Architas as anteressava dl'aritmética, e a l'ha gavaje l'aspet mìstich che a l'avìa daje Pitàgora; as dev a chiel ël nòm ëd mojen-a armònica.
A l'ha smonù na solussion dël problema dla duplicassion dël cubo, an pijand an considerassion l'antërsession ëd doi cilindr.

A smija ch'a l'abia ëdcò scrivù ël prim tratà ëd mecànica, ma soa vision a resta pì mìstica che sientìfica.
A l'é anteressasse ëdcò a l'acùstica e a la teorìa dla mùsica.

Categorìa:Filòsof
Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Òm polìtich dla Magna Grecia