Lenga esperanto

La **lenga esperanto** o **Esperanto** a fa part ëd le lenghe artifissiaj. A l'ha creala ël medich polonèis, ma d'orìgin ebréa, Ludwik Lejzer Zamenhof ant j'agn ch'a van dël 1872 al 1887, cand ch'a l'ha publicà a Varsavia ël prim lìber ën Esperanto: l' *Unua Libro* (ch'a veul dì pròpi *prim lìber*). Ën prinsipi ël nòm ëd la lenga a l'era *Lingvo Internacia* (*lenga antërnassional*), ma vist che l**Unua Libro'' a l'avìa publicalo con lë stranòm ëd Doktoro Esperanto (dotor ch'a spera) dòp ën pòch pròpi col-lì a l'é dventà 'l nòm ëd la lenga: Esperanto.

L'obietiv dl'Esperanto a l'é col d'esse na lenga antërnassional e dzortut dzoranassional, visadì na lenga da dovresse për le comunicassion antërnassionaj, al pòst ëd na lenga nassional, ch'a sarìa pi fòrta che j'àutre, ën teorìa con la volontà 'd difende le lenghe minor, ant në spìrit ëd democrassìa lenghìstica.
Le régole gramaticaj ëd l'Esperanto a son sempie da amprende, e a son ëstàite sernùe pròpi për lòn ën mes a le régole 'd vàire lenghe; ant lë spessìfich le régole, e fin-a ël vocabolari, ëd l'Esperanto a ven-o da dle lenghe naturaj:
*[[lenghe romanze|lenghe latin-e]] ([[lenga italian-a|italian]], [[lenga fransèisa|fransèis]])
*[[lenghe germàniche]] ([[lenga tedësca|alman]], [[lenga anglèisa|anglèis]])
*[[lenghe slave]] ([[lenga polonèisa|polonèis]], [[lenga russa|russ]])
*[[lenga mòrta|lenghe antiche]] ([[lenga latin-a|latin]], [[grech antich]])
A-é pi 'd në studi ch'a mostra che costa lenga a l'é belfé da amprende fin-a da grand për soa regolarità, ën particolar a l'é amportant lë studi ch'a l'ha fàit l'[[università 'd Padeborn]] ën [[Gërmania|Almagna]] ch'a dimostra che studié l'Esperanto për doi agn a giota peui a 'mprendi d'àutre lenghe. .
L'Esperanto a l'é già stàit dovrà 'me 'n mojen lenghìstich pràtich për esempi ant l'informàtica; ma ëdcò ant la tradussion e 'nt la produssion ëd minca géner literari. Pen-a dòp la soa nàssita l'Esperanto a l'ava pijà a spantiesse bastansa an pressa, ma a l'han peui fërma-lo le doe guère mondiaj, cand ch'a l'é 'dcò stàit contrastà; al dì d'ancheuj l'Esperanto a ancamin-a torna a avèj na difusion bondosa, dzortut mersì a l'[[aragnà]].
Al dì d'ancheuj la comunità esperantista a l'ha già fàit pi 'd na propòsta për dovré l'Esperanto ant le comunicassion antërnassionaj ëd l'[[Union Europenga]], ma për adess a son tombà tute, përché l'Union Europenga a propon na [[polìtica multilenghìstica]], ch'a deuvra le 23 lenghe ofissiaj.

== Alfabet e përnonsia ==


L'Esperanto a l'ha 28 litre: 23 consonante e 5 vocaj; la particolarità dl'Esperanto a l'é che për minca litra scrita a-i mach un son e viceversa. 
An dzorpì, coste litre 's peulo lese con na certa libertà, e parej la ''N'' as peul lese ''N'' o ''N-'' e la ''A'' as peul lese pì o meno duverta, fin-a 'me na ''Ä''.
L'acent ëd tute le paròle a l'é sempe ant sla penùltima sìlaba, e parèj a-i é nen manca 'd dovré d'acent.
J'ùnich segn ch'as deuvro a son ël circonfless (^) e la (ŭ) ch' as deuvro për indiché dele lìtre particolar



===Corispondense dle litre ëd l'Esperanto an Piemontèis===


== Adoss ëd le paròle ==
Le paròle ëd l'Esperanto a ven-o da vàire lenghe, ën particolar europenghe, e 'n vàire cas a l'han dle corispondense an pì 'd na lenga.

=== Esempi 'd paròle ===

* **Paròle 'd lenghe latin-e:**
** **latin:** ''abio'' sapin,''akvo'' eva, ''okulo'' euj,''peti'' ciamé për avèj, ''sed'' ma, ''tamen'' tutun, 
** **fransèis:** '' dimanĉo'' dumìnica, ''fermi'' seré, ''ĉe'' davzin, ''frapi'' s-ciapé, ''ĉevalo'' caval, ''butiko'' negòssi.
** **italian:** ''amiko'' amis, ''ankaŭ'' ëdcò, ''ĉielo'' ciel, ''fari'' fé, ''voĉo'' vos
** **spagneul**: ''esperi'' speré, ''gaŭĉo'' gàucia, ''sombrero'' sombrero, ''toreadoro'' toreador 
** **portughèis:** ''saŭdado'' nostalgìa
** **pì lenghe latin-e:** ''facila'' fàcil, ''fero'' fer, ''tra'' atravers, ''verda'' verd
* **Paròle 'd lenghe germàniche:**
** **alman:** ''baldaŭ'' tòst, ''bedaŭri'' belavans, ''biero'' bira, ''haŭto'' pel, ''hundo'' can, ''jaro'' ann, ''nur'' mach, ''vorto'' paròla
** **anglèis:** ''birdo'' osel, ''mitingo'' rëncontr, ''spite'' malgré, ''suno'' sol, ''ŝarko'' pess can, ''teamo'' partìa ëd përson-e
** **svedèis:** ''ju ... des'' pì ... pì (corelativ)
** **pì lenghe germàniche:** ''bildo'' figura, ''fiŝo'' pess, ''fremda'' strangé, ''grundo'' tèra/teren, ''halti'' fërmé, ''hasti'' avèj pressa, ''ofte'' ëd frequent, ''somero'' istà, ''ŝipo'' nav, ''vintro'' invern
* **Paròle 'd lenghe slave**:
** **polonèis:** ''barĉo'' na mnestra tìpica slava, ''celo'' but/obietiv, ''ĉu'' paròla ch'a 'ntroduv le domande, ''krado'' grija, ''luti'' saldé 'n metal, ''moŝto'' maestà
** **russ:** ''barakti'' agitesse, ''serpo'' miola, ''vosto'' cova
** **pì lenghe slave:** ''klopodi'' fatighé, ''krom'' meno che.., ''prava'' giust/ch'a l'ha rason
* **Paròle 'd vàire àutre lenghe indoeuropenghe**
** **grech:** ''apoteko'' farmacìa, ''hepato'' fìdich, ''kaj'' e, ''biologio'' biologìa, ''politiko'' polìtica, ''katoliko'' catòlich
** **lituan:** ''du'' doi/doe, ''tuj'' sùbit
** **sànscrit:** ''budho'' Buddha, ''nirvano'' nirvana, ''pado'' santarel
** **armen:** ''ĥaĉkaro'', ''gavito''
* **Paròle 'd lenghe Ugro-fìniche dla famija dle lenghe uràliche**
** **sami:** ''samea'' sami, ''boaco'' rena, ''jojko'' cant tìpich dij lapon
** **finlandèis:** ''lirli'' mormoré dl'eva, ''saŭno'' sàuna
** **ungherèis:** ''cinci'' , ''ĉako'' sciaccò, ''ĉardo'' ciarda, ''ĉardaŝo'' csardas, ''ĉuro'' sperma
* **Paròle 'd lenghe semìtiche**
** **ebreo:** ''kabalo'' càbala
** **àrabo:** ''aŭ'' o, ''kadio'' cadì, ''kaido'' Qàida, ''magazeno'' magasin, ''matraco'' materass, ''admiralo'' amiraj

* **Paròle d'àutre lenghe**
** **giaponèis:** ''animeo'' ànime, ''cunamo'' tsunami, ''haŝio'' bachëtte për mangé, ''hajko'' haiku, ''katano'' katana, ''ĵudo'' judo, ''noo'', ''sakeo'' saké, ''utao'', ''samurajo'' samuraj, ''zeno'' dzen
** **cinèis:** ''maĝango'' mahjòng, ''toŭfuo'' tòfu
** **corean:**  ''kimĉio'', ''makolio'', ''tekvondo'' taek-won-do
** **hawajan:**  ''ukulelo'' uculele, ''vikio'' wiki
** **esperantisassion dla lenga maori:**  ''Keo'', ''kivio'' kiwi (osel), ''kivo'' kiwi frut e pianta

=== Ij prinsipi dla sèrnia dle paròle===

I dì dla [[sman-a]] a ven-o da le lenghe latin-e ant la version fransèisa:
:''Lundo'' lùn-es
:''Mardo'' màrtes
:''Merkredo'' merco
:''Ĵaŭdo'' giòbia
:''Vendredo'' vënner
:''Sabato'' saba
:''Dimanĉo'' dumìnica
Vàire dle paròle an sël temp a ven-o da le lenghe germaniche (**jaro** ann, **monato** mèis, **tago** dì) 
Le part dël [[còrp]] a l'han n'adoss latin-a o greca (**hepato** fìdich, **okulo** euj, **brako** brass, **koro** cheur, **reno** ren), midema ròba për le [[piante]] e j'[[animalia|animaj]] (**bovo** beu, **roza** reusa, **greno/tritiko** gran, **rizo** [[Ris (botànica)|ris]]).
Vàire ëd paròle a l'han na corispondensa an pì 'd na lenga:
* **abdiki**: abdiché; anglèis, fransèis, italian, [[lenga piemontèisa|piemontèis]] e latin
* **abituriento**: diplomà; alman e russ
* **ablativo**: ablativ; latin, anglèis, fransèis, italian, piemontèis e spagneul, ma an lenghìstica a l'é dovrà 'dcò da j'alman
* **funto**: libra; polonèis, russ, [[yiddish]] e alman
* **ŝnuro**: còrda; alman, polonèis e [[lenga ceca|cech]]

=== Paròle spessìfiche dl'Esperanto ===

An Esperanto a-i son fin-a dle paròle ch'a l'han nèn na corëspondensa an d'àutre lenghe naturaj, ma a-i son mach ant l'Esperanto:
**aliĝilo** mòdul për j'iscrission, **edzo** òmo marià, **ĝi** chiel për na ròba, **kabei** bandoné 'n moviment polìtich o ideològich, **nifo** [[UFO]], **ujo** contnidor, **zamenhofa** ròba su o dë Zamenhof.

=== Paròle dl'Esperanto ch'a l'han na corispondensa an Piemontèis===

Vist che motobin ëd paròle dl'esperanto a ven-o da latin, fransèis, spagneul e italian a-i é na quantità bastansa bondosa 'd paròle ch'a corispondo a cole piemontèise, ambelessì a-i é chèich esempi:
***ĉagreno**: sagrin
***esperi**: speré, dont a ven ëdcò **senespera**: disperà
***ĝeni**: gené, dont a ven ëdcò **senĝena**: dësgenà
***havi**: avèj
***korpo**: còrp
***la**: ël/la (artìcol definì general)
***larmo**: larma
***mano**: man
***mi**: mi
***nuanco**: nuansa
***voli**: vorèj

== Gramàtica ==
La gràmatica ëd l'Esperanto a l'é particolarmènt sempia për soa regolarità, ën particolar tute le paròle a l'han na litra final diversa, second ch'a sio dij nòm, dij verb, dj'agetiv e via fòrt; e sa litra as buta sùbit dòp ël tema fiss ch'a veul dì 'l significà general (për esempi, ''muzik-'' a l'é 'l tema për indiché la mùsica, ant ij nòm, j'agetiv e tute j'àutre part dël discors).<br />
Ij nòm a finisso sempre për **O** (esempi: ''muziko'' mùsica).<br />
J'agetiv a finisso sempre për **A** (esempi: ''muzika'' musical)<br />
J'adverb a finisso sempre për **E** (esempi: ''muzike'' musicalment)<br />
Ij verb a l'infinì a finisso sempre për **I** (esempi: ''muziki'' fé dla mùsica)<br />
Ël plural dij nòm e dj'agetiv as fà an giontand ën **J** subit dòp l' **O** o l' **A** (esempi: ''muzikoj'' mùsiche; ''muzikaj'' musicaj).
=== Ij verb ===
Ij verb an Esperanto a l'han na forma fissa për tute le përson-e, e për diferensieje as gionto ij përnòm përsonaj prima dël verb; ij përnòm a son: **MI** mi, **VI** ti/voi, **LI** chiel, **ŜI** chila, **ĜI** chiel për na ròba, **NI** noi, **ILI** lor (esempi: ''mi estas'' mi i son; ''li estas'' chiel a l'é; ''ni estas'' noi i soma).
Ij verb a l'han mach tre mòd finì: 
* L'indicativ ch'a l'ha tre temp:<br />
:* Ël present ch'as forma an giontand **AS** dòp ël tema (esempi: ''mi estas'' mi i son)
:* Ël pasà ch'as forma an giontand **IS** dòp ël tema (esempi: ''mi estis'' mi i j'era/mi i son ëstàit)
:* Ël futur ch'as forma an giontand **OS** dòp ël tema (esempi: ''mi estos'' mi i sarai)
* Ël condissional ch'as forma an giontand **US** dòp ël tema (esempi: ''mi estus'' mi i saria)
* L'imperativ/jussativ ch'as forma an giontand **U** dòp ël tema (esempi: ''mi estu'' che mi i sia)
Për indiché tute le sfumature dël pensé uman, l'Esperanto, dë dzorapì a ij temp semplici, a forma fin-a dij temp compost, dovrand ël verb **ESTAS**(esse) ansema a ij participi, ch'a son ses:
* Tre ativ:
:* Ël present ch'as forma an giontand **ANT-** dòp ël tema (esempi: ''estanto'' col ch'a l'é; ''faranto'' col ch'a l'é 'ncamin ch'a fa)
:* Ël pasà ch'as forma an giontand **INT-** dòp ël tema (esempi: ''estinto'' col ch'a l'é stàit; ''farinto'' col ch'a l'ha fàit)
:* Ël futur ch'as forma an giontand **ONT-** dòp ël tema (esempi: ''estonto'' col ch'a sarà; ''faronto'' col ch'a farà) 
* Tre passiv:
:* Ël present ch'as forma an giontand **AT-** dòp ël tema (esempi: ''farato'' col ch'a l'é fàit)
:* Ël pasà ch'as forma an giontand **IT-** dòp ël tema (esempi: ''farito'' col ch'a l'é stàit fàit)
:* Ël futur ch'as forma an giontand **OT-** dòp ël tema (esempi: ''faroto'' col ch'a sarà fàit)
Dovrand i participi ativ, con la final **A** e i temp dël verb esse 's formo i verb ativ compost (esempi: ''mi estas faranta'' mi i son ancamin  ch'i fon; ''mi estos farinta'' mi i l'avro fàit). Dovrand i participi passiv, con la final **A** e i temp dël verb esse 's formo i verb pasiv compost (esempi: ''ĝi estis farata'' so lì a l'era fàit; ''ili estas farota'' 'se robe lì a son da fé)

=== L'artìcol ===
L'esperanto a l'ha n'ùnich artìcol definì **LA**, e a l'ha nèn d'artìcol indefinì, e cand ch'a-i në sarìa damanca a buta gnun artìcol. Ëd pì l'Esperanto a deuvra nèn le preposission articolà, 'mé ch'a fan ënveci lenghe coma 'l piemontèis, l'italian o 'l fransèis, ma a buta preposission e artìcol un apress l'autr 'mé lë spagneul (esempi **DE LA**: dël/dla/dij/dle; **SUR LA** sul/sla/suj/sle).

=== Le preposission ===
Le preposission an Esperanto a l'han ën significà ùnich e fiss, për esempi:
***AL**:  a; complement ëd moviment a 'n leu/complement ëd tèrmin
***ĈE**: davzin; complement dë stat an leu
***DE**: ëd/dë; complement dë specificassion
***EL**: da; complement ëd moviment da 'n leu
***EN**: an/andrinta; complement dë stat an leu/complement ëd moviment a 'n leu
***ĜIS**: fin a; complement ëd moviment a 'n leu
***KUN**: con; complement ëd companìa
***PER**: për/con; complement ëd mojen
***PRI**: ëd/su; complement d'argoment
***SUB**: giù/sota; complement dë stat an leu/complement ëd moviment a 'n leu
***SUPER**: su/dzora (sensa contat); complement dë stat an leu/complement ëd moviment a 'n leu
***SUR**: su/dzora (con contat); complement dë stat an leu/complement ëd moviment a 'n leu

===L'acusativ===
L'Esperanto, a diferensa dël piemontèis e dj'àutre lenghe latin-e ch'a l'han nèn le declinassion, a l'ha na sòrt ëd declinassion, ma con mach doi cas, ël [[nominativ]] e l'[[acusativ]], e pròpi la presènsa 'd l'acusativ a l'é na particolarità 'd l'Esperanto. L'acusativ an Esperanto as forma an giontand n**'-N** dòp ël sostantiv o l'agetiv ch'a dev butesse an acusativ (për esempi: nominativ **KATO**, acusativ **KATON**, për dì ''gat''; nominativ **FLOROJ**, acusativ **FLOROJN** për dì ''fior'', e via fòrt).<br />
L'acusativ an Esperanto as deuvra për indiché 'l complement oget (për esempi **Mi manĝas pomo*n* **: mi i mangio ën pom), ma 'dcò për indiché 'l complement ëd moviment a 'n leu con dle preposission diverse da **AL** (ch'a l'ha sempe 'n significà 'd moviment a 'n leu), parèj as buta an evidensa la diferensa tra 'l moviment a 'n leu e lë stat an leu cand ch'as deuvra na preposission coma **EN** (për esempi **La hundo kuras en la ĝardeno** a veul dì ''Ël can a cor andrinta 'l giardin (e a l'era già andrinta)'', ënvece **La hundo kuras en la ĝardeno*n* ** a veul dì ''Ël can a cor ant ël giardin (e prima a l'era fòra)'')

===Ij corelativ===
Na particolarità motobin amportanta dl'Esperanto a l'é la regolarità dij corelativ visadì le paròle ch'as deuvro për indiché la pì part dij përnòm (ma nèn mach), e che an Esperanto a l'han na regolarità ùnica.


== Esempi dla lenga ==

=== ''[[Pare nòstr]]'' an Esperanto ===

''Patro Nia'': 

== Classìfica ==

Në schema ëd classìfica dl**'Esperanto** a peul esse:

* lenghe artifissiaj
** **lenga esperanto**

== Còdes ISO ==
* Còdes ISO 639-3: **epo'''

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* iso639-3

## Nòte



## Anliure esterne
* Sènter Esperanto ëd Turin
* Universala Esperanto Asocio (associassion universal për l'Esperanto)
* Tutmonda Esperantista Junulara Organizo (organisassion mondial dla gioventura esperantista)
* Sit multilenghìstich për amprende l'Esperanto

Esperanto