open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Avocad

L'avocad (*Persea Americana*) a l'é na spece 'd erbo da frut dla famija dle Lauracee.

## Descrission
L'erbo a l'é 'd taja media e a misura tra ij 10 e ij 15 m d'autëssa. La caviera a l'é amplia e frascassùa e 'l bion a l'é quatà da na scòrsa grisa. Le feuje a son përsistente, longhe dai 12 ai 25 cm, a son ovaj e verd. I fior a misuro dai 5 ai 10 mm e a son giaun.

## Frut

Ël frut a l'é na còcola an botànica, a l'é pa na drupa, a l'ha na forma sìmil a un pruss, a l'é longa dai 7 ai 20 cm e a l'ha na massa ch'a riva fin-a un chilo. L'avocad a l'ha në smens motobin grande drinta, ch'a l'ha un diaméter tra ij 3 e ij 5 cm. La polpa a l'é giauna o verda smòrta, antratan che la pleuja a l'é d'un verd scur a vire nèir e a l'é nen dovrà për esse mangià.

### Cusin-a
La polpa a l'ha un savor motobin dlicà, tant ch'a peul esse dovrà an preparassion doss e salà. L'avocad a l'é mangià da sol con un cuciar o a peul esse condì con euli, limon  e sal.

A l'é 'dcò dovrà ant arsete 'me la bagna messican-a "guacamole", bodrà a spagnolin e limon; ant ij sànguis, soens ansem al salmon anfumà, ël panin a peul esse un "avocado toast", visadì dle fëtte 'd pan con na crema 'd avocad spantià dëdzora. Ant la cusin-a merican-a as peul buté drinta ij "California Rolls", visadì un sòrt ëd sushi con avocad, mangh, surimi e cocómber. As peul ëdcò frolé e beive, na arseita tìpica marochin-a a l'é lë zaazaa.

### Valor nutrissionaj
A l'é un frut motobin grass, an efet a l'é compòst për l'87% da grass.

## Stòria
Ël frut a l'é originari dl'América sentral, Maya e Aztech a coltivavo già l'avocad, sò nòm riva an efet dal nahuatl (lenga azteca) "ahuacatl", ch'a significa testìcol, për via dla forma. Jë spagneuj a son stàit ij prim dërscheuvetor européo, la distribussion dla pianta a l'é spantiasse ant jë Stat Unì d'América, ël Sud América, l'Asia, Australia e dontré part dl'Àfrica.

## Distribussion e sagrin anviromentaj
Ël pi grand produtor d'avocad a l'é ël Méssich con pi 'd 2 milion ëd tonelé prodòte ant ël 2018, seguità an òrdin calant da Repùblica Duminican-a, Perù, Indonesia, Colombia, Brasil e Kenya.

Ij sagrin anviromentaj rësguardant l'avocad a son an soa produssion, përché minca ann, an paìs 'me 'l Méssich a ven-o campà giù bòsch për fé pòst a le coltivassion d'avocad. An Cile la situassion a l'é motobin greva, përché l'eva, già scarsa, a ven dirotà a le piantagion e pa a le përson-e, ch'a l'han problem a trové dl'eva beivìbil. N'autr sagrin a l'é l'antossiament generà da la condota dal Sud América a l'Euròpa (përché l'Euròpa a riesse nen a prodùvnë tant).

## An Italia
La produssion italian-a a l'é nen bastant për l'arlan intern, ma a l'é coltivà con n'importansa chërsent ant j'ùltim agn an Sicilia, ant la zòna dl'Etna, con un temp simil al sudamerican.

## Arferiment

Categorìa:Mangé
Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Botànica
Categorìa:Fruta
Categorìa:Piante
Bërgonsola

Ël **bërgonsola** (*gorgonzœula* an lombard e *zòla* ant ël parlà tìpich dël Piemont oriental e dla Lombardìa) a l'é un formagg erborinà, prodòt an Italia dal làit antregh ëd vaca. As trata d'un formagg DOP originari dla sità metropolitan-a 'd Milan e le soe zòne ëd produssion tradissionaj a son le province ëd Milano, Còm, Pavìa e Noara. Cost'ùltima a l'é la pi granda produtris ëd cost formagg.

Ël bërgonsola a pija ël nòm da l'omònima sità lombarda, ant la qual as selebra minca ann a stèmber la Fera dël Bërgonsola.

Con 4 732 715 forme, il bërgonsola a l'é lë scond formagg DOP al mond për produssion, dòp ël Gran-a Padan, e a l'é ël quint formagg italian pi esportà al mond con 20 000 tonelé.

## Stòria
Scond dontré, cost formagg a l'é nàit ant l'879 a Gorgonzola; la legenda a veul che la nàssita dël bërgonsola a sia ëvnì për asar, quand un boé svantà a l'avia giontà për boro dël làit cajà a altr làit cajà dël di dòp, an otnend ël prim bërgonsola dla stòria, con tant ëd venadure bluastre, un odor motobin foratant ma un savor soasì.

La prima version a l'era la picanta, la creassion dla version dossa a armonta al dòpguera.

## Version

* *doss*, cremos a pasta còtia con savor lingerment piccante;
* *picant (o natural)*, pi savurì e picant e la pasta semigoregna, pi consistenta e briseura.

## Process ëd produssion
Ël process produtiv a l'é pa tant diferent da col dlë *strachìn,* ël bërgonsola a l'é an efet un tìpo ëd *strachìn*.

* as gionta an làit an caudera (a apopré 30-32°C), ij comun alvà (starter), la coltura ëd penicillium (an particolar le spece ciamà roquefort)
* jë stadi sucessiv a son ij midem djë *strachìn* (gionté ël caj, trinché, pa ëd cheuita, rotura dla cajà, estrassion, spurgh, anseriment dla cajà an stamp, spurgh e dé la forma, salélo, fërmà an stofiatura e madurassion, inissi dla stagionadura an cela frèida, tajé la forma e quatela con la plucia d' alumini);
* antramentre la stagionadura, as pertuso le forme përché as dësvlupo le mofe (causà dal penicillium giontà an caudera).

## Zòne ëd produssion
Ël bërgonsola a l'é prodòt an Piemont e Lombardìa, ant le province ëd: Noara, Vërsèj, Coni,Verban-Cusi-Ossola, Lissandria, Bérghem, Bressia, Còm, Cremon-a, Lech, Lòd, Milan, Monza e Briansa, Pavìa e Varèis.

## Cusin-a

A peul esse consumà da sol, spantià dëdzora na fëtta ëd pan o sla pissa o 'me giuss për ël risòt o la pasta ('me jë gnòch). As peul ëdcò dovré ant ij doss, 'me ant la "cheesecake".

## Fere

* Fera dël bërgonsola a Gorgonzola minca stèmber
* Fera dël bërgonsola a Cavlimor minca avril 

## Arferiment
Categorìa:Formagg
Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Mangé
Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Ipòtesi

An filosofìa e an metodologìa sientìfica, n**'ipòtesi** a l'é na proposission provisòria o na congetura ch'a serv com pont ëd partensa për n'anvestigassion, na discussion o na verificassion. A l'é na spiegassion possìbil ëd n'osservassion o 'd n'event, ch'a deuv esse verificà për mojen d'evidense o d'esperiment.

## Tichëtte prinsipaj
N'ipòtesi a peul esse definìa coma:
* Na proposission ch'a l'é nen anco' acetà coma vera, ma ch'a l'é considerà possìbil
* Na spiegassion provisòria për un fenòmen osservà
* Un pont ëd partensa për la sperimentassion o për n'anàlisi pì ancreusa
* La base për fé 'd prevision ch'a peulo esse verificà

## Sòrt d'ipòtesi
A-i son vàire sòrt d'ipòtesi:
* **Ipòtesi sientìfica**: Formulà an manera precisa e verificàbil për mojen d'esperiment
* **Ipòtesi filosòfica**: Na posission ëd partensa për n'anàlisi teòrica
* **Ipòtesi ëd travaj**: Dovrà ant la ricerca coma guida për l'anvestigassion
* **Ipòtesi nula** (ipòtesi zero): An statìstica, l'ipòtesi ch'a fortiss che a-i sia gnun efet o relassion

## Strutura d'un'ipòtesi sientìfica
N'ipòtesi sientìfica a deuv presenté coste caraterìstiche:
* **Verificabilità**: A deuv esse possìbil ëd dimostrela vera o fàussa
* **Precision**: A deuv esse formulà an manera ciàira e sensa ambiguità
* **Generalità**: A deuv aplichesse a vàire cas, nen mach a un cas particolar
* **Compatibilità**: A deuv esse compatìbil con le conossense già acetà

## Ròl an filosofìa
L'ipòtesi a l'ha avù un ròl amportant an vàire àmbit filosòfich:
* **Ipòtesi iperbòlica**: Cartesio a l'ha dovrà l'ipòtesi dël "geni malissios" për buté an dubi tute le concession
* **Ipòtesi dla materia e dl'energìa**: An filosofìa dla siensa, ipòtesi ch'a dà na base metafìsica a la realtà fìsica
* **Ipòtesi ëd lavagna veuida**: An epistemologìa, l'idèja che la ment a nass sensa 'd concession inà

## Formulassion e verìfica
Ël process për formulé e verifiché n'ipòtesi a comprend:
# Osservassion ëd un fenòmen
# Formulassion ëd n'ipòtesi esplicativa
# Dëdussion ëd conseguense verificàbij
# Sperimentassion o arserca d'evidense
# Anàlisi dij risultà
# Arvision o conferma dl'ipòtesi

## Ipòtesi e teorìa
A-i é na diferensa amportant antra:
* **Ipòtesi**: Na spiegassion provisòria an atèisa 'd verificassion
* **Teorìa**: N'ansem d'ipòtesi verificà e organisà ch'a spiega vàire fenòmen

## Lìmit e problema
J'ipòtesi a peulo presenté vàire problema:
* **Sot-determinassion**: Pì che n'ipòtesi a peul spieghe j'istesse osservassion
* **Verificabilità limità**: Vàire ipòtesi filosòfiche a peulo nen esse verificà empiricament
* **Càrich teòrich**: J'ipòtesi a son sempe influensà da le teorìe esistent

## Amportansa an siensa
L'ipòtesi a l'é fondamental ant ël métod sientìfich përchè:
* A guida la racòlta 'd dàit
* A përmet ëd fé 'd prevision verificàbij
* A organisa j'osservassion ant në schema coerent
* A stìmola neuve anvestigassion

## Vos corelà

* Métod sientìfich
* Teorìa
* Verificassion
* Faussificassion
* Epistemologìa
* Filosofìa dla siensa
* Congetura

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ética aplicà

L**'ética aplicà** a l'é la rama dl'ética ch'a studia e a àplica ij prinsipi moraj a situassion reaj e specìfiche an vàire camp dla vita uman-a. A l'é l'aplicassion ëd le teorìe étiche astràite a 'd problema pràtich.

## Tichëtte prinsipaj
L'ética aplicà a l'é caraterisà da:
* L'anàlisi ëd problema moraj concret e reaj
* L'aplicassion ëd teorìe étiche a situassion specìfiche
* La considerassion dle circostanse particolar
* La serca ëd solussion pràtiche për ij conflit moraj

## Camp d'aplicassion
L'ética aplicà as ëspantia an vàire sot-dissiplin-e:

### Ética biomédica
A trata dij problema moraj an medzin-a e an biologìa:
* Dirit a la salute e a la giustissia sanitaria
* Consens informà e autonomìa dël malavi
* Eutanasìa
* Trapiant d'òrgo e donassion
* Ricerca médica e sperimentassion uman-a

### Ética ambiental
A afronta le question moraj an sl'ambient:
* Dirit ëd j'animaj
* Responsabilità vers le generassion future
* Conservassion ëd la biodiversità
* Cambiament climàtich e giustissia ambiental
* Utilisassion dle risorse naturaj

### Ética dël travaj
A analisa le question moraj ant ël mond dël travaj:
* Dirit dij travajeur
* Responsabilità sossial dj'imprèise
* Discriminassion e uguajansa
* Salute e sigurëssa ant ël travaj
* Bilans vita-travaj

### Ética dij mojen ëd comunicassion
A studia ij problema moraj ant ij mojen:
* Libertà dë stampa e responsabilità
* Privacy e dirit a l'anformassion
* Dësinformassion e propaganda
* Etichëtta ant ij mojen digital

### Ética polìtica
A trata dij problema moraj ant la polìtica:
* Giustissia sossial
* Dirit uman
* Democrassìa e partessipassion
* Guèra e pas
* Globalisassion e giustissia antërnassional

## Metodologìa
L'ética aplicà a deuvra vàire métod:
* **Anàlisi dij cas**: Studi ëd situassion specìfiche
* **Argomentassion moral**: Diression ëd rason për sostnì na posission
* **Diàlogh antërdissiplinar**: Confront con d'àutre dissiplin-e
* **Consèj étich**: Guide pràtiche për le decision

## Amportansa
L'ética aplicà a l'é amportanta përchè:
* A colega la teorìa ética a la pràtica
* A dà d'utiss për arzòlve ij conflit moraj
* A giuta a pijé decision responsàbij
* A contribuiss a la creassion ëd polìtiche pì giuste

## Sfide
Le prinsipaj sfide dl'ética aplicà a son:
* Relativism cultural e moral
* Conflit antra diferent valor
* Complessità dle situassion reaj
* Mancansa 'd consens an sj'arzultà

## Esempi 'd problema
* L'eutanasìa a l'é moralment giustificàbil?
* Coma as peulo gestì le risorse naturaj an manera giusta?
* Còsa a l'é na giusta distribussion dla richëssa?
* A l'é étich fé la sperimentassion an sj'animaj?

## Vos corelà
* Ética
* Metaética
* Ética normativa
* Filosofìa polìtica
* Filosofìa dël dirit
* Bioética

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Ética
Categorìa:Bioética
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Metaética

La **Metaética** a l'é na rama dl'ética ch'a studia la natura, l'orìgin e 'l significà dij giudissi moraj. Anvece d'esse interessà a còsa a l'é bon o gram (ética normativa), la metaética as ciama lòn ch'a veul dì dì che quaicòs a l'é "bon", da andoa a ven-o ij valor moraj, e s'a-i son ëd vrità moraj assolùe.

## Tichëtte prinsipaj
La metaética as concentra an sij problema fondamentaj dl'ética:
* La semàntica dël lengagi moral (lòn ch'a veulo dì le paròle "bon", "mal", "giust", etc.)
* L'epistemologìa moral (com a peulo esse conossùe le vrità moraj)
* La metafìsica dij fàit moraj (s'a-i esisto 'd proprietà moraj ant ël mond)
* La psicologìa moral (com a formo le përson-e soe concession moraj)

## Sòrt ëd metaética
### Realism moral
A fortiss che le proprietà moraj a esisto realment e indipendentement da nòstre opinion.
* **Realism naturalista**: Le proprietà moraj a son proprietà naturaj (es. "bon" a l'é lòn ch'a massimisa la felicità)
* **Realism nen-naturalista**: Le proprietà moraj a esisto ma a son nen arduvìbij a proprietà naturaj (G.E. Moore e sò argument dla question duverta)

### Antirealism moral
A fortiss che le proprietà moraj a esisto nen an manera real.
* **Emotivism**: Ij giudissi moraj a son mach espression ëd sentiment (A.J. Ayer)
* **Prescritivism**: Ij giudissi moraj a son 'd prescrission o 'd comand (R.M. Hare)
* **Relativism moral**: Ij valor moraj a dipendo da la coltura o da le përson-e
* **Nihilism moral**: A-i é gnun-a vrità moral

### Cognitivism
A fortiss che le proposission moraj a peulo esse vere o fàusse.

### Nen-cognitivism
A fortiss che le proposission moraj a esprimo mach sentiment o prescrission e a peulo nen esse vere o fàusse.

## Problema sentraj
### Ël problema dl'esse e dël deje l'agìt
Për David Hume, as peul pa deduve 'd conclusion normatìve ("lòn ch'a dovrìa esse") da 'd premise descritive ("lòn ch'a l'é"). Cost "sàut" dal descritiv al normativ a l'é un dij problema sentraj dla metaética.

### L'argument dla question duverta
G.E. Moore a fortiss che le definission naturaj dij termo moraj a son sempe "duverte" a discussion. Për esempi, as peul sempe ciamé: "A l'é vera che lòn ch'a massimisa la felicità a l'é bon?".

### L'obietività dij valor
Ij metaeticista a dibato s'a-i son ëd valor moraj ogetiv o s'a son mach sogetiv.

## Stòria
Ij problema metaétich a son ëstàit present ant la filosofìa fin da l'antichità, ma la metaética moderna a l'é dësvlupasse specialman ant ël sécol ch'a fa XX con:
* G.E. Moore e sò "Principia Ethica" (1903)
* L'emotivism d'A.J. Ayer
* Ël prescritivism d'R.M. Hare
* Jë studi dël positivism lògich an sla natura dël lengagi moral

## Amportansa
La metaética a l'é amportanta përchè:
* A fonda l'ética normativa
* A ciairiss la natura dël dissensi moral
* A analisa la strutura dël rasonament moral
* A dà na base teòrica për l'ética aplicà

## Vos corelà
* Ética
* Ética normativa
* Ética aplicà
* Relativism moral
* Realism moral
* G.E. Moore
* David Hume

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Ética
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ética normativa

L**'ética normativa** a l'é la rama prinsipal dl'ética ch'a stabiliss ij criter për determiné lòn ch'a l'é bon o gram, giust o ingiust, moralment giustificà o nen. A l'é lë studi dij prinsipi ch'a dovrìo guidé nòstre assion e nòstre decision.

## Tichëtte prinsipaj
L'ética normativa as concentra an sj'arceste:
* Còsa a dovrìo fé le përson-e?
* Còsa a rend n'assion moralment giusta?
* Còsa a costituiss na vita bon-a?
* Coma as peulo giustifiché moralment le decision?

## Sistemi normativ prinsipaj
### Utilitarism
N'assion a l'é giusta s'a massimisa lë stàit ëd bin për ël pì grand nùmer ëd përson-e.
* **Utilitarism clàssich** (Jeremy Bentham, John Stuart Mill): A misura ël bin an tèrmin ëd felicità o piasì
* **Utilitarism d'assion** : A vàluta minca assion individual
* **Utilitarism ëd régole** : A vàluta le régole ch'a guido j'assion

### Deontologìa
La moralità d'un'assion a dipend da s'a conforma a 'd dover o a 'd prinsipi moraj.
* **Immanuel Kant** e l'imperativ categòrich: "Agiss mach an manera che la volontà a peuda vorej che soa màssima a dventa na lege universal"
* **Teorìa dij dirit**: J'assion a son giuste s'a rispeto ij dirit fondamentaj ëd le përson-e

### Ética dle virtù
A l'é pì interessà al caràter ëd la përson-a che a le régole dj'assion.
* **Aristòtil'': La virtù a l'é na disposission ëd caràter ch'a pòrta a agì an manera giusta
* La vita bon-a (eudaimonia) a l'é l'obietiv final

=== Ética dël contrat sossial ===
Le régole moraj a derivo da n'acòrdi ipotétich an tra 'd përson-e rassonaj.
* **Thomas Hobbes**, **John Locke**, **Jean-Jacques Rousseau**
* **John Rawls** e la teorìa dla giustissia coma onestà

=== Ética dël natural ===
La caraterìstich prinsipaj a son:
* **Teorìa dël mandà natural**: Lòn ch'a l'é natural a l'é bon
* **Ética tomista**: Basà an sla filosofìa ëd Tomà d'Aquin

== Problem sentraj ==
=== Conflit antra ij sistema ===
Còsa fé quand ij sistema normativ a men-o a conclusion diferente?

=== Ël problema djë sfond ===
Coma bilansé ij valor nen moraj (art, siensa, religion) con ij valor moraj?

=== Universalism vs. Partìcolarism ===
Ij prinsipi moraj a devo aplichesse a tuti an tute le situassion, o a peulo varié an base a le circostanse e a le relassion?

== Métod d'anàlisi ==
* **Cas ìpotétich**: Utilisà për testé la coerensa dle teorìe
* **Arflession equilibrà**: Na combinassion ëd teorìa e cas concret
* **Diàlogh socràtich''': Serché la comprension për mojen dël débat

## Amportansa
L'ética normativa a l'é essensial përchè:
* A dà na guida për le decision moraj
* A përmet ëd giustifiché le posission étiche
* A forniss na base për le lege e le polìtiche
* A giuta a arzòlve ij conflit ëd valor

## Lìmit
* A peul mené a na rigidëssa ecessiva
* As peul s-ciairé nen le sfumature dle situassion reaj
* A peul generé dissens an tra le diferente teorìe

## Vos corelà
* Ética
* Metaética
* Ética aplicà
* Utilitarism
* Deontologìa
* Etica dle virtù
* Immanuel Kant
* Aristòtil

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Ética
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Exxon

La **Exxon**, conossùa ëdcò 'me *Esso*, scrivù *Ɛsso* a l'é stàita 'na sossietà ëd produssion, trasformassion e ëd comersalisassion ëd petròli.
## Stòria
La sossietà a l'é stàita fondà 'me *Standard Oil of New Jersey* dël 5 òst 1882, 'me part dla *[[Standard Oil]]*.
Dël 1999 a l'ha fàit fusion con la sossietà Mobil për formè la ExxonMobil. 

Categorìa:Economìa
Pipino & Fino

Pipino & Fino a l'é n'asienda 'd mangé, conossùa për esse ël panaté pi vej d'Italia.

## Stòria
Ël panaté a l'era nàit a Savian, ma la marca a l'é stàita registrà ant ël 1848 dai monsù Pipino e Fino, quand l'asienda a l'avia tramuvesse a Turin an via Ormea.

L'asienda a l'é avosà dzortut për soa produssion ëd ghërsin, da sèmper un tòch tìpich dla Pipino & Fino.

Ant ël 2015 l'asienda a l'é tornà a esse 'd proprietà dla famija Pipino, padron-a 'dcò dl'asienda Prato.

## Prodòt
Ël tìtolar a fortiss ch'ij rubatà a son stirà a man 'me na vira e che l'asienda a dovra mach euli extra-vèrgin e farin-a dël teritòri.

Ij ghërsin a son prodòt an diferent dimension; a son batì da l'asienda 'dcò ij **Pipinetti,** balin-e 'd ghërsin quatà ëd sésem e ij **Cosetti**: bëscotin salà fàit con cisi, lentìe e smens ëd lin.

L'asienda a esporta an Euròpa, Stat Unì d'América e Australia.

## Arferiment

Categorìa:Industria
Categorìa:Industria e produssion
Categorìa:Mangé
Balista

La balista a l'era na gròssa machina d'assedi, anventà dai Grech e motobin dovrà dai Roman, ch'a podìa campé dle pere o dle gròsse sajëtte.

## Fonsionament
La balista a funsiona 'me na giganta balestra, an espluatand la torzùa 'd potent còrde artorte (fàite 'd nerv o crin ëd caval) për tiré projétil (sajëtte o pere) con gròssa fòrza e precision, an dovrand l'angign ëd càrica a leva e un grilet për liberé l'energìa ambaronà. L'angign as fonda dzora a l'elasticità dij fass ëd fibre che, na vira tirà, a libero l'energìa an fasson drit, an diferensiandse da la catapulta ch'a campava ròch con òrbita parabòlica.

## Stòria

### Grech
La balista a l'é nàita an era greca, 'me evolussion dla *gastraphetes,* na balestra da ten-e a l'autëssa dla bëddra e dl*'oxybeles* un gròs arch fissà a tera.

Ant ël secol ch'a fa -3, sèmper ij Grech a l'han giontaje ël sistem a torzùa e a l'ha dovravo për dësblé mur e fortificassion.

### Roman
Apress la conquista dla Grecia da part dij Roman, costi ùltim a l'han batì na version con le roe da dovré sël camp pi che ant j'assedi ciamà *scorpio* e na version tacà al chèr, ciamà *chèrbalista*.

Donch durant l'era roman-a, la balista avia funsion d'assedi ma 'dcò ëd sostegn për l'armà.

### Età ëd Mes
Ant l'età ëd mes, a-i é stàita n'involussion dla conossensa e dl'angignerìa, donch le baliste medievaj a funsionavo për prinsipi 'd tension e nen për torzùa. Apress dl'ariv dla pòver nèira, dal ël secol ch'a fa 14, la balista a l'é stàita butà da cant con ël temp.

### Rinassiment

Ant ël secol ch'a fa 16, Leonard da Vinci a l'avia batì 4 tìpo 'd balista ant ël Còdes Atlantich.

Categorìa:Arm
Categorìa:Stòria
Categorìa:Grecia antica
Categorìa:Imperi roman
Zèrbole

Zèrbole o Zèrbole 'd Rivàuta (an italian *"Gerbole"* *o "Gerbole di Rivalta"*) a l'é na frassion dël comun ëd Rivàuta.

## Geografìa
La frassion a l'é piassà a sud dël sènter dël comun ëd Rivàuta, ma a l'é motobin pi vzin-a a Orbassan che a Rivàuta.

Zèrbole as trova tra ël Chisòla e ël Sangon.

Zèrbole 'd Rivàuta a partagia un finagi con Zèrbole Cosse (o Zèrbole 'd La Volvera), për lòn as mostra la pertinensa a Rivàuta.

## Stòria
Ël nòm, a deriva da la paròla zèrb dovrà ant ël nòrd Italia, për mostré coi teritòri pa motobin adat a l'agricoltura, ël topònim a l'é donch ël midem ëd Zèrb e ëd Zèrbole Cosse.

Ant le Zèrbole a l'é stàita combatùa part dla bataja dla Marsaja ant ël 1693, tra sabaud e fransèis, con ij scond ch'a l'han avù la mej.

## Arferiment

Categorìa:Frassion dla sità metropolitan-a 'd Turin
Categorìa:Rivàuta
TVH

**TVH** a l'é n'asienda *leader* a livel mondial ant ël setor dij ricambi e dj'acessòri, për carel elevator e për machine industriaj, edile e agrìcole. 

La sede sentral a l'é piassà a Waregem (Belgi). A-i é ëdcò na sede regional an Kansas (USA) për ël mercà merican. An total TVH a l'é ativa an 81 filiaj an tut ël mond.

La filial italian-a a l'ha sede an Piemont, a Maren.                                                                           

## Stòria
TVH a l'é stàita fondà dai belga Paul Thermote e Paul Vanhalst dël 1969: sò nòm a l'é na gifra ch'a sta për ij cognòm dij fondator. 

A l'era ancaminasse con la vendita, l'afit e la riparassion ëd machine për peuj specialisesse ant la vendita ëd ricambi. 

Dël 2012 TVH a l'ha catà ël grup *Tractiv*, an arsèivend marche coma *Bepco, Tracpieces, Euresa e Agripieces.*

Dël 2021 TVH a l'ha trovà un compagn d'afé an *D'Ieteren Group*, ch'a ten-e ël 40% dle assion, l'autr 60% a resta ant le man dla famija Thermote.

## Attività
Ancheuj TVH a l'ha na base 'd dàit con oltra 46.000.000 ëd còdes e a travaja ant apopré 180 paìs an ocupand pi 'd 5.000 dipendent ant ël mond.

## Marche pròpe
L'asienda a possede diferente marche specialisà an diferent setor, coma: 

* TotalSource (ricambi)
* CAM attachments (atrassadura)
* Bepco (ricambi për machine agrìcole)
* Energic Plus (cariabaterìa e articoj sìmil)
* GemOne (telemàtica industrial).

## Arferiment


## Liure esterne

* Sit ofissial: https://www.tvh.com/
Categorìa:Industria
Brewster F2A Buffalo

Ël **Brewster F2A Buffalo** a l'é n'avion da cassa a un pòst fabricà ant jë Stat Unì adnans la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël dzèmber 1937 e a l'é intrà an servissi dal giugn 1939 e ritirà dal serviss dël 1942.
A l'é stait dovrà da l'aviassion djë Stat Unì e da motobin autre aviassion alià ëd la Sconda guèra mondial dont cola dël Regn Unì sansa avej mai un gran sucess. A l'é stait prodovù an 509 esemplar. Soa lëstessa màssima a l'era ëd 517 km/h.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Boomerang

Ël boomerang a l'é n'arma da frand originaria dl'Australia.

## Fonsionament
Ël boomerang a l'é n'arma primitiva, con na forma sutila e ghercia, ch'a arcorda na mesa lun-a. A l'era fàit an bòsch, an particolar an gasìa.

Chiel a deuv esse frandà e antratan ch'a l'é an vòl, a volta dzora s'istess, për copé ël but con sò cò. A riess a traversé longhe distanse, ëdcò con n'òrbita sirà.

Mach ij boomerang modern, dovrà për but ëd gieugh, a artorno andaré, da la përson-a ch'a l'ha frandà. Ij prim boomerang (ciamà *kylie*) a andavo mach an linia drita.

## Stòria
Ij boomerang a j'ero l'arma tradissional dj'aborigen australian, che lo dovravo për la cassa e për ij combatiment.

Sò nòm a l'é rivà an Ossident grassie a James Cook, ch'a l'avia sentì a soa vira da la parola dla popolassion *Dharawal*, ant la zòna vzin-a a Sydney.

## Utiss sìmil
Autri baston dovrà com arme a son stàit gropà ai *Tamil* (India), a j'*Hopi* (nativ merican), a j**Etìop'' ([[Àfrica]]) e ant l'[[Euròpa]] preistòrica.

== Spòrt ==
Ël boomerang a l'é ëdcò në spòrt individual, pa olìmpich, ch'a dovra cost utiss për soe gare. A-i son diferent tipo 'd gare:


* **Precision**: ël boomerang a deuv ateré pi vzin possibil a andoa a l'é stàit frandà
* **Prèise acrobatiche**: l'atleta a deuv fé pi prèise acrobatiche consecutive an ghërsa (con na man daré la schin-a, con ij pe)
* **Lestëssa**: ël temp dovrà për fé 5 prèise consecutive
* **Resistensa**: nùmer ëd prèise fàite an 5 minute
* **Durà**: ël temp che 'l boomerang a resta an vòl
* **Distansa**: distansa traversà da l'utiss
* **Gara australian-a''': giontà la distansa traversà dal boomerang e la precision an sël artorn.

## Social media
Dzora Instagram, a-i é na fonsion për fésse na fòto an andi, ch'a dura për pòch e ch'a artorna andaré, përché cost cit vìdeo as arpete pi vire.

## Arferiment

Categorìa:Arm
Categorìa:Australia
Machinarium

Machinarium a l'é un videogieugh dla categorìa aventura gràfica dësvlupà da Amantia Design e publicà dël 2009 për Microsoft Windows, Mac OS e Linux e an sèguit për iOS, QNX, Android, PS3, PSVita e Nintendo Switch.

## But e fonsionament
Machinarium a l'é un gieugh an stil rompatesta e quiz, a-i son diferent livel, gropà tra lor. Ant ij livel, ël giogador a controla *Josef*, ch'a l'é un robot che a l'inissi dla stòria a l'é an na mnisera e che a deuv sauvé soa morosa, n'autra robota ciamà *Berta*, ch'a l'era stàita rapìa, an pi, Josef a deuv ëdcò sauvé la sità da na banda teroristica ciamà "*La Confraria dle barëtte nèire*".

An Machinarium, ël giogador a deuv capì coma superé ij diferent livel, për esempi an pijand dontré utiss e dovrejë andoa a venta. 

Se ël giogador a riesse pa a capì com superé un livel, a-i é un cit gieugh intern (''minigieugh''), andoa as é na ciave e a venta rivé a un liber ch'a mostra coma superé ël livel, an sparand a dij aragn ch'a masso se a pijo ël giogador.

## Dësvlup

Cost videogiugh a l'é stàit dësvlupà da un grup ëd 7 dëslupator cech indipendent, ch'a dovravo dij disegn a crajon peuj fàit a ordinator.

## Arferiment

Categorìa:Videogieugh
Jeff Wall

**Jeff Wall**, a l'é un fotògraf canadèis, nassù a Vancouver ël 29 dë Stèmber 1946.

Categorìa:Fotògraf
Giorgio De Simone

Giornalista, scritor an lenga italian-a.
**Giorgio De Simone** a l'era nassù a Milan dël 1932 e a l'é mòrt a Milan ëd gené dël 2024.

## Euvre prinsipaj

De Simone l'ha publicà romanz, e a l'ha scrivù dij test për *Il Giorno* e *Avvenire*.

* 1977 - La gabbia di carta, Edizioni Paoline, Milan
* 1980 - L'escluso, Mondadori, Milan (Premi Endine 1980)
* 1981 - L'incisione, Rizzoli, Milan (Premi Città di Penne 1981)
* 1984 - L'Armonista, Rizzoli, Milan (Premi Stresa; sel. Premi Viareggio 1985; Premi Europa 1985; Premi Annese 1986)
* 1988 - Il caso Anima, Rizzoli, Milan (Premi Maria Cristina di Savoia 1990)
* 1998 - L'isola dei pantèi, Sellerio editore, Palerm 1998 (Premi Latina 1999)
* 2004 - Mondo prossimo, Ed. Ares, Milan
* 2006 - Era un giorno di 32 ore, Sellerio editore, Palerm
* 2012 - Michele tiene all'Inter ma crede in Dio, Ed. Medusa, Milan

## Arferiment


De Simone, Giorgio
De Simone, Giorgio
De Simone, Giorgio
Tupolev ANT-40

Ël **Tupolev ANT-40** (conossù ëdcò 'me: **Tupolev SB**, an russ: *Туполев Скоростной бомбардировщик – Tupolev Skorostnoi Bombardirovschik* visadì *bombardiè lest*) a l'é n'avion bombardiè a doi motòr soviètich costruì adnans la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 25 avril 1934 e a l'é intrà an servissi dal 1935.
A l'é stait dovrà dzortut da la *Voyenno-Vozdushnye Sily*, l'aviassion militar soviètica durant la Guèra sivil spagneula e da la *Suomen ilmavoimat*, l'aviassion militar finlandèisa.
L'avion a l'é stait prodovù an 6.656 esemplar e soa lestëssa màssima a l'era ëd 450 km/h. 

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Premi Stresa

Ël **Premi Stresa** a l'é 'n premi literari ch'a ven conferì, a Stresa, tuti j'agn dal 1976 a un lìber (romanz o arcòlta ëd conte) ch'a sia stàit ëscrivù e publicà da në scritor italian durant l'ùltim ann an Italia o Svìssera.

## Vincitor

* 1976: Gianfranco Lazzaro
* 1977: Eugenio Travaini
* 1978: Marise Ferro
* 1980: Carlo Della Corte
* 1981: Virginia Galante Garrone
* 1983: Davide Lajolo
* 1984: Giorgio De Simone
* 1995: Duilio Pallottelli
* 1996: Enrico Fovanna
* 1997: Dante Maffia
* 1998: Guido Conti
* 1999: Maurizio Maggiani
* 2000: Alberto Bevilacqua
* 2001: Roberto Pazzi
* 2002: Diego Marani
* 2003: Simonetta Agnello Hornby
* 2004: Antonia Arslan
* 2005: Maurizio Cucchi
* 2006: Marco Santagata
* 2007: Paolo Rumiz
* 2008: Andrea Fazioli
* 2009: Giuseppe Conte
* 2010: Francesco Carofiglio
* 2011: Bruno Arpaia
* 2012: Francesca Melandri
* 2013: Lidia Ravera
* 2014: Valentina D'Urbano
* 2015: Lorenzo Marone
* 2016: Carmine Abate
* 2017: Domenico Dara
* 2018: Carolina Orlandi
* 2019: Elena Loewenthal
* 2020: Melania Mazzucco
* 2021: Giosuè Calaciura
* 2022: Fabio Stassi
* 2023: Matteo B. Bianchi
* 2024: Federica Manzon
* 2025: Antonio Albanese
## Arferiment

Categorìa:Literatura italian-a
Stresa
Potez 630

Ël **Potez 630** a l'é stàit n'avion da cassa pesant e bombardiè len a doj motòr franseis ëd la Sconda guèra mondial.
Ël Potez 630 a l'ha volà la prima vira dël 25 avril 1936 e a l'é intrà an servissi dal 1938.
A l'é stàit dovrà da l*'Aviation militaire* franseisa durant la guèra e da autre aviassion dont la Regia Aeronautica e la Luftwaffe. A l'é stàit prodovù an 1.377 esemplar an total an vaire version. La lestëssa màssima a l'era ëd 440 km/h.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Sajëtta

Na **sajëtta** a l'é 'l projétil lansà da n'arch, formà da n'asta drita con na ponta a n'estremità e d'ale stabilisatris a l'àutra. A l'é n'arma antica e universal, dovrà për la cassa, la guèra e lë spòrt.

## Part prinsipaj
Na sajëtta completa a l'é formà da:
* **Ponta** (ò còch): La part ch'a colpiss, storicament an pera ossidian-a, òss, còrn, bronz, fer o assel. A peul avèj diverse forme.
* **Asta**: Ël còrp prinsipal, an bòsch (sàles, sirò, frasso), cana, òss, o material modern (alumini, fibra 'd carbòni, compòsit). A deuv esse drita, lesta e flessìbil.
* **Ale** (ò piume): Generalment tre (ma 'dcò doe o quatr), an piuma d'òche, d'àutri osèj, o 'd plàstica. A servo a stabilisé 'l vòl fàit la sajëtta.
* **Nòcc** (ò cocarda): Lë s-ciap a la fin dl'asta andoa as ancastra la còrda dl'arch. As peul arforsela con d'òss o con na piastra 'd còrn.

## Fabricassion tradissional
La produssion ëd sajëtte a l'é n'art ch'a deuv andé për pass:
1. **Sernìa dl'asta**: Bòsch drit e sensa grop.
2. **Drissagi e dritura**: Anvlupand l'asta e scaudandla për gaveje la flession.
3. **Fissagi dla ponta**: Ancolà o ligà con ëd tèndin.
4. **Atach dle piume**: Colegà con còla 'd pess.
5. **Intajadura dël nòcc**.

## Lansi
La precision dël vòl a dipend da:
* La **distribussion dël pèis**: Ponta e ale a deuvo balansé l'asta.
* La **rigidità** (*spin-e*) dl'asta: A deuv esse bon-a për la potensa dl'arch.
* L**'alineament** precis ëd le part.

## Stòria
Le prime sajëtte a son ëstàite dovrà già ant ël Paleolìtich (50.000 agn fa). L'arch e la sajëtta a l'han arvolussionà la cassa e la guèra, dàit ch'a përmëtìo 'd colpì da distansa.
* **Antichità**: Egissian, Persian, Grech, Roman.
* **Medi ev**: Arcé anglèis (con soe *longbow*) famos për la precision.
* **Pòpoj indìgen**: An tute le part dël mond (nativ american, giaponèis, mòngoj).

## Utilissassion
* **Cassa**: Për ciapé d'animaj.
* **Guèra**: Fina a l'ariv dj'arme da feu.
* **Spòrt**: Arch olìmpich e tradissional.
* **Cerimònie e ritual**: An vàire colture.

## Simbologìa
La sajëtta a l'é stàita un potent sìmbol:
* **Velocità e precision**.
* **Guèra** (ansema a l'arch).
* **Amor** (Cùpid).
* **Diretriss spiritual** (ant lë siamanésim).

## Material modern
An archëria sportiva, as deuvro:
* **Asta an alumini o fibra 'd carbòni**.
* **Ponte d'assel**.
* **Ale 'd plàstica rìgida**.
* **Nòcc an plàstica**.

## Vos corelä
* Arch
* Archëria
* Balestra
* Quaiver
* Cassa
* Arma d'assedi

## Arferiment


Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Polikarpov I-16

Ël **Polikarpov I-16** (an russ: **Поликарпов И-16**) a l'é n'avion da cassa a un pòst soviètich costruì adnans la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 30 dzèmber 1933  e a l'é intrà an servissi dal 1934.
A l'é stait dovrà dzortut da l'aviassion republican-a spagneula durant la Guèra sivil spagneula e da la *Voyenno-Vozdushnye Sily*, l'aviassion militar soviètica a l'inissi dla Sconda guèra mondial. A l'é stait prodovù an 8.644 esemplar. Soa lestëssa màssima a l'era ëd 462 km/h. 

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Miami Beach

**Miami Beach** a l'é na sità djë Stat Unì d'América an le Stat dla Florida.
Miami Beach as treuva ansima a 'na serie ëd ìsole davant a la sità ëd Miami.
A l'ha 91.732 abitant (2014) e 'na surfassa ëd 18,2 km².

El sindic a l'é Dan Gerver 
## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1915.

Categorìa:Comun dla Florida
Qingdao

**Qingdao** o **Tsingtao** (an cineis: 青島T, 青岛S, Qīngdǎo, Ch'ing-tao) a l'é na sità ëd 10.216.000 abitant, an Cin-a.

Categorìa:Sità cinèise
Trebonian Gal

**Trebonian Gal**, visadì **Gai Vibi Trebonian Gal** (an latin *Gaius Vibius Trebonianus Gallus*; Monte Vibiano Vecchio, 206 – Terni, òst 253 dGC), a l’é stàit imperator roman dal 251 fin a soa mòrt ansema a so fieul Volusian a al fieul pì giovo ëd Decio, Ostilian.

Sò serior a l'é stàit Emilian.

Categorìa:Imperator roman
CAC Boomerang

Ël **CAC Boomerang** a l'é n'avion da cassa e cassa bombardiè a un pòst australian ëd la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 29 maj 1942 e a l'é intrà an servissi dal 1943.
A l'é stait dovrà da la Royal Australian Air Force (RAAF) durant la Sconda guèra mondial. A l'é stait  prodovù an 250 esemplar da la *Commonwealth Aircraft Corporation* e soa lestëssa màssima a l'era ëd 491 Km/ora.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Quarté

Un quarté a l'é na ripartission ëd na comun-a ch'a l'é diferenta për custion topogràfiche, geogràfiche, stòriche o étniche.

## Stòria

Costa ripartission a armonta ai Roman, quand lor sità e *castrum* a j'ero spartì da doe strà ciamà card e decuman, ch'a batìo un trabat ëd 4 zòne dantorn a le strà.

## Meinagi dla sità
An Italia, Fransa e la part pi granda dij Paìs europèo, ij quarté a l'han nen na fonsion ëd meinagi, ma an paìs coma Cin-a, Stat Unì d'América e Canadà a son dovrà ant le gròsse sità për ël meinagi e a peulo batì lej local.

## Tipologìe 'd quarté
Ij quarté a peulo esse separà da la rason për la qual a son dëssernù da l'avans dla sità:

* **Funsion**: visadì qual a l'é l'atività caraterisant dël quarté:
** Residensial o quarté aut: un quarté andoa a vivo le përson-e pi riche.
** Popolar o quarté bass: un quarté andoa a vivo le përson-e men riche.
** Dormitòri: un quarté an periferìa, andoa a-i son pa tante boteghe o servissi, ma mach ca për ij travajòt dle industrie vzin-e.
** Comersial: un quarté andoa a-i son pi asiende comersial, soens a l'é piassà ant ël sènter.
** Industrial: un quarté, soens an periferìa, andoa a-i son pi industrie e asiende produtive, a l'é leugn da zòne motobin abità përché le industrie a batisso rabel e antossiament.
** Portual: un quarté dantorn al pòrt, ch'a anfluensa la vita e lë stil dël quarté.
* **[[Geografìa]]**: un quarté separà da l'avans dla sità da finagi naturaj, coma ij fium (*Trastevere* a Roma).
* **[[Stòria]]**: un quarté nàit o dësvlupà ant n'era diferenta da cola dl'avans dla sità (Quadrilàter Roman).
* **Etnìa**: un quarté ch'a logia na comunità diferenta da cola dl'avans dla sità o dlë Stat (*Chinatown, Little Italy*).

## Quarté particolar e sìmil

* ***Casba***: sitadela fortificà ant la sità, tìpica dël Maghreb.
* **Ghet**: na zòna abità da n'etnìa diferenta da cola magioritaria dl'avans dla sità, an fasson volontari o pa.
* **Isolà**: un ansem ëd palass limità da strà.
* **Rion**: a vire a l'é un sinònim ëd quarté, ma a Roma a son le ripartission drinta ai Mur Aurelian, donch ij pi antich.
* **Borgh**: a peul esse n'abità rural ma 'dcò n'espansion dla sità fòra da la bastìa.
* **Borgià**: na zòna rural vzin-a a la sità con pòche ca e a tradission agrìcola.
* **Quarté a lus rosse**: zòne dla sità andoa la prostitussion a l'é normal e regolamentà.
* **Sesté**: ël corispondent dël quarté ma se a l'orìgin a j'ero 6 e pa 4 le ripartission dla sità, com a Venessia.
* **Tersé**: ël corispondent dël quarté ma se a l'orìgin a j'ero 3 e pa 4 le ripartission dla sità, spantià an diferente sità dl'Umbria.
* **Contrà**: Sinònim ëd rion, dovrà an sità coma Sien-a.

## Arferiment

Categorìa:Sità
Maja (armadura)

La **maja** (o **còta 'd maja**), a l'é na sòrt d'armadura flessìbil fàita da 'd mila 'd cit anej 'd metal lià an tra 'd lor për formé na tèila. A l'é stàita un-a dle prinsipaj forme 'd protession për ël còrp ant ël Medi ev e a l'é stàita dovrà për sécoj an vàire part dël mond.

## Stòria
La maja a l'ha 'd rèis motobin antiche. Jë s-ciàire esempi a rivo dai Selt (sécol III aGC) e a l'é peui stàita largament dovrà da j'armà roman-e (*lorica hamata*). A l'é dventà l'armadura pì comun ant l'Euròpa medieval da l'Età dij Vikingh (sécol IX) fin-a al sécol XIV, quand a l'é stàita an part sostituìa da l'armadura a piastre, ma a l'é restà an uso coma protession secondaria o për le trupe a pé.

## Fabricassion
Fé na maja a l'era un travaj motobin laborios, fàit da 'd specialista ciamà **majar** (o *mail makers*).
# **Fij 'd fer**: Ël fer a l'era tirà për formé 'd fij.
# **Creassion dj'anej**: Ël fil a l'era arvërsà an sù an spire e tajà për fé dj'anej.
# **Saldadura**: Minca anel a l'era duvertà, anlià a quatr àutr anej, e peui sarà con na pcita saldadura a la fiama.
# **Tessiura**: J'anej a j'ero anlià an manera che mincadun a l'avèissa quatr "vzin" (4-in-1), formand na tèila flessìbil ma resistenta.

Ël metal pì dovrà a l'era 'l fer, ma a-i ero 'dcò maje an oton (për j'ofissià) o an assel temperà.

## Part dl'armadura e nòm
Na maja completa a comprendìa:
* **Hauberk** (an piemontèis, **maja longa**): Na còta ch'a quatava dal còl ai ginoj, con manie longhe.
* **Haubergeon** (**maja cita**): Na version pì cita, fin-a a j'anche.
* **Coif** (**cuefa**): Na còta për la testa, separà o ansema a l'hauberk.
* **Chausses** (**causse 'd maja**): Për protege le gambe.
* **Mitan** (**miton**): Guant ëd maja.

## Vantagi e dësvantagi
* **Vantagi**:
** **Flessibilità**: A përmëttìa 'd moviment ampi.
** **Ventilassion**: Men càud che l'armadura a piastre.
** **Protession bon-a**: Bon-a contra ij colp ëd spa e d'apia, e contra le ponte dle sajëtte.
* **Dësvantagi**:
** **Pèis**: Na maja longa a podìa peisé 10-15 kg.
** **Manutension**: A l'avìa damanca d'esse lubrificà për nen rusnì.
** **Protession limità**: A podìa nen paré dai colp penetrant ëd balestre.

## Dësfèisa contra la maja
Për superé la protession dla maja, a son ëstàite dësvlupà vàire técniche e arme:
* **Ponte a stissa**: Le ponte motobin fin-e a podìo passé an tra j'anej.
* **Arm a percussion** (masse, martel da guèra): La fòrsa dël colp a traversava la maja e a causava dij dann antërn.
* **Balestre**: A l'avìo pro fòrsa për penetré la maja a curt ragg.

## La maja anco' al di d'ancheuj
Al di d'ancheuj, la maja a l'é dovrà:
* **Ant ël cine e ant ël teàter**: Për le costume stòriche.
* **Da j'ator ëd rievocassion stòrica**.
* **Ant j'industrie alimentar e 'd macelassion**: Për protegg-se da le lame.
* **Da le fòrse ëd polissìa**: Coma protession contra le ponte.

## Vos corelà
* Armadura
* Cota 'd lame
* Medi ev
* Cavalié

## Arferiment


Categorìa:Stòria militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Gieugh dël taulass

Ël gieugh dël taulass (an italian "*Gioco del tavolazzo*") a l'é stàit në spòrt, sìmil al tir a segn, giuvà a Poirin.

## Fonsionament
Ël gieugh a l'era praticà ant un perìod dl'ann apress a Pasca, quand as giugava al tir al papagal e a finìa a mesost, quand as festegiava con un disné gròss.

Ij giogador a l'avio 3 projétij da sparé e a podìo vagné dij premi, soens mangé e beive.

A l'era organisà da la Companìa dj'Archibusé, con a cap na përson-a ciamà "Re", ch'a sostnìa le spèise për j'atrass e la preparassion dël gieugh.

As giugava a la fin ëd via dël Taulass, a Poirin, andoa na vira a-i era un rampar, peuj tramuà ant ël secol ch'a fa 19.

L'anveniment a l'era important për la comunità, ël re, dòp a l'investidura a l'era compagnà a ca, da un sonador ëd tamborn e a gòdìa 'd anciarm, nòpa, prima dl'inissi dël gieugh a-i era un cortegi ant la sità.

## Stòria
Ël nòm a ven dal bërsaj, un sercc an bòsch ciamà taulass, contra dont j'archibusé a sparavo con jë s-ciòp.

Le prime neuve rësguardante ël gieugh a armonto al 1622, ma miraco ël gieugh a l'era già praticà dël mes dël secol ch'a fa 16.

J'ùtil otnì da j'anventiment a j'ero soens donà për finansié le cese locale.

Ël gieugh a l'é stàit gavà ant ël mes dël secol ch'a fa 19. Dal 1864 al 1874 a l'ha travajà la *Società Comunal për ël Tir a Segn an Poirin*, ch'a vorìa seguité la pràtica dël gieugh.

## Arferiment


## Bibliografìa

* (it) *Il gioco del tavolazzo e la società del tiro a segno a Porino*

Categorìa:Spòrt
Categorìa:Poirin
Categorìa:Gieugh e dësmore
Lockheed Hudson

Ël **Lockheed Hudson** conossù 'me A-29 da l'USAAF e PBO-1 da l'US Navy a l'é n'avion bombardiè len e da ricognission a doi motòr fabricà ant jë Stat Unì adnans e durant la Sconda guèra mondial derivà da l'avion sivil *Lockheed L-14 Super Electra*.
A l'ha volà la prima vira dël 10 dzèmber 1938 e a l'é intrà an servissi dal 1939.
A l'é stait dovrà da l'aviassion djë Stat Unì, da la RAF anglèisa, da la RAAF, l'aviassion australian-a e da motibin autre aviassion alià. A l'é stait prodovù an 2.941 esemplar. Soa lestëssa màssima a l'era ëd 457 km/h. 

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Bomba a rapa

Na **bomba a rapa** (an italian *bomba a grappolo*, an anglèis *cluster bomb*) a l'é n'arma esplosiva ch'a lansa o a lìbera vàire bombe cite (càmole o sota-munission) an s'un bersaj për quaté na surfassa motobin gròssa. A l'é arma considerà motobin controversa përchè vàire 'd coste càmole a esplodo nen a l'ancamin e a resto ative tanme min-e, butand an perìcol la popolassion sivila apress la fin ëd j'ostilità.

## Funsionament
Na bomba a rapa a l'é formà da:
* Un **contenitor** (o dispenser) estern.
* Desen-e o senten-e 'd **sota-munission** (o càmole) butà andrinta.
* Un sistema ëd **librassion** ch'a duverta 'l contenitor a n'autëssa stabilìa, spantiand le bombe cite.

Ël contenitor as duverta an ària e a lìbera le bombe cite, ch'a tombo a tèra an quatand na surfassa motobin estèisa. Le bombe cite a son fàite për s-ciopé a l'ancamin, ma 'n përsentual significativ (dal 5% a 'l 40%) a l'é che a s-ciòpo nen e a resto ative, dësblà.

## Stòria
Le prime bombe a rapa a son ëstàite dësvlupà durant la Sconda guèra mondial (l'alman *Streubombe* e l'american *Butterfly Bomb*). A son ëstàite dovrà motobin ant la Guèra dël Vietnam, ant la Guèra dël Golf, e an vàire àutri conflit recent.

## Sota-munission (càmole)
A-i son vàire sòrt ëd sota-munission:
* **Anti-përsona**: Con vàire schegge për ferì ij soldà.
* **Contra-blindà**: Con na caria cava për penetré ij veìcoj.
* **Contra-materiaj**: Për dëstrùe mojen e struture.
* **Miste**: Ch'a buto a tèra 'd min-e.

Vàire 'd coste bombe cite a l'han na forma 'd bola o 'd cit silinder, e a son colorà viv për atiré le masnà, rendendje pì pericolose.

## Controvèrsia e tratà internassionaj
Le bombe a rapa a son motobin criticà për:
# **Sensa precission**: A colpisso na surfassa motobin gròssa, sensa distinsion antra bersaj militar e sivil.
# **Tass dësblà àut**: Vàire càmole a esplodo nen e a resto 'd min-e.
# **Efet a longh tèrmin**: A continuo a massé e mnussé dòp la guèra, dzortut ij civij e le masnà.

Për sòn, dël **2008** a l'é stàit adotà la **Convension ëd Dublin** për proibì le bombe a rapa. Pi 'd 100 nassion a l'han sotscritlo e ratificalo, ma vàire nassion militarment potente (Stat Unì, Russia, Cin-a, Israel) a l'han nen aderì o a l'han dovrà 'd clàusole.

## Neutralisassion e deminament
Dësblé le bombe a rapa ch'a l'han falì a l'é motobin pericolos e a còsta motobin car. Ël travaj a l'é fàit da deminator espert e a peul duré d'agn apress la fin dle bataje.

## Alternative
Le nassion ch'a l'han sot-scrit ël tratà a deuvro adess d'arme a precission pì granda, coma le bombe guidà (JDAM) o le bombe a surfassa estèisa (*fuel-air explosive*) ch'a lasso nen ëd sota-munission nen esplodùe.

## Stat giurìdich al di d'ancheuj
An Italia, l'usagi, la produssion, l'arseta e 'l comersi dle bombe a rapa a son proibì dal 2011 (lege 95/2011).

## Vos corelà
* Bomba
* Min-a
* Deminament
* Dirit antërnassional umanitari
* Esplosiv
* Convenssion ëd Dublin

## Arferiment


Categorìa:Guèra
Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Colònie dij Sivalié 'd Malta

Ij Sivalié 'd Malta, an fasson ofissial "*Sovran Militar* *Órdin Ospedalé 'd San Gioann ëd Gerusalem, Rodi e Malta"* a l'avio avù dle colònie ant ël neuv Mond për 14 agn, ch'a j'ero ël tentativ ëd batì un amper colonial da part dl'Órdin.

## Stòria

### Achit
L'órdin Ospedalé a l'era nassù a Gerusalem për meisiné ij romé cristian ch'andavo ant la sità santa e l'é armasse për guerneje dël 1099 con la nassita dël regn crosià 'd Gerusalem. Soa sede a l'é stàita armudà da Gerusalem a Acri dël 1187 con la conquista 'd Saladin, peuj a Rodi dal 1310 al 1522, quand l'ìsola a l'é stàita conquistà da Soliman ël Magnìfich e d'apress a un perìod da ramìngher, l'órdin a l'ha avù an cadò l'arcipelagh ëd Malta e la sità 'd Trìpoli da Carl V d'Asburgh. Ij Sivalié a podìo nen meinagé tut e doi, donch dël 1551, Trìpoli a l'é stàita conquistà da l'Imper Otoman.

### Lije con la Fransa
Ant ël secol ch'a fa 17, tant giovo fieuj dij nòbil fransèis a j'ero antrenà a Malta e a dventavo soens Sivalié 'd Malta. Quand a j'ero vej, a tornavo an Fransa, për travajé coma funsionari. Dontré tra costi a fasìo lor cariere ant le colònie fransèise ant la Mérica, coma l'Acadia e ij Caraib. Un tal De Poincy, sivalié maltèis, governador dij Caraib për la Fransa, a l'avia ancaminasse a governé le 4 ìsole San Cristòfo, San Tromlin, San Martin e Santa Cros (*Saint Christopher, Saint Martin, Saint Barthélemy e Saint Croix* an fransèis), an fasson assolutista, sensa conté a la Fransa 'd sò pat con Anghiltèra e Pais Bass.

### Le colònie
La Fransa a vorìa dësblé soe colònie ant ij Caraib, donch De Poincy a l'avia përsoadù ël Gran Magìster De Lascaris, dël 1651, a fasse logé le ìsole coma colònia për l'Órdin e për le possìbile intré conòmiche.

De Poincy, a meinagërà le 4 ìsole fin-a soa mòrt dël 1660, sensa mandé ant la marepatria l'argent ricavà da le colònie, ma sèmper an anvestendlo ant l'ìstesse ìsole.

Ij Sivalié 'd Malta a l'han vendù lor dirit sle ìsole a la Fransa, ch'a era artornà l'ùnica padron-a dël 1665.

### Autri tentativ
A la fin dël secol ch'a fa 18, *Étienne-François Turgot* a l'ha provà a batì n'autra colònia an Gujan-a Fransèisa, sensa arzultà.

## Ardità lassà dai Sivalié
San Tromlin a l'ha bele adess la cros ëd Malta ant l'ansëgna.

## Ant la cultura

* Le imprèise dij Sivalié 'd Malta a son tratà da la campagna dël videogieugh Age of Empires III ant ël prim at, da l'assedi 'd Malta fàit da Soliman ël Magnìfich dël 1565 a l'ariv dij Sivalié (controlà dal giogador) ant ij Caraib.

## Arferiment

Categorìa:Stòria
Categorìa:Malta
Categorìa:América caraìbica
Categorìa:Colònie