open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dennis Alan Tanner

Matemàtich.
**Dennis Alan Tanner** a l'era nà a Bristol ai 13 ëd mars dël 1945.

A l'é laureasse an Matemàtica aplicà dël 1966 a l'Università ëd Reading, andoa a l'é dotorasse dël 1971 an travajand an sj'onde cnojdaj.
Ant ël novèmber 1971 a l'é intrà ant ël dipartiment ëd matemàtica ëd la City University tanme letor an matemàtica e ambelelà a l'ha travajà për 21 agn.
An cost perìod a l'ha conossù Sheena, ch'a l'é dventà soa fomna.

Tanner a l'ha travajà al dësvlup dij laboratòri sperimentaj për jë student ëd matemàtica.
A l'é mòrt ai 5 ëd maj dël 1992.

Tanner, Dennis Alan
Ceretto Lomellina

**Ceretto Lomellina** (*Saré* an dialèt lomlin) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 196 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Cattaneo (dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Cornale

**Cornale** (*Curnà* an dialet local) a l'é un pais dla Lombardìa, an provincia ëd Pavìa. 

A l'é stait un comun autònom fin al 03/02/2014; dal 04/02/2014 a fa part dël comun ëd Cornale e Bastida.

Categorìa:Cornale e Bastida
Santa Giuletta (Italia)

**Santa Giuletta** (*Santa Giülëta* an dialèt oltrapadan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.643 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Simona Dacarro (dal 25/05/2014).

## Sità gemelà
Santa Giuletta a l'é gemelà con:
*  Mores, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Santagiuletta
Vellezzo Bellini

**Vellezzo Bellini** (*Vles* an dialèt pavèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 3.253 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Graziano Boriotti (dal 01/06/2015, dagià sìndich dal 2006 al 2011).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Torredisola
Albosaggia

**Albosaggia** (*Busasgia* an dialèt valtëlinèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 3.072 abitant , ant la provinsa ëd Sondri. As treuva ant la Valtëlin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Graziano Murada(dal 10/06/2018).

## Sità gemelà
Albosaggia a l'é gemelà con:
*  Beaufort, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sondri
Aprica

**Aprica** (*L'Abrìga* o *L'Avrìga* an dialèt valtëlinèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.579 abitant , ant la provinsa ëd Sondri. As treuva an sla sela ch'a coléga la Valtëlin-a con la Valcamònica e a l'é motobin arnomà për jë spòrt invernaj.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Dario Corvi (dal 12/06/2017).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sondri
Campodolcino

**Campodolcino** (*Candulscin* o *Campdulscin* an dialèt local) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 955 abitant , ant la provinsa ëd Sondri. As treuva ant la Val Ëspluga (dita 'dcò Val ëd San Giaco), ch'as dëpart dla Val Ciavënna e a riva ant ël canton svìsser dij Grison an traversand ël Pass Ëspluga.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Enrica Guanella (dal 12/06/2017).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sondri
Castione Andevenno

**Castione Andevenno** (*Castiùn* an dialèt valtëlinèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.569 abitant , ant la provinsa ëd Sondri. Ël pais as treuva ant la Valtëlin-a e a resta a 8 chilòmeter da Sondri e a 468 méter d'autëssa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Massimiliano Franchetti (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sondri
Gordona

**Gordona** (*Gùrduna* an dialèt local) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.951 abitant , ant la provinsa ëd Sondri. As treuva ant la Val Ciavënna.

Dël 25 novèmber 2015 ël comun a l'ha ancorporà ël comun ëd Menarola. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Guglielmana (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sondri
Livigno

**Livigno** (*Livìgn* an dialèt local) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 6.458 abitant , ant la provinsa ëd Sondri. As treuva a nòrd ëd la Valtëlin-a, an sël vërsant ëd j'Alp ch'a fa part dël bassin idrogràfich dël fium Inn, dont j'eve a confluisso ant ël Danubi e as dëscario ant ël Mar Nèir. Con 227,3 km² ëd surfassa, a l'é ël comun pì vast ëd la Lombardìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Damiano Bormolini (dal 16/05/2011, scond mandà dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sondri
Valdisotto

**Valdisotto** (*Val de Sot* an dialèt valtëlinèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 3.592 abitant , ant la provinsa ëd Sondri. As treuva ant l'àuta Valtëlin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessandro Pedrini (dal 12/06/2017, dagià sìndich dal 2004 al 2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sondri
Valfurva

**Valfurva** (*Valforba* an dialèt valtëlinèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 2.598 abitant , ant la provinsa ëd Sondri. As treuva ant na val lateral ëd l'àuta Valtëlin-a e a fa part dël Parch Nassional ëd lë Stelvi.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Angelo Cacciotto (dal 07/05/2012, scond mandà dal 12/06/2017).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sondri
Depeche Mode

Ij **Depeche Mode** a son na formassion ëd rock eletrònich anglèisa, nassùa dël 1979 a Basildon e ativa fin al di d’ancheuj.

La banda a l'era formà a l’inissi mach da Vince Clarke, Andrew Fletcher e da Martin Lee Gore; dël 1980 as gionta ël cantant David *Dave* Gahan.

Dël 1981 Vince Clarke a chita la banda per formé ij Yazoo, ansema a la bela vos dla cantanta anglèisa Alison Moyet e chèich agn apress a forma ëdcò j'Erasure ansema a Andy Bell.

Ël neuv compositor a ven Martin Gore e dal moment che durant ij consert a-i é dabzogn d’un neuv tasterista, as gionta Alan Wilder che, pòch apress, a ven part dla banda.

Dël 1995 Alan Wilder a chita definitivament la banda che a resta formà mach da *Martin Lee Gore* ch'a ven ël prinsipal autor dij test e dla mùsica, da *Dave Gahan*, ëdcò autor ëd chèich test e mùsiche aprèss ël 2005, e da *Andrew Fletcher* fin a soa mòrt dël 2022.

## Àlbom ant jë studi
* 1981 – *Speak & Spell*
* 1982 – *A Broken Frame*
* 1983 – *Construction Time Again*
* 1984 – *Some Great Reward*
* 1986 – *Black Celebration*
* 1987 – *Music for the Masses*
* 1990 – *Violator*
* 1993 – *Songs of Faith and Devotion*
* 1997 – *Ultra*
* 2001 – *Exciter*
* 2005 – *Playing the Angel*
* 2009 – *Sounds of the Universe*
* 2013 – *Delta Machine*
* 2017 – *Spirit*
* 2023 – *Memento Mori*

## Àlbom dal viv
* 1989 – *101*
* 1993 – *Songs of Faith and Devotion Live*
* 2006 – *Touring the Angel: Live in Milan*
* 2010 – *Tour of the Universe: Live in Barcelona*
 
## Racòlte
* 1984 – *People Are People*
* 1985 – *Catching Up with Depeche Mode*
* 1998 – *The Singles 81-85*
* 1998 – *The Singles 86-98*
* 2004 – *The Remixes 81-04*  (Remix)
* 2006 – *The Best of Depeche Mode - Volume 1*

Categorìa:Formassion musicaj dël Regn Unì
Categorìa:Formassion musicaj rock
Arsago Seprio

**Arsago Seprio** (*Arsàch* an dialèt varesiòt) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 4.957 abitant , ant la provinsa ëd Varèis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Montagnoli (da l'08/06/2009, second mandà dal 26/05/2014, dagià sìndich dal 1995 al 2004).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis
Brebbia

**Brebbia** (*Brebia* an dialèt varesiòt) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 3.254 abitant , ant la provinsa ëd Varèis. As truva an sla riva dël Lagh Magior.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessandro Paladini Molgora (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis
Cardano al Campo

**Cardano al Campo** (*Cardànn* an dialèt varesiòt) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 14.789 abitant , ant la provinsa ëd Varèis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Angelo Bellora (dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Cardano al Campo a l'é gemelà con:
*  Zarautz, Spagna
*  Stigliano, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis
Valeria Medda

D'orìgin sardagneule, **Valeria Medda** a l'era nassùa a Bressia ai 20 ëd novèmber 1940.

Apress ël liceo clàssich, a l'é anscrivusse a Litre antiche a la Statal ëd Milan, andoa a l'é laureasse con na tesi an archeologìa greca e roman-a.
Peui a l'é specialisasse an psicologìa a la facoltà 'd medzin-a, sempe an Statal.

A ancaminé da j'agn 1970 a l'ha aprofondì l'arserca freudian-a lacanian-a.
Për trant'agn a l'ha pijà part al debà teòrich dla psicanàlisi.

A l'é stàita fondatris ëd Metis, ël sènter dë studi antërnassionaj për la salute dle fomne.
A l'é mòrta dël 2009.

Medda, Valeria
Matteo Ricci

**Matteo Ricci** (**Li Mateou** an cinèis) a l'era nassù a Macerà dël 1552.
Già da giovo a l'é fasse armarché për soa fiamenga anteligensa.
Sòn a l'ha përmetuje d'arsèive n'educassion soasìa: soa formassion matemàtica a l'é stàita soagnà da Christopher Clavius e a l'é dventà ëdcò bon conossidor d'Aristòtil.

A disneuv agn a intra ant la Companìa ëd Gesù.
A l'é stàit a Roma, an Portugal, a Goa.

## La mission an Cin-a
Ricci a l'é avosà për esse stàit missionari an Cin-a: a 30 agn a l'é dësbarcà a Macao, sensa conòsse la lenga nì la coltura cinèise, con un proget: evangelisé l'amper ëd Mes.

An vint agn a l'é andàit da Macao a Pechin.
A l'é mòrt a Pechin - spetand d'esse arseivù da l'amperador, ch'a vorìa convertì - a j'11 ëd maj dël 1610.

Ricci, Matteo
Peppino De Filippo

Ator, frel d'Eduardo.
**Peppino De Filippo** a l'era nà dël 1903 e a l'é mòrt dël 1980.

De Filippo, Peppino
Donato Bramante

**Donato (Donnino) di Angelo di Pascuccio** stranomà ël **Bramante** (Fermignano, 1444 – Roma, 11 mars 1514) a l’é staìt n'angigné, architet e pitor italian dl'Arnassensa.

## Biografìa

Bramante a l’ha travajà a l’inissi ‘me pitor, influensà da Melozzo da Forlì.
Soe prime comande ‘me architet a son dël 1479, quand a l’era al servissi ëd Ludovich Sforza, a Milan, andoa a travaja ansema a Leonard da Vinci.

Del 1500 a va a Roma andoa a mostra so concet dlë stil clàssich con ël Tempiet ëd San Pé an Montorio (1502-1510). Cost edifissi a propon na sìntesi antrames l’art antica e l’art dl'Arnassiment: elevassion ëd 3 scalin, compòst da na sala sentral arionda, circondà d'un peristil formà da colòne toscan-e con ansima un lambris.

Sa euvra pi avosà a l’é sans gnun dubi la Basìlica ëd San Pé (inissià ant ël 1506) a Roma, realisà a la domanda dël Papa Giulio II. Bramante a trassa ël proget, a buta le fondamenta (1513) e a l’àussa fin al prim pian, ma a l’ha pa ël temp ëd finila.  L'edifissi, dòp soa mòrt, a l’é finì e përfessionà da Michelàngel.

Antrames j'àutre euvre, as peul armarchesse S. Marìa avzin S. Sàtir (1482-1486), ël ciòstr ëd S. Ambreus à Milan (1497-1498), ël Palass apostòlich dël Vatican o ëdcò ël Palass Caprini (1501-1502).
Bramante a l’é staìt ël magìster e ël protetòr ëd Rafael.

Bramante, Donato
Bramante, Donato
Bramante, Donato
Giovanni Antonio Amadeo

**Giovanni Antonio Amadeo** (Pavìa, 1447 – Milan, 28 ost 1522) a l’é staìt në scultor, angigné e architet italian dl'Arnassensa.

## Biografìa

Al servissi ëd Bartolomeo Colleoni a l’ha cudì, a Bérghem (dël 1470), la costrussion dla Capela Colleoni inissià da Guiniforte e Francesco Solari. 
Amadeo a gionta dle decorassion polìcrome e un gran nùmer dë sculture an stil antich an comprendend dij mudajon, dle cite colòne, dij bust, e ij riliev dle "Stòrie dël Vej Testament" e dle "stòrie d'Ércole". Amadeo a l’ha dissegnà ëdcò ël monument funerari a Medea Colleoni.

Aprèss, Amadeo a l’ha arseivù dal Duca Galeazzo Maria Sforza la commission ëd travajé a la Sertosa ëd Pavìa an fasend ij bass-riliev dla fassada antra 1473 e 1476.

Dël 1480 a l’ha finì l’arch dij màrtir Persian ant ël Monasté Olivetan a Cremon-a. Dël 1485 a l’ha colaborà con sò cugnà Pietro Antonio Solari (Amadeo a l'avìa marià la fija ëd Guiniforte Solari) a l’Ospidal Magior ëd Milan, andoa a l’é vnù diretor dij travaj des agn dòp.

Aprèss Amadeo a l’ha travajà a la decorassion dël Dòm ëd Milan (andoa a finiss ëdcò ël tamborn dël 1500) e a l’ha colaborà con Donato Bramante a la fassada ëd Santa Marìa avzin San Sàtir a Milan. 
Sèmper con Bramante, dël 1488 Amadeo a l’ha arseivù dal Cardinal Ascanio Sforza la diression dij travaj a la Catedral ëd Pavìa 

Amadeo a l’é staìt ëdco angigné sivil al servissi dël Duca Ludovich Sforza, an dissegnand  dle fortificassion, dij pont, dle strà e ël palass ducal ëd Vigevano.

Dël 1500 Amadeo a dissegna la cesa ëd Santa Marìa ëd Canepanova a Pavìa e la fassada dla Catedral ëd Lugan, considerà na ciadeuvra dl'Arnassensa.

Amadeo, Giovanni Antonio
Amadeo, Giovanni Antonio
Amadeo, Giovanni Antonio
Curiglia con Monteviasco

**Curiglia con Monteviasco** (*Curìa e Munt* an dialèt varesiòt) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 182 abitant , ant la provinsa ëd Varèis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ambrogio Rossi (dal 14/06/2004, second mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis
Ferno

**Ferno** (*Ferno* ëdcò ant ël dialèt local) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 6.907 abitant , ant la provinsa ëd Varèis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mauro Cerutti (dal 29/05/2007, second mandà dal 07/05/2012).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis
Galliate Lombardo

**Galliate Lombardo** (*Gaiàa* an dialèt varesiòt) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 986 abitant , ant la provinsa ëd Varèis.

## Aministrassion
Ël comun a l'é sota aministrasion straordinaria. Ël comissari a l'é Angelo Caccavone (dal 03/11/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis
Germignaga

**Germignaga** (*Germignaga* ëdcò an dialèt varesiòt) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 3.880 abitant , ant la provinsa ëd Varèis. As treuva an sla riva oriental dël Lagh Magior.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marco Fazio (dal 05/06/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis
Jerago con Orago

**Jerago con Orago** (*Ieragh* e *Oragh* an dialèt varesiòt) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 5.173 abitant , ant la provinsa ëd Varèis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giorgio Ginelli (dal 29/04/2008, second mandà dal 27/05/2013).

## Sità gemelà
Jerago con Orago a l'é gemelà con:
*  Chazelles-sur-Lyon, Fransa
*  Untergruppenbach, Almagna

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis
Lonate Pozzolo

**Lonate Pozzolo** (*Lunà Puzö* an dialèt local) a l'é un comun dla Lombardìa d'11.903 abitant , ant la provinsa ëd Varèis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Danilo Emilio Rivolta (dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Lonate Pozzolo a l'é gemelà con:
*  San Rafael, Stat Unì

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis
Ludovich ël Mòro

**Ludovich Marìa Sforza** stranomà **ël Mòro** (Vigevano, 27 luj 1452 – Loches, 27 magg 1508), fieul ëd Fransesch Sforza e ëd Bianca Marìa Visconti, a l'é staìt duca ëd Bari dal 1479, e aprèss duca ëd Milan dal 1494 al 1500.

Ansem a soa dòna Beatris d'Este, a l’é staìt un grand protetor d’artista e a l’ha arseivù an soa cort përsonagi ëd talent ëstraordinari antrames ij quaj Leonard da Vinci.

Soe inissiative polìtiche però, a son ëstaìte un disastr per l'Italia.
 
An prinsipi l’é staìt tuor ëd sò giovo anvod Gian Galeass Marìa Sforza, duca designà, ma a l'ha sèmper tramà contra 'd chiel.

Alià an prinsipi con ël re Ferdinand I ëd Nàpoli, an avend tëmma che ël mariagi antra sò anvod Gian Galeass e n’anvoda ëd Ferdinand, Isabela d'Aragon-a, (dël 1489) a podèissa esse na mnassa per sò podèj, a l’ha cambià idèja an confinand Gian Galeass a Pavìa e an sostenend, dël 1494, Carl VIII re ëd Fransa an sò proget ëd conquista pròpi dël Regn ed Nàpoli.

Aprèss la mòrt ëd Gian Galeass a l'ha pijà sò pòst 'me duca.

Dël 1495, però, anchietà da l’espansion dij fransèis, Ludovich a l’é unisse a Venessia an riessend a scassé j'ocupant.
Dël 1499, ël re Luis XII, sucedù a Carl an sël tròno ëd Fransa, a l’ha invadù ancora l’Italia e dzortut Milan.

Ludovich alora a l'é arfugiasse an Almagna.

N'ann aprèss a l'é vnì an Italia con na neuva armada, ma a l'é staìt batù e mnà përzoné an Fransa, andoa a l'é mòrt.

Categorìa:Sforza
Maccagno

**Maccagno** (*Maccagn* an dialet varesiòt) a l'é un pais dla Lombardìa, an provinsa ëd Varèis. As treuva an sla riva oriental dël Lagh Magior.

A l'é stait un comun autònom fin al 03/02/2014; dal 04/02/2014 a l'é fondusse con Pino sulla Sponda del Lago Maggiore e Veddasca e a fa part dël comun ëd Maccagno con Pino e Veddasca 

Al 01/01/2014 Maccagno a l'avìa 2.065 abitant .

## Arferiment

Categorìa:Maccagno con Pino e Veddasca
Origgio

**Origgio** (*Origg* an dialèt local) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 7.700 abitant , ant la provinsa ëd Varèis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Angelo Ceriani (dal 01/06/2015, dagià sìndich dal 1996 al 2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis
Orino

**Orino** (*Orin* an dialèt varesiòt) a l'é un comun dla Lombardìa d'847 abitant , ant la provinsa ëd Varèis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Cesare Giuseppe Moia (da l'08/06/2009, second mandà dal 26/05/2014, dagià sìndich dal 1990 al 1999).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis
Tradate

**Tradate** (*Tradàa* an dialèt varesiòt) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 18.750 abitant , ant la provinsa ëd Varèis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Laura Fiorina Cavalotti (dal 22/05/2012).

## Sità gemelà
Tradate a l'é gemelà con ël canton fransèis ëd Loriol, an particolar con le comun-e:
*  Loriol-sur-Drôme, Fransa
*  Saulce-sur-Rhône, Fransa
*  Cliousclat, Fransa
*  Mirmande, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis
Veddasca

**Veddasca** (*Vedasca* an dialet varesiòt) a l'é un pais dla Lombardìa, an provinsa ëd Varèis. 

A l'é stait un comun autònom fin al 03/02/2014; dal 04/02/2014 a l'é fondusse con Maccagno e Pino sulla Sponda del Lago Maggiore për fé part dël comun ëd Maccagno con Pino e Veddasca 

Al 01/01/2014 Veddasca a l'avìa 245 abitant .

## Arferiment

Categorìa:Maccagno con Pino e Veddasca
Tronzano Lago Maggiore

**Tronzano Lago Maggiore** (*Trunsciàn* an dialèt varesiòt) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 238 abitant , ant la provinsa ëd Varèis. As treuva an sla riva oriental dël Lagh Magior.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Stangalini (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis
Statìstica

La **statìstica** a l'é la siensa dij dàit: ël but ëd la statìstica a l'é ëd rasoné a parte da dij dàit empìrich nen sigur.

Bele ch'a l'é na siensa matemàtica, la statìstica a l'é nen na branca dla matemàtica; a deuvra dj'utiss matemàtich, ma costi ëd sòlit a son assè sempi si confrontà con jë stàndard dla matemàtica.

Categorìa:Statìstica
Japan Airlines

**Japan Airlines** (**JAL**) a l'é na companìa d'aviassion.

Ël pressident a l'é Masaru Onishi.

## Stòria
Japan Airlines a l'é nassùa dël 1951.
Dël 1987 a l'é stàita privatisà.
Ai 19 ëd gené 2010 a l'ha fàit faliment: sò débit a j'ero rivà a 2320 miliard ëd yen.

La companìa a l'ha peui riussì a riparte torna, adotanda ant l'avril 2011 na neuva marca ch'a arpija la plancia tradissional dla grùa dël Giapon.
Për podèj torna ancaminé, a l'ha arseivù n'agiut ëd 350 miliard ëd yen da l'ETIC, n'organism semi-pùblich ancarià ëd giuté j'amprèise a tiresse su.

Categorìa:Aviassion
Nasturtium officinale

## Nasturtium officinale
Pianta ch'a viv sempe, àuta o lunga fin a 60 cm, un pòch ramificà. Le feuje a l'han ëd fujëtte lateraj e un-a an ponta pì gròssa. Le fior, bianche, a fiorisso a magg-luj.

### Ambient
A chërs ant ij pòst ùmid, vzin a le sorgiss, an sle rive dij fonsaj, fin a 1500 méter.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà diurétiche, stimolante, vitaminisante. A l'é dovrà da chi a perd ij cavèj.

### Cusin-a
As cheujo le feuje e le ponte, da la prima ai prim frèid. A venta tajela e pa s-cianchela, mej con un cotel, dësnò a peul vnì via tuta. A venta lavela pròpi bin.

A l'é servìa crùa, dasnò a perd; ël gust, un pòch picant, a va bin për preparé dle sàusse.

An Giapon a l'é considerà mej ëd jë spinass.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Nasturtium officinale*** R. Br.

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Nasturtium
Matemàtica discreta

La **matemàtica discreta** a l'é lë studi dij fenòmeno ch'a peulo esse modlà an dovrand dj'arpresentassion finìe o numeràbij.

Le técniche dla matemàtica discreta a comprendo na bon-a part ëd la lògica matemàtica, j'àlgebre ëd Boole, ij graf e le relassion e le fonsion su j'ansem finì o numeràbij.
Coste a peulo esse dovrà për modlé e arzòlve un grand nùmer ëd problema, parèj dla progetassion ëd grije ëd comunicassion, la progetassion con l'ordinator, le trajetòrie dj'avion, l'anstalassion ëd tubassion an na sentral d'energìa, l'organisassion dj'orari, l'ardriss e l'acess a j'anformassion.
La matemàtica discreta a l'é sentral ant la combinatòria, la probabilità e lë studi dj'algoritm.

La part pì teòrica dla matemàtica discreta, l'ansidita geometrìa combinatòria, as adressa a lë studi dij camp ëd Galois e dle geometrìe ëd Galois.

Categorìa:Matemàtica discreta
Barbarea vulgaris

## Barbarea vulgaris
Pianta ch'a viv sempe, àuta fin a 90 cm, feuje dë dzora pòch dividùe, motobin dividùe cole da sota. Le fior giàune a formo ëd cite pan-e; a fiorisso a avril-luj.

### Ambient
A chërs ant ij pra e ai bòrd ëd le stra.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà diurétiche.

A së s-ciama "Barbarea", përché S. Barbara a l'era la santa dj'artijé, e le feuje ëd costa pianta a j'ero dovrà për meisiné le ferìe dj'artijé.

### Cusin-a
Le feuje as mangio cheuite o crùe an salada; la gamba, giovo, as cusin-a com ij bròcoj.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Barbarea vulgaris*** R. Br.

Categorìa:Barbarea
Categorìa:Erbe an cusin-a
Pichilemu

**Pichilemu** a l'é 'n borgh dël Cile.

A conta 12.392 abitant (2002).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità ëd Cile
Antonio Giolitti

Òm polìtich.
Nassù a Roma ëd fërvé 1915, mòrt a Roma a j'8 ëd fërvé 2010.
A l'é stàit mèmber dla ciambrea constituenta dla repùblica italian-a.

Giolitti, Antonio
Vacheron Constantin

**Vacheron Constantin** a l'é na marca d'àuta arlogerìa, creà a Gëneva dël 1755.

La ca a fàbrica mach 16000 mostre a l'ann.

Categorìa:Industria e produssion
Alano di Piave

**Alano di Piave** a l’é na comun-a ëd la provinsa ëd Belun.
## Region aministrativa
Véneto.
## Sit istitussional
* http://www.Alano di Piave.comune.it

Categorìa:Comun dla provincia ëd Belun
Canale d'Agordo

**Canale d'Agordo** a l’é na comun-a ëd la provinsa ëd Belun, an Véneto.
## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Rinaldo De Rocco.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Belun
Danta di Cadore

**Danta di Cadore** a l’é na comun-a ëd la provinsa ëd Belun, an Véneto.
A l'é stàit ciamà mach *Danta* fin al 1984.

A conta 518 abitant (2009).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Belun
Baone

**Baone** a l’é na comun-a ëd la provinsa ëd Pàdoa an Véneto.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pàdoa
Cartura

**Cartura** a l’é na comun-a ëd la provinsa ëd Pàdoa, an Véneto.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pàdoa
Stanghella

**Stanghella** a l’é na comun-a ëd la provinsa ëd Pàdoa, an Véneto.

Ël pais a resta a 34 chilòmeter da Pàdoa, a n'autëssa ëd 7 méter.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pàdoa
Émile Deschamps

**Émile Deschamps de Saint-Amand**, un dij pì amportant mèmber ëd la scòla romàntica, (Bourges, 20 fërvé 1791 – Versailles, 23 avril 1871), a l'é stàit un poeta fransèis.

Për cissé 'l romanticism a l'ha fondà ansema a Victor Hugo *La Muse Française* (1824), un giornal andoa a l'ha colaborà con ëd vers e con ëd conte an firmand-se "Le Jeune Moraliste" (ël giovo moralista).

Quatr ani dòp a l'ha archeuit e publicà *Études françaises et étrangères* (1828), n'archeuita 'd poesìa e tradussion. A l'ha publicà *La paix conquise* (la pas conquistà) (1812), n'òda che a l'é vagnasse la làuda 'd Napoleon; *Contes physiologiques* (1854); e *Réalités fantastiques* (1854). Soe *Œuvres Complètes* a son ëstàite publicà an ses lìber (1872-1874).

Deschamps, Émile
Deschamps, Émile
Pas ëd Calia

**La pas ëd Calia** a l'é stàita concordà dël 449-448 a.C., o 471-470 a.C. o dël 465 a.C. fra ël re 'd Persia Artaserse I e 'l rapresentant atenèis Calia, cugnà 'd Cimon.
Atene a arnunsiava a Cipro tant ma a intré ant j'afé persian ant l'Asia minor, an Egit e an Libia, antramentre che la Persia as angagiava a arconòsse 'l domini atenèis sël mar Egeo.

Categorìa:Stòria asiàtica
Categorìa:Stòria europenga preroman-a
Giulio II

**Papa Giulio II**, nàit **Giuliano della Rovere** (Albisòla, 5 dzèmber 1443 – Roma, 21 fërvé 1513), a l’é stàit ël papa ch'a fa 216 dla Cesa catòlica dal 1503 a soa mòrt.
Cognossù ‘me "ël Papa soldà" o "ël Papa terìbil", a l’é un dij pi avosà pontèfiss dl’Arnassensa.
## Vita
Fieul ëd Raffaelo della Rovere, frel ëd Sist IV, e Teodòra ëd Gioann Manirola, aprèss soa formassion ant l’órdin fransëscan, sò barba, papa Sist IV, a l’ha nominalo vësco e aprèss cardinal. Quand sò nemis giurà, Rodrigo Borgia, a l’é vnù papa Lissànder VI dël 1492, Giuliano a l’é andà an na sòrt d'esili dorà an Fransa, andoa a l’é stait vësco d'Avignon e andoa a l'é restà fin a la mòrt ëd Lissànder.
 
Dël 1503 a l’é vnù papa con ël nom ëd Giulio II. 
Soa preocupassion prinsipal a l’é staita la difèisa e l'espansion dlë Stat Pontifiss. 
An sostenend la Lija ëd Cambrai (dël 1508) contra la Repùblica ëd Venessia e an promovend (dël 1511) la Lija santa contra la Fransa, a l’ha agrandì ij domini papaj ant l'Italia del nòrd, an salvandla an part d'la dominassion fransèisa.

A l’ha possà an dzorpi ij travaj dla basìlica ëd San Pé, an ampiegand l'euvra dij pi grand mèistr dl’Arnassensa, antrames ij quaj Bramante, Rafael e Michelàngel, ch'a l’ha cudì ij fresch dla Capela Sistin-a e le sculture progetà per sò monument funerari.

Malgré la contradission antra soa fonsion spiritual e sò anteressi e debolësse secolar (a l'ha avù tre fije), a l’é stàit considerà ‘me un dij pi grand cul ëd sò temp; so caràter batajer e l’usagi dj'indulgense per finansié la basìlica ëd San Pé a l'han provocà però le proteste d'Erasm da Rotterdam e ëd Martin Luter, an dasend ancora na giustificassion a l'Arforma. 

Categorìa:Papa
Allium schoenoprasum

## Allium schoenoprasum
Pianta ch'a viv sempe, con na siola a euv anvërtojà ëd gris-brun. Feuje silìndriche veuide, longhe 20-40 cm, tante fior, reusa-violet, riunìe ant na fior rionda. A fioriss a giugn-aost.

### Ambient
A chërs ant ij pra ùmid, da 600 a 2600 méter.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà stimolante, digestive, depurative.

As dovrava an medzin-a già ant ël 3000 aGC.

### Cusin-a
Le feuje frësche as deuvro dzora ël pess, ij pom ëd tèra, le salade e ij formagg.

A l'é un pòch com la siola, ma as digeriss ëd pi.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Allium schoenoprasum*** L.

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Allium
Balsamita major

## Balsamita major
Pianta ch'a viv sempe, àuta fin a 60-120 cm, le feuje a son pitòst longhe e com ël coram. Le fior, color giàun òr, a son cite e riunìe a bocc. A fioriss a luj-aost.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ùmid, an sle rive dij fium. A l'é ëdcò coltivà ant j'òrt.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà tòniche, sedative, diurétiche.

A l'é distilà për ij përfum. A-j piasìa a Carl Magn.

### Cusin-a
As peulo dovresse chèiche feuje ant le frità.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Balsamita major*** Desf., 1792

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Balsamita
Altivole

**Altivole** a l’é na comun-a ëd la provinsa ëd Trevis.
## Region aministrativa
Véneto.
## Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trevis
Chenopodium album

## Chenopodium album
Pianta ch'a ven àuta fin a 1 m e pi, rèis drita e forma a piràmid. Le feuje a son verd ciàir tirant al biancastr, le fior motobin cite e as vëddo scasi nen.

### Ambient
A chërs daspërtut, a l'é anfestanta dij camp, fin a 1500 méter.

### Proprietà
A l'é pa dovrà an erboristerìa.

### Cusin-a
Sta pianta a l'é mangià da l'età dla pera.
Soa smens a l'era stàita mangià da l'òm ëd Tollund, trovà an na torbera an Danimarca dël 1950. J'indian dël nòrd América a dovravo la smens, për fene pan.

Le feuje as peulo dovresse an salada, ij but giovo ëdcò.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Chenopodium album*** L.

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Chenopodium
Ranunculus ficaria

## Ranunculus ficaria
Pianta ch'a viv sempe, com motobin ëd rèis, longa o àuta fin a 30 cm. Le feuje a son verd scur brilant. Le fior giàun intens e lusent a fiorisso da fërvé a magg.

### Ambient
A chërs ant ij pòst fresch, fin a 1300 méter.

### Proprietà
As na fa ëdcò na pomada për le moròidi.

### Cusin-a
Da nen dovresse da part ëd le përson-e pa esperte.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Ranunculus ficaria*** L.

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Ranunculus
Geranium macrorrhizum

## Geranium macrorrhizum
Pianta ch'a viv sempe, àuta da 20 a 50 cm. Le feuje a son dividùe an 5-7 part. Le fior, color reusa-porpra, a l'han dij longh stam violet sporzent. A fioriss da giugn a luj.
### Ambient
A l'é ràir. A chërs ant ij giairon, ant le bordure dij bòsch, da 400 a 1700 méter. A l'é na pianta caraterìstica dj'Alp Marìtime.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà anti-infiamatòrie. Le feuje a son ëdcò dovrà për curé piaghe e ferìe.

### Cusin-a
A l'é na pianta proteta.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Geranium macrorrhizum*** L.

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Geranium
Fagopyrum esculentum

## Fagopyrum esculentum
Pianta anual, àuta da 60 a 100 cm, con motobin ëd ramificassion. Le feuje a son triangolar, fior ëd color bianch-reusa o ross. A chërs motobin an pressa, an manera ch'a peul esse coltivà dapress a n'àutr sereal. A fioriss da luj a otóber.

### Ambient
A l'é coltivà ant l'Italia setentrional, da 500 a 1500 méter.

### Proprietà
Le smens a son sensa glùtin, e a peulo esse mangià dai céliach.

### Cusin-a
A viv pa sërvaj e a l'é pa na graminosa. A l'é dovrà për ij pizzoccheri, la polenta taragna, e via fòrt.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Fagopyrum esculentum*** Moench.

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Fagopyrum
Sonchus asper

## Sonchus asper
Pianta anual, àuta fin a 1 m, con gamba veuida, motobin ramificà, feuje mòle con bòrd finement dentà. Fior giàune, e frut con spin-e. 

### Ambient
A chërs ant ij camp, ëdcò pa coltivà, e fin an sità. A chërs fin a 1500 méter.

### Proprietà
A l'é pa dovrà an erboristerìa.

### Cusin-a
Bon ant le salade, com le sicòrie. Ël làit bianch a da pa gnun problema. Le rèis a j'ero tostà e macinà, për fé ël cafè.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Sonchus asper*** (L.) Hill

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Sonchus
Péricle

**Péricle** (an grech Περικλῆς; Atene, 495 a.C. – 429 a.C.) a l'é stàit un polìtich, general e orator grech.

## Orìgin

Fieul ëd Santip, comandant ëd la flòta atenèisa ant la bataja ëd Micale, e d'Agariste, novoda 'd Clistene.

Dël 463 a.C. a l'ha acusà Cimon d'avèj acetà ij sòld dël re 'd Macedònia Lissànder I për nen masselo.

## Polìtica

Ant la bataja polìtica atenèisa tra 'l partì conservator, guidà da Cimon e orientà a na polìtica a favor ëd l'amicissia con Sparta, e col democràtich, comandà da Efialte, Péricle a l'é butasse da la part ëd chiel-sì.

Dël 461 a.C. Cimon a l'é stàit mandà an esili e Péricle a l'é dventà la prinsipal figura polìtica atenèisa.

### Polìtica interna

Péricle a l'é stàit ël polìtich che a l'ha anventà la mistoforìa, visadì na lèj che a arconossìa në stipendi a tuti ij sitadin che a pijavo part a la vita polìtica coma magistrà o nomach coma mèmber ëd la ciambrea. Parèj tuti ij sitadin ëd l'Àtica a l'han podù presentesse coma candidà e partecipé a la vita polìtica. Sota na mira sossial Péricle a l'ha avù na polìtica a favor ëd tuti ij sitadin pì dësgrassià: orfanin, mutilà 'd guèra e nen valévoj.
Con la mistoforìa a son pa mancà le discussion da già che costa lèj a trasformava un privilegi përsonal dij sitadin pì rich ant un drit për tuti ij sitadin.

Dël 451 a.C. Péricle a l'ha fàit na lèj sël drit ëd sitadinansa. 

Vàire a son ëstàite j'euvre pùbliche che a son construisse a Atene mersì a la volontà 'd Péricle: l'angrandiment dël Pireo, l'edificassion dël Partenon, ij *Propilei*, l*'Ereteo*, ël templi për Atena Nike.

### Polìtica strangera
Dòp la pas ëd Calia (449 a.C.) che a l'ha sarà dël tut la guèra con la Persia, l'armada atenèisa dël 447 a.C.-446 a.C. a l'ha arestà l'arvira an Eubea e a Mègara.

Péricle a l'é stàit bon a fé na pas con la sità dë Sparta e a ancaminé sò amperialism passìfich che a l'ha portà a la fondassion ëd le colònie ëd Thurii e d'Anfìpoli.

Dòp l'arvira 'd Samo dël 440 a.C., lë scontent ëd j'alià a l'é fasse pì fòrt. Dël 432 a.C. Sparta a l'ha acetà l'arcesta 'd Corint e l'ha convocà la ciambrea federal ëd la Lija dël Pelopones, për pijé na posission comun-a contra Atene che a l'avìa combatù contra doe sità dla Lija: Corint e Mègara.

La ciambrea dla Lija a l'ha peui pijà la decision d'ancaminé na guèra contra Atene. Péricle, che a savìa la fòrsa militar soa e dij sò nemis, a l'ha decidù ëd fé artiré tuta la popolassion andrinta le muraje atenèise an lassand parèj l'Àtica al nemis antramentre che la flòta atenèisa a controlava 'l mar, a sicurava ël provisionament ëd proviste e a mnassava le còste dël Pelopones.

Dël 430 a.C. la situassion igénica a Atene a l'ha favorì lë spantiament d'un contagi che a l'ha massà 'd milen-e 'd përson-e e tra coste Péricle midem.

Pericle
Categorìa:Òm polìtich grech (prima dël 1900)
The Doors

**The Doors** a son stàit na formassion rock formasse dël 1965 a Venice Beach, Califòrnia (Stat Unì), e separasse dël 1973, doi agn aprèss la mòrt ëd Jim Morrison (3 luj 1971).

Ij component a j'ero Jim Morrison (cantant e përsonalità pi an vista), Ray Manzarek (tastadurista), Robby Krieger (a la ghitara) e John Densmore (a la baterìa).

A son considerà antrames le bande pi influente e disputà d’la mùsica rock, an avend unì con sucess dj'element blues, psichedélich e jazz. 

Un gran nùmer ëd soe canson, ‘me "Light My Fire", "The End", "Hello", "I Love You" e "Riders on the Storm", a son considerà dij clàssich assolù. 
Ij Doors a l’han vendù 32,5 milion ëd disch mach ant jë Stat Unì.

## Euvre
* 1966/67 - *The Doors* 
* 1967 - *Strange Days* 
* 1968 - *Waiting for the Sun* 
* 1969 - *The Soft Parade* 
* 1970 - *Morrison Hotel* 
* 1971 - *L.A. Woman* 
* 1971 - *Other Voices* 
* 1972 - *Full Circle* 
* 1978 - *An American Prayer*

Doors
Doors
Quadrà màgich

Ij **quadrà màgich** a son un gieugh matemàtich, col an sël qual a l'é scrivusse ëd pì.
Almanch an soa version clàssica d'órdin 3, a j'ero già conossù dai cinèis 2200 agn prima ëd Nosgnor.
Conforma a la legenda, un quadrà màgich, ciamà *loshu*, a l'é stàit vist da l'amperador Yu an sla gropa ëd na bissa copera divin-a an sla riva dël Fium giàun.

Ëdcò indian e àrabo as son amusasse con ij quadrà màgich.
An ossident, ij quadrà màgich a son massionà për la prima vira ant l'euvra ëd Teon dë Smirne, ant ël 130.
Dël sécol ch'a fa IX j'astròlogh àrabo a-j dovravo për j'oròscopo.

Ant ël 1300 le propietà dij quadrà màgich a son ëstàite tratà ant j'euvre ëd Moscòpul.
Luca Pacioli a l'ha parlane e Bernard Frenicle de Bessy a l'ha dedicaje un tratà.
Ëdco Euler a l'ha studiaje an na memòria arnomà.

## La definission
Un quadrà màgich d'órdin n a l'é un quadrà partagià an n^2 casele an mincadun-a dle quaj a l'é butà un nùmer natural conforma a le régole:
*tuti ij nùmer a son diferent;
*la soma dij nùmer ëd minca riga, ëd minca colòna e dle doe diagonaj a l'é sempe l'istessa.
Costa soma a l'é ciamà la *costanta màgica*.
Si ij nùmer dovrà a son 1,2, \ldots ,n^2, ij quadrà màgich a son dit *ordinari* (o *clàssich*).

## Propietà
Si tuti ij nùmer d'un quadrà màgich a son soma o multiplicà për un nùmer qualsëssìa, as oten ancor un quadrà màgich.

## Esempi
*Ël quadrà màgich ëd Benjamin Franklin.

Categorìa:Àlgebra
Categorìa:Gieugh e dësmore
Monfumo

**Monfumo** a l’é na comun-a ëd la provinsa ëd Trevis.
## Region aministrativa
Véneto.
## Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trevis
Jànos Bolyai

Matemàtich.
Nassù dël 1802, mòrt dël 1860.

Dël 1832 a l'ha publicà, an n'apendis al lìber ëd geometrìa ëd sò pare Farkas, na teorìa completa ëd geometrìa nen euclidea, an sl'istessa linia ëd cola ëd Lobačevskij ma ëd fasson indipendenta.

Bolyai, Janos
Deltaedr

Un **deltaedr** a l'é un poliedr dont le face a son dij triàngoj equilàter.

Ij deltaedr a peulo partagesse an doi class: cola dij deltaedr convess, ch'a na conten mach eut, e cola dij deltaedr concav-convess, ch'a na conten infinì.

Categorìa:Geometrìa
Revine Lago

**Revine Lago** a l’é na comun-a ëd la provinsa ëd Trevis, an Véneto.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trevis
Tarzo

**Tarzo** a l’é na comun-a ëd 4600 abitant ëd la provinsa ëd Trevis, an Véneto.
## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianangelo Bof (Lija Nòrd).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trevis
Coldplay

Ij **Coldplay** a son na formassion rock anglèisa, formasse a Londra, dël 1996.

Ij component a son: Jonny Buckland (ghitarista e armònica), Chris Martin (vos), Guy Berryman (cantant e bass elétrich) e Will Champion (baterìa).

## Àlbom ant jë studi
* 2000   - Parachutes  
* 2002 - A Rush Of Blood To The Head  
* 2005 - X&Y 
* 2008 - Viva la Vida or Death and All His Friends 
* 2011 - Mylo Xyloto
* 2014 - Ghost Stories
* 2015 - A Head Full of Dreams
* 2019 - Everyday Life
* 2021 - Music of the Spheres
* 2024 - Moon Music

Categorìa:Formassion musicaj dël Regn Unì
Categorìa:Formassion musicaj rock
Mycelis muralis

## Mycelis muralis
Pianta erbosa ch'a viv sempe, àuta da 30 cm a 1 m, con gamba drita, seulia e ramificà an ponta. Feuje vërde, dle vire con nuanse barosse. Fior giàune larghe fin a 10 mm, con sinch làver. A fioriss a luj-aost.

### Ambient
A chërs ant ij pòst ombros, ant ij bòsch fresch, da 200 a 1800 méter.

### Proprietà
A l'é pa dovrà an erboristerìa.

### Cusin-a
Le feuje giovo a peulo esse mangià an salada.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Mycelis muralis*** (L.) Dumort

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Mycelis
Lactuca serriola

## Lactuca serriola
La pianta a l'é caraterisà da la feuja, ch'as buta a 90° rispet a la pianta, për esponse nen al sol. La gamba a ven dura al moment ëd dla fioridura. Le fior a son giàun ciàir, motobin cite, as deurbo a l'alvé dël sol e as saro vers óndes ore, për paresse dal sol. A fioriss a luj-stèmber.

### Ambient
A chërs fin a 800 méter, ëdcò an sità.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà digestive, diurétiche, sedative.

### Cusin-a
As peul dovressne un pòch ansema a dj'àutre salade.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Lactuca serriola*** L.

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Lactuca
Humulus lupulus

## Humulus lupulus
Pianta ch'a viv sempe, con gambe erbose longhe vàire méter che a s'anvërtojo a tut lòn ch'a treuvo. La feuja a l'é palmà, e peilosa. Le piante a peulo esse masculin-e o feminin-e, e tute a pòrto fior. A fioriss an magg-aost.

### Ambient
A chërs ant ij pòst fresch, dzortut ant ij pra e ant ij rivass, fin a 1200 méter. A l'ha dabzògn ëd tachesse.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà digestive, sedative. A l'é dovrà për fé deurme.

### Cusin-a
Ij but tënner a la prima as peulo mangesse com jë sparz, ant ij risòt, le frità, le mnestre. Le fior a ij frut a son dovrà ant l'industria dla bira, përchè a-j dà ël gust americant.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Humulus lupulus*** L.

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Humulus
Linkin Park

Ij **Linkin Park** a son na formassion rock nàita dël 1996 à Agoura Hills, Califòrnia, (Stat Unì) ‘me Xero e ativa fin al dì d'ancheuj.

Ij component dij SuperXero a j'ero ël rapper MC Mike Shinoda, ël ghitarista Brad Delson e ël baterista Rob Bourdon.

Antrames 1997 e 1999 as gionto Dave Farrell, stranomà *Phoenix*, Joseph Hahn e Chester Bennington e la banda a pija ël nom ëd Hybrid Theory, aprèss, dël 2000, la banda a pija an fin ël nom ëd Linkin Park da Lincoln Park.

Dël 2024 ij component dla banda a son *Emily Armstrong* (vos), *Mike Shinoda* (voce, tastadura e ghitara), *Brad Delson* (ghitara), *Dave Farrell*, stranomà *Phoenix* (bass), *Colin Brittain* (batéria) e *Joe Hahn*  (campionador).
## Àlbom 'me Xero

* 1997 - *Xero Sampler Tape*

## Àlbom 'me Hybrid Theory
* 1999 - *Hybrid Theory EP*

## Àlbom 'me Linkin Park (Studi)
* 2000 - *Hybrid Theory*
* 2003 - *Meteora*
* 2007 - *Minutes to Midnight*
* 2010 - *A Thousand Suns*
* 2012 - *Living Things*
* 2014 - *The Hunting Party*
* 2017 - *One More Light*
* 2024 - *From Zero*

## EP
* 2002 - *In The End EP*
* 2002 - *Underground V2.0*
* 2003 - *Underground V3.0*
* 2004 - *Underground 4.0*
* 2005 - *Underground 5.0*
* 2006 - *Underground 6*
* 2007 - *Underground 7*
* 2008 - *Live from SoHo EP* (mach ansima iTunes)
* 2008 - *Songs from the Underground*
* 2008 - *MMM...COOKIES: Sweet Hamster Like Jewels from America!*
* 2009 - *Underground 9: Demos*
* 2010 - *A Decade Underground*
* 2010 - *Underground X: Demos*
* 2010 - *2011 North American Tour*
* 2010 - *A Thousand Suns: Puerta De Alcalá*
* 2011 - *iTunes Festival: London 2011* (mach ansima iTunes)
* 2011 - *Underground Eleven*

## Remix
* 2002 - *Reanimation*
* 2004 - *Collision Course* (con Jay-Z)

## Àlbom dal viv
* 2003 - *Live in Texas*
* 2008 - *Road to Revolution: Live at Milton Keynes*

Categorìa:Formassion musicaj djë Stat Unì d'América
Categorìa:Formassion musicaj rock
Categorìa:Formassion musicaj rap
Emilio Lavazza

**Emilio Lavazza** a l'erà nà dël 1932.
A l'é stàit andustrial dël cafè, ant l'asienda ëd famija fondà da sò pare-grand Luigi.
A l'é mòrt ai 16 ëd fërvé 2010.

Lavazza, Emilio
Siril ëd Tessalònica

Apòstol ëd jë slav.
**Siril ëd Tessalònica** a l'era nassù dl'827.

Con sò frel Metòdi, vers l'867 a l'é stàit mandà da Ignassi, patriarca ëd Costantinòpoli, e da l'amperatris Teodòra an tère slave.
Ij doi a l'han ideà l'alfabet ëslav e a l'han butà le base dla liturgìa slava, an voltand cola roman-a.

Siril a l'ha peui abità a Roma anté ch'as dis ch'a l'abia tramudà - sempe con sò frel Metòdi - dal Chersonèis j'arlichie ëd Clement.
A l'é mòrt a Roma ant l'869.

Categorìa:Sant catòlich
Prassede

**Jevpraksija**, pì conossùa an ossident con ël nòm ëd **Prassede**, a l'era nassùa dël 1071.
Fija dël prinsi Vsevolod, dël 1089 a l'ha marià l'amperador Enrich IV e a l'é stàita ancoronà amperatris.

Dòp dl'inissi dla guèra contra 'd Roma, Enrich a l'ha fala ampërzoné a Veron-a, për tëmma che chila a l'èissa dij contat con la noblëssa.
Tutun Prassede a l'é riussìa a anformé soa amìa Matilde ëd Canòssa, ch'a l'ha giutala a scapé e a l'ha fàit conòsse soa situassion al vësco ëd Roma, Urban II.
Apress, Prassede a l'ha podù rintré a Kijv.
A l'é mòrta dël 1109.

Categorìa:Sovran
Jurij Drohobyĉ

**Jurij** (dont ël ver nòm a l'era **Kotermak**), dit **Drohobyĉ** da soa sità ëd nàssita, Drohobyĉ, a l'era nassù anviron dël 1450 an na famija dla cita borzoasìa.
A l'ha arseivù soa anstrussion elementar a Drohobyĉ e a Lviv.
Peui a l'ha studià a Cracòvia.
A l'ha quindi seghità ij sò studi a Bològna, anté ch'a l'é andàit a pé an passand për Venessia e Pàdoa.
Vers ël 1474 a l'é intrà a l'Università ëd Bològna e ant l'ann universitari 1478-1479 a-i mostrava già astronomìa.
A l'é stàit resior ëd cola università ant j'agn 1481-1482 (l'anvestidura a l'era avnùita ant la basìlica ëd San Fransesch).
Apress a l'ha continuà jë studi an medzin-a e dël 1482 a l'ha arseivù ël tìtol ëd dotor an medzin-a.

Pì tard, al màssim dël 1488, a mostrava astronomìa e medzin-a a l'Università ëd Cracòvia.
Da la facoltà ëd medzin-a, ai 25 ëd maj 1488, Jurij a l'ha arseivù dël teren për fabrichesse na ca, ch'a l'ha peui lassà për testament a l'Università: dòp soa mòrt, ambelessì a l'han abitaje djë student ëd medzin-a.
Ant un papé daità dij 31 ëd luj 1492 a l'é sità tanme *médich real*.

A l'é mòrt ai 4 ëd fërvé 1494 a Cracòvia, andoa a l'é stàit sotrà.

## Euvre prinsipaj
* Юрій Дрогобич. 
***Iudicium pronosticon** (Roma, 1483)
A l'é un test ëd 19 pàgine (10 feuj nen numerà), organisà an des cite part, dedicà al vësco ëd Roma, Sist IV, ch'a trata ëd problema d'astrologìa e ëd nossion d'astronomìa, geografìa e medzin-a.

Drohobyĉ, Jurij
Antonio Possevino

**Antonio Possevino** a l'era nà dël 1533 e a l'é mòrt dël 1611.
Gesuita, a l'ha tra l'àutr fondà dël 1561 un colege a Avignon, dont a l'é stàit resior dal 1565 al 1570, e a l'ha rendù possìbil la creassion d'un colege a Vilnius, vnùit peui academia.
Dal 1581 a l'é stàit ambassador pontifiss a Mosca.

Possevino a l'é autor ëd na *Creassion ëstòrica* an sla Russia dël sécol ch'a fa XVI (dont la publicassion a l'é stàita soagnà da l'Università ëd Mosca ant ël 1983).
L'autor a analisa le chestion ëd l'union dle cese catòliche e ëd cole ortodòsse an Ucrain-a e Bielorussia.

Possevino, Antonio
Efialte

**Efialte** (... – 461 a.C.) a l'é stàit un polìtich atenèis che a l'ha guidà la fassion democràtica radical. Famos për soa arforma ëd l'Areopago che, dal 462 a.C., a l'é dventà lèj. L'arforma a l'ha crasà squasi tuti ij podèj ëd l'Areopago che a son passà a l'ekklesia (ciambrea dël pòpol), boulé, e ai tribunaj popolar. L'Areopago a l'ha 'dcò tnù nomach la possibilità 'd giudiché le përson-e colpèivoj ëd sacrilegi e ij sassin. Coste arforme a son ëstàite giudicà dzorbitante dai polìtich moderà da già che l'Areopago fin-a a col moment a l'era n'istitussion squasi sacra. Pròpi për lòn Efialte a l'é stàit sassinà pòchi mèis dòp l'arforma. Soa ardità politica a l'é stàita archeuita da Péricle.

Categorìa:Òm polìtich grech (prima dël 1900)