open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lenghe hokan

La famija dle **lenghe hokan** a l'é na gròssa famija ëd lenghe parlà an América, dzortut an Califòrnia e an Méssich.

Ant la classificassion ëd Joseph Greenberg, che a l'é stàita motobin criticà, le lenghe hokan a son ël branch dle *lenghe hokan* midem ëd la super-famija dle lenghe amerindie, parèj:

* branch ëd le *lenghe hokan* midem

Le lenghe hokan a son:

* lenghe esselen-yuman
** lenghe esselen
*** lenga esselen
** lenghe yuman
*** lenghe cochimi
**** lenga cochimi
*** lenghe delta-californian
**** lenga cocopa
**** lenga kumiai
*** lenghe kiliwa
**** lenga kiliwa
*** lenghe pai
**** lenga paipai
*** lenghe river yuman
**** lenga mohave
**** lenga maricopa
**** lenga quechan
*** lenghe upland yuman
**** lenga havasupai-walapai-yavapai
* lenghe hokan setentrionaj
** lenga chimariko
** lenghe karok-shasta
*** lenga karok
*** lenghe shasta-palaihnihan
**** lenghe palaihnihan
***** lenga achumawi
***** lenga atsugewi
**** lenghe shastan
***** lenga shasta
** lenghe pomo
*** lenghe russian river e orientaj
**** lenghe pomo orientaj
***** lenga pomo oriental
**** lenghe russian river
***** lenghe russian river nòrd orientaj
****** lenga pomo nòrd oriental
***** lenghe russian river setentrionaj
****** lenga pomo setentrional
***** lenghe russian river meridionaj
****** lenga kashaya
****** lenga pomo meridional
****** lenga pomo sentral
*** lenghe pomo sud orientaj
**** lenga pomo sud oriental
*** lenghe yana
*** lenga yana
* lenghe salinan-seri
** lenga seri
** lenga salinan
* lenghe tequistlatecan
** lenga chontal, highland oaxaca
** lenga chontal, lowland oaxaca
* lenghe washo
** lenga washo

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Hokan
Uras

**Uras** a l'é un comun dla Sardëgna ëd 3.022 abitant , an provincia d'Oristan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gerardo Casciu (dal 29/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Oristan
Giuseppe Veronese

Matemàtich.
**Giuseppe Veronese** a l'era nassù a Chioggia ai 7 ëd magg dël 1854 e a l'é mòrt a Pàdoa ai 17 ëd luj dël 1917.
Dël 1880 a l'ha otnù un pòst ëd përfessionament a l'Università 'd Lipsia e dël 1881 a l'ha sucedù a Giusto Bellavitis (ch'a l'era mòrt dël 1880) an sla cadrega ëd Geometrìa analìtica dl'Università ëd Pàdoa.

## Euvre prinsipaj

***Fondamenti di geometria** (Pàdoa, 1891)
Ël test a l'era adressà a le scòle ëd magisté ch'as prontavo për mostré matemàtica.
**Elementi di geometria* (con Paolo Gazzaniga, Pàdoa, 1897)

Veronese, Giuseppe
Veronese, Giuseppe
Lenga borôro

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga borôro** o **Borôro** a fa part ëd le lenghe macro-ge e a l'é parlà dzortut an Brasil.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Borôro** a peul esse:

* lenghe macro-ge
** lenghe bororo
*** lenghe bororo ver
**** **lenga borôro**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **bor**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bor

Categorìa:Lenghe bororo ver
Categorìa:Lenghe dël Brasil
Lenga gavião, pará

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga gavião, pará** o **Gavião, Pará** a fa part ëd le lenghe macro-ge e a l'é parlà dzortut an Brasil.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Gavião, Pará** a peul esse:

* lenghe macro-ge
** lenghe ge-kaingang
*** lenghe ge
**** lenghe ge nòrd-ossidentaj
***** lenghe timbira
****** **lenga gavião, pará**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **gvp**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gvp

Categorìa:Lenghe dël Brasil
Categorìa:Lenghe timbira
Krak dij Sivalié

Ël **Krak dij Sivalié** (**قلعة الحصن**, *Ḥisn al-Akrād* an àrabo, visadì *Fortëssa dij Curd*, ancheuj *Qalʿat al-Ḥiṣn*, Sitadela dla  fortëssa) a l’é na fortëssa militar sirian-a situà davzin a Homs e a peul esse considerà ël castel medieval për ecelensa dl’época dle Crosiade.
A l’é stàit la costrussion militar la pì amportanta e avosà dl’órdin militar dij Sivalié dl’Ospidal ëd San Gioann ëd Gerusalem, pì conossù coma Órdin Ospidalié prima dë dventé Órdin dij Sivalié ëd Ròd e peui Órdin dij Sivalié ‘d Malta – ancheuj S.M.O.M (Sovran Militar Órdin ëd Malta).
Ël Krak a rapresenta miraco un-a dle testimonianse dël passà medieval pì anciarmante che la coltura cristian-a  ocidental a l’abia podù lassé an tut l’Ëvzin Orient islàmich.
Ël Krak (ch’a deriva d’la paròla aramàica *karkha*, ch’a veul dì sità) as treuva apropré a metà stra antra Alep e Damasch, squasi a 60 km a SO dë Hama.
Soa posission a l’era antlora stratégica përchè a controlaba ‘l “Pass dë Homs”, valadì lë sboch setentrional ëd la pianura motobin estèisa e drùa dla *Buqay'a* (ancheuj Beqāʿ), antra ‘l mont Lìban e l’Antilìban, ch’a ‘ndasìa a finì pròpi dnans a l’ùnich passagi possìbil (ël Pass dë Homs), ch’a mnava vers la còsta dël mediterani e a permëttìa ‘d rivé a la sità ‘d Tortosa (ancheuj Tartus), an costituend parèj la dësfèisa la pì avansà dla Contea ‘d Trìpoli.
Ancheuj an efèt as fa pì nen cas a la strategicità ‘d cèrt passagi, ma al temp che coste vìe a j’ero obligà, controlé ‘l pass dë Homs a vorìa dì controlé gran part ëd la còsta libanèisa antra Antiòchia e Beirut e gran part dël teritòri dla Siria.
An sla colin-a anté ch’a l’é stàit costruì ël Krak dij Sivalié, a j’era an prinsipi na pcita fortëssa ciamà “Castel an sla còsta” o “Castel Curd”. A l’é stàita ocupà vers ël 1031 da l’emir dë Homs ch’a l’ha lassaje un pressidi ëd soldà curd për protege ij teritòri intern ëd la Siria d’la mnassa dj’invasor ch’a sarìo podù rivé dal mar.

Thomas Edward Lawrence, pì conossù coma Lawrence d'Arabia, quand ch'a l'ha dëscovrilo dël 1909 a l'ha definilo "ël pì bel castel dël mond, sicurament ël pì pitoresch ch'i l'abia vist, na vera maravija".
Dël 2006 ël Krak dij Sivalié a l'é stàit inserì, ansem a la Sitadela 'd Saladin (conossùa ‘dcò coma *Qal’at Salah al-Din*) ant la lista dël patrimòni mondial ëd l'umanità dl'UNESCO.

Categorìa:Architetura
Lenga chol, tila

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga chol, tila** o **Chol, Tila** a fa part ëd le lenghe maya e a l'é parlà dzortut an Méssich.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Chol, Tila** a peul esse:

* lenghe maya
** lenghe cholan-tzeltalan
*** lenghe cholan
**** lenghe chol-chontal
***** **lenga chol, tila**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **cti**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cti

Categorìa:Lenghe chol-chontal
Carlottina Rocco

Poetëssa an lenga piemontèisa.
**Carlottina Rocco** a l'era nassùa a Turin ai 28 ëd fërvé dël 1909.
A l'era novoda dël pitor e poeta Piero Sansalvadore e as dis ch'a l'avìa amprendù da chiel a scrive dij vers an piemontèis.

Dël 1930 a l'ha colaborà a l'antologìa *A Mistral*, surtìa a l'ocasion dël sentenari mistralian, e dal 1931 a l'ha ancaminà la colaborassion a j'Armanach piemontèis.

A l'é mòrta ai 15 d'otóber dël 1992.

## Euvre prinsipaj
**An sla broa dël senté* (1933)
**Seugn sensa pianà* (1974)

Rocco, Carlottina
Rocco, Carlottina
Lenga huastec, Veracruz

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga huastec, Veracruz** o **Huastec, Veracruz** a fa part ëd le lenghe maya e a l'é parlà dzortut an Méssich.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Huastec, Veracruz** a peul esse:

* lenghe maya
** lenghe huastecan
*** **lenga huastec, Veracruz**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **hus**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=hus

Categorìa:Lenghe huastecan
Categorìa:Lenghe dël Méssich
Lenga chuj, San Sebastián Coatán

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga chuj, San Sebastián Coatán** o **Chuj, San Sebastián Coatán** a fa part ëd le lenghe maya e a l'é parlà dzortut an Guatemala.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Chuj, San Sebastián Coatán** a peul esse:

* lenghe maya
** lenghe kanjobalan-chujean
*** lenghe chujean
**** **lenga chuj, San Sebastián Coatán**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **cac**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cac

Lenga chuj, san Sebastián Coatán
Lenga chuj, san Sebastián Coatán
Lenga poqomam oriental

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga poqomam oriental** o **Poqomam oriental** a fa part ëd le lenghe maya e a l'é parlà dzortut an Guatemala.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Poqomam oriental** a peul esse:

* lenghe maya
** lenghe quichean-mamean
*** lenghe quichean magior
**** lenghe pocom
***** **lenga poqomam oriental**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **poa**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=poa

Categorìa:Lenghe dël Guatemala
Categorìa:Lenghe pocom
Sumo

Ël **sumo** a l'é në spòrt e n'art marsial ëd Giapon, bele che al di d'ancheuj, chèich *sumotori* (ij lotador ëd sumo) a son dle Hawaii). A l'é na veja art, e a conten vàire element dla religion Shinto.

## Storia dël sumo

Coma la pì part dle forme ëd lòta lìbera ant ël mond, le rèis dël sumo a fongo ant la preistòria. Ël sumo a l'é mensionà ant ij pì àntich test giaponèis, dël sécol ch'a fa VIII dGC. Coste àntiche forme a son pa ël sumo 'me ch'a l'é al di d'ancheuj, dagià che a l'avìa pa vàire régole e as parlava ëd sumo ëdcò për dle lòte a la mòrt.
Chèiche legende a conto che un brav sumotori a l'era bon a porté pì che na tonelà d'armadura an bataja.

Con sò usage coma preuva ëd fòrsa an combatiment, ël sumo a l'é vnùit ëdcò assossià ai rituaj Shinto, e ëdcò al di d'ancheuj chèich miyai (templi Shinto) a fan un tipo ëd dansa ritual andoa n'òm an manera sirimonial a lòta sensa arme con un kami (në spìrit o divinità). 

Ant la stòria scrita giaponèisa, la popolarità dël sumo a l'ha cambià second ij caprissi dj'imperator e sò bzògn ëd na manera për alenesse an perìod ëd guèra sivila. La forma ëd combatiment a l'ha cambià an manera gradual a un-a anté che ël but për la vitòria a l'era col ëd campé për tèra l'oponent. Ël concet ëd possé sò oponent fòra da n'aren-a delimità a l'é stàit creà motobin apress.

As chërd che ël *ring*, definì da la zòna lassà al sumotori da jë spetator, a l'era stàit creà ant ël sècol ch'a fa XVII ant un torneo ch'a l'era organisà dal prinsipal general giaponèis ëd coj temp, Oda Nobunaga. Antlora, ël lotador a portava dle vestimente còtie, nen ël rèid *mawashi* dël di d'ancheuj. La pì part dël dësvlup dël sumo modern a l'era rivaje ant la prima parta dël perìod Edo. 

A l'é natural che ël sumo ëd sòlit a l'é praticà antra mas-cc; ma, al di d'ancheuj, a-i é n'assossiassion separà për le fomne. 

## Vagné na partìa ëd sumo

Coma vagné an sumo a l'é assè sempi: 

# Ël prim sumotori ch'a toca la tèra con qualsëssìa part ëd sò còrp (gavà che sò pé) a perd. 
# Ël prim sumotori ch'a toca la tèra fòra dël ring a perd. 
# Un sumotori ch'a deuvra na técnica ilegal (o kinjite) a perd.
# Un sumotori dont ël mawasi as dëstaca a perd.
# Un sumotori a peul esse diciairà *shini-tai* (cadàver), na situassion anté ch'a perd, cand ch'a l'é ant na situassion anté ch'a peul pa pì loté. Costa régola a l'é dovrà da ràir. 

Le partìe ëd sòlit a duro mach ëd second, dagià che un sumotori a l'é campà fòra an pressa dal ring o campà an tèra; ma an dle ràire situassion a peul duré dj'ore. Minca partìa a l'é precedùa da 'n sirimonial elaborà. Ij sumotori a son arnomà për soa granda massa, ch'a l'é an efet un dij fator amporant ant ël sumo.

Categorìa:Art marsiaj
Ettore Fico

Pitor.
**Ettore Fico** a l'era nà a Piat ai 21 dë stèmber dël 1917 e a l'é mòrt a Turin (andoa a l'era trasferisse dël 1933) ai 28 dë dzèmber dël 2004.

Fico, Ettore
Equassion ëd Riccati

L**'equassion ëd Riccati** a l'é n'equassion diferensial ëd la forma
:y'(x)= \alpha (x)[y(x)]^2+ \beta (x)y(x)+\gamma (x).
Cost'equassion a l'é stàita publicà da Riccati dël 1724 ansima a Acta Eruditorum.

L'equassion ëd Riccati a l'ha 'n ròl amportant an vàire branche dla matemàtica, dla siensa e dl'angegnerìa, tanme ël contròl otimal, j'equassion antëgraj e la teorìa dij gieugh.

Equassion ed Riccati
Jacobo Francesco Riccati

Matemàtich.
Ël cont **Jacobo Francesco Riccati** a l'é nà dël 1676 e a l'é mòrt dël 1754.

## A pòrto sò nòm
* Equassion ëd Riccati.

Riccati, Jacobo Francesco
Riccati, Jacobo Francesco
FC Eindhoven

Ël **FC Eindhoven** (valadì 'l Fótbal Club Eindhoven) a l'é stàit fondà al 16 ëd novèmber dël 1909. Dël 1954, ël FC Eindhoven a l'é stàit l'ùltim campion olandèis anans ëd la trasformassion dël campionà olandèis ant na lija professional.
A l'é restà an prima division fin-a al 1969, dòp a l'é stàit degradà anans an sgonda e peui an tersa division: a l'é tornà an Eerste Divisie (visadì ant la serie B olandèisa) dël 1971 e an Eredivisie (valadì ant la Serie A olandèisa) dël 1975. Dël 1977 a l'é cascà torna an Eerste Divisie e da antlora a l'ha mai pì bogià.

Ël pì gran rival dël FC Eindhoven a son ij *cusin* dël PSV Eindhoven, e con costi-sì a gieugo na partìa ciamà *derby dla sità dla lus*). Sota na mira stòrica e coma a càpita an d'àutre sità coma Glasgow, l'antagonism tra le doe squadre d'Eindhoven a fonga soe rèis ant na rivalità religiosa: da na banda a-i son ij catòlich, tifos dël FC Eindhoven antramentre che da l'àutra banda a-i son ij protestant tifos dël PSV e soens travajeur ëd l'imprèisa Philips.

Dël 2004, ël FC Eindhoven e 'l PSV Eindhoven a l'han sërcà d'ancaminé na colaborassion për fè n'ùnica squadra 'd giovo ma costa colaborassion a l'é furnija già dël 2005. 
 
Ij color dla squadra a son: maja a liste bianche e bleuve, braje nèire, caussòt bleu.

## Anliure

sit ëd la squadra

Categorìa:Fótbal ant jë Pais Bass
Gianluca Comotto

**Gianluca Comotto** (Ivrèja, 16 otóber dël 1978) a l'é 'n fotbaleur piemontèis che a gieuga coma difensor.

## Cariera
Chërsù ant la squadra dij giovo dl'Ivrèja, a gieuga soa prima partìa ant la prima squadra groson dël 1994-95 an Serie D, ann anté che a fa 22 partìe an marcand na grija; l'ann dòp a l'é a Biela andoa a gieuga 30 partìe e a vagna lë scudèt ëd j'amateur ant la final contra l'Astrea Roma. L'ann dòp a riva al Turin anté che a fa 4 aparission dël 1997-98 con na grija antramentre che dël 1998-99 soe partìe a son 8.
Dël 1999-2000 a gieuga ant ël Vicensa e a compagna la squadra a la promossion an Serie A; al prim d'otóber dël 2000 a gieuga soa prima partìa an Serie A (Milan-Vicensa 2-0) e col ann a marca 3 grije an 25 partìe.

Tornà al Turin pen-a ruvà an Serie A (2001-02), a gieuga 27 vire e a marca 2 grije antramentre che l'ann dòp la squadra a ven degradà an Serie B dòp ël pès campionà 'd soa stòria.

Dël 2003-04 a gieuga ant la Fiorentina e peui ant la Reggina ma dòp na stagion a torna sùbit al Tòr andoa a peul selebré la promossion an Serie A.

Për ij problema econòmich ëd la società granata a l'é vendù a la Roma e amprëstà a l'Ascoli an Serie A (31 partìe e 2 grije). Na stagion dòp la Roma a lo vend torna al Turin.

Al 3 dë dzémber dël 2006, di dël sentenari dël Turin, ant la partìa contra l'Émpoli, a fa cadò dla vitòria ai granata an marcand na fiamenga grija con un tir fàit da fòra dl'àrea.
Dël 2007-08 a dventa capitani ma as fa mal a 'n ginoj e a gieuga nomach 23 partìe e a marca na grija.

Al 5 ëd luj a l'é vendù a la Fiorentina për 4,5 milion d'euro. Soa prima partìa a l'é al 21 dë stèmber dël 2008: Fiorentina-Bològna (1-0).

Comotto, Gianluca
Andrea Sottil

**Andrea Sottil** a l'é 'n fotbaleur piemontèis nassù a La Venerìa ai 4 ëd gené dël 1974.
A l'ha 'l ròl ëd difensor.

Chërsù ant la squadra dij giovo dël Turin, Sottil a l'ha giugà soa prima partìa an prima squadra al 6 dë dzèmber dël 1992 (Turin-Foggia 1-1). A resta ant la squadra granata fin-a al 1994 quand a passa ant la Fiorentina për resteje doi ani. Dël 1996 a passa a l'Atalanta andoa a resta fin-a al 1999 e peui a va a l'Udinese anté ch'a resta për quatr ani an fasend ëdcò soa prima esperiensa europenga (an Copa UEFA). Ant le stagion che a son staje dòp a l'ha cangià tre squadre (Reggina, Génoa e Catania) antramentre che dël 2008 a l'é tramudasse al Rimini an Serie B.

Sottil, Andrea
Amilcare Ferretti

**Amilcare Ferretti**, ciamà **Mirko**, (Lissandria, 25 giugn dël 1935) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis ch'a giugava coma median.

A l'ha giugà ant ël Catania (1959-61), ant la Fiorentina (1961-62), ant ël Turin (1962-66) e ant ël Lissandria (1966-67).
Dël 1981-82 a l'ha fàit da sgond antreneur a Gigi Radice al Bològna; a l'ha antrenà la Primavera dël Turin, ij giovo dla Valensan-a e pì tard la prima squadra dël Lissandria, anté ch' a l'ha peui guidà 'l setor dij giovo.

Ferretti, Amilcare
San Xoán do Monte, Vigo

**San Xoán** ëd **San Xoán do Monte** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Vigo. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Vigo
Giuseppe Scienza

**Giuseppe Scienza** (Ël Dòm, 14 otóber 1966) a l'é stàit un fotbaleur e ancheuj a l'é n'antreneur piemontèis.

An soa cariera (dal 1983 al 2002) a l'ha giugà con vàire maje ma le esperiense pì amportante a son ëstàite cole con ël Turin, con la Reggiana e con ël Catania.

Coma antreneur a l'ha guidà la Pro Patria (2002-2005), ël Noara (2005-2007), la "Primavera" dël Turin (dal 2007-2008).

Scienza, Giuseppe
Lenga halkomelem

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga halkomelem** o **Halkomelem** a fa part ëd le lenghe salishan e a l'é parlà dzortut an Canadà.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Halkomelem** a peul esse:

* lenghe salishan
** lenghe salish sentraj
*** lenghe halkomelem
**** **lenga halkomelem**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **hur**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=hur

Categorìa:Lenghe halkomelem
Categorìa:Lenghe dël Canadà
Lenga lushootseed

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga lushootseed** o **Lushootseed** a fa part ëd le lenghe salishan e a l'é parlà dzortut ant jë Stat Unì.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Lushootseed** a peul esse:

* lenghe salishan
** lenghe salish sentraj
*** lenghe twana
**** **lenga lushootseed**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **lut**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lut

Categorìa:Lenghe twana
Camillo Colli Lanzi

## Biografìa
**Camillo Colli Lanzi** a l'era nassù a Tìvoli dël 1898, da mare cremonèisa, e, an gavand cheich cite gire a Roma, a l'ha vivù squase tuta la vita a Cremon-a, an dova a l'é mòrd dël 1969.

## Euvre
Le euvre stampà dël Colli Lanzi a son:
* *Maldicenze* (1964);
* *Satire ... e no* (1964);
* *Epigrammi ed aforismi* (1967);
* *Uomini, donne, bestie, burattini. Poesie in puro dialetto cremonese con prefazione di Mario Muner* (dòp la mòrt1967).
La lenga dël Colli Lanzi a l'é definìa *cremonèis ilustre*.

### Delusioòn
La poesìa "Delusioòn" a l'é na dimostrassion ël dla padronansa dla lenga da part dël Colli Lanzi. L'inissi:

### La Patria
Ant ël sonet "La Patria" ëd tut as parla, fòra via che ëd l'argoment dël tìtol. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Colli Lanzi, Camillo
Mara Soldi Maretti

## Biografìa
**Mara Soldi Maretti** a l'era nassùa a Casalbuttano, an provinsa ëd Cremon-a, dël 1931 e, d'apress dël Liceo Clàssich e dël Diplòma Magistral, a l'avìa fàit la magistra a sò pais, Casalbuttano. A l'era sposasse giovo, a pòch pì che vint ani, e a l'avìa avù sinch fij. Con tùit ij sò ampegn, a l'ha ëdcò travajà an camp sossial, fasend la magistra ant le përzon. A l'é mòrta dël 1988.

## Euvre
Le euvre stampà ëd la Soldi Maretti a son:
* *Ma pudaròo màai dìite*;
* *Prosit * (Cremon-a, 1964).
La lenga dla Soldi Maretti a arciama temp lonatan.

### I néegher cavéi de la nòt
La poesìa "I néegher cavéi de la nòt" a descriv i misteri ëd na neuit padan-a. L'inissi:

### Paròli tà 'me sasàadi
Ant ël sonet "Paròli tà 'me sasàadi" ëd tut as parla, fòra via che ëd l'argoment dël tìtol. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Soldi Maretti, Mara
Francesco Sandri

## Biografìa
**Francesco Sandri** a l'era nassùa a Vescovato, an provinsa ëd Cremon-a, dël 1877 e l'é mòrt dël 1956. A l'avìa n'istrussion media e soens a l'avìa avù ëd problema finansiari.  

## Euvre
La soa euvra prinsipal, *Riis e fazooi*, a l'é stàita publicà ant ël 1924. Ant l'ùltima ripublicassion (1993), as divid an quatr part:
* *Fiori d'arancio*;
* *Vescuaat* ;
* *Canti della Patria* ;
* *Follie e realtà*, .
che a corispondo a àutre tante manere d'ispirassion dël poeta.

### Scioperomania
La poesìa "Scioperomania" a aparten a j'agn vint, quand che ël poeta a l'era motobin crìtich con ël Sossialism. L'inissi:

### Polenta e ousei
La poesìa "Polenta e ousei" a l'é na celebrassion ëd la polenta, ël mangé padan për ecelensa. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Sandri, Francesco
Giuseppe Meazza

## Biografìa
**Giuseppe Meazza** (1911-1968), poeta ëd Crema, a l'era magìster elementar e a l'ha ancaminà a scrive an tarda età.

## Euvre
Soa euvra a l'é stàita publicà da la Biblioteca Comunal ëd Crema:
* *Aria da paìs*.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment
Federico Pesadori

## Biografìa
**Federico Pesadori** a l'era nassù a Crema ël 3 novèmber 1849, a l'avìa fàit ël Liceo a Lòd e l'Università a Padoa, an dova a l'era laureasse an Dirit dël 1872. A l'avìa sposà la fija dël nodar an dova a l'avìa fàit praticantà e peui fàit ël nodar. A l'é mòrt a Bolsan (an dova a l'era andàit a trové na fija), l'8 avril 1923.

## Euvre
La soa euvra a l'era stàita publicà d'apress la mòrt, dël 1930 e 1954, e a l'é stàita arpublicà dël 1974.

### I'amìs
La poesìa "I'amìs" a l'é në sfògh për n'amississia tradìa. L'inissi:

### La barba
La poesìa "La barba" a badina la costuma ëd fesse chërse la barba për desse pì d'amportansa. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Federico, Pesadori
Ezio Rossi

**Ezio Rossi** (Turin, 31 luj dël 1962) a l'é n'antreneur ëd fótbal e a l'é stàit un fotbaleur piemontèis.

## Cariera da fotbaleur

A l'ha giugà coma difensor ant ël Turin, Lecce, Verona, Treviso, Mantova e Legnago Salus.

## Cariera da antreneur

A ancamin-a coma antreneur-giugador ant ël Legnano. Dël 2000 a guida la Triestin-a da la Serie C2 a la Serie B con doe promossion an doe stagion, an ruvand squasi an Serie A dël 2003 (soa squadra a finiss quinta ant la classificassion).

Dël 2004 a va al Turin anté che a resta fin-a a la giornà ch'a fa quaranta con la squadra an tersa posission an Serie B.

N'ann dòp a antren-a ël Treviso, pen-a ruvà an Serie A. Dòp 11 partìe e mach 6 pont ant la classificassion a ven cangià con Alberto Cavasin.

Al 6 ëd novèmber dël 2006 a ven ciamà ancora a antrené 'l Treviso an Serie B al pòst ëd Diego Bertoluzzi.

Al 20 ëd giugn a dventa antreneur dël Pàdoa an Serie C1 ma a l'é torna mandà via al 18 mars dël 2008 dòp 27 partìe.

Rossi, Ezio
Cesare Butti

**Cesare Butti** (Ghifa, 5 magg dël 1951) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis con ël ròl ëd sénter-campista ant j'ani '70 e '80.

## Cariera

Butti a l'ha ancaminà a giughé con la squadra dij giovo dël Verbania an Serie C2 për passé peui al Bari an Serie B anté che a l'ha fàit 33 partìe e na grija. 
N'ann dòp (1973-74) a l'é a Càliari andoa a l'é titolar da sùbit e andoa a resta për tre ani. Tra 'l 1976 e'l 1978 a gieuga ant ël Turin coma prima arserva 'd Claudio Sala e Eraldo Pecci ma Gigi Radice che a l'avìa antrenalo a Càliari a l'ha dovralo 'dcò an dësfèisa e an atach. Dòp sti doi ani an granata Butti a l'é vendù al Perugia andoa a smija ancora pì fòrt mersì a la colaborassion an mes al camp con Salvatore Bagni e Paolo Dal Fiume; cost sénter-camp a farà cadò al Perugia dlë sgond pòst (sensa perde gnanca na partìa) ant la Serie A dël 1978-79 darera al Milan che a l'avìa vagnà sò scudèt ch'a fasìa des.

Dòp quatr ani al Perugia a l'é andàit torna al Verbania an Promossion anté che a l'ha furnì soa cariera. An tut Butti a l'ha giugà 163 vire an Serie A an marcand 3 grije.

Butti, Cesare
Barzana

**Barzana** (*Barsàna* an dialèt bërgamasch) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.951 abitant , ant la provinsa ëd Bérghem. As treuva a 13 chilòmeter da Bérghem, a n'autëssa 'd 300 méter.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Teodoro Merati (dal 14/06/2004, scond mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 26/05/2014; dagià sìndich dal 1990 al 1999).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bérghem
Lenga kaxararí

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga kaxararí** o **Kaxararí** a fa part ëd le lenghe panoan e a l'é parlà dzortut an Brasil.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Kaxararí** a peul esse:

* lenghe panoan
** lenghe panoan orientaj
*** **lenga kaxararí**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ktx**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ktx

Categorìa:Lenghe panoan orientaj
Lenga atsahuaca

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga atsahuaca** o **Atsahuaca** a fa part ëd le lenghe panoan e a l'é parlà dzortut an Perù.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Atsahuaca** a peul esse:

* lenghe panoan
** lenghe panoan nòrd sentral
*** **lenga atsahuaca**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **atc**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=atc

Categorìa:Lenghe panoan nòrd sentral
Categorìa:Lenghe dël Perù
Fausta Donati de Conti

## Biografìa
**Fausta Donati de Conti**, poetëssa ëd Crema, magistra elementar, a l'ha vivù tra la sità e ël cassinal *Le Cazèle*, a San Michel ëd Crema. A l'era parenta con Federico Pesadori.

## Euvre
Ant ël 1995 a l'ha publicà soa ùnica euvra:
* *Estàt a le Cazèle*.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Donati de Conti, Fausta
Piero Freri

## Biografìa
**Piero Freri**, poeta ëd Crema, as firmava ***Piero Erba***. A l'é mòrt dël 2003.

## Euvre
Tra soe euvre i arcordoma:
* *La stòria da Crèma* (1970);
* *Quatre vèrs an dialèt*.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Freri, Piero
Corropoli

**Corropoli** a l'é un comun dl'Abruss ëd 4.418 abitant , an provincia ëd Téramo.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Umberto D'Annuntiis (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Téramo
Eusebio Castigliano

**Eusebio Castigliano** (Vërsèj, 9 fërvé dël 1921 - Superga, 4 magg dël 1949) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis che a l'ha giugà con ël ròl ëd median.

## Cariera

A l'ha ancaminà soa cariera an giugand ant la Prò Vërsèj dal 1939 al 1941, peui con j'ani a l'é passà dël 1941 a lë Spessia e dël 1944 a la Bielèisa andoa a l'é restà fin-a al 1946, ann anté che a l'é passa al Turin.

Ëdcò an giugand da median a l'é stàit ël mèj marcador dla Serie A ant la stagion 1945-46 con 13 grije an 14 partìe.

A l'é mòrt ansema ai sò cambrada ant la tragedia 'd Superga, passà ai 4 ëd magg dël 1949.

A Vërsèj për arcordé Castigliano a l'han fondà na società 'd fótbal che a l'ha sò nòm: ël GS Eusebio Castigliano. Ancheuj sta squadra-sì a gieuga an Sgonda Categorìa.

## Palmarès
  
**Campionà italian**: 4
*Turin: 1945/46, 1946/47, 1947/48, 1948/49 

Castigliano, Eusebio
Angelo Martino Colombo

**Angelo Martino Colombo** (nassù a Gatinera ai 13 ëd magg dël 1935) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis che a l'ha giugà da portié ant j'ani '60 e '70.

## Cariera

A l'ha ancaminà soa atività ant la Prò Vërsèj andoa a l'ha giugà 3 campionà tra Serie D e Serie C dal 1957 al 1959. Dòp n'ani al Messin-a a l'é andàit al Cagliari andoa a l'ha vivù soa esperiensa pì amportanta an passand da la Serie C fin-a a la Serie A. Catà da la Juventus dël 1965-66 a l'ha fàit l'arserva a Roberto Anzolin e an tre ani con la maja bianca e nèira a l'ha vagnà në scudèt (1966-67).

Vendù al Veron-a ant ël novèmber dël 1968 a l'ha tornà giugà con pì regolarità.

A la fin ëd la stason 1972-73, a 38 ani, a l'ha chità la Serie A për andé a giughé doi ani ant l'Omegna.

## Palmarès
1 scudèt con la maja dla Juventus ant ël Campionà 1966-1967

Colombo, Angelo Martino
Categorìa:Fotbaleur dla Prò Vërsèj (fótbal)
Gaetano Fichera

Matemàtich.
**Gaetano Fichera** a l'era nà a Acireale a j'8 ëd fërvé dël 1922 e a l'é nòrt a Roma al 1m ëd giugn dël 1996.
A l'é laureasse an matemàtica dël 1941 e dël 1949 a l'é vnù professor ordinari a l'Università 'd Triest.
Dal 1956 a l'é stàit professor ordinari a l'Università La Sapiensa ëd Roma, andoa a l'é vnù dal 1m ëd novèmber 1992 a soa mòrt professor fòra ròl.

### Soa produssion
Fichera a l'ha scrivù 256 artìcoj e 18 lìber.
Ij sò travaj a rësguardo vàire setor: la teorìa matemàtica dl'elasticità, j'equassion diferensiaj ordinarie e parsiaj, ël càlcol dle variassion, l'anàlisi fonsional e la teorìa dij valor pròpi, la teorìa dl'aprossimassion, la teorìa dël potensial, la teorìa dla mzura e l'antëgrassion, l'anàlisi complessa, le forme diferensiaj esterior, l'anàlisi numérica e la stòria dla matemàtica.

Un dij sò arzultà pì amportant a l'é stàita la fondassion dla teorìa dj'invariant ortogonaj.

### Sossietà sientìfiche e premi
Fichera a l'era mèmber ëd 14 academie, dont l'Academia Nassional dij Linceo, l'Academia Nassional dle Siense dita dij XL, l'Academia dle Siense ëd Turin, la Sossietà Real d'Edimborgh, l'Academia Leopoldin-a, l'Academia Europenga, l'Academia Russa dle Siense.

A l'ha arseivù ëd tìtoj onorari an Angegnerìa sivila da l'Università ëd Palerm (1977) e da l'Università aristotelian-a ëd Tessalònica (1991) e an siense da l'Università ëd Glasgow (1987).
A l'ha vagnà vàire premi dl'Academia nassional dij Linceo, da l'Università ëd Tbilisi, da l'Università pr'jë Strangé ëd Perugia.

## A pòrto sò nòm
* Métod ëd Fichera

Fichera, Gaetano
Albino

**Albino** (*Albì* an dialèt bërgamasch) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 17.953 abitant , ant la provinsa ëd Bérghem. As treuva a 13 chilòmeter da Bérghem, a n'autëssa 'd 342 méter.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fabio Terzi (dal 10/06/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bérghem
Giuseppe Cavanna

**Giuseppe Cavanna** (Vërsèj, 18 dë stémber 1905 - 1976) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis ativ ant j'ani '20 e 30 ant ël ròl ëd portié. A l'é 'dcò stàit campion mondial ant ël 1934 con la selession italian-a.

## Cariera

Barba 'd Silvio Piola, a l'é chërsù ant la squadra dij giovo dla Prò Vërsèj e pròpi con ij lion bianch a l'ha giugà soa prima partìa an Serie A dël 1925.

Dël 1929 a l'é passà al Nàpoli andoa a l'é restà fin-a al 1936 (151 partìe giugà an tut). Dal 1936 al 1937 a l'ha giugà na stagion al Benevent (Serie C) anans ëd torné ancora a Vërsèj për fé doi campionà e saré bele-lì soa cariera.
 

## Palmarès

**Selessio nassional italian-a**:
*Campionà del mond: 1 (Italia, 1934)

Cavanna, Giuseppe
Cavanna, Giuseppe
Categorìa:Fotbaleur dla Prò Vërsèj (fótbal)
Gianpiero Combi

**Gianpiero Combi** (Turin, 20 novèmber dël 1902 - Imperia, 12 agost dël 1956) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis ant ël ròl ëd portié. Ansema ai sò cambrada ant la Juventus Umberto Caligaris e Virginio Rosetta a l'ha fàit un-a dle dësfèise pì fòrte dla Juve 'd tuti ij temp. A l'é arcordà coma 'l portié pì fòrt ëd soa época ansema a Ricardo Zamora e František Plánička.

## Cariera

Chërsù ant la primavera dla Juventus, a l'ha giugà soa prima partìa an Serie A ai 5 ëd fërvé dël 1922 (Milan-Juventus furnìa con la vitòria milanista për 2 a 0). Combi a l'ha vestì për tuta la cariera la maja bianca e nèira, an giugand 351 partìe e an vagnand sìnch ëscudèt (1926, 1931, 1932, 1933, 1934).

## Palmarès
### Sossietà
**Campionà italian**: 5
*Juventus: 1925/26, 1930/31, 1931/32, 1932/33, 1933/34 
### Selession nassional italian-a
**Campionà dël mond**: 1 (Italia, 1934)

Combi, Gianpiero
Lenga matsés

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga matsés** o **Matsés** a fa part ëd le lenghe panoan e a l'é parlà dzortut an Perù.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Matsés** a peul esse:

* lenghe panoan
** lenghe setentrionaj
*** **lenga matsés**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **mcf**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mcf

Categorìa:Lenghe panoan setentrionaj
Categorìa:Lenghe dël Perù
Lenga amahuaca

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga amahuaca** o **Amahuaca** a fa part ëd le lenghe panoan e a l'é parlà dzortut an Perù.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica ëd l**'Amahuaca** a peul esse:

* lenghe panoan
** lenghe sud sentraj
*** lenghe amahuaca
**** **lenga amahuaca**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **amc**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=amc

Categorìa:Lenghe amahuaca
Antonio Pigino

**Antonio Pigino** (Turin, 10 avril 1951) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis che a l'ha giugà ant j'ani '70 e '80 con ël ròl ëd portié.

## Cariera

Pigino a l'ha ancaminà a giughé a 9 ani ant la Trinèisa. A 19 ani a l'é passà a giughé ant la Prò Molare an Serie D e da lì a l'Astimacobi an trovand ambelelì coma cambrada Giancarlo Antognoni. Dël 1973-74 a l'ha catalo 'l Turin, anans coma ters portié e peui coma sgond da l'ani dòp coma arserva 'd Luciano Castellini.
Dal 1975 al 1981 a l'ha giugà ant la Sambenedettese fin-a al 1981-82 quand a l'é passà a la Cavèisa. A l'ha sarà soa cariera a l'Imperia e peui a l'ha tacà a fé l'antreneur; ancheuj a soagna l'area técnica dël Tòr dòp che a l'ha antrenà për vàire ani la squadra primavera.

Pigino, Antonio
Fedro

Poeta an lenga latin-a.
**Fedro** a l'ha vivù apopré antra 'l 15 aGC e ël 50 dGC.
A smija ch'a fussa originari dla Macedònia, a sia stàit s-ciav a Roma, delivrà da August.

A l'é autor ëd 123 fàule.
Fedro a l'é stàit procesà përchè cheidun a s-ciairava dj'alusion an soe fàule e a l'é mòrt pòver.

Categorìa:Literatura latin-a
Categorìa:Poeta
Giampiero Boniperti

Ël geòmetra sivalié **Giampiero Boniperti** (Barengh, 4 luj dël 1928) a l'é stàit un fotbaleur, dirigent ësportiv e polìtich piemontèis. Dòp che a l'é stàit pressident ëd la Juventus për vàire ani, tra 'l 1994 e 'l 1999 a l'é stàit diputà al parlament europengh.

## Cariera

Ij tifos ëd la Juve a l'avìo daje lë stranòm ëd *Marisa* për la parura e 'l color dij sò cavèj. Chiel a l'ha giugà tuta la vita con la maja bianca e nèira an dësbutand ant ël campionà 1946-47 con ël ròl d'atacant e an marcand 5 grije an nomach 6 partìe.

Dventà da sùbit titolar, l'ann dòp a l'ha giugà tute le partìe e a l'ha vagnà la classificassion dij marcador con 27 grije an sorpassand un campion coma Valentino Mazzola dël Turin.

Dël 1949-50 la Juventus a l'ha vagnà lë scudèt e chiel a continua a marché un baron ëd grije: a l'ha già passà le 100 grije anans dij 24 ani e ant la stason 1951-52 a l'ha vagnà për la sgonda vira la classificassion dij marcador.

Dël 1957-58 Boniperti a l'ha vagnà con la Juve ël tìtol ëd la prima stèila, e da cola época a l'ha ancaminà a giughé an sla fassa an fasend un terno d'atach fiamengh ansema a John Charles e Omar Sivori.

Quand a l'avìa 33 ani Boniperti a l'ha chità 'l fótbal giugà dòp un quart e un quint pòst con la Juventus.

Con la maja bianca e nèira a l'ha giugà 462 partìe (444 an Serie A, 13 an Copa Italia e 5 an Euròpa) an fasend 182 grije (178 an A, 1 an Copa Italia e 3 ant la Copa Latin-a).
Soa ùltima partìa a l'é stàita cola dël 10 ëd giugn dël 1961, contra l'Inter dij matòt butà an camp dal pressident Angelo Moratti për protesté contra le decision ëd la Lega Calcio italian-a. Cola-lì a l'é 'dcò stàita la prima partìa ëd Sandro Mazzola.

### L'echip nassional
Al 9 ëd novèmber dël 1947 a l'ha giugà soa prima partìa con la selession italian-a, coma arserva ëd Guglielmo Gabetto, ant la dërota për 5 a 1 contra l'Àustria.

Con la selession italian-a a l'ha giugà 38 partìe an marcand 8 grije e an dventand capitani dal 1952.
A l'ha chità la selession dël 1960.

### Pressident

Quand a l'é artirasse, la Juventus a l'ha ciamalo për deje un ròl da dirigent anans e da pressident peui. Ancora ancheuj a l'é 'l pressident onorari dla società.

### Palmarès
**Campionà italian**: 5
*Juventus: 1949-1950, 1951-1952, 1957-1958, 1959-1960, 1960-1961 
**Copa Italia**: 2
*Juventus: 1958-1959, 1959-1960 
**Marcador dla Serie A italian-a**: 1, 1947-48 (27 grije)

## L'atività polìtica

Dël 1994 a l'ha partecipà a j'elession europenghe e a l'é stàit elegiù diputà europengh për Forza Italia. 

Boniperti, Giampiero
Boniperti, Giampiero
Boniperti, Giampiero
Esòp

Scritor an lenga greca, **Esòp** (Αίσωπος) a l'ha vivù antra ij sécoj VII e VI aGC.
Conforma a la tradission, a l'era në s-ciav delivrà e a l'é stàit condanà a mòrt a tòrt.

A s'atribuisso a chiel apopré sinch-sent fàule curte, ch'a son intrà ant la tradission oral e a l'han anfluensà tuta la literatura ossidental e àraba.

Esop
Esop
Lenga mandan

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga mandan** o **Mandan** a fa part ëd le lenghe siouan e a l'é parlà dzortut ant jë Stat Unì.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Mandan** a peul esse:

* lenghe siouan
** lenghe siouan ver
*** lenghe siouan sentraj
**** lenghe mandan
***** **lenga mandan**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **mhq**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mhq

Categorìa:Lenghe mandan
Categorìa:Lenghe djë Stat Unì
Lenga biloxi

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga biloxi** o **Biloxi** a fa part ëd le lenghe siouan e a l'é parlà dzortut ant jë Stat Unì.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Biloxi** a peul esse:

* lenghe siouan
** lenghe siouan vere
*** lenghe siouan sud orientaj
**** lenghe biloxi-ofo
***** **lenga biloxi**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **bll**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bll

Categorìa:Lenghe biloxi-ofo
Categorìa:Lenghe djë Stat Unì
Lenga wintu

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga wintu** o **Wintu** a fa part ëd le lenghe penutian e a l'é parlà dzortut ant jë Stat Unì.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Wintu** a peul esse:

* lenghe penutian
** lenghe California penutian
*** lenghe wintuan
**** **lenga wintu**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **wit**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=eit

Categorìa:Lenghe wintuan
Lenga gitxsan

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga gitxsan** o **Gitxsan** a fa part ëd le lenghe penutian e a l'é parlà dzortut an Canadà.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Gitxsan** a peul esse:

* lenghe penutian
** lenghe tsimshian
*** **lenga gitxsan**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **git**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=git

Categorìa:Lenghe tsimshian
Categorìa:Lenghe dël Canadà
Lenga haida meridional

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga haida meridional** o **Haida meridional** a fa part ëd le lenghe na-dene e a l'é parlà dzortut an Canadà.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Haida meridional** a peul esse:

* lenghe na-dene
** lenghe haida
*** **lenga haida meridional**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **hax**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=hax

Categorìa:Lenghe haida
Categorìa:Lenghe dël Canadà
Lenga apache, kiowa

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga apache, kiowa** o **Apache, Kiowa** a fa part ëd le lenghe na-dene e a l'é parlà dzortut ant jë Stat Unì.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Apache, Kiowa** a peul esse:

* lenghe na-dene
** lenghe nuclear na-dene
*** lenghe athapaskan-eyak
**** lenghe athapaskan
***** lenghe apachean
****** lenghe kiowa apache
******* **lenga apache, kiowa**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **apk**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=apk

Categorìa:Lenghe kiowa apache
Categorìa:Lenghe djë Stat Unì
Lenga eyak

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga eyak** o **Eyak** a fa part ëd le lenghe na-dene e a l'é parlà dzortut ant l'Alaska (Stat Unì).

## Stat
L'ultim parlant, Marie Smith Jones, a l'é mòrta ël 21 ëd gené dël 2008, a l'età d'89 agn. La lenga eyak parèj a peul consideresse estinta.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Eyak** a peul esse:

* lenghe na-dene
** lenghe nuclear na-dene
*** lenghe athapaskan-eyak
**** lenghe eyak
***** **lenga eyak**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **eya**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=eya

Categorìa:Lenghe eyak
Categorìa:Lenghe djë Stat Unì
Trabuch

__TOC__
Ël **trabuch** a l'é n'amzura ëd longhëssa dovrà 'dcò 'n Piemont fin dal Medioev, corispondent a 3,086 méter. A l'é tan me 6 pé liprand e a l'é na sot-amzura dël mij. Për *trabuché* cheicòs as dovrava na cana dura (ò pì cane) longa 'n trabuch.

A l'era 'dcò dovrà 'n Lombardìa e Sardegna. L' amzura a podava varié da 'n pòst a l'àut: për esempi 'nt ël novarèis e 'nt ël milanèis a l'era meno che 3 méter mentre 'n Sardegna a lo sobrava 'd chej centin.

Miraco l'esempi pì vej dë st'amzura a ven da 'n contrat astësan dël 755, andoa 'l trabuch as conòss bin nen mach coma unità ma pròpe già coma técnica d'amzurạ. Ël test an latin dël contrat a parla 'd *percie*, ma butand an consideran che l'amzura dla percia italian-a 'd coj temp-là a resta truch e branca cola dël trabuch piemontèis (e che la sot-amzura dovrà a l'é 'l pé liprand), a l'é belfé che as tratèissa pro 'd trabuch.

## Orìgin
Ël trabuch piemontèis a resta n'evolussion ëd la percia roman-a (2,964 méter), antramentr che l'espression *percia* an Piemont a la passa a indiché l'amzura dël *dobi trabuch* (6,165192 méter) e a ven ciamà percia turinèisa.

## Proverbi
An Piemont ël trabuch a l'é restà an vàire espression proverbiaj. 
*Dé man al trabuch (visadì *svende a la gròssa*)
*Sertidun, a dejne na branca a na veulo 'n trabuch

## Arferiment

## Për chi ch'a veul fé arserche pì ancreuse
*
*

Categorìa:Amzure piemontèise
Mij

Ël **mij** (pl.*mija*) a l'é n'amzura ëd longhëssa dovrà 'dcò 'n Piemont fin dal Medioev, corispondent a 2466,077 méter. 
A l'é tan me 800 trabuch e 4800 pé liprand.

Ël mij a l'é stèit dovrà 'n tuta Euròpa, con misure ch'a cambiavo da pòst a pòst.

Al di d'ancheuj a l'é ancor dovrà n'Anghiltèra e 'nt ël mond ëd la marin-a.

L'étim ëd la paròla a l'é *mila pass*.

## Për chi ch'a veul fé arserche pì ancreuse

Categorìa:Amzure piemontèise
Min-a

La **min-a** a l'é 'n amzura ëd volum dovrà 'n Piemont fin dal Medioev, corispondent a 23,055 lìter. 

A l'é na sot-amzura dël sach e a l'é tan me 24 cuciar o 8 cope. Da 'n pais a l'àut ël volum ëd la min-a a podava cambié. Ant ël Regn ëd Sardëgna a l'era fèita second le régole emanà dël 1749.

## L'utiss
La min-a a l'è 'cò l'utiss a forma 'd silìnder ch'a vnisìa dovrà për amzuré na min-a 'd granaje. Un bon negossiant, misurand la granaja për vendila, a riessiva a deje 'l colp giust për vempila pì o meno bin, second sò interesse.

## Stòria

La min-a a l'é 'cò n'unità d'amzura tradissional oriental, andoa però as dovrava coma pèis (e ant la Grecia antica 'cò coma moneda, tan-me che an Euròpa a l'é riva-ie con la lira). Sua atestassion pì veja a la ven da 'nt jë sgav dla sità d'Ugarit e a fa data antra ij sécoj ch'a fan XIII e XVI aGC. As treuva soèns ant ij test ëd la Bibia.

## Për chi ch'a veul fé arserche pì ancreuse

Categorìa:Amzure piemontèise
Categorìa:Amzure antiche
Onsa

L**'onsa** a l'é na sot-amzura elementar piemontèisa ëd longheur (42 milim) o 'd pèis (30 grama), second ël cas. 
Ant ël prim cas 12 onse a fan un pé liprand, ant lë scond 12 onse a fan na lira.

L'étim ëd la paròla a l'é *na part ansima a dódes d'un tut*.

Për estension a l'é na mìnima quantità, che pì cita a peul nen esse.

Categorìa:Amzure piemontèise
Sach

Ël **sach** a l'é n'amzura ëd volum dovrà 'n Piemont fin da l'età ëd mes, corispondenta a 115,274 lìter. 

A corispond a 5 min-e o a 40 cop.

A l'é na mzura 'd quantità che, prima dl'invension ëd la bassacula, a j'era gnun-e manere për mzurela (se nen col ëd dovré na min-a).

Con l'avent dël sistema métrich decimal ël pèis d'un sach a l'é stàit portà a 10 miria, contra j'80-90 chilo 'd prima.

## Për chi ch'a veul fé arserche pì ancreuse

Categorìa:Amzure piemontèise
Navia, Vigo

**San Paio** ëd **Navia** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Vigo. Soa popolassion al censiment dël 2003 a l’era ëd 2.190 abitant, distribuì an 12 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Vigo
Pruss al vin

## L'arseta
Cheuse ij pruss Martin ant ël forn (sensa pleje).
Peui cand ch'a finisso ëd cheuse verseje ansima na bagna fàita con ël vin, ël sùcher, la canela, ël garòfo, bin consumà an manera ch'a l'abia la consistensa d'un siròp.
Buteje un pòch ëd sùcher ansima che a fasa da glassa cand ch'as frèida.

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Lenga hopi

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga hopi** o **Hopi** a fa part ëd le lenghe uto-aztecan e a l'é parlà dzortut ant jë Stat Unì.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Hopi** a peul esse:

* lenghe uto-aztecan
** lenghe uto-aztecan setentrional
*** lenghe hopi
**** **lenga hopi**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **hop**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=hop

Categorìa:Lenghe hopi
Categorìa:Lenghe djë Stat Unì
Lenga nahuatl, highland puebla

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga nahuatl, highland puebla** o **Nahuatl, Highland Puebla** a fa part ëd le lenghe uto-aztecan e a l'é parlà dzortut an Méssich.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Nahuatl, Highland Puebla** a peul esse:

* lenghe uto-aztecan
** lenghe uto-aztecan meridional
*** lenghe aztecan
**** lenghe aztecan general
***** lenghe aztec
****** **lenga nahuatl, highland puebla**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **azz**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=azz

Categorìa:Lenghe aztec
Categorìa:Lenghe dël Méssich
Pé liprand

Ël **pé liprand** a l'é n'amzura ëd longhëssa dovrà an Piemont fin dal Medioev, corispondent truch e branca a 514 milin. 
A corispond a 12 onse e a l'é na sot-amzura dël trabuch.

Costa amzura a pija 'l nòm dal re longobard Liutprand, che dël sécol ch'a fa VIII dGC a l'avìa unificà 'l sistema 'd misurassion ant sò regn. Miraco l'esempi pì vej dë st'amzura a ven da 'n contrat astësan dël 755.
## Për chi ch'a veul fé arserche pì ancreuse
*

Categorìa:Amzure piemontèise
Lenga tarahumara, lowland

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga tarahumara, lowland** o **Tarahumara, Lowland** a fa part ëd le lenghe uto-aztecan e a l'é parlà dzortut an Méssich.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Tarahumara, Lowland** a peul esse:

* lenghe uto-aztecan
** lenghe uto-aztecan meridionaj
*** lenghe sonoran
**** lenghe tarahumaran
***** lenghe tarahumara
****** **lenga tarahumara, lowland**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **tac**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tac

Lenga tarahumara lowland
Lenga tarahumara lowland
Rub

Ël **rub** a l'era n'amzura 'd pèis dovrà an Piemont për tuta l'età ëd mes. A valìa 25 lire (9,22 chilo) e ant ël comersi a la fasìa la fonsion ch'a l'é peui passaje al miria, dapress a l'adossion dël sistema métrich decimal. 

Ël rub a l'é dovrasse anco' an temp motobin recent: un contrat dël 1799 antra la comun-a 'd Corgné e monsù Michel Bruneau (dla Comba d'Isère) a trata la cession ëd 150 rub ëd sal.
## Arferiment

Categorìa:Amzure piemontèise