open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Herbert Spencer

**Herbert Spencer** a l'era nà a Derby ai 27 d'avril dël 1820 e a l'é mòrt a Londra j'8 dë dzèmber dël 1903.

A l'é stàit ël pì grand arpresentant dël positivism evolussionista, ch'a s'anspirava al positivism sossial d'Auguste Comte e a l'evolussionism biològich ëd Charles Darwin.

Ant ël camp pedagògich a sotliniava l'amportansa dij but utilitarìstich e d'adatament sossial dl'educassion, favorì da l'aquisission spòtica ëd costume sossiaj.

Spencer, Herbert
Roberto Ardigò

**Roberto Ardigò** a l'era nà a Casteldidone ai 28 ëd gené dël 1828 e a l'é mòrt a Màntoa ai 19 dë stèmber dël 1920.
A l'é stàit n'esponent dël positivism evolussionista.

## Euvre prinsipaj

* *Discorso su Pietro Pomponazzi* (1869)
* *La psicologia come scienza positiva* (1870)
* *La formazione naturale nel fatto del sistema solare* (1877)
* *Sociologia* (1879)
* *Il fatto psicologico della percezione* (1882)
* *La morale dei positivisti* (1889)
* *Il vero* (1891)
* *La scienza dell'educazione* (1893)
* *La ragione* (1894)
* *L'unità della coscienza* (1898)

Ardigò, Roberto
Sociologìa dl'educassion

La **sociologìa dl'educassion** a studia le liure osservàbij antra ij vàire component d'un sistema educativ, tanme ij but pedagògich ch'as propon, soa organisassion, ij contnù colturaj spessìfich ch'a passa a j'anlev, la formassion dj'ansegnant, ël fonsionament ëd j'anstitù scolàstich.

Categorìa:Educassion
Categorìa:Sociologìa
Melanie Klein

**Melanie Klein** a l'era nà a Vien-a ai 30 ëd mars dël 1882 e a l'é mòrta a Londra ai 22 dë stèmber dël 1960.
Sò pare a l'era médich e soa mare as anteressava 'd comersi.
An soa vita a l'é anteressasse ëd medzin-a, d'art e dë stòria.
Dël 1903 a l'é mariasse e a l'ha avù tre masnà.
A l'ha divorsià dël 1921 e dël 1934 a l'é mòrtie sò fieul Hans.

An avend lesù j'euvre ëd Freud, a l'é sot-ponusse a l'anàlisi përsonal e a l'ha fàit la psicoanalista anfantil ant un policlìnich ëd Bùdapest.
Anvità da Karl Abraham a travajé a Berlin, a l'ha tramudà ambelelà ant ël 1921.
Ant ël maj 1927 a l'ha partissipà al rëscontr an sla psicoanàlisi dle masnà tnusse a Londra e a l'ha criticà le posission, le tesi e le técniche d'Anna Freud.

Klein, Melanie
Maculinea arion

## Maculinea arion
### Ambient
La ruva a viv prima an dzora a le fior dël tim, peui a ven portà da le formije ant ij sò nij, andova a ven carnivor. As trasforma an farfala sempe ant ij nij  ëd le formije. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da giugn a luj.

### Distribussion
A viv da j'Alp a la Sila, dai 1000 ai 2000 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Maculinea arion** L.


(MHNT) Phengaris arion - Radawa Poland - male dorsal.jpg |*Phengaris arion* ♂  	
(MHNT) Phengaris arion - Radawa Poland - male ventral.jpg |*Phengaris arion* ♂  △ 


Categorìa:Maculinea
Meleageria daphnis

## Meleageria daphnis

### Ambient
La ruva a viv dzortut an dzora a Leguminosae. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da luj a aost.

### Distribussion
A viv ant l'Italia setentrional e sentro-meridional fin a la Campania.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Meleageria daphnis** Schiff.

Categorìa:Meleageria
Satyrium acaciae

## Satyrium acaciae

### Ambient
La ruva a viv dzortut ëdzora a Prunus. Na generassion a l'ann, ël parpajon a vòla da giugn a luj.

### Distribussion
A viv ant l'Italia setentrional e sentral fin al Lassio.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Satyrium acaciae** F.

Categorìa:Satyrium
Pseudophilotes baton

## Pseudophilotes baton

### Ambient
La ruva a viv dzortut an dzora a le fior ëd tim. Doe generassion a l'ann, la farfala a vola an avril-magg e giugn-stèmber.

### Distribussion
A viv an tuta Italia e ant j'ìsole, ràira.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Philotes baton** Bergstr.

Categorìa:Pseudophilotes
Plebejus argus

## Plebejus argus

### Ambient
La ruva a viv dzortut an dzora a Leguminosae; a conviv con le furmije. Un-a o doe generassion a l'ann, la farfala a vola da magg a stèmber.

### Distribussion
A viv an tuta Italia an gavand an Sicilia e Sardegna, da 600 a 3000 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Plebejus argus** L.

Categorìa:Plebejus
Perle dorèe

Ël vin **Perle dorèe** as prodov ant la zòna colinar ëd la comun-a d'Aosta.

Ël vin a l'ha madurà për ses meis an barrique. 

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Petit Rouge

Ël vin **Petit Rouge** as prodov an tuta la Val d'Osta, ant le zòne con la vocassion dël vin.

A dà dij bon vin, ëdcò se nen tant alcòlich. 

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
L'Unità

**l'Unità** a l'é un giornal an lenga italian-a, fondà ai 12 ëd fërvé dël 1924 da Antonio Gramsci.
Dal 1924 al 1991 a l'é stàit l'organ ofissial dël Partì Comunista Italian.

Lunita
Polyommatus icarus

## Polyommatus icarus

### Ambient
La ruva a viv dzortut an dzora a Leguminosae. Doe o tre generassion a l'ann, la farfala a vola da avril fin a l'otonn tard.

### Distribussion
A viv an tuta Italia, dzortut an pianura e an colin-a.

Polyommatus icarus-mo.jpg|♂
Polyommatus icarus-mu.jpg|△ ♂
Polyommatus icarus-fo.jpg|♀
Polyommatus icarus-fu.jpg|△ ♀


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Polyommatus icarus** Rott.

Categorìa:Polyommatus
Quercusia quercus

## Quercusia quercus

### Ambient
La ruva a viv an dzora la rol. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da giugn a aost.

### Distribussion
A viv an tuta Italia, tut an dova a-i viv la rol.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Quercusia quercus** L.

Categorìa:Quercusia
Scolitantides orion

## Scolitantides orion

### Ambient
La ruva a viv an dzora ij Sedum. Doe generassion a l'ann, la farfala a vola an avril-magg a luj-aost.

### Distribussion
A viv an sj'Alp, da le Marìtime a le Julie, da 300 a 1400 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Scolitantides orion** Pallas

Categorìa:Scolitantides
Strymonidia orion

### Ambient
La ruva a viv ëdzora a Prunus, biancospin e Rhamnus. Na generassion a l'ann, ël parpajon a vòla a giugn-luj.

### Distribussion
A viv an sj'Alp e an sj'Apenin, fin a la Campania.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Strymonidia orion** Schiff.

Categorìa:Strymonidia
Categorìa:Figure da buté
Thecla betulae

## Thecla betulae

### Ambient
La ruva a vin an dzora a Prunus, biola, serzera, ninsolé, mandola, etc... Na generassion a l'ann, la farfala a vola da luj a novèmber.

### Distribussion
A viv an Italia setentrional e sentral fin al Lassio. Ràira.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Thecla betulae** L.

Categorìa:Thecla
Euproctis chrysorrhoea

## Euproctis chrysorrhoea

### Ambient
Le ruve a vivo ansema an nij ëd seda. La farfala a vola a giugn-luj.

### Distribussion
A viv an tuta Italia. A l'é danos për j'erbo da fruta.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Euproctis chrysorrhoea** L.


Euproctis chrysorrhoea-02 (xndr).jpg|
Euproctis chrysorrhoea MHNT.CUT.2012.0.357 Claix (Isère) Female.jpg|♀
Euproctis chrysorrhoea MHNT.CUT.2012.0.356. Les Mathes Male.jpg|♂ 


Categorìa:Euproctis
Lymantria dispar

## Lymantria dispar

Lymantria dispar MHNT Chenille.jpg
Polilla gitana asiática (Lymantria dispar), Huérmeda, España 2012-05-17, DD 01.jpg
Lymantria dispar MHNT.CUT.2012.0.357 Claix (Isère) Female.jpg| ♀
Lymantria dispar MHNT.CUT.2012.0.357 Col de Cricheto Bastelica male.jpg|♂

### Ambient
Le ruve a taco le latifeuje forestaj e le piante da frut. La farfala a vola da giugn a aost.

### Distribussion
A viv an tuta Italia. A l'é ciamà *dispar* përchè mas-cc e fumela a son motobin diferent.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Lymantria dispar** L.

Categorìa:Lymantria
Lymantria monacha

## Lymantria monacha

Lymantria monacha MHNT.CUT.2012.0.357 col de Crocheto Corse-du-Sud Female.jpg|♀
Lymantria monacha MHNT.CUT.2012.0.357 col de Sarcoggio Corse-du-Sud Male.jpg|♂ 

### Ambient
Le ruve a taco le latifeuje e conìfere forestaj. La farfala a vola da luj a aost.

### Distribussion
A viv an sj'Alp.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Lymantria monacha** L.

Categorìa:Lymantria
Orgyia recens

## Orgya recens

### Ambient
Le ruve a viv an dzora a vàire piante ëdcò coltivà. La farfala a vola da magg a giugn. Le fumele a son motobin pì cite dij mas-cc.

### Distribussion
A viv an Italia setentrional. Ràira.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Orgya gonostigma** F.

Categorìa:Orgyia
Sol

Ël **Sol** a l'é l'àster pì lusent e pì important ch'a-i sia ant ël cel. Soa energìa a përmet la vita an sla la Tèra përchè a-j da lus e calor.

A l'é na stèila ëd media dimension, combin che a nojàutri a në smija tant pì gròss che j'àutre stèile: mach përchè a l'é tant pì davzin. Costa vzinansa (mach 150 milion ëd km) an përmet dë s-ciairé soa forma rotonda mentre che j'àutre stèile i jë s-ciairoma mach coma ëd cit pontin ant ël cel.

La Tèra a l'é davzin-a parèj al Sol, përchè a l'é gropà a chiel da soa fòrsa ëd gravità. Andrinta a sò camp gravitassional, ansema a la Tèra a-i é d'àutre ròbe: pianeta, satélit, pianeta nan, asteròid, comëtte e póer. Tuti sti afé, ansema al Sol, a constituisso col ch'a ven ciamà sistema solar.

Ël Sol a l'ha un diàmeter ch'a l'é d'1.390.000 km e na massa ch'a l'é pì che 300 mila vòlte la massa ëd la Tèra. Con lòn a fa ël 99,9 % ëd tuta la massa dël sistema solar. A l'é classificà coma na stèila nana giàuna ëd la sequensa prinsipal, con classa spetral G2 V.
A l'é animà d'un moviment ëd rotassion dantorn a n'ass ëscasi perpendicolar a l'eclìtica, ant l'istess sens che ij pianeta a torno dantorn a chiel, ma l'andi angolar a l'é diferent ai vàire paralej.

L'energìa dël Sol a ven da le reassion nuclear che as dësvlupo an sò interior. A l'é na bala ëd feu, andova che l'idrògen a brusa e a dventa elio. Soa composission chìmica a l'é: 73% idrògen e 25% elio. Sòn a veul dì che a peul brusé ancora quàich miliard d'agn prima ëd meuire.
La temperadura al sènter a l'é ëd 15 milion ëd gré.
Cola a la surfassa osservàbil, ëd 5500°.

## J'esplorassion
Le sonde *Pioneer* da 5 a 9, lansà a parte dal 1959, a son ëstàite le prime a studié ël sol.
D'àutre a-i son ëvnuje apress, coma la *Solar Maximum Mission*, lansà dël 1980.

Categorìa:Sistema solar
Montalbano Elicona

**Montalbano Elicona** a l'é un comun dla Sicilia ëd 2.581 abitant , an provincia ëd Messin-a.

## Geografìa
Montalbano Elicona as treuva anviron a 150 km a est ëd Palerm e 50 km a sud-òvest ëd Messin-a.
A l'ha na surfassa ëd 67,4 km² e a confin-a con ij comun ëd Basicò, Falcone, Floresta, Francavilla di Sicilia, Librizzi, Malvagna, Oliveri, Patti, Raccuja, Roccella Valdemone, San Piero Patti, Santa Domenica Vittoria, Tripi.

## Frassion
A fan part ëd Montalbano Elicona le frassion: Pellizzaro, Toscano, Santa Barbara, Villa Braidi e Santa Maria.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Simone (dal 15/05/2007 -second mandà-)

## Demografìa

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.8)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:303
PlotArea  = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period   = from:0 till:7500
TimeAxis  = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001

PlotData=
 color:barra width:20 align:left

 bar:1861 from: 0 till:4401
 bar:1871 from: 0 till:5064
 bar:1881 from: 0 till:5672
 bar:1901 from: 0 till:6649
 bar:1911 from: 0 till:7188
 bar:1921 from: 0 till:7383
 bar:1931 from: 0 till:6189
 bar:1936 from: 0 till:6034
 bar:1951 from: 0 till:5978
 bar:1961 from: 0 till:5164
 bar:1971 from: 0 till:4344
 bar:1981 from: 0 till:3862
 bar:1991 from: 0 till:3477
 bar:2001 from: 0 till:2838

PlotData=

 bar:1861 at:4401 fontsize:XS text: 4401 shift:(-8,5)
 bar:1871 at:5064 fontsize:XS text: 5064 shift:(-8,5)
 bar:1881 at:5672 fontsize:XS text: 5672 shift:(-8,5)
 bar:1901 at:6649 fontsize:XS text: 6649 shift:(-8,5)
 bar:1911 at:7188 fontsize:XS text: 7188 shift:(-8,5)
 bar:1921 at:7383 fontsize:XS text: 7383 shift:(-8,5)
 bar:1931 at:6189 fontsize:XS text: 6189 shift:(-8,5)
 bar:1936 at:6034 fontsize:XS text: 6034 shift:(-8,5)
 bar:1951 at:5978 fontsize:XS text: 5978 shift:(-8,5)
 bar:1961 at:5164 fontsize:XS text: 5164 shift:(-8,5)
 bar:1971 at:4344 fontsize:XS text: 4344 shift:(-8,5)
 bar:1981 at:3862 fontsize:XS text: 3862 shift:(-8,5)
 bar:1991 at:3477 fontsize:XS text: 3477 shift:(-8,5)
 bar:2001 at:2838 fontsize:XS text: 2838 shift:(-8,5)

TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:Dàit ëd l'ISTAT



## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Messin-a
Luigi Alberto Colajanni

**Luigi Alberto Colajanni** a l'é nassù a Bricheras ai 2 d'otóber dël 1943.
A l'é stàit un polìtich dël Partì Comunista Italian, dël Partì Democràtich ëd la Snistra e a l'é 'dcò stàit mèmber dël parlament europengh.

Elegiù diputà europengh a j'elession dël 1989 e peui torna confermà dël 1994, a l'é stàit votà anans con ël PCI e peui con ël PDS.
A l'é 'dcò stàit pressident dl'argropament ëd la Snistra Unitaria Europenga e dla Delegassion për le relassion con ël Consèj legislativ palestinèis; vicepressident dl'argropament dël Partì dël Sossialism Europengh.

Colajanni, Luigi Alberto
Lev Vygotskij

Pedagogista e psicòlogh.

**Lev Semënovič Vygotskij** (*Лев Семёнович Выготский* an russ) a l'era nà a Orša, an Bielorussia, ai 5 ëd novèmber dël 1896 e a l'é mòrt ëd consonsion a Mosca a j'11 ëd giugn dël 1934.
Apress le scòle elementar e medie, antra 'l 1913 e ël 1917 a l'ha frequentà le facoltà 'd drit e ëd filosofìa dl'Università ëd Mosca.
A l'ha mostrà ant le scòle magistraj e a l'ha dirigiù ël dipartiment teatral dla comission popolar për l'anstrussion.

A l'ha studià, travajà e mnà dj'arserche a l'Anstitù dë Psicologìa ëd Mosca; a la partissipà al rëscontr ëd Leningrad dël 1924 con na relassion an sij *Métod d'arserca arflessiològica e psicològica*.
Ël volum *Psicologìa e marxism*, surtì dël 1925 soagnà da Konstantin Nikolaevič Kornilov, a conten na soa relassion dl'otóber 1924 an sla *Cossiensa coma problema dla psicologìa dël comportament*.

Dël 1925 a l'ha partissipà al rëscontr antërnassional ëd Londra an sl'educassion dij ciòrgn e mut, con na relassion antitlà *Prinsipi dl'educassion sossial dle masnà ciòrgne e mute an Russia*.
Ant ël 1926 a l'ha creà a Mosca un laboratòri dë psicologìa dle masnà anormaj, për lë studi dij problema gropà - 'me ch'as disìa antlora - a la *difetologìa*.

## Sò travaj
Vygotskij a l'ha avù un ròl amportant ant ël camp ëd j'arserche psicològiche e pedagògiche dël sécol ch'a fa XX.
Ij sò anteresse sperimentaj e sientìfich a j'ero sentrà an sij problema dla formassion e dël dësvlup ëd la përsonalità e dla cossiensa, ij rapòrt antra dësvlup e amprendiment, antra pensé e lengage, ël gieugh, ël travaj, j'atività espressive e creative, s-ciairà da na mira stòrica e coltural.
A l'é ëdcò anteressasse ai problema dla literatura, dl'art, dla poesìa, dij lengage artìstich.
A l'ha mnà djë studi an sl'anmaginassion e la creatività dij cit.

Vygotskij a criticava Piaget, James e ël gesaltism për soa manera ëd concepì ij rapòrt antra dësvlup e anstrussion.
Për chiel, l'amprendiment, l'anstrussion a son pa n'aspet sucessiv o consequensial dël dësvlup, dla madurassion, ma a ven-o prima dël dësvlup midem: ant ij process educativ pre-scolàstich, scolàstich e extra-scolàstich a son present d'antërvension e ëd motivassion che a antìssipo e a posso ël dësvlup psicològich dla masnà e dl'adolessent.
Ant l'istessa manera, a arfudava la quantificassion dl'anteligensa për mojen ëd preuve ëd verìfica.

Vygotskij, Lev
Vygotskij, Lev
Vygotskij, Lev
Pinot noir

Ël vin **Pinot noir** as produv ant le comun-e ëd Chambave, Châtillon, Saint-Vincent, Pontey, Saint-Denis, Verrayes an Val d'Osta.

L'uvagi a l'é originari dla Borgògna, e a l'é vinificà an bianch.

Categorìa:Vin bianch
Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Gieuv (pianeta)

**Gieuv** (dal latin *IUPPITER, IOVIS*) a l'é ël pì gròss pianeta dël sistema solar, col ch'a fa sinch për distansa dal Sol. A l'ha un diàmetro ch'a l'é pì che 11 vòlte ël diàmetro dla Tèra. Soa grandëssa e soa natura gaseusa a-j dan ël drit d'esse classificà coma gigant gaseus.

Ëd neuit a l'é belfé s-ciairé Gieuv ant ël cel: a-i é mach ël Sol, la Lun-a e Véner ch'a son pì lusent ëd chiel. Con un cit telescòpi as peulo vëdde 'dcò soe 4 lun-e pì gròsse: Io, Euròpa, Ganimé e Calist, che a son ciamà "satélit galilean" e a son ëstàit dëscoatà da Galilei dël 1609.

La giornà ëd Gieuv a dura 9,93 ore.
An sla surfassa dël pianeta, nen tant distant da l'equator giovian, as treuva la "gran macia rossa". Cola-lì a sarìa na përturbassion violenta, provocà dai vent bin fòrt ch'a-i é ant l'atmosfera dël gigant.
An rason ëd soa fòrta gravità, Gieuv a l'é colpì da le comëtte pi 'd soens che j'àutri pianeta.

## J'esplorassion
Eut sonde a son ¨stàite mandà për esploré Gieuv.
Ant j'agn 1970, le mission *Pioneer* a l'han mandà andré le prime plance.
Pi tard, ij doi *Voyager* a l'han përmëttù ëd dëscoaté j'anej.
*Galileo* a l'é passà ansima a Gieuv dël 1995.
Për finì, dël 2007 *New horizons* a l'ha studià ij sò satélit.

Categorìa:Sistema solar
Rosé Merveille

Ël vin **Rosé Merveille** as prodov ant la comun-a dë Chambave an Val d'Osta.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Sang des Salasses

Ël vin **Sang des Salasses** as prodov ant la località Rochére dla comun-a d'Aosta.

Ël nòm a arcòrda ij Salass, popolassion séltica dla Val d'Osta, che a l'avìa combatù për la prima vòta ij Roman ant ël 134 a.C.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Torëtte

Ël vin **Torëtte** as prodov ant le comun-e ëd Sarre, Saint-Pierre, Aymavilles, Quart, Saint-Christophe, Gressan, Jovencan, Introd, Villeneuve an Val d'Osta.

Ël vin a l'era na vòta un passì.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Gigant gaseus

Un **gigant gaseus** (o **pianeta giovian**) a l'é definì come un gròss pianeta ch'a sia nen primariament rocos. Nojàutri i-j ciamoma parèj përchè i podoma vardé mach la part esterior ch'a l'é gaseusa o lìquida, combin ch'a-i sia da pensé che a l'interior a-i sia na nos sòlida.

Ant ël sistema solar i na conossoma 4: Gieuv, Saturn, Uran e Netun. A son motobin pì gròss che ij pianeta rocos e as treuvo tuti ant la banda tra 5 e 30 UA dal Sol. A diferensa ëd tuti j'àutri còrp dël sistema solar ij gigant gaseus a l'han ëd senture (le pì vistose a son cole ëd Saturn), e a l'han dcò un gran nùmer ëd lun-e.

Ij pianeta extra-solar che j'astrònom a l'han dëscurvì a smijërìa ch'a sio tuti ëd gigant gaseus, ma podoma pa esse sicur, përchè as conòss la massa ma nen la composission.

Categorìa:Astronomìa
Al ciarulin

Ël vin **Al ciarulin** as prodov ant la comun-a ëd Governolo ant la provinsa ëd Màntoa.

J'uvagi nèir locaj a son vinificà parsialment an bianch.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Pianeta rocos

Un **pianeta rocos** (o **pianeta terestr**) a l'é definì come un pianeta ch'a sìa fàit primariament ëd ròch e silicà. A l'é quasi sicur che andrinta a l'abio na nos ëd fer.

Ant ël sistema solar i na conossoma 4: Mercuri, Véner, la Tèra e Mart. As treuvo tuti ant la part pì interior dël sistema solar, con na distansa dal Sol ch'a l'é nen pì che 2 UA. Për costa rason ant l'àmbit dël sistema solar a son ëdcò dit **pianeta interior**. A diferensa dij gigant gasos, a l'han quasi gnun satélit, gavà j'ecession ëd la Lun-a për ël pianeta Tèra e dij doi cit cit satélit dël pianeta Mart.

Fòra dël sistema solar a l'é malfé dëscurvine quaidun, dal moment che soe masse a son tròp cite.

Categorìa:Astronomìa
Hamearis lucina

## Hamearis lucina

### Ambient
Le ruve a vivo an dzora a le prìmule. La farfala a vola a magg-giugn.

### Distribussion
A viv an tuta Italia, fin a la Campania, ma pì soens ant le region alpin-e.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Hamearis lucina** L.

Categorìa:Hamearis
Aglais urticae

## Aglais urticae

Aglais urticae MHNT CUT 2013 3 14 Cahors Dos.jpg|*Aglais urticae*
Aglais urticae MHNT CUT 2013 3 14 Cahors Ventre.jpg| △ *Aglais urticae*


### Ambient
Le ruve a vivo an dzora a j'urtije. La farfala a vola a giugn-luj.

### Distribussion
A viv an tuta Italia e ant j'ìsole, fin a 3500 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Aglais urticae** L.

Categorìa:Aglais
Apatura ilia

## Apatura ilia

### Ambient
Le ruve a vivo an dzora a albre, sàles e verne. Doe generassion a l'ann, la farfala a vola a magg-giugn e aost-stèmber.

### Distribussion
A viv an Italia setentrional e sentral fin al Lassio.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Apatura ilia** L.

Categorìa:Apatura
Apatura iris

## Apatura iris

### Ambient
Le ruve a vivo an dzora a albre e sàles. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da giugn a aost.

### Distribussion
A viv an sj'Alp, da le Julie a le Marìtime, da 400 a 2000 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Apatura iris** L.

Categorìa:Apatura
Araschnia levana

## Araschnia levana

### Ambient
Doe generassion a l'ann, con colorassion diferente un-a da l'àutra.

### Distribussion
A smija che as treuva pì anen an Italia, mentre ant l'800 as trovava soens an Piemont e an Lombardìa. As treuva anco' an Àustria.


Araschnia levana MHNT CUT 2013 3 15 Forme printanière Toulouse Dos.jpg|*Araschnia levana f. prorsa* 
Araschnia levana MHNT CUT 2013 3 15 Forme printanière Toulouse Ventre.jpg|*Araschnia levana f. prorsa* △
Araschnia levana MHNT CUT 2013 3 15 Forme estivale Compiegne Dos.jpg|*Araschnia levana f. levana *
Araschnia levana MHNT CUT 2013 3 15 Forme estivale Compiegne Ventre.jpg|*Araschnia levana f. levana * △


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Araschnia levana** L.

Categorìa:Araschnia
Jacques Maritain

Filòsof neotomista.
**Jacques Maritain** a l'era nà a Paris ai 18 ëd novèmber dël 1882 e a l'é mòrt a Tolosa ai 28 d'avril dël 1973.

Filòsof spiritualista, Maritain a l'é stàit antra ij pì grand crìtich dla pedagogìa ëd Dewey.
Contra le posission naturaliste e pragmatiste dl'educassion a l'ha sostnù na concession cristian-a e umanista ch'a l'ha pì car ij but e ij valor uman che ij mojen.
Scond Maritain, ël but ëd l'educassion a l'é la formassion e ël dësvlup complet ëd la përson-a uman-a.

Maritain, Jacques
Comportamentism

La **scòla comportamentista** (*behaviorism*) a l'é na corent ëpsicològica che, an partend da jë studi dlë psicòlogh Ivan P. Pavlov (1849-1936) a fortiss che ël comportament uman a l'é determinà e formà da tuta na caterva d'anfluss ambientaj.
Ëdcò ël pensé a l'é constituì da n'ansem ëd costume aquisìe ch'a servo a risponde a jë stìmoj esterior conforma a lë schema dë stìmol-rispòsta.

Ël fondador dël comportamentism a l'é stàit John B. Watson (1878-1958), ch'a l'era contra le teorìe dl'avèj dal nasse e dij métod psicològich antrospetiv.
Antra ij sò esponent, a l'han avù soa amportansa Edwin R. Guthrie (1886-1959) ch'a l'é ocupasse dzortut dij problema dl'amprendiment, E.L. Thorndike (1874-1949), C.L. Hull (1884-1952); un neuv dësvlup a l'ha avulo con Burrhus F. Skinner (1904-1990).

Manifest dël comportamentism a peul consideresse l'artìcol *Psychology as the behaviorist views it* (*La psicologìa 'me ch'a la s-ciàira un comportamentista*) publicà ant ël 1913 da Watson an sl'arvista Psychological Review.

Categorìa:Psicologìa
Psicologìa dla forma

La **psicologìa dla forma** (*Gestalttheorie*) a l'é stàita formolà a l'achit dël sécol ch'a fa XX da na partìa dë psicòlogh, për la pì part d'orìgin alman-e a peui emigrà ant jë Stat Unì, dont Max Wertheimer, Kurt Koffka, Wolfgang Köhler e Kurt Lewin.

Partì da na crìtica a l'associassionism psicològich a son rivà a fortì che la përcession a l'ha un caràter sintétich e global, donca la përcession dël tut a ven prima 'd cola dij sìngoj particolar.
La përcession a ven a struturesse conforma a dle laj, dont cole dla pregnansa, dla vzinansa, dla smijansa e dla forma sarà.

Categorìa:Psicologìa
Max Wertheimer

Psicòlogh.
**Max Wertheimer** a l'era nà a Praga ai 15 d'avril dël 1880 e a l'é mòrt a New Rochelle (Stat Unì) ai 12 d'otóber dël 1943.
A l'é stàit antra coj ch'a l'han formolà la psicologìa dla forma.

Wertheimer, Max
Kurt Koffka

Psicòlogh.
**Kurt Koffka** a l'era nà a Berlin ai 18 ëd mars dël 1886 e a l'é mòrt a Northampton, ant ël Massachusetts, ai 22 ëd novèmber dël 1941.
A l'é stàit antra coj ch'a l'han formolà la psicologìa dla forma.

Koffka, Kurt
Wolfgang Köhler

Psicòlogh.
**Wolfgang Köhler** a l'era nà a Tallinn ai 21 ë gené dël 1887 e a l'é mòrt an un cit pais dël New Hampshire j'11 ëd giugn dël 1967.
A l'é stàit antra 'd coj ch'a l'han formolà la psicologìa dla forma.

Kohler, Wolfgang
Kurt Lewin

Psicòlogh.
**Kurt Lewin** a l'era nà a Mogilno, an Polònia, ai 9 dë stèmber dël 1890 e a l'é mòrt a Newtonville, ant ël Massachusetts, ai 12 ëd fërvé dël 1947.
A l'é stàit antra 'd coj ch'a l'han formolà la psicologìa dla forma.

Lewin, Kurt
Boloria pales

## Boloria pales

Boloria pales MHNT CUT 2013 3 23 Col du Lautaret Dorsal.jpg|*Boloria pales pales*
Boloria pales MHNT CUT 2013 3 23 Col du Lautaret Ventral.jpg|△ *Boloria pales pales*
(MHNT) Boloria pales palustris - Gran'Sasso (Abruzzes - Italie) - male dorsal.jpg|*Boloria pales palustris *  
(MHNT) Boloria pales palustris - Gran'Sasso (Abruzzes - Italie) - male ventral.jpg |△  *Boloria pales palustris *  
Boloria pales pyrenesmiscens MHNT CUT 2013 3 23 Lac d'Aumar 65 Dorsal.jpg|*Boloria pales pyrenesmiscens*
Boloria pales pyrenesmiscens MHNT CUT 2013 3 23 Lac d'Aumar 65 Ventral.jpg|△ *Boloria pales pyrenesmiscens*


### Ambient
La ruva a viv an dzora a Violaceae. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da giugn a aost.

### Distribussion
A viv an sj'Alp, dai 1800 ai 2500 méter. Na varietà special a viv an sl'Apenin sentral.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Boloria pales** Schiff.

Categorìa:Boloria
Argynnis paphia

## Argynnis paphia

Argynnis paphia MHNT CUT 2013 3 24 PONT GERENDOINE Male Dorsal.jpg|♂ 
Argynnis paphia MHNT CUT 2013 3 24 PONT GERENDOINE Male Ventral.jpg|△ ♂ 
Argynnis paphia MHNT CUT 2013 3 24 Cabrerets 46 Female Dorsal.jpg|♀
Argynnis paphia MHNT CUT 2013 3 24 Cabrerets 46 Female Ventral.jpg|△ ♀

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Violaceae. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da giugn a aost.

### Distribussion
A viv an tuta Italia e ant j'ìsole, da la pian-a a la montagna.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Argynnis paphia** L.

Categorìa:Argynnis
Brenthis hecate

## Brenthis hecate

Brenthis hecate MHNT CUT 2013 3 20 Penne Dos.jpg| *Brenthis hecate*
Brenthis hecate MHNT CUT 2013 3 20 Penne Ventre.jpg| △  *Brenthis hecate*

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Rubus e Dorycnium. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da magg a luj.

### Distribussion
A viv an Italia setentrional e a riva an Toscan-a, a l'ha pì car la colin-a. 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Brenthis hecate** Schiff.

Categorìa:Brenthis
Brenthis ino

## Brenthis ino

Brenthis ino MHNT CUT 2013 3 20 Espezel Dos.jpg|*Brenthis ino*
Brenthis ino MHNT CUT 2013 3 20 Espezel Ventre.jpg|△ *Brenthis ino*
 
### Ambient
La ruva a viv an dzora a Rubus, Sanguisorba e Spiraea. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da giugn a aost.

### Distribussion
A viv an sj'Alp e, isolà, an sla Sila, sempe an àut.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Brenthis ino** Rott.

Categorìa:Brenthis
Brenthis daphne

## Brenthis daphne

Brenthis daphne MHNT CUT 2013 3 19 Paleyrac Buisson-de-Cadouin Dos.jpg|*Brenthis daphne*
Brenthis daphne MHNT CUT 2013 3 19 Paleyrac Buisson-de-Cadouin Ventre.jpg|△  *Brenthis daphne*

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Rubus e Viola. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da giugn a luj.

### Distribussion
A viv an tuta Italia e Sicilia, a manca an Sardegna, da la colin-a ai 1400 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Brenthis daphne** Schiff.

Categorìa:Brenthis
Charaxes jasius

## Charaxes jasius
Un parpajon motobin bel, ùnich rapresentant d'un géner tropical con un përfond dë specie.


Charaxes jasius MHNT CUT 2013 3 12 male Roquebrun 34 Dorsal.jpg|♂ 
Charaxes jasius MHNT CUT 2013 3 12 male Roquebrun 34 Ventral.jpg|♂ △
Charaxes jasius larva.jpg|La ruva
Charaxes jasius pupa.jpg|


### Ambient
La ruva a viv dzora a Arbutus unedo. Doe generassion a l'ann, ël parpajon a vòla an giugn e an aost.

### Distribussion
A viv ant j'ìsole e an sla còsta dël mar Jòni e dël Mar Tiren.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Charaxes jasius** L.

Categorìa:Charaxes
Boloria dia

## Boloria dia

### Ambient
La ruva a viv dzora a Violaceae. Tre generassion a l'ann, ël parpajon a vòla da avril a aost-stèmber.

### Distribussion
A viv ant l'Italia setentrional e sentral, a passa pa ij 1000 méter.

### Sinònim

**Clossiana dia*
**Boloria (clossiana) dia*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Clossiana dia** L.

Categorìa:Boloria
Boloria euphrosyne

## Boloria euphrosyne

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Violaceae. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da avril a giugn.

### Distribussion
A viv an sj'Alp e j'Apenin fin a le Madonìe an Sicilia, dai 900 ai 1400 méter.

### Sinònim

**Clossiana euphrosyne*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Clossiana euphrosyne** L.

Categorìa:Boloria
Boloria selene

## Boloria selene

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Violaceae. Doe generassion a l'ann, la farfala a vola da avril a stèmber.

### Distribussion
A viv an sj'Alp fin a la val Péles.

### Sinònim

* *Clossiana selene*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Clossiana selene** Schiff.

Categorìa:Boloria
Euphydryas cynthia

## Euphydryas cynthia

Euphydryas cynthia MHNT CUT 2013 3 28 Col de Granon male dorsal.jpg| ♂
Euphydryas cynthia MHNT CUT 2013 3 28 Col de Granon male ventral.jpg| ♂ △ 
Euphydryas cynthia MHNT CUT 2013 3 28 Col du Lautaret female dorsal.jpg|♀ 
Euphydryas cynthia MHNT CUT 2013 3 28 Col du Lautaret female ventral.jpg| ♀ △ 

### Ambient
La ruva a viv an dzora a vàire piante. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da luj a aost.

### Distribussion
A viv an sj'Alp da 1500 a 2800 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Euphydryas cynthia** Schiff.

Categorìa:Euphydryas
Boloria titania

## Boloria titania

Boloria titania MHNT CUT 2013 3 20 PONT GERENDOINE 05 Dos.jpg|*Boloria titania*
Boloria titania MHNT CUT 2013 3 20 PONT GERENDOINE 05 Ventre.jpg| △*Boloria titania*

### Ambient
La ruva a viv dzora a Polygonium e Viola. Na generassion a l'ann, ël parpajon a vòla da giugn a aost.

### Distribussion
A viv an sj'Alp da 1000 a 2000 méter.

### Sinònim

* *Clossiana titania*
* *Boloria (clossiana) titania*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Clossiana titania** Esp.

Categorìa:Boloria
Alezeia

Ël vin **Alezeia** as prodov ant la comun-a ëd Codevilla ant la provinsa ëd Pavìa.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Israel Moise Camillo Sacerdote

Poeta an lenga piemontèisa.
**Israel Moise Camillo Sacerdote** a l'era nà a Turin ai 27 ëd mars 1863 da Rafael e Irene Osimo.
A l'era 'l prim ëd dódes masnà.

Ant j'agn 1890 a l'ha mostrà literatura italian-a a l'Anstitù d'art an contrà Viotti 2 a Turin; ant ij prim agn dël 1900 (a l'é belfé ch'a fussa ël 1909) a l'ha tramudà a Firense, ma ant j'agn 1920 a l'era rintrà a Turin.
Soa dariera adrëssa a Turin a l'era an contrà Medici 5.
Sacerdote a l'é mòrt a Turin dl'avril 1939 e a l'é stàit sotrà ant ël campossanto dj'ebreo.
A l'era marià con Clara (o Clarice) Garneri e a l'ha avù tre masnà: Irene, Raffaello dël 1894 e Irenino Carlo Giuseppe dël 1895.

Sò perìod pì fosonant a son ëstàit ij darié 20 agn dël sécol ch'a fa XIX.

Sacerdote, Israel Moise Camillo
Sacerdote, Israel Moise Camillo
Al scagarun

Ël vin **Al scagarun** as produv ant la comun-a ëd Governolo ant la provinsa ëd Màntoa.

Alscagarun
Categorìa:Vin nèir
Àut Mincio bianch

Ël vin **Àut Mincio bianch** as prodov ant la zòna ed l'Àut Mincio ant la provinsa ëd Màntoa.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Perkele

**Perkele** a l'era ant un lontan passà ël dio dël tron ant la mitologìa finlandèisa. Cost Dio a l'era 'dcò ciamà **Ukko**, visadì *òmo vèj*. Perkele a l'é un nòm che a ven da le colture indo-europenghe e parèj i lo trovoma an d'àutri pais: Pērkons an Letònia, Perkūnas an Lituania, Percunis an Prussia, Perkun o Perun o Perkwunos an Polònia e an Slovenia (Parkelj).

Al di d'ancheuj ant la lenga finlandèisa a l'é dovrà coma espression che as podrìa confronté al piemontèis "Va a col pais!"

Categorìa:Mitologìa
Angoroj

**Angoroj** (1964; "Angoixes" an Esperanto) a l'é stàit ël prim film fàit tut an lenga esperanto. L'argista, Jacques-Louis Mahé, amis ëd lë scritor esperantista Raymond Schwartz, a l'avìa già fàit un film mut për fé 'd reclam a l'esperanto già anans ëd la Sgonda Guèra Mondial (ël film as ciamava *Antaŭen!*)

Ant ël film a l'han recità j'ator ëd la Internacia Arta Teatro che a l'han interpretà un romanz polissiesch ambientà ant la bariera parisin-a. Ant ël ròl dël comissari a-i é Raymond Schwartz antramentre che a-i son ëdcò Gaston Waringhien (narator) e d'àutri ator parisin ëd col'época.

Ël film, virà tra 'l 1963 e'l 1964, a l'ha pa otnù sucess e për lòn Mahé a l'ha perdù motobin ëd sòld e a l'ha acusà l'Associassion Universal d'Esperanto d'avèjlo boicotà.

Tombà malavi për la depression, Mahé a l'ha dësblà squasi tute le còpie dël film. A na son salvasse nomach tre: doe catà dal Centre Cultural Esperantista Château de Grésillon e da l'Associació Britànica d'Esperanto e la còpia original che a l'é stàita arcuperà dël 1981 con un video 'd 61 minute.

Categorìa:Film
Raymond Schwartz

**Raymond Schwartz** a l'era nassù a Metz j'8 d'avril dël 1894 e a l'é mòrt ai 14 ëd magg dël 1973.
A l'é stàit në scritor, n'esperantista, un bancari e un còmich fransèis. 

Nassù a Metz, sità dla Loren-a antlora controlà da l'Almagna, ant na famija 'd lenga fransèisa, a l'ha arseivù n'istrussion franch bon-a, fin-a a la mira che a parlava sensa gen-a an fransèis e an alman ma a l'ha 'dcò amprendù 'l latin e 'l grech; ancora giovo a l'é dventà esperantista e a l'ha tacà a sugné n'avnì ëd pas mersì a l'esperanto.
La prima guèra mondial, che a l'ha combatù con l'armada alman-a al sël front oriental, a l'é stàita na gran delusion për ij sò ideaj. Dòp la guèra a l'é pa restà a Metz, dventà torna fransèisa, ma a l'é mudasse a Paris, andoa a l'ha travajà coma cò-diretor ant na banca amportanta.

Serios e preparà sël travaj, a cangiava squasi identità quandi a montava jë scalin ëd la lògia për recité com ator esperantista.
A l'ha scrivù vàjre lìber e romans an esperanto.

## Euvre prinsipaj
* *Verdkata Testamento* (1926)
* *Prozo ridetanta* (1928)
* *Anni kaj Montmartre* (1930)
* *La Stranga Butiko* (1931)
* *La gxoja podio* (1949)
* *Kiel akvo de l’ rivero* (1963)
* *Ne kiel Meier!* (1964)
* *... kun siaspeca spico!* (1971)
* *Vole ... Novele* (1971)

Schwartz, Raymond
Gerhard Ertl

**Gerhard Ertl** a l'é nassù a Stocarda ai 10 d'otóber dël 1936.

A l'é 'n chìmich e professor universitari che a l'ha vagnà 'l Premi Nobel për la chìmica dël 2007.

Dël 1955 a l'ha ancaminà a studié chìmica ant l'Università Técnica dë Stocarda e a l'ha peui completà costi studi ant j'università 'd Paris e Mùnich e a l'ha pijà la làurea dël 1961 a Stocarda. Dël 1965 a l'ha pijà 'l dotorà ant l'Università 'd Mùnich.

Dël 1965 a l'ha ancaminà a mostré ant l'Università Técnica 'd Mùnich antramentre che dal 1968 a l'é dventà diretor ëd l'Università Técnica ëd Hannover. 

## Arserca sientìfica
A l'ha tacà soa arserca ant j'ani '60 con ël but ëd conòsse ij motiv ëd l'ossidassion dl'assel, ël fonsionament dij catalisator ëd le viture. A l'ha fàit d'amportante dëscuverte sël process ëd dëstrussion dla capa d'oson e a l'ha studià ël process Haver-Bosch.

Dël 2007 a l'ha arseivù 'l Premi Nobel an chìmica për ij sò studi dzora ij process chìmich ëd le surfasse sòlide.

Ertl, Gerhard
Ertl, Gerhard
Felip Pedrell

**Felip Pedrell i Sabaté** a l'era nassù a Tortosa ai 19 ëd fërvé dël 1841 e a l'é mòrt a  Barslon-a ai 19 d'agost dël 1922. 
A l'é stàit un compositor catalan. 

A l'ha travajà dzortut an Catalògna, ma dël 1876 a l'é stàit për na cita época a Roma andoa a l'ha fàit ëd mùsica sacra. Dël 1877, an antornand da l'Italia, a l'é fërmasse a Paris andoa a l'ha componù 'd mùsica sinfònica.

Sò mèrit pì grand a l'é stàit col ëd fé nasse la musicologìa moderna an Catalògna.
A l'é stàit ël prim compositor a studié për dabon la mùsica tradissional spagneula e mersì a sò travaj ij compositor spagneuj a l'han ancaminà a buté 'd temàtiche popolar ant soe euvre.
A l'ha avù coma anlev Isaac Albéniz, Enrique Granados, Joaquín Turina e Manuel de Falla.

Pedrell a l'ha componù an squasi tuti ij géner musicaj clàssich.

Pedrell, Felip
Joaquín Turina

Compositor ëspagneul.
**Joaquín Turina Pérez** a l'era nassù a Sivija ai 9 dë dzèmber dël 1882 e a l'é mòrt a Madrid ai 14 ëd gené dël 1949. A l'avìa dj'orìgin piemontèise.

A l'ha ancaminà a studié a Sivija për peui mudesse a Madrid. A l'é përfessionasse a Paris tra 'l 1905 e 'l 1914, e bele-lì a l'ha pijà 'd lession da Vincent d'Indy ant la Schola Cantorum e a l'ha 'dcò studià 'l pianofòrt con Moritz Moszkowski. Con sò amis e cambrada Manuel de Falla, ant la capital fransèisa a l'ha conossù 'd compositor professionista coma Maurice Ravel e Claude Debussy.

Dël 1914 a l'é torna mudasse a Madrid, andoa a l'ha travajà coma compositor, crìtich e magìster. Dal 1931 a l'ha tacà a mostré al Conservatòri Real.

A l'é stàit un tra ij component pì amportant dla scòla musical ëspagneula dël '900. Sò lengagi as peul disse romantich/ampressionista con vàire element melòdich gropà al folk ëspagneul.

An soe composission as peulo trovesse dzoratut ëd tòch për pianofòrt ma 'dcò 5 tòch për ghitara.

Turina, Joaquím
Manuel de Falla

**Manuel de Falla y Matheu** a l'era nassù a Cádiz ai 23 ëd novèmber dël 1876 e a l'é mòrt a Alta Gracia, an Argentin-a ai 14 ëd novèmber dël 1946.
A l'é stàit un compositor ëspagneul.

Ant soe euvre për ghitara a nass la ghitara moderna clàssica, da già che sgond l'opinion dël midem de Falla cost a l'é lë strument ideal për qualsëssia tipo 'd mùsica.

Fin-a al 1922 soe composission a son ciamà "fransèise", nen ant ël sens nassionalìstich ëd la paròla, ma coma géner ëd mùsica. Costi géner  a l'avìo coma model Claude Debussy, Isaac Albéniz e le composission ëd Maurice Ravel.
Ant l'agost dël 1920 Falla a l'ha arseivù l'arcesta dl'arvista Revue Musicale (guidà da Henry Prunières) dë scrive na composission për arcordé Debussy: Falla a l'ha componù "Piece de guitarre ècrit pour le tombeau de Debussy", realisà da Andrés Segovia e Miguel Llobet.

A l'ha scrivù vàire balèt për ël Ballets Russes ëd Sergej Diagjlev, grand impresari ëd cola época che a l'ha ciamà 'd travaj a Debussy, Ravel, Stravinskij, Satie, Milhaud, R. Strauss e Prokof'ev.

Dòp lë s-ciòp ëd la guèra sivila spagneula dël 1936 a l'é mudasse an Argentin-a, andoa a l'é restà fin-a a la mòrt.

## Composission
* *Tos ojillos negros* (1902-1903, për vos e pianofòrt)
* *L'allegro de concierto* (1903-1904, për pianofòrt)
* *La vida breve* (1905, òpera)
* *Noches en los jardines de Espana* (1909-1915, për piano e orchestra)
* *Siete canciones populares espanolas* (1914)
* *El amor brujo* (1915) (balèt)
* *El sombrero de tres picos* (1919, balèt)
* *Fantasia bètica* (1919, scrivùa për Arthur Rubinstein)
* *El retablo de maese Pedro* (1919-1923, òpera për buratin)
* *Concerto* (1923-26, për clavissin, fluta, oboè, clarinèt, violin, violonsel)
* *L'homenaje* (1938) (suite ëd 4 tòch dedicà a Arbos, Pedrell, Debussy për ghitara, Dukas për pianofòrt)
* *Atlantide* (òpera nen livrà)

Falla, Manuel de
Fred Perry

**Frederick John Perry** (Stockport, 18 magg 1909 - Melbourne, 2 fërvé 1995) a l'é stàit un tenista britànich che a l'ha vagnà tre vire 'l torneo 'd Wimbledon.

Nassù a Stockport ant ël Cheshire, Anghiltèra, sò nòm a l'é gropà pa mach a soe vitòrie sportive ma 'dcò a la marca d'abijament ch'a l'ha sò nòm e che coma sìmbol a l'ha na cita coron-a ëd laurié.

## Abijament Fred Perry

Amis ëd René Lacoste, ant j'ani '30 a l'ha fondà na marca d'abijament con sò nòm che ant j'ani '50 e '60 a l'era considerà la mèj për ël ténis. Coma për Lacoste la vestimenta pì 'mportanta për la marca Fred Perry a l'é la pòlo: la pòlo Fred Perry a l'é diferenta da cola Lacoste për la marca che a l'é pa tacà al tëssù ma a l'é cusùa al pet.

Fred Perry a l'ha ancaminà a avèj un gran sucess dzortut da j'ani '60, quandi la marca a l'é dventà popolar tra ij giovo anglèis. Ij giovo 'd cola época a j'ero ciamà con lë stranòm ëd Mod, scursa 'd *modernista*; esse mod a vorìa di buté mach un tipo d'abijament, dzortut col ëd le marche Fred Perry, Ben Sherman e Lonsdale.

A la fin ëd j'ani '60 a l'é nassù andrinta ai mod ël moviment Skinhead. Ëdcò jë skinhead a dovrëran coma abijament Fred Perry.

Perry, Fred
Fabriciana adippe

## Fabriciana adippe

### Ambient
La ruva a viv ëdzora a Viola. Na generassion a l'ann, ël parpajon a vòla da giugn a aost.

### Distribussion
A viv an tuta Italia ma nen an Sardëgna.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Fabriciana adippe** Rott.

Categorìa:Fabriciana
Inachis io

## Inachis io

Paon-du-jour MHNT CUT 2013 3 14 Cahors Dos.jpg|*Inachis io*
Paon-du-jour MHNT CUT 2013 3 14 Cahors Ventre.jpg| △ *Inachis io*

### Ambient
La ruva a viv an dzora a ortija e luvërtin. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da giugn a luj.

### Distribussion
A viv an tuta Italia e ant j'ìsole, da la pian-a fin a 2500 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Inachis io** L.

Categorìa:Inachis
Limenitis camilla

## Limenitis camilla

Limenitis camilla larva beentree.jpg|La ruva
Limenitis camilla MHNT CUT 2013 3 15 Compiegne Dos.jpg|*Limenitis camilla*
Limenitis camilla MHNT CUT 2013 3 15 Compiegne Ventre.jpg|*Limenitis camilla* △

### Ambient
Da finì. 

### Distribussion
Com la Limenitis anonyma, ma pì localisà.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Limenitis camilla** L.

Categorìa:Limenitis
Melitaea cinxia

## Melitaea cinxia

### Ambient
La ruva a viv an dzora a vàire erbe. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da magg a giugn.

### Distribussion
A viv an tuta Italia, an gavand ëd la Sardegna, fin a 2000 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Melitaea cinxia** L.

Categorìa:Melitaea
Melitaea phoebe

## Melitaea phoebe

Melitaea phoebe MHNT CUT 2013 29 Flotte male dorsal.jpg|♂  
Melitaea phoebe MHNT CUT 2013 29 Flotte male ventral.jpg|♂ △
Melitaea phoebe MHNT CUT 2013 3 29 Les Vigneaux female dorsal.jpg|♀ 
Melitaea phoebe MHNT CUT 2013 3 29 Les Vigneaux female ventral.jpg|♀ △

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Centaurea e àutre erbe. Doe generassion a l'ann, la farfala a vola da magg a stèmber.

### Distribussion
Com la Melitaea cinxia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Melitaea phoebe** Schiff.

Categorìa:Melitaea
René Lacoste

**Jean René Lacoste** a l'era nassù a Paris ai 2 ëd luj dël 1904 e a l'é mòrt a Saint Jean De Luz ai 12 d'otóber dël 1996.
A l'é stàit un tenista, në stilista e 'n comersant fransèis; già da giugador ij sò tifos a l'han daje lë stranòm ëd *cocodril* e cost animal a l'é peui dventà famos coma sìmbol ëd la marca 'd pòlo e majëtte anventà da Lacoste dël 1933.

Ansema a Jacques Brugnon, Henri Cochet e Jean Borotra a l'ha formà la squadra dij "quatr moscadié" che a l'ha gavà la Copa Davis a jë Stat Unì dël 1924 e a l'é peui confermasse an costa competission fin-a al 1929. 

Ëdcò da sol Lacoste a l'ha otnù 'd bon arzultà: an efet a l'ha vagnà doe vire 'l Torneo 'd Wimbledon (1925 e 1928), tre vire 'l Roland Garros (1925, 1927 e 1929) e doe edission dij US Open (1926 e 1928). A l'ha peui giutà la Fransa a vagné torna la Copa Davis dël 1931 e dël 1932. N'ani dòp a l'é artirasse dal professionism e a l'ha fondà con sò amis André Gillier na marca d'abijament con sò nòm.

Dzortut mersì a soe pòlo Lacoste a l'é dventà rìch e popolar: ël cocodril, sò stranòm, a l'é dventà 'l sìmbol ëd soa marca d'abijament. A smija che cost ëstranòm a sia nàit dòp na gara 'd Copa Davis contra l'Australia quandi Lacoste a l'ha ciamà coma premi për la vitòria na borsa fàita con la pel ëd cocodril. An pòchi ani la Lacoste a l'é slargasse a vàire spòrt ëdcò mersì al fàit che la fomna 'd René a l'era na giugadris ëd gòlf.
Dal 1967 Lacoste a l'é mudasse a Saint Jean de Luz, andoa a l'ha guidà soa asienda fin-a a l'ùltim di 'd soa vita.

Lacoste, René
Jacques Brugnon

**Jacques Brugnon**, stranomà *Toto*, a l'era nassù a Paris j'11 ëd magg dël 1895 e a l'é mòrt-ie ai 20 ëd mars dël 1978.
A l'é stàit un tenista fransèis che, ansema a René Lacoste, Henri Cochet e Jean Borotra, a l'ha formà ij "quatr moscadié" dël ténis fransèis.

Cavalié dla Legion d'Onor, a l'é un dij neuv tenista fransèis mèmber ëd la International Tennis Hall of Fame.

Brugnon, Jacques
Jean Borotra

**Jean Robert Borotra** a l'era nassù a Biarritz ai 13 d'agost dël 1898 e a l'é mòrt a Arbonne ai 17 ëd giugn dël 1994.
A l'é stàit un tenista e 'n polìtich fransèis e ansema a René Lacoste, Henri Cochet e Jacques Brugnon a l'ha formà ij "quatr moscadié" dël ténis fransèis.

## Palmarès

**Australian Open** 
*singolar: 1928
*dobi: 1928
*dobi mist: 1928

**Open ëd Fransa** 
*singolar: 1924, 1931
*dobi: 1925, 1928, 1929, 1934, 1936
*dobi mist: 1927, 1934

**Wimbledon**
*singolar: 1924, 1926
*dobi: 1925, 1932, 1933
*dobi mist: 1925

**U.S. Open**
*dobi mist: 1926

**Gieugh Olìmpich**
* bronz a Paris 1924

Borotra, Jean
Borotra, Jean
Àut Mincio Cabernet Sauvignon

Ël vin **Àut Mincio Cabernet Sauvignon** as prodov ant la zòna ed l'Àut Mincio ant la provinsa ëd Màntoa.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Barbacarlo

Ël vin **Barbacarlo** as prodov ant la comun-a ëd Broni an provinsa ëd Pavìa.

Cost vin a l'era col che Carlo Porta a l'avìa pì car. A l'avìo ancaminà a ciamelo parèj d'apress che ant ël 1748 Broni a l'era passà ai Savòja con ël tratà d'Aquisgran-a.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Melitaea trivia

## Melitaea trivia

### Ambient
La ruva a viv ëdzora a Verbascum. Doe generassion a l'ann, ël parpajon a vòla da avril a aost.

### Distribussion
A viv an Friul-Venessia Giulia, Trentin-Sud Tiròl e da l'Abruss a la Calabria.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Melitaea trivia** Schiff.

Categorìa:Melitaea
Herbert Marcuse

Filòsof.
**Herbert Marcuse** a l'era nà a Berlin dël 1898.
A l'é stàit un dij prinsipaj esponent ëd la scòla ëd Franchfòrt.
A l'é mòrt dël 1979.

Marcuse, Herbert
Argynnis aglaja

## Argynnis aglaja

 Speyeria aglaja MHNT CUT 2013 3 25 Auzat Dorsal.jpg|*Argynnis aglaja*
Speyeria aglaja MHNT CUT 2013 3 25 Auzat Ventral.jpg| △ *Argynnis aglaja*

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Viola. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da giugn a aost.

### Distribussion
A viv an tuta Italia, an gavand ëd la Sardegna.

### Sinònim

*Mesoacidalia aglaja*, L.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Mesoacidalia aglaja** L.

Categorìa:Argynnis
Neptis rivularis

## Neptis rivularis

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Spiraea. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da giugn a luj.

### Distribussion
A viv an sj'Alp, localisà.

### Sinònim
**Neptis lucilla*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Neptis rivularis** Scop.

Categorìa:Neptis
Sociobiologìa

La **sociobiologìa** a l'é lë studi sistemàtich dle base biològiche ëd tuta forma ëd comportament sossial.

Categorìa:Sociologìa