Òm

L&#39;**òm** (costa paròla a peul aplichesse ëdcò ëd fasson pì spessìfica a le përson-e ëd sess masculin) a forma ancheuj da na mira biològica na spece sola, *Homo sapiens*, l'ùnich dzorvivù dël géner *Homo*, motobin diversificà an l'ùltim milion e mes d'agn. *Homo sapiens* a aparten ai primà, j'ominòid diferensià an Asia e an Àfrica, d'andoa a l'é vnùita fòra la famija dont a fa part, j'omìnid. 

## Ël nòm

Ël nòm sientìfich a fa alusion a la caraterìstica biològica pì tìpica: *sapiens* a veul dì "sapient" o "bon a conòsse", e as arferiss a l'apressiassion dl'òm coma "animal rassional", al contrari che tute j'àutre spece. A l'é pròpe la capacità dl'òm ëd realisé dj'operassion concetuaj e simbòliche motobin complicà - ch'a ancludo, pr'esempi, l'usage ëd sistema lenghìstich motobin sofisticà, ël rasonament astrat e le capacità d'introspession e speculassion - un-a 'd soe caraterìstiche pì marcà. A l'é possìbil che costa complessità, fondà da na mira neurològica an sn'aument dla dimension dël servel e dzora tut an soa complessità, a sia ëdcò un-a dle càuse, e un prodot, dla strutura sossial motobin complessa che l'òm a l'ha dësvlupà, e ch'a forma un-a dle base dla coltura, antërpretà biologicaman coma la capacità a trasmëtte d'anformassion e ëd costume për imitassion e anstrussion, nopà che për ardità genética. Costa propietà a l'é pa esclusiva 'd costa spece, e a l'é important ëdcò an d'àutri primà, ma a argionz ant l'òm un dësvlup diferent da na mira qualitativa, lòn ch'a l'ha giustificà A. Montagu a buté ant la coltura la nicia ecològica 'd nòstra spece. Ël nòm tassonòmich a l'era *Homo sapiens*, e a l'é giontasse në scond *sapiens* për fé distinsion, an soa qualità 'd sot-ëspece tipo, da j'àutre sot-ëspece; sòn a l'ha pròpe gnente a che fé con la capacità d'àuto-arflession.
*Homo sapiens sapiens* a signìfica "òm ch'a sa 'd savèj", visadì cossient ëd sò conòsse. Scond chèich autor la denominassion *Homo sapiens sapiens* a l'é obsoleta pròpe përchè a esist mach na spece d*'Homo* al dì d'ancheuj e dagià che fòssij ch'as chërdìo dë spece diferente (Cro-Magnon, Grimaldi, e via fòrt) an efet a son ëd fòssij ëd nòstra spece: costa opinion a l'ha 'd sust, ma a smija pì giust goerné la denominassion *Homo sapiens sapiens* për nòstra spece, për fé distinsion ëdcò da na mira tassonòmica da àutre spece estinguisse, coma l'Homo sapiens idaltu.

## Notomìa
Ant n'òm a-i son anviron 1016 célule.

## Descrission
J'uman a son caraterisà da:
* Bipelism: Deambulassion an sla tèra mach con ij pé, con ël còrp drit.
* Servel gròss e compless: Capacità d'astrassion, lengagi, memòria, e produssion tecnològica.
* Man prensij: Con pòles oponìbil për manipolé utiss.
* Pèil ridot: Pì spantià an sla testa e chèich part dël còrp.
* Variabilità genética: Diferense fìsiche (color ëd pel, autëssa) an tra le popolassion.
La durà media ëd la vita a l'é ëd 70-80 agn, con d'ecëssion fin a 100 agn.

## Comportament e dieta
J'uman a son onìvor e a consumo na dieta varià: carn, verdure, gran, fruta, e prodot processà. Soa società a l'é organisà an famije, comun-e, e nassion, con legislassion e religion. A comùnico con lengagi articolà (parlà, scrit, gestual) e a creo art, mùsica, e literatura. La riprodussion a l'é possìbil tut l'ann, con na gestassion ëd 9 méis e na dipendensa longa dle masnà.

## Abitat
J'uman a son ëspantiasse an tuti ij continent, adatandse a:
* Ambient naturaj: Foreste, montagne, zòne polar.
* Ambient urban: Sità con infrastruture complesse.
Ant ël Piemont, a son present dai temp ëd l'Òm ëd Neanderthal, con d'ansediament stòrich coma ij Selt (Salass) e ij Roman. Al di d'ancheuj, la popolassion a l'é concentrà ant le sità com Turin, Noara, e Coni.

## Amportansa ant l'ecosistema
J'uman a l'han un ròl dominant ant la biosfera, con n'impat sensa precedent:
* Positiv: Agricoltura, medzin-a, protession ëd spècie an perìcol.
* Negativ: Inquinament, distrussion dij bòsch, cambiament climàtich.
A l'han domesticà vàire specie (bestiam, chërp) e modificà piante për l'alimentassion.

## Evolussion e stòria
L'uman modern (Homo sapiens) a l'é evolvusse an Àfrica 300.000 agn fà e a l'é ëspantiasse an Euròpa, Asia, e América. Ant ël Piemont, j'archeuj ëd la preistòria a comprendo:
* Omìnid ëd l'época glacial: Utiss ëd pera e pitura rupestre.
* Età roman-a: Stra, teatro, e sità com Augusta Taurinorum (Turin).
* Età medieval: Cese, castej, e vilagi forticà.

## Ant la cultura piemontèisa
L'uman a l'é al sènter ëd la tradission local:
* Fàule e mit: La figura dël Luv ëd l'òm (loup-garou) o dle Masche (strie).
* Festività: Festa dij San Gioann, procession religiose.
* Proverbi: "L'uman a l'é ël luv ëd l'uman" (Homo homini lupus).
* Lenghe e identità: L'usagi dël piemontèis coma lenga d'apartenensa.

## Galerìa 'd figure

## Arferiment
* *UNESCO. (2023). Human Evolution and Cultural Heritage.*

Categorìa:Biologìa
Om
Om