open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teren

Ël **terèn** a l'é lë strat pì estern ëd la crosta terestra, formà da mineraj, matéria orgànica, eva, ària e organism vivent. A l'é la base për la coltivassion dle piante e për la vita an sla Tèra.

## Composission
Ël terèn a l'é fàit da:
*   **Part mineral**: frament ëd rocia dësgregà (sabia, lim, argila).
*   **Matéria orgànica**: rest ëd piante e animaj an decomposission (humus).
*   **Eva**: ch'a ten ansema le partìcole e a përmëtt la nutrission dle piante.
*   **Ària**: ant ij përtus dël teren, necessaria për la respirassion dle rèis e dij microorganism.
*   **Organism vivent**: verm, inset, bater, fonz, ch'a giuto a dësgreghé la materia orgànica.

## Formassion
Ël terèn as forma grassie a 'd process fìsich, chìmich e biològich ch'a dësgrego le rocie (pedogénesi). Costa formassion a ciama 'd temp motobin longh: për fé 1 cm ëd teren a peul vorèj dì da 100 a 1.000 agn.

Ij fator ch'a influenso la formassion dël teren a son:
*   La rocia mare.
*   Ël clima.
*   J'organism vivent.
*   La topografìa (pendensa, esposission).
*   Ël temp.

## Sòrt ëd teren
A-i son vàire sòrt ëd teren, classificà second la granulometrìa (grandëssa dle partìcole) e la composission:

*   **Teren sabios**: rich ëd sabia, a dren-a bin ma a ten pòch eva e nutrient.
*   **Teren argilos**: rich d'argila, a ten bin l'eva ma a dren-a mal e a peul fé 'd cròste.
*   **Teren limos**: rich ëd lim, a ten bin l'eva ma a l'é facil a l'erosion.
*   **Teren ùmich**: rich d'humus, motobin fèrƫil.
*   **Teren calcaros**: rich ëd càuss, a peul esse alcàlin.

La combinassion ëd coste component a crea 'd tessiture diferent (es. teren franch, sabios-argilos).

## Amportansa
Ël teren a l'ha n'amportansa ciav për:
*   **Agricoltura**: a forniss ël sostegn e ij nutrient për le piante.
*   **Ambient**: a filtra l'eva e a contròla soa qualità.
*   **Ecosistema**: a l'é l'habitat ëd milen-e 'd specie.
*   **Cicl bio-geo-chìmich**: a partécipa al cicl dël carbòni e d'àutri element.

## Degradassion
Ël teren a peul esse degradà da:
*   Erosion: causà da eva e vent.
*   Inquinament: da pesticida, fertilisant chìmich, metal pèis.
*   Salinisassion: ant le zòne ùmide.
*   Impermeabilisassion: për via dla urbanisassion.

Categorìa:Ambient
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Chìmica Agrìcola

La **chìmica agrìcola** a l'é la branca dla chìmica ch'a studia la composission e le trasformassion chìmiche ch'a rivo ant ël terèn e ant le piante, con l'obietiv ëd mijoré la produssion agrìcola e la qualità dij prodòt.

## Camp dë studi
La chìmica agrìcola as òcupa ëd vàire aspet prinsipaj:

*   Chìmica dël teren: a analisa la composission mineral e orgànica dël teren, la disponibilità dij nutrient për le piante, e ij process ch'a influenso la fertilità.
*   Nutrission dle piante: a studia j'element necessari a la chërsùa dle piante (azòt, fòsfor, potassi), e ij fenòmen d'assimilassion.
*   Fertilisant: a studia la natura, la produssion e l'usage dij fertilisant për fornì ai teren ij nutrient mancant.
*   Pesticida e erbicida: a studia ij compòst chìmich dovrà për protege le piante da inset, maladìe e gramon.
*   Chìmica dle colture: a studia la composission dle piante e le modificassion ch'a rivo durant la chërsita, la madurassion e la conservassion.

## Amportansa
La chìmica agrìcola a l'ha n'amportansa ciav për:
*   Garantì na produssion agrìcola sostenìbil e eficenta.
*   Mijoré la qualità dj'aliment.
*   Protege l'ambient an riduvend l'usage ëd sostanse chìmiche e an promovend na gestion coreta dël teren.
*   Dësvlupé 'd neuve tecnologìe për n'agricoltura pì rispetosa dl'ambient.

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Polìtica agrìcola

La **polìtica agrìcola** a l'é l'ansema dj'assion, norme e programa adotà da n'autorità pùblica (nassional, regional o internassional) për regolé e sosten-e ël setor agrìcol. Sò but a l'é ëd garantì la produssion d'aliment, la stabilità dij marcà, la protession dj'agricoltor e la sostenibilità ambiental.

## Obietiv prinsipaj
La polìtica agrìcola as prefiss normalment:
*   **Garantì la sicurëssa alimentar**: a veul dì che tute le përson-e a l'àbio da mangé a basta e san.
*   **Sosten-e ël redit agricol**: për manten-e vive le comunità ruraj e evité l'abandon dle tère.
*   **Stabilisé ij [[pressi]] dij prodot agrìcoj**: për evité flutuassion tròp gròsse ch'a danegio ij produtor e ij consumator.
*   **Protege l'[[ambient]]**: an promovend pràtiche agrìcole sostenìbij ch'a ridùo l'inquinament e a conservo la biodiversità.
*   **Mantnì ij paisagi tradissionaj**: për preservé la coltura e l'identità dle zòne ruraj.

## Strument
Për realisé costi obietiv, la polìtica agrìcola a deuvra vàire strument:
*   **Sussidi e agiut finansiari**: pagà a j'agricultor për garantì un pressi minim o për sosten-e d'investiment.
*   **Control dij pressi**: con d'intervent an sël marcà për evité speculassion.
*   **Quòta ëd produssion**: për limité l'oferta e manten-e ij pressi.
*   **Norme e regolament**: an sla qualità dij prodot, an sla sicurëssa alimentar e an sla protession ambiental.
*   **Programa dë svlup rural**: për diversifiché l'economìa dle campagne e mijoré j'infrastruture.
 
## La Polìtica Agrìcola Comun-a (PAC)
Un esempi amportant ëd polìtica agrìcola a l'é la **[[Polìtica Agrìcola Comun-a]]** (PAC) dl'Union Europenga. Istituìa dël 1962, la PAC a l'é stàita për desen-e d'agn la polìtica pì amportanta e pì costosa dl'UE. Sò obietiv a l'era an prinsipi col d'aumenté la produtività e garantì d'aprovigionament stàbij d'aliment. D'apress, a l'é stàita arformà vàire vire për dventé pì sostenìbil e pì orientà al marcà.

Categorìa:Polìtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Metropolitan-a ëd Òslo

La **metropolitan-a ëd Òslo** (*Oslo T-bane* o *Oslo Tunnelbane*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Òslo, an Norvegia. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 31 maj 1898 'me tranvìa sub urban-a e dël 22 maj 1966 'me metropolitan-a. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 5 linie longhe an total 85 km con 101 stassion. 

Òslo
Fatorìa

Na **fatorìa** a l'é na proprietà rural, normalment gròssa, destinà a la produssion agrìcola, anlevament e, soens, a la trasformassion dij prodot . A l'é l'unità base ëd l'agricoltura e a peul esse gestìa da na famija, na cooperativa o na sossietà.

## Strutura e component
Na fatorìa a l'é normalment formà da:
*   **Terèn agrìcoj**: camp coltivà (gran, melia, vërdure), pra për l'anlevament e bòsch.
*   **Edifissi ruraj**: la ca dël fator, lë stabi për j'animaj, ij grané, le sère, e ij depòsit për le màchine.
*   **Màchine e utiss**: trator, mietitrebbia, slòira e d'àutr echipagiament për ij travaj dij camp.

## Sòrt ëd fatorìe
A-i son vàire sòrt ëd fatorìe, classificà second la produssion e la gestion:
*   **Fatorìa familiar**: gestìa da na famija, soens cita e diversificà (com le cassin-e piemontèise).
*   **Fatorìa agrìcola intensiva**: specialisà ant na coltura (es. gran) o an n'anlevament (es. polam), con grand usage ëd tecnologìa.
*   **Fatorìa biològica**: ch'a deuvra pràtiche sostenìbij sensa pesticida e fertilisant chìmich.
*   **Fatorìa didàtica**: duverta al pùblich për mostré com a travaja n'asienda agrìcola.

## Amportansa
La fatorìa a l'ha n'amportansa ciav për:
*   Prodùe j'aliment për la popolassion.
*   Mantnì l'economìa rural e ij paisagi tradissionaj.
*   Preservé la biodiversità e l'ambient con na gestion coreta dël teren.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Agricoltor

N**agricoltor** a l'é na përson-a ch'a travaja ant l'agricoltura, an coltivand la tèra e an anlevand j'animaj për prodùe d'aliment, fibra e d'àutri prodot. A l'é na figura sentral ant l'economìa rural e ant la sossietà.

## Atività
L'agricoltor a fà vàire atività prinsipaj:
*   **Preparassion dël teren**: a lavora, a rastla e a prepara la tèra për la sëmna.
*   **Sëmna e piantament**: a buta jë smens o le piante ant ij camp.
*   **Cura dle colture**: a contròla la chërsita, a dà l'eva, a fertilisa e a protegg da maladìe e parassita.
*   **Arcòlt**: a cheuj ij frut ëd la tèra quand a son madur.
*   **Anlevament**: a cudiss j'animaj, a-j dà da mangé, a-j cura e a gestiss la produssion (làit, euv, carn).

## Sòrt d'agricoltor
A-i son vàire sòrt d'agricoltor, classificà second la specialisassion:
*   **Agricoltor coltivator**: specialisà ant la produssion ëd gran, vërdure, fruta o d'àutre piante.
*   **Anlevator**: ch'a cudiss bestiam (vache, feje, crave, polam).
*   **Agricoltor mist**: ch'a fa sia coltivassion che anlevament.
*   **Agricoltor biològich**: ch'a deuvra pràtiche rispetose dl'ambient sensa pesticida e fertilisant chìmich.

## Amportansa
L'agricoltor a l'ha n'amportansa ciav për:
*   **Produssion d'aliment**: a forniss la mangiativa base a la popolassion.
*   **Gestion dël teritòri**: a manten ij paisagi e a preven l'erosion.
*   **Economìa local**: a sosten le comunità ruraj e la filiera agrìcola.
*   **Conservassion dla biodiversità**: a peul preservé dle varietà tradissionaj e le rasse antiche.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Agricoltura estensiva

L**'agricoltura estensiva** a l'é 'n sistema ëd coltivassion ch'a deuvra na granda surfassa ëd teren ma con pòch investiment ëd mandeuvra, energìa e fertilisant për giornà. L'obietiv a l'é nen col d'oten-e la produssion màssima për giornà, ma col d'oten-e un redit total grassie a la larga estension dij teren.

## Caraterìstiche
L'agricoltura estensiva a l'ha dle caraterìstiche ch'a la diferensio da l'agricoltura intensiva:
*   **Grand estension dij camp**: as deuvra na gran surfassa për coltivé.
*   **Bassa produssion për giornà**: la produssion për unità 'd teren a l'é cita.
*   **Pòch usage ëd tecnologìa e mandeuvra**: as deuvro pòche màchine e pòca gent për travajé.
*   **Lassé arposé la tèra**: soens as lassa 'l teren a magg (arpòs) për vàire agn për artrové la fertilità.
*   **Anlevament a pasture**: j'animaj a son anlevà an sle pasture, sensa stabi.

## Esempi
D'esempi d'agricoltura estensiva a son:
*   La coltivassion dël gran ant le praderìe djë Stat Unì e dël Canadà.
*   L'anlevament dle vache an sle pasture gròsse dl'Australia e dl'Argentin-a.
*   La coltivassion dl'euli d'oliva ant ël Mediterani con j'olivé spatarà.
*   Ij pra ant le zòne montagnose.

## Vantagi e svantagi
L'agricoltura estensiva a l'ha 'd vantagi:
*   **Cost pì bass**: a ciama men d'investiment për giornà.
*   **Men ampat ambiental**: a deuvra pòchi fertilisant e pesticida, e a preserva la strutura dël teren.
*   **Manteniment dël paisagi tradissional**: a manten le caraterìstiche naturaj dle zòne ruraj.

Contut, a l'ha 'dcò 'd svantagi:
*   **Bassa produtività**: a produv pòch për giornà.
*   **Da manca 'd gròsse estension ëd teren**: sòn a peul porté a la deforestassion e a la pèrdita d'habitat naturaj.
*   **Redit pì cit për giornà**.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Agricoltura industrial

L**'agricoltura industrial** (o **agricoltura intensiva moderna**) a l'é 'n sistema ëd produssion agrìcola ch'a deuvra su granda scala tecnologìa avansà, machinari pesant, fertilisant chìmich, pesticida e organism modificà për massimisé ij rendiment e ridùe ij cost.

## Caraterìstiche
L'agricoltura industrial as caraterisa për:
*   **Specialisassion**: j'asiende a son soens specialisà ant na coltura sola (gran, melia, sòja) o ant n'anlevament intensiv (polam, crin, vache da làit).
*   **Mecanisassion**: as deuvro trator, mietitrebie e d'àutre màchine për tuti ij travaj.
*   **Usage ëd input estern**: gran quantità ëd fertilisant e pesticida për aumenté la produssion e protege le colture.
*   **Concentrassion**: j'asiende a son soens gròsse, con mila giornà ëd teren o milen-e d'animaj.
*   **Integrassion con l'industria**: ij prodot a son soens destinà a la trasformassion industrial (conservé, surgelé, fé d'euli).

## Amportansa
L'agricoltura industrial a l'ha n'amportansa ciav për:
*   **Produssion ëd massa**: a garantiss na gran quantità d'aliment a pressi bass.
*   **Eficiensa**: a përmëtt ëd ridùe ij cost e d'aumenté la produtività dël travaj.

Contut, a l'ha 'dcò d'efet negativ:
*   **[[Inquinament]]**: da fertilisant e pesticida.
*   **[[Deforestassion]]**: për fé pòst a le mono-colture.
*   **Pèrdita dla biodiversità**: con la ridussion dle specie coltivà e dle rasse animaj.
*   **Problem étich**: ant l'anlevament intensiv.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Agricoltura intensiva

L**'agricoltura intensiva** a l'é 'n sistema ëd produssion agrìcola ch'a deuvra na gran quantità d'investiment e tecnologìa për giornà ëd teren, con l'obietiv ëd massimisé ij rendiment . A l'é l'opòst ëd l'agricoltura estensiva, ch'a deuvra pòchi input an sl'istessa surfassa.

## Caraterìstiche
L'agricoltura intensiva as caraterisa për:
*   **Àut usage ëd fertilisant e pesticida**: për aumenté la produtività dle colture.
*   **Mecanisassion**: as deuvro trator, mietitrebie e d'àutre màchine për tùit ij travaj.
*   **Irigassion**: soens as deuvra l'eva për garantì la chërsùa dle piante.
*   **Selession dle specie**: as deuvro varietà vegetaj e rasse animaj a àuta produtività.
*   **Concentrassion ant ël temp**: as peulo fé pì arcòlt a l'ann (dobia o tripla coltura).

## Esempi
D'esempi d'agricoltura intensiva a son:
*   La coltivassion dle vërdure an sèra.
*   L'anlevament intensiv dël polam e dij crin (stabi con milen-e d'animaj).
*   Le piantagion d'erbo da fruta (përsighé, pomé) con piante cite e tute istesse.

## Vantagi e svantagi
L'agricoltura intensiva a l'ha 'd vantagi:
*   **Àuta produtività**: a produv motobin për giornà ëd teren.
*   **Pressi pì bass**: la produssion an massa a peul ridùe ij cost dij prodot.

Contut, a l'ha 'dcò dë svantagi:
*   **[[Inquinament]]**: da fertilisant e pesticida ch'a peulo anquiné l'eva e 'l teren.
*   **Degradassion dël teren**: l'usage continuà a peul fé calé la fertilità e causé erosion.
*   **Problem étich**: ant l'anlevament intensiv, j'animaj a vivo an condission dë stress.
*   **Pèrdita dla biodiversità**: le mono-colture a ridùo la varietà dle specie coltivà.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Castel ëd Gormaz

Ël **Castel ëd Gormaz**, (an Spagneul: *Fortaleza de Gormaz* o *Castillo de Gormaz*) a l'é stàit batì a parte da l'ann 965 davzin al cit vilagi ëd Gormaz, an Spagna, për inissiativa ëd Al Hakem II, califf ëd Cordoba, andoa a j'era dagià fin dal 756 un castel pì cit batì da l'emir Abd al-Rahaman I.
Ël castel a l'avia un perimetro ëd 1.200 m. con 31 tor (dont 28 as peulo vëdde al dì d'ancheuj).
Apress la reconquista cristian-a dël 1087 ël castel a l'é stàit goernà da l'avosà "Cid Campeador"

Categorìa:Architetura
Categorìa:Castej
Agricoltura orgànica

L**'agricoltura orgànica** a l'é un sistema ëd produssion agrìcola ch'a deuvra pràtiche rispetose dl'ambient e dla salute, sensa l'usage ëd prodòt chìmich ëd sìntesi, com fertilisant artifissiaj, pesticida e erbicida. L'obietiv a l'é col ëd produve aliment san e sostenìbil an conservand la fertilità dël teren e la biodiversità.

## Prinsipi
L'agricoltura orgànica as basa an sù chèich prinsipi fondamentaj:
*   **Salute dël teren**: as deuvra la rotassion dle colture, ij concim naturaj (liam, compost) e le colture ëd covertura për manten-e la strutura e la fertilità dël teren.
*   **Lòta biològica**: për controlé ij parassita e le maladìe, as deuvro predator naturaj, piante repelent e tràpole.
*   **Biodiversità**: as favoriss la presensa 'd specie vegetaj e animaj diferente për creé n'ecosistema equilibrà.
*   **Benesse dj'animaj**: ant l'anlevament, j'animaj a l'han da manca dë spassi duvert, mangé naturaj e condission ëd vita ch'a rispeto soe esigense.

## Pràtiche
Le pràtiche pì comun-e ant l'agricoltura orgànica a son:
*   Rotassion dle colture: për evité l'esauriment dël teren e la propagassion dle maladìe.
*   Compostagi: për trasformé ij rest vegetaj an fertilisant naturaj.
*   Colture ëd covertura: për protege 'l terèn da l'erosion e fissé l'azòt.
*   Mëscia ëd colture: për aumenté la biodiversità e ridùe ij parassita.
*   Pastura alternativa: për l'anlevament, an fasend tramudé j'animaj ant ij pra.

## Vantagi e svantagi
L'agricoltura orgànica a l'ha 'd vantagi:
*   Prodot pì san e sensa rest chìmich.
*   Protession ëd l'ambient e dla biodiversità.
*   Manteniment ëd la fertilità dël teren a longh termo.

Contut, a l'ha 'dcò 'd svantagi:
*   Rendiment pì cit rispet a l'agricoltura industrial.
*   Cost ëd produssion pì àut (për la manovra e ij contròj).
*   Pressi pì àut për ij consumator.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Permacoltura

La **permacoltura** a l'é në stil ëd progetassion ëd sistema sostenìbij ch'a s'ispira ai modèj e a le relassion ch'as treuvo ant la natura. L'obietiv a l'é col ëd creé dj'ambient uman ch'a sio produtiv, stàbij e ch'a rispeto l'ecosistema.

## Prinsipi
La permacoltura as basa an sù chèich prinsipi étich e pràtich:

*   **Cura dla Tèra**: protege e restauré la salute dël teren, dl'eva, dle foreste e dla biodiversità.
*   **Cura dle përson-e**: garantì che tute le përson-e a l'abio lòn ch'a jë smon për vive bin (aliment, avèj, relassion).
*   **Compartission giusta**: ridistribuì j'arsorse an echilibri e limité ij consum.

Ij prinsipi pràtich a son desen-e e a comprendo osservé e anteragì con la natura, caturé e conservé l'energìa, produve nen esageré, integré an leugh ëd diversificassion e dovré solussion cite e lente.

## Aplicassion
La permacoltura as aplica a vàire setor:
*   **Agricoltura**: progetassion d'òrt e fruté peren, sistema agrìcol integrà, colture associà.
*   **Architetura**: costrussion ëd ca con material naturaj, orientament solar, racòlta d'eva piovan-a.
*   **Comunità**: organisassion ëd cooperativa e comunità intensional.
*   **Economìa**: creassion ëd sistema econòmich locaj e solidaj.

## Stòria
La permacoltura a l'é stàita dësvlupà ant j'agn 1970 an Australia da Bill Mollison e David Holmgren. A l'é nassùa com na rispòsta ai problema ambientaj e sociaj causà da l'agricoltura industrial e da l'economìa globalisà.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
El Cid

**El Cid**, (nòm ver: *Rodrigo Díaz de Bivar* o *de Vivar*), (Vivar del Cid, 1043 anviron – Valensia, 10 luj 1099) stranomà ëdcò *El Cid Campeador* a l'é stàit un òm d'arme e eroe espagneul dël secol ch'a fa 11 durant le "Reconquista", visadì durant la lòta dij spagneul cristian contra j'arabo musulman.
## Biografìa
A l'ava nobil achjt an essend fieul ëd Diego Laínez (?-1058) e ëd Teresa Rodríguez. Dël 1060 anviron a l'é stàit nominà cavaliè a Zamora da Doña Urraca.
A l'é stàit segneur ëd Valensia dal 1094 fin a soa mòrt.

Categorìa:Biografìe
Agricoltura ëd sussistensa

L**'agricoltura 'd sussistensa** a l'é na forma d'agricoltura andova la pì part ëd la produssion a l'é destinà al consum diret da part dl'agricoltor e 'd soa famija, e nen a la vèndita an sël marcà. L'obietiv prinsipal a l'é col ëd sodisfé j'esigense alimentar ëd base e garantì la sopravivensa.

## Caraterìstiche
L'agricoltura 'd sussistensa a l'ha dle caraterìstiche ch'a la diferensio da l'agricoltura comersial:

*   **Cita scala**: ij camp a son cit e la produssion a l'é limità.
*   **Diversificassion**: as coltivo vàire specie diferente për avèj da mangé tut l'ann.
*   **Pòch usage ëd tecnologìa**: as deuvro utiss sempi e màchine tradissionaj.
*   **Mandeuvra familiar**: ij travaj a son fàit dzortut dai mèmber ëd la famija.
*   **Bass rendiment**: la produssion për età a l'é pì cita che ant l'agricoltura intensiva.

## Sòrt
A-i son vàire sòrt d'agricoltura 'd sussistensa:

*   Rotassion dle colture: as cambio ij camp minca chèich agn për lassé arposé la tèra (praticà ant le region tropicaj).
*   Agricoltura intensiva 'd sussistensa: an sle cite surfasse, con l'usage ëd irigassion e fertilisant naturaj për oten-e pì produssion.
*   Pastoralism: anlevament ëd bestiam (feje, crave, vache) an pastura.

## Amportansa
L'agricoltura 'd sussistensa a l'é ancor la forma prinsipal d'agricoltura an vàire region dël mond, dzortut ant l'Àfrica rural, ant l'Asia dël Sud e ant l'América latin-a. A sosten la vita ëd senten-e ëd milion ëd përson-e.

## Vantagi e svantagi
L'agricoltura 'd sussistensa a l'ha 'd vantagi:
*   Autonomia e sicurëssa alimentar për le famije.
*   Conservassion dle tradission e dle varietà locaj.
*   Pòch ampat ambiental (për l'usage limità ëd chìmica).

Contut, a l'ha 'dcò 'd svantagi:
*   Produtività cita e redit limità.
*   Vulnerabilità a le maladìe e ai cambiament climàtich.
*   Difìcoltà a mijoré le condission ëd vita.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Agricoltura sostenìbil

L**'agricoltura sostenìbil** a l'é na forma d'agricoltura ch'a mira a sodisfé j'esigense alimentar dël present sensa compromëtte la capacità dle generassion future ëd sodisfé le soe. A l'é në stil che a ìntegra tre obietiv prinsipaj: la salute dl'ambient, la reditività econòmica e l'equità social e econòmica.

## Prinsipi
L'agricoltura sostenìbil as basa an sù chèich prinsipi fondamentaj:
*   **Protession dl'ambient**: conservé e mijoré la qualità dël teren, dl'eva e dl'aria, ridùe l'inquinament e preservé la biodiversità.
*   **Salute dle piante e dj'animaj**: dovré pràtiche ch'a manten-o la vitalità dle colture e ch'a garantisso ël benesse dj'animaj.
*   **Eficiensa econòmica**: produve an manera profitèivol e stàbil ant ël temp.
*   **Equità social**: garantì condission ëd travaj giuste e sosten-e le comunità ruraj.

## Pràtiche
Le pràtiche pì comun-e ant l'agricoltura sostenìbil a son:
*   Rotassion dle colture: për manten-e la fertilità dël teren e ridùe ij parassita.
*   Colture ëd covertura: për protege 'l teren da l'erosion e fissé l'azòt.
*   Lòta biològica: për controlé ij parassita sensa dovré pesticida chìmich.
*   Agricoltura ëd precision: për dovré j'arsorse (eva, fertilisant) ant la manera pì eficienta.
*   Conservassion dl'eva: dovré sistema d'irigassion a gossa e cheuje l'eva piovan-a.

## Amportansa
L'agricoltura sostenìbil a l'ha n'amportansa ciav për:
*   Garantì la sicurëssa alimentar a longh termo.
*   Protege l'ambient e la biodiversità.
*   Manten-e le comunità ruraj vive e produtive.
*   Ridùe l'ampat negativ dl'agricoltura an sl'ambient.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Agricoltura urban-a

L**'agricoltura urban-a** a l'é la pràtica ëd coltivé, produve e distribuì aliment ant le zòne urban-e o ant ij sò bórgh. A comprend na gran varietà ëd sistema ëd produssion, da j'òrt privà e comunaj a le colture comersiaj an sèra o an edifissi.

## Caraterìstiche
L'agricoltura urban-a as caraterisa për:
*   **Prossimità ai consumator**: la produssion a l'é destinà al consum local.
*   **Diversità dle colture**: as peul coltivé vërdure, fruta, erbe aromàtiche, e fin-a anlevé cite bestie (polastr, avije).
*   **Spassi limità**: as deuvro terasse, balcon, cuvert dij tèit, teren pùblich e privà.
*   **Tecnologìa variàbil**: da j'utiss tradissionaj ai sistema idropònich e vertical.

## Sòrt
A-i son vàire sòrt d'agricoltura urban-a:
*   Òrt comunaj: cit teren gestì da comunità locaj.
*   Òrt familiar: ant ij giardin o an sle terasse dle ca.
*   Colture an sèra: an sij cuvert dij tèit o an edifissi industrial.
*   Agricoltura vertical: ant ij gratacel o an dle tor spessìfiche.
*   Idropònica e aeropònica: coltivassion sensa teren, con nutrient ant l'eva.

## Amportansa
L'agricoltura urban-a a l'ha n'amportansa ciav për:
*   **[[Sicurëssa alimentar]]**: a forniss aliment frësch e san a le popolassion urban-e.
*   **Ambient**: a riduv la distansa ëd traspòrt dij prodot, a mìtiga l'efet ìsola ëd calor e a giuta a gestì j'eve piovan-e.
*   **Comunità**: a favoriss la coesion social e la partessipassion.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Stërpator

Në **stërpator** (dal verb "stërpé") a l'é n'utiss o machinari agrìcol dovrà për travajé ël teren an preparassion a la sëmna. Sò but prinsipal a l'é col ëd rompe le croste superficiaj, massacré ij gramon, e mës-cé ij rest vegetaj con la tèra.

## Stòria
Lë stërpator a l'é l'evolussion dl'erpi. Le version pì antiche a j'ero tirà da cavaj o beu. Con la Rivolussion industrial e l'invension dël trator, a son ëspantiasse jë stërpator a tir mecànich.

## Sòrt
A-i son vàire sòrt dë stërpator:
*   **Stërpator a dent**: con dent metàlich, ch'a s-cianco e a mës-cio la tèra.
*   **Stërpator a disch**: con ëd disch tajent ch'a rumpo 'l terèn.
*   **Stërpator rotativ**: con dle frese ch'a trituro la tèra an profondità.
*   **Stërpator portà**: da taché diret al trator (pì comun).

## Amportansa
Lë stërpator a l'ha n'amportansa ciav për:
*   **Mijoré la strutura dël teren** (areassion, drenagi).
*   **Controlé ij gramon** sensa dovré tròp erbicida.
*   **Anteré ij fertilisant e ij rest** për la degradassion natural.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Fnera

La **fnera** (dal latin *fenarium*, derivà da *fenum* [fen]) a l'é la part ëd na costrussion rural, normalment ant ij pais ëd montagna, destinà a goerné e a fé sëcché 'l fen. A l'é un ambient areà e tute le vire sarà da 'd trav nen tròp ësciass përchè l'aria a peussa passè e ël fen a peussa sëcché sensa marsé.

Ant l'architetura rural tradissional dël Piemont, la fnera a l'é soens postà sota 'l midem tèit ëd la stala e dël pajé, e a costituiss ansema a lor na part essensial dël cicl produtiv dl'agricoltura e dl'anlevament. Un proverbi piemontèis, gropà a la festa dla Candlora (2 fërvé), a dis: "A la Candlora metà pajé, metà grané, metà fnera", për dì ch'a son passà la mità dl'invern e ch'as dev controlé che le scòrte 'd mangé për le bestie a sio ancora suficiente për rivé a la prima .

La paròla a l'é 'dcò documentà an d'àutre lenghe dla region, com ant ël rumantsch dël Canton Grison an Svìssera, andoa "fnera" a l'é 'n termin dla lenga local për ël cassion ant la stala andoa a tomba 'l fen .

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Grané

Ël **grané** a l'é un fabricà o n'edifissi rural destinà a goerné e conservé j'arcòlt (cereal, legum, foragi). A l'é part essensial dle cassin-e e dle fatorìe, andova as guerna la produssion agrìcola për l'autoconsum o për la vèndita.

## Strutura e posission
Ant l'architetura tradissional piemontèisa, ël grané a l'é soens postà ant la part superior dla cassin-a, dzora a la stala o a la fnera, për profitè dl'aria sùita e dle temperadure pì fresche. La posission elevà a giuta a preservé ij gran da l'umidità e dai rat. Le muraje a son soens ëd pera o 'd mon, con ëd cite fnestre për fé passé l'aria sensa fé intré la pieuva.

Ij grané separà a son normalment fabricà an mon, pera o bòsch. Ant le zòne pì cite, a peulo esse 'd costrussion leger, com le *grignëtte* tìpiche dle pian-e.

## Fonsion
La fonsion prinsipal dël grané a l'é cola ëd garantì na giusta conservassion dle smens e dël foragi. Na bon-a conservassion a l'é fondamental për evité la formassion ëd mofe, l'atach dij parassita e la pèrdita dle qualità nutrissionaj. La qualità e la quantità dla racolta a determinavo la richëssa o la povertà dl'ann agrìcol.

Un vej proverbi piemontèis, gropà a la festa dla Candlora (2 fërvé), a dis: "A la Candlora metà pajé, metà grané, metà fnera", për dì ch'a son passà la mità dl'invern e ch'as dev controlé che le scorte a sio ancor suficiente për rivé a la prima.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Elevator për gran

N**elevator për gran** (cognossù ëdcò com **elevator**) a l'é na màchina industrial dovrà për aussé e movimenté dël material dësgropà (gran, farin-e, smens) an diression vertical. A l'é formà da na corèja o na caden-a sensa fin con vàire tasse (cit recipient) tacà, ch'a cheujo ël prodot ant la part bassa e a lo campo fòra ant la part àuta për fòrsa centrìfuga .

## Caraterìstiche
L'elevator a tasse a l'é motobin dovrà ant ij mulin, ij silo për granaje e j'impiant për mangim. A peul esse fabricà an lamiera d'assel al carbòni, zincà o inossidàbil, e a l'ha 'd capacità ch'a van da 10 a pi 'd 700 tonelà a l'ora . Për motiv ëd sicurëssa, ant j'ambient con pover combustìbij, a venta ch'a sio certificà ATEX.

## Fonsion
La fonsion prinsipal a l'é cola d'aussé 'l gran da un pòst bass fin-a a la part àuta d'un silo o d'un mulin, për peui tratelo o conservelo.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Stabi

Në **stabi** (o **stala**) a l'é n'edifissi rural destinà a l'anlevament dël bestiam. A l'é un dj'element sentraj dla cassin-a e dl'agricoltura tradissional. Ant lë stabi, j'animaj a son cudì, a-i mangio e a-i passo la pì part dël temp, dzortut ant le stagion frèide.

## Strutura e posission
Lë stabi tradissional a l'é normalment fabricà an pera o an mon, con ël paviment an pera o an bòsch për facilité la polissìa. Ant la part interior a-i son le grupie (le posission andoa a son fermà j'animaj), con ël pòst për ël fen e col për l'eva. An sël fond, a-i é la canà për cheuje 'l piss e le buse, ch'a ven-o peui portà fòra për fé concim.

Ant l'architetura rural piemontèisa, lë stabi a l'é soens tacà a la ca dël paisan, con la fnera e 'l grané ai pian ëdzora. Costa disposission a përmëttìa ëd controlé le bestie e d'aveje càud an invern për la ca.

## Fonsion
La fonsion prinsipal dlë stabi a l'é cola ëd protege j'animaj dal frèid, da la pieuva e dai predator. A l'é 'dcò ël leugh andova as fà la mungitura e andova as guerno j'utiss për l'anlevament. Ant l'agricoltura moderna, jë stabi a peulo esse motobin gròss e tecnològich, con sistema d'areassion controlà e mungitura automàtica.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sèra

Na **sèra** a l'é na costrussion destinà a la coltivassion dle piante an n'ambient controlà. A l'é fàita normalment ëd véder o plàstica trasparenta, sostenùa da na strutura ëd metal o bòsch. La trasparensa a përmëtt ëd fé intré la lus dël sol, necessaria a la fotosìntesi, ma a ten càud l'ambient interior, an creand un clima pì mit.

## Fonsion
La sère a servo për:
*   **Protege le piante dal frèid**, da la pieuva, dal vent e dai parassita.
*   **Anticipé** o **prolonghé** la stagion ëd coltivassion.
*   **Coltivé** specie ch'a l'avrìo da manca d'un clima divers (es. piante tropicaj).
*   **Produve** fior o vërdure fòra stagion.

## Sòrt ëd sère
A-i son vàire sòrt ëd sère:
*   **Sère frèide**: sensa riscaudament artifissial, a deuvro mach la lus dël sol.
*   **Sère càude**: riscaudà con calorifer, për coltivassion tropical.
*   **Sère a tendon**: struture pì sempie, quatà con plàstica, për ortagi.
*   **Sère idropòniche**: për coltivé sensa teren.

## Amportansa
Le sère a l'han n'amportansa ciav ant l'agricoltura moderna, përchè a përmëtto na produssion costanta e controlà, indipendent da le stagion e dal clima. An Piemont, a son dovrà dzortut për la coltivassion dle vërdure e dle fior.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sapa

La **sapa** a l'é n'utiss agrìcol a man, formà da na lama ëd fer larga e fin-a, fissà a un man-i longh. A l'é dovrà për scavé, carié tèra, sabia o àutr material spatarà. A l'é l'utiss fondamental për ij travaj dë scav e d'edilissia.

## Strutura
Na sapa a l'é fàita da
* **Na lama** ëd fer o d'assel, a forma 'd triàngol o retàngol, con ël bòrd anterior tajent e ij bòrd lateraj 'n pòch alvà për carié mej. La forma dla lama a peul varié second l'usagi (pontùa për teren dur, larga për material spatarà).
* **Un man-i** ëd bòsch (soens ëd frasso o rol) o 'd material sintétich, longh për podèj travajé drit.

## Sòrt ëd sapa
A-i son vàire sòrt ëd sapa, com la **sapa pontùa** (për rompe teren dur), la **sapa quadra** (për carié), e la **sapa da giardiné** (pì cita).

Categorìa:Utiss
Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Forca

La **forca** a l'é n'utiss agrìcol a man, formà da un man-i ëd bòsch e da na testa con vàire ponte metàliche (da doi a sinch). A l'é dovrà për carié e movimenté dël material leger e spantià, com fen, paja, fojëtte, e për fé ël fen ant ij pra.

## Strutura
Na forca a l'é fàita da:
*   **Na testa**: ëd fer o d'assel, con vàire ponte longhe e sutile.
*   **Un man-i**: ëd bòsch (soens ëd frasso o rol), longh për podèj travajé drit sensa chinesse.

## Sòrt ëd forca
A-i son vàire sòrt ëd forca, second ël nùmer ëd ponte e la fonsion:
*   **Forca a tre ponte**: la pì comun-a, për carié fen e paja.
*   **Forca a sinch ponte**: con ponte pì cite, dovrà për vërdure o dël material pì fin.
*   **Forca da grané**: për movimenté le granaje.

Categorìa:Utiss
Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Rastel

Ël **rastel** a l'é n'utiss agrìcol a man, formà da na traversa dentà fissà a un man-i longh. A l'é dovrà për rablé e ambaroné dël material leger com fen, paja, feuje, e për spiané la tèra.

## Strutura
Un rastel a l'é fàita da:
*   **Na traversa**: ëd bòsch o metal, con vàire dent (da 10 a 20).
*   **Un man-i**: ëd bòsch (soens ëd frasso), longh për podèj travajé drit.

## Sòrt ëd rastel
A-i son vàire sòrt ëd rastel, second la fonsion:
*   **Rastel da fen**: a dent longh e sutil, për rablé 'l fen.
*   **Rastel da giardin**: a dent curt e robust, për spiané la tèra.
*   **Rastel a man** o **rastela**: pì grand, për cheuje jë spì.

Categorìa:Utiss
Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Rubat

Ël **rubat** a l'é n'utiss agrìcol dovrà për s-ciapé le tëppe 'd tèra, për livelé e spiané ël teren, e për sotré jë smens. A l'ha la forma d'un silìnder, ëd sòlit ëd pera o 'd metal, ch'a vira an s'na përtia e a ven tirà da 'n trator o da na bestia da tir.

A-i son vàire sòrt ëd rubat:
* **Rubat seuli** (o a silìnder): a smon na surfassa seulia, e a serv për s-ciapé le tëppe e për livelé.
* **Rubat dentà** (o a stèile): a l'ha 'd dent o 'd lame, e a serv për na lavorassion pì ancreusa dël teren.
* **Rubat a disch**: a l'ha na serie 'd disch ch'a viro, e a serv për travajé ij teren pì dur o për tajé e sotré ij rest dle colture.

Ancheuj ël rubat a l'é dovrà dzortut ant l'agricoltura moderna, an combinassion con d'àutri utiss, për preparé un bon let ëd sëmna.

Categorìa:Utiss
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Faussìa

La **faussìa** a l'é n'utiss agrìcol a man, dovrà për tajé l'erba, ël fen e ij cereaj. A l'é formà da na lama curva d'assel e da un man-i ëd bòsch longh.

## Strutura
Na faussìa a l'é fàita da:
*   **Na lama**: longa, fin-a e curva, con ël taj da la part anterna.
*   **Un man-i**: ëd bòsch, ch'as ten con doe man durant ël travaj.

## Utilisassion
La faussìa a l'era l'utiss pì important për tajé l'erba e ij gran ant ij pra e ant ij camp. A venta dovrela con atension për tajé l'erba sensa toché la tèra. Ël paisan, an girand la faussìa con un moviment largh, a fà tombé l'erba tajà.

An Piemont, ël travaj con la faussìa a l'é tradissionalment gropà ai fen (ij tre taj dël fen) e a l'ambaronament.

Categorìa:Utiss
Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mëssòira

La **mëssòira** a l'é n'utiss agrìcol a man, dovrà për tajé ij cereaj (gran, melia, ris) e d'àutre piante erbose. A smija a na faussìa, ma a l'é pì cita e soens a l'ha la lama dentà.

## Strutura
Na mëssòira a l'é fàita da:
*   **Na lama**: curta e curva, con ël taj dentà për tajé lë spi.
*   **Un man-i** (o *man-e*): ëd bòsch, për ten-e l'utiss con na man.

## Utilisassion
La mëssòira as deuvra ant ij mësson, visadì ant l'assion ëd tajé lë spi 'd gran a l'época dl'arcòlt. A l'é stàita l'utiss prinsipal për in mësson fin a l'invension dla mietitrebia.

An Piemont, ël mësson con la mëssòira a l'era un travaj fàit da la man d'euvra ant ij camp, e soens as fasìa an companìa.

Categorìa:Utiss
Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Bagnor

Ël **bagnor** a l'é n'utiss dovrà për bagné le piante, dzortut ant l'agricoltura e ant ël giardinagi. A l'é formà da un recipient portàtil, normalment ëd metal o plàstica, con un bech longh e na reusa (bochëtta) a la fin për fé seurte l'eva an manera fin-a.

## Strutura
Un bagnor a l'é fàit da:
*   **Ël còrp**: ël recipient andova as buta l'eva, con na capacità ch'a peul varié da 1 a 10 lìter.
*   **Ël bech**: un tub longh ch'a serv për adressé l'eva vers le piante sensa bagné le feuje.
*   **La reusa**: na testa con vàire përtusin ch'a romp ël fluss ëd l'eva an gosse cite, për nen danegé le piante.

## Utilisassion
Ël bagnor a l'é 'l mojen pì comun për l'irigassion manual ant j'òrt e giardin. A përmëtt d'adressé l'eva diret a le rèis dle piante, an evitànd dë sperdiment e dësbordament. A l'é dovrà dzortut ant le coltivassion an vas o an cite surfasse.

Categorìa:Utiss
Categorìa:Giardinagi
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mietitrebia

La **mietitrebia** a l'é na màchina agrìcola ch'a fà da sola l'arcòlt dij cereaj, an fasend simultaniament l'operassion ëd tajé, bate e serne . A l'é l'evolussion dla mietilega e a l'ha revolussionà l'agricoltura, an sostituend ël travaj ëd vàire përson-e.

## Stòria
Le prime mietitrebie a comparisso ant jë Stat Unì a la fin dël sécol XIX. A j'ero tirà da cavaj o muj. Con l'invension dël trator a motor, la mietitrebia a l'é dventà auto-propulsà, an aumentand motobin la produtività.

## Fonsionament
La mietitrebbia a fa vàire operassion an sequensa:
#  **Taj**: na barra tajenta a ranza la pianta a la base.
#  **Batura**: un sistema ëd batòire a separa le granaje da la paja.
#  **Sernùa**: la paja e ij rest a son sofìà via, e le granaje polide a son goernà ant un serbatoj intern.
#  **Spantiament**: la paja e ij rest a son triturà e campà fòra an sël camp, o ambaronà për esse peui dovrà.

## Sòrt
A-i son vàire sòrt ëd mietitrebie:
*   **Auto-propulsà**: le pì comun-e, con motor pròpi.
*   **Da tiré**: da taché al trator, për cite asiende.
*   **Semovente**: për ij teren an pendensa.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pedosfera

La **pedosfera** a l'é ël quint e pì estern strat ëd la Tèra, ch'a comprend ël teren e andova as dësrolo ij process pedogenétich . A l'é l'antërfacia antra la litosfera, l'atmosfera, l'idrosfera e la biosfera.

## Formassion e composission
La pedosfera as forma grassie a la pedogénesi, visadì l'assion combinà dël clima, dj'organism, dla rocia mare, dla topografìa e dël temp. A l'é fàita da:

* **Material mineral**: derivà da la dësgregassion dle rocie.
* **Materia orgànica**: derivà da la decomposission ëd vegetaj e animaj.
* **Eva e aria**: ch'a òcupo ij përtus antra le partìcole.
* **Organism vivent**: radis, verm, inset, bater.

## Amportansa
La pedosfera a l'ha n'amportansa ciav për:

* **Fertilità dël teren**: a sosten la chërsita dle piante e l'agricoltura.
* **Filtrassion dl'eva**: a purìfica l'eva an filtrandla e an fasendla passé.
* **Regolassion dël clima**: a influensa ij cicl dl'eva, dël carbòni e dël azòt.
* **Biodiversità**: a l'é l'habitat ëd milen-e ëd specie.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pedogénesi

La **pedogénesi** (dal grech *pedon* = teren, e *génesis* = orìgin) a l'é l'ansema dij process ch'a formo e a trasformo ël teren (pedosfera) a parte da la rocia original. A l'é na part essensial dla pedologìa e dla geomorfologìa.

## Fator ëd la pedogénesi
La formassion dël teren a dipend da sinch fator prinsipaj, ch'a agisso ansema për temp motobin longh:

#  **Rocia mare** (material original): a l'é la base da 'ndova a parto ij process. A peul esse rocia dura (granit, basalt) o sediment (sabia, argila).
#  **Clima**: la pieuva e la temperadura a influenso la dësgregassion, la trasformassion dij mineraj e la sopravivensa dj'organism.
#  **Organism vivent**: le radis dle piante, la fauna dël teren (verm, inset) e i microorganism (bater, fonz) a contribuisso a dësblé la rocia, a mës-cé la materia e a produve humus.
#  **Topografìa** (riliev): la pendensa e l'esposission a influenso l'eva ch'a passa e a ven conservà, e l'erosion.
#  **Temp**: la pedogénesi a l'é motobin lenta; a peul vorèj-je da senten-e a milen-e d'agn për formé në strat ëd teren.

## Process prinsipaj
Ij prinsipaj process pedogenétich a son:
*   **Auterassion e dësgregassion**: la rocia as romp për assion mecànica (gel, vent, eva) e chìmica (ossidassion, idrolisi, solussion).
*   **Umificassion**: trasformassion dij rest vegetaj an humus për assion dij microorganism.
*   **Lissiviatura**: trasport dij mineraj e dla materia orgànica da jë strat superior a coj inferior për assion ëd l'eva che a cola giù.
*   **Podzolisassion**: accumul d'argila, fer e humus ant jë strat pì bass.
*   **Caussificassion**: acumul ëd carbonà ëd càuss (calcari).

## Arzultà
L'assion dla pedogénesi a porta a la formassion ëd orisont (strat) diferent ch'a compon-o ël profil dël teren. La combinassion dë sti orisont a definiss ij divers tipo ëd teren.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Siensa dël teren

La **siensa dël teren** (o **pedologìa**) a l'é la siensa ch'a studia ël teren (pedosfera) com risorsa natural, an considerand soa formassion, composission, classificassion e distribussion. A l'é na dissiplin-a ch'a buta ansema conossense ëd geologìa, chìmica, fìsica, biologìa e climatologìa.

## Sot-dissiplin-e
La siensa dël teren as divid an vàire branche:

*   **Pedogénesi**: a studia ij process ch'a formo e a trasformo ël teren.
*   **Fìsica dël teren**: a analisa le propietà fìsiche com la strutura, la tessitura, la densità, la porosità e la permeabilità.
*   **Chìmica dël teren**: a studia la composission chìmica, ij nutrient (azòt, fòsfor, potassi), e ij process com lë scambi iònich.
*   **Biologìa dël teren**: a esàmina j'organism ch'a vivo ant ël teren (bater, fonz, verm, inset) e sò ròl ant la decomposission e ant la fertilità.
*   **Classificassion dij teren**: a organisa ij vàire tipo ëd teren an sistema geràrchich.
*   **Cartografìa dël teren**: a produv carte dla distribussion dij teren.

## Amportansa
La siensa dël teren a l'ha n'amportansa ciav për:
*   **Agricoltura**: për mijoré la produtività e la salute dël teren.
*   **Ambient**: për capì ij process ëd sequestr dël carbòni, filtrassion dl'eva e mitigassion dël cambiament climàtich.
*   **Geologìa**: për studié l'evolussion dël paisage.
*   **Urbanìstica**: për progeté le fondassion dle struture.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pàuta

La **pàuta** (o **pauta**, **mota**) a l'é na mës-cia semilìquida ëd teren e d'eva, ch'as forma naturalment ant le zone ùmide o d'apress a la pieuva. A l'é formà da partìcole motobin cite ëd mineraj (dzortut argila e lim), eva e, soens, matéria orgànica.

## Formassion
La pàuta as forma quand che l'eva as mës-cia con ël teren, an saturandlo e an fasend-je perde la consistensa sòlida. A peul formesse an sle stra nen asfaltà, ant ij camp, an sle rive dij fium e an tùit ij leugh andova a-i é teren fin e eva.

## Utilisassion
La pàuta a l'é dovrà da l'òm fin da l'antichità për:
*   **Edilissia**: për fé mon ëd pàuta (adobe) e tàule (cop).
*   **Ceràmica**: për la produssion ëd vas e mon cheuit.
*   **Cosmética**: an quàich cura dël còrp (fangh).
*   **Spòrt**: ant le gare an sla mota.

## Problem
La pàuta a peul esse 'n problema për:
*   **Traspòrt**: a rend le stra scorèivole e a peul fërmé ij veìcol.
*   **Agricoltura**: a peul danegé le colture e rende malfé ij travaj dij camp.
*   **Ambient**: a peul contnì anquinant e patògen.

Categorìa:Geologìa
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Cultivar

Un **cultivar** (dai tèrmo anglèis *cultivated* e *variety*) a l'é na varietà vegetal selessionà e coltivà da l'òm për sò valor particolar (produtività, gust, resistensa a le maladìe, color dle fior, etc.). A l'é otnùa grassie a técniche ëd mijorament genétich (selession, ibridassion) e a l'é mantnùa për mojen ëd propagassion vegetativa (margòta, enta) o sëmna controlà.

## Definission e caraterìstiche
Scond ël Còdes Antërnassional për la Nomenclatura dle Piante Coltivà (ICNCP), un cultivar a l'é definì com "n'ansem ëd piante selessionà për un caràter particolar, ch'a manten soe caraterìstiche quand a l'é propagà" . A l'é normalment ëscrivù con la litra majùscola e an tra virgolette sempie, dapress al nòm dla specie (es. *Malus domestica* 'Golden Delicious').

Un cultivar a peul esse:
*   **Clon**: propagà për via vegetativa (margòta, coltura ëd tessù). Tute le piante a son geneticament idéntiche.
*   **Lign pur** (për j'ibrid F1): otnù për ampediment controlà e che a produv ëd piante uniforme ma nen stàbil ant le generassion apress.
*   **Popolassion**: mantnùa për sëmna, ma con na certa variabilità.

## Amportansa
Ij cultivar a son essensiaj për l'agricoltura moderna, përchè a përmëtto ëd:
*   Oten-e produssion pì àute e uniforme.
*   Adaté le piante a clima e teren diferent.
*   Resiste a maladìe e parassita.
*   Mijoré la qualità dij frut e dle vërdure.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Botànica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Fertilisant

Un **fertilisant** (o **concim**) a l'é na sostansa natural o chìmica ch'a l'é dovrà për mijoré la fertilità dël teren e për aumenté la produssion agrìcola. A forniss ai piante j'element necessari a soa chërsita, dzortut azòt (N), fòsfor (P) e potassi (K).

## Classificassion
Ij fertilisant as peulo classifichesse an vàire manere:

*   Fertilissant orgànich: a ven-o da sorgiss naturaj (vegetaj o animaj). J'esempi pì comun a son:
**   Liam (o drugia): la merda dj'animaj (vache, cavaj, feje).
**   Compost: materia orgànica dëscompòsta (rest ëd cusin-a, feuje, erba).
**   Tèra bruna (*torba*)
**   Frise d'òss: për ël fòsfor.
**   Alghe.

*   Fertilissant mineraj (o chìmich): a son produvù industrialment e a conten-o ij nutrient an forma mineral.
**   Fertilissant sempi: a conten-o mach un dij tre element prinsipaj (es. nitrat d'amòni për l'azòt, superfosfat për ël fòsfor, clorur ëd potassi për ël potassi).
**   Fertilissant compòst: a conten-o doi o tre element (es. 15-15-15 a veul dì 15% ëd N, 15% ëd P₂O₅, 15% ëd K₂O).

## Fonsion prinsipaj
Ij tre element prinsipaj a l'han ëd fonsion diferente:
*   Azòt (N): a favoriss la chërsita dle feuje e dij branch (part vegetativa).
*   Fòsfor (P): a giuta la chërsita dle radis e la fioridura.
*   Potassi (K): a aumenta la resistensa a le maladìe e a la suitin-a, e a mijora la qualità dij frut.

A-i son ëdcò ëd microelement (fer, magnesi, zinch, bòr) ch'a servo an cite quantità ma a son ugual necessari.

## Amportansa
Ij fertilisant a son essensiaj për:
*   Produssion alimentar: për nutrì na popolassion mondial an chërsùa.
*   Manteniment dla fertilità dël teren ant ij sistema agrìcoj intensiv.

## Problem e crìtiche
L'usage tròp bondos ëd fertilisant chìmich a peul porté a:
*   Inquinament dle falde e dij cors d'eva (eutrofisassion).
*   Degradassion dël teren (pèrdita d'humus, salinisassion).
*   Spèisa econòmica për j'agricoltor.

Për sòn, a l'é amportant dovré le dòsi giuste e antëgré ij fertilisant chìmich con coj orgànich e con pràtiche sostenìbij.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Chìmica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI