open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Costiòle (CN)

**Costiòle** (*Costigliole Saluzzo* an italian) a l’é un comun ëd 3.122 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Milva Rinaudo (dal 5/04/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Costiole
Crisseul

**Crisseul** (*Crissolo* an italian; *Crisol* an ossitan) a l’é un comun ëd 184 abitant dla provincia ëd Coni.

Ël pais a resta a 64 chilòmeter da Coni, a 1318 méter d'autëssa.
A l'é 'n leu 'd vilegiadura e dë spòrt invernaj.

## Sorgiss dël Pò
Al Pian dël Rè, a 2.020 mèter d'autëssa, a-i nass ël fium Pò.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Pietro Reverdito (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Adam Mickiewicz

**Adam Bernard Mickiewicz** (Zaosie, 24 dë dzèmber 1798 - Costantinòpoli, 26 ëd novèmber 1855) a l'é considerà ël poeta polonèis pì ilustr.

## La vita
A l'era nassù ël 24 dë dzèmber dël 1798 a Zaosie, davzin a Nowogródek, l'antich Gran Ducà ëd Lituania, da na famija ëd noblëssa antica, ma drocà an ruin-a. Soa formassion coltural, mojà ant ij clàssich, a l'era completasse a l'Università ëd Vilnius dal 1815 al 1819. Dal 1819 al 1823 a l'avìa esercità l'atività ëd professor a Kowno. 

Apress d'esse anteressasse ai filòsof anluminista fransèis 'me Voltaire, a ancamin-a dun-a a passionesse a le ciadeuvre dij gran ëscritor romàntich Schiller e Byron.

A Vilnius a l'era anfiolasse a na sossietà segreta conossùa con ël nòm ëd Filomat e Filaret. Fòrt critich an raport a l "ambrassament patern" russ ansima al regn polonèis, ant ël 1823 a l'é stait arestà da la polissìa russa con d'àutri aderent a la seta. A l'é stait ampërzonà për chèich mèis e a l'é mai pì tornà an soe tère. Apress a l'ha vivù a Odessa, Mosca e San Peroborgh, an gropand-se con vàire scritor russ, dont Alexandr Pushkin.

## J'euvre
Tanme poeta a ancamin-a a cheuje ij prim success con l'euvra *Ballady i romanse* (*Balade e Romanze*) dël 1822 ch'a duverta l'età romàntica dla literatura polonèisa. La prefassion a l'euvra a l'é na fotografìa dla literatura dl'Euròpa ossidental.

An tra 'l 1822 e ël 1832 a l'ha componù l'euvra teatral *Dziady* (*Ij cé*), anté ch'a assigna a la Polònia un ròl ëd guida për j'àutre nassion europenghe. Ël titol dl'euvra a ven da n'antica festa popolar bielorussa, ch'a-i é durant la festa dij Sant; selebrassion dont Mickiewicz a partissipava durant soa gioventura an Lituania. La sconda part a dëscriv le soferense teren-e, arpresentand fantasma 'd gent maltratà, masnà che a l'han pà podù rivé an paradis përchè a l'han pà sufert an sla tèra e paisanòte vérgin che a l'han pà mai sperimentà nì l'amor, nì soe soferense. La tersa part a arpresenta ël martiri dla Polònia e a smon na vision dël futur dla nassion, anté che le soferense a son paragonà a la Passion ëd Crist. Sa vision a finiss con la professìa d'un misterios mëssia dla Polònia ëd nòm "44". La quarta part a l'é un monodrama. Ël protagonista a l'é lë spirit d'un giovo ch'a l'é massasse, consumà da la passion ch'a l'ha portalo a la folìa e peui a la mòrt.

Durant sò esili Mickiewicz a l'ha scrivù, tra l'àutr, *Konrad Wallenrod* (1828), un poema filosòfich ch'a possa la gioventura polonèisa a la lòta contra l'oppression. Ant l'euvra un Magìster lituan dl'Órdin Teutònich a demoliss soe atività.

Ant ël 1825 Mickiewicz as treuva an Crimea e a pùblica soa euvra eròtica *Sonety krymskie* (*Sonet ëd Crimea*, 1826). Bele che ispirà dal panorama dla stepa, soa anima e soa ment a son pijà viaman ëd pì da sò sentiment nassionalista. Ma l'euvra la pì amportanta pr'ij polonèis a l'é *Pan Tadeusz* (*Monsù Tadeus*) - un poema ëd 12 lìber, ciamà "epopeja nassional".

Adam Mickiewicz a l'ha ëdcò girà an polonèis j'euvre dj'autor italian Francesco Petrarca e Dante Alighieri.

Mickiewicz, Adam
Mickiewicz, Adam
Demont

**Demont** (*Demonte* an italian, *Demount* an ossitan) a l’é un comun ëd 2.042 abitant dla provincia ëd Coni.
As treuva ant la Val dë Stura.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Claudio Bertoldi (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Dojan

**Dojan** (*Dogliani* an italian) a l’é un comun ëd 4.744 abitant dla provincia ëd Coni.

## Përsonalità
* Giulio Einaudi, editor, nassù a Dojan dël 1912

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Nicola Chionetti (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Sassin ëd Vilarbasse

Ij **sassin ëd Vilarbasse** a j'ero na còca 'd bandì (Francesco La Barbera, Giovanni Puleo, Giovanni D'Ignoti e Pietro Lala) ciamà parèj dal delit ch'a l'ha mnaje a la condana a mòrt: ël sassinament ëd des përson-e a Vilarbasse, massà e stërmà ant un poss, për rapin-a.
A son ëstàit ij darié condanà a mòrt an Piemont e an Italia.

Categorìa:Stòria dël Piemont
Categorìa:Vilarbasse
Wok

Ël **wok** a l'é na pèila a forma dë scuela, an ghisa ò fèr, dovrà ant la cusin-a cinèisa e cantonèisa. 

## Denominassion diferente
La paròla che i dovroma an ossident a ven da 'nt ël cinèis cantonèis 鑊. An cinèis mandarin a së scriv 锅 (guō). A l'é belfé capì vàire ch'a sia veja sta paròla ën vardand la strutura dj'ideograma dovrà për rapresentelo: an tute doe le version a la man snista a-i sempe 'l dissègn d'un cit omèt, a la man drita col dël feu. As trata donca d'un dij concet ch'a son ëstàit codificà për prim, con dij sìmboj anco' motobin davzin a na rapresentassion pitogràfica. 

St'utiss a l'é spantiasse an tut ël mond, ansema a la popolassion cinèisa, e an vàire pòst andova la presensa cinèisa a l'é motobin veja a l'ha finì për esse adotà coma part dla cusin-a local. An Indonesia a lo diso *penggorengan*, an Malaysia a lo diso *kuali* (e ambelessì a l'é d'amzura pì cita che nen col cinèis), ant le Filipin-e a lo diso *kawa* ò *kawali*.

## Dovré dël wok
Soa forma rionda a fa belfé ten-e na part dla ròba ch'a cheus ant sij bòrd, për mantenla càuda, antramentr che cola an fond as fricòcia. Për sòlit a ven dovrà con mach na frisa d'euli. A l'ha un coèrcc ch'a fa belfé dovrela për cheuse la ròba a vapor, sempe ën lassand l'eva a beuje al fond dla pèila, e la ròba tuta pogià an brova a l'eva. As deuvra ëdcò për frise 'l mangé a bagn d'euli e për cheusi le supe.

## Amzure e forme

J'amzure a van da 20 cm a fin-a pì che 2 méter ëd diàmeter. Për sòlit, però, ël diàmeter da 36 cm a l'é col pì spantià (ch'a va bin për na famija ëd 3 ò 4 përson-e).
Coj pì cit për sòlit a son da 20 cm e coj pì gròss da 91 cm. Combin che la forma tradissional a la sia a scuela, da chèich desen-a d'agn as në fan ëdcò a fond piat, për podej-je dovré ant sij feu elétrich, che dësnò a cheuso nen bin. An sta version-sì a resto squasi parèj ëd na pèila da frità dle nòstre, mach col bòrd pì àut. A son fass-ne ëdcò dle version modificà a fé na cita sporgensa davzin al fond dla pèila, an manera ch'a sia pì belfé buté la ròba a cheuse a vapor sensa droché giù, për coj ch'a l'han nen tant la man.

## Man-i
Ël man-i a l'é longh (për sòlit con n'ànima an metal saldà a la pèila midema e arvestì an bòsch) ò pura a son doi cit man-i an metal, coma coj dij nòstr grilèt.

Categorìa:Utiss tradissionaj
Raki

Ël **Raki** a l'é na branda tìpica dzortut d'Albanìa e 'd Turchìa.
A l'é dëstilà antëcà e as bèiv soens durant ij past.

Categorìa:Bèive
Diano Marina

**Diano Marina** (*A Maìna de Di-àn* an lenga lìgure) a l'é un comun dla Liguria ëd 5.966 abitant, an provincia d'Imperia.

## Economìa
La pi grand arsorsa ëd Diano Marina a l'é 'l turism.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giacomo Chiappori (dal 2011).

## Sità gemelà
Diano Marina a l'é gemelà con:
*  Dian, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Dianomarina
Elva

**Elva** (*Elvo* an ossitan) a l’é un comun ëd 102 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
El sìndich a l'é mario Fulcheri  (dal 10 giugn 2018).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Entràive

**Entràive** o **Entrèive** (*Entracque* an italian; *Antràigue* o *Entràiguas* an ossitan) a l’é un comun d' 833 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gian Pietro Matteo Pepino (dal 16/05/2011).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Entraive
Envìe

**Envìe** (*Envìe* ëdcò an ossitan; *Envie* an italian) a l’é un comun ëd 1.887 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Mellano (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà

Envìe a l'é gemelà con:
*  María Susana, Argentin-a

Envie
Lenga bodo parja

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga bodo parja** ò **Bodo Parja** a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà dzortut an India.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Bodo Parja** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe indoarian-e
*** lenghe indoarian-e orientaj
**** lenghe oriya
***** **lenga bodo parja**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **BDV**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bdv

bodo parja
bodo parja
Lenga bote-majhi

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga bote-majhi** ò **Bote-Majhi** a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà dzortut an Nepal.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Bote-Majhi** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe indoarian-e
*** lenghe indoarian-e orientaj
**** lenghe orientaj nen classificà
***** **lenga bote-majhi**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **BMJ**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bmj

Categorìa:Lenghe dël Nepal
Categorìa:Lenghe indoarian-e orientaj nen classificà
Cravaun-a

**Cravaun-a** (*Caprauna* an italian) a l’é un comun ëd 133 abitant dla provincia ëd Coni.

J'abitant ëd Cravaun-a a son ëstranomà *ravon*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Rinaldo Arnaldi (dal 30/05/2006).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Lenga hindko meridional

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga hindko meridional** ò **Hindko Meridional** a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà dzortut an Pakistan.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica ëd l**Hindko Meridional** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe indoarian-e
*** lenghe indoarian-e nòrd-ossidentaj
**** lenghe lahnda
***** **lenga hindko meridional**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **HND**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=hnd

hindko meridional
hindko meridional
Farian

**Farian** (*Farigliano* an italian) a l’é un comun ëd 1.730 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Domenico Milano (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Fàule

**Fàule** (*Faule* an italian) a l’é un comun ëd 489 abitant dla provincia ëd Coni.
L'è sopranominà *Pais dla Bagna Caöda*

## Ij pais confinant
Fàule a confin-a con Polonghera, Morëtta, Pancalé (an t'la Sità metropolitan-a 'd Turin), Vilafranca (an t'la Sità metropolitan-a 'd Turin) e Casalgrass.
## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Scarafia (da l' 8/06/2009).
## Pais Gemelà
Fàule a l'é gemelà con:
*  Humberto 1°, Argentin-a

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Faule
Feisseu

**Feisseu** (*Feisoglio* an italian) a l’é un comun ëd 370 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianpaolo Fenoglio (dal 15/04/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Frabosa Sovrana

**Frabosa Sovrana** o **Frabosa dë Dzora** (*Frabouza Soubrana* an ossitan; *Frabosa Soprana* an italian) a l’é un comun d' 875 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Pierangelo Giordanengo (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Frabosasovrana
Frabosa Sotana

**Frabosa Sotana** o **Frabosa 'd Sot** (*Frabouza Soutana* an ossitan; *Frabosa Sottana* an italian) a l’é un comun ëd 1.388 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Comino (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Frabosasotana
Frasso

**Frasso** o **Frèiso** (*Frassino* an italian; *Fràise* an ossitan) a l’é un comun ëd 280 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Bernardino Matteodo (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Etologìa

L**'etologìa** a l'é la siensa dël comportament animal.
Un dj'etòlogh pì avosà, considerà ël fondador ëd costa dissiplin-a, a l'é stàit Lorenz.

Categorìa:Zoologìa
Lenga maldivian-a

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga maldivian-a** ò **Maldivian** a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà dzortut ant le Maldive.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Maldivian** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe indoarian-e
*** lenghe singalèise-maldivian-e
**** **lenga maldivian-a**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **DV**
* Còdes ISO 639-2: **DIV**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=div

maldivian
maldivian
Lenga varli

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga varli** ò **Varli** a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà dzortut an India.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Varli** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe indoarian-e
*** lenghe indoarian-e meridionaj
**** **lenga varli**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **VAV**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=vav

varli
varli
Lenga pali

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga pali** ò **Pali** a l'é na lenga mòrta, parlà dzortut an India, che a fasìa part dle lenghe indoarian-e. An **Pali** a l'era stàit ëscrivù ël Cànon Budista.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Pali** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe indoarian-e
*** lenghe indoarian-e nen classificà
**** **lenga pali**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **PL**
* Còdes ISO 639-2: **PLI**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=pli

pali
pali
Sànscrit

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Sànscrit** o **Sànscrit** a l'é na lenga mòrta che a fasìa part dle lenghe indoarian-e e a l'era parlà specialment an India. Ël **Sànscrit** a l'é avosà parèj dël latin e dël grech e a l'é stàit motobin dovrà për la ricostrussion dle lenghe indoeuropenghe.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Sànscrit** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe indoarian-e
*** **lenga Sànscrit**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **SA**
* Còdes ISO 639-2: **SAN**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=san

Categorìa:Lenghe indoarian-e
Sanscrit
Gambasca

**Gambasca** a l’é un comun ëd 379 abitant 
dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Erminia Zanella (da l' 8/06/2009).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Garess

**Garess** (*Garessio* an italian) a l’é un comun ëd 3.478 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Renato Chinea (da l'8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Genola

**Genola** (*Genola* ëdcò an italian, mach ch'as pronunsia "Genòla") a l’é un comun ëd 2.317 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianfranco Capello (da l' 8/06/2009).

## Vardé ëdcò

Quaquara, son dij bëscheuit piemontèis.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Gorzegn

**Gorzegn** (*Gorzegno* an italian) a l’é un comun ëd 357 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Piero Montanaro (da l' 8/06/2009).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Avéstich

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga avéstica** ò **Avéstich** a l'é na lenga mòrta che a fasìa part ëd le lenghe iràniche e a l'era parlà dzortut an Iran. A l'era na lenga 'd coltura, da paragoné a sànscrit, grech e latin.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dl**Avéstich** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe iràniche
*** lenghe iràniche orientaj
**** lenghe iràniche nòrd-orientaj
***** **lenga avéstica**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **AE**
* Còdes ISO 639-1: **AVE**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ave

avéstich
avéstich
Lenga Osetin-a

**Lenga Osetin**

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Osetin** o **Osetin** a fa part dle lenghe iràniche e a l'é parlà specialment an Geòrgia.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dl' **Osetin** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe iràniche
*** lenghe iràniche orientaj
**** lenghe iràniche nòrd-orientaj
***** **lenga Osetin**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **OS**
* Còdes ISO 639-3: **OSS**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=oss

Categorìa:Lenghe iràniche
Lenghe iràniche

## Lenghe iràniche

Le **lenghe iràniche** a son na gròssa famija ëd lenghe indoeuropenghe, parlà an Iran e anviron.
La lenga irànica pì antica testimonià a l'é l'Avéstich, da paragoné a sànscrit, grech e latin.
Për comodità, da già che a son apopré na senten-a ëd lenghe, a son dividùe an tante sot-partìe.
Le lenghe iràniche a son:

* Avéstich
* lenghe iràniche orientaj
** lenghe iràniche nòrd-orientaj
*** lenga Osetin
*** lenga Yagnobi
** lenghe Pamir
*** lenga Munji
*** lenga Sanglechi-Ishkashimi
*** lenga Shughni
*** lenga Sarikoli
*** lenga Yazgulyam
*** lenga Wakhi
*** lenga Yidgha
** lenghe Pashto
*** lenga Pashto meridional
*** lenga Pashto setentrional
*** lenga Pashto sentral
*** lenga Waneci
* lenghe iràniche nen classificà
** lenga Tangshewi
* lenghe iràniche nòrd-ossidentaj
** lenghe Balochi
*** lenga Balochi meridional
*** lenga Balochi ossidental
*** lenga Balochi oriental
*** lenga Bashkardi
*** lenga Koroshi
** lenghe caspian-e
*** lenga Gilaki
*** lenga Mazanderani
*** lenga Shahmirzadi
** lenghe sentro-iranian-e
*** lenga Ashtiani
*** lenga Fars nòrd-ossidental
*** lenga Dari Zoroastrian
*** lenga Gazi
*** lenga Khunsari
*** lenga Natanzi
*** lenga Nayini
*** lenga Parsi-Dari
*** lenga Parsi
*** lenga Sivandi
*** lenga Soi
*** lenga Vafsi
*** lenga Khalaj
** lenghe curde
*** lenga curda sentral
*** lenga curda setentrional
*** lenga Laki
*** lenga curda meridional
** lenghe Ormuri-Parachi
*** lenga Ormuri
*** lenga Parachi
** lenghe Semnani
*** lenga Lasgerdi
*** lenga Sangisari
*** lenga Semnani
*** lenga Sorkhei
** lenghe Talysh
*** lenga Alviri-Vidari
*** lenga Eshtehardi
*** lenga Gozarkhani
*** lenga Harzani
*** lenga Karingani
*** lenga Koresh-e Rostam
*** lenga Razajerdi
*** lenga Rudbari
*** lenga Shahrudi
*** lenga Takestani
*** lenga Talysh
*** lenga Taromi àut
*** lenga Maraghei
*** lenga Kho'ini
*** lenga Kajali
*** lenga Kabatei
** lenghe nen classificà
*** lenga Dezfuli
** lenghe Zaza-Gorani
*** lenga Bajelani
*** lenga Dimli
*** lenga Gurani
*** lenga Kirmanjki
*** lenga Shabak
*** lenga Sarli
* lenghe iràniche  sud-ossidentaj
** lenghe Fars
*** lenga Fars sud-ossidental
*** lenga Lari
** lenghe Luri
*** lenga Bakhtiari
*** lenga Luri setentrional
*** lenga Luri meridional
*** lenga Kumzari
** lenghe persian-e
*** lenga Aimaq
*** lenga Bukharic
*** lenga Dehwari
*** lenga Darwazi
*** lenga Hazaragi
*** lenga Dzhidi
*** lenga Farsi ossidental
*** lenga Pahlavani
*** lenga Farsi oriental
*** lenga Tajiki
** lenghe Tat
*** lenga Judeo-Tat
*** lenga Tat mussulman



## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Lenga Balochi meridional

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Balochi meridional** o **Balochi meridional** a fa part dle lenghe iràniche e a l'é parlà specialment an Pakistan.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Balochi meridional** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe iràniche
*** lenghe iràniche nòrd-ossidentaj
**** lenghe Balochi
***** **lenga Balochi meridional**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **BCC**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bcc

Balochi meridional
Categorìa:Lenghe iràniche
Verbania

**Verbania** a l'é na sità dël Piemont. A conta 31.070 abitant  e a l'é 'l capleugh dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola. As truva an sla riva dël Lagh Magior.

## Stòria

Verbania a l'é stàita fondà dël 1939 da la fusion dji comun d'Intra e 'd Palansa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Silvia Marchioni (da l' 8/06/2014).

## Sità gemelà
Verbania a l’é gemelà con:
*  Bourg-de-Péage, Fransa
*  Crikvenica, Croassia
*  East Grinstead, Regn Unì
*  Mindelheim, Gërmania
*  Sant Feliu de Guíxols, Spagna
*  Schwaz, Àustria
*  Spinazzola, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Marsala

**Marsala** a l'é un comun d' 82.337 abitant dla provincia ëd Tràpani (Sicilia).

## Stòria

Marsala a l'é stàita fondà dai Cartaginèis dël IV sécol aGC con ël nòm ëd *Lylibeo*.
Conquistà dai roman dël 241 aGC, a l'ha goernà soa amportansa militar e comersial për ij tràfich ant ël Mediterani sentral; a l'era la sede dël questor për le provinse ossidentaj.
Dòp dl'ariv dij Vàndaj a l'é decadù.
Con j'àrabo, ch'a l'han ocupalo dl'830 aGC e ch'a son a l'adoss dël nòm modern ëd la sità, a l'ha avù soa amportansa tanme pòrt comersial vers ël continent african.
Ij norman a òcupo Marsala dël 1072.
Peui a l'é passà sota la ca aragonèisa.

A parte dal sécol ch'a fa XVI l'amportansa ëd Marsala a l'é calà ëd fasson sensìbil, për via dël baron artifissial ëd tèra butà an sò bassin portuari për difende la sità da j'atach arpetù dij pirata.

L'aspet arnassimental e baròch modern a l'é realisà antra ij sécoj XVII e XVIII con la costrussion e l'arcostrussion dij prinsipaj edifissi sivij e religios, sarà andrinta a na sentura ëd rampar quadrà con quatr pòrte d'intrada monumentaj.

Dël sécol ch'a fa XVIII j'atività comersiaj ëd Marsala a son tornà a sò antich ësplendor cand j'anglèis a l'han ancoragià ij tràfich gropà a la produssion dël vin.

L'11 ëd magg dël 1860 Garibaldi a l'é sbarcà 'nt ël pòrt ëd Marsala e a l'é partì a la conquista dël Meridion d'Italia.

## Economìa
La pi grand'arsorsa ëd Marsala a l'é la produssion vinìcola e dl'arnomà vin omònim, anviarà da Woodhouse dël 1773 e cudìa da j'Ingham e ij Florio con l'anstalassion ëd neuve cooperative vinìcole presente su tut ël teritòri.

D'àutre atività amportante a son ël comersi e j'andustrie.

## Leu d'anteresse
### Cese
*La catedral
*La cesa ëd Soan Gioann

### Musé
*Musé nassional Lilibeo

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Albero Di Girolamo (dal 15/06/2015)

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Tràpani
Mario Luzi

Poeta italian.
**Mario Luzi** a l'era nassù a Firense ël 20 d'otober dël 1914 e a l'é mòrt-ie ël 28 ëd fërvé dël 2005.

## Euvre prinsipaj
**La barca*, 1935
**Avvento notturno*, 1940
**Biografia a Ebe*, 1942
**Un brindisi*, 1946
**Quaderno gotico*, 1947
**Primizie del deserto*, 1952
**Onore del vero*zia, 1957
**Il giusto della vita*, 1960 
**Nel magma*, 1963
**Dal fondo delle campagne*, 1965
**Su fondamenti invisibili*, 1971
**Al fuoco della controversia*, 1978
**Semiserie*, 1979
**Per il battesimo dei nostri frammenti*, 1985
**La cordigliera delle Ande e altri versi tradotti*, 1983
**Frasi e incisi di un canto salutare*, 1990
**Viaggio terrestre e celeste di Simone Martini*, 1994

Luzi, Mario
Luzi, Mario
Botassëcca

**Botassëcca** (*Gottasecca* an italian) a l’é un comun ëd 182 abitant dla provincia ëd Coni.

J'abitant ëd Botassëcca a son ëstranomà *garavan* e *broj al nas*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Adriano Manfredi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Grinzane

**Grinzane** (*Grinzane Cavour* an italian) a l’é un comun ëd 1.804 abitant dla provincia ëd Coni.
As ciama parèj përché Cavour a l'é stàit sìndich dël pais për 17 agn.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franco Sampò (dal 30/05/2006).

## Sità gemelà

Grinzane a l'é gemelà con:
*  Canosa di Puglia, Italia

## Vardé ëdcò
* Gal (Grinzane)

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Guaren-e

**Guaren-e** (*Guarene* an italian) a l’é un comun ëd 3.278 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franco Artusio (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Ijan

**Ijan** (*Igliano* an italian) a l’é un comun d' 85 abitant  dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Flavio Gonella (da l' 8/06/2009).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Hirohito

**Hirohito** a l'era nassù a Tokyo ij 29 d'avril dël 1901 e a l'é mòrt-je ij 7 ëd genè dël 1989.
Dal 1926 a soa mòrt a l'é stàit amperator dël Giapon.
Apres soa mort a l'ha avù ël nòm **Shōwa** (昭和天皇 Shōwa Tennō).
So serior a l'é stàit Akihito.

Categorìa:Imperator ëd Giapon
Lenga Gilaki

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Gilaki** o **Gilaki** a fa part dle lenghe iràniche e a l'é parlà specialment an Iran.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Gilaki** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe iràniche
*** lenghe iràniche nòrd-ossidentaj
**** lenghe caspian-e
***** **lenga Gilaki**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **GLK**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=glk

Categorìa:Lenghe iràniche
La Mora

**La Mora** (*La Morra* an italian) a l’é un comun ëd 2.704 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sindich a l'é Marialuisa Ascheri  (dal 2014).

## Sità gemelà

La Mora a l'é gemelà con:
*  Sulzburg, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Mora
Lisi

**Lisi** (*Lisio* an italian) a l’é un comun ëd 247 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Aldo Bracco (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Helen Mirren

**Helen Mirren** (nòm ëd nàssita *Ilyena Vasilievna Mironov* përché sò pare a l'era russ) a l'è n'atris nà ël 26 ëd luj dël 1945 a Ilford, Essex, ant ël Regn Unì. A l'ha ancaminà a travajé ant ël mond ëd lë spetàcol, inissialment ant ël camp teatral, an intrand fin da giov in companìe motobin avosà. A l'ha recità cò an vàire senegià 
për la television anglèisa. A l'é n'atris afermà cò ant ël camp cinematogràfich. Ant ël 2007 a l'ha vagnà ël Premi Òscar tanme pì brava atris protagonista ant ël film The Queen. A l'ha cò avù na cita esperiensa tanme regista (*Happy Birthday*, 2001).

## Filmografìa

Mirren, Helen
Mirren, Helen
Lenga bielorussa

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga bielorussa** o **bieloruss** a fa part dle lenghe slave e a l'é parlà specialment an Bielorussia.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **bieloruss** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe slave
*** lenghe slave orientaj
**** **lenga bielorussa**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **BE**
* Còdes ISO 639-2: **BEL**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bel

Categorìa:Lenghe slave
Lequi

**Lequi** (*Lequio Tanaro* an italian) a l’é un comun ëd 761 abitant dla provincia ëd Coni.
Ël pais a resta a 39 chilòmeter da Coni, a 328 méter d'autëssa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Costanzo Negro (dal 30/05/2006).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Ëlzegn

**Ëlzegn** o **Alzegn** (*Lesegno* an italian) a l’é un comun d' 838 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Davide Balocco (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Elzegn
Lenga antich slav ëd Gesia

**Lenga antich slav ëd Gesia**

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga antich slav ëd Gesia** o **antich slav ëd Gesia** a l'é na lenga estinta che a fasìa part dle lenghe slave e a l'era dovrà specialment da la Gesia an Bulgarìa.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dl' **antich slav ëd Gesia** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe slave
*** lenghe slave meridionaj
**** **lenga antich slav ëd Gesia**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **CU**
* Còdes ISO 639-2: **CHU**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=chu

Categorìa:Lenghe slave
Lenga macedonèisa

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga macedonèisa** o **macedonèis** a fa part dle lenghe slave e a l'é parlà specialment an Macedònia dël Nòrd.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dlë **macedonèis** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe slave
*** lenghe slave meridionaj
**** **lenga macedonèisa**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **CU**
* Còdes ISO 639-2: **MKD**/**MAC**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mkd

Categorìa:Lenghe slave
Lenga croata

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga croata** ò **croat** a fa part ëd le lenghe slave e a l'é parlà dzortut an Croassia.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **croat** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe slave
*** lenghe slave meridionaj
**** **lenga croata**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **HR**
* Còdes ISO 639-3: **HRV**/**SCR**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=hrv

Categorìa:Lenghe slave
Lenga Knaanic

**Lenga Knaanic**

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Knaanic** o **Knaanic** a l'è na lenga mòrta ant ël Medio Evo. A fasìa part dle lenghe slave e a l'era parlà specialment ant la Repùblica Ceca.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Knaanic** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe slave
*** lenghe slave ossidentaj
**** **lenga Knaanic**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **CZK**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=czk

Categorìa:Lenghe slave
Lenga casciuba

La lenga casciuba (Kashubian) a l'é na lenga lechitica, sot-grupv dle lenghe slave ossidentaj, ant ël 2021 a l'era parlà da apopré 87.600 përson-e. 

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga casciuba** o **casciub** a fa part dle lenghe slave ossidentaj e a l'é parlà specialment ant ël nòrd-òvest dla Polònia, an Pomerian-a Ossidental, ant na region geo-stòrica ciamà "Casciùbia", dantorn a le sità ëd Danzica e Wejherowo, andoa a son spantià le përson-e d'etnìa casciuba (ëdcò se pa tute le përson-e ëd costa etnìa a parlo casciub).

## Stòria
La lenga a l'é l'evolussion dla lenga ch'a parlavo j'antich pomerian ant la zòna dla Casciùbia (nòrd dla Polònia), a l'é stàita antamnà dal polonèis e dal tedësch.

Ël prim a scrive che ël casciub a l'era pa na variant con acent diferent dël polonèis, ma na lenga diferent a l'é stàit Stefan Ramult ant ël secol ch'a fa 19.

L'ortografìa moderna a l'é stàita batì ant ël 1879 e ant ël secol sucessiv dontré autor a l'han ancaminasse a sponsorisé la lenga e ij costum casciub, ël pi arnomà tra costi a l'é Florian Ceynowa.

Dal 2005 la lenga a l'é ofissialment arconòssua da la Polònia e a peul esse mostrà ant le scòle.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Kashubian** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe slave
*** lenghe slave ossidentaj
**** lenghe lenitiche
***** **lenga casciuba**

## Còdes ISO

* Còdes ISO 639-2: **CSB**

## Nòte


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=csb
Categorìa:Lenghe slave
Lenghe slave

## Lenghe slave

Le **lenghe slave** a son na famija ëd lenghe indoeuropenghe, parlà an Euròpa oriental e ant la Russia asiatica.
Le lenghe slave a son:

* lenghe slave orientaj
** lenga bielorussa
** lenga Rusyn
** lenga russa
** lenga ucrain-a
* lenghe slave meridionaj
** lenga bùlgara
** lenga antich slav ëd Gesia
** lenga masédone
** lenga bosnian-a
** lenga croata
** lenga montneigrin-a
** lenga sloven-a
** lenga serba
* lenghe slave ossidentaj
** lenga ceca
** lenga Knaanic
** lenga slovaca
** lenga Kashubian
** lenga polonèisa
** lenga Polabian
** lenga Sorbian bass
** lenga Sorbian àut



## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Sterzing

**Sterzing** (*Vipiteno* për j'italian) a l'é un comun ëd 5.931 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Geografìa

Sterzing a l'é travërsà dal fium Isarco.
A l'é l'ùltim important borgh dla stra ch'a colega Bolsan al vàlich dël Brenner (ch'a dista mach 15 km).

## Popolassion
Ël 75,28 % dj'abitant ëd Sterzing a l'é 'd lenga tedesca, ël 24,29 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,44 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Toponimìa
Na carta dël 1180 a parla d'un borgh ciamà *Sterzengum* e a l'é sèmper stàita conòssu-a (ëdcò an Italia) con ij nòm ëd *Sterzen* o *Sterzing*.
Dòp ch'ël Sud-Tiròl a l'é stàit unì a l'Italia, ël govern fassista a l'ha inventà ël nòm *Vipiteno* (*Vipitenum* a l'era 'n camp dl'esèrcit roman an cole bande).

## Economìa
Sterzing a l'é motobin conossùa për la produssion dël formagg e dzoratut për lo yoghurt.
N'àutra arsorsa a l'é 'l turism.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Karl Messner (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Lenga Awjilah

**Lenga Awjilah**

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Awjilah** o **Awjilah** a fa part dle lenghe bérbere e a l'é parlà specialment an Libia.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Awjilah** a peul esse:

* lenghe afro-asiàtiche
** lenghe bérbere
*** lenghe bérbere orientaj
**** **lenga Awjilah**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **AUJ**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=auj

Categorìa:Lenghe bérbere
Lenga Shilha

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Shilha**, o **lenga Tachelhit**, o **Tachelhit**, a fa part dle lenghe bérbere e a l'é parlà specialment an Maròch.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Tachelhit** a peul esse:

* lenghe afro-asiàtiche
** lenghe bérbere
*** lenghe bérbere setentrionaj
**** **lenga Tachelhit**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **SHI**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=shi

Categorìa:Lenghe bérbere
Categorìa:Lenghe dël Maròch
Macra

**Macra** o **L'Arma** (*L'Arma* an ossitan; *Macra* an italian) a l’é un comun ëd 64 abitant  dla provincia ëd Coni.
Ël pais as treuva a 40 chilòmeter da Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franco Bressy (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Lenghe afro-asiàtiche

## Lenghe afro-asiàtiche

Le **lenghe afro-asiàtiche** a son na gròssa famija lenghìstica, parlà ant l'Àfrica setentrional e ant ël Medi Orient. Le lenghe afro-asiàtiche as peulo dividse an coste sotfamije:

* lenghe semìtiche

* egissi

* lenghe bérbere

* lenghe cussìtiche

* lenghe siàdiche

* lenghe omòtiche

* lenghe nen classificà: Lenga Birale

An gavand le lenghe semìtiche, le àutre a son ëdcò ciamà lenghe camìtiche.



## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Afro-asiàtiche
Lenghe bérbere

## Lenghe bérbere

Le **lenghe bérbere** a son na famija ëd lenghe afro-asiàtiche, parlà ant l' Àfrica setentrional.
Le lenghe bérbere a son:

* lenghe bérbere orientaj
** lenga Awjilah
** lenga Sawknah
** lenga Siwi
* lenga Guanche
* lenghe bérbere setentrionaj
** lenga giudé-bérbera
** lenga Tachelhit
** lenga Tamazight dl'Atlant
** lenga Chenoua
** lenga Kabyle
** lenga Ghadamès
** lenga Nafusi
** lenga Sened
** lenga Ghomara
** lenga Taznatit
** lenga Tumzabt
** lenga Tagargrent
** lenga Tamazight Temacine
** lenga Tarifit
** lenga Senhaja de Srair
** lenga Tachawit
** lenga Tamazight Tidikelt
* lenghe Tamasheq
** lenga Tamahaq Tahaggart
** lenga Tamasheq
** lenga Tamajeq Tayart
** lenga Tamajaq Tawallammat
** lenga Zenaga



## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Lenghe afro-asiàtiche
Lenga Boga

**Lenga Boga**

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Boga** o **Boga** a fa part dle lenghe siàdiche e a l'é parlà specialment an Nigeria.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Boga** a peul esse:

* lenghe afro-asiatiche
** lenghe siàdiche
*** lenghe Biu-Mandara
**** division A
***** **lenga Boga**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **BVW**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bvw

Categorìa:Lenghe siàdiche
Lenga Psikye

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Psikye** ò **Psikye** a fa part ëd le lenghe siàdiche e a l'é parlà dzortut an Cameron.

## Classificassion
Në schema ëd classificassion ëd lë **Psikye** a peul esse:
* lenghe afro-asiàtiche
** lenghe siàdiche
*** lenghe Biu-Mandara
**** division A
***** **lenga Psikye**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **KVJ**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=kvj

Categorìa:Lenghe siàdiche
San Leo

**San Leo** a l'é un comun dle Marche ëd 3.044 abitant , an provincia ëd Pésaro-Urbin.

## Geografìa
San Leo a l'é 'n Valmarecchia (dal nòm del fium ch'a la travërsa), al confin fra Toscan-a, Emilia-Romagna e Marche.
Ël comun ëd San Leo a confin-a ëdcò con la Repùblica ëd San Marin.

## Monument pì important

* Ël dòm (1172)
* La piev
* La ròca (XV séc.)
* Ël convent ëd San Igne
 
## Cambiament ëd region
Ai 18 dë dzèmber dël 2006 San Leo e ses àutri comun dl'àuta Valmarecchia a l'han votà për dëstachese dle Marche e giontese a l'Emilia-Romagna (provincia ëd Rìmin). L' 83,91% dij votant a l'ha dit "sì"; ai 29 ëd luj dël 2009 ël Parlament Italian a l'ha aprovà 'l cambiament e adess a-i é mach da manca dla publicassion an sla *Gasëtta Ofissial* përché a diventa definitiv.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mauro Guerra (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sanleo
Geopolìtica

La **geopolìtica** a l'é la dissiplin-a ch'a l'ha 'me but ëd descrive la complessità dlë stat dël mond.

Categorìa:Polìtica
Ernst Eduard Kummer

Matemàtich alman.
**Ernst Eduard Kummer** a l'era nassù a Sorau (ant ël Brandeborgh) ël 29 ëd gené dël 1810 e a tre agn a l'era restà òrfo ëd sò pare.
A l'avìa studià a l'Università ëd Halle e a l'avìa mostrà ant la scòla media ëd Liegnitz për dódes agn, prima ëd suced-je a Dirichlet a l'Università ëd Berlin.
A l'é mòrt a Berlin ël 14 ëd magg dël 1893.

## Sò travaj
Ij travaj ëd Kummer a l'han rësguardà dzortut la teorìa dij nùmer, ma a l'é anteressasse ëdcò a la geometrìa.
A l'ha consacrà tanti sfòrs a sërché ëd dimostré ël gran teorema ëd Fermat.
Për sòn a l'ha antroduvù coj ch'a ciama ij nùmer ideaj, ch'a saran d'anspirassion për Dedekind për definì j'ideaj.
Kummer a riess a dimostré ël teorema për tuti ij nùmer prim dìspar regolar, na class ëd nùmer dont a fan part tuti ij nùmer prim fin-a a 100, gavà 37, 59 e 67.
Ij sò travaj a saran completà da Mirimanoff.
A Kummer as dev ëdcò l'antrodussion dij nùmer algébrich.
A men-a ëdcò d'arserche an geometrìa anspirà da la rifrassion ëd la lus ant l'òtica.

## A pòrto sò nòm
* Criteri ëd Kummer
* Teorema ëd Kummer
* Surfassa ëd Kummer

Kummer, Ernst Eduard
Dolina

**Dolina** (an sloven; *San Dorligo della Valle* an italian) a l'é un comun ëd 5.926 abitant dla provincia ëd Triest (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).

## Geografìa
Dolina a l'é pròpi al confin con la Slovenia.

## Popolassion
Lë 70,5% dj'abitant ëd Dolina a l'é 'd lenga sloven-a, j'àutri a son ëd lenga italian-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fulvia Premolin (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Triest
Vilnius

**Vilnius** a l’é la capital dla Lituania.
A l’é ëdcò la prima sità dla Lituania për popolassion, con 553.904 abitant (2005).

## Geografìa

Vilnius as treuva ant ël sud-est dla Lituania, a la confluensa dij fium Vilnia e Neris.

## Sità gemelà

Vilnius a l'é gemelà con:
*  Aalborg, Danimarca
*  Bùdapest, Ungherìa
*  Chicago, Stat Unì d'América
*  Cracòvia, Polònia
*  Duisburg, Gërmania
*  Ël Pirèo, Grecia
*  Erfurt, Gërmania
*  Joensuu, Finlandia
*  Kijv, Ucrain-a
*  Madison, Wisconsin, Stat Unì d'América
*  Òslo, Norvegia
*  Pavìa, Italia
*   Riga, Letònia
*  Salisborgh, Àustria
*  Taipei, Taiwan
*  Varsavia, Polònia

Categorìa:Sità dla Contà ëd Vilnius
Andorra la Vella

**Andorra la Vella** (**Andorra la Vèja** an piemontèis) a l’é la capital dël Prinsipà d'Andorra.
A conta 22.035 abitant (2004).

## Monument pì important

* Casa de la Vall (Parlament dël Prinsipà)
* Cesa ëd Santa Coloma
* Caldea (Stabiliment dj'aque)

## Sità gemelà
Andorra la Vella a l'é gemelà con:
*  Valls, Spagna

Categorìa:Andorra
Categorìa:Sità europenghe
Sarament dë Strasborgh

Ij **Sarament dë Strasborgh** (*Sacramenta Argentariae* an latin), dl'842, a son considerà ël prim document ëscrit an 'na lenga romanza: a conten-o le promësse fàite an tra 'd lor daj novod ëd Carl Magn.

## Contnù del sarament
### An lenga romanza (vej fransèis)
« Pro deo amur et pro christian poblo et nostro commun salvament, d'ist di in avant, in quant deus savir et podir me dunat, si salvarai eo cist meon fradre Karlo et in aiudha et in cadhuna cosa, si cum om per dreit son fradra salvar dist, in o quid il mi altresi fazet, et ab Ludher nul plaid nunquam prindrai, qui meon vol cist meon fradre Karle in damno sit. »

« Si Lodhuvigs sagrament, que son fradre Karlo iurat, conservat, et Karlus meos sendra de suo part non lo tanit, si io returnar non l'int pois : ne io ne neuls, cui eo returnar int pois, in nulla aiudha contra Lodhuvig nun li iu er. »

### An vej alman
« In Godes minna ind in thes christianes folches ind unser bedhero gealtnissi, fon thesemo dage frammordes, so fram so mir Got geuuizci indi mahd furgibit, so haldih tesan minan bruodher, soso man mit rehtu sinan bruodher scal, in thiu, thaz er mig sosoma duo ; indi mit Ludheren in nohheiniu thing ne gegango, zhe minan uuillon imo ce scadhen uuerhen. »

« Oba Karl then eid, then er sinemo bruodher Ludhuuuige gesuor, geleistit, indi Ludhuuuig min herro, then er imo gesuor, forbrihchit, ob ih inan es iruuenden ne mag, noh ih noh thero nohhein, then ih es iruuenden mag, uuidhar Karle imo ce follusti ne uuirdit. »

Categorìa:Literatura fransèisa
Art marginal

As ciama **art marginal** cola forma d'art ch'a esprim dij valor sërvaj ch'as dëstaco da l'academia.
A l'é soens identificà con l'art creà da fòj, masnà e përson-e marginaj e soa consacrassion tanme art a l'é dovùa a Jean Dubuffet.
Produssion catalogà an cost filon a son ij dissegn ëd Raphaël Lonné, coj ëd Guillaume Pujolle (fàit con anciòstr e meisin-e 'me mercurocròm e tenzura ëd jòdio), j'euvre d'Auguste Forestier, ël palass costruì da Cheval a Hauterive, ant la Drôme, an tra 'l 1879 e 'l 1912, che Malraux a l'ha classificà dël 1969 tanme monument ëstòrich.
Un musé consacrà mach a l'art marginal as treuva a Losana.

Categorìa:Art e costume
John Ronald Reuel Tolkien

Scritor anglèis.
Nassù ij 3 ëd gené dël 1892 a Bloemfontein, an Sudàfrica, a l'ha tramudà an Gran Brëtagna dël 1896.
Dzorvivù a la bataja dla Somme dël 1916, apress la prima guèra mondial a l'é dventà lessicògraf për l'Oxford English Dictionary.
A l'ha mostrà anglèis a Leeds e a Oxford.
Pare ëd quatr masnà, a l'ha fàit ël professor fin-a al 1959.
A l'era studios ëd literatura anglo-sàssona e dl'età 'd mes.
A l'é mòrt dël 1973.

## Euvre prinsipaj
* *The Hobbit*
* *The Lord of the Rings* (*Lë Sgnor ëd j'Anej*, trilogìa, 1954-1955). Soa euvra pì famosa. Tolkien a l'ha travajaje durant la sconda guèra mondial; a na mandava dij tòch a sò fieul Christopher ch'a l'era partì an guèra e a-j ciamava soa opinion.
* *Tree and leaf* (Londra, 1964). A l'é në studi an sle conte.
* *Silmarillion*

Tolkien, John Ronald Reuel
Tolkien, John Ronald Reuel
Paul Hindemith

Compositor alman.
Nassù a Hanau ël 16 ëd novèmber dël 1895 e mòrt a Franchfort sël Men ël 28 dë dzèmber dël 1963, a l'ha componù eut òpere ëd na gran fòrsa dramàtica.
Ij nasista a lo acusavo ëd pervertì la mùsica alman-a e a l'avìo baralo fòra d'j'arpresentassion.

## Euvre prinsipaj
* Cardillac

Hindemith, Paul
Minsk

**Minsk** (*Мінск* o *Менск* an bieloruss) a l’é la capital dla Bielorussia.
A conta 1.741.371 abitant (2004).

## Sità gemelà
Minsk a l'è gemelà con:
*  Bakersfield, Stat Unì d'América
*  Bangalore, India
*  Belo Horizonte, Brasil
*  Detroit, Stat Unì d'América
*  Eindhoven, Pais Bass
*  Erevan, Armenia
*  Kathmandu, Nepal
*  Lion, Fransa
*  Murmansk, Russia
*  Nottingham, Regn Unì
*  Novosibirsk, Russia
*  Potsdam, Gërmania
*  Sendai, Giapon
*  Erevan, Armenia
*  Teheran, Iran

Categorìa:Sità bielorusse
Nepal

Ël **Nepal** (*नेपाल* an nepali) a l'é un pais ëd l'Asia.

A confin-a con India e Cin-a.
La capital a l'é Kathmandu.
A l'ha na surfassa ëd 147.181 km² e a conta anviron 26 milion d'abitant.
La speransa ëd vita an Nepal a l'é ëd 62 agn.
La popolassion a l'é për l'80% ëd religion indó, për l'11% bodista, për ël 4% mussulman-a.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
Ël Nepal (nòm ofissial: **संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल** /
**Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl**) a l'é na repùblica dal 28 ëd magg dël 2008.
Ël president a l'é Bidhya Devi Bhandari (विद्यादेवी भण्डारी) (dal 2015).
Ël prim ministr a l'é Sher Bahadur Deuba (शेरबहादुर देउवा) (dal 2021).


Kathmandu-Taleju-12-Palast-2014-gje.jpg|Kathmandu
Kathmandu-Kathesimbu-38-2014-gje.jpg|Kathmandu
Bhaktapur-10-Tempel-2015-gje.jpg|Bhaktapur
Patan-Palast-Sundhara Chowk-42-2015-gje.jpg|Patan
Phakding-38-Huette-2007-gje.jpg|Himalaya
Lobuche to Gorak Shep-28-Gedenkstaette-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Tangbe to Chhusang-54-Konglomerattuerme-2015-gje.jpg|Mustang
Changu Narayan-Dorf-32-Kinder-2013-gje.jpg|Changu Narayan
Irak

L**'Irak** (dit ëdcò **Iraq**; *العراق * an àrabo) a l'é un pais dl'Asia.

A confin-a con Turchìa, Arabia Saodita, Kuwait, Siria, Giordania e Iran e a l'é bagnà dal Gòlf Pérsich.
La capital a l'é Baghdad .
A l'ha na surfassa ëd 438.317 km² e a conta anviron 26.700.000 abitant.

## Anté ch'as treuva

## Stòria
### Stòria recenta
Ai 17 ëd luj 1968, durant l'Arvolussion bianca, ël partì Baas a l'ha fàit un colp dë stat e a aced al podèj.
Hassan al-Bakr a dventa pressident ëd la Repùblica d'Irak.
Dël 1971 Saddam Hussein a l'é elegiù vice-pressident apress avèj eliminà ij sò rivaj.
Ant ël 1979 Hassan al-Bakr a arnonsia a la pressidensa e Saddam Hussein a dventa chiel pressident.

Ai 22 dë stèmber 1980 j'armèje irachen-e a taco l'Iran.
La guèra a dura fin-a al 1988.

Ai 2 d'ost 1980 l'Irak a anvad ël Kuwait.
La reassion antërnassional a pròvoca n'àutra guèra ch'a finiss ai 28 ëd fërvé 1991.

Séghit a j'atentà dj'11 dë stèmber 2001 e ant ël quàder ëd soa lòta al terorism, ai 20 ëd mars 2003 jë Stat Unì e chèich alià a anvado l'Irak, sensa mandà ëd l'ONU.
Sa guèra a l'é diciaira finìa al 1m ëd maj 2003, con l'ocupassion merican-a.

## Organisassion polìtica
L'Irak (nom ofissial: **جمهورية العراق**, Jumhūrīyat al-`Irāq, an àrabo; **كۆماری عێراق**, Komara `Îraqê, an curd) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Fouad Massoum.
Ël prim ministr a l'é Nouri al-Maliki (dal 2006).
Ël Mango

**Ël Mango** o **Mangh** (*Mango* ën italian) a l’é un comun ëd 1.334 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Silvio Stupino (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Mango
Maren-e

**Maren-e** (*Marene* an italian) a l’é un comun ëd 2.702 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberta Barbero (dal 26/05/2014 -second mandà: 2019).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Margarita

**Margarita** a l’é un comun ëd 1.401 abitant  dla provincia ëd Coni.

## Monument
* Ciochè, àut 52 meter
* Tor cìvica, andrinta al ghet

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Stefano Giuseppe Meineri (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
La Marmo

**La Marmo** (*Marmora* an italian, *La Marmou* an ossitan) a l’é un comun d' 84 abitant  dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Emanuele Ponzo (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Arferiment

Marmo
Marsaja

**Marsaja** (*Marsaglia* an italian) a l’é un comun ëd 316 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franca Biglio (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni