Veìcoj

Un **veìcol** (dal latin *vehiculum*, da *vehere* "porté, trasporté") a l'é na strutura mòbil, mecànica o nen, ch'a serv për **trasporté përson-e o còse** da 'n pòst a n'àutr. Ij veicoj a son dovrà an tute le società uman-e e a son fondamentaj për ij comersi, la comunità, l'esplorassion e vàire atività quotidian-e.

## Stòria
Ij prim veìcoj a j'ero d'utiss sempi, coma le **treu** (slite 'd bòsch tirà da përson-e o animaj) e le **piroghe** an bòsch scavà. L'invension dla **roa**, vers ël 3500 a.C. an Mesopotamia, a l'ha arvolussionà 'l traspòrt terestr, përmëttend la costrussion dij prim **chèr**.

Con la domesticassion dij cavaj e d'àutri animal da tir, ij veìcoj a son dventà pì grand e pì bon a carié. Le sivilisassion antiche (egissian-e, roman-e, cinèise) a l'han dësvlupà vàire tìpo 'd veìcoj për ël trasport, la guèra e le serimònie.

La **Revolussion Andustrial** a l'ha portà ai veicoj a motor: prima a vapor, peui a combustion interna e a eletricità. Ël sécol ch'a fa XX a l'ha vëddù n'ësplosion ëd varietà e 'd tecnologìe: automòbij, avion, tren ad àuta velocità, e veìcoj spassiaj.

## Classificassion
Ij veìcoj a peulo esse classifià për vàire criteri:

### Scond la sorgiss d'energìa
* **Veicoj a fòrsa uman-a**: biciclëtte, tricicl, patin, canòt.
* **Veicoj a fòrsa animal**: chèr, slita, caval.
* **Veicoj a motor**: con motor a combustion interna, a vapor, elétrich, o ìbrid.

### Scond l'ambient d'operassion
* **Veicoj terestr**: che as bogio an sla tèra.
** **Stra**: automòbij, mòto, autobus, càmion.
** **Binari**: tren, tram, metrò.
** **Sensa binari**: trator, veicoj cingolà.
* **Veicoj marìtim e fluviaj**: che as bogio an sl'eva.
** **Nav**: con tante sot-categorìe (nav da guèra, mercantile, da dipòrt).
** **Batèj**: pì cit.
** **Sot-marin**.
* **Veicoj avion**: che as bogio ant l'aria.
** **Pi pèis che l'aria**: avion, elicòter, aliant, dirigìbil.
** **Pi leger che l'aria** (ma sostnù da 'l vent): mongolfiera, aeròstat.
* **Veicoj spassiaj**: ch'a viagio fòra dl'atmosfera terestra.

### Scond la funsion
* **Veicoj për përson-e**: da dipòrt, pùblich, privà.
* **Veicoj për mërcansìe**: camion, tren da càrich, nav porta-container.
* **Veicoj për travaj spessial**: ambulansa, pompié, trator, gru.
* **Veicoj militar**: chèr armà, avion da combatiment, nav da guèra.

## Component técnich
Un veicol modern a l'ha 'd sòlit vàire part comun:
* **Strutura** (*chassis*, *hull*, *airframe*): lë schéletr ch'a sosten tut.
* **Sistema ëd propulsion**: motor e trasmission.
* **Sistema ëd guida e ëd contròl**: volant, timon, aleron, fren.
* **Sistema ëd sospension e 'd rodagi**: për dëscarié ij colp.
* **Sistema d'energìa**: baterìa, carburant.
* **Abitàcol o spassi për la caria**: andova a stan le përson-e o le mërcansìe.

## Ampat sossial e ambiental
Ij veicoj a l'han trasformà la società:
* **Mobilità**: a l'han rendù possìbil ël moviment ësvlupà 'd gent e bin.
* **Comersi**: a l'han consentì la globalisassion.
* **Strutura urbanìstica**: a l'han influensà 'l disegn dle sità (con ij sènter, le periferìe, le strà).
* **Inquinament**: a son na sorgiss amportanta d'emission ëd gas sèra, rumor e dëscaria.
* **Sicurëssa**: a càuso d'incident ch'a pòrto a mòrt e ferì.

## Regolamentassion
L'utilisassion dij veicoj a l'é regolà da lege e norme:
* **Patent ëd guida**.
* **Imatricolassion e assicurassion**.
* **Lìmit ëd velocità e régole 'd circolassion**.
* **Contròl tècnich (revision)**.
* **Norme 'd sicurëssa (sinture, casch)**.

## Futur dij veicoj
Le linie dë svilup për ël futur a comprendo:
* **Veicoj autònom** (sensa autista).
* **Propulsion sostenìbil** (elétrica, idrògen, biocombustìbil).
* **Material pì leger e resistent** (compòsit, nanomaterial).
* **Mobilità condivisa** (car sharing, bike sharing).
* **Veicoj a decòl e ateragi vertical (eVTOL)** për ël traspòrt urban avion.

## Vëdde 'dcò
* Automòbil
* Biciclëtta
* Treno
* Avion
* Nav

## Ligam da fòra
* Society of Automotive Engineers (SAE)
* International Civil Aviation Organization (ICAO)

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI