open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pulcherricium caeruleum

## Pulcherricium caeruleum
### Descrission
Ël ***Pulcherricium caeruleum*** a l'é un fonz basidiomicet dla famija dle Corticiaceae, caraterisà da 'n còrp resupinà (a chërs tachà al bòsch) d'un color bleu viv o viòla . A forma dë strat ëd 1-3 mm dë spessor, con la surfassa seulia o finament rugosa, ch'a l'ha 'd nuanse metaliche . Ël bòrd a l'é biancastr . La carn a l'é com ël coram e fròla . Le spore a son bianche . A l'é stàit descrivù dël 1794 dal micòlogh sudafrican Christiaan Hendrik Persoon .

### Ambient
A chërs ëdzora a 'd bòsch sech e sensa scòrsa ëd latifeuje (dzortut fò, rol, castagné) e, da ràir, ëd conìfere, an ambient ùmid, tut l'ann . A l'é na specie comun-a an Euròpa, Asia e América dël Nòrd .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é tròp dur e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

**Pulcherricium caeruleum** (Schrad : Fr.) Parmasto

Categorìa:Pulcherricium
Strobilomyces strobilaceus

## Un pissacan: lë Strobilomyces strobilaceus

### Descrission
Capel fin a 15 cm, motobin scajos lanos, da gris brun a gris neirastr. Bòrd apendicolà. Tùboj adnà dëstacà o un pòch decorent, gris ciàir, anrossent al toch o al taj, peui neirastr. Përtus  fin a 2 mm. Gamba àuta fin a 17 cm e larga fin a 3 cm, fibrilosa-lanosa o un pòch scajosa sota n'anel ch'a dròca an pressa, gris peui brun neirastr. Carn motobin mòla, biancastra, anrossenta o monëtta peui nèira.

### Ambient
A chërs soens sota ij fò.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Strobilomyces strobilaceus** (Scop. : Fr.) Berkeley
*[= *S. floccopus* (Vahl) Berkeley]

Categorìa:Strobilomyces
Boletus pulchrotinctus

## Un bolè fré: ël Boletus pulchrotinctus

### Descrission
Capel fin a 20 cm, feltrà peui pla, reusa lila, piturà an vers ël bòrd, peui grisastr, òcra ciàir o crema al disch. Tùboj giàun motobin viv peui un pòch verd bluastr an testa. Përtus giàun peui giàun groson, un pòch bleu a la pression. Gamba àuta fin a 13 cm e larga fin a 5 cm, limon ciàir o crema rosastra, dle vire sircondà ëd lila an mes, con un fin retìcol dël midem color. Carn giaunastra, reusa lila sota ël capel, un pòch ambluenta, dossa. 

### Ambient
A chërs sota latifeuje.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Boletus pulchrotinctus** Alessio
*[= *B. cicognanii* Ubaldi]

Categorìa:Bolè fré
Categorìa:Boletus
Categorìa:Figure da buté
Porphyrellus porphyrosporus

## Un pissacan: ël Porphyrellus porphyrosporus

### Descrission
Capel fin a 15 cm, vlutà, gris brun oliva pì o men sombr. Tùboj un pòch lìber o adnà, gris viòlet peui brun porprà. Përtus  fin a 1 mm. Gamba àuta fin a 13 cm e larga fin a 2,5 cm, dura dle vire rigà an longh, dël midem color o pì sombr con arfless violet. Carn crema ciàir, da gris lila a brun neirastr al taj.

### Ambient
A chërs sota conìfere, dle vire sota latifeuje.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Porphyrellus porphyrosporus** (Fries) Gilbert
*[= *Porphyrellus pseudoscaber* Secretan ex Singer nom. inval.]

Categorìa:Porphyrellus
Cotylidia pannosa

## Un pissacan: la Cotylidia pannosa

### Descrission
**Cotylidia pannosa** a l'é un fonz con na forma pi o men a ambossor, da biancastr a giaunastr fin a crem ocra con l'età. A l'ha na gamba curta, da dzora a l'é fibrosa, da sota da rugosa a vlutà.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ëd latifeuje, dzortut sota ij fò. A l'é stàita trovà an vàire paìs an Euròpa e an vàire region an Italia.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Cotylidia pannosa** (Sow. : Fr.) Reid
*[= *Thelefora pallida* Persoon ex Fries]

Categorìa:Cotylidia
Polyporus meridionalis

## Polyporus meridionalis
### Descrission
Ël ***Polyporus meridionalis*** a l'é un fonz basidiomicet dla famija dle Polyporaceae, un parent davzin dël *Polyporus tuberaster*. A l'é stàit descrivù dël 2012 për le region mediteranie . Ël fonz a l'é peren, a forma 'd rosëtta (imbutiform) o 'd ventaj, con na surfassa da giovo vajanta (radiosa) e vilosa, peui da veja seuli, color giàun o brun rossastr . La part inferior a l'ha dij pòr riond o angolar, cit (1-2 për mm), ch'a scoro an sla gamba . La gamba (stìpite) a l'é àuta 2-4 cm, esséntrica (fòra dal sénter), dla midema tinta dël capel . La carn a l'é com ël coram, bianca . Le spore a son bianche .

### Ambient
A chërs al pé dij busson, dzortut an dzora a ramëtte e branch soterà 'd latifeuje (rol, fò, castagné) e 'd conìfere, ant le region mediteranie . A frutìfica da l'otonn a la prima . A l'é considerà na specie ràira, e a l'é stàit trovà an Italia, an Spagna, an Grecia e an Tunisia .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é tròp dur e com ël coram, e a l'ha gnun valor alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

**Polyporus meridionalis** (David) Telleria

Categorìa:Pissacan
Categorìa:Polyporus
La Sorbon-a

La **Sorbon-a** a l'é la prima università ëd Paris, un-a dle pì vèje dël mond.
A pija ël nòm da Robert de Sorbon, caplan ëd San Luis, che dël fërvé 1256 a l'avìa fondà un colege për j'ansegnant e jë student ëd teologìa pòver.
Ël nòm ëd Sorbon-a a l'é vnù peui a esse dovrà për tuta la facoltà ëd teologìa.
A l'ancamin cost colege, an sla riva snistra dla Sen-a, a l'era mach un dij vàire colege universitari, ma a l'é tòst ëdventà un pont ëd rancontr për tuti jë student dl'università ëd Paris, ch'a vnisìo a scoté le lession dij pì arnomà teòlogh dl'época: Guillaume de Saint Amour, Eudes de Douai, Laurent l'Anglèis, Pierre d'Ailly.
A la fin dël sécol a l'é stàit organisà an na facoltà ëd teologìa completa, ch'a dasìa ij tìtoj ëd bacelié, licensià e dotor; ël rigor dij sò esam a l'ha dàit un valor ecessional ai sò diplòma.
Ij professor dla Sorbon-a a dventavo un pont d'arferiment amportant ant le question dogmàtiche e canòniche.
An efet La Sorbon-a a l'ha avù un ròl motobin amportant ant ij debà religios dël pais, contra ij gesuita ant ël sécol ch'a fa XVI e contra ij giansenista ant ël sécol ch'a fa XVII.

Dël 1627, Richelieu, pagand chiel, a l'ha fala arcostruì da J. Lemercier.
Sota la cùpola dla cesa, ancaminà dël 1635 da Lemercier, a-i é la tomba ëd Richelieu, scurpìa da F. Girardon ant ël 1694.
La cesa dla Sorbon-a a l'é tut lòn ch'a-i resta al di d'ancheuj dla Sorbon-a ëd Richelieu.

Sarà ant ël 1792, l'università a l'é stàita duvertà torna dël 1808 ant ij locaj dl'antica Sorbon-a.
Antra 'l 1816 e 'l 1821 a l'han butaje le facoltà ëd teologìa, litre e siense.
Dël 1852 la Sorbon-a a l'é dventà proprietà dla sità ëd Paris.
Ant j'agn 1885-1900 a l'é stàita d'autut trasformà da l'architet P. Nénot.
An në stil neoclàssich-eclétich, la Sorbon-a as duverta an sla contrà dle Scòle con n'intrada grandiosa an na fassada a doi fronton e a l'é delimità da contrà San Giaco, contrà Cujas e piassa dla Sorbon-a.
Na granda scalinà, decorà da L. Flameng con la grandor dla facoltà ëd litre e da Th. Chatran con la grandor dla facoltà ëd siense, a men-a a la sala granda anté che, an sël fond, as dësvlupo j'alegorìe literarie dël Bòsch Sacrà ëd P. Puvis de Chavannes.

Le sale dla Sorbon-a a son ëstàite 'l cheur dël '68 fransèis.
Dal 1968 l'università a l'é stàita assè decentrà, ma a resta ël cheur dël Quarté Latin a Paris.
Ancheuj a La Sorbon-a as mostro dzortut literatura, stòria, geografìa, drit e lenghe.

## Përsonalità arnomà ëd La Sorbon-a

Vàire përsonagi famos a l'han frequentà La Sorbon-a
* Tomà d'Aquin
* Habib Bourguiba
* Honoré de Balzac
* Simone de Beauvoir
* Henri Bergson
* Claude Bernard
* Nicolas Boileau 
* Egon Börger
* Giovanni Calvino
* Victor Cousin
* Marie Curie
* Pierre Curie
* Gilles Deleuze
* Jacques Diouf
* Erasm ëd Rotterdam
* Ignassi ëd Loyola
* Louis Laloy
* Claude Lévi-Strauss
* François Mauriac
* Marsili ëd Pàdoa
* Jean Piaget
* Raymond Queneau 
* Paul Ricoeur
* Jean-Paul Sartre
* Benjamin Tammuz
* Giuseppe Ungaretti 
* Elie Wiesel

Sorbon-a
Sorbon-a
Còrdoba (Argentin-a)

**Còrdoba** (Córdoba an ëspagneul) a l'è na sità argentin-a. A la resta ant ël sentr-òvest ëd la provincia omònima, dont a l'é la capital. A l'ha na surfassa 'd 462 kmq e na popolassion d'un miliòn tërzent e sinquanta mila abitant. 

A l'é n'amportant sentr comersial e andustrial dël pais (andustria mecànica, produssion ëd machinari, chìmica, alimentar). Fondà dël 1573, a l'ha la pì veja università argentin-a e n'osservatòri astronòmich. A l'é n'amportant sentr coltural.

## Sità gemelà
A l'è gemelà còn:
*  Turin, Italia
*  Tampa, Stat Unì d'América

Categorìa:Sità argentin-e
Repùblica Democràtica dël Còngo

La **Repùblica Democràtica dël Còngo** a l'é un pais dl'Àfrica central.

A confin-a con Còngo, Repùblica Centrafrican-a, Sudan, Uganda, Ruanda, Burundi, Tanzania (ma a l'é separà dal lagh Tanganica), Zambia e Angòla e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich (Golf ëd Guinea).
La capital a l'é Kinshasa.
A l'ha na surfassa ëd 2.344.858 km² e a conta anviron 100.000.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
La Repùblica Democràtica dël Còngo a l'é stàita un possediment privà dël rè dël Belgi Leopold II dal 1870 al 1908 e peui a l'é stàita una colònia belga fin al 1960, quand a l'ha otnù l'indipendensa.
Dal 1971 al 1997 a l'ha tramuda sò nòm an **Zaire**.

## Organisassion polìtica
Ël nòm ofissial dla Repùblica Democràtica dël Còngo a l'é (an fransèis) **République Démocratique du Congo**.
Ël president a l'é Félix Thisekedi (dal 2019).
Ël prim ministr a l'é Jean-Michel Sama Lukonde (dal 2021).
Ruanda

Ël **Ruanda** (*Rwanda* an lenga kinyarwanda) a l'é un pais dl'Àfrica oriental.

A confin-a con Burundi, Uganda, Repùblica Democràtica dël Còngo e Tanzania.
La capital a l'é Kigali.
A l'ha na surfassa ëd 26.798 km² e a conta anviron 7.600.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Ël Ruanda a l'é stàit un possediment dla Gërmania dal 1903 al 1919 e dël Belgi (ansema con ël Burundi, con ël nòm ëd *Ruanda-Urundi*) fin al 1962, quand a l'ha otnù l'indipendensa.
Le doi prinsipaj etnìe dël pais, j'Hutu e ij Tutsi, a son sempèr combatù-se. Fra avril e luj dël 1994 a-i é stàit un dij pì grand genocidi dla stòria, con pì d' 800.000 mòrt fra i Tutsi. 

## Organisassion polìtica
Ël Ruanda (nòm ofissial: **Repubulika y'u Rwanda / République du Rwanda / Republic of Rwanda**) a l'é una repùblica.
Ël president a l'é Paul Kagame (dal 2000).
Ël prim ministr a l'é Édouard Ngirente (dal 2017).
Polyporus brumalis

## Un pissacan: ël Polyporus brumalis

### Descrission
Gamba sentral, seulia. Bòrd pla.

### Ambient
A chërs an dzora a le latifeuje.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Polyporus brumalis** (Pers. : Fr.) Fries

Categorìa:Pissacan
Categorìa:Polyporus
Osteina obducta

## Na lenga: Osteina obducta
### Descrission
La ***Osteina obducta*** a l'é un fonz basidiomicet dla famija dle Dacryobolaceae, caraterisà da 'n fonz a forma 'd consolëtta, ëdcò resupinà, con la surfassa superior da bianca a gris giaunastr, con dë strìe (zonà) . La part inferior (imenòfor) a l'é formà da **dë spin-e'' cit, bianche, ch'a ven-o giaunastre con l'età . La carn a l'é dura e com ël coram, bianca . Le spore a son bianche . A l'é stàita descrivùa dël 1793 dal micòlogh sudafrican [[Christiaan Hendrik Persoon]] .

=== Ambient ===
A chërs dzortut ëdzora a [[conìfera|conìfere]] (sapin, pin), ma 'dcò an sle latifeuje, ant ij bòsch ùmid, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie comun-a an Euròpa e an América dël Nòrd .

=== Comestibilità ===


As peul nen mangesse. A l'é tròp dur e com ël coram, e a l'ha gnun valor nutrissional.

== Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse ==

***Osteina obducta*' (Berkeley) Donk
*[= *Polyporus osseus'' Kalchbrenner]

Categorìa:Osteina
Grifola frondosa

## Ël barbisin: la Grifola frondosa

### Descrission
Fin a 50 cm ëd diàmetr. Motobin ëd capej, lateraj, brun.
Un such ramificà an motobin ëd gambe, ciàire. Imenòfor biancastr.
Da 2 a 3 përtus për mm. La carn a së s-ciapa. 

### Ambient
A chërs ëdzora a latifeuje, dzortut ëdzora ai such.

### Comestibilità

Comestìbil, motobin apressià an Piemont, dzortut sot euli.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Grifola frondosa** (Dicks. : Fr.) S.F. Gray

Categorìa:Grifola
Postia caesia

## Na lenga: la Postia caesia

### Descrission
Capel fin-a a 6 cm., biancastr e peui bleu, feltrà. Sota al capel a l'é da biancastr a bleu, da 3 a 4 përtus për mm. A l'é ëdcò ciamà **"Oligoporus caesius"**.

### Ambient
A chërs dzora a bòsch ëd conìfere.

### Comestibilità

A l'ha gnun antëress alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Postia caesia** (Schaeff. : Fr.) P. Karsten

Categorìa:Lenghe (micologìa)
Categorìa:Postia
Daedalea quercina

## Na lenga: la Daedalea quercina

### Descrission
Capel fin-a a 25 cm.
La D. quercina a chërs séssil (visadì sensa gamba), a mes cercc, ma ràire vire as peul trovesse ressupinà. La surfassa dë dzora a l’é zonà a cercc, fëltrà, ëd color òcra ciàir. La còsa pi caraterìstica dla D. quercina è l’é la surfassa ëd sota, sempe ëd color òcra: ij përtus dij tuboj a son largh, da 1 a 4 mm, motobin iregolar, a forma ëd labirint, dle vire fin a forma ëd lamele, separà da dij dissepiment larg fin-a a 2 mm (as peul disse ch’a basta volté la lenga për arconòssla). Ij tuboj a son a në strat sol, dël midem color ëd la surfassa poroida, spess fin a 4 mm; ël contest a l‘é com la nata, òcra scur, spess fin a 10 mm. 

### Ambient
A chërs dzortut dzora a le gròsse suche ëd rol, soens a desen-e ëd lenghe ansema.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Daedalea quercina** (L. : Fr.) Fries

Categorìa:Daedalea
Bjerkandera adusta

## Na lenga: la Bjerkandera adusta

### Descrission
Capel fin a 6 cm, da resupinà a motobin sporzent, da gris òcra a gris dëstiss, vlutà. Imenòfor gris scur, tipicament da 4 a 6 përtus për mm.
Carn com ël coram.

### Ambient
A chërs ëdzora a latifeuje.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Bjerkandera adusta** (Willd. : Fr.) P. Karsten

Categorìa:Bjerkandera
Fistulina hepatica

## La lenga 'd rol: la Fistulina hepatica

### Descrission
Capel fin a 20 cm., spatulà, ross viv o brun ross, strià radialment. Imenòfor ross. Tuboj indipendent, rotond. Da 2 a 3  përtus për mm.. Carn carnosa peui com ël coram.

### Ambient
A chërs an dzora a latifeuje.

### Comestibilità

Comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Fistulina hepatica** (Schaeff. : Fr.) Fries

Categorìa:Lenghe (micologìa)
Categorìa:Fistulina
Coltricia perennis

## Un pissacan: la Coltricia perennis

### Descrission
Capel fin a 10 cm., ancreus, zonà, da brun a òcra canela con ël bòrd fin. Imenòfor giaun peui brun. Da 2 a 4 përtus për mm.. Gamba àuta fin a 4 cm. e larga fin a 1 cm., sentral. Carn sutila, com ël coram.

### Ambient
A chërs për tèra, ant ij bòsch.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Coltricia perennis*** (L. : Fr.) Murril

Categorìa:Pissacan
Categorìa:Coltricia
Bankera violascens

## Un pissacan: la Bankera violascens
### Descrission
La ***Bankera violascens*** a l'é un fonz basidiomicet dla famija dle Bankeraceae, caraterisà da 'n capel gròss 5-15 cm, da bombà a ampinìa (infundibuliform), con la surfassa da seuli a finament peilosa, 'd color brun rossastr o viòla . La part inferior (imenòfor) a l'é formà da dë spin-e cite, da bianche a rosà, ch'a scoro un pòch an sla gamba . La gamba a l'é silìndrica, àuta 3-8 cm, dël midem color dël capel . La carn a l'é bianca, con odor e savor doss . Le spore a son brun-e .

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ùmid ëd conìfere (dzortut sota ij sapin), ant ij teren calcaros, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa sentral e setentrional (dzortut an Scandinavia, Italia, Fransa) e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

A l'é considerà **comestìbil** (mediòcre) . La carn a l'é fròla e sensa savor, e a peul esse confondù con d'àutre specie dël géner . A l'é pì che àutr un fonz da mës-cia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Bankera violascens*** (A. & S. : Fr.) Pouzar
*[= *Hydnum cinereum* Bulliard ex Fries; *H. fusipes* Persoon; *H. torulosum* Fries; *H. ebneri* Wettstein]

Categorìa:Bankera
Bankera fuligineoalba

## Un pissacan: la Bankera fuligineoalba n

### Descrission
La ***Bankera fuligineoalba*** a l'é un fonz basidiomicet dla famija dle Bankeraceae, caraterisà da 'n capel gròss 5-10 cm, da bombà a 'mpinìa (infundibuliform), con la surfassa seulia, 'd color gris brun . La part inferior (imenòfor) a l'é formà da dë spin-e cite, bianche . La gamba a l'é silìndrica, àuta 3-8 cm, dël midem color dël capel . La carn a l'é bianca, con odor doss e savor amèr . Le spore a son brun-e . A l'é stàita descrivùa dël 1821 dal micòlogh svedèis Elias Magnus Fries .

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ùmid ëd conìfere (pin, sapin), con ël sech (ant ij teren sabios), da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa sentral e setentrional (dzortut an Scandinavia, Alp) .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é amèr e a peul causé dësturb gastro-intestinaj.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Bankera fuligineoalba*** (Schmidt : Fr.) Pouzar
*[= *Hydnum fragile* Fries]

Categorìa:Bankera
Lenzites betulina

## Na lenga: la Lenzites betulina

### Descrission
Capel fin a 10 cm., piat, zonà conséntrich, da biancastr a gristar o òcra, vlutà peilos.Imenòfor ciair, a lamele. Carn com ël coram.

### Ambient
A chërs an dzora a latifeuje.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Lenzites betulina** (L. : Fr.) Fries

Categorìa:Lenghe (micologìa)
Categorìa:Lenzites
Pietro Domenico Oliviero

Pitor.
**Pietro Domenico Oliviero** a l'era nassù a Turin ël 1m d'ost dël 1679, prim fieul d'un graveur, e a l'é mòrt dël 1755.
Figura ëd prim pian dla pitura baròca piemontèisa e artista sota la protession dla cort ëd Vitòrio Medeo II e Carl Emanuèl III, soa pitura a s'ispira aj magìster ëd Fiandra e d'Olanda.

Oliviero, Pietro Domenico
Oliviero, Pietro Domenico
Paraguay

Ël **Paraguay** (*Paraguái* an lenga guaraní) a l'é un pais dl'América meridional.

A confin-a con Argentin-a, Brasil e Bolivia.
La capital a l'é Asunción.
A l'ha na surfassa ëd 406.750 km² e a conta anviron 6.200.000 abitant.

## Anté ch'as treuva

## Conomìa
Ël Paraguay a fa part dël Mercosur.

## Organisassion polìtica
Ël Paraguay (nòm ofissial: **Républica del Paraguay / Tetã Paraguái**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Fernando Lugo (dal 2008).

Categorìa:América meridional
Bolivia

La **Bolivia** a l'é un pais dl'América meridional.

A confin-a a **nòrd e a est** con ël **[[Brasil]]**, a **sud-est** con ël **[[Paraguay]]**, a **sud** con l**'[[Argentin-a]]**, a **sud-òvest** con ël **[[Cile]]** e a **nòvest** con ël **[[Perù]]**.

La capital a l'é **[[Sucre]]** (segrétari dël govern e podèj giudissiari), ma 'l **govern e 'l podèj esecutiv** a stan a **[[La Paz]]**.

A l'ha na surfassa d**'1.098.581 km²** e a conta anviron **11,5 milion d'abitant** (stima 2022).
Le popolassion andìgene (quechua, aymara, guaranì e d'àutre) a arpresento lë **75% ëd la popolassion**.

## Anté ch'as treuva

### Geografia
La Bolivia a l'é un pais **senza sboch al mar** (a l'ha përdù l'acess al mar durant la **Guèra dël Passìfich**, 1879–1884). A l'ha 'n teritòri motobin varià:
* **Ande bolivian-e** (àutipian dël Collao): andova as treuva ël **Lagh Titicaca** (ël pì àut lagh navigàbil dël mond) e la **montagna Nevado Sajama** (6.542 m).
* **Valade inter-andin-e**: clima temperà.
* **Llanos orientaj** (Amasonia bolivian-a): pian-e tropicaj, con foresta pluvial e savan-a.

Ël clima a l'é tropical an sle pian-e, frèid e sec an sl'àutipian.

### Stòria
La region a l'era abità da civiltà andìgene coma j**'Aymara** e j**'Inca**. A l'é stàita conquistà da jë spagneuj dël sécol **XVI** e a l'ha fàit part dël **Vice-regn dël Perù**, peui dël **Vice-regn ëd Rìo dla Plata**. A l'ha proclamà soa **indipendensa** ël **6 d'agost 1825**, con **Simón Bolívar** coma leader libertador (da sì 'l nòm Bolivia).

La stòria dòp-indipendensa a l'é stàita caraterisà da **colp dë stat militar**, guère confinaj e tension social.

Dël **2006**, **Evo Morales** a l'é stàit elegiù 'me prim pressident andìgen, an ancaminand na fase ëd trasformassion polìtica e social (costitussion dël 2009 ch'a arconòss lë stat plurinassional). Dël 2019, Morales a l'ha bandonà 'l pais apress dle contestassion, ma dël **2020**, **Luis Arce**, candidà dël Movement al Socialism (MAS), a l'é stàit elegiù pressident.

### Organisassion polìtica
La Bolivia (nòm ofissial: **Estado Plurinacional de Bolivia**) a l'é na **repùblica pressidensial**.

Ël pressident a l'é **[[Luis Arce]]** (dal **2020**).

Ël pais a l'é dividù an **9 dipartiment** e a l'ha doe capitaj: **Sucre** (costitussional) e **La Paz** (sede dël govern).

### Economìa
L'economìa boliviana as basa dzortut ansima a:
* **Estrassion mineraria**: **argent, stagn, zinch, liti** (Bolivia a l'ha le pì grand riserve mundiaj ëd liti).
* **Gas natural**: esportassion an Brasil e Argentin-a.
* **Agricoltura**: soja, cafè, castagna (d'Amasonia).
* **Turism**: salar d'Uyuni (ël pì grand desert ëd sal dël mond), Titicaca, sità coloniaj.
La Bolivia a l'é un dij pais pì pòver d'América meridional, con ëd **disugualianse forte**.

### Coltura e società
La Bolivia a l'é un **pais multicultural e multilenga**.
* **Lenghe ofissiaj**: spagneul, quechua, aymara, guaranì e 33 àutre lenghe andìgene.
* **Religion**: catolicésim (ofissial) mes-cià a religion andìgene.
* **Festività**: **Carnaval d'Oruro** (Patrimòni UNESCO), Inti Raymi, Tinku.
* **Mùsica e danse**: vàire ritm andin (sikuri, tinku, morenada).

Categorìa:América meridional
Cile

Ël **Cile** (*Chile* an ëspagneul) a l'é un pais dl'América meridional.

A confin-a con Argentin-a, Bolivia e Perù e a l'é bagnà da l'Océan Passìfich.
La capital a l'é Santiago dël Cile.
A l'ha na surfassa ëd 756.950 km² e a conta anviron 19.678.310 abitant.

## Anté ch'as treuva

## Stòria
Ai j'11 dë stèmber 1973 a-i é staje un colp dë stat ch'a l'ha mnà a na ditatura militar, comandà dal general Augusto Pinochet, ch'a l'é restà al podèj fin-a a j'11 ëd mars 1990.

## Organisassion polìtica

Ël Cile (nòm ofissial: **Républica de Chile**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é  Gabriel Boric, (dal 2022).
(Socialismo Democrático) (dal 2018).

## Anliure esterne
Panamà

Ël **Panamà** (*Panamá* an ëspagneul) a l'é un pais dl'América central.

A confin-a con Còsta Rica e Colombia e a l'é bagnà da l'Océan Pacìfich e da l'Océan Atlàntich (Mar dij Caràib). A l'é travërsà dal Canal ëd Panamà.
La capital a l'é Sità ëd Panamà.
A l'ha na surfassa dë 75.517 km² e a conta anviron 3.320.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria
Ël Panamà a l'ha fàit part dla Colombia fin al 3 ëd novèmber dël 1903, quand le oligarchìe locaj, possà dal govern ëd jë Stat Unì d'América ch'a l'avìa da manca d'un tòch ëd tèra për scavé un canal antra l'Atlàntich e 'l Pacìfich, a l'han proclamà l'indipendensa.
J'istess di, la Fransa e jë Stat Unì a l'han arconossù ël neuv ëstat e, dòp doe sman-e, a l'han signà un tratà (ma a-i era gnun Panamèis ant la sala!) ch'a dasìa a fit a jë Stat Unì, për sèmper, na lista ëd tèra larga 16 km e longa 80 km (l'ansidita *[[Zòna dël Canal ëd Panamà|Zòna dël Canal]]*).
La Zòna dël Canal a l'é stàita dà andaré ai Panamèis mach dël 2000.

## Organisassion polìtica
Ël Panamà (nòm ofissial: **República de Panamá**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é José Raúl Mulino (dal 2024).

Categorìa:América central
Còsta Rica

La **Còsta Rica** (*Costa Rica* an ëspagneul) a l'é un pais dl'América central.

A confin-a con Nicaragua e Panamà e a l'é bagnà da l'Océan Passìfich e da l'Océan Atlàntich (Mar dij Caràib).
La capital a l'é San José.
A l'ha na surfassa ëd 51.100 km² e a conta anviron 4.300.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
La Còsta Rica (nòm ofissial: **República de Costa Rica**) a l'é na repùblica.
Ël Pressident a l'é Luis Guillermo Solís (dal 2014).
Figi

Le **Figi** a son un pais dl'Osseania.
A son un arsipélagh ëd 322 ìsole (mach 106 abità) e 522 isolòt.

La capital a l'é Suva.
A l'han na surfassa ëd 18.274 km² e a conto anviron 850.000 abitant.

## Anté ch'as treuvo



## Stòria moderna
Le Figi a son stàite un possediment dël Regn Unì dal 1874 al 1970, quand a l'han otnù l'indipendensa.

## Lenghe ofissiaj
Le Figi a l'han tre lenghe ofissiaj: ël figian, l'anglèis e l'hindustani-fijan.

## Organisassion polìtica
Le Figi (nòm ofissial: **Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti** / **फ़िजी गणराज्य فِجی رپبلک ** / **Republic of the Fiji Islands**) a son na repùblica.
Ël president a l'é Josefa Iloilo (dal 2007).
Ël prim ministr a l'é Frank Bainimarama (dal 2007).
Benin

Ël **Benin** (*Bénin* an fransèis) a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.

A confin-a con Tògo, Nigeria, Burkina Faso e Nìger e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich (Golf ëd Guinea).
La capital a l'é Porto-Novo, ma la sità pì important a l'é la veja capital Cotonou.
A l'ha na surfassa ëd 114.763 km² e a conta 10.741.458 abitant (2016).

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Ël Benin a l'é stàit un possediment dla Fransa, con ël nòm ëd *Dahomey*, dal 1899 fin al 1960, quand a l'ha otnù l'indipendensa.
Dël 1975 ël nòm dël pais a l'é stàit tramudà an *Benin*. 

## Organisassion polìtica
Ël Benin (nòm ofissial: **République du Bénin**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Patrice Talon (dal 2016).
Tògo

Ël **Tògo** (*Togo* an fransèis) a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.

A confin-a con Benin, Ghana e Burkina Faso e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich (Golf ëd Guinea).
La capital a l'é Lomé.
A l'ha na surfassa ëd 56.785 km² e a conta anviron 6.500.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Ël Togo a l'é stàit un possediment dla Germania dal 1884 al 1919 e dla Fransa fin al 1960, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Ël Togo (nòm ofissial: **République Togolaise**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Faure Gnassingbé (dal 2005).
Ël prim ministr a l'é Victoire Tomegah Dogbé (dal 2020).
Giovanni Carnovali

**Piccio** (stranòm ëd **Giovanni Carnovali**), nassù a Montegrino Valtravaglia ël 29 ëd stèmber dël 1806 e mòrt a Cremon-a ël 10 ëd luj dël 1873, a l'era un pitor.

A l'é stàit tra ij pì originaj rapresentant dël Romantissism lombard, a l'é distintse për la fiamenga sensibilità 
luminìstica unìa a na penelà a tòch che a delimitava nen ij contorn, ma a anserìa le figure ant lë spassi,
fondend-je con l'atmosfera.

Motobin avosà ëdcò soa atività ëd ritratista per la capassità d'introspession psicològica, ij cromatism rafinà 
e la singolarità ëd sò taj compositiv.

## Euvre
**Paesagi con grand ërbo*, 1844, Milan, Galerìa d'Art Moderna
**Agar ant ël desert*, 1862, Bérghem, Colession privà
**Ritrat ëd n'òm ch'a scriv*, 1864, Roma, Galeria Nassional d'Art Moderna

Carnovali, Giovanni
Boletopsis leucomelaena

## Un pissacan: la Boletopsis leucomelaena
### Descrission
La ***Boletopsis leucomelaena*** a l'é un fonz basidiomicet dla famija dle Bankeraceae, caraterisà da 'n capel gròss 5-15 cm, da bombà a distèis, con la surfassa da seulia a finament scajosa, 'd color gris scur o brun nèir . La part inferior (imenòfor) a l'é formà da dë spin-e (acule) cite, bianche, ch'a ven-o giaunastre con l'età . La gamba a l'é silìndrica, àuta 3-8 cm, dël midem color dël capel . La carn a l'é bianca, con odor doss e savor amèr . Le spore a son brun-e . A l'é stàita descrivùa dël 1821 dal micòlogh svedèis Elias Magnus Fries .

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ùmid ëd conìfere (sapin, pin), ant ij teren calcaros, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa sentral e setentrional (dzortut an Scandinavia, Alp) .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é considerà **nen comestìbil** për sò savor amèr.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Boletopsis leucomelaena** (Persoon) Fayod

Categorìa:Boletopsis
Boletopsis grisea

## Un pissacan: la Boletopsis grisea

### Descrission
Capel fin a 20 cm, ondulà nen regolar, con bòrd nen regolar. Surfassa seulia, ma soens scajosa vers ël sènter, gris-neirastr. Tuboj longh fin a 8 mm, na frisa decorent an sla gamba, bianch-grisastr. Përtus angolos, gris ciair o biancastr, da 1 a 3 për mm. Gamba longa fin a 7 cm e larga fin a 3 cm, sentral o lateral, gris-brunastra, seulia o on pòch scajosa. Carn biancastra, spëssa fin a 3 cm, con odor ëd bolè e savor amaricant.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ëd conìfere, d'istà e d'otonn.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Boletopsis grisea** (Peck) Bondartsev & Singer

Categorìa:Boletopsis
Thelephora terrestris

## Un pissacan: la Thelephora terrestris

### Descrission
Sensa pé, confluent, mòl, a peul coaté ëd feston ël bòsch për vàire decìmeter. Imenòfor brun, un pòch a brosse. Facia da dzora da brun a neirastra, con dle ponte mòle. Bòrd pì ciàir ësfrangià. 

### Ambient
A chërs për tèra, ëdzora a vàire vegetaj.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Thelephora terrestris** Ehremb. : Fr.
*[= *Thelephora laciniata* Pers. : Fr.]

Categorìa:Thelephora
Hydnellum aurantiacum

## Un pissacan: l'Hydnellum aurantiacum
### Descrission
L**'Hydnellum aurantiacum**' a l'é un fonz basidiomicet peren dla famija dle Bankeraceae, caraterisà da 'n capel gròss 5-10 cm, da bombà a 'mpinìa (infundibuliform), con la surfassa vilosa, 'd color arancion . La part inferior (imenòfor) a l'é formà da dë spin-e cite, arancion . La gamba a l'é silìndrica, àuta 3-8 cm, dël midem color dël capel . La carn a l'é dura e coramosa, arancion . Le spore a son brun-e . A l'é stàit descrivù dël 1821 dal micòlogh svedèis Elias Magnus Fries .

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ùmid ëd conìfere (pin, sapin), ma ëdcò ëd latifeuje (rol, fò), ant ij teren calcaros, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa sentral e setentrional (dzortut an Scandinavia, Alp) .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é tròp dur e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Hydnellum aurantiacum** (Alb. & Schwein. : Fr.) P. Karsten
*[= *Hydnum stohlii* Rabenhorst]

Categorìa:Pissacan
Categorìa:Hydnellum
Cantharellus alborufescens

## Na garìtola: ël Cantharellus alborufescens

### Descrission
Com ël Cantharellus cibarius, ma motobin ciair e macià ëd ross.

### Ambient
Meridional, a chërs associà a Quercus ilex.

### Comestibilità

Comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Cantharellus alborufescens** (Malençon) Papetti & Alberti
*[= *Cantharellus cibarius* var. *alborufescens* Malençon]

Categorìa:Garìtole
Categorìa:Cantharellus
Sarcodon scabrosum

## Un pissacan: ël Sarcodon scabrosum

### Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ëd latifeuje, ma ëdcò ëd conìfere.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Sarcodon scabrosum** (Fries) P. Karsten

Categorìa:Sarcodon
Cantharellus cibarius var. amethysteus

## Na garìtola: ël Cantharellus cibarius var. amethysteus

### Descrission
Com ël Cantharellus cibarius, ma con ël capel scajos lila.

### Ambient
Com ël Cantharellus cibarius.

### Comestibilità

Com ël Cantharellus cibarius.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Cantharellus cibarius** (Fr. : Fr.) Fries var. **amethysteus** Quélet

Categorìa:Garìtole
Categorìa:Cantharellus
Pseudocraterellus undulatus

## Un pissacan: lë Pseudocraterellus ondulatus
### Descrission
Capel fin a 6 cm, sùtil, brun scur. Bòrd ondulà. Imenòfor rupì, gris. Gamba curta, òcra brun, dle vire con pì che un capel.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch.

### Comestibilità

Mangiativ.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Pseudocraterellus ondulatus** (Pers. : Fr.) S. Rauschert
*[= *P. sinuosus* (Fries) Reid]

Categorìa:Pseudocraterellus
Sparassis crispa

## Sparassis crispa
### Descrission
La ***Sparassis crispa*** a l'é un fonz basidiomicet dla famija dle Sparassidaceae, caraterisà da na forma motobin particolar ch'a smija a un **cavlifior** . A l'é gròss 10-40 cm, e a peul rivé a 3-5 kg . A l'é formà da vàire **lòb** (rame) piat e ondulà, ëd color bianch o crema, ch'a ven-o giaunastr con l'età . La carn a l'é fròla, con odor e savor dlicà . Le spore a son bianche . A l'é stàita descrivùa dël 1753 da Carl Linnaeus .

### Ambient
A chërs ai pé dle conìfere (pin, sapin, malëzzo) o dzora a 'd bòsch mars (suche, rèis) ant ij bòsch ùmid, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie comun-a an Euròpa e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

**Mangiativ**, bon e apressià . A l'é dovrà ant le supe, ant la pèila, o gratinà. A venta cheuje mach j'esemplar giovo (bianch) përchè quand a dventa giàun a l'é dur e amèr . A peul esse confondù con d'àutre specie dël géner (es. *Sparassis laminosa*), ch'a chërs sota le latifeuje e a l'é egualment comestìbil .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Sparassis crispa** (Wulfen : Fries) Fries
*[= *Helvella ramosa* Schaeffer ex Krombholz]

Categorìa:Sparassis
Ìsole britàniche

J**'ìsole britàniche** a son na partìa d'ìsole ant ël nòrd-òvest dl'Euròpa.
A-j në fan part la Gran Brëtagna, l'Irlanda e j'àotre ìsole pì cite lì dantorn, dont j'Ébrid, j'Òrcad, le Shetland, j'ìsole d'Anglesey, Man e Wight.
A son contornà a òvest da l'Océan Atlàntich, a est dal Mar dël Nòrd e a sud da la Mania, ch'a-i separa dal continent europengh.
Dal 1994 la Gran Brëtagna a l'é colegà al continent da doe galarìe feroviarie (un-a an minca diression).

Isole britàniche
Yuan Zhen

Scritor.

Nassù dël 779 e mòrt dl'831 a l'é un dij pì grand ëscritor e poeta dl'época Tang.
Dventà fonsionari dl'aministrassion amperial cinèisa dl'806 a fa na bela cariera pùblica e a oten na fiamenga riputassion literaria ch'a-j dan d'arconossiment e protession ëdcò a la cort amperial.
Soa *Stòria ëd Ying Ying* a l'é un-a dle conte pì conossùe dla literatura cinèisa e a l'ha avù na gròssa anfluensa an sjë scritor ch'a-i son ëvnuje dòp e ch'a l'han pija-ne l'ispirassion për ëscrive poesìe, romanz e spetàcoj teatraj.

Categorìa:Literatura cinèisa
Categorìa:Scritor
Giuseppe Piccio

**Giuseppe Piccio** a l'é stàit un lenghìsta, autor d'euvre an sla lenga véneta.

## Euvre prinsipaj
* *Impressioni sull'Iacopo Ortis* (Voghera, 1886)
* *Dizionario veneziano-italiano. Con note grammaticali e fonologiche seguite da testi dialettali* (Venessia, 1928)

Piccio, Giuseppe
Clavariadelphus ligula

## Un pissacan: la Clavariadelphus ligula

### Descrission
Antërmedi tra Clavariadelphus pistillaris e Clavariadelphus fistulosa.

### Ambient
A chërs sota a le conìfere, dzortut sota ij sapin.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Clavariadelphus ligula*** (Schaeff. : Fr.) Donk

Categorìa:Clavariadelphus
Ramaria flava

## Na manëtta: la Ramaria flava

### Descrission
Ciaira.

### Ambient
A chërs sia sota latifeuje che sota conìfere.

### Comestibilità

A ven dàita për comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Ramaria flava** (Schaeffer) Quélet

Categorìa:Manëtte
Categorìa:Ramaria
Ramaria sanguinea

## Na manëtta: la Ramaria sanguinea

### Descrission
### Descrission
Fin a 15 cm.. Ramificassion motobin spësse, giaun ciair peui giaun viv, dzortut an àut. Carn bianca. A anrossis (a fërté e al taj).

### Ambient
A chërs dzortut sota ij fò.

### Comestibilità

Sensa antëresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Ramaria sanguinea** (Persoon) Quélet

Categorìa:Manëtte
Categorìa:Ramaria
Ramaria bataillei

## Na manëtta: la Ramaria bataillei

### Descrission
Com Ramaria formosa, ma a l'é pì dëstissa o brunastra viòla.

### Ambient
A chërs sota conìfere.

### Comestibilità

Sensa antëresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Ramaria bataillei** (Maire) Corner

Categorìa:Manëtte
Categorìa:Ramaria
Categorìa:Figure da buté
Ramaria ochraceovirens

## Na manëtta: la Ramaria ochraceovirens

### Descrission
Fin a 7 centim. Ramificassion spësse, strèite, da òcra monet a oliva, con la sima dël midem color. A anverdiss a fërté, dzortut an vers ël bass.

### Ambient
A chërs sota conìfere.

### Comestibilità

Sensa antëresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Ramaria ochraceovirens** (Junghuhn) Donk
*[= *R. abietina* (Pers. : Fr.) Corner, p.p.]

Categorìa:Manëtte
Categorìa:Ramaria
Ramaria stricta

## Na manëtta: la Ramaria stricta

### Descrission
Fin a 10 cm.. Ramificassion drite, òcra brunastr, brun ross a fërteje, an sima giaune peui dël midem color. 

### Ambient
A chërs an dzora a bòsch mars.

### Comestibilità

Sensa antëresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Ramaria stricta** (Pers. : Fr.) Quélet

Categorìa:Manëtte
Categorìa:Ramaria
Ramaria fumigata

## Na manëtta: la Ramaria fumigata

### Descrission
Fin a 12 cm.. Ramificassion motobin slansà e pòch s-ciasse, òcra brunastr con arfless violet peui brnastr, an sima violet peui brun violet. Pé a siola, stirà, bianca o lila ciair. Carn bianca.

### Ambient
A chërs sota latifeuje, dzortut sota la rol.

### Comestibilità

Sensa antëresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Ramaria fumigata** (Peck) Corner

Categorìa:Manëtte
Categorìa:Ramaria
Categorìa:Figure da buté
Ramaria formosa

## Na manëtta: la Ramaria formosa

### Descrission
Fin a 20 cm.. Ramificassion s-ciasse, rosà, giaune an sima. Pé e carn bianca, brun rossa al taj, a së s-ciapa con ël sech.

### Ambient
A chërs sota latifeuje.

### Comestibilità

Velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Ramaria formosa** (Pers. : Fr.) Quélet

Categorìa:Manëtte
Categorìa:Ramaria
Pterula multifida

## Un pissacan: la Pterula multifida

### Descrission
A peul smijeje a na ramaria, ma le ramificassion a smijo a fij, motobin spess, e l'odor a l'é dëspiasèivol.

### Ambient
A chërs dzortut sota conìfere.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Pterula multifida** (Chevalier) Fries

Categorìa:Pterula
Montij Monfrà

**Montij Monfrà** (*Montiglio Monferrato* an italian) a l’é un comun ëd 1.725 abitant  dla provincia d'Ast.

## Stòria
An época roman-a, ël teritòri dël pais a restava sota al munissipi d'Industria (Montéo da Pò) .
Ël comun ëd Montij Monfrà a l'é stàit costituì dël 1998, butand ansema ij tre vej comun ëd Còl Cavagn (*Colcavagno*), Montij e Scandlussa (*Scandeluzza*).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Piercarlo Negro (dal 15/04/2008).

## Vardé ëdcò

* Cesa ëd San Lorens ëd Montij Monfrà

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Vila San Sgond

**Vila San Sgond** (*Villa San Secondo* an italian) a l’é na comun-a ëd 411 abitant dla provincia d'Ast.
A fa part dla Comunità Colinar ëd Val Rilà.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Mussano (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Vilasansgond
Categorìa:Comunità Colinar ëd Val Rilà
Mario Leoni

## Biografìa
**Mario Leoni** a l'é lë stranòm literari ëd **Giacomo Albertini**.

A l'é stàit poeta e scritor an lenga piemontèisa, dzortut ëd drama e comedie che a arpresento na sòrt ëd teatro sossial, ispirà 'd fasson direta a la vita ëd tuti ij di dla pòvra gent.

Nassù a Turin ij 2 d'ost dël 1847 e mòrt ambelelì ij 2 ëd maj dël 1931, Leoni a vnisìa da na famija pòvra. A l'avìa ancaminà a travajé coma comess ant un negòssi dë stòfe a Pòrta Palass e a l'é peui butasse për sò cont coma comersant, padron d'un dij prinsipaj negòssi ëd vestiari dla sità.

A l'é stàit ëdcò consijé e assessor comunal a l'anstrussion pùblica a Turin e diputà liberal.

## Euvre prinsipaj
* *Ël bibi* (1877, an quatr at)
* **An nòm dla lege** (drama an quatr at)
Cheich batùe dl'euvra : 
*LASAGNA. A 'l l'ha lì an sla cadrega. A l'é mach ancalorà.*
*BARBANÈIRA. Epura a bèivo gnanca!*
*LASAGNA. A l'avèiss-lo nen bèivù gnanca prima!*
* *Ij mal nutrì* (1883)
* *La bela Gigogin*
* *La fija dël bòrgno*
* *L' Saut dla bela Auda* (pròsa ëd caràter ëstòrich)
* *Ij bancarotié*
* *Luisa d'Ast* (at ùnich, an endecassìlab)
* *Ij Baraba*
* *Le prime viòle* (at ùnich)

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Leoni, Mario
Leoni, Mario
Leoni, Mario
Leoni, Mario
Hydnum albidum

## Në spinòt: l'Hydnum albidum

### Descrission
Com l'Hydnum repandum, ma a l'é bianch.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ëd conìfere, ëdcò mës-cià a fò.

### Comestibilità

Comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Hydnum albidum** Peck

Categorìa:Spinòt
Categorìa:Hydnum
Tremella mesenterica

## Un pissacan: la Tremella mesenterica

### Descrission
Fin a 5 cm, com na servela con j'orije motobin confondùe, groson pì o men viv. Mòl e tërmolant gelatinos.

### Ambient
A chërs ëdzora al bòsch ëd latifeuje.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Tremella mesenterica** Peck

Categorìa:Tremella
Maransan-a

**Maransan-a** (*Maranzana* an italian) a l’é un comun ëd 325 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marco Lorenzo Patetta (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Pseudohydnum gelatinosum

## Un pissacan: lë Pseudohydnum gelatinosum

### Descrission
A l'é un bolè.

### Ambient
Da finì.

### Comestibilità

Da finì.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Pseudohydnum gelatinosum** (Scop. : Fr.) P. Karsten
*[= *Tremellodon gelatinosum* Fries]

Categorìa:Pseudohydnum
Tremella foliacea

## Un pissacan: la Tremella foliacea

### Descrission
Fin a 12 cm, con orije piate, com feuje, brun. Mòl gelatinos.

### Ambient
A chërs ëdzora al bòsch.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Tremella foliacea** (Pers. : Fr.) Persoon

Categorìa:Tremella
Calocera cornea

## Un pissacan: la Calocera cornea

### Descrission
Fin a 2 cm d'autëssa, sempia, da ràir un pòch ramificà, giàun groson, sensa gamba diferensià, motobin mòl.

### Ambient
A chërs ëdzora al bòsch mòrt, dzortut ëd latifeuje.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Calocera cornea*** (Batsch : Fr.) Fries

Categorìa:Calocera
Geastrum pectinatum

## Un pissacan: ël Geastrum pectinatum

### Descrission
Fonz ëd diàmetr fin a 70 mm, part da fòra faita a steila, pa da drinta faita a bala. La bala a l'ha na gamba, a l'é farinosa, globosa e 'dcò un pòch sgnacà, prima bes peui brunastra, ël përtus a la sima a l'é cònich e strià. A patiss nen l'eva.
La carn a l'é ciaira da giovo peui brunastra e povrosa.
La part da fòra a l'é faita a steila, con 5-8 ponte, che sovens a fan d'autre ponte, a son sirà vers ël bass, a fan pont e a àusso tut ël fonz. A son grise da dzora, peui brun-rossastr.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ëd conìfere, tut l'ann.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Geastrum pectinatum** Persoon

Categorìa:Geastrum
Geastrum vulgatum

## Un pissacan: ël Geastrum vulgatum
### Descrission
Ël **Geastrum vulgatum** a l'é un fonz dla famija dle **Geastraceae**. A l'ha na forma motobin particolar: da giovo a l'é sota tèra o a la surfassa, a forma 'd balin-a, con na scòrsa dobia. Cand a madura, la part esterna (l'esoperidi) as duverta a **stèila** con 5-9 ponte ch'a së slargo e as piego a tèra, an slargand la part sènter (l'endoperidi) ch'a conten le spore. L'endoperidi a l'é gris o brun, a forma 'd balin-a, con un përtus an sù (l'apòfis) ch'a serv për lë s-ciòp dle spore. A l'é motobin arconossìbil për soa forma dë stèila ch'as duverta.

### Ambient
Ël geaster comun a chërs **ant ij bòsch** ëd latifeuje o mës-cià, dzortut an sël teren motobin **ciàir, sabie o teren pòver**, e a l'é present 'dcò ant le **sev e ij bòsch rair**. As peul trové isolà o an cit grup, da l'istà a l'otonn. A l'é spantià an tuta l'Euròpa, América dël Nòrd e àutre region temperà. A l'é un fonz saprofita, visadì ch'a viv dij material orgànich an decomposission ant la tèra.

### Comestibilità

Ël *Geastrum vulgatum* a l'é **sensa anteresse alimentar**, nen mangiàbil. La carn a l'é motobin gorëgna e sensa savor. A l'é nen velenos, ma a l'ha pa 'd valor nutrissional e a l'é motobin dur. A l'é dovrà pura mach 'me curiosità, për soa forma decorativa, o ant le colession. A venta mai confond-lo con d'àutri geaster ch'a son pì ràir o con d'àutri fonz ch'a peulo esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Geastrum vulgatum*** Vittadini
*[= *Geastrum rufescens* Persoon]

Categorìa:Geastrum
Geastrum quadrifidum

## Geastrum quadrifidum
### Descrission
Ël ***Geastrum quadrifidum*** a l'é un fonz gasteromicèt dla famija dle Geastraceae, caraterisà da 'n fonz a forma dë **stèila**. A l'é cit, con un diàmeter ëd 1-3 cm . Da giovo a l'é a forma 'd pera, peui la surfassa esterna (exoperidi) as dëspart an 4-6 **lòb** (ragg) ch'as deurvo a forma dë stèila, an lassand al sénter na **saca sférica** (endoperidi) ch'a conten le spore . La surfassa esterna a l'é brun giaunastr, l'endoperidi a l'é gris brun con un **apofisi** (boca) a forma 'd crater . La carn a l'é fròla, con odor e savor nen particolar . Le spore a son brun-e .

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ëd conìfere (pin, sapin) e ëd latifeuje (rol, fò), ant ij teren sabios e calcaros, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa, Asia e América dël Nòrd .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é nen comestìbil e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Geastrum quadrifidum** Persoon : Persoon

Categorìa:Geastrum
Vesme

**Vesme** (*Vesime* an italian) a l’é un comun ëd 677 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Gianfranco Murialdi (dal 28/05/2007).

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Gran-a

**Gran-a** (*Grana* an italian) a l’é un comun ëd 610 abitant  dla provincia d'Ast.

## Stòria
An época roman-a, ël teritòri dël pais a restava sota al munissipi d'Industria (al di d'ancheuj Montèu) .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Eviglio Guazzo (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Calamandran-a

**Calamandran-a** (an astësan **Camendran-a**, *Calamandrana* an italian) a l’é un comun ëd 1.712 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fabio Isnardi (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Union African-a

L**'Union African-a** a l'è stàita fondà aj 9 ëd luj dël 2002, a Durban (Sudàfrica), an sostitussion dl'Organisassion dl'Unità African-a (OUA).
Ij sò obietiv a son la promossion dla democrassìa, dij drit uman e dl'economìa ant l'Àfrica.
La sede dl'Union African-a a l'é a Addis Abeba.
Ël Segretari General ëd l'Union African-a a l'é 'l president dla RDC Félix Tshisekedi (dal 2021).

## Pais mèmber
L'Union African-a a l'ha 55 pais mèmber: tuti jë stat african, ma nen ël Maròch, ch'a l'é gava-se për protesté contra l'amission dla Repùblica Àraba Saharawi Democràtica.

Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj
Categorìa:Àfrica