Filosofìa american-a

La **filosofìa american-a** a l'é la tradission filosòfica ch'a l'é dësvlupasse ant jë Stat Unì da soa fondassion fin-a al di d'ancheuj. A l'é caraterisà da n'aprossimassion pràtica, empìrica e pluralista ai problema filosòfich, con n'ènfasi particolar an sle libertà individuaj, la democrassìa e l'esperiensa.

## Stòria e evolussion
La filosofìa american-a a peul esse dividùa an quatr perìod prinsipaj:
* **Perìod colonial** (sécoj XVII-XVIII): teologìa e filosofìa polìtica
* **Perìod dël trassendentalism** (sécol XIX): Emerson, Thoreau
* **Perìod dël pragmatism** (fin sécol XIX - prima mità sécol XX): Peirce, James, Dewey
* **Perìod contemporani** (sécol XX-XXI): filosofìa analìtica, postmodernism, feminism

## Caraterìstiche generaj
La filosofìa american-a a presenta vàire element distintiv:
* **Pragmatism**: valorisassion dle conseguense pràtiche
* **Empirism**: atension a l'esperiensa concreta
* **Individualism**: ènfasi an sla libertà e l'autonomìa personal
* **Pluralism**: acetassion ëd vàire përspetive diverse
* **Democrassìa**: anteresse për la vita polìtica e social

## Scòle e corent prinsipaj

### Pragmatism
La scòla pì amportanta dla filosofìa american-a:
* **Charles Sanders Peirce** (1839-1914): fondator dël pragmatism
* **William James** (1842-1910): psicologìa e religion
* **John Dewey** (1859-1952): educassion e democrassìa
* **Richard Rorty** (1931-2007): pragmatism e postmodernism

### Trassendentalism
Moviment romàntich e spiritual dël sécol XIX:
* **Ralph Waldo Emerson** (1803-1882): autofiusa e natura
* **Henry David Thoreau** (1817-1862): disubidiensa sivila
* **Margaret Fuller** (1810-1850): feminism e emancipassion

### Naturalism
A fortiss che la realtà a l'é mach natura:
* **George Santayana** (1863-1952): naturalism e materialism
* **John Dewey**: naturalism empìrich
* **Quine** (1908-2000): naturalism epistemològich

### Process Philosophy
A vëdd la realtà com un process dinàmich:
* **Alfred North Whitehead** (1861-1947): filosofìa dël process

### Filosofìa analìtica
A analisa ël lengagi e ij problema tradissionaj:
* **Willard Van Orman Quine** (1908-2000): critica dle distinsion
* **Donald Davidson** (1917-2003): teorìa dl'antërpretassion
* **Saul Kripke** (1940-): semàntica e metafìsica

## Tema filosòfich sentraj

### L'esperiensa
* Ròl sentral dl'esperiensa an tute le forme
* Conossensa com strument për l'assion
* Valor epistemològich dl'esperiensa ordinaria

### La democrassìa
* Democrassìa com utiss për la creassion ëd comunità
* Educassion democràtica (Dewey)
* Partecipassion e deliberassion pùblica

### La libertà
* Libertà com autonomìa personal
* Libertà com partecipassion polìtica
* Tension antra libertà individuaj e responsabilità social

### La pluralità
* Acetassion dël dissensi e dle diferense
* Toleransa com valor fondamental
* Democrassìa com spassi për la discussion

### La natura
* Rapòrt antra l'òm e la natura
* Ecologìa e responsabilità ambientaj
* Valor spiritual dla natura

## Autor amportant
* Jonathan Edwards (1703-1758)
* Ralph Waldo Emerson (1803-1882)
* Henry David Thoreau (1817-1862)
* Charles Sanders Peirce (1839-1914)
* William James (1842-1910)
* John Dewey (1859-1952)
* George Santayana (1863-1952)
* Willard Van Orman Quine (1908-2000)
* Richard Rorty (1931-2007)
* Martha Nussbaum (1947-)

## Euvre fondamentaj
* *Nature* d'Emerson (1836)
* *Walden* ëd Thoreau (1854)
* *The Will to Believe* ëd James (1897)
* *Democracy and Education* ëd Dewey (1916)
* *Word and Object* ëd Quine (1960)
* *Philosophy and the Mirror of Nature* ëd Rorty (1979)

## Anfluensa
La filosofìa american-a a l'ha avù n'anfluensa significativa:
* An sla pedagogìa moderna (Dewey)
* An sla psicologìa (James)
* An sla semàntica e la lògica (Quine)
* An sla filosofìa polìtica contemporania
* An sjë studi cultural e literari

## Svilup recent
Ij dësvlup contemporani:
* **Feminism filosòfich**: Martha Nussbaum, Judith Butler
* **Filosofìa dla ment**: Daniel Dennett, John Searle
* **Filosofìa polìtica**: John Rawls, Robert Nozick
* **Filosofìa ambiental**: Holmes Rolston III
* **Neopragmatism**: Richard Rorty, Hilary Putnam

## Vëdde ëdcò
* Pragmatism
* Trassendentalism
* Filosofìa polìtica american-a
* Individualism
* Democrassìa

## Bibliografìa
* West, C. *The American Evasion of Philosophy*, 1989
* McDermott, J.J. *The Culture of Experience*, 1976
* Menand, L. *The Metaphysical Club*, 2001

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Cultura american-a
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI