open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peyrano (fàbrica)

**Peyrano** a l'é nassù dël 1914 a Turin coma laboratòri 'd bombon.
Dòp la prima guèra mondial, Antonio Peyrano a l'ha ancaminà con soa famija la produssion ëd cicolata, produssion che al di d'ancheuj a peul eufre 80 tipo diferent ëd cicolatin.

## Stòria
A la fin dël 1914, Lucia Peyrano a l'ha ancaminà ant la sede (andoa ancora ancheuj a-i é l'asienda) n'atività 'd vèndita 'd bombon peui fermà da la prima guèra mondial. Dël 1919 Lucia a l'ha torna ancaminà la produssion e la vèndita 'd bombon con l'agiut ëd sò frel Antonio che tòst a l'ha capì 'd nen podèj fé concorensa a j'asiende pì grande. Parèj dël 1920 l'asienda *Peyrano Lucia* ant ël cit laboratòri a l'ha sernù 'd travajé dzora n'àutr doss: la cicolata.
Tuta la famija a l'ha travajà an costa produssion e, con j'ani e con l'agiut ëd le màchine, a son nassù l*'Alpin* (prim cicolatin al licor) e peui d'àutri cicolatin coma coj con le nos, coj con le ninsòle, ij cremin, ij quadrèt, ij giandojòt e via fòrt.

## La Peyrano ancheuj
Dël 1963 Peyrano a l'ha catà la pastissarìa Pfatisch an contrà Vitòrio Emanuel a Turin che parèj a l'é dventà "Peyrano Pfatisch" e a l'ha seguità ant la produssion ëd cicolata e ëd pastissarìa.
Dël 2002 a l'é ancaminà la colaborassion tra ij Peyrano e la famija Maione 'd Nàpoli.

Tut ël travaj ëd la cicolata a l'é fàit ant la fàbrica 'd Peyrano, da l'achit al cicolatin furnì.

Categorìa:Industria
Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Gesia ëd Crist dij Sant dj'ùltim di

La **Gesia ëd Crist dij Sant dj'ùltim di**, conossùa coma Gesia Mormon-a o Mormonism, a l'é na rama dla religion cristian-a ëd 13 milion ëd fidej da pì ëd 150 nassion. La sede prinsipal a resta a Salt Lake City, Utah. La Gesia a l'é stàita istituìa ël 6 d'avril dël 1830 da Joseph Smith a Fayette, ant la zòna ossidental dlë Stat ëd New York. Ël Lìber ëd Mormon, che a dà ël nòm a la Gesia, a l'è arconossù coma test sacrà ansema a la Bibia.

Categorìa:Religion
Categorìa:Stat Unì d'América
Disgionsion

La **disgionsion** o **disgionsion anclusiva** o ancor **disgionsion nen esclusiva** a l'é n'operassion lògica, ëd sòlit denotà con ël sìmbol  \vee .

Ël sust ëd costa operassion a l'é che la disgionsion p \vee q dle proposission p,q a l'é vera si almanch un-a antra p,q a l'é vera; si p,q a son tute doe fàusse, antlora ëdcò soa disgionsion a l'é fàussa.

Da na mira ansemìstica, la disgionsion a corëspond a l'operassion d'union.

Categorìa:Lògica matemàtica
Roncello

**Roncello** (*Runcèll* an dialèt brianseul) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 4.431 abitant , ant la provinsa ëd Monza e dla Briansa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luca Signorile (dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Roncello a l'é gemelà con:
*  Nowy Duninów, Polònia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Monza e dla Briansa
Università ëd Turin

L**'Università djë Studi ëd Turin**, fondà dël 1404, a l'é un-a dj'università pì antiche d'Italia.

A-i son pì che 190 cors ëd làurea, 12 facoltà, 3 scòle universitarie e 55 dipartiment.

## Stòria
L'Università 'd Turin a l'é stàita fondà 'mè "studium" dël 1404, për inissiativa dël prinsi Ludovich ëd Savòja. Dal 1427 al 1436 ël sènter universitari a l'é stàit trasferì a Cher e Savian. A l'é stàita sarà dël 1536 e duvertà torna dal Duca Emanuel Filibert dòp trant'agn. A l'ha ancaminà a pijé soa forma moderna andasend dapress al model ëd l'Università ëd Bològna, contut che 'l dësvlup significativ a l'é rivà mach con j'arforme ëd Vitòrio Medeo II che a l'ha creà 'dcò ël Colegi dle Provinse për jë student nen nassù a Turin.

Con j'arforme 'd Vitòrio Medeo II, l'Università 'd Turin a l'é vnùa 'n neuv model ëd referensa për d'àutre università. Durant ël sécol ch'a fa XIX, l'Università a l'é chërsùa motobin, an ëvnisend un pont d'arferiment dël positivism italian.
Student amportant d'ës perìod a son Cesare Lombroso, Carlo Forlanini e Arturo Graf.

Dël sécol ch'a fa XX l'Università ëd Turin a l'é stàita un dij sènter ëd l'anti-fassism.
Ant ël Dòpguera l'aument dël nùmer ëd jë student e ëd le struture a l'é stàit armarchévol, ma l'istitussion a l'ha 'dcò përdù part ëd soa amportansa. Ma vers la fin dël sécol a l'ha arseivù dj'anvestiment ch'a l'han cissà dle colaborassion con d'àutri sènter d'arserca nassionaj e internassionaj, con d'organisassion internassionaj e con ël Ministé italian dl'Istrussion pùblica.

A la fin ëd j'agn 1990 le sede universitarie ëd Lissandria, Noara e Vërsèj a son ëvnùite unità autònome sota la neuva Università dël Piemont Oriental Amedeo Avogadro.

## Organisassion
L'atual resior a l'é Ezio Pelizzetti.

A travajo a l'Università 'd Turin 615 professor ordinari e strasordinari, 597 professor assossià, 920 antra arsercador e assistent.

Categorìa:Turin
Turin
Disgionsion esclusiva

La **disgionsion esclusiva** a l'é n'operassion lògica.

Ël sust ëd costa operassion a l'é che la disgionsion esclusiva dle proposission p,q a l'é vera si un-a e mach un-a antra p e q a l'é vera; dësnò, visadì si p,q a son tute doe vere o tute doe fàusse, a l'é fàussa.
La tàula ëd vrità dla disgionsion esclusiva a coincid donca con la tàula dl'adission dle class ëd resta mòdol 2; a l'é për sòn che dle vire a l'é ëdcò ciamà *adission lògica*.

Categorìa:Lògica matemàtica
Jožef Stefan

Fìsich, matemàtich e 'dcò poeta ëd lenga sloven-a.
**Jožef Stefan** a l'era nassù davsin a Klagenfurt ai 24 ëd mars dël 1835 e a l'é mòrt a Vien-a ai 7 ëd gené dël 1893.

Dël 1879 a l'ha dëscoatà, për mojen dj'esperiment, che l'iradiassion y butà fòra da 'n còrp ch'a arflet nen ëd radiassion a l'é proporsional a la quarta potensa ëd soa temperadura assolùa x, visadì
:y=kx^4.

## A pòrto sò nòm
*Costanta dë Stefan-Boltzmann

## Euvre prinsipaj
* Über die Theorie der Eisbildung (1890)

Stefan, Jozef
Stefan, Jozef
Stefan, Jozef
Stefan, Jozef
ATA

## ATA

L**'ATA** (*Analog Terminal Adapter*) a l'é n'artibach che a fà an manera ëd coleghé n'artibach analògich (teléfon, fax) a na rej IP, ocupandse ëd la codìfica e ëd la decodìfica dla part vocal e dla segnalassion SIP (*Session Initiation Protocol*).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
Codec

## Codec

Ël **Codec** a l'é n'algoritm che as dòvra për la compression e la codìfica (e peui për la decompression e la decodìfica) dël signal vocal an formà digital.

Ij Codec pì fòrt a peulo ardùe motobin ël tràfich an sla rej IP, ma a l'han dabzògn ëd na potensa d'elaborassion pì gròssa da part dij tërminaj e a peulo porté na quantità vocal pì cita.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
FXO

## FXO

**FXO** (*Foreign Exchange Office*) a l'é un sistema ëd conession tra l'utent e la sentral telefònica dël provider. 

An dzora a j'artibach ëd telefonìa IP, le pòrte FXO a identìfico le antërface che a lasso coleghé ij sentralin o ij gateway ëd sistema a le linie telefòniche tradissionaj che a esisto già (ISDN o analògiche).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
FXS

## FXS

**FXS** (*Foreign Exchange Station*) a l'é n'antërfacia che a dà a un teléfon analògich l'alimentassion e la segnalassion telefònica, an pì al colegament vocal.

Ant un sistema ëd telefonìa IP le pòrte FXS an drinta a sentralin e ATA a lasso coleghé un teléfon tradissional o na màchina fax a la strutura VoIP.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
Mergo

**Mergo** a l'é un comun dlë Marche ëd 1.102 abitant , an provincia d'Ancon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Corinaldesi (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ancon-a
Đồng Hới

**Đồng Hới** a l'é un comun dël Vietnam an provincia ëd Quảng Bình, ant ël sentr dël pàis, anviron 500 km a sud ëd Hanoi.
A conta anviron 103.000 abitant.
L'aeropòrt ëd Dong Hoi as treuva 6 km a nòrd dla sità.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Dồng Hới
La dësgrassia dna pòvra fija

**La dësgrassia dna pòvra fija**, a l'é na canson popolar piemontèisa. 
A parla dna fija sensa pare ch'a ven mandà dai frej a mariesse lontan (an chèich version *nella città di Cesare*, an dj'àutre *nella città di Brescia*). Ant le stròfe as vogh ël miragi dla mòrt, për sòn costa canson a ven soens paragonà a la stòria 'd Carolin-a 'd Savòja. 
As treuvo 'dcò d'àute version ant ël lìber *[[Canti popolari del Piemonte]]* 'd Costantino Nigra sota al tìtol *Sposa per forza*.

## Test
La dësgrassia dna pòvra fija
quant ch'a-j manca *il suo papà*
*e i due fratelli* vusìo mariela
*contro la sua volontà.*

Dis che 'd si cara sorela
dis che 'd si ben volenté
*che nella più bella città di Cesare*
*noi ti verremo a accompagnar.*

*Le carrozze son già preparate*
*e i cavalli son pronti a partir*
*e un bacio, e un bacio alla cara mia mamma*
*e arrivederci in paradis.*

*Pena giunti a metà della strada*
*e la bella si volta* 'ndré
*io voglio vedere ancora una volta*
*il bel castello del mio papà.*

*Pena giunti a metà della chiesa*
*e la bella si volta* 'ndré
*venite, venite miei cari fratelli*
*venite a dire quel si per me.*

E vojàutri pare e mare
ch' l'eve fije da maridé
marideje, marideje dle vòstre tère
e ij foresté lasseje sté.

Categorìa: Canson popolar piemontèisa
Niccolò Tartaglia

Matemàtich.
A l'é belfé che **Niccolò**, stranomà **Tartaglia**, dont ël cognòm a smija ch'a fussa **Fontana**, a sia nàit dël 1499 a Bressia, che antlora a fasìa part ëd la Repùblica Véneta.

Ëd soa vita as conòss pòch, dzortut dij sò prim agn.
Sò stranòm a-j ven da na ferìa a la lenga fàitje dai soldà fransèis durant la rassìa ëd Bressia dël 1512.

Ansema a Cardano, Del Ferro, Bombelli e Ferrari a l'é stàit un dij matemàtich amportant ëd la scòla algébrica arnassimental.
Dël 1543 a l'ha publicà la prima edission an volgar ëd j*'Element* d'Euclid.

A l'é mòrt a Venessia ai 13 dë dzèmber dël 1557.

## Euvre prinsipaj
* *La Nova Scientia* (1537)
* *L'Euclide Megarese* (1543)
* *Le opera Archimedis* (1543)
* *Quesiti et inventioni diverse* (1546)
* *Le risposte a Ludovico Ferrari* (1547-1548)
* *La travagliata inventione* (1551)
* *De insidentibus aquæ* e *De ponderositate* (1565, publicà dòp soa mòrt)
* *Il general trattato di numeri et misure* (an ses part: le prime tre a son surtìe dël 1556; j'àutre dël 1560, dòp soa mòrt)

## A pòrto sò nòm
* Fórmola ëd Tartaglia
* Triàngol ëd Tartaglia

Tartaglia, Niccolò
Tartaglia, Niccolò
Sergio Caligaris

**Sergio Caligaris** (Turin, 21 agost 1950) a l'é n'antreneur e a l'é stàit un fótbaleur piemontèis con ël ròl ëd portié.

## Cariera

Portié d'echip coma Bielèisa e Cossatèisa a l'é 'dcò stàit magìster d'educassion fìsica an vàire scòle 'd Biela. Chità la cariera 'd giugador a l'ha ancaminà cola da antreneur an giutand la Prò Vërsèj a andé torna an Serie C2 (an vagnand ëdcò lë scudèt ëd j'amateur). A l'é peui stàit sgond antreneur ëd Mario Beretta a Terni e sempre con Beretta a l'é stàit sgond antreneur a Sien-a dal 2006.

Caligaris, Sergio
Caligaris, Sergio
Jitter

Ël **Jitter**  a l'é na ròba che a càpita quand che la vos a l'é trasmëttùa a pachet: ij pachet a rivo a destinassion nen ant l'órdin giust o con n'artard che a peul cambié.

Për corege ël Jitter j'artibach VoIP a l'han dij buffer për riordiné ij pachet.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
Umberto Caligaris

**Umberto Caligaris** (Casal Monfrà, 26 lùj 1901 - Turin, 19 otóber 1940) a l'é stàit un fótbaleur e n'antreneur piemontèis che an soa cariera a l'ha giugà da tersin. A l'é 'dcò stàit campion mondial con la Selession italian-a dël 1934.

## Cariera

Chërsù ant ël Casal, andoa a l'ha giugà soa prima partìa an prima division aj 12 d'otóber dël 1919: Casal-Valensan-a 3-1.

Con la maja nèira steilà a l'ha giugà vàire campionà fin-a al 1928 quandi a l'é passà a la Juventus andoa, ansema a l'àutr fòrt e famos tersin Rosetta a l'ha formà na cobia 'd difensor franch fòrta. Ansema j doi a l'han vagnà 5 ëscudèt ëd fila tra 'l 1930 e 'l 1935 ansema a Giampiero Combi an pòrta.

A l'ha furnì soa cariera coma giugador-antreneur ant ël Brescia ant la stagion 1935/36 e 1936/37.

## Antreneur

A l'ha peui antrenà la Juventus dal 1939 al 1941 quand a l'é mòrt antramentre che a fasìa na partìa tra veje glòrie.

## Selession italian-a

A l'ha giugà soa prima partìa ant la Selession italian-a dël 1922 (3-3 con l'Àustria). A l'ha pijà part ai gieugh olìmpich dël 1924 e dël 1928. 

Soa ùltima partìa a l'é stàita contra l'Àustria a j'11 ëd fërvé dël 1934. Con 59 presense a l'é stàit ël giugador con pì presense fin-a al 1971 quand a l'é stàit superà da Giacinto Facchetti.

Për 16 vire a l'é stàit capitan ëd la Selession.

Caligaris|Umberto
Categorìa:Casal Monfrà
Giancarlo Camolese

**Giancarlo Camolese** (San Mò, 25 fërvé 1961) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis antramentre che al di d'ancheuj a l'é antreneur dël Turin an Serie A.

## Giugador

Sénter-campista chërsù ant l'Union Sportiva San Mò a l'é peui passà al Turin dël 1974. An soa cariera a l'é peui butasse le maje ëd Bielèisa, Reggina, Lissandria, lassio, Padova, Vicenza, Taranto e, a la fin ëd soa cariera, ëd la Savijanèisa anté che a l'ha tacà a antrené ij giovo.

## Antreneur

Ant la stason 2000-01 a l'ha tacà a antrené 'l Tòr e, da j'ùltime posission ëd la classificassion a l'ha portalo an Serie A an ruvand prim. Al prim ann ëd Serie A a l'é qualificasse për la Copa intertoto ma a l'é peui stàit slontanà ant l'otóber dël 2002.

Dël 2003-04 a l'ha antrenà la Reggina an Serie A an giutand-la a evité la degradassion. Dël 2005 a l'é passà al Vicenza antramentre che ai 10 d'otóber dël 2007 a l'ha ancaminà na neuva esperiensa al Livorno durà pòchi mèis.

Dal mars dël 2009 a l'é torna l'antreneur dël Tòr an Serie A al pòst ëd Walter Novellino.

Camolese, Giancarlo
IP

## IP

L**'IP** (*Internet Protocol*) a l'é ël protocol che a sta a la base dla Ragnà (Internet) e che adess a l'é dovrà an dzora a tute le rej ëd comunicassion a pachet, a parte da le Ethernet locaj.

Për podèj sfruté na rej IP ant la telefonìa, la vos a deuv esse digitalisà e dividùa an pachet che a viagio an manera autonoma an sla rej.

## Diagram d'arferiment

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
Telefonìa IP

## Telefonìa IP

La **Telefonìa IP** a l'é na piataforma che a sfruta le tecnologìe VoIP për ricreé na infrastrutura telefònica con dij sërvissi parèj d'un sistema tradissional, an dovrand na rej IP nopà che na normal PSTN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
LAN

## LAN

Le **LAN** (*local area network*) a son rej locaj anstalà ant na ca, n'ufissi o na fàbrica. 

Normalment a son basà an slë standard Ethernet con cablagi an aram o an fibra òtica e a s'antërfacio a la Ragnà (Internet) con ëd j'artibach com ij router o ij gateway.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
Offagna

**Offagna** a l'é un comun dlë Marche ëd 1.862 abitant , an provincia d'Ancon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Stefano Gatto (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ancon-a
Giuseppe Morosi

Lenghista.
**Giuseppe Morosi** a l'era nassù a Milan dël 1847 e a l'é mòrt-ie ai 22 ëd fëervè dël 1890.

Morosi, Giuseppe
PBX

## PBX

Ël **PBX** (*Private Branch Exchange*) a l'é na cita sentral telefònica (un sentralin) piassà da l'utent final.

A lassa gestì an manera autonoma un nùmer d'estension interne e d'antërfacieje con le linie pùbliche catà.

Sensa un PBX ogni teléfon local a dovrìa avèj na linia pùblica dicà. 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
POTS

Ël **POTS** (*Plain Old Telephone System*) a l'é ël sistema telefònich tradissional.

A l'é basà dzora a terminaj analògich e rej a commutassion ëd sircùit.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Pots
Chiaravalle Centrale

**Chiaravalle Centrale** a l'é un comun dla Calabria ëd 6.732 abitant , an provincia ëd Catanzaro.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Bruno (dal 30/05/2006 -second mandà-).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Catanzaro
Chiaravalle (omònim)

***Chiaravalle*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Chiaravalle]]**, an provincia d'Ancon-a

* **[[Chiaravalle Centrale]]**, an provincia ëd Catanzaro
PSTN

Ël **PSTN** (*Public Switched Telephone Network*) a l'é la rej telefònica tradissional.

A l'é basà dzora a la comutassion ëd sircùit e nen a la comutassion ëd pachet.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Pstn
Router

Ël **router** a l'é n'artibach ëd rej che a spediss ij pachet an intrada an vers la giusta destinassion an sla rej.

Le rej locaj për j'ufissi e le cite fàbriche a l'han normalment un sol router che a fa ëdcò da gateway an vers la Ragnà (Internet).

Visadì, a fa condivide l'atach a la rej ëd fòra an tra tùit ij terminaj locaj.

## Esempi

Categorìa:Informàtica
Poliedr

As ciama **poliedr** l'ansem dij pont ant lë spassi delimità da quatr o pì polìgon che doi a doi a son disgionzù o a s'ancontro mach an na banda comun-a, an manera ch'a-i sia gnun-a banda d'un polìgon nen an comun con n'àutr.
Ij *cò* e jë *spìgoj* d'un poliedr a son, ëd fasson rispetiva, ij vértes e le bande ëd si polìgon.

La surfassa d'un poliedr a l'é dësvlupàbil.

Un poliedr a l'é dit *regolar*, o sòlid ëd Platon, si soe face a son tute dij polìgon regolar isométrich antra 'd lor e dzorpi an tuti ij cò as ancontro ël midem nùmer ëd face.

Categorìa:Geometrìa
Carlo Alberto Dalla Chiesa

**Carlo Alberto Dalla Chiesa** a l'era nà a Salusse ai 27 dë stèmber dël 1920 e a l'é mòrt a Palerm ai 3 dë stèmber 1982, massà da la mafia con soa sconda fomna, Emanuela Setti Carraro.

A l'avìa partissipà a l'Arzistensa e a l'era peui dventà general dij carabigné.

Dalla Chiesa, Carlo Alberto
Dalla Chiesa, Carlo Alberto
Categorìa:Salusse
Union Valdôtaine

L**'Union Valdôtaine** a l'é un moviment ativ an Val d'Osta. A veul rapresenté j'anteresse ëd la Region e a tùa soe diferense lenghistiche. An efet ant ël teritòri dla Val d'Osta a-i son doe lenghe ofissiaj mostrà ant le scòle: ël fransèis e l'italian ma a-i é 'dcò ël franch-provensal (l'ansidit patoà) ch'a l'é lenga natural ëd la val e ël walser ant la valada 'd Gressoney.

Ancheuj a governa ant la Region ansema a d'àutri partì autonomista.

## Fondassion
L'UV a s'arfà a la Diciarassion ëd Civass e a l'é stàita fondà dël 1945 da 16 fondator
che a l'han arpijà cost nòm da n'arvista che a l'era publicà a la fin ëd l'800 dal sìndich d'Osta César Chabloz. Ël moviment a veul difende ij drit che, për chiel, a son nen assé tutelà da le lèj dij 7 dë stémber dël 1945.

## Organisassion
L'UV a l'é organisà sël teritòri valdostan an vàire part e session: ël teritòri ëd minca part a l'é col ëd na comunità montagnin-a dla Val d'Osta antramentre che la sità d'Osta a l'é na part daspërchila. Ël teritòri dle session a l'é, pì o men, col ëd le comun-e ma nen ant ël cas d'Osta anté che a-i son vàire session. Ël sistema dle session a l'é dovrà për fé le liste quandi che a-i son j'elession regionaj, andoa minca session a l'ha da presenté un nùmer ëd candidà. A costì-sì as gionto coj arzervà al Conseil Fédéral (ch'a sarìa l'esecutiv dël partì) e a la Jeunesse Valdôtaine, formassion dij giovo dël moviment.

Dai 23 ëd novèmber dël 2008 ël pressident a l'é Égo Perron.
Da fërvé 2014 l'animator prinsipal dla Jeunesse Valdôtaine a l'é Michel Savin.

## Anliure esterne
* Sit dël moviment 
* Le peuple valdôtain: version an linia dël giornal dël partì

Union valdôtaine
Categorìa:Polìtica dla Val d'Osta
RTCP

## RTCP

Ël *Real-time Transport Control Protocol* (**RTCP**) a l'é un protocol binel ëd l'RTP.

A l'é dovrà për controlé la corent dij pachet che a viagio.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
RTP

## RTP

Ël *Real-time Transport Protocol* (**RTP**) a l'é un protocòl dovrà an sle rej Internet.

A l'é dovrà për porté ij dat che a l'han dabzògn ëd na comunicassion da fin a fin an temp real, com për esempi na conversassion telefònica vocal.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Rtp
SIP

## SIP

Ël **SIP** (*Session Initiation Protocol*) a l'é un protocol ëd segnalassion, *standard de facto* për le rej ëd telefonìa IP.

A l'é nen dovrà për la trasmission vocal e video, ma për stabilì, gestì e finì le session ëd comunicassion an sle rej IP.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
VoIP

## VoIP

Për **VoIP** (*Voice Over IP*) a s'antend n'ansema ëd tecnologìe e protocòj che a përmëtto dë sfruté le rej IP, a l'inissi pensà për porté dij dat, për porté la vos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
VPN

Na **VPN** (*virtual private network*) a l'é na rej privà virtual.

Na VPN a lassa coleghé an sla Ragnà doi segment ëd rej locaj, an manera sicura.

A l'é un pòch com se ij terminaj ëd minca rej a podèisso rivé al segment lontan com se a fussa local.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
Enrico Francesco Canfari

**Enrico Francesco Canfari** (Turin, 1879 – 1915) a l'é stàit fotbaleur e dirigent sportiv piemontèis. Ansema al frel Eugenio a l'ha fondà la Juventus Football Club.

Canfari a l'era student ant ël Liceo Clàssich Massimo d'Azeglio ëd Turin quandi, dël 1897, ansema a d'àutri amis a l'ha fondà la società bianca e nèira.

Canfari a l'ha 'dcò giugà ant la Juventus dal 1901 al 1902 anans ëd dventé lë sgond pressident dla sossietà, pròpi dòp sò frel Eugenio.

A l'é mòrt dël 1915 ant la Prima Guèra Mondial.

Canfari, Francesco Enrico
Vasilij Kandinskij

Pitor.
**Vasilij Vasil'evič Kandinskij** (*Василий Васильевич Кандинский* an russ) a l'era nassù a Mosca ai 4 dë dzèmber dël 1866 e a l'é mòrt a Neuilly-sur-Seine ai 13 dë dzèmber dël 1944.
A l'era un giurista, diplomà a l'Università ëd Mosca.

A l'é anviarasse a la pitura a Mùnich ëd Baviera; a l'é dventà professor a le Bele Art e apress a l'ha mostrà an n'academia indipendenta e a l'é gropasse an na relassion amorosa con na soa anleva, Gabriele Münter.

Dël 1911 a Mùnich a l'ha fondà con Franz Marc la formassion dël Blaue Reiter (*ël Sivalié Bleu*), un-a dj'avangardie essensiaj ëd prima dla Gran Guèra.
Dël 1917, al moment ëd l'arvolussion, a l'era a Mosca e a sperava an n'arvolussion artìstica.
Dël 1921, sentend che ël temp ëd la libertà a l'era finì ant l'Union Soviética, a l'é rintrà a Berlin.

Dël 1922 a Weimar as gionz al Bauhaus, prinsipal ëscòla d'art moderna.
Dël 1933 ij nasista a saro ël Bauhaus e Kandinsky a treuva arpar an Fransa, anté ch'a meuir a Neuilly dël 1944.

## Euvre prinsipaj
* *Curva dominanta* (1936)

Kandinskij, Vasilij
Giovanni Capra

**Giovanni Capra** (Mersnasch, 18 giugn 1887) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis che a l'ha giugà con ël ròl da sénter-campista. A l'ha giugà ant l'Inter an fasend 25 partìe e 12 grije. Con ij nèir-asur a l'ha giugà ant le stagion 1909-10 e 1910-11 an vagnand në scudèt.

Capra, Giovanni
Mattia Cassani

**Mattia Cassani** (Borbané, 26 agost 1983) a l'é 'n fotbaleur piemontèis, difensor dël Palerm.

## Cariera

Chërsù ant l'echip dij giovo dla Juventus a l'ha giugà con ij bianch e nèir na partìa an Champions League ai 13 ëd novèmber dël 2002 a Kijv contra la Dinamo. Dòp quàich mèis a la Sampdoria, dal gené al giugn 2003 con nomach doe presense an Serie B, a passa al Hellas Verona. 

Ruvà al Palerm ant la stagion 2006-07, a giuta l'echip a ruvé al quint pòst ëd la classificassion e a ven confermà për l'ani dòp.

Ai 14 d'otóber dël 2008 a l'ha arnovà sò acòrd con ij rosa-nèir fin-a al 2013. 

Cassani, Mattia
Categorìa:Fotbaleur dla Juventus
Livraga

**Livraga** (*Livraga* 'dcò an dialèt lodisan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 2.568 abitant , ant la provinsa ëd Lòd.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Maiocchi (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lòd
Chiesa in Valmalenco

**Chiesa in Valmalenco** (*Sgesa* o *La Sésa* an dialèt valtëlinèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 2.496 abitant , ant la provinsa ëd Sondri. As treuva ant la Valmalench, ch'as dëpart da la Valtëlin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Miriam Longhini (dal 15/04/2008, scond mandà dal 27/05/2013).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa: Comun dla provincia ëd Sondri
Luigi Cassano

**Luigi Cassano** (Lissandria, 26 mars 1920 - Génoa, 5 fërvé 1948) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis.

Amis dël grand Adolfo Baloncieri dont a l'era stàit camrada ant ël Liguria a l'ha giugà soa prima partìa an Serie A ant la stason 1938-39. A l'ha vagnà ël prim ëscudèt vagnà dal Grand Turin (1942-43). Dòp la guèra mondial a l'ha giugà ant ël Lissandria anté che a l'ha vagnà ël campionà 'd Serie B 1945-46.

A l'é mòrt a nomach 27 ani për n'àtach ëd tifo quand a giugava ant la Sampdoria.

Cassano, Luigi
Chelsea Physic Garden

Ël **Chelsea Physic Garden** a l'é a Londra.
A l'é stàit fondà dël 1673 e a l'é lë scond giardin botànich d'Anghiltèra.

A l'é consacrà a le piante meisinòire.

Categorìa:Londra
Cubo

Un poliedr regolar con le face quadrà as ciama **cubo** o **esaedr regolar**.

## Mzure
Si a a l'é la longheur ëd në spìgol, la surfassa total d'un cubo a l'é 6a2 e sò volum a l'é a3.

La surfassa d'un cubo a peul dësvlupesse (an vàire manere).

Categorìa:Geometrìa
Camairago

**Camairago** (*Camiràgh* an dialèt lodisan) a l'é un pais dla Lombardìa, an provinsa ëd Lòd. 

A l'é stait un comun autònom fin al 31/12/2017; dal 01/01/2018 a l'é unisse al comun ëd Cavacurta për formé ël neuv comun ëd Castelgerundo. 

Al 01/01/2017 Camairago a l'avìa 654 abitant .

## Arferiment

Categorìa:Castelgerundo
Boffalora sopra Ticino

**Boffalora sopra Ticino** (*Bofalòra* an dialèt milanèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 4.143 abitant , ant la Sità metropolitan-a 'd Milan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Curzio Trezzani (da l' 8/06/2009, second mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Milan
Categorìa:Comun dla Sità Metropolitan-a ëd Milan
Boffalora

***Boffalora*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Boffalora d'Adda]]**, an provincia ëd Lòd

* **[[Boffalora sopra Ticino]]**, an provincia ëd Milan
Bertolt Brecht

Poeta e dramaturgh.
**Bertold Brecht** (sò ver nòm a l'era **Eugen Berthold Friedrich Brecht**) a l'era nassù a Ausburg ai 10 ëd fërvè dël 1898 e a l'é mòrt a Berlin ai 14 d'aost dël 1956.

## Euvre prinsipaj
* *Baal* (1919) 
* *Im Dickicht der Städte* (1921) 
* *Trommeln in der Nacht* (1922) 
* *Die Dreigroschenoper* (1928) 
* *Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny* (1929)  
* *Die Massnahme* (1930)
* *Die Ausnahme und die Regel* (1930)
* *Die heilige Johanna der Schlachthöfe* (1930) 
* *Die Mutter* (1932) 
* *Lieder, Gedichte, Chore* (1934)
* *Svendborger Gedichte* (1934)
* *Die Gewehre der Frau Carrar* (1937) 
* *Furcht und Elend des Dritten Reiches* (1935-38)
* *Mutter Courage und ihre Kinder* (1939) 
* *Der gute Mensch von Sezuan* (1938-1940)
* *Herr Puntila und sein Knecht Matti* (1941) 
* *Leben des Galilei* (1938-1956)
* *Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Ui* (1941) 
* *Der kaukasische Kreidekreis* (1944-45)
* *Antigone* (1948) 
* *Kalendergeschichten* (1949)

Brecht, Bertolt
Brecht, Bertolt
Brecht, Bertolt
Simon Stevin

Anginié e matemàtich.
**Simon Stevin** a l'era nà a Bruges dël 1548 e a l'é mòrt a L'Aja dël 1620.

A l'ha vivù ant ël perìod pì dur ëd la guèra dj'80 agn, che ij Pais Bass a combatìo për conquisté soa indipendensa.
Stevin a l'avìa anventà un sistema ëd ciuse e canaj për fé passé l'eva an manera controlà për anlaghé ij teritòri e fërmé ij nemis.
A l'é anteressasse ëd contabilità e a l'é stàit ël prim a sosten-e e a antroduve da na mira matemàtica ël sistema métrich decimal.

## Euvre prinsipaj
* *De perspectivis* (1605).

Stevin, Simon
Stevin, Simon
Stevin, Simon
Capiler

## Nòm sientìfich
*Adiantum capillus-veneris [[Carl von Linné|L.]]*

## Descrission
El **capilèr** a l'é na fèles àuta dai 20 a jë 70 centim.
Soe feuje a son a forma 'd cun-i e a soa grassia a l'é dovù 'l nòm an italian *capelvenere*.

## Ambient

A chërs ant ij pòst ùmid e sombr e a patiss la lus, specialment cola direta dël sol.

## Curiosità
Ëdcò Cesare Pavese ant ij sò lìber a parla dij *capilèr* ch'a chërsìo davzin a le balme dle Langhe.

Sò nòm a ven soens dovrà an general për qualsëssìa decòt. Sossì përchè st'erba-sì a l'é stàita dovrà, ant ël passà, coma sostitutiv del té, quand che 'l té a l'era motoben costos.

## Për chi ch'a veul fé arserche pì ancreuse

Categorìa:Botànica
Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Piemontèis gergal
Casalmaiocco

**Casalmaiocco** (*Casalmaiòch* an dialèt lodisan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 3.159 abitant , ant la provinsa ëd Lòd.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marco Vighi (dal 05/06/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lòd
Sahara

Ël desert dël **Sahara** a resta ant l'Àfrica setentrional e a l'é lë scond pì gròss desert dël mond (d'apress ëd l'Antàrtide). A l'é quase 9.065.000 chilòmeter quàder. Cheich siensià a penso che a sia vej ëd 2,5 milion d'agn. A l'é ël pòst pì càud ëd la Tèra ma a l'é nen ël pì sech (ël pòst pì sech a l'é ël desert d'Atacama, ant l'América meridional).
Ël nòm *Sahara* a ven da na paròla an lenga aràbica, صحر , che a veul dì *desert*.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Categorìa:Geografìa ëd l'Àfrica
Vascapon

Ël **vascapon** a l'é na mantlin-a fàita ëd fengh, dzortut fàita con l**erba vascapin-a'' ([[Carex brizoides]]), ch'a dovravo ancor ij pastor bielèis për riparesse da la pieuva.

==Stòria==
**Otzi''', la mumia restituìa dai giassé 'd Similaun ant ël Sud Tiròl a vestìa, a l'han dit jë studios, na «mantlin-a ëd fengh». Cost mantel d'erba, 'd fengh, a l’é conservasse fin-a al sécol XX ant le montagne bielèise.

## Arserche
Tavo Burat, Jaco Calleri e Gioanin Ross a l'avìo 'ncor vistlo e sùbit capì l'importansa 'd ten-e viva costa manera 'd riparesse dal frèid e da la pieuva, e a l'avìo ricostruì con la midema erba la mantlin-a për nen ch'a dësparèissa «ël model».

Col «vascapon», goernà da l'Associassion Ël Sol dj'Alp ëd Biela, adess as peu] vëdse ant na giojera dla mostra che ël Museo Regionale di Scienze Naturali, a Turin, an via Giolitti, a dedica a la «Sumia patanùa», «La scimmia nuda. Storia naturale dell'umanità», soagnà an colaborassion con ël Museo di Anatomia Umana dell'Università di Torino, ant ël bissentenari dla nassita 'd Darwin.

## Arferiment për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
*internet.mrsn@regione.piemonte.it

Categorìa:Costume dla campagna piemontèisa
Alzano

***Alzano*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Alzano Lombardo]]**, comun an provincia ëd Bérghem

* **[[Autsan|Alzano Scrivia / Autsan]]**, comun an provincia ëd Lissandria
Azzano Decimo

**Azzano Decimo** a l'é un comun dël Friul-Venessia Giulia ëd 15.286 abitant , an provincia ëd Pordenon.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Enzo Bortolotti (dal 29/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pordenon
Azzano Mella

**Azzano Mella** (*Asà* o *Sà* an dialèt bressan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 3.189 abitant , ant la provinsa ëd Bressia. As treuva ant la Bassa Bressan-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Angela Pizzamiglio (dal 05/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bressia
Azzano San Paolo

**Azzano San Paolo** (*Sà* an dialèt bërgamasch) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 7.602 abitant , ant la provinsa ëd Bérghem.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Simona Pergreffi (dal 16/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bérghem
Castel d'Azzano

**Castel d'Azzano** a l'é un comun dël Véneto d' 11.672 abitant , an provincia ëd Veron-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franco Gaetano Bertaso (dal 15/04/2008 -second mandà-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Casteldazzano
Azzano

***Azzano*** a l'é 'l nòm ëd sinch comun italian:

* **[[Asan|Azzano d'Asti / Asan]]**, an provincia d'Ast

* **[[Azzano Decimo]]**, an provincia ëd Pordenon

* **[[Azzano Mella]]**, an provincia ëd Bressia

* **[[Azzano San Paolo]]**, an provincia ëd Bérghem

* **[[Castel d'Azzano]]**, an provincia ëd Veron-a
Alp

J**'Alp** (an alman: *Alpen*; an fransèis: *Alpes*; an italian: *Alpi*; an sloven: *Alpe*; an ossitan: *Aups/Alps*; an arpitan: *Ârpes*) a son na longa caden-a ëd montagne an Euròpa.

## Geografìa
J'Alp a parto da l'Àustria e la Slovenia a est, a passo për Italia, Svìssera, Liechtenstein e Germania fin an Fransa a òvest.

La pì àuta montagna dj'Alp a l'é ël Mont Bianch (4.809 méter), an sël confin tra Fransa e Italia.

J'Alp a son dividùe an Alp Ossidentaj e Alp Orientaj. La division a l'é arlongh la linia tra ël Lagh ëd Costansa e ël Lagh ëd Còm, arlongh ël Ren. J'Alp Ossidentaj a son pì àute, ma la caden-a sentral a l'é pì curta e curvà; a son an Italia, Fransa e Svìssera. J'Alp Orientaj a son pì dëstendùe, da l'Àustria, la Germania, l'Italia, ël Liechtenstein, la Slovenia e la Svìssera.
La ponta pì àuta dj'Alp Ossidentaj a l'é ël Mont Bianch, 4.809 méter, peui a-i é 'l Mont Bianch ëd Courmayeur, 4.748 méter, la Ponta Dufour, 4.634 méter, ch'a l'é la ponta pì àuta dël massiss dël Mont Reusa e ël Dom, 4.545 méter.
La ponta pì àuta dj'Alp Orientaj a l'é ël Piz Bernina, 4.049 méter.
Miraco le località pì avosà për ël torism a son cole dj'Alp Ësvìssere.

## Spece vivente
An sj'Alp a vivo 30.000 spece animaj e 13.000 spece vegetaj.
Spece animaj caraterìstiche a son l'ors brun, ël bochetin, ël camoss, ël luv, la lince, l'òja real.
As conto 20.000 invertebrà, 200 osej ch'a nidìfico, 80 mamìfer, 80 pess, 21 anfibi, 15 rétij.
Antra ij vegetaj, a-i son pì che 5000 bolè e 2500 lìcher.
Serra San Quirico

**Serra San Quirico** a l'é un comun dle Marche ëd 3.076 abitant , an provincia d'Ancon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Massimo Cantiani (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Serrasanquirico
Maiolati Spontini

**Maiolati Spontini** a l'é un comun dlë Marche ëd 6.132
abitant , an provincia d'Ancon-a.

## Përsonalità
* Gaspare Spontini (1774-1851), composidor, nassù e mòrt a Maiolati

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Giancarlo Carbini (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ancon-a
Monsano

**Monsano** a l'é un comun dlë Marche ëd 3.191
abitant , an provincia d'Ancon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianluca Fioretti (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Monsano a l'é gemelà con:
*  Klein-Pöchlarn, Àustria
*  Toulaud, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ancon-a
Ripe (omònim)

***Ripe*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Ripe]]**, an provincia d'Ancon-a

* **[[Ripe San Ginesio]]**, an provincia ëd Macerà
Musé dij Grand Campion

Ël **Musé dij Grand Campion** a l'é stàit fondà dël 2003 a Neuve.
A l'é consacrà a la stòria dla biciclëtta, dël ciclism e dij sò campion.
Ël musé a coata na surfassa ëd 3.000 méter quàder.

Categorìa:Ciclism
Grand Campion‎
Categorìa:Spòrt an Piemont
Lista dij pressident dla Region Piemont

* sor Edoard Calié dij cont ëd Sala ëd Bricheras (DC) dal 23 ëd luj dël 1970 a l' 11 d'otóber dël 1973  
* m.sù avg. Gioann Obert Taren-a ëd Breuss (DC) dal 21 dë dzèmber dël 1973 al 31 ëd luj dël 1975
* m.sù avg. Àud Vijon ëd Moross (PSI) dal 1m d'aost dël 1975 al 27 ëd luj dël 1980
* m.sù geom. Essio Enrièt ëd Caseli (PSI) dal 28 ëd luj dël 1980 al 9 ëd magg dël 1983
* m.sù avg. Àud Vijon ëd Moross (PSI) (*sconda vira*) dal 15 ëd luj dël 1983 al 31 ëd luj dël 1985
* m.sù geom. Tòjo Bertram d'Omegna (DC) dal 1m d'aost dël 1985 al 25 ëd luj dël 1990
* sor Gian Pàul Briss dij cont Falèt ëd Castlass ëd Siriè (DC, peui PPI) dal 25 ëd luj dël 1990 al 3 ëd mars dël 1995
* m.sù dot. Ens Ghigh (FI) dal 29 ëd magg dël 1995 al 27 d'avril dël 2005
* m.ma prof. Mersédes Bressa ëd Turin (DS, peui PD) dal 28 d'avril dël 2005 ai 28 ëd mars 2010
* m.sù avg. Robert Còta ëd Noara (LN) dal 30 Mars 2010 al 9 ëd giugn 2014.
* m.sù dot. Sergi Ciamparin ëd Moncalé (PD) dal 9 ëd giugn 2014 al 5 ëd giugn 2019
* m.sù dot. Albert Ciri d'an Alba dal 6 ëd giugn 2019 al dì d'ancheuj.

Categorìa:Polìtica dël Piemont
Tàula ëd Napier

As ciama **tàula ëd Napier** (an essend ëstàita na contribussion fondamental dël matemàtich John Napier) na tàula ch'a smon ël valor d'x na vira assignà ël valor d'y ant l'equassion
:y=10x,
dont ël gràfich a arpresenta na curva esponensial.

Taula ëd Napier
Frequensa ëd n'event

As ciama **frequensa ëd n'event** ël rapòrt antra 'l nùmer dij cas anté che n'event a l'é verificasse e ël nùmer total ëd preuve fàite.

Categorìa:Statìstica
Romb

Un **romb**, o **losanga**, a l'é 'n paralelograma con tute le bande uguaj.

L'àrea dël romb a l'é ël semi-prodot ëd soe diagonaj.

## Propietà
* Ant un romb, le bande opòste a son paralele e j'àngoj opòst a son uguaj
* Le diagonaj a son ass ëd simetrìa
* Ël pont d'antërsession dle diagonaj e l'é sènter ëd simetrìa
* Le diagonaj a son përpendicolar antra 'd lor
* Gavà s'a l'é un quadrà, un romb a peul nen anscriv-se an na sirconferensa

## Ël nòm
Ël nom *losanga* a ven da la paròla gàlica *lausa* (an piemontèis *lòsa*).

Categorìa:Geometrìa
Baruch Spinoza

Filòsof.
**Baruch Spinoza** a l'era nassù a Àmsterdam ai 24 ëd novèmber dël 1632 e a l'é mòrt a L'Aja ai 21 ëd fërvé dël 1677.
A l'ha arpijà e dësvlupà la filosofìa ëd Descartes.

Ai 27 ëd luj 1656 a l'é stàit ëscomunicà dal consèj dj'ansian dla comunità ebrea d'Àmsterdam.

## Euvre prinsipaj
* *Korte Verhandeling van God, de mensch en deszelvs welstand* (anviron 1660)
* *Tractatus de Intellectus Emendatione* (1662) 
* *Principia philosophiae cartesianae* (1663)
* *Tractatus Theologico-Politicus* (1670)
* *Ethica Ordine Geometrico Demonstrata* (surtì dël 1677, apress soa mòrt)

Spinoza, Baruch
Retàngol

As ciama **retàngol** un quadrilàter con tuti j'àngoj uguaj (opura, ëd fasson equivalenta, un paralelograma con tuti j'àngoj drit).
Si a e b a son le longheur ëd doe bande adiassente, l'àrea dël retàngol a l'é ab.

## Propietà
* Minca retàngol a l'é 'n paralelograma. An efet, un retàngol a peul esse definì tanme un paralelograma con n'àngol drit.
* Ij retàngoj a l'han doi ass ëd simetrìa, ciamà *ass mesan*. Sò pont d'antërsession a l'é ël sènter ëd simetrìa dël retàngol e a l'é sènter ëd la sirconferensa sirconscrita. Nopà, as peul nen anscrivse na sirconferensa ant un retàngol, gavà che chiel-sì a sia un quadrà.
* Condission necessaria e suficenta për che un paralelograma a sia un retàngol a l'é ch'a l'abia le diagonaj uguaj.

## Terminologìa
Ant ël *Dissionari* ëd Jacques Ozanam, a son ësmonù tanme sinònom ëd retàngol le denominassion *quadrà longh* o *bislongh*.
Ant l*'Encyclopédie* a l'é ciamà ëdcò *quadrà longh* o *oblongh*.

Categorìa:Geometrìa
Gaspare Spontini

Compositor e diretor d'orchestra.
**Gaspare Luigi Pacifico Spontini** a l'era nassù a Maiolati ai 14 ëd novèmber dël 1774 e a l'é mòrt ambelelì ai 24 ëd genè dël 1851.
An sò onor la comun-a a l'é stàita peui ciamà *Maiolati Spontini*.

## Euvre prinsipaj
* *Li puntigli delle donne* (1796)
* *Adelina Senese o sia l'Amore secreto* (1797)
* *Il finto pittore* (1797)
* *L'eroismo ridicolo* (1798)
* *Il Teseo riconosciuto* (1798)
* *La finta filosofa* (1799)
* *La fuga in maschera* (1800)
* *I quadri parlanti* (1800)
* *Gli Elisi delusi* (1800)
* *Gli amanti in cimento* (1801)
* *Le metamorfosi di Pasquale* (1802)
* *La petite maison* (1804)
* *Milton* (1804)
* *Julie, ou la Pot de fleurs* (1805)
* *La vestale* (1807)
* *Fernand Cortez* (1809)
* *Pélage, ou le Roi et la paix* (1814)
* *Olimpie* (1819)
* *Nurmahal, oder das Rosenfest von Kaschmir* (1822)
* *Alcidor* (1825)
* *Agnes von Hohenstaufen* (1829)

Spontini, Gaspare
Silene vulgaris

## Ij cojèt, scrussèt: Silene vulgaris
La pianta a peul rivé a 50-60 cm d'autëssa, con un càuss drit, sùtil. Le feuje, verd-sënner, a son un-a contra l'àutra, ovaj, scasi sensa pìcol. Le fior, bianche, a son an sla sima dij càuss.

### Ambient
As treuva soens, ant ij pra e ant ij teren arportà.

### Proprietà
A l'é nen dovrà an erboristerìa, ma a l'é bon-a an cusin-a.

### Cusin-a
A la prima, a venta cheuje le ponte për na longheur ëd 5/6 cm, feje beuje për chèich minuta ant l'eva e peui feje andé con j'euv e con àutre pitanse, com jë spinass. As peul ëdcò fesse dij bon risòt, frità e mnestre dë stagion.

Ch'as fasa atension a cheuje le ponte prima ch'a ven-o dure. Quand che as fa ël risòt, as peul dovré l'eva andova a l'é fasse beuje ël cojòt: ël ris a sarà pì bon.

Se as veul dovresse ël cojòt com vërdura cheujta, ch'as condissa con un fil d'euli, pòca sal e gnente asil, për nen stërmé ël savor.

Le ponte, fërtà, a scrusso: për cost motiv, ël cojòt a l'é ciamà da cheidun "scrussèt".
La pianta a arbuta an continuassion, a venta nen avèj por ëd pijé le ponte. Na vira trovà ël pòst dij cojòt, a venta mach fé atension a nen gaveje, peui un a l'avrà vërdura frësca an continuassion.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Silene vulgaris*** (Moen.) Garche

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Silene
Sergio Castelletti

**Sergio Castelletti** (Casal Monfrà, 30 dzémber 1937 - Firense), 28 novèmber 2004) a l'é stàit un difensor e n'antreneur ëd fótbal piemontèis.

## Cariera

Tersin ëd snistra a l'ha ancaminà soa cariera ant ël Casal (fótbal) an Serie C. A nomach 19 ani a l'é ruvà an Serie A con la maja dël Turin (fótbal). Dël 1957 Castelletti a l'é torna calà an C ant ël Vigevano.

Dël 1958 a l'é stàit catà da la Fiorentina andoa a l'ha trovà coma camrada'd difèisa l'àutr piemontèis Enzo Robotti. 

Vendù dël 1966 a la Lassio e peui a la Massese (1968/69). Castelletti a l'ha furnì soa cariera'd fótbaleur ant la Ternana dël 1971. A l'é peui stàit antreneur ant la squadra dj giovo dla Fiorentina e ant le serie minor.

## Palmarès
  

Club  

## Competission nassionaj

Copa Italia: 2 
Fiorentina: 1960-1961, 1965-1966  

## Competission anternassionaj
 
Copa dle Cope: 1 
Fiorentina: 1960-1961 
Coppa Mitropa: 1 
Fiorentina: 1965-1966 

Castelletti, Sergio
Equassion

La paròla **equassion** a ven dal latin *aequatio*, che a soa vira a l'é la tradussion ëd na paròla greca ch'a veul dì *ugualiansa*.
Tutun, ëd sòlit, j'equassion - che a son d'utiss pr'arzòlve dij problema - a son d'ugualianse ëd tipo particolar.
Andrinta a-i compariss almanch un valor da determiné, che as ciama *incògnita*.
Minca valor dl'incògnita ch'a sodisfa l'ugualiansa a l'é dit *solussion* o *rèis* ëd l'equassion.

### J'identità
A-i son d'ugualianse che a resto verificà për qualsëssìa valor dj'incògnite ant l'ansem considerà.
Për esempi, l'ugualiansa
:x2-1=(x-1)(x+1)
ant ij nùmer reaj.
Coste-sì a son dite *identità*.

### Equassion equivalente
Doe equassion as diso *equivalente* s'a l'han le mideme solussion.

## Esempi
* J'equassion algébriche.

Categorìa:Àlgebra
Geometrìa elementar

As ciama **geometrìa elementar** lë studi dle propietà ch'a resto invarià sota l'assion ëd lë strop dle similitùdin.

Categorìa:Geometrìa
Girard Desargues

Matemàtich, architet e anginié.
**Girard Desargues** a l'era nassù a Lion dël 1591 (21 ëd fërvé o 2 ëd mars) e a l'é mòrt ambelelì dl'otóber dël 1661.

Ant un travaj dël 1639 a l'ha inaugurà ël métod dle projession sentraj, antroduvand për la prima vira ël concet ëd pont a l'infinì.

## A pòrto sò nòm
* Pian ëd Desargues
* Teorema dij triàngoj omològich ëd Desargues

Desargues, Girard
Desargues, Girard
Desargues, Girard
Desargues, Girard
Nùmer compless

Ij **nùmer compless** a son ëstàit antroduvù dël sécol ch'a fa XVI pr'arzòlve j'equassion quadràtiche.

## La definission
As ciama nùmer compless n'espression dla forma a+ib, anté che a e b a son ëd nùmer reaj an manera che a+ib=a'+ib' si e mach si a=a' e b=b'.
Sòn a veul dì che un nùmer compless a peul esse definì tanme na cobia ordinà (a,b) ëd nùmer reaj.

Fissà ël nùmer compless a+ib, ël nùmer real a as dis *part real* dël nùmer compless, antant che ib as ciama *part anmaginaria*.
Donca, esempi ëd nùmer compless a son
:-2+5i,  \frac{ \sqrt{7} }2+i \sqrt{6} ,  \frac 13 - \frac 25 i
(noté che j'espression ib e bi a son considerà j'istesse).
Si an particolar ant l'espression general d'un nùmer compless un a buta b=0, a oten ël nùmer real
:a+0i=a; 
an d'àutre paròle, ij nùmer reaj a son ëd nùmer compless particolar.
Si nopà un a buta b=0, ël nùmer compless a dventa
:0+ib=ib,
ch'as dis *anmaginari s-cèt*.
Ël nùmer i a l'é l**unità anmaginaria''.

Ij nùmer compless a peulo esse antërpretà da na mira geométrica tanme dij pont ant ël [[pian d'Argand-Cauchy]].

== Operassion an sij nùmer compless ==
An sij nùmer compless as definisso d'[[operassion]] ch'a spantio j'operassion corëspondente an sij nùmer reaj.

=== Adission ===
I definioma l'adission antra nùmer compless an butand
:(a+ib)+(a'+ib')=(a+a')+i(b+b').

=== Multiplicassion ===
Për definì la multiplicassion antra nùmer compless, i butoma
:(a+ib)(a'+ib')=(aa'-bb')+i(ab'+a'b).
An particolar, <math>i^2=-1</math>.

== Compless marià ==
Ij nùmer compless a+ib e a-ib as diso ''nùmer compless marià''.
An d'àutre paròle, doi nùmer compless a son marià s'a l'han l'istessa part real e opòsta part anmaginaria.<br />
L'adission e la multiplicassion ëd nùmer compless marià a dà 'd nùmer reaj.
An efet:
:(a+ib)+(a-ib)=2a,
:<math>(a+ib)(a-ib)=a^2+b^2</math>.
Ël nùmer real <math>a^2+b^2</math> as dis ''norma'' dël nùmer compless a+ib e soa rèis <math> \sqrt{a^2+b^2} </math> a l'é ël ''mòdol'' d'a+ib.
Minca nùmer real α tal che
:<math> \cos\alpha = \frac a{ \sqrt{a^2+b^2} }</math>
:<math> \sin\alpha = \frac b{ \sqrt{a^2+b^2} }</math>
a l'é n**argoment'' d'a+ib.

Numer compless
Arachnopeziza aranea

## Un pissacan: Arachnopeziza aranea

### Descrission
Cost artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.

### Ambient
A chërs andrinta a j'ariss dle castagne.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Arachnopeziza aranea** (De Not.) Boud.
*[= Arachnoscypha aranea (De Not.) Boud.]

Categorìa:Arachnopeziza
Categorìa:Figure da buté
Arachnopeziza aurata

## Un pissacan: Arachnopeziza aurata

### Descrission
A forma 'd dischet o 'd lent, largh fin a 0,5 mm. Da dzora a l'é seuli, biancastr-dorà; da sota dël midem color. Bòrd regolar, peilos. Ij dischet a chërso drinta a na ragnà d'ife biancastre-ocra.

### Ambient
A chërs an sla part da sota dij ramet mars ëd latifeuje, a la prima.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Arachnopeziza aurata** Fuckel

Categorìa:Arachnopeziza
Arachnopeziza aurelia

## Arachnopeziza aurelia
### Descrission
La ***Arachnopeziza aurelia*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Hyaloscyphaceae, caraterisà da 'n còrp (apotessi) a forma 'd dischet o 'd copin-a, gròss 0,5-1 mm, 'd color giaunastr . A chërs an bocc . La surfassa interior (imenòfor) a l'é lusenta, la surfassa esterna a l'é dla midema tinta e peilosa . La carn a l'é fròla, con odor e savor nen particolar . Le spore a son elìtiche, bianche . A l'é stàita descrivùa dël 1870 dal micòlogh svedèis Elias Magnus Fries .

### Ambient
A chërs an dzora a le mofe, ant ij bòsch ùmid, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa (dzortut an Italia, Fransa, Spagna) .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é tròp cit e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Arachnopeziza aurelia** (Pers. : Fr.) Fuckel

Categorìa:Arachnopeziza
Geometrìa euclidéa

As costuma ciamé **geometrìa euclidéa** lë studi dle propietà dle plance ch'a resto invarià sota l'assion ëd lë strop dj'isometrìe.

Categorìa:Geometrìa
Teorema ëd Talete

Ël **teorema ëd Talete** a fortiss che un fassi ëd rete paralele a detèrmina ansima a doe trasversaj doi ansem ëd segment proporsionaj.

Aplicand ës teorema a 'n triàngol, i otnoma che na paralela a un-a dle bande che a rancontra j'àutre doe a-j partagia an dle part proporsionaj.

Teorema ëd talete