Missouri

Ël **Missouri** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 180.693 km² e na popolassion ëd 5.754.618 abitant (stimà dël 2020), dont 3% a son coj nassù fòra d'jë Stat Unì.
Lë stranòm ëd lë stat a l'é *Show me state*, visadì *lë stat ch'a ciama dë s-ciairé*. A l'é conossù 'dcò coma "Lë stat ëd le caverne" (*The Cave State*) përchè a conten pì 'd 6.000 cavere.

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[Midwest]]**. A confin-a a nòrd con l'Iowa, a òvest col Nebraska, col Kansas e con l'Oklahoma, a sud con l'Arkansas, a est con l'Illinois, col Kentucky e col Tenessì.

La capital a l'é Jefferson City (39.636 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Sità ëd Kansas (444.387 abitant). Àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Saint Louis, Springfield, e Indipendence.

## Geografìa
Ël Missouri a l'é traversà da doi gròss fium - ël Mississippi, ch'a na marca scasi tuta la frontera oriental, e ël Missouri che apress avèj marca për pì che sent mija la frontera ossidental a traversa lë stat për tuta soa longheur fin-a a sò sbòch ant ël Mississippi, da le part ëd Saint Louis - e daj sò afluent.
A l'é un djë stat merican con la pi gran longheur ëd fium navigàbij.

### Topografìa
Ël Missouri as peul divid-se an quatr region geogràfiche:
# **[[Pianura 'd Dissipassion dël Mississippi]]**: ant la part sud-oriental, teren pian e fèrtil.
# **[[Montagne d'Ozark]]**: ant la part meridional, na region 'd cò, foreste e caverne.
# **[[Pianure Dissipà]]**: ant l'òvest, teren motobin pian ch'a passa gradualment a le grande pianure.
# **[[Contea 'd Dissipassion dël Missouri]]**: ant ël nòrd-òvest, teren pien ëd moren-e glaciaj.

Ël mont pì àut a l'é ël **Mont Taum Sauk** (540 m), ant le montagne d'Ozark. Ël pont pì bass as treuva an sla frontera sud-oriental, andoa ël fium St. Francis a seurt ant ël Mississippi.

### Clima
Ël Missouri a l'ha un clima **ùmid continental**, con istà càude e invern frèid. A l'é n'àrea sogeta a vàire sòrt ëd tempeste, comprèis ij **tornado**. La region d'Ozark a l'ha 'd condission climàtiche pì moderà.

### Arsorse naturaj
Lë stat a l'é rich d'arsorse minerarie, dzortut **càussi** (dont as produv ël siment) e **piomb**. A esisto 'dcò 'd giaciment ëd carbon, dë zinch e 'd marm. Le foreste a quato 'l 30% dël teritòri, con prevalensa ëd rol, ninsòle e sàles.

## Stòria
### Prima dj'Europengh
La region a l'era abità da vàire tribù 'd nativ american, dont ij **[[Mississipian]]**, ch'a l'han lassà dij gròss mugg ëd tèra (*mounds*) coma a *[[Cahokia]]*. A l'ancamin dël sécol ch'a fa XVIII, le prinsipaj tribù a j'ero ij Osage, Missouri, e Illinois.

### Esplorassion e colònia
Ij prim europengh a rivé a son stàit ij **fransèis**. Jacques Marquette e Louis Jolliet a son rivà dël 1673. Dël 1682, René-Robert Cavelier de La Salle a l'ha ancorporà la region ant l'inmens teritòri dla **Louisian-a fransèisa**. Ël prim stabiliment permanent a l'é stàit **[[Ste. Genevieve]]**, fondà vers ël 1750.

Dël 1762, la Fransa a l'ha cedù la Louisiana a la Spagna, ma a l'ha arpijassla dël 1800. Dël 1803, jë Stat Unì a l'han catà tut ël teritòri con l**'Aquist dla Louisiana**.

### Stat federal
Ël Missouri a l'é stàit ametù ant l'Union dël **10 d'ost 1821**, coma lë stat nùmer 24, sota 'l **Compromis dël Missouri**, ch'a l'ha anandià la discussion an sla s-ciavitù ch'a l'avrìa portà a la Guèra 'd Secession.

Ant ël cors dël sécol ch'a fa XIX, ël Missouri a l'é stàit n'amportant pòrt për l'espansion vers l'òvest. A l'era 'l pont ëd partensa dle carovan-e dla **[[Pista d'Oregon]]** e dla **[[Pista ëd Santa Fé]]**.

Durant la **[[Guèra 'd Secession]]**, ël Missouri a l'é restà ant l'Union, ma a l'é stàit teatr 'd vàire bataje e 'd conflit intern. A l'é l'ùnich stat andoa la bataja dla Guèra 'd Secession a l'é combatusse a òvest dël Mississippi (Bataja ëd Westport).

### Svilup modern
Ant ël sécol ch'a fa XX, ël Missouri a l'ha vivù n'andament andustrial, dzortut ant le sità 'd Kansas City e Saint Louis. A l'é stàit n'amportant sènter për l'andustria dj'automòbij, dël siment e dla produssion alimentar.

## Economìa
L'economìa dël Missouri a l'é diversificà:
* **Agricoltura**: soja, gran, bovin.
* **Andustria**: fabrica d'avion, d'automòbij, ëd prodòt chìmich, e d'aliment processà.
* **Servissi**: sanità, educassion, finansa, turism.
* **Minere**: estrassion ëd càussi, piomb, e zinch.

Pì 'd la metà dla popolassion a travaja ant ël setor dij servissi. Kansas City a l'é n'amportant sènter për l'agricoltura e le tecnologìe. Saint Louis a l'é la sede 'd vàire companìe 'd la *Fortune 500*.

## Demografìa
### Popolassion
Dël 2020, la popolassion a l'era 'd 6.154.913 abitant, con na densità 'd 34 abitant për km². Le prinsipaj àree metropolitan-e a son:
* Saint Louis: 2.8 milion d'abitant
* Kansas City: 2.2 milion d'abitant
* Springfield: 550.000 abitant

### Lenga
L'anglèis a l'é la lenga ofissial. Lë spagneul a l'é parlà dal 2.5% dla popolassion.

### Religión
La pì part dij resident as identìfica coma cristian (70% protestant, 20% catòlich). A-i son 'dcò 'd comunità ebràiche, musulman-e, e àutre religion.

## Polìtica
Ël Missouri a l'ha na Costitussion ch'a goerna l'organisassion polìtica. Ël podèj esecutiv a l'é an man al **goernador**, ch'a l'é elegiù për quatr agn. Dal 2017 al 2021 a l'é stàit Michael Parson (republican).

Ël podèj legislativ a l'é la **Assemblea General dël Missouri**, formà da na Cambra dij Rapresentant (163 mémber) e 'n Senà (34 mémber). Storicament, ël Missouri a l'é considerà në stat "indicador" (*bellwether*) përchè a l'ha votà për ël candidà vinsidor a le presidensiaj për la pì part dël sécol ch'a fa XX.

Ël Missouri a contribuiss con 10 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union (dòp ël censiment dël 2020).

## Educassion
Le prinsipaj istitussion d'educassion superior a son:
* **[[Università dël Missouri]]** (Columbia) - la pì veja università pùblica a òvest dël Mississippi (1839)
* **[[Università ëd Saint Louis]]** (catòlica, fondà dël 1818)
* **[[Washington University an Saint Louis]]** (privà)
* **[[Università ëd Missouri-Kansas City]]**

## Coltura
### Simboj dë stat
* **Osel dë stat**: ël tord bleu (*Eastern bluebird*)
* **Fior dë stat**: ël biancospin (*Crataegus*)
* **Àlber dë stat**: ël ninslé (*Flowering dogwood*)
* **Canson dë stat**: "Missouri Waltz"

### Manifestassion culturaj
* **Missouri State Fair** (a Sedalia)
* **Kansas City Jazz & Heritage Festival**
* **Saint Louis International Film Festival**
* **Branson**, un sènter për la mùsica country e 'l divertiment

### Patrimòni
* **Gateway Arch** a Saint Louis (sìmboj dl'espansion vers l'òvest)
* **Mark Twain Boyhood Home & Museum** a Hannibal (la sità 'd Samuel Clemens, conossù 'me Mark Twain)
* **Harry S. Truman Presidential Library & Museum** a Independence
* **Wilson's Creek National Battlefield** (un dij sit ëd la guèra 'd Secession)

## Persone famose dal Missouri
* **[[Harry S. Truman]]** (1884-1972) - 33m pressident djë Stat Unì
* **[[Mark Twain]]** (1835-1910) - scritor
* **[[Chuck Berry]]** (1926-2017) - musicista, pare dël rock and roll
* **[[Walt Disney]]** (1901-1966) - produtor cinematogràfich
* **[[Langston Hughes]]** (1902-1967) - poeta dël Harlem Renaissance
* **[[Yogi Berra]]** (1925-2015) - giugador ëd baseball
* **[[Maya Angelou]]** (1928-2014) - scritris e poeta

## Vëdde 'dcò
* Aquist dla Louisiana
* Compromis dël Missouri
* Gateway Arch
* Midwest

## Ligam estern
* Sit ofissial dël Missouri
* Missouri Tourism
* Segretari dë Stat dël Missouri