open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
OpenVMS

**OpenVMS** (originariament ciamà **VMS**, për *Virtual Memory System*) a l'é un sistema operativ multiutent e multiprocess creà da **Digital Equipment Corporation (DEC)** ant j'agn '70 për ij server **VAX**, **Alpha**, e **Itanium**. Conossù për soa fidabilità, sicurëssa, e capassità ëd gestì aplicassion crìtiche, OpenVMS a l'é dovrà ant j'ambient empresariaj, governativ, e sientìfich. Dal 2020, a l'é mantnù e dësvlupà da **VMS Software Inc. (VSI)**, con ël sopòrt për piataforme moderne com x86-64.

## '''Stòria'''
* **1977**: DEC a lansa **VAX/VMS** për l'architetura VAX, pensà për ël càlcol sientìfich e transassion comerciaj.  
* **1991**: Ël sistema a ven portà a j**'Alpha** e a cangia nòm an **OpenVMS** për soporté standard duvert.  
* **2001**: Portage për **Itanium** sota Hewlett-Packard (HP), ch'a l'ha catà DEC dël 1998.  
* **2014**: VMS Software Inc. a cata ij drit ëd OpenVMS e a ancamin-a ël portage për **x86-64**.  
* **2020**: Lansa ëd **OpenVMS 9.2** për Itanium e anonsi dël sopòrt futur për x86-64.  

## '''Strutura e Component'''
* **Clustering**: Possibilità ëd coleghé vàire server për na disponibilità àuta.  
* **Memòria virtual**: Gestì vàire aplicassion an paralel sensa anterferense.  
* **Sistema d'archivi Files-11**: Organisassion sicura e geràrchica dij dat.  
* **Sicurëssa**: Protession d'acess a livej multipl e audit dle atività.  
* **DCL (Digital Command Language)**: Lenga ëd script për l'automassion.  

## '''Version'''
1. **VAX/VMS** (1977-1992): Version originaj për VAX.  
2. **OpenVMS Alpha** (1991-2010): Sopòrt a l'architetura DEC Alpha.  
3. **OpenVMS Itanium** (2001-ancheuj): Version atual mantnù da VSI.  
4. **OpenVMS x86-64** (an dësvlup): Futura version për hardware modern.  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Sistema bancari**: Gestion ëd transassion an temp real.  
* **Salute**: Archivi médich e sistema ëd laboratòri.  
* **Telecomunicassion**: Control ëd rej e servissi crìtich.  
* **Govern**: Sistema militar e d'infrastruture nassionaj.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Disponibilità àuta**: Clustering e riparassion automàtica.  
** **Stabilità**: Session ëd servissi sensa interussion për agn.  
** **Compatibilità**: Aplicassion dël 1970 a peulo ancora giré.  
* **Svantagi**:  
** **Hardware limità**: Difìcil trové server Itanium neuv.  
** **Còst àut**: License e manteniment costos.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 2000**: Integrassion con ret TCP/IP e protocòj modern.  
* **Ani 2010**: Svilup d'utiss për l'interoperabilità con Linux e Windows.  
* **Al di d'ancheuj**:  
** **Portage x86-64**: Për soporté hardware ëd comun.  
** **Cloud**: Sperimentassion con virtualisassion e container.  

## '''Vardé ëdcò'''
* VAX  
* DEC  
* Itanium  
* Sistema Operativ  

## '''Arferiment'''
# Miller, R. (1997). *OpenVMS Operating System Concepts*. Digital Press.  
# Hoffman, T. (2014). *OpenVMS: The Next Generation*. TechNewsWorld.  

## '''Ligam estern'''
* Sit ufissial ëd VMS Software Inc.  
* Comunità OpenVMS  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Lengagi assembler

Ël **lengagi assembler** (o **assembly**) a l'é un lengagi ëd programassion ëd bass livel ch'a mapa diretament ansima a j'istrussion ëd màchin-a d'un processor. A deuvra mnemònich e còdes simbòlich për rapresenté j'operassion base, registr, e adrësse ëd memòria, rendend ël còdes pì lesèivol che ël binari. Minca architetura ëd processor (es. x86, ARM) a l'ha sò assembly ëspessìfich, e a deuv esse tradovù an còdes màchin-a da n**'assembler**.

## '''Stòria'''
* **Ani 1940**: Primi esempi ëd programassion an còdes màchin-a për computer com l'ENIAC.  
* **Ani 1950**: Introdussion dij mnemònich për semplifiché la programassion (es. "ADD" për soma).  
* **Ani 1960**: Svilup d'assembler automàtich për convertì j'istrussion an binari.  
* **Ani 1980**: Usagi estèis ant ij PC për scritura ëd sistema Operativ driver.  
* **Al di d'ancheuj**: Dovrà për aplicassion crìtiche d'eficensa e an sicurëssa informàtica.  

## '''Strutura e Component'''
* **Mnemònich**: Còdes curt për operassion (es. `MOV` për còpia, `JMP` për sauta).  
* **Registr**: Locassion ëd memòria dël processor (es. EAX, RBX ant x86).  
* **Diretive**: Istrussion për l'assembler (es. `.data` për definì dat).  
* **Etichëtte**: Nòm për adrësse ëd memòria (es. `loop_start:`).  
* **Sintassi**: Varianta coma **Intel** (es. `MOV AX, BX`) e **AT&T** (es. `movw %bx, %ax`).  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Firmware e driver**: Contròl diret ëd l'hardware.  
* **Sistema operativ**: Part crìtiche ëd kernel e bootloader.  
* **Gieugh e aplicassion performante**: Otimisassion ëd routin-e antense.  
* **Reverse engineering**: Analisé malware o decompilé programa.  
* **Dispositiv embedded**: Micro-controller e sistema sensa sistema operativ.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Contròl precis**: Acess a tute le fonsion ëd l'hardware.  
** **Efissensa**: Còdes otimisà al màssim për velocità e dimension.  
** **Nessun dipendense da compilador**: Possibilità ëd creé còdes màcin-a diretament.  
* **Svantagi**:  
** **Difìcil da amprende**: Conossensa aprofondìa dl'architetura necessaria.  
** **Pòch portàbil**: Còdes spessìfich për minca processor.  
** **Temp ëd dësvlup longh**: Scritura e coression laboriose.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 1970**: Utilisassion për ij prim sistema operativ (es. UNIX).  
* **Ani 1990**: Declin a favor dij lengagi d'àut livel, ma sopravivù ant le otimisassion.  
* **Al di d'ancheuj**:  
** **Assembler inline**: Mës-cé assembly ant ël còdes C/C++ për otimisassion locaj.  
** **Strument d'anàlisi**: Debugger (es. GDB) e disassembler (es. IDA Pro).  
** **Sicurëssa**: Studi dle vulnerabilità a livel ëd còdes màchin-a.  

## '''Vardé ëdcò'''
* Còdes màchin-a  
* Compilator  
* Kernel  
* Dispositiv embedded  

## '''Arferiment'''
# Hyde, R. (2010). *The Art of Assembly Language*. No Starch Press.  
# Fog, A. (2021). *Optimizing subroutines in assembly language*. Technical University of Denmark.  

## '''Ligam estern'''
* Documentassion NASM (Netwide Assembler)  
* Guida a l'assembly x86 (Wikibooks)  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
BASIC

Ël **BASIC** (acrònim ëd "*Beginner's All-purpose Symbolic Instruction Code*") a l'é un lengagi ëd programassion àut livel creà dël 1964 da **John G. Kemeny** e **Thomas E. Kurtz** a l'Università ëd Dartmouth. Progetà për rende la programassion acessìbil a j'utent sensa esperiensa, a l'é dventà un dij lengagi pì popolar ant j'agn '70 e '80, dzortut an sij computer ëd ca com ël Commodore 64 e l'Apple II. Soa sintassi sempia e ij comant intuitiv a l'han contribuì a soa adossion ant l'educassion e ant l'anformàtica për tuti.

## '''Stòria'''
* **1964**: Creassion ëd BASIC a Dartmouth për student e professionista nen técnich.  
* **1975**: **Microsoft** a fonda soa atività an creand n'interpret BASIC për l'Altair 8800.  
* **Ani 1980**: Integrassion ëd BASIC ant ij computer ëd ca (es. IBM PC, ZX Spectrum).  
* **1991**: Microsoft a lansa **Visual Basic**, na version visual për Windows.  
* **Ani 2000**: Declin dël BASIC clàssich, ma sopravivù an variant modern com **Small Basic** e **FreeBASIC**.  

## '''Strutura e Component'''
* **Sintassi sempia**: Comand com `PRINT` (stampa), `INPUT` (anseriment), e `GOTO` (sauta a na linia).  
* **Linie numerà**: Organisassion dël còdes con nùmer ëd linia (es. `10 PRINT "CIAO"`).  
* **Variàbij sempie**: Nòm ëd variàbij con na letra e un nùmer (es. `A1`, `X$` për stringhe).  
* **Strutura ëd contròl**: Cicl `FOR...NEXT` e condission `IF...THEN`.  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Educassion**: Amprende ij prinsipi ëd la programassion.  
* **Aplicassion ëd gestion**: Creassion ëd programa për cit comersi.  
* **Videogieugh**: Svilup ëd gieugh sempi ant j'agn '80 (es. *Gorillas* e *Nibbles* an QBasic).  
* **Automassion**: Script për elaboré dat an ambiente académich.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Fàcil da amprende**: Strutura minimalista e comand intuitiv.  
** **Ampia disponibilità**: Present an minca computer ëd j'agn '80.  
* **Svantagi**:  
** **Strutura pòch rigorosa**: Ecess ëd `GOTO` a men-a a còdes pa ciàir ("spaghetti code").  
** **Limità**: Pòch adat a programa compless o aplicassion modèrne.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 1980**: Estension com **GW-BASIC** e **QuickBASIC** për mejoré performanse.  
* **Ani 1990**: **Visual Basic** a introduv la programassion visual e orientà a oget.  
* **An di d'ancheuj**:  
** **Variant open source**: **FreeBASIC** e **Gambas** për dësvlup multipiataforma.  
** **Programassion educativa**: **Scratch** e **Python** a sostituisso BASIC an vàire scòle.  

## '''Vardé ëdcò'''
* Microsoft  
* Visual Basic  
* Commodore 64  
* Lengagi ëd programassion  

## '''Arferiment'''
# Kemeny, J. G. (1985). *Back to BASIC: The History, Corruption, and Future of the Language*. Addison-Wesley.  
# Lien, D. A. (1986). *The BASIC Handbook: Encyclopedia of the BASIC Computer Language*. Compusoft Publishing.  

## '''Ligam esterne'''
* Stòria ëd BASIC (Dartmouth College)  
* Documentassion ëd FreeBASIC  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Java (lengagi ëd programassion)

**Java** a l'é un lengagi ëd programassion orientà a j'oget, àut livel, e generàl-propòsit, creà da **James Gosling** a Sun Microsystems dël 1995. A l'é arnomà për sò mòt "scrive na vira, fé giré dapertut" (*Write Once, Run Anywhere*), grassie a la **Màchin-a Virtual Java** (JVM) ch'a eseguiss ël còdes compilà an snë spessìfica architetura. Java a l'é dovrà ant l'ambient empresarial, aplicassion mobij (Android), servissi web, e sistema embedded.

## '''Stòria'''
* **1991**: James Gosling a ancamin-a ël proget "Oak" për dispositiv embedded.  
* **1995**: Sun Microsystems a presenta Java 1.0, con l'obietiv ëd dovrelo për Internet.  
* **1996**: Lansi dël **JDK 1.0** (Java Development Kit).  
* **2004**: Java 5 a introduv **generics**, metadata (anotassion), e autoboxing.  
* **2010**: Oracle a cata Sun Microsystems, dventand ël mantnidor ëd Java.  
* **2014**: Java 8 a gionta **lambda**, stream API, e ël motor Nashorn.  
* **2017**: Java 9 a introduv ël sistema ëd mòdoj (Project Jigsaw).  
* **2023**: Java 20 a continua l'evolussion con fil virtual (Project Loom) e pattern matching.  

## '''Strutura e Component'''
* **JVM (Java Virtual Machine)**: A eseguiss ël **bytecode** compilà, garantend l'indipendensa da la piataforma.  
* **JDK (Java Development Kit)**: Strument për dësvlupé, compilator (`javac`), e librarìe.  
* **JRE (Java Runtime Environment)**: Ambient për eseguì aplicassion Java.  
* **Caraterìstiche dël lengagi**:  
** **Orientà a j'oget**: Class, eredità, polimorfism.  
** **Gestion automàtica ëd memòria**: Colession ëd rumenta (*garbage collection*).  
** **Sicurëssa**: Contròl d'acess e sandbox për aplicassion an ligna.  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Aplicassion empresariaj**: Framework com Spring e Hibernate.  
* **Android**: Dësvlup ëd aplicassion mòbij (coregiù da Kotlin dal 2019).  
* **Web e backend**: Servissi RESTful con Jakarta EE e servidor com Tomcat.  
* **Big data**: Librarìe com Apache Hadoop e Apache Spark.  
* **Dispositiv embedded**: Sistema ëd control e IoT.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Piataforma independent**: Giré an su minca sistema operativ con JVM.  
** **Librarìe estèise**: Sopòrt a vàire fonsion via Maven e Gradle.  
** **Comunità ativa**: Mantniment regolar e documentassion completa.  
* **Svantagi**:  
** **Verbosità**: Pì còdes che lengagi com Python.  
** **Consum ëd memòria**: JVM a peul ciamé pì risorse che lengagi compilà.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Java EE/Jakarta EE**: Piataforma për aplicassion empresariaj, separà da Oracle dël 2017.  
* **Project Loom**: Fjj virtuaj për gestion eficent ëd concorensa.  
* **GraalVM**: Compilador ch'a mejora le prestassion e sopòrta lengagi multipl.  

## '''Vardé ëdcò'''
* JVM  
* Kotlin (lengagi)  
* Android  
* Python (lengagi)  

## '''Arferiment'''
# Bloch, J. (2018). *Effective Java*. Addison-Wesley.  
# Oracle (2023). *Java Documentation*. Disponìbil an ligna.  

## '''Ligam estern'''
* Sit ufissial ëd Java  
* OpenJDK  
* Comunità Java su Reddit  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
JavaScript

**JavaScript** a l'é un lengagi ëd programassion àut livel, dinàmich, e multi-paradigma, dovrà prinsipalment për creé contnù dinàmich ant le pàgine web. Creà dël 1995 da **Brendan Eich** për **Netscape Navigator**, a l'é dventà un dij lengagi pì spantià al mond, ancoragià da soa integrassion con ij navigator e lë svilup ëd tecnologìe com **Node.js** për ël server-side. JavaScript a l'é standardisà sota ël nòm **ECMAScript**, con d'agiornament regolar (es. ES6, ES2020).

## '''Stòria'''
* **1995**: Brendan Eich a dësvlupa JavaScript (originariament ciamà Mocha, peui LiveScript) an 10 di për Netscape.  
* **1996**: Microsoft a crea JScript për Internet Explorer, portand a guère dij navigator.  
* **1997**: Prima standardisassion ECMAScript (ES1) për garantì compatibilità.  
* **2009**: Lansi ëd **Node.js**, ch'a përmet ëd dovré JavaScript su ël server.  
* **2015**: **ES6** (ECMAScript 2015) a introduv class, arrow function, e module.  
* **Al di d'ancheuj**: JavaScript a alimenta aplicassion web, mobile (React Native), e desktop (Electron).  

## '''Strutura e Component'''
* **Motor JavaScript**: V8 (Chrome), SpiderMonkey (Firefox), e JavaScriptCore (Safari) a eseguo ël còdes.  
* **Caraterìstiche prinsipaj**:  
** **Tip débol e dinàmich**: Variàbij a peulo cangé ëd tipo.  
** **Orientà a protòtip**: Nen basà su class tradissionaj (prima d'ES6).  
** **Asincronìa**: Gestì operassion con callback, Promise, e async/await.  
* **Ecosistema**: Gestion ëd pachet con **npm** e framework com React, Angular, e Vue.js.  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Client-side**: Modifiché ël DOM, gestion d'event, e animassion ant ij navigator.  
* **Server-side**: Costrussion ëd API e servissi web con Node.js.  
* **Aplicassion mòbij**: Con React Native, Ionic, o NativeScript.  
* **Gieugh**: Librarìe com Phaser.js e Three.js (3D).  
* **Dispositiv IoT**: Contròl ëd sensor e smarthing ëd ca.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Ubiquità**: Giré an tuti ij navigator e piataforme.  
** **Flessibilità**: Sostegn a programassion procedural, oget, e funsional.  
** **Comunità granda**: Miliard ëd pachet an npm e risorse an ligna.  
* **Svantagi**:  
** **Sicurëssa**: Vulnerabilità a XSS (Cross-Site Scripting).  
** **Compatibilità**: Diferense antra motor ëd navigator.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **ES6 (2015)**: Let/const, template string, e destrutturassion.  
* **ES2017**: Async/await për còdes asincron pì ciàir.  
* **ES2020**: Optional chaining (`?.`) e nullish coalescing (`??`).  
* **Deno**: Ambient ëd esecussion modern creà dal creator ëd Node.js.  

## '''Vardé ëdcò'''
* Node.js  
* HTML  
* CSS  

## '''Arferiment'''
# Flanagan, D. (2020). *JavaScript: The Definitive Guide*. O'Reilly.  
# ECMA International (2023). *ECMAScript Language Specification*. Disponìbil an ligna.  

## '''Ligam estern'''
* Documentassion MDN Web Docs  
* Node.js  
* npm  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Lisp (lengagi ëd programassion)

**Lisp** (abreviassion ëd "*LISt Processor*") a l'é un lengagi ëd programassion àut livel creà dël 1958 da **John McCarthy** al MIT. A l'é arnomà për soa sintassi basà an sle **espression-S** (liste parsificà) e soa flessibilità ant la manipulassion ëd dat simbòlich. Lisp a l'ha anspirà vàire lengagi modern e a l'é stàit fondamental ant lë svilup ëd l'inteligensa Artifissial (AI). Le variant prinsipaj a son **Common Lisp**, **Scheme**, e **Clojure**.

## '''Stòria'''
* **1958**: John McCarthy a dësvlupa Lisp com strument për l'arserca an AI.  
* **1960**: Lansi ëd Lisp 1.5, che a introduv ël sistema ëd **garbage collection**.  
* **Ani 1970-80**: Nàssita ëd dialet com **Maclisp**, **Interlisp**, e **Scheme** (1975).  
* **1984**: Standardisassion ëd **Common Lisp** për unifiché le variant.  
* **2007**: **Clojure**, un dialet modern basà su JVM, a l'é creà da Rich Hickey.  
* **Al di d'ancheuj**: Lisp a l'é dovrà ant l'arserca, l'educassion, e l'anformàtica simbòlica.  

## '''Strutura e Component'''
* **Espression-S**: Còdes e dat arpresentà com liste parsificà (es. `(print "Ciao")`).  
* **Liste**: Strutura dat primària, dovrà për còdes e anformassion.  
* **Programassion funsional**: Fonsion ëd prima class e **lambda**.  
* **Macro**: A përmëtto ëd generé còdes durant la compilassion.  
* **Garbage collection**: Gestion automàtica dla memòria.  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Inteligensa artifissial**: Svilup ëd sistema espert e ret neuraj.  
* **Lengagi ëd script**: Automassion ant l'arserca matemàtica.  
* **Editor ëd test**: Emacs (scrivù an Elisp, un dialet ëd Lisp).  
* **Aplicassion empresariaj**: Con Common Lisp e Clojure.  
* **Programassion simbòlica**: Manipolassion ëd fòrmole matemàtiche.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Flessibilità**: Meta-programassion con macro.  
** **Espressività**: Còdes compàt e potent.  
** **Eredità stòrica**: Base për vàire concet an informàtica.  
* **Svantagi**:  
** **Sintassi pa intuitiva**: Difìcil për prinsipiant.  
** **Pòche adossion comerciaj**: Men sostegn che Python o Java.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 1960**: Utilisassion ant ij prim sistema ëd dimostrassion automàtica.  
* **Ani 1980**: Aplicassion ant l'arserca an AI al MIT e Stanford.  
* **Al di d'ancheuj**:  
** **Clojure**: Integrassion con l'ecosistema Java e JavaScript.  
** **Librarìe moderne**: Quicklisp (Common Lisp) e Leiningen (Clojure).  

## '''Vardé ëdcò'''
* Inteligensa Artifissial  
* John McCarthy  

## '''Arferiment'''
# Graham, P. (1996). *ANSI Common Lisp*. Prentice Hall.  
# McCarthy, J. (1960). *Recursive Functions of Symbolic Expressions*. MIT.  

## '''Ligam esterne'''
* Sit ufissial ëd Common Lisp  
* Documentassion ëd Clojure  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
PHP

**PHP** (acrònim ricorsiv për "PHP: Hypertext Preprocessor") a l'é un lengagi ëd programassion open source destinà prinsipalment al dësvlup web lato server. Creà dël 1994 da **Rasmus Lerdorf**, a l'é dovrà për generé contnù dinàmich ant le pàgine HTML, an integrassion con database com MySQL. PHP a l'é arnomà për soa semplicità d'usagi e soa compatibilità con la pì part dij servidor web, com Apache e Nginx.

## '''Stòria'''
* **1994**: Rasmus Lerdorf a crea PHP/FI (Personal Home Page/Forms Interpreter) për gestì sò curriculum an ligna.  
* **1997**: PHP 3 a introduv ël motor Zend e a dventa un lengagi ëd programassion complet.  
* **2004**: PHP 5 a ancòrpora ël model orientà a j'oget (OOP) e ël motor Zend Engine 2.  
* **2015**: PHP 7 a mejora le prestassion e a gionta ël sopòrt a jë scalar type hint.  
* **2020**: PHP 8 a introduv ël JIT compiler e union type.  
* **Al di d'ancheuj**: PHP a alimenta sit popolar com WordPress, Wikipedia, e Facebook (ant j'agn inissiaj).  

## '''Strutura e Component'''
* **Còdes mës-cià a HTML**: Istrussion PHP anserìe antra le tichëtte ``.  
* **Variàbij**: Identificà dal sìmbol `$` (es. `$nòm = "Piemont";`).  
* **Fonsion**: Librarìe ampie për gestion ëd form, session, e conession a database.  
* **Framework**: Strutur ëd dësvlup com **Laravel**, **Symfony**, e **CodeIgniter**.  
* **CMS**: Sistema ëd gestion ëd contnù com **WordPress** e **Drupal**.  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Sit dinàmich**: Pàgine che a cambio contnù basandse an sj'anseriment ëd l'utent.  
* **E-commerce**: Piataforme com **Magento** e **PrestaShop**.  
* **API**: Creassion ëd servissi RESTful për aplicassion mobile.  
* **Automassion**: Invio d'email, generassion ëd PDF, e gestion ëd file.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Facilità d'amprendiment**: Sintassi sempia për prinsipiant.  
** **Compatibilità**: Giré an su tuti ij sistema operativ prinsipaj.  
** **Comunità granda**: Mila ëd pachet disponìbij via **Composer**.  
* **Svantagi**:  
** **Ancossiensa ant la progetassion**: Fonsion con nòm pa coerent.  
** **Sicurëssa**: Vulnerabilità s'a l'é pa dovrà con atension.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 2000**: Introdussion ëd **PEAR** e **PECL** për estende le fonsion.  
* **Ani 2010**: Avent dij framework MVC com Laravel.  
* **Al di d'ancheuj**:  
** **PHP-FIG**: Grup ch'a stabiliss lë standard (PSR).  
** **Strument modern**: Docker e integrassion CI/CD për dësvlup.  

## '''Vardé ëdcò'''
* JavaScript  
* MySQL  
* HTML  

## '''Arferiment'''
# Lerdorf, R. (1995). *PHP/FI User Documentation*.  
# PHP Group (2023). *PHP Manual*. Disponìbil an ligna.  

## '''Ligam estern'''
* Sit ufissial ëd PHP  
* Laravel Framework  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Python (lengagi ëd programassion)

**Python** a l'é un lengagi ëd programassion àut livel, generàl-propòsit, e orientà a j'oget, creà da **Guido van Rossum** dël 1989. Arnomà për soa sintassi ciàira, Python a l'é un dij lengagi pì popolar ant ël dësvlup web, l'aprendiment automàtich, l'anàlisi ëd dat, e l'automassion. Soa filosofìa, sintetisà ant ël "Zen ëd Python", ancoragia la lesèibilità e la semplissità dël còdes.

## '''Stòria'''
* **1989**: Guido van Rossum a ancamin-a a travajé su Python durant ël temp ëd Nòsta a l**'CWI** an Olanda.  
* **1991**: Prima version pùblica (Python 0.9.0), con gestì le ecession e le class.  
* **2000**: Python 2.0 a introduv ël garbage collector e ël sopòrt a Unicode.  
* **2008**: Python 3.0 a ruvina la compatibilità con le version veje për amelioré ël lengagi.  
* **2020**: Python 3.9 a gionta neuve fonsion com ij dissionari unì e ël parser PEG.  
* **Al di d'ancheuj**: Python a l'é mantnù da la **Python Software Foundation** e a l'é dovrà da companìe com Google, Facebook, e NASA.  

## '''Strutura e Component'''
* **Sintassi sempia**: Blòch ëd còdes definì da indentassion, pa da parèntesi.  
* **Tip dinàmich**: Variàbij a l'han pa besògn ëd declarassion ëd tip.  
* **Librarìa standard**: Ampia colession ëd mòdoj për I/O, ret, e matemàtica.  
* **Ecosistema**: **PyPI** (Python Package Index) a eufr pì che 300.000 pachet.  
* **Ambient ëd esecussion**: **CPython** (ofissial), **PyPy** (JIT), **Jython** (Java).  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Dësvlup web**: Framework com **Django**, **Flask**, e **FastAPI**.  
* **Siensa dij dat**: Librarìe com **Pandas**, **NumPy**, e **Matplotlib**.  
* **Aprendiment automàtich**: **TensorFlow**, **PyTorch**, e **scikit-learn**.  
* **Scripting e automassion**: Gestion ëd sistem e archivi.  
* **Educassion**: Ansegnament dij prinsipi ëd programassion.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Legibilità**: Còdes smijanta a l'anglèis.  
** **Versatilità**: Aplicàbil an vàire setor.  
** **Comunità ativa**: Sostegn global e documentassion completa.  
* **Svantagi**:  
** **Prestassion**: Pì lent che lengagi compilà (es. C++).  
** **Global Interpreter Lock (GIL)**: Lìmita ël multi-threading efetiv.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Python 2 vs 3**: Guèra ëd version finìa dël 2020 con ël retir ëd Python 2.  
* **Type Hinting**: Ancorporà dël 2014 (PEP 484) për amelioré l'anàlisi stàtica.  
* **Asincronìa**: Introdussion d**'async/await** dël 2015 (Python 3.5).  
* **Pattern Matching**: Avent ëd **match/case** dël 2021 (Python 3.10).  

## '''Vardé ëdcò'''
* JavaScript  
* Java (lengagi ëd programassion)  
* C++  

## '''Arferiment'''
# Van Rossum, G. (1996). *Python Tutorial*. CWI.  
# Ramalho, L. (2022). *Fluent Python: Clear, Concise, and Effective Programming*. O'Reilly.  
# Python Software Foundation (2023). *Python Documentation*. Disponìbil an ligna.  

## '''Ligam estern'''
* Sit ufissial ëd Python  
* PyPI * Repositori ëd pachet  
* Real Python * Tutorial e guide  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Fortran

Ël **Fortran** (abreviassion ëd "*Formula Translation*") a l'é un lengagi ëd programassion àut livel creà dël 1957 da **[[IBM]]**, progetà për càlcol sientìfich e angegnerìstich. A l'é un dij prim lengagi ëd programassion àut livel e a l'ha giutà a definì le base për la programassion moderna. Arnomà për soa eficensa ant ël processé operassion numèriche, a l'é ancora dovrà ant ij supercomputer, simulassion sientìfiche, e model ëd prevision meteorològica.

## '''Stòria'''
* **1957**: Prime version ëd Fortran (Fortran I) për IBM 704, con sintassi basà su fórmule matemàtiche.  
* **1958**: Fortran II a introduv le sot-routin-e e ël sopòrt a le fonsion.  
* **1966**: Standard **Fortran 66** (FORTRAN IV), prim standard ANSI.  
* **1978**: **Fortran 77** a mejora ël contròl ëd fluss e j'operator lògich.  
* **1991**: **Fortran 90** a gionta programassion orientà a oget, array dinàmiche, e mòduj.  
* **2003/2008**: Standard modern con sopòrt a OOP avansà e interoperabilità con C.  
* **2018**: **Fortran 2018** a introduv coarray për programassion paralela.  

## '''Strutura e Component'''
* **Sintassi matemàtica**: Es. `OPERATION = (A + B) * C`.  
* **Array e matris**: Gestion eficent ëd dat multidimensionaj.  
* **Module**: Organisassion dël còdes an component riutilisàbij.  
* **Subprogram**: Sot-routin-e e fonsion për struturé ël còdes.  
* **Compatibilità**: Manteniment ëd còdes vej an version neuve.  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Fìsica computassional**: Simulassion ëd partissele e model climàtich.  
* **Ingegnerìa**: Anàlisi dë sforz e dinàmica dij flùid.  
* **Supercomputer**: Còdes otimisà për architeture paralele (es. Cray, IBM Blue Gene).  
* **Finansa**: Model ëd arzigh e predission ëd mërcà.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Efissensa numèrica**: Velocità àuta për càlcol complicà.  
** **Stabilità**: Còdes a durà longa për aplicassion crìtiche.  
** **Librarìe sientìfiche**: Ampia disponibilità (es. LAPACK, BLAS).  
* **Svantagi**:  
** **Sintassi veja**: Strutura pòch flessìbil për programador modern.  
** **Mancansa ëd fonsion modèrne**: Concorensa con Python e C++ ant l'AI.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 1960**: Aplicassion ant l'Apollo e programa spassiaj (es. NASA).  
* **Ani 1980**: Utilisassion ant ij mainframe për elaboré dat sientìfich.  
* **Al di d'ancheuj**:  
** **Integrassion con Python**: Usagi ëd librarìe Fortran an framework modern.  
** **Paralelism**: Coarray e OpenMP për multi-core e GPU.  

## '''Vardé ëdcò'''
* Lengagi C  
* Python (lengagi ëd programassion)  
* Supercomputer

## '''Arferiment'''
# Metcalf, M. (2018). *Modern Fortran Explained*. Oxford University Press.  
# ISO/IEC 1539-1:2018. *Fortran 2018 Standard*.  

## '''Ligam estern'''
* Fortran-lang.org (comunità moderna)  
* Documentassion GCC Fortran  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
COBOL

**COBOL**  
Ël **COBOL** (acrònim ëd "*Common Business-Oriented Language*") a l'é un lengagi ëd programassion creà dël 1959 për aplicassion comerciaj e finansa, com gestion ëd dat, process ëd transassion, e sistema aministrativ. Progetà dal **CODASYL** (Conference on Data Systems Languages), a l'é arnomà për soa sintassi sìmil a l'anglèis e soa capacità ëd gestì operassion ëd gròss volum ëd dat. Malgré esse considerà vej, a l'é ancora dovrà an sistema legacy ant le banche, assicurassion, e agensie governative.

## '''Stòria'''
* **1959**: La comunità CODASYL, con contribù ëd **Grace Hopper**, a ancamin-a a dësvlupé COBOL për unifiché ij lengagi ëd business.  
* **1960**: Prima version COBOL 60, con sintassi basà an sl'anglèis.  
* **1968**: Standard **COBOL 68**, adotà da govern USA për sistema federal.  
* **Ani 1980**: Pì ëd l'80% dle aplicassion ëd business a deuvro COBOL.  
* **2002**: Standard **COBOL 2002** a introduv fonsion orientà a oget.  
* **2014**: COBOL 2014 a gionta sopòrt a JSON e XML.  
* **2020**: Demanda àuta për programador COBOL durant la pandemìa ëd COVID-19 për agiorné sistema ëd disocupassion.  

## '''Strutura e Component'''
Un programa COBOL a l'é organisà an **division**:  
* **IDENTIFICATION DIVISION**: Anformassion sul programa (nòm, autor).  
* **ENVIRONMENT DIVISION**: Configurassion ëd hardware e archivi.  
* **DATA DIVISION**: Descrission dij dat e variàbij.  
* **PROCEDURE DIVISION**: Lògica operativa con comand com `MOVE`, `COMPUTE`, e `PERFORM`.  

Caraterìstiche prinsipaj:  
* **Sintassi autodescrivùa**: Es. `ADD SALARY TO TOTAL`.  
* **Capacità ëd gestì archivi**: Organisassion ëd record e index.  
* **Compatibilità regressiva**: Programa dël 1960 a peulo ancora giré.  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Sistema bancari**: Gestion ëd cont corent e transassion.  
* **Assicurassion**: Càlcol ëd premi e pòlisse.  
* **Govern**: Sistema fiscaj e pension.  
* **Traspòrt avion**: Reservassion ëd bijet e gestion ëd vol.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Fiusabilità**: Men ëd bug për aplicassion crìtiche.  
** **Capacità ëd process**: Gestion ëd milion ëd transassion al di.  
** **Manutenibilità**: Còdes ciàir për modìfiche.  
* **Svantagi**:  
** **Sintassi verbosa**: Rich ëd paròle-ciav e repetission.  
** **Mancansa ëd programador**: Scarsità ëd conossensa moderna.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 1990**: Integrassion con database relassional (es. IBM DB2).  
* **Ani 2000**: Sostegn a servissi web e architetura SOA.  
* **Al di d'ancheuj**:  
** **Micro Focus COBOL**: Compilator për integré con Java e .NET.  
** **COBOL an cloud**: Migrassion ëd sistema legacy an ambient AWS o Azure.  

## '''Vardé ëdcò'''
* Grace Hopper  
* Fortran  
* Sistema legacy  
* Mainframe  

## '''Arferiment'''
# Brown, G. D. (2012). *COBOL Programmer's Swing Kit*. Wiley.  
# ISO/IEC 1989:2014. *COBOL Language Standard*.  

## '''Ligam estern'''
* Sit ufissial ëd Micro Focus COBOL  
* Curs COBOL an ligna (IBM)  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Aerospassi

L**'Aerospassi** a l'é la siensa che a stùdia tote lë atività che a s'anteresso a ël vol uman, ant l'aria (ant la bas-a atmosfera) e ant lë spassi interplanetari.
Lë dissiplin-e che a entro an còst camp a son:
L'aerodinàmica - la siensa che a studia ij fenòmen lijà a ël movment (dinamica) ant l'aria;
La mecànica dël vol - la pàrt dla mecànica che a studia ij fenòmen mecànich (forse, acelerassion, andi, potensa e àutri) lijà a ël vol e a la tecnologìa djë veìcoj spassiaj. 

Categorìa:Engignerìa Aerospassial
Protocòl ëd contròl ëd la trasmission

Ël **Protocòl ëd contròl ëd la trasmission** (an anglèis *Transmission Control Protocol*, **TCP**) a l'é un dij protocol prinsipaj ëd la suite Internet ch'a garantiss na comunicassion fidela e ordinà antra aplicassion an sla rej. Fa part dël model TCP/IP e a l'é dovrà për trasmëtte dat com pàgine web, email, e archivi con control d'eror, conferma d'arseivù, e gestion ëd congestion. TCP a l'é un protocol orientà a la conession, opòst a l'UDP (senza conession).

## '''Stòria'''
* **Ani 1970**: Svilupà da **Vint Cerf** e **Bob Kahn** për ARPANET, predecessor d'Internet.  
* **1974**: Descrission inissial an n'artìcol seminal ch'a presentava ël model TCP/IP.  
* **1981**: Formalisà ant lë **RFC 793**, definend soe régole base.  
* **Anni 1990**: Ameliorà con mecanism ëd control ëd congestion (es. TCP Tahoe/Reno).  
* **Al di d'ancheuj**: Fondamental për Internet, con agiornament com TCP BBR e QUIC (basà su UDP).  

## '''Strutura e Component'''
* **Conession orientà**: Stabilì via un **àut tri part ëd salut** (*three-way handshake*): SYN, SYN-ACK, ACK.  
* **Segment TCP**: Compòst da header (pòrt sorgiss/destinassion, sequence number, ACK) e dat.  
* **Control d'eror**: Arspedission dij pachet përdù o corompù.  
* **Control ëd fluss**: Agiusté la velocità ëd spedission për evité ëd surcarié ël destinatari.  
* **Control ëd congestion**: Riduve la velocità quand as rileva congestion ëd rej (es. algoritm Cùbich).  

## '''Tipo ëd TCP'''
1. **TCP Tahoe/Reno**: Prim algoritm ëd contròl ëd congestion.  
2. **TCP New Reno**: Gestiss mej vàire pachet përdù ant na session.  
3. **TCP BBR** (Google): Otimisà për rej àuta velocità.  
4. **TCP Sack**: A deuvra Selective ACK për arcuperé pachet spessìfich.  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Navigassion web** (HTTP/HTTPS): Carié pàgine e formolari.  
* **Trasferiment d'archivi** (FTP, SFTP): Spedì dat sensa pèrdite.  
* **Email** (SMTP, IMAP): Spedì e arsèive messagi.  
* **Acess a database**: Comunicassion sicura antra client e server.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Fideltà**: Garansìa che ij dat a rivo complet e sensa eror.  
** **Ordinà**: Ij segment a rivo ant l'órdin ëd spedission.  
** **Adatabilità**: Gestion automàtica ëd congestion e fluss.  
* **Svantagi**:  
** **Surcàrich**: Header gròss e protocol compless (vs UDP).  
** **Latensa**: Ritard për stabilì la conession e arspedission.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 2000**: Introdussion ëd **TCP Fast Open** për riduve ël ritard ëd conession.  
* **2010**: **Multipath TCP** për dovré vàire conession ëd rej simultànie.  
* **Al di d'ancheuj**:  
** **QUIC** (basà su UDP): Sostituiss TCP an quàich aplicassion (es. HTTP/3).  
** **TCP BBRv2**: Mësura congestion an base al ritard ëd la rej.  

## '''Vardé ëdcò'''
* UDP  
* Protocòl TCP/IP  
* HTTP  

## '''Arferiment'''
# RFC 793 * Transmission Control Protocol (1981). IETF.  
# Stevens, W. R. (1994). *TCP/IP Illustrated, Volume 1*. Addison-Wesley.  

## '''Ligam esterne'''
* RFC 793: Spessìfiche TCP  
* Spiegassion TCP (Cloudflare)  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Motor d'arserca web

Un **motor d'arserca web** (an anglèis *web search engine*) a l'é un sistema software progetà për serché e trové d'anformassion an sla ragnà. A analisa miliard ëd document, figure, video, e àutri contnù, organisandje an n'ìndes përmëttend a j'utent ëd trové lòn ch'a l'han da manca an anserend ëd paròle-ciav. Esempi famos a son Google, Bing, DuckDuckGo, e Yahoo! Search.

## '''Stòria'''
* **1990**: **Archie**, ël prim motor d'arserca, a nass për trové archivi an rej FTP.  
* **1993**: **Wanderer** a l'é ël prim crawler për la Web.  
* **1994**: **WebCrawler** a përmët ëd serché test antregh ant le pàgine.  
* **1995**: **AltaVista** a introduv la sintassi avansà (AND, OR) e la ricerca an vàire lenghe.  
* **1998**: Fondassion ëd **Google**, ch'a rivolussion-a l'arserca con l**'algoritm PageRank**.  
* **2000s**: Avent ëd **Bing** (Microsoft) e **SEO** (Otimisassion për motor d'arserca).  
* **Al di d'ancheuj**: Motor basà an sl'AI (es. Google BERT) e arserca vocaj (Alexa, Siri).  

## '''Strutura e Component'''
1. **Crawler** (ragnà): Scansion-a la Web për trové contnù neuv o modificà.  
2. **Ìndes**: Archivi ch'a mapa paròle-ciav a document rilevant.  
3. **Algoritm ëd ranking**: Valuta la rilevansa dij contnù (es. Google PageRank).  
4. **Antërfacia utent**: Pàgina d'arserca andova j'utent a inserisso ëd query.  

**Tecnologie avansà**:  
* **AI e Machine Learning**: Comprend ël contest dle paròle-ciav.  
* **Semantic Search**: Arconòss relassion antra concet (es. "Paris" come sit o nòm).  
* **Local Search**: Arzultà basà an sla posission geogràfica.  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Arserca d'anformassion**: Notissie, definission, tutorial.  
* **E-commerce**: Trové prodòt e confronté pressi.  
* **Académich**: Arserca ëd papé sientìfich e arferiment.  
* **SEO**: Otimisé sit për mej classificassion ant j'arzultà.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Acess a l'anformassion**: Conossensa global a portà ëd man.  
** **Velocità**: Arzultà an men d'un second.  
** **Gratis**: Mai paghé për dovré ij servissi base.  
* **Svantagi**:  
** **Privatëssa**: Racòlta ëd dat dj'utent për personalisassion.  
** **Filter Bubble**: Arzultà basà su preferense passà, limitand la diversità.  
** **Desinformassion**: Difìcil filtré contnù fàuss.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 2000**: Introdussion ëd la ricerca për figure e video.  
* **2010**: Integrassion dij **snippet** e **knowlege graph** (es. Google).  
* **2020**: **Ricerca vocaj** e assistent virtuaj (Google Assistant, Cortana).  
* **Futur**: Arserca preditiva basà an sl'AI e realtà aumentà.  

## '''Vardé ëdcò'''
* SEO  
* Google  

## '''Arferiment'''
# Battelle, J. (2005). *The Search: How Google and Its Rivals Rewrote the Rules of Business and Transformed Our Culture*. Portfolio.  
# W3C (2022). *Web Search Standards*. Disponìbil an ligna.  

## '''Ligam estern'''
* Com a travaja Google Search  
* Stòria dij motor d'arserca (Mozilla)  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
HTML

L**'HTML** (abreviassion d'"*HyperText Markup Language*") a l'é ël lengagi ëd markup standard për creé pàgine e aplicassion web. Dovrà për descrive la strutura e ël contnù d'un document an ligna, a l'é l'element base dël World Wide Web. L'HTML a deuvra dle "tichëtte" (*tags*) për organisé test, figure, colegament, e d'àutri element, e a l'é semper combinà con CSS e JavaScript për lë stil e l'anteratività.

## '''Stòria'''
* **1989**: **Tim Berners-Lee** a progeta l'HTML al CERN për condivide document sientìfich.  
* **1991**: Prima version d'HTML, con tichëtte sempie com .  
* **1995**: HTML 2.0 a dventa lë standard ufissial (RFC 1866).  
* **1997**: HTML 3.2 a introduv tàule e formolari.  
* **1999**: HTML 4.01 a stabiliss ël sopòrt a CSS e JavaScript.  
* **2000**: **XHTML** a strenz le régole d'HTML conforma a XML.  
* **2014**: **HTML5** a l'é publicà, con element semàntich (es. ``, ``) e multimojen.  
* **Al di d'ancheuj**: HTML5 a l'é la version pì dovrà, con agiornament regolar dal **W3C** e **WHATWG**.  

## '''Strutura e Component'''
Un document HTML a l'é organisà an:  
* **Declarassion ëd tipo**: ``.  
* **Element `<html>`**: Contnù prinsipal dël document.  
* **Element `<head>`**: Meta-anformassion (tìtol, colegament a CSS, etc.).  
* **Element `<body>`**: Contnù visìbil da l'utent.  

**Tichëtte comùn**:  
* Test: .  
* Colegament e figure: ``, ``.  
* List e tàule: .  
* Formolari: ``, ``, ``.  

**Atribù**: A gionto caraterìstiche a le tichëtte (es. `id`, `class`, `style`).  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Creassion ëd pàgine web**: Strutura ëd test, figure, e colegament.  
* **Formolari an ligna**: Racòlta dat da utent (login, contact).  
* **Multimojen**: Ancorporé filmà (``) e son (``).  
* **Aplicassion web**: Con JavaScript e framework com React o Angular.  
* **SEO (Optimisassion për motor ëd arserca)**: Utilisà element semàntich për mej classificassion.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Semplissità**: Fàcil da amprende e dovré.  
** **Compatibilità**: Giré an su minca navigator e dispositiv.  
** **Flessibilità**: Combinàbil con CSS e JavaScript.  
* **Svantagi**:  
** **Design limità**: Sensa CSS, le pàgine a son pòch atrative.  
** **Dipendent dal navigator**: Arpresentassion diferente an tra Chrome, Firefox, etc.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **HTML5**:  
** Element semàntich: ``, ``, ``.  
** API avansà: Geolocalisassion, localStorage, drag and drop.  
** Multimojen direta: Sensa plugin coma Flash.  
* **Web Components**: Creassion ëd tichëtte personalisà (``).  
* **Integrassion con tecnologie moderne**: WebAssembly e Progressive Web Apps (PWA).  

## '''Vardé ëdcò'''
* CSS  
* JavaScript  
* HTTP  
* XML  

## '''Arferiment'''
# RFC 1866 * HTML 2.0 (1995). IETF.  
# W3C (2021). *HTML Living Standard*. Disponìbil an ligna.  

## '''Ligam estern'''
* Tutorial HTML su MDN Web Docs  
* Validator HTML dal W3C  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Wiki

Na **wiki** a l'é na piataforma colaborativa an ligna ch'a përmet a j'utent ëd modifiché e gionté contnù an manera sempia e an temp real. Ël termo a ven da l'hawaian "wiki wiki" (lest), e a l'é stàit creà da **Ward Cunningham** dël 1995 për descrive ël prim sistema wiki, ciamà **WikiWikiWeb**. La pì famosa aplicassion ëd costa tecnologìa a l'é **Wikipedia**, n'ansiclopedia lìbera e colaborativa.

## '''Stòria'''
* **1995**: Ward Cunningham a lansa **WikiWikiWeb**, la prima wiki, për gestì documentassion ëd programassion.  
* **2001**: Fondassion ëd Wikipedia, ch'a deuvra ël software MediaWiki për creé n'ansiclopedia global.  
* **Anni 2000**: Espansion dle wiki ant le amprèise (intranet) e comunità sientìfiche.  
* **2006**: **Wikia** (ancheuj Fandom) a nass për wiki temàtiche su film, serie TV, e videogieugh.  
* **Al di d'ancheuj**: Wiki a son dovrà për gestion ëd conossensa, educassion, e colaborassion an proget.  

## '''Strutura e Component'''
* **Markup sempi**: Sintassi për formaté test (es. `Colegament`, `**grassèt**`).  
* **Version ëd contròl**: Stòria dle modìfiche për ripristiné contnù vej.  
* **Pàgine ëd discussion**: Spassi për comenté le modìfiche.  
* **Gestion dij drit**: Contròl d'acess për utent registrà o anònim.  
* **Motor wiki**: Software com **MediaWiki**, **DokuWiki**, e **Confluence**.  

## '''Tipo ëd Wiki'''
# **Pùbliche**: Acessìbij a tuti (es. Wikipedia, Wiktionary).  
# **Privà**: Limità a na organisassion o squadra (es. wiki d'ampreisa).  
# **Temàtiche**: Argoment specìfich (es. Fandom për fan ëd film).  
# **Educative**: Piataforme për cors universitari o scòle.  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Ansiclopedìe**: Racòlta ëd conossensa lìbera.  
* **Documentassion técnica**: Manual për software e prodòt.  
* **Gestion ëd proget**: Organisassion ëd travaj an team.  
* **Comunità**: Creassion ëd contnù coletiv (es. guide ëd viagi).  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Colaborassion**: Contribussion ëd vàire përson-e an temp real.  
** **Flessibilità**: Modìfiche fàcij sensa conossensa técnica.  
** **Trasparensa**: Stòria dle modìfiche visìbil a tuti.  
* **Svantagi**:  
** **Vandalism**: Modìfiche pa autorisà o dësgrassiose.  
** **Qualità variàbil**: Contnù a peul manché ëd verificassion.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 2000**: Introdussion ëd parser avansà për tàule e figure.  
* **Ani 2010**: Integrassion ëd multimojen (video, presentassion).  
* **Al di d'ancheuj**:  
** **[[Inteligensa Artifissial]]**: Strument për corege eror e sugerì contnù.  
** **Mobile-first**: Design responsiv për smartphone e tablet.  
** **Integrassion con àutri strument**: Slack, Google Drive, GitHub.  

## '''Vardé ëdcò'''
* Wikipedia  
* MediaWiki  

## '''Arferiment'''
# Cunningham, W. (1995). *WikiWikiWeb: The Original Wiki*. Disponìbil an ligna.  
# Lih, A. (2009). *The Wikipedia Revolution*. Hyperion.  

## '''Ligam estern'''
* MediaWiki.org  
* DokuWiki.org  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Transumanésim

**Transumanésim** a l'é un moviment filosòfich e sientìfich ch'a promeuv l'usagi ëd la tecnologìa për amelioré le capacità uman-e e superé le limitassion biològiche. Sò but a l'é ëd dësvlupé ëd técniche avansà, coma l'inteligensa Artifissial, l'ingegnerìa genética e la nanotecnologìa, për trasformé la condission uman-a e porté a në stat pì evolù, ciamà "post-uman".

## Stòria dël transumanésim
Ël termo "transumanésim" a l'é stàit dovrà për la prima vira dël 1957 dal biòlogh anglèis Julian Huxley, ch'a lo descrivìa coma "l'òm ch'a ten sot euj ëd resté uman ma a travers le limitassion tradissionaj". Ël moviment modern a l'ha ancaminà a formesse ant j'agn 1980, con ël contribù ëd pensador coma Max More e FM-2030, ch'a sostnìo na vision ëd futur anté che la tecnologìa a përmet ëd prolunghé la vita, potensié l'intelèt e eliminé soferense.

## Ideje prinsipaj
Ij transumanista a chërdo che:

* **Estension ëd la vita**: La siensa a peul eliminé le maladìe e arlonghé la durà ëd la vita, fin-a a rivé a l'imortalità técnica.
* **Potensiament cognitìv**: L'utilisassion ëd neurotecnologìa o d'inteligensa Artifissial për aumenté la memòria e l'abilità ëd decision.
* **Còrp potensià**: Creassion ëd cyborg o ëd còrp modificà con protèsi avansà e sensor.
* **Contròl ëd l'evolussion**: Modifiché ël genoma uman për eliminé maladìe genétiche o për gionté tràit neuv.

## Critiche e debat
Ël transumanésim a l'é motobin discutù. Chèich critich a sostnìo che:

* A podrìa creé ëd **disuguajansse sossiaj**, con na part ëd la popolassion ch'a peul paghesse 'l potensiament e d'àutri nò.
* A-i é ëd preocupassion su le **conseguense nen prevëddùe** ëd na tecnologìa tro avansà, coma la pèrdita ëd l'identità uman-a.
* Le question étiche an sl'edission genética (për esempi, CRISPR) o l'usagi ëd màchine inteligente a son ancó nen arzolvù.

## Transumanésim e società moderna
Ant ël sécol XXI, le técniche transumaniste a son già paCategorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
rte dla realtà: la medzin-a rigenerativa, j'implànt coclear e j'algoritm d'AI a son esempi ëd pass prim. Organisassion coma la Humanity+ a travajo për dësvlupé d'arzultà pì ancreus, ma ëdcò për ëspieghé j'arzigh a la società.

## Futur dël transumanésim
Ij sostenidor a vëddo n'era anté che l'òm a fond con la tecnologìa, con possibilità coma l'upload ëd la ment ant ëd server o la colonisassion ëd lë spassi për evité l'estinsion. Tutun, ij govern e j'organisassion internassionaj a deuvo ancora trovè d'equilibri antra inovassion e sicurëssa.

## Vardé ëdcò
* Inteligensa Artifissial
* Engignerìa genética
* Ética dla tecnologìa

## Colegament estern
* Humanity+ - Organisassion central dël moviment transumanista.
* Laboratòri Cold Spring Harbor - Arserca an genética e biotecnologìa.

Categorìa:Siensa
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Determinism tecnològich

**Determinism tecnològich** a l'é na teorìa ch'a sosten che la tecnologìa a sia ël prinsipal motor dël cambiament sossial e cultural. Scond costa vision, j'angign e j'innovassion técniche a determinarìo ëd fasson inevitàbil la strutura dla società, ij valor e fin-a j'àbit mentaj dj'individui, sensa che j'uman a peulo controlé completament ës process.

## Stòria dla teorìa
L'idèja dël determinism tecnològich a l'ha soe rèis ant ël pensé dl'eutsent, con filòsof e sossiòlogh coma Karl Marx, ch'a considerava le fòrse produtive (an tra le quaj la tecnologìa) coma base për l'evolussion stòrica. Ant ël sécol XX, lë studios dij media Marshall McLuhan a l'ha popolarisà ël concet con soa frase "ël medium a l'é ël messagi", sot-lignand che la forma dla tecnologìa a anfluensa pì che àutr ël contnù. Àutri autor coma Jacques Ellul a l'han parlà d'"autonomìa dla técnica", visadì che la tecnologìa as dësvlupa an manera indipendenta da la volontà uman-a.

## Ideje prinsipaj
Ij sostenidor dël determinism tecnològich a parto da costi pont:

* **Autonomìa dla tecnologìa**: J'angign técnich a séguito na lògica ëd dësvlup propissià, separà da le decision polìtiche o sossiaj.
* **Inevitabilità dël progress**: L'inovassion a riva për vie "natural", e la società a deuv sempe adatesse.
* **Cambiament sossial guidà**: La tecnologìa a modìfica j'organisassion uman-e (esempi: la linia 'd montage a l'ha trasformà ël travaj, l'Internet a l'ha cangià la comunicassion).

## Esempi stòrich
* La Stampa a caràter mòbij ëd Gutenberg a l'ha consentù la difusion ëd massa dël savèj, portand a la Reforma protestanta e a l'iluminism.
* La Rivolussion Industrial a l'ha creà na società basà sla produssion ëd massa e sla urbanisassion.
* J'Artifissi Inteligent dël sécol XXI a cambio ij rapòrt antra përson-e e anformassion.

## Crìtiche
La teorìa a l'é stàita contestà për vàire motiv:

* **Strumentalism**: Chèich sossiòlogh a sostnìo che la tecnologìa a l'é mach n'utiss controlà da j'uman (esempi: ij social media a peulo esse dovrà për la libertà o për ël contròl).
* **Sossiocostrutivism**: A rësguarda la tecnologìa coma prodot ëd contest sossiaj e polìtich, nen l'opòst.
* **Eticament discutìbil**: Ignoré ël ròl ëd l'ética e dle decision cossiente a peul mené a na passività dëdnans ai arzigh tecnològich.

## Determinism tecnològich ant ël mond modern
Ant l'era dij Big Data e dl'Inteligensa Artifissial, la debat a l'é viv. J'algoritm ch'a gestisso le recomandassion an slë scherm dij smartphone a influenso le decision dle përson-e, ma a son ëdcò progetà për esse "dipendent". La question a l'é: som-ne anans a na tecnologìa ch'as peul pa fermesse, o i podoma ancora serne coma dovrela?

## Vardé ëdcò
* Rivolussion Digital  
* Marshall McLuhan  
* Sossiocostrutivism  

## Colegament esterne
* Stanford Encyclopedia of Philosophy - Artìcol ansima al determinism tecnològich.  
* UNESCO - Riflession an sla gestion responsàbil dla tecnologìa.  

Categorìa:Siensa  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Sociologìa  
Categorìa:Filosofìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI