open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Emberiza calandra

## Emberiza calandra
### Descrission
L**'Emberiza calandra** a l'é 'l pì gròss dij zisì, longh 16-19 cm e dël pèis d'anviron 40 g . A l'ha 'n piumagi brun-grisastr con dë strìe pì scure an sël dòrs e 'l pét color avan-a. A l'é caraterisà da në **dzorsign bianch** dzora a l'euj e da 'n disegn scur an sle ciafele ch'a-j forma na sòrt ëd "barbis" . Ij doi sess a son motobin smijant, ma 'l mas-cc a l'é anviron 20% pì gròss dla fumela . Sò cant a l'é un son raucc e repetitiv, ch'a smija al ciadel ëd le ciav .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e agrìcoj, ij camp ëd gran e le pasture, con quaich busson o erbo spatarà për canté . A l'é na specie **granìvora**, ma a mangia 'dcò inset (dzortut grì) për nurì ij cit . A fà 'l nil an sla tèra, ant l'erba àuta, e a duverta 3-5 euv, an fasend soens doe covade a l'ann . A l'é **resident** o **parsialment migrator**, con le popolassion dël nòrd ch'a së spòsto vers sud .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa meridional e sentral, ant l'Àfrica dël Nòrd e ant l'Asia fin-a al Kazakistan e a la Cin-a nòrd-ossidental . A l'é **comun an tuta Italia**, gavà le zòne dj'Alp pì àute . A l'é an declin an Euròpa nòrd-ossidental për l'intensificassion agrìcola , ma a livel global a l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Emberiza calandra*** L., 1758

Categorìa:Emberiza
Rhodopechys githaginea

## Rhodopechys githaginea

**Órdin**:   Passeriformes
**Famija**:  Fringillidae
**Géner**:   Rhodopechys	





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... 
A l'é ën cit osel.


### Ambient
Da finì.


### Distribussion
As treuva an Euròpa, Asia e Àfrica.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Rhodopechys githaginea*
* *Bucanetes githagineus*

Categorìa:Rhodopechys
Emberiza caesia

## Emberiza caesia
### Descrission
L**'Emberiza caesia** (a l'é ciamà an anglèis "Cretzschmar's Bunting") a l'é n'osel passeriform ëd la famija dj'Emberizidae . A l'é pì cit dl'ortolan (15,5 cm) . Ël **mas-cc** an piumagi nussial a l'ha la **testa gris perla** e 'l barbis (la gola) color arancion . Le part superior a son brun-e con dë strìe scure, ma la gropera (la part an sla coa) a l'é 'd color arancion . Le part inferior a son ëd color arancion rossastr . La **fumela** a l'ha 'l midem disegn ma con ij color pì sbiadì e 'l pét strià . Tùit e doi a l'han l'anel ocular bianch e 'l bech reusa . Ij giovo a son motobin smijant a l'ortolan, ma a l'han mai dij ton vërdolin .

### Ambient
A viv an sle colin-e duverte, assolà e perose, con quaich busson . A l'é na specie **migratris**. A nidìfica an sle pendiss rocose e ant le vigne . A mangia smens e, durant la riprodussion, 'dcò d'inset . A fà 'l nil an tèra, ant na depression stërmà ant l'erba .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Euròpa sud-oriental: Grecia, Turchìa, Cipro e Levant . A passa l'invern ant ël Sudan e ant ël nòrd ëd l'Eritrea . A l'é na specie ràira ant l'Euròpa ossidental . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Emberiza caesia*** Cretzschmar, 1827

Categorìa:Emberiza
Emberiza citrinella

## Emberiza citrinella
### Descrission
L**'Emberiza citrinella** (gianèt) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dj'Emberizidae, largh 16-16,5 cm, con n'aliura ëd 23-29,5 cm e un pèis ëd 14-38 g . Ël **mas-cc** a l'ha na livrea motobin caraterìstica: testa e part inferior giaune viv, dòrs brun con dë strìe nèire, e gropera (la part an sla coa) color castan ross . La **fumela** a l'é pì smòrta, con ël giaun pì sbiadì e dë strìe pì marcà an sla testa e an sël pét . Ël cant a l'é arconossìbil për soa strofa caraterìstica, soens descrita com "un pòch ëd pan e gnun formagg" ("a little bit of bread and no cheese") .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e mës-cià: pasture, pra montagnin, colin-e con busson e erbo spatarà, e bordure dij bòsch . A preferiss le zòne con na mës-cia d'erba àuta, busson e quaich erbo për canté . A mangia dzortut smens d'erba, ma durant la riprodussion a dà da mangé ai cit con d'inset (ragn, lumasse) . A fà 'l nil an tèra, stërmà ant la vegetassion, e a fà 2-3 covade a l'ann con 3-5 euv .

### Distribussion
A l'é spantià an tuta la region paleàrtica, da l'Irlanda e la Gran Brëtagna a la Siberia, e a l'é stàit antrodovù an Neuva Zelanda . An Italia a nidìfica dzortut an sj'Alp e j'Apenin setentrionaj, a quòte comprèise an tra 800 e 1.900 méter, con na popolassion stimà an 20.000-50.000 cobie . La specie a l'é an declin për la perdita d'ambient naturaj (abandon dle pràtiche agrìcole tradissionaj, intensificassion) e an Italia a l'é classificà "Vulneràbil" (VU) ant la Lista Rossa . A l'é protegiù da la legislassion venatòria .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Emberiza citrinella*** L., 1758

Categorìa:Emberiza
Emberiza cirlus

## Emberiza cirlus
### Descrission
L**'Emberiza cirlus** (zisì nèir) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dj'Emberizidae, longh 15-17 cm e dël pèis ëd 17-28 g . A smija al zìgolo giàun (*Emberiza citrinella*) ma as distingu për ij color pì marcà dël mas-cc . Ël **mas-cc** a l'ha la testa giauna con na **calòta nèira**, na **mascra nèira** an sj'euj e la **gola nèira** . A l'ha 'n **semicolar gris-verd** an sël pét e 'l dòrs strià 'd brun . La **fumela** a l'é pì smòrta, con la testa strià e 'l pét giàunastr strià, pitòst smijanta a la fumela dël zisì giàun . Tùit e doi a l'han ël bech gròss, adat për mangé le smens .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e sech, com le bussonà, le sev, ij camp con erbo spatarà, j'olivé e ij vignè . A preferiss le zòne càude e as treuva soens an sle colin-e e an bassa montagna . A l'é **sedentari** e a fà cite migrassion locaj . A mangia dzortut smens, ma durant la riprodussion a cassa 'dcò inset për nurì ij cit . A fà 'l nil ant ij busson s-ciass o ant le sev, a 1-3 méter da tèra, e a duverta 2-5 euv .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa meridional, dal Portugal e Spagna fin-a a la Grecia e Turchìa, e ant l'Àfrica dël Nòrd (Maròch, Algerìa) . A l'é present an squasi tuta Italia (comprèis Sicilia e Sardëgna) ma a manca ant la Pian-a Padan-a . La popolassion italian-a a l'é stimà an 300.000-800.000 cobie e a l'é considerà **stàbil** . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Emberiza cirlus*** L., 1766

Categorìa:Emberiza
Emberiza melanocephala

## Emberiza melanocephala
### Descrission
L**'Emberiza melanocephala** (passra dij can) a l'é un dij pì gròss zisì d'Euròpa, longh 15-17 cm e dël pèis ëd 23-33 gram . Ël piumagi a l'é caraterisà da un fòrt dimorfism sessual. Ël **mas-cc** an livrea nussial a l'ha la **testa tuta nèira** (da sì ël nòm), la part superior (mantel e schin-a) ëd color castan, e le part inferior (pét e pansa) 'd giaun viv . La **fumela** a l'é motobin pì smòrta, con la testa grisa e le part inferior giàun ciair, sensa 'l contrast fòrt dël mas-cc . Ij giovo a smijo a le fumele .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e sech, com le zòne coltivà estensive (vignè, olivé, fruté), le colin-e e ij pra con busson spatarà . A l'é na specie **migratris a longa distansa**: a riva an Euròpa an magg për nidifiché e a part a luj-agost për passé l'invern ant l'India . A mangia dzortut smens e, durant la riprodussion, 'dcò inset për nurì ij cit . A fà 'l nil ant ij busson bass o an tèra, e a duverta 4-5 euv .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Euròpa sud-oriental, an Italia meridional, Grecia, Turchìa e fin-a a l'Iran . An Italia a l'é present con na popolassion localisà dzortut ant le region dël Gargan, dla Calabria e dla Basilicà, con na stima 'd 4.000-16.000 cobie . La specie a l'é an declin e an Italia a l'é classificà **Quasi Mnassà** (NT) . A livel global, l'IUCN a la considera "Arzigh Minim" (LC) .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Emberiza melanocephala*** Scopoli, 1769

Categorìa:Emberiza
Emberiza bruniceps

## Emberiza bruniceps

**Órdin**:   Passeriformes
**Famija**:  Emberizidae
**Géner**:   Emberiza





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... 
A l'é un cit osel.


### Ambient



### Distribussion
Asia e Euròpa ocidental.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Emberiza bruniceps

Categorìa:Emberiza
Emberiza leucocephala

## Emberiza leucocephala
### Descrission
L**'Emberiza leucocephala** (subiòt) a l'é n'osél passeriform ëd la famija dij Emberizidae, longh 16-17,5 cm, con un bech robust adat a mangé le smens . A smija motobin al subiòt (*Emberiza citrinella*), ma **tute le part giàune** ëd col a son **sostituì dal bianch** . La caraterìstica pì vistosa dël **mas-cc** a l'é la **calòta e le ciafele bianche**, la front e la gola ëd color castan . La **fumela** a l'é pì smòrta, con la testa bianca nen tant ciàira e 'l piumagi pì strià . An invern, ij color a son pì confus. Sò cant a smija a col dël subiòt ma con un pò meno nòte.

### Ambient
A viv ant ij bòsch duvert, dzortut ëd pin, ant le zòne con busson e ant ij teren coltivà con quaich erbo . A l'ha na preferensa pì marcà për ij bòsch duvert rëspet al subiòt. A fà 'l nil an tèra e a mangia smens e, për ij cit, inset .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Asia temperà, da j'Ural a la còsta dël Passìfich, e an pì cite part dla Cin-a e dla Mongòlia . A passa l'invern ant l'Asia sentral e meridional, fin an India e Cin-a . An Piemont a l'é 'n visitator ràir, con dj'osservassion ëd cit grup (soens an mes ai subiòt) an provincia 'd Coni e d'Ast . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Emberiza leucocephala*** Gmelin, SG, 1771

Categorìa:Emberiza
Carpodacus erythrinus

## Carpodacus erythrinus
### Descrission
Ël ***Carpodacus erythrinus*** (cifolòt ross) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Fringillidae, un dij pì spantià an Euròpa e Asia . A l'é longh 13-15 cm e a peisa anviron 21-27 g . Ël **mas-cc** a l'ha la testa, la gola e 'l pét ëd color ross viv (carmini), ël dòrs gris brun e la pansa bianca . J'ale a son brun-e con doi trature ciàire. La **fumela** e ij mas-cc giovo a l'han na livrea motobin pì smòrta, con le part superior brun olivastr e le part inferior biancastre strià, e a manco dël ross . Sò cant a l'é un ciàir e sonor "weè tjoo witjoo" . A fà la mùa ant ij quarté d'invern, an tra stèmber e novèmber, e 'l ross dël mas-cc a dventa pì viv durant l'invern .

### Ambient
A viv ant ij bòsch duvert e ant le bussonà davzin a l'eva, com le val ùmide, le risere, ij pra e ij teren coltivà . As treuva fin-a a 4.550 méter d'autëssa e a peul adatesse a le zòne urban-e . A fà 'l nil ant ij busson e a duverta 3-6 euv 'd color bleu sombr con macie brun-e, ch'a cova për 13-14 di; ij cit a chërso an 15-17 di . A mangia dzortut smens e, durant l'istà, 'dcò inset .

### Distribussion
A l'é na specie **migratris**. A nidìfica ant l'Euròpa setentrional e oriental, an Russia, an Asia sentral e setentrional fin-a al Giapon . A passa l'invern ant l'Asia meridional (India, Indocin-a) . Ant j'ùltime desen-e d'agn a l'ha slargà sò areal vers òvest e a l'é stàit vëddù 'dcò an Portugal . An Italia a l'é 'n migrant ràir e a l'é stàit osservà vàire vire, dzortut ant le region setentrionaj. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN, con na popolassion mondial stimà an 60-120 milion d'adult .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Carpodacus erythrinus*** Pallas, 1770

Categorìa:Carpodacus
Emberiza hortulana

## Emberiza hortulana

**Órdin**:   ---
**Famija**:  ---
**Géner**:   ---





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... 
A l'é n'osel.


### Ambient
Da finì.


### Distribussion
Da finì.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Emberiza hortulana

Categorìa:Emberiza
Emberiza cineracea

## Emberiza cineracea
### Descrission
L**'Emberiza cineracea** a l'é n'osel passeriform ëd la famija dj'Emberizidae, un-a dle pì gròsse specie dël géner. A l'é longh 16-17 cm e a peisa 21-29,7 g . A l'ha 'n bech sutil e longh, e la coa con ij canton bianch . La colorassion a l'é grisa (da sì ël nòm) con pòche striadure. Ël mas-cc dla sot-specie nominal (*E. c. cineracea*, Turchìa sud-ossidental) a l'ha la testa giaunastra, la gola pì viv, e le part inferior grise . La forma oriental (*E. c. semenowi*, Turchìa sud-oriental, Iran) a l'ha le part inferior giàune . Le fumele a son gris brun an sël dòrs, con la gola biancastra e mach na riga giauna da banda . Ij giovo a l'han la pansa bianca e 'l pét strià . Sò crij a l'é n'aspr "tschrip" e 'l cant un raucc "zru-zru-zru-zru" .

### Ambient
A viv an sle colin-e e montagne rocose e sëcche, con vegetassion bassa . A mangia dzortut smens, ma durant la riprodussion a cassa 'dcò inset . A fà 'l nil an tèra e a duverta 3 euv .

### Distribussion
A nidìfica an Turchìa meridional e an Iran sud-ossidental, e an quàich ìsola dël Mar Egeo (Lésbos, Chios), andoa a l'é motobin ràir . A passa l'invern dantorn al Mar Ross, ant ël nòrd-est dl'Àfrica e ant ël Yemen . A l'é classificà **Near Threatened** (NT) da l'IUCN për le cite popolassion e la pèrdita d'ambit .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Emberiza cineracea*** Brehm, 1855

Categorìa:Emberiza
Emberiza pusilla

## Emberiza pusilla
### Descrission
L**'Emberiza pusilla** (ortolan cit) a l'é un cit osel dla famija dj**'Emberizidae**. A l'ha na dimension motobin pì cita che col dël verzolin comun (anviron 13 cm d'autëssa). Ël mas-cc ant ël perìod nussial a l'ha la testa e 'l còl nèir, con na banda bianca dzora l'euj e 'd bande bianche an sla coa. Ël dòss a l'é strià 'd brun e nèir, e 'l cit a l'é motobin bianch con dë striature brun-e ai fianch. La fumela a l'é pì smòrta, con un piumagi motobin strià e nen tant marcà. A l'ha un crij motobin fin "tzit", e 'l cant a l'é un tril motobin viv e àut.

### Ambient
L'ortolan cit a nidìfica ant la **tundra** e la **taiga** sibërian-a, anté ch'a preferiss le zòne con d**'erbe e busson bass**, le palud dë sfagn e le rive dij fium. A l'invern, a migra vers l**'Asia meridional e sud-oriental**, andova as ferma ant le campagne duverte, le risere, le savan-e e le zòne bussonà. A nidìfica a tèra, an fasend un possèt con d'erbe, e a mangia smens e anset. A l'é n'osel motobin sarvaj e malfé da vëdde, dzortut quand as bogia ant la vegetassion bassa.

### Distribussion
Soa àrea 'd riprodussion a comprend la **Siberia setentrional e sentral**, da la penìsola 'd Kola fin-a a Kamchatka. A l'invern, a migra an **India, Cin-a sud-oriental, penìsola indocinèisa, Indonesia e Filipin-e**. An Euròpa, a l'é considerà un **divagant rairìssim**, con motobin pòche osservassion, dzortut ant le region setentrionaj e an Italia durant le migrassion anormal. A l'é na spece ch'a l'é nen considerà an perìcol, përchè soa popolassion a l'é motobin granda e a l'ha n'àrea vasta.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Emberiza pusilla*** Pallas, 1776

Categorìa:Emberiza
Calcarius lapponicus

## Calcarius lapponicus

**Órdin**:   Passeriformes
**Famija**:  Emberizidae
**Géner**:   Calcarius





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... 
A l'é ën cit osel.


### Ambient
Da finì.


### Distribussion
As treuva an Euròpa, Asia e América.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Calcarius lapponicus

Categorìa:Calcarius
Crex crex

## Crex crex

### Descrission
Ël ***Crex crex*** (re dle quaje) a l'é n'osel ëd la famija dij Ràllid, longh 27-30 cm, con n'aliura ëd 42-53 cm e un pèis ëd 145-165 g. La part superior a l'é brun nèir con dë strìe giàun-e o grise. Le coverte alar a l'han na tinta castan-a ciàira con quaich strìa bianca. La facia, ël còl e 'l pét a son gris bleu, con na riga brun-a dal bech a l'euj [1]. La pansa a l'é bianca e ij fianch a l'han dë strìe orizontaj ross e bianche. Ël bech a l'é curt e 'd color carn, j'euj a son brun ciàir, e le gambe a son gris giaunastre. Le fumele a l'han le part superior pì càude e la riga dzora a j'euj pì sutila. Ij giovo a smijo a j'adult ma con un ton giaunastr. Sò nòm sientìfich a ven da sò crij, un "krek krek" fòrt e arpetù ch'as sent da lontan, dzortut ëd neuit.

### Ambient
A viv ant ij pra, ij camp ëd fen e le pasture, e a évita le zòne ùmide. A nidìfica an depression dël teren, an tra l'erba àuta. A mangia dzortut inset e d'àutri invertebrà, e quàich gran-e. A l'é motobin sbaruvos e as fà sente pì che vëdde. La fumela a cova 6-14 euv për 19-20 di; ij cit a chërso an 5 sman-e.

### Distribussion
A nidìfica an Euròpa e Asia, fin a la Cin-a ossidental, e a passa l'invern an Àfrica. La popolassion mondial a l'é gròssa, an tra 3,3 e 5,3 milion d'adult. An Italia, a l'é an cal ma a mostra segn d'arcuper an Piemont, dzortut ant la Val Chison e ant le valade dla provincia ëd Coni, dzora ij 1.800 méter. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN, ma a l'é protegiù.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Crex crex*** Linneus, 1758

Categorìa:Crex
Categorìa:Quaje
Gianni Oberto Tarena

L'avocat **Gianni Oberto Tarena** a l'era nassù a Bròss ij 9 dë stèmber dël 1902 e a l'é mòrt a Ivrèja ij 12 ëd gené dël 1980.

Dal 1965 al 1970 a l'é stàit president dla Provincia ëd Turin e dal 1973 al 1975 pressident dla Gionta Regional dël Piemont.
A l'é stàit, fin-a a soa mòrt, ël prim pressident ëd l'Union ëd j'associassion piemontèise ant ël mond.

Oberto Tarena, Gianni
Irlanda dël Nòrd

L' **Irlanda dël Nòrd** (*Northern Ireland* an anglèis; *Tuaisceart Éireann* an irlandèis) a fa part dël Regn Unì.
La capital a l'é Belfast.
A l'ha na surfassa ëd 13.843 km² e a conta pì che 1.700.000 abitant.

## Anté ch'as treuva
Anghiltèra

L**'Anghiltèra** o **Inghiltèra** (*England* an anglèis) a fa part dël Regn Unì.
La capital, ch'a l'é ëdcò capital dël Regn Unì, a l'é Londra.
A l'ha na surfassa ëd 130.395 km² e a conta pì che 50 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva

## Curiosità
An tante canson popolar as parla dl'Inghiltèra, dvòte për indiché 'n pais lontan o bin gròss, d'àutre quandi un dij protagonista dl'aria a l'é 'l re inglèis  o sò fieul.  

## Nòte e arferiment
Haematopus ostralegus

## Haematopus ostralegus
### Descrission
Ël ***Haematopus ostralegus*** a l'é n'osel limìcol dla famija dj'Haematopodidae, caraterisà da 'n piumagi bianch e nèir, con ël bech longh, drit e ross viv. A l'é longh 40-45 cm, con n'aliura ëd 80-86 cm e a peisa 400-700 g. La testa, ël còl e la part superior dël còrp a son nèir, la part inferior (pansa e sota la coa) a l'é bianca . J'ale a son nèire con na larga banda bianca, e la coa a l'é bianca con na banda nèira a la fin . Le piòte a son reusa . Ij giovo a l'han ël bech con la ponta scur . Sò crij a l'é un "pik-pik-pik" fòrt .

### Ambient
A nidìfica an sle còste rocose e sabiose, an sle dun-e e, ant le region dël nòrd, ëdcò an sl'entrotèra (lagh, fium). A l'é **migrator**: le popolassion dël nòrd a migro vers sud, cole dël Mediterani a son pì sedentarie. A mangia dzortut mòlusch (cuchije, vòngole) e crostassé, che a duverta con sò bech a forma 'd cun-e o a schegia. A fà 'l nil an sla tèra, an na depression dël teren, e a duverta 2-4 euv .

### Distribussion
A l'é spantià an sle còste dl'Euròpa e dl'Asia, con tre sot-specie: *H. o. ostralegus* (Euròpa ossidental), *H. o. longipes* (Euròpa sud-oriental e Asia sentral), e *H. o. osculans* (Asia oriental). An Italia a l'é nidificant an sle còste dl'Adriàtich (lagune nòrd-adriàtiche, Maràn, Sardëgna) e invernant an sle còste. A l'é protegiù da la Diretiva Osej. A l'é classificà **Near Threatened** (NT) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Haematopus ostralegus*** L., 1758

Categorìa:Haematopus
Categorìa:Tinivlòt
Calidris alba

## Calidris alba

### Descrission
A l'é un cit osel migrateur.


### Ambient
Da finì.


### Distribussion
As treuva an istà an l'Àrtich, an l'invern an Euròpa, América, Àfrica e Australia.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Calidris alba***

Categorìa:Calidris
Monticola solitarius

## Monticola solitarius

### Descrission
A cassa a la pòsta, com a fan autr osej. A speta posà ant un pòst riaussà, e peui as campa a l'inseguiment dle bòje ch'a vëdd. Ël mas-cc a l'é avosà për ël color bleu scur ch'a lo fa arconòsse a distansa. Se cheidun a dis d'avej vist un merlo dzor al mar, scasi sicurament as traterà dla passra bleu. Sò cant a l'é flautà. A fà da quatr a ses euv

### Ambient
A viv an sle coste rocose.

### Distribussion
A viv an sle coste rocose dël Mediterani.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Monticola solitarius* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Monticola
Gàles

Ël **Gàles** (*Cymru* an galèis; *Wales* an anglèis) a fa part dël Regn Unì.
La capital a l'é Cardiff.
A l'ha na surfassa ëd 20.779 km² e a conta pì che 3 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva
Scòssia

La **Scòssia** (*Alba* an scossèis; *Scotland* an anglèis) a fa part dël Regn Unì.
La capital a l'é Edimborgh.
A l'ha na surfassa dë 78.782 km² e a conta pì che 5 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva

## Stòria
### Lë Strument d'union
La Scòssia a l'é intrà a fé part dël Regn Unì dël 1707.
Lë Strument d'union, ch'a stabilìa l'union d'Anghiltèra e Scòssia sota 'l midem parlament, ël midem sovran e ël midem drapò, goernand l'indipendensa dla Cesa e dle laj scossèise, a l'é intrà an vigor al 1m ëd maj 1707.
Ël parlament ëscossèis a l'é stàit dëslià.

### Ël neuv parlament
Séghit a la granda vitòria dël Partì laborista ëd maj 1997, a l'é organisasse na votassion an sla creassion d'un parlament ëscossèis, pro a la qual a-i é staje na gròssa magioransa.
Ël neuv parlament a l'é stàit inaugurà da l'argin-a Elisabeta II al 1m ëd luj 1999.

## Organisassion polìtica
Ël parlament ëscossèis a l'é n'organism legislativ monocameral ëd 129 parlamentar, elegiù ëd fasson proporsional.
A l'ha la reponsabilità an sl'educassion, la salute, l'alògg, ij traspòrt, ël dësvlup econòmich e d'àutri afé anterior.
A l'ha ëdcò ël podèj d'aumenté o sbassé le taje an sël rédit an Ëscòssia fin-a al 3%.

Ël prim ministr a l'é Alex Salmond.
Falco peregrinus brookei

### Descrission
Ël ***Falco peregrinus brookei*** a l'é na sot-specie (o ssp.) dël falch peregrin (*Falco peregrinus*). A l'é 'n rapinant dë di ëd taja mèdia-pì che mèdia, caraterisà da na colorassion pì ciàira o rossastra dzora a le part anfërior e dal cit barbis sombr ëdnans a j'euj. Ël piumagi dij giovo a smija a col dj'adult, ma a l'é pì brunastr e strià. Ël bech a l'é curt e con la ponta a gancio, caraterìstich dij falcon. Le fumele a son ëd sòlit pì gròsse dij mas-cc.

### Ambient
Sta sot-specie a viv an ambient mediterani, ëd bòsch e teren duvert con dë ròche e costiere rocose andoa a peul fé 'l nil. As treuva dzortut ant le region con invern mit e istà sëcche. A l'é un bon volador e a cassa àut an cel, peui a cala a granda velocità (fin a 300 km/ora) për ciapé soe prede an colpendje con le grinfe.

### Distribussion
La distribuission dël *Falco peregrinus brookei* a l'é limità a la region mediterania: a la Iberia, j'Ìsole Balear, la Sardëgna, la Còrsica, la Sicilia, e 'd bande dl'Àfrica setentrional. A l'é considerà na popolassion resident, nen migratoria, e a l'é men present che d'àutre sot-specie 'd falch peregrin. An Italia a peul esse trovà ant le region ëd la Sardëgna e dla Sicilia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Falco peregrinus brookei***

Categorìa:Falco
Categorìa:Farchèt
Apus pallidus

## Rondon
### Descrission
L**'Apus pallidus**' (rondon) a l'é n'osel dla famija dj'Apodidae, parent dël rondon comun (*Apus apus*) . A l'é longh 16-18 cm, con n'aliura ëd 42-46 cm e a peisa an tra 35 e 50 g . A smija al rondon comun, ma a l'é un pòch pì gròss, a l'ha la part superior dël còrp d'un color brun ciàir (pì ciàira dël rondon comun), la gola pì ciàira, e 'l piumagi a l'ha dë scaje pi evidente . Ij doi sess a son smijant . Sò crij a l'é un "sriii" pì bas e pì mòl dël rondon comun .

### Ambient
A viv ant le zòne costiere e ant le colin-e, sempe davzin a l'eva, e a nidìfica an sle ròche, ant ij përtus dle muraje e sota ij tèit . A l'é **migrator**: a passa l'invern ant l'Àfrica sota al Sahara . A mangia dzortut inset volant (mosche, zanzare, avije) ciapà an vol . A fà 2-3 euv, che a cova për 20-22 di .

### Distribussion
A nidìfica antorn al Mar Mediterani (penìsola Ibérica, Fransa meridional, Italia, Balcan, Àfrica dël Nòrd) e ant l'Asia sud-ossidental . An Italia a l'é nidificant comun an sle còste e ant le zòne colinàire, e a l'é pì ràir ant l'entrotèra . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Apus pallidus* (Shelley, 1870)

Categorìa:Apus
Categorìa:Rondon
Apus melba

## Apus melba

**Órdin**:   Apodiformes
**Famija**:  Apodidae
**Géner**:   Apus





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: a l'é un rondon. 
Sto rondon-sì a l'é ën cit osel migrateur.


### Ambient
A viv an sij brich.


### Distribussion
As treuva an Euròpa e Asia.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Apus melba

Categorìa:Rondon
Categorìa:Apus
Anthus spinoletta petrosus

## Anthus spinoletta petrosus

### Descrission
A sta sle ròche vzin al mar e lì a fa 'l nil an chèich përtus. A mangia bòje, cit animaj marin e 'dcò vegetaj. A smija motobin a la specie dle montagne, Anthus spinoletta spinoletta, ma a son sernisse dj'ambient completament diferent.

### Ambient
A viv arlongh le còste dël mar.

### Distribussion
As treuva ant l'Europa setentrional e a migra ant l'Àfrica setentrional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Anthus spinoletta petrosus* (Montagu, 1798)

Categorìa:Anthus
Larus argentatus

## Larus argentatus
### Descrission
Ël **Larus argentatus** (gabian argentà) a l'é n'osel marin dla famija dij **Laridae**. A l'ha na dimension motobin granda, con n'autëssa 'd 55-67 cm e n'overtura d'ale 'd 130-160 cm. Ël piumagi d'adult a l'ha 'l dòss e j'ale gris ciair, ël rest dël còrp bianch, con le ponte dj'ale nèire con ëd mace bianche. Ël bech a l'é groson con na macia rossa an sla ponta ëd la mandìbola inferior, e le piòte a son rosà. Ij giovnòt a l'han un piumagi motobin strià 'd brun e gris, e a dvento adult mach dòp 3-4 agn. A l'ha un crij fòrt e s-ciass, un "ha-ha-ha" motobin arconossìbil.

### Ambient
Ël gabian argentà a l'é n'osel motobin adatàbil e a viv ant vàire ambient: **còste marin-e**, **pòrt**, **ìsole**, ma 'dcò **ant l'intern** (lagh, fium grand, sità). A l'é n'osel gregari, ch'a forma 'd bande motobin numerose. A nidìfica an colònie an sle fàude, le dune o le ìsole, anté ch'a fà 'n nì con erba, alghe e materiaj trovà. A mangia 'd tut: **pess**, **mòrt**, **arfud alimentar** (dzortut ant le sità), **euv d'àutri osej** e 'dcò **cit d'àutre spece**. A l'é motobin furb e agressiv.

### Distribussion
A l'é spantià ant l**'emisfer nòrd**: Euròpa setentrional e ossidental, Asia setentrional e costa oriental djë Stat Unì e dël Canadà. An Italia, a l'é present ant la còsta **tirénica** (specialment an Toscan-a e Lassio) e 'nt l'Adriàtich setentrional, dzortut ant ij pòrt e ant le salin-e. A l'é n'osel stassionari o migrator parzial, e dj'individu setentrionaj a peulo rivé an Italia an invern. Soa popolassion a l'é motobin granda e an aument ant le sità, andova a dventa 'n problema për la gestion dj'arfud.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Larus argentatus*** Pontoppidan, 1763

Categorìa:Larus
Categorìa:Muliné
Larus ridibundus

### Descrission
Ël **Larus ridibundus** (“gabian comun” o “gabbian dal capel ëscur”) a l'é na specie 'd gabian ëd dimension mesan-a (35–39 cm d'autëssa, con n'overtura d'ale 'd 86–99 cm). An piumagi nussial, a l'han na caraterìstica **capin-a scura** (cicolata o brun scur) ch'a lassa na banda bianca dantorn a l'euj. Ël bech e le piòte a son ross viv. Ant l'invern, la testa a dventa motobin pì ciàira, con mach na mascra scura dantorn a l'euj e 'l bech e le piòte ch'a passo a un ross pì smòrt o coram. Ël crij a l'é në sghignass strident e acùstich.

### Ambient
Ël gabian comun a l'é n'osel ch'a viv an ambient d'eva dossa: **lagh**, **palude**, **stagn**, **mojiss** e 'dcò ant ij pòrt fluviaj. An invern e durant le migrassion, as peul trovesse 'dcò an sla còsta marin-a. A l'é n'osel motobin adatàbil e sociàbil, ch'a forma ëd bande motobin gròsse. A nidìfica an colònie grande an sj'ìsole d'un lagh o 'nt le palude, fasend un nì sempi con materiaj vegetaj. A mangia 'd tut: pess cit, anset, mòrt, arfud alimentar (specialment ant le sità). An sità, a l'é sempe pì present e a l'é vëddù andova ch'a-i son ëd mnisé.

### Distribussion
Ël gabian comun a l'é present an tuta **Euròpa**, **Asia** e an part dl**'Àfrica setentrional**. A nidìfica ant la pì part d'Euròpa sentral e setentrional, e ant l'invern a migra vers sud, fin-a an Mediterani e Àfrica setentrional. An Italia, a l'é present tut l'ann coma migrator e coma sedentari; le colònie 'd nidificassion pì amportante as treuvo ant ël nòrd (Pian-a Padan-a, con ij lagh ëd Garda, Magior, Còm) e an Sardëgna. A l'é n'osel comun e numeros, bele che soa popolassion a sia an diminussion an vàire region për la dëstrussion dj'ambient ùmid e l'antërvent uman.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Larus ridibundus* Linneus, 1766
* *Chroicocephalus ridibundus*

Categorìa:Larus
Categorìa:Muliné
Larus minutus

## Larus minutus

### Descrission
Ël **Larus minutus** a l'é 'l pi cit dla famija. Për soe dimension cite, për la manera 'd volé e dë sté a tèra a smija a na Sterna. La testa a l'é nèira, d'istà a smija coatà da na barëtta, d'invern l'ùnich segn nèir ch'a resta a l'é un pontin nèir an sël cupiss. A mangia dij cit pess e cit frut ëd mar.

### Ambient
A coa arlongh a le meuje e ij lagh, visadì ant j'eve interne pi che an sla còsta. An migrassion a pija le vie dij gran fium.

### Distribussion
A nidìfica ant l'Europa oriental e a passa l'invern ant ij paìs mediterani.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Larus minutus* (Kaup, 1829)

Categorìa:Larus
Categorìa:Muliné
Larus canus

## Larus canus

**Órdin**:   Charadriiformes
**Famija**:  Laridae
**Géner**:   Larus	





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: gabian, ochëtta, muliné. 
A l'é n'osel migrateur.


### Ambient
Da finì.


### Distribussion
As treuva an Euròpa, Asia e América.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Larus canus

Categorìa:Larus
Categorìa:Muliné
Larus audouinii

## Larus audouinii

### Descrission

Ël **Gabian d'Audouin** a l'é na specie motobin ràira ëd gabian. A chërs an leugh isolà, an colònie o daspërchiel, e a deposita 2-3 euv ant un nì për tera. A l'é motobin sìmil al pì comun gabian argentà. A l'ha na bëcca rossa coral e le piòte verde-grise. Ij gabian adult a son bianch, foravìa ëd la schin-a ch'a l'é grisa e la ponta dle ale e dla coa ch'a son nèire. A diferensa d'autre specie cost gabian-sì as nutriss mach ëd pess, e as lo procura spessialment ëd neuit. A pija sò nòm dal naturalista fransèis Victor Audouin.

### Ambient

A viv an sle còste dël mar ma mach andova che l'eva a l'é nen inquinà. A diferensa d'autre specie cost gabian-sì as nutriss mach ëd pess e nen cò ëd carogne, për sòn as peul nen vogh-lo ant le dëscàrie dle grand sità. 

### Distribussion

A viv ant ël Mar Mediterani e, pì rairament ant le còste dël Maròch, ma mach andova ch'ël mar a l'é nen inquinà. Le colònie pì popolose as treuvo an Spagna, an sël delta dël fium Ebro, an Camargue e an Córsica. Ant j'agn '60 dël Neuvsent a-i na j'ero mach pì 1000 cobie, ma la popolassion a l'é chërsua fin-a a rivé a 15.000 cobie al dì d'ancheuj.


## Arferiment bibliogràfich e anliure për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ël Larus audouinii ansima a Avibase
* Larus audouinii an sla lista IUCN 2006 
* Filmà an sël Gabian d'Audouin

Categorìa:Larus
Categorìa:Muliné
Larus melanocephalus

## Larus melanocephalus
### Descrission
Ël ***Larus melanocephalus*** (gabian testa nèira) a l'é un gabian ëd taja media, longh 36-40 cm, con n'aliura ëd 98-105 cm e un pèis ëd 220-380 g . A l'é pì gròss dël gabian comun e a l'ha 'l bech pì robust e curvà, ëd color ross viv con na banda nèira . An **istà** (piumagi nussial), a l'ha la **testa nèira** (pi scura che cola dël gabian comun) e 'l mantel gris ciair . Le piòte a son rosse viv . Le primarie a son **tute bianche sensa nèir**, caràter ch'a lo diferensia da j'àutri gabian . An **invern**, a perd ël caplin nèir e a-j resta mach na **mascra scura** dantorn a j'euj .

### Ambient
A viv an sle còste e ant le zòne ùmide interne, ma a l'é nen na specie d'àut mar . A nidìfica an colònie ant le cane, le palud e an sj'isolòt, e a mangia dzortut pess, inset, verm, mòlusch e carògne. A l'é na specie **ciaramlosa**, con un crij caraterìstich bisilàbich "kee-ow".

### Distribussion
A nidìfica dzortut an Euròpa sud-oriental (dantorn al Mar Nèir) e an Turchìa . Da j'agn 1970 a l'ha anandià n'espansion vers òvest, e ancheuj a nidìfica an vàire pais d'Euròpa ossidental . A passa l'invern ant ël Mediterani e an sla còsta atlàntica . An Italia a l'é 'n migrant e invernant comun, e a l'ha ancaminà a nidifiché ant j'agn 1990 . La popolassion mondial a l'é stimà an 236.000-656.000 individuaj e a l'é considerà **stàbil** . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Larus melanocephalus*** Temminck, 1820

Categorìa:Larus
Categorìa:Muliné
Larus genei

## Larus genei
### Descrission
Ël ***Larus genei*** (gabian reusa) a l'é un gabian ëd taja media, longh 37-42 cm, con n'aliura ëd 90-102 cm . A smija al gabian comun ma a l'é pì longh e sutil. La testa a l'é cita, ël còl longh, e 'l bech a l'é carateristicament **longh e fin**, ëd color ross scur . Le piòte a son ëd color ross viv. An istà, ël pét a l'ha na bela nuanza **reusa**, e l'euj a l'é giaun . A l'ha pa la caparucia nèira d'istà com ël gabian comun. Ij giovo dël prim ann a l'han na banda nèira an sla coa e 'd macie scure an sj'ale .

### Ambient
A viv an colònie, dzortut ant le **salin-e** e le **àree salmastre** . A nidìfica an sle còste e j'isolòt, an sle lagun-e e ant jë stagn . A l'é na specie migratris, ma ant ël Mediterani a peul esse parsialman sedentaria . A mangia dzortut pess e cit crostassé, ciapà ant l'eva bassa an ambuland o an picand .

### Distribussion
A l'é spantià dantorn al **Mediterani**, al **Mar Nèir**, al **Caspi** e a l'océan Indian ossidental fin a l'India . A passa l'invern an Àfrica dël Nòrd e ant l'Asia meridional. An Italia a nidìfica an vàrie region (dzortut an Sardëgna, Puglia e Friul), e a l'é protegiù da la **Diretiva Osej** . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Larus genei*** Breme, 1839

Categorìa:Larus
Categorìa:Muliné
Larus marinus

## Larus marinus

### Descrission
A l'é n'osel longh pì che 70 centim; a l'ha 'l piumage color gris lavagna, scasi nèir ant le zòne daré dla schin-a e an sj'ale e bianch da j'àutre part.
Ël bech a l'é arzistent, giàun con na macia rossa an sla ponta dla rama da sota; ij sò euj a son sercià 'd ross.
Le piòte a son reusa o a dan an sël bianch.

Ij giovo dël prim ann a l'han color sombr; ant lë scond e ël ters ann a dvento viaman pì spali an sël còrp e pì scur an sj'ale, fin-a che al quart ann a pijo la vesta da adult.

A l'é un dij pì fòrt predator antra j'osej marin.

### Ambient
A fa 'l ni an colònie an sle còste ëd ròche.

### Distribussion
As treuva an Mérica setentrional, Islanda, Euròpa sènter-setentrional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Larus marinus** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Larus
Categorìa:Muliné
Larus fuscus

## Larus fuscus
### Descrission
Ël ***Larus fuscus*** (muliné) a l'é un gabian ëd taja media-granda, longh 51-64 cm, con n'aliura ëd 124-150 cm e un pèis ëd 452-1.100 g . A l'é pì cit dël gabian reàl (*Larus marinus*) e as diferensia da col-lì për le **piòte giàune** (mentre 'l gabian reàl a l'ha le piòte rosà) . L'adult a l'ha 'l mantel e j'ale 'd color gris sombr (sot-specie *graellsii*) o gris nèir (sot-specie *fuscus*), an contrast con ël rest dël còrp ch'a l'é bianch. Ël bech a l'é giaun con na macia rossa an sla mandibola inferior . An invern, la testa a l'é strià 'd brun. Ij giovo a son motobin macià 'd brun e a l'han le piòte brun-e; a rivo a la madurità dël piumagi dòp quatr agn .

### Ambient
A nidìfica an colònie an sle scojere, ant ij mojiss e an sle ròche a strapiomb, ma 'dcò ant le zòne ùmide intern-e . A l'é n'osel **migrator**: le popolassion dël nòrd a së spòsto vers sud për l'invern. A l'ha na toleransa ambientala motobin larga e as peul trovesse tant an còsta che ant l'entrotèra, ant le dëscarie, ij lagh e ij teren agrìcoj . A l'é **onìvor**: a mangia pess, inset, crostassé, mòlusch, carògne, euv, e fin-a cit d'àutri osej .

### Distribussion
A l'é na specie paleàrtica, ch'a nidìfica an Euròpa setentrional e ossidental, da l'Islanda e la Scandinavia fin-a a la Fransa e a la penìsola Ibérica . Le tre sot-specie prinsipaj a son *L. f. graellsii*, *L. f. intermedius* e *L. f. fuscus* . A passa l'invern ant l'Àfrica ossidental, ant ël Mediterani e, an nùmer chërsent, an sla còsta est dl'América dël Nòrd . An Italia a l'é 'n migrant e invernant comun, dzortut an sle còste. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Larus fuscus*** L., 1758

Categorìa:Larus
Categorìa:Muliné
Rissa tridactyla

## Rissa tridactyla

### Descrission
Ël gabian **Rissa tridactyla** a l'ha dle piòte motobin curte e a-j manca 'l dil daré dle piòte. A l'é un tìpich gabian dël mar duvert, anté a ciapa zooplancton e cit pëssucc. Sti gabian as peulo vëddse volé un daré dl'autr an fila, bass an sël mar. Për mangé, o a sfioro la surfassa dël mar, o a serco con la testa ant l'eva o, pi da rair, as campo diretament ant l'eva. A fan mach doi euv, përché pi 'd doi a starìo nen anté a fan ël nil. Ël nil a l'é tacà a la ròca, fait mës-ciand alghe e scagassà.

### Ambient
A riess a fé 'l nil dzora dle cite sporzense rociose tacà dle rive a strapiomb an sël mar. 

### Distribussion
A l'é distribuì dzor le còste dël nòrd Atlàntich e nòrd Passìfich.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* Rissa tridactyla (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Rissa
Xema sabini

## Xema sabini
### Descrission
Ël ***Xema sabini*** (gabian ëd Sabine) a l'é 'n cit gabian dla famija dij Laridae, l'ùnica specie dël géner *Xema* . A l'é longh 27-33 cm, con n'aliura ëd 80-90 cm e a peisa 135-225 g . A l'é caraterisà da 'n piumagi elegant e da 'n vol liger. An **istà** (piumagi nussial), a l'ha la testa gris scur, la part superior dël còrp gris ciair, e la part inferior bianca . J'ale a son color gris con la ponta nèira, e la coa a l'é a forcëtta . An **invern**, la testa a dventa bianca con na macia scura dantorn a j'euj . Ij giovo a l'han la part superior dël còrp brun-a e la coa nèira . Sò crij a l'é un "keer" àut .

### Ambient
A nidìfica ant la tundra àrtica, an sle rive dij lagh e dle palud, e a fà 'l nil an sla tèra, ant na depression dël teren . A l'é **migrator**: a passa l'invern an àut mar, ant le zòne subtropical dël Passìfich e dl'Atlàntich, dzortut arlongh le corent frèide . A mangia dzortut pess, crostassé, inset e plankton .

### Distribussion
A nidìfica ant le region àrtiche d'Euròpa (Svalbard, Novaja Zemlja), Asia (Siberia) e América dël Nòrd (Alaska, Canadà) . A passa l'invern an sle còste dël Passìfich (dal Perù a la Califòrnia) e dl'Atlàntich (dal Sudàfrica al Brasile) . A l'é 'n visitator ràir an Euròpa ossidental e an Italia . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Xema sabini, Larus sabini** Sabine, 1819

Categorìa:Xema
Categorìa:Muliné
Rhodostethia rosea

## Rhodostethia rosea
### Descrission
Ël ***Rhodostethia rosea*** (gabian ëd Ross) a l'é un cit gabian, l'ùnica specie dël sò géner. A l'é longh 29-32 cm, con n'aliura ëd 90-100 cm e un pèis ëd 140-250 g. L'adult an **istà** a l'ha 'n piumagi motobin caraterìstich: la part superior a l'é gris përlà, la part inferior a l'é reusa, con un cit colarin nèir, le piòte reusa-coralin e 'l bech cit e nèir. An **invern** a perd ël color reusa e 'l colarin, e a-j resta mach un cit pontin nèir daré a l'euj. Ij giovo dël prim invern a l'han un disegn nèir a "M" an sj'ale e la ponta dla coa nèira. Sò nòm a ven da l'esplorator britànich James Clark Ross, e 'l nòm sientìfich (dal grech *rhodon* = reusa, *stethos* = pét) a arcòrda soa colorassion. Le soe zòne ëd riprodussion a son ëstàite dëscuverte mach dël 1905.

### Ambient
A viv ant le tundre ùmide e j'estuari dl'Àrtich, andoa a nidìfica an cite colònie. D'invern a sta an sle banchise e an sj'océan, e a l'é vëddù da ràir ant le zòne costiere pì temperà. A mangia dzortut inset, cit crostacé e pess, an mangiand a la surfassa o an sla riva.

### Distribussion
A nidìfica ant l'Àrtich dël nòrd-est ëd la Siberia e dël nòrd ëd l'América dël Nòrd. D'invern a migra vers sud, ma a resta dzortut ant ij mar setentrionaj (Bering, Ochotsk). A peul capité che chèich esemplar a riva fin an Euròpa ossidental, ma a l'é rair. A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Rhodostethia rosea*** MacGillivray, 1824

Categorìa:Rhodostethia
Categorìa:Muliné
Larus glaucoides

## Larus glaucoides
### Descrission
Ël ***Larus glaucoides*** (gabian d'Islànda) a l'é un gabian ëd taja media, longh 50-64 cm, con n'aliura ëd 115-150 cm e un pèis ëd 480-1.100 g. A l'é pì cit e sutil dël *Larus hyperboreus* e a l'ha 'l bech pì curt. L'adult a l'ha le part superior (mantel e ale) gris ciàir, e 'l rest dël piumagi tut bianch. J'ale a l'han la ponta bianca (sensa melanin-a ant le primarie). L'anel orbital a l'é ross, e 'l bech a l'é giaun con na macia rossa an sla mandibola inferior. Le piòte a son reusa. A riva a la madurità dël piumagi a quatr agn. Ij giovo dël prim ann a l'han un piumagi tut crema ciàir, con ël bech tut nèir. A l'é motobin silensios; sò crij a smija a col dël gabian real ma pì àut.

### Ambient
A nidìfica an colònie an sle scojere e le ròche a strapiomb, ant le region àrtiche dël Canadà e dla Groenlandia. D'invern a migra vers sud, e as treuva ant le zòne costiere, ant j' estuari, ij pòrt e 'dcò ant ij lagh e le dëscarie. A mangia pess, mòlusch, crostassé, carògne, euv e cit d'àutri osej, e d'istà 'dcò frut. A l'é n'osel ràir an Euròpa (fòra che quàich invernà pì bondosa), e a l'é considerà na rarità an Italia.

### Distribussion
A nidìfica an Groenlandia e ant l'Àrtich canadèis. A passa l'invern dzortut an sle còste dl'América dël Nòrd (fin-a a Virginia e al Lagh Michigan) e, an pì cit nùmer, ant l'Euròpa nòrd-ossidental (Islanda, Norvegia, Scòssia). An Spagna e Portugal a l'é considerà 'n visitator invernal motobin ràir, con ëd cite irussion. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Larus glaucoides*** Meyer, B, 1822

Categorìa:Larus
Categorìa:Muliné
Larus philadelphia

## Larus philadelphia

### Descrission
A smija com na gossa d'eva al gabian comun (Larus ridibundus), ma a riva an vòl da la Mérica.

### Ambient
Ambient marin.

### Distribussion
A riva da la Mérica.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* Larus philadelphia (Ord, 1815)

Categorìa:Larus
Categorìa:Muliné
Fratercula arctica

### Descrission
Ël ***Fratercula arctica*** (muliné, ochëtta, gabian) a l'é n'osel marìn dla famija dij Alcidae, longh 28-34 cm, con n'aliura ëd 50-60 cm. A l'ha 'n piumagi bianch e nèir (come 'n messé), ma la caraterìstica pì vistosa a l'é 'l **bech gròss e colorà**: a l'é motobin largh e a forma 'd triàngol, con dle bande rosse e giaune durant l'istà (stagion dj'amor), peui pì cit e smòrt d'invern. La testa a l'é gris nèir an sla copa, la gola e le ciafele gris. J'euj a son motobin bej, con n'anel ross. Le gambe a son giàune-rosse. A vola con bàt d'ale motobin rapi, ma an mar a nova e as mërcanda bin.

### Ambient
A viv an sle còste e ant l'Océan setentrional. A nidìfica an colònie gròsse an sle scojere, andova a s-ciòd un cit përtus o a deuvra na tan-a. A passa la pì part dla vita an mar, andova a mangia cit pess (anciove) e crostassé. A peul porté vàire pess ant ël bech an na vira, an tenendje con la lenga contra 'l palà. A l'é 'n bon volador e a bat j'ale lest (fin a 400 batùe a la minuta).

### Distribussion
A nidìfica an sle còste dl'Océan Atlàntich setentrional: Islanda, Norvegia, Groenlandia, Faròe, Regn Unì, Irlanda, e quàich sit an Fransa setentrional. La pì gròssa colònia dël mond a l'é an Islanda (apopré 60% dla popolassion mondial). D'invern a së spantia an mar duvert, fin a le còste dël Mediterani ossidental, ma a l'é ràir. A l'é classificà "Vulneràbil" (VU) da l'IUCN për la ridussion dle popolassion causà da la pësca ecessiva, l'anquinament e ij càmbiamen climàtich.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Fratercula arctica*** Linnaeus, 1758

Categorìa:Fratercula
Madrid

**Madrid** a l’é la capital dël Regn dë Spagna e dla Comunità autònoma 'd Madrid.

A l’é la sità pì granda dla Spagna për popolassion, con 3.332.000 abitant (2024) e anviron 6,8 milion s'as conta tuta l'àrea metropolitan-a (la tersa dl'Union Europenga apress Paris e Berlin). As treuva ant la part sentral dla penìsola Ibérica, an sël fium Manzanarre, a 650 méter d'autëssa, e a l'é un-a dle capital pì àute d'Euròpa.

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël sécol IX da l'emir Muhammad I ëd Còrdova 'me fortëssa (*Mayrit*). Dël 1083 a l'é stàita conquistà dal re Alfons VI ëd Castija. Dël 1561, Filipp II a l'ha tramudà la cort da Toledo a Madrid, ch'a l'é dventà capital dl'imperi. Da antlora, a l'é chërsùa e a l'ha dësvlupà sò patrimòni artìstich e monumental, dzortut ant ël sécol XVIII con ij Borbon e ant l'Eutsent.

## Monument pi amportant

* **Palass Real** (*Palacio Real de Madrid*): residensa ofissial dij re dë Spagna, un dij pì grand d'Euròpa.
* **Templo de Debod**: templ egissi antich (sécol II a.C.) donà da l'Egit a la Spagna.
* **Catedral dl'Almudena**: catedral neuva (consacrà dël 1993).
* **Cesa ëd San Francisco el Grande**: basìlica dël Setsent con na cùpola tra le pì grande dla cristianità.
* **Cesa ëd ''San Jerónimo el Real***
* *'Fuente de Cibeles**: fontan-a e sìmbol ëd la sità.
* **Fuente de Neptuno**
* **Puerta de Alcalá**: antìca pòrta dël Setsent.
* **Puerta de Toledo**
* **Fábrica de Tabacos**
* **El Pardo**: palass real e sit d'istat.
* **Teatro Real**: teatro dl'òpera.
* **Banco de España**
* **Pont ëd Toledo** e **Pont ëd Segovia**: pont baròch.

== Musé ==

* **Musé dël Prado**: un dij pì important musé d'art dël mond, con euvre 'd Velázquez, Goya, El Greco, Rubens e Tician.
* **Musé Thyssen-Bornemisza**: arte dal sécol XIII al XX.
* **Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía*': art modern e contemporani, con ël quader "Guernica" ëd [[Pablo Picasso]].
* *Museo Arqueológico Nacional*
* *Museo de América*
* *Museo Naval*
* *Real Academia de Bellas Artes de San Fernando''

## Educassion
Madrid a l'é 'n gròss sènter universitari, con 6 università pùbliche e privà. Le pì amportante a son l'Università Complutense (un-a dle pì veje dël mond, fondà dël 1293) e l'Università Autònoma.

## Economìa e servissi
Madrid a l'é 'l prim sènter econòmich e finansiari dla Spagna, con sede dle pì grande amprèise nassionaj (Telefónica, Iberia, Banco Santander, BBVA, Repsol) e dle multinassionaj. A l'é 'n gròss sènter ëd comersi, congress e turism. Sò aeropòrt Adolfo Suárez Madrid-Barajas a l'é 'l sest d'Euròpa për tràfich.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é José Luis Martínez-Almeida (PP), an càrica dal 2019. La Comunità ëd Madrid a l'é guidà da Isabel Díaz Ayuso (PP). La sità a l'é spartìa an 21 distret.

## Sità binele
Madrid l’é binelà con:

## Anliure esterne

* Sit istitussional