open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Martinian-a

**Martinian-a**, o purament **Martiniana**, (*Martiniana Po* an italian, *Martinhana* an ossitan) a l’é un comun ëd 769 abitant  dla provincia ëd Coni.

Martinian-a a confin-a con Arvel, Gambasca, Brondel, Brossasch, Isasca.

## Stòria
Martinian-a a l'é stèita për vàire sécoj fèud djë Sgnor d'Arvel për peui passé al Marchesà ëd Salusse.

Ël 3 d'agost dël 1615 Martinian-a a l'é arconossù comun aotònom da Arvel për órdin ëd Carl Emanuel I.

## Manifestassion
La festa patronal a l'é la Madòna dlë Grassie, l'ùltima dumìnica d'agost.

La sconda dumìnica 'd luj se festegia la *sagra dle frute cite*.

## Atrassion
* Palass Filippa
* Tomba ëd Giovanni Borgna
* La pera dla rason
* Ca Maé
* Sit sientìfich dij Pìropi
* Musé dël Pìropo
* La gesia 'd Sant'Andreja con sò batisté dël 1442
* La confratèrnita

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanna Carolina Zetti (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Martiniana
Ël Mél

**Ël Mél** (*Melle* an italian, *Lou Mel* an ossitan) a l’é un comun ëd 325 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maurilio Paseri (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
é Sit istitussional

Mel
Premi Oscar për ël film d'animassion pì bel

Ël **Premi Oscar për ël film d'animassion pì bel** (*Academy Award for Best Animated Feature*) a l'é n'arconossiment istituì da l'Academy of Motion Picture Arts and Sciences, ch'a conferiss cò j'àutri Premi Òscar, a parte da l'edission dël 2002 (ch'a premiava ij film surtì ant ël 2001).

Ël premi a ven assignà mach quand che ant l'ann precedent a son surtì almanch 8 film d'animassion (dla durà mìnima dë 70 minute). Se ij film surtì a son pì che 8 ma men che 16, ël vincitor a ven soasì da na reusa ëd 3 *nominà*. Se ij film surtì a son stàit 16 ò pì, ël vincitor a ven soasì da na reusa ëd 5 *nominà*.

### Lista dij vinsidor e dij nominà

Categorìa:Premi Oscar
Charles Hermite

Matemàtich.
Nassù a Dieuze (ant la Loren-a) ël 24 dë dzèmber dël 1822, mòrt a Paris ël 14 ëd gené dël 1901.

Dël 1873 a l'ha dimostrà la trassendensa d*'e*.

## A pòrto sò nòm
*Forma hermitian-a
*Spassi hermitian
*Endomorfism hermitian e matris hermitian-a
*Polinòmi anterpolator d'Hermite
*Polinòmi d'Hermite
*Teorema d'Hermite

## Euvre prinsipaj
*Sur la résolution de l'équation du cinquième degré (1858)
*Sur la fonction exponentielle (1873)

Hermite, Charles
Mojòla

**Mojòla** (*Moiola* an italian, *Mouiola* an ossitan) a l’é un comun ëd 282 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Flavio Girodengo (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Mojola
Gajòla

**Gajòla** (*Gaiola* an italian e an ossitan) a l’é un comun ëd 539 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessia Bruno (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Gajola
Mombarché

**Mombarché** (*Mombarcaro* an italian) a l’é un comun ëd 320 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Simone Aguzzi (da l' 8/06/2009).

Mombarche
Lenga Cineni

**Lenga Cineni**

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Cineni** o **Cineni** a fa part dle lenghe siàdiche e a l'é parlà specialment an Nigeria.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Cineni** a peul esse:

* lenghe afro-asiatiche
** lenghe siàdiche
*** lenghe Biu-Mandara
**** division A
***** **lenga Cineni**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **CIE**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cie

Categorìa:Lenghe siàdiche
Charles Dion O'Banion

**Charles Dion O'Banion** a l'era ël cap d'un-a dle prinsipaj còche criminaj ëd Chicago dl'época ëd John Torrio e Al Capone.
Nassù dël 1892, soa mare a l'era mòrta che chiel a l'avìa sinch agn.
Da cit a fasìa ël corista a la catedral dël Cheur Sacrà, ma già da masnà a l'era stàit atirà a intré ant le còche.
Dël 1909 a l'é fasse tre mèis ëd përzon e d'àutri ses mèis doi agn apress, ma peui a l'ha avù soens ëd protession polìtiche a ten-lo fòra d'an përzon.
Marià con Viola, soa profession ofissial a l'era 'l fiorista.
Con l'advent dël proibissionism O'Banion a l'avìa acetà le propòste ëd Torrio pr'ëspartisse j'afé.
Ma ij rapòrt con la còca dij sicilian dij frej Genna a vnisìo viaman pì tendù e dël maj 1924 O'Banion a dis a Torrio ch'a l'ha peur e ch'a l'ha 'l proget d'artiresse an Colorado.
A-j propon, tanmé darié colp, d'assist-je a la consigna 'd na spedission ëd bira, fissà për ij 19 ëd maj.
Cola sèira a-i compariss ëdcò la polissìa; Torrio a dev paghé 12.500 dòlar ëd caussion për tiress-ne fòra chiel coj sò òm, ma a nufia ël tradiment e a pronta con ij Genna l'arvangia.
Ij 10 ëd novèmber, O'Banion a l'é massà da tre òm an sò negòssi 'd fiorista, al 738 ëd North State Street.
A l'é stàit sotrà al camposanto Mount Carmel.
Ofissialman sò sassinament a l'é restà nen arzolvù.

A pijene 'l pòst 'me cap ëd la còca a l'é stàit Hymie Weiss.

O'Banion, Charles Dion
Monasté ëd Vasch

**Monasté** (*Monastero di Vasco* an italian) a l’é un comun ëd 1.199 abitant dla provincia ëd Coni.
Ël pais as treuva a 508 méter d'autëssa.

## Stòria
La comun-a ëd Monasté a l'é stàita fondà ai 5 d'ost dël 1698.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Giuseppe Zarcone (dal 30/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Monasteedvasch
Monasteireu

**Monasteireu** (*Monasterolo Casotto* an italian) a l’é un comun ëd 126 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Livio Bertone (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Monastireu

**Monastireu** (*Monasterolo di Savigliano* an italian) a l’é un comun ëd 1.200 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marco Cavaglià (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Monastireu a l'é gemelà con:
*  Duncanville, Stat Unì d'América

## Anliure esterne
* Sit istitussional] 

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Moncé

**Moncé** (*Monchiero* an italian) a l’é un comun ëd 517 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Bottino (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Monce
Lenga Bidiyo

**Lenga Bidiyo**

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Bidiyo** o **Bidiyo** a fa part dle lenghe siàdiche e a l'é parlà specialment an Ciad.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Bidiyo** a peul esse:
* lenghe afro-asiàtiche
** lenghe siàdiche
*** lenghe siàdiche orientaj
**** division B
***** lenga Bidiyo

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: bid

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=kvi

Categorìa:Lenghe siàdiche
Reykjavík

**Reykjavík** a l’é la capital dl'Islanda.
A l’é ëdcò la prima sità dl'Islanda për popolassion, con 118.861 abitant (2008).

## Geografìa
Reykjavík as treuva ans la còsta sud-ossidental dl'Islanda (Océan Atlàntich).

## Sità gemelà
Reykjavík a l'é gemelà con:
*  Copenàghen, Danimarca
*  Helsinki, Finlandia
*  Kingston upon Hull, Regn Unì
*  Nuuk, Groenlandia
*  Òslo, Norvegia
*  San Peroborgh, Federassion Russa
*  Seattle, Stat Unì d'América
*  Stocòlma, Svessia
*  Tórshavn, Faròe
*  Vilnius, Lituania
*  Winnipeg, Canadà

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità islandèise
Montàud dël Mondvì

**Montàud** (*Montaldo di Mondovì* an italian) a l’é un comun ëd 592 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Balbo (dal 
2014-second mandà: 2019-).

Montauddelmondvi
Montàud Roé

**Montàud Roé** (*Montaldo Roero* an italian) a l’é un comun ëd 866 abitant dla provincia ëd Coni.
## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luigi Giacone (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Montaudroe
Montanera

**Montanera** a l’é un comun ëd 729 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Dadone (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Montanera a l'é gemelà con:
*  La Vall de Boí, Spagna

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Montluv

**Montluv** (*Montelupo Albese* an italian) a l’é un comun ëd 528 abitant  dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luciano Marengo (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Montmal

**Montmal** (*Montemale di Cuneo* an italian; *Mountomal* an ossitan) a l’é un comun ëd 223 abitant dla provincia ëd Coni.

Ël pais a resta a 21 chilòmeter da Coni, a n'autëssa ëd 931 méter.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Oscar Virano (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Montross

**Montross** (*Monterosso Grana* an italian; *Bourgat* an ossitan) a l’é un comun ëd 553 abitant dla provincia ëd Coni.

## Curiosità
J'abitant ëd Montross a son stranomà *coj ch'a san nen a lese*.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Mauro Martini (dal 28/05/2007).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Montèj

**Montèj** (*Monteu Roero* an italian) a l’é un comun ëd 1.650 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Michele Sandri (da l' 8/06/2009).

Montej
Monzemo

**Monzemo** (*Montezemolo* an italian) a l’é un comun ëd 300 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Secondo Robaldo (da l' 8/06/2009).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Montisel

**Montisel** (*Monticello d'Alba* an italian) a l’é na comun-a ëd 2.079 abitant dla provincia ëd Coni.

## Frassion
Le frassion a son: Borgh, Vila, Valdòsa, Casà e Sant Antòni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Silvio Artusio Comba (dal 2014)
La ca dla comun-a a resta ant la fassion ciamà Borgh.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Murassan

**Murassan** (*Murazzano* an italian) a l’é na comun-a d' 856 abitant dla provincia ëd Coni.

J'abitant ëd Murassan a son ëstranomà *spautassé*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni (Vito) Galli (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Murel

**Murel** (*Murello* an italian) a l’é un comun ëd 939 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Giovanni Miniotti (dal 28/05/2007).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Pafnutij L'vovič Čebyšev

Matemàtich.
**Pafnutij L'vovič Čebyšev** (an russi Пафнутий Львович Чебышев) a l'era nassù a Okatovo (ant la provinsa ëd Kaluga) ël 26 ëd magg dël 1821 e a l'é mòrt a San Peroborgh l'8 dë dzèmber dël 1894.

## Sò travaj
Čebyšev a l'ha travajà ant ël càlcol dle probabilità.
Dël 1867 a l'ha smonù l'ansidita Disugualiansa ëd Čebyšev.

## A pòrto sò nòm

* Antëgral ëd Čebyšev
* Disugualiansa ëd Čebyšev
* Polinòmi ëd Čebyšev

## Euvre prinsipaj
* Sur les nombres premiers (1854)

Cebyšev, Pafnutij L’vovič
Cebisev, Pafnutijlvovic
Vaduz

**Vaduz** a l’é la capital dël Prinsipà dël Liechtenstein.
A conta mach 5.143 abitant (2005).

## Geografìa

Vaduz as treuva ans la sponda drita dël fium Ren.

Categorìa:Liechtenstein
Categorìa:Sità europenghe
Bassa Califòrnia

La **Bassa Califòrnia** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa dë 71.546 km² e na popolassion ëd 2.844.469 abitant. 

A confin-a a nòrd con jë Stat Unì (stat ëd la Califòrnia), a est col Gòlf ëd la Califòrnia, con lë stat ëd Sonora e con jë Stat Unì (stat ëd l'Arison-a), a sud con lë stat dla Bassa Califòrnia dël Sud, a òvest con l'Océan Passìfich.

La capital a l'é Mexicali (855.962 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Tijuana (1.490.128 abitant). N'àutra sità con pì ëd 100.000 abitant a l'é Ensenada.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Bassa Califòrnia dël Sud

La **Bassa Califòrnia dël Sud** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa dë 73.943 km² e na popolassion ëd 517.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con lë stat ëd la Bassa Califòrnia, a est col Gòlf ëd la Califòrnia, a sud e a òvest con l'Océan Passìfich.

La capital a l'é La Paz (189.176 abitant), ch'a l'é cò la sità pì popolà dlë stat.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Lenga Gwandara

**Lenga Gwandara**

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Gwandara** o **Gwandara** a fa part dle lenghe siàdiche e a l'é parlà specialment an Nigeria.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Gwandara** a peul esse:

* lenghe afro-asiàtiche
** lenghe siàdiche
*** lenghe siàdiche ossidentaj
**** division A
***** **lenga Gwandara**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **GWN**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gwn

Categorìa:Lenghe siàdiche
Sonora

**Sonora** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 179.516 km² e na popolassion ëd 2.384.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con jë Stat Unì (stat ëd l'Arison-a), a est con lë stat ëd Chihuahua, a sud con lë stat ëd Sinaloa, a òvest con lë stat ëd la Bassa Califòrnia e col Gòlf ëd Califòrnia.

La capital a l'é Hermosillo (689.902 abitant), ch'a l'é 'cò la sità pì popolà dlë stat.
D'àutre sità con pì ëd 100.000 abitant a son Ciudad Obregón, Nogales, San Luis Río Colorado, Navojoa e Guaymas.

A l'é ocupà për la pì part dal desert ëd Sonora.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Helsinki

**Helsinki** (an finlandèis; Helsingfors an svedèis) a l’é la capital dla Finlandia.
A l’é ëdcò la prima sità dla Finlandia për popolassion, con 564.643 abitant (2006).

## Geografìa

Helsinki as treuva an sla còsta meridional dël pais, an sël Gòlf ëd Finlandia.

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà ai 12 ëd giugn 1550 dal re dë Svessia Gustav I Vasa.

Dël 1812 Helsinki a l'é vnù capital dël granducà ëd Finlandia.

## Sità gemelà
Helsinki a l'é gemelà con:
*  Copenàghen, Danimarca
*  Nuuk, Groenlandia
*  Òslo, Norvegia
*  Reykjavík, Islanda
*  Stocòlma, Svessia
*  Tórshavn, Faròe

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità finlandèise
Chihuahua (stat federal)

Ël **Chihuahua** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 247.487 km² (a l'é lë stat federal pì grand) e na popolassion ëd 3.238.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con jë Stat Unì (stat dël Neuv Méssich e dël Texas), a est con lë stat ëd Coahuila, a sud con lë stat ëd Durango, a sud-òvest con lë stat ëd Sinaloa e a òvest con lë stat ëd Sonora.

La capital a l'é Chihuahua (748.551 abitant) ma la sità pì popolà dlë stat a l'é Ciudad Juárez (1.512.354  abitant). Àutre sità con pì ëd 100.000 abitant a son Delicias e Parral.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Durango

Ël **Durango** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 123.367 km² e na popolassion d' 1.489.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con lë stat ëd Chihuahua, a est con jë stat ëd Coahuila e Zacatecas, a sud con lë stat ëd Nayarit, a òvest con lë stat ëd Sinaloa.

La capital a l'é Victoria de Durango (463.830 abitant), ch'a l'é 'cò la sità pì popolà dlë stat. N'àutra sità con pì ëd 100.000 abitant a l'é Gómez Palacio.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Ferdinand Gotthold Max Eisenstein

Matemàtich alman.
**Ferdinand Gotthold Max Eisenstein** a l'era nassù a Berlin ël 16 d'avril dël 1823 e a l'é mòrt-ie l'11 d'otober dël 1852.

## A pòrto sò nòm
*Criteri d'iredussibilità d'Eisenstein.

Eisenstein, Ferdinand Gotthold Max
Coahuila

**Coahuila** o **Coahuila de Zaragoza** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 151.445 km² e na popolassion ëd 2.475.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con jë Stat Unì (stat dël Texas), a est con lë stat dël Nuevo León, a sud con jë stat ëd Zecatecas e San Luis Potosí e a òvest con jë stat ëd Chihuahua e Durango.

La capital a l'é Saltillo (648.929 abitant) ch'a l'é 'cò la sità pì popolà dlë stat.
D'àutre sità con pì ëd 100.000 abitant a son Torreón, Monclova, Piedras Negras e Acuña.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Nuevo León

Ël **Nuevo León** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 64.203 km² e na popolassion ëd 4.164.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con jë Stat Unì (stat dël Texas) e con lë stat dël Tamaulipas, a est con lë stat dël Tamaulipas, a sud con jë stat ëd San Luis Potosí, a òvest con jë stat ëd Coahuila e Zacatecas.

La capital a l'é Monterrey (1.133.814 abitant) ch'a l'é 'cò la sità pì popolà dlë stat.
D'àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Guadalupe, Santa Catarina, Apodaca, General Escobedo, San Pedro Garza García e Cadereyta Jiménez.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Tamaulipas

Ël **Tamaulipas** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa d'80.148 km² e na popolassion ëd 3.020.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con jë Stat Unì (stat dël Texas), a est con ël Gòlf dël Méssich, a sud con jë stat ëd Veracruz e San Luis Potosí, a òvest con lë stat dël Nuevo León.

La capital a l'é Ciudad Victoria (269.923 abitant) ma la sità pì popolà dlë stat a l'é Reynosa (1.005.063 abitant).
D'àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Matamoros, Nuevo Laredo, Tampico e Ciudad Madero.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Nèive

**Nèive** (*Neive* an italian) a l’é un comun ëd 3.306 abitant  dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Luigi Ferro (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Nèive a l'é gemelà con:
*  Paladru, Fransa

## Anliure esterne
Sit istitussional

## Arferiment

Neive
Narsòle

**Narsòle** (*Narzole* an italian) a l’é un comun ëd 3.438 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fiorenzo Prever (al 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Narsole
La Niela an Belb

**La Niela an Belb** (*Niella Belbo* an italian) a l’é un comun ëd 420 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Germano Giacosa (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Nielaanbelb
Nayarit

Ël **Nayarit** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 27.862 km² e na popolassion ëd 943.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con jë stat ëd Sinaloa, Durango e Zacatecas, a est e a sud con lë stat ëd Jalisco, a òvest con l'Océan Passìfich.

La capital a l'é Tepic (305.176 abitant), ch'a l'é 'cò la sità pì popolà dlë stat.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
La Niela Tane

**La Niela Tane** (*Niella Tanaro* an italian) a l’é un comun ëd 1.027 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Dianora Vizzaccaro (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Nielatane
Nosèj

**Nosèj** (*Nucetto* an italian) a l’é un comun ëd 470 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ivo Debernocchi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Nosej
Chişinău

**Chişinău** a l’é la capital dla Moldavia (o Moldòva).
A l’é ëdcò la prima sità dla Moldavia për popolassion, con 647.513 abitant (2004).

## Geografìa

Chişinău as treuva al centr dla Moldavia, an sël fium Bic.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Dorin Chirtoaca (Partì liberal).

## Sità gemelà

Chişinău a l'é gemelà con:
*  Bùcarest, Romanìa
*  Cracòvia, Polònia
*  Erevan, Armenia
*  Greensboro, Stat Unì d'América
*  Grenoble, Fransa
*  Kijv, Ucrain-a
*  Mannheim, Gërmania
*  Odessa, Ucrain-a
*  Patras, Grecia
*  Res dl'Emilia, Italia
*  Sacramento, Stat Unì d'América
*  Tel Aviv, Israel

Categorìa:Sità moldave
Lenga Xamtanga

**Lenga Xamtanga**

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Xamtanga** o **Xamtanga** a fa part dle lenghe cussìtiche e a l'é parlà specialment an Etiòpia.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Xamtanga** a peul esse:

* lenghe afro-asiàtiche
** lenghe cussìtiche
*** lenghe cussìtiche sentraj
**** **lenga Xamtanga**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **XAN**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=xan

Categorìa:Lenghe cussìtiche
Lenga Kw'adza

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Kw'adza** o **Kw'adza** a l'é na lenga mòrta (an vers ël 1972) che a fasìa part dle lenghe cussìtiche e a l'era parlà specialment an Tanzanìa.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Kw'adza** a peul esse:

* lenghe afro-asiàtiche
** lenghe cussìtiche
*** lenghe cussìtiche meridionaj
**** **lenga Kw'adza**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **WKA**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=wka

Categorìa:Lenghe cussìtiche
Categorìa:Lenghe cussìtiche meridionaj
Aerodinàmica dlë spòrt

L**'aerodinàmica dlë spòrt** a l'é la dissiplin-a ch'a cobia ansema la siensa dl'aerodinàmica e l'atività sportiva uman-a, visadì a l'é la biomecànica dël còrp uman sota l'assion ëd fòrse aerodinàmiche.
A l'ha d'anterassion con vàire branche dla mecànica dij flùid e dla biomecànica.
A studia ëdcò j'utiss e j'echipagiament ch'as deuvro ant j'atività sportive.
L'anterassion aerodinàmica soens a compòrta ël but ëd minimisé na fòrsa ch'as opon al moviment o na fòrsa ëd gravità ch'a agiss an sël còrp.
N'esempi dë spòrt anté ch'a l'é essensial lë studi dl'echipagiament për j'efet an sl'esposission dël còrp a l'ambient dantorn a l'é 'l deltaplan.

Categorìa:Aerodinàmica
Categorìa:Spòrt e dësmore
San Luis Potosí (stat federal)

Ël **San Luis Potosí** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 61.165 km² e na popolassion ëd 2.412.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con jë stat ëd Zacatecas e Nuevo León, a nòrd-est con lë stat dël Tamaulipas, a sud-est con lë stat ëd Veracruz, a sud con jë stat ëd Querétaro de Arteaga, Hidalgo e Guanajuato, a òvest con lë stat ëd Zacatecas.

La capital a l'é San Luis Potosí (730.950 abitant) ch'a l'é 'cò la sità pì popolà dlë stat.
D'àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Ciudad Valles e Matehuala.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Zacatecas (stat federal)

Ël **Zacatecas** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa dë 75.416 km² e na popolassion d' 1.357.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con jë stat ëd Coahuila e Durango, a nòrd-est con lë stat dël Nuevo León, a est con lë stat ëd San Luis Potosí, a sud con jë stat ëd Jalisco e Aguascalientes e Guanajuato, a òvest con jë stat ëd Nayarit e Durango.

La capital a l'é Zacatecas (132.035 abitant) ma la sità pì popolà dlë stat a l'é Fresnillo (183.236 abitant).

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Faròe

Le **Faròe** (an faroèis: *Føroyar*, ch'a veul dì "ìsole dle fèje"; an danèis: *Færøerne*) a son n'arsipélagh d'orìgin vulcànica ant l'Océan Atlàntich setentrional, an tra l'Islanda, la Scòssia e la Norvegia. A formo un teritòri autònom e na nassion costitutiva dël Regn ëd Danimarca.

## Geografia

L'arsipélagh a l'é fàit da 18 ìsole, con na surfassa total ëd 1.393 km². A l'é caraterisà da 'd còsta àuta e da 'd scojere, sensa pian-e. Ël teritòri a l'é montagnos, con ij pont pì àut (Slættaratindur, 882 m). Ël clima a l'é oceànich setentrional, frèid e ventos, con pieuve bondose. La vegetassion a l'é scarsa, dominà da erba e mofa.

## Stòria
Le prime colonie a armonto a l'época dij Viking, ant ël sécol IX. Dël 1035 a son dventà part dël Regn ëd Norvegia. Dòp l'Union ëd Kalmar (1380), a son passà sota contròl danèis, e dël 1814, con la separassion dla Norvegia, a son restà mach danèise. D'apress la Sconda guèra mondial (durant la qual a son ëstàite ocupà dal Regn Unì), dël 1948 a l'han otnù n'autonomìa larga.

## Polìtica
Le Faròe a l'han sò govern e sò parlament (*Løgting*), ch'a gestisso la pì part dj'afé, gavà la difèisa e la polìtica estera, ch'a resto a la Danimarca. A l'han sistema multipartìtich e a elegio doi rapresentant ant ël Parlament danèis. Ël Cap dlë Stat a l'é 'l re dla Danimarca, rapresentà da n'Aut Comissari. Quand la Danimarca a l'é intrà ant l'Union Europenga dël 1973, le Faròe a l'han sernù dë sté fòra.

## Economìa
L'economìa a l'é dominà da la pësca (dzortut aringhe, marluss) e da l'anlevament dle fèje. D'apress a-i é 'l turism e la produssion d'energìa idroelétrica. La pësca a l'é la prinsipal arzòrsa e a l'é stàita ogèt ëd discùssion con l'UE.

## Demografìa
La popolassion a l'é d'anviron 53.000 abitant (2024), con na densità ëd 38 abitant/km². La pì part a viv ant la capital, Tórshavn (apopré 20.000 abitant). Le lenghe ufissiaj a son ël faroèis e 'l danèis. La pì part ëd la popolassion a aparten a la Cesa Evangélica Luteran-a.


Categorìa:Ìsole
Categorìa:Danimarca
Tórshavn

**Tórshavn** a l'é la capital e la sità pì granda dle Ìsole Faròe. A conta 14.009 abitant (2025) e l'àrea metropolitan-a (ch'a comprend ij sò bórgh) a riva a 21.078 abitant, visadì pì 'd 40% ëd la popolassion total ëd l'arsipélagh. A l'é 'l sènter polìtich, econòmich e cultural dël pais.

## Geografia
Tórshavn as treuva ant la part meridional dl'ìsola Streymoy, an sla còsta sud-ossidental. La sità as dëstend an sle colin-e e an sël port natural. A l'é bagnà da l'Océan Atlàntich. Sò clima a l'é subpolar osseànich, con invern frèid e istà frësche, ventos e motobin nivolos.

## Stòria
Ël nòm Tórshavn a veul dì "port ëd Thor" (an onor dël dé nòrdich). La sità a l'é stàita fondà ant l'época dij Viking, dantorn a l'ann 900. Ël parlament faroèis (*Løgting*) a l'é stàit istituì për la prima vira an sla penìsola Tinganes dël 1271, e a l'é ancora lì ch'a l'ha soa sede. Për sécoj, Tórshavn a l'é stàita mach un cit pòst ëd comersi. A l'é dësvlupasse a la fin dël sécol XIX, con la chërsùa dle pësche e dël comersi.

## Leu d'anteresse
* Tinganes: la veja part dla sità, con le ca 'd bòsch color ross e le strà cite. A l'é 'l leugh andova as treuva ël govern faroèis.
* Catedral ëd Tórshavn (*Havnar Kirkja*): dël 1788, un-a dle pì vejie ca 'd cult ëd l'arsipélagh.
* Museo Stòrich e Natural (*Føroya Fornminnissavn*).
* Nordens Hús: la cà dël Nòrd, un sènter cultural progetà da l'architet finlandèis Ola Steen.

## Economìa
Tórshavn a l'é 'l sènter econòmich prinsipal dle Faròe. L'economìa a l'é basà an sle pësche, la trasformassion dël pess, ij servissi e 'l comersi marìtim. La sità a l'ha 'dcò n'atività turistica an chërsùa. A l'é colegà con j'àutre ìsole da na rej ëd traspòrt marìtim e a l'ha n'aeropòrt a 45 minute.

## Aministrassion
Tórshavn a l'é 'l sènter aministrativ dël teritòri autònom faroèis. An sità a-i son la sede dël govern e dël parlament. Ël sìndich a l'é Heðin Mortensen.

Torshavn
Torshavn
Lubian-a

**Lubian-a** (*Ljubljana* an sloven)  a l’é la capital dla Slovenia.
A l’é ëdcò la prima sità dla Slovenia për popolassion, con 265.881 abitant (2002).

## Geografìa
Lubian-a as treuva al sentr dla Slovenia e a l'é travërsà dal cit fium Ljubljanica.

## Sità gemelà

Lubian-a a l'é gemelà con:
*  Atene, Grecia
*  Bratislava, Slovachia
*   Brussel, Belgi
*  Chemnitz, Gërmania
*  Chengdu, Cin-a
*  Cleveland, Stat Unì d'América
*  Leverkusen, Gërmania
*  Mosca, Russia
*  Parma, Italia
*  Pésaro, Italia
*  Ploče, Croassia
*  Rijeka, Croassia
*   Sarajevo, Bòsnia e Erzegòvina
*  Sousse, Tunisìa
*  Tbilisi, Geòrgia
*  Vien-a, Àustria
*  Wiesbaden, Gërmania
*  Zagabria, Croassia

Categorìa:Slovenia
Categorìa:Sità europenghe
Aguascalientes (stat federal)

**Aguascalientes** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 5.625 km² e na popolassion d' 1.065.416 abitant. 

A confin-a a nòrd, est e òvest con lë stat ëd Zacatecas, a sud con lë stat ëd Jalisco.

La capital a l'é Aguascalientes (723.043 abitant) ch'a l'é cò la sità pì popolà dlë stat. 

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Jalisco

**Jalisco** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa dë 78.630 km² e na popolassion ëd 6.652.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con jë stat ëd Nayarit, Zacatecas e Aguascalientes, a est con jë stat ëd San Luis Potosí e Guanajuato, a sud con jë stat ëd Colima e Michoacán de Ocampo, a òvest con l'Océan Passìfich.

La capital a l'é Guadalajara (1.600.940 abitant) ch'a l'é 'cò la sità pì popolà dlë stat.
D'àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Zapopan, Tlaquepaque, Tonalá, Puerto Vallarta e Tepatitlán de Morelos.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Podgorica

**Podgorica** (*Подгорица* an alfabet cirilic; an piemontèis as pronunsia *Podgòrisa*) a l’é la capital del Montnèigr.
A l’é ëdcò la prima sità del Montnèigr për popolassion, con 139.724 abitant (2004).

## Geografìa

Podgorica as treuva a la confluensa dij fium Ribnica e Morača.

## Stòria

Podgorica a l'é staità 'n possediment dij Turch dal 1474 al 1878, quand ch'a l'é staita uni-a al prinsipà (peui regn) dël Montnèigr, ch'a l'avìa për capital Cetinje.
Dël 1945 a l'é staita ciamà Titograd, dal nòm del president jugoslav Tito, che dël 1946 a l'a fala capital dla républica jugoslava dël Montnèigr.
Dël 1992 a l'a pià torna ël nòm ëd Podgorica.

## Sità gemelà
Podgorica a l'é gemelà con:
*  Belgrad, Serbia
*  Erevan, Armenia
*  Zagabria, Croassia

Categorìa:Montnèigr
Categorìa:Sità europenghe
Skopje

**Skopje** (*Скопје* an cirìlich) a l’é la capital dla Macedònia dël Nòrd.
A l’é ëdcò la prima sità dla républica për popolassion, con apoprè 700.000 abitant (2007).

## Geografìa

Skopje as treuva an sël fium Vardar ans un-a dlë pì importante vie 'd comunicassion nòrd-sud dij Balcan, tra l'Euròpa central e Atene.

## Sità gemelà

Skopje a l'é gemelà con:
*  Ankara, Turchìa
*  Blagoevgrad, Bulgarìa
*  Bradford, Regn Unì
*  Craiova, Romanìa
*  Dijon, Fransa
*  Dresda, Gërmania
*  East York, Canadà
*  Ech Cheliff, Algerìa
*  Istanbul, Turchìa
*  Lece, Italia
*  Manisa, Turchìa
*  Nanchang, Cin-a
*  Norimberga, Gërmania
*  Pittsburgh, Stat Unì d'América
*  Tempe, Stat Unì d'América
*  Waremme, Belgi

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Macedònia
Categorìa:Sità europenghe
Lenghe cussìtiche

## Lenghe cussìtiche

Le **lenghe cussìtiche** a son na sot-famija ëd le lenghe afro-asiàtiche, parlà an Àfrica oriental, ant la fassa sota al 
Sahara.
N'elench ëd lenghe cussìtiche a peul esse:

* lenghe cussìtiche sentraj
** Lenga Xamtanga
** Lenga Bilen
** Lenga Awngi
** Lenga Kunfal
** Lenga Qimant
* lenghe cussìtiche orientaj
** Lenga Boon
** grup ëd lenghe Dullay - un bel artìcol, ëscrivù da në specialista
*** Lenga Bussa
*** Gawwada - un bel artìcol, ëscrivù da në specialista
*** Lenga Tsamai
** lenghe dle tère àute
*** Lenga Alaba
*** Lenga Burji
*** Lenga Gedeo
*** Lenga Haddiyya
*** Lenga Kambaata
*** Lenga Libido
*** Lenga Sidamo
** lenghe Konso-Gidole
*** Lenga Dirasha
*** Lenga Komso
** lenghe Oromo
*** Lenga Oromo Borana-Arsi-Guji
*** Lenga Oromo sentro ossidental
*** Lenga Garreh-Ajuran
*** Lenga Oromo oriental
*** Lenga Orma
*** Lenga Sanye
** lenghe Rendille-Boni
*** Lenga Boni
*** Lenga Rendille
** lenghe Saho-Afar
*** Lenga Afar
*** Lenga Saho
** lenghe sòmale
*** Lenga Dabarre
*** Lenga Garre
*** Lenga Jiiddu
*** Lenga sòmala
*** Lenga Tunni
*** Lenga Maay
** lenghe Omo-Tana ossidentaj
*** Lenga Arbore
*** Lenga Baiso
*** Dhaasanac o Daasanach - un bel artìcol, ëscrivù da në specialista
*** Lenga El Molo
** lenghe Yaaku
*** Lenga Yaaku
* lenghe cussìtiche setentrionaj
** Lenga Bedawi
* lenghe cussìtiche meridionaj
** Lenga Aasax
** Lenga Burunge
** Dahalo - un bel artìcol, ëscrivù da në specialista
** Lenga Gorowa
** Lenga Iraqw
** Lenga Alagwa
** Lenga Kw'adza



## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Lenghe afro-asiàtiche
Palinsest

Un **palinsest** a l'é na bërgamin-a scrita ch'a l'é stàita gratà për scriv-ie ansima n'àutr test.

Categorìa:Literatura
Colima (stat federal)

**Colima** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 5.627 km² e na popolassion ëd 562.000 abitant. 

A confin-a a nòrd e a òvest con lë stat ëd Jalisco, a sud con lë stat ëd Michoacán de Ocampo, a òvest con l'Océan Passìfich.

La capital a l'é Colima (13.000 abitant), ch'a l'é 'cò la sità pì popolà dlë stat.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Guanajuato (stat federal)

**Guanajuato** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 30.621 km² e na popolassion ëd 4.893.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con jë stat ëd Zacatecas e San Luis Potosí, a est con lë stat ëd Querétaro de Arteaga, a sud con lë stat ëd Michoacán de Ocampo, a òvest con lë stat ëd Jalisco.

La capital a l'é Guanajuato (157.965 abitant) ma la sità pì popolà dlë stat a l'é León (1.137.465 abitant).
D'àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Irapuato, Celaya, Salamanca, San Miguel de Allende e Acámbaro.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Cristòfo Colomb

**Cristòfo Colomb** (nassù ai 25 d'agost ò ai 31 d'otóber dël 1451 a Génoa e mòrt ai 20 ëd magg dël 1506 a Valladolid) a l'è stàit un navigator e n'esplorator.
 
## Biografìa
Motobin pòch as sa 'd soa vita fin al 1470, gavà ch'a restava 'l prim ëd quatr fieuj ëd Dumini Colomb e Susan-a Fontanarossa. Ant na litra a dis che a l'é anandiasse a navighé a quatòrdes ani. Dël 1470 soa famija as tramuda a Savon-a, andova sò pare l'avìa pijàit n'òsto an gestion.

Dapress d'avej prestà servissi sot a Renà d'Angiò, ë smija che dël 1473 Cristòfo l'abia tacà a travajé da agent comersial.  Dël 1474 a l'è stait a Chios an Grecia e peui an Portugal. Dël 1476 a l'era a Bristol e a Galway (an Irlanda) e squasi 'd sigura dël 1477 a l'è rivà n'Islanda. Anvers al 1479 a l'é tramudasse a Lisbon-a antramentr ch'a fasìa anco' 'l comersiant. Dë sti temp-lì a l'ha marià Filipa Moniz, e dël 1481 a l'é nassu-ie sò fieul Diego.

## Viagi
A Lisbon-a a l'ha anandià a pensé a l'Asia e a coma deurbe dle neuve rote ant l'océan Atlàntich. A l'era 'n tema motobin anteressant an sens finansiari, ma 'dcò n'arzigh nen da pòch. Lòn ch'a possava la gent a sërché dle stra neuve a l'era ch'a ën essend droca-ie l'Imperi Roman d'Orient an man ai turch le rote comersiaj sòlite për l'orient a j'ero sërasse. 

Colomb a l'avìa gnun but dë trové dla tera neuva, lòn ch'a vorìa chiel a l'era rivé an India për deurbe torna le rote djë spessie e cole dël comersi djë s-ciav. Për ël mond d'antlora as tratava ëd question econòmiche dla midema amportansa che 'l petròli a l'avrà dël sécol ch'a fa XX. Però soa ipòtesi 'd travaj ës basava ansima a l'idèja che la tera a la fussa nen piata, ma pitòst fàita a bala, lòn ch'a-j andava contra a tute le costume anteletoaj d'antlora. A l'é stàit mach dapress a vàire temp che la regin-a Isabèla 'd Castija a l'é convinciusse a arzighé na cita flòta 'd tre nav ansima a n'idèja tant dròla.

### Prim viagi

A son partì ai 3 d'agost dël 1492 dal pòrt ad Palos, con n'echipagi 'd 120 përson-e. Dapress a na fërmada a j'ìsole Canarie, le nav a l'han pijàit ël mar ai 6 dë stèmber. 

Për un mèis bon a l'han nen ës-ciairà d'àutr che d'eva, ma a doi bòt dij 12 d'otóber Rodrigo de Triana an sla Pinta a l'ha vist dla tèra. Colomb a l'ha ciamà st'ìsola San Salvador, ma a l'avìa nen trovà la rota për l'India, a l'avìa dëscoertà l'América.

Tornà an mar, Colomb a l'ha esplorà le riviere 'd Cuba e d'Haiti, ch'a l'ha ciamà *Hispaniola*. Ai 2 ëd gené, Colomb a l'ha torna fàit rota anvers a l'Euròpa e ai 4 ëd mars a l'é rivà a Lisbon-a.

### Quart viage
Ai 15 ëd giugn 1502, a sò quart viage, a l'ha dëscoatà l'ìsola Martinica ant le Cite Antile.

## La sepoltura
Cristòfo Colomb a l'é sotrà ant la catedral ëd Sivija.

Colomb,Cristòfo
Querétaro

Ël **Querétaro de Arteaga**, o mach **Querétaro** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa d'11.658 km² e na popolassion d' 1.593.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con jë stat ëd San Luis Potosí e Guanajuato, a est con lë stat ëd Hidalgo, a sud con jë stat ëd Michoacán de Ocampo e dël Méssich, a òvest con lë stat ëd Guanajuato.

La capital a l'é Santiago de Querétaro, ciamà bele mach *Querétaro* (596.450 abitant) ch'a l'é 'cò la sità pì popolà dlë stat. N'àutra sità con pì che 100.000 abitant a l'é San Juan del Río.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Michoacán de Ocampo

Ël **Michoacán** (nòm antregh **Michoacán de Ocampo**) a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 58.667 km² e na popolassion ëd 3.988.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con jë stat ëd Guanajuato e Querétaro de Arteaga, a est con lë stat federal dël Méssich, a òvest con jë stat ëd Jalisco e Colima, a sud-est con lë stat ëd Guerrero, a sud-òvest con l'Océan Passìfich.

Ël Michoacán a l'é formà da 113 munissipalità.
La capital a l'é Morelia (608.049 abitant), ch'a l'é 'cò la sità pì popolà dlë stat.
D'àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Uruapan, Zamora, Lázaro Cárdenas, Zitácuaro, Apatzingán e Hidalgo.
Hidalgo

**Hidalgo** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 20.856 km² e na popolassion ëd 2.334.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con jë stat ëd San Luis Potosí e Veracruz, a est con lë stat ëd Puebla, a sud con lë stat ëd Tlaxcala e con lë stat federal dël Méssich, a òvest con lë stat ëd Querétaro de Arteaga.

La capital a l'é Pachuca (275.578 abitant), ch'a l'é 'cò la sità pì popolà dlë stat.
D'àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Tulancingo e Tula.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Méssich (stat federal)

Lë stat federal dël **Méssich** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 22.333 km² e na popolassion ëd 14.161.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con jë stat ëd Querétaro de Arteaga e Hidalgo, a est con jë stat ëd Tlaxcala e Puebla, a sud con jë stat ëd Morelos e Guerrero e col Distret Federal dël Méssich, a òvest con lë stat ëd Michoacán de Ocampo.

La capital a l'é Toluca de Lerdo (747.512 abitant) ma la sità pì popolà dlë stat a l'é Ecatepec de Morelos (1.688.258  abitant).
D'àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Nezahualcóyotl, Naucalpan de Juárez, Tlalnepantla de Baz, Atizapán de Zaragoza, Cuautitlán Izcalli, Metepec, Tecamac e Texcoco.
Distret Federal dël Méssich

Ël **Distret Federal dël Méssich** a l'é n'entità aministrativa autònoma dël Méssich. A fa nen part ëd gnun stat federal ma a l'é aministrà diretament dal goern sentral. A l'ha na surfassa ëd 1.484 km² e na popolassion d' 8.670.000 abitant. 

A confin-a a nòrd, a est e a òvest con lë stat federal dël Méssich, a sud con lë stat ëd Morelos.

A conten la capital dla nassion, Sità dël Méssich (8.591.300 abitant).

Categorìa:Méssich
Guerrero

Ël **Guerrero** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 63.618 km² e na popolassion ëd 3.116 000 abitant. 

A confin-a a nòrd con jë stat ëd Morelos e Puebla e con lë stat federal dël Méssich, a òvest con lë stat ëd Michoacán de Ocampo, a sud con l'Océan Passìfich, a est con lë stat d'Oaxaca.

La capital a l'é Chilpancingo (214.219 abitant) ma la sità pì popolà dlë stat a l'é Acapulco (717.766 abitant).
D'àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Taxco e Iguala de la Independencia.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Puebla (stat federal)

**Puebla** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 34.251 km² e na popolassion ëd 5.391.000 abitant. 

A confin-a a nòrd e a est con lë stat ëd Veracruz, a sud con jë stat ëd Guerrero e Oaxaca, a òvest con jë stat federaj ëd Morelos, Méssich, Tlaxcala e Hidalgo.

La capital a l'é Puebla (1.485.941 abitant) ch'a l'é 'cò la sità pì popolà dlë stat.
D'àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Tehuacán, Atlixco e Cholula.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Tiran-a

**Tiran-a** (*Tiranë* an albanèis) a l’é la capital e la sità pì granda dl'Albanìa. A conta anviron 557.000 abitant, ma l'àrea metropolitan-a a riva a 925.000. As treuva ant la part sentral dël pais, an na val tra ij mont Dajt e 'l fium Ishem.

## Stòria
Tiran-a a l'é stàita fondà dël 1614 dal general otoman Sulejman Bargjini. Dël 1920 a l'é dventà capital d'Albanìa përchè pì sentraj dle veje capital (Durrës e Shkodër). Durant la Sconda guèra mondial a l'é stàita ocupà da l'Italia e peui da la Gërmania. Ant l'época comunista (1945-1990), ël regim d'Enver Hoxha a l'ha fabricà gròss edifissi e fàit dësblé vàire moschee e monument religios. D'apress ël cròl dël comunism dël 1991, la sità a l'ha vivù na chërsùa e na modernisassion.

## Monument pì important
* **Piassa Skanderbeg**: la piassa sentral, con la statua dl'eroe nassional Gjergj Kastrioti Skënderbeu.
* **Moschèa d'Et'hem Bey**: costruìa dël 1789-1823, un-a dle pòche dzorvivùe al regim comunista.
* **Tor dl'Orlògi** (*Sahat-Kulla*): àuta 35 méter, dël 1822.
* **Piràmid**: edifici dël 1988 dedicà a Hoxha, ancheuj sènter cultural.
* **Museo Stòrich Nassional**: con na gran colesion an sla stòria albanèisa.

## Economìa
Tiran-a a l'é 'l prinsipal sènter econòmich, finansiari e industrial d'Albanìa. L'economìa a l'é basà an sl'edilissia, ij servissi, ël comersi, e 'l turism. D'apress ël 2014, a l'ha anandià 'l Grand Parch Urban (*Pylli Artificial i Tiranës*) për rimboschì la zòna oriental.

## Sità gemelà
Tiran-a a l'é gemelà con vàire sità, an tra le quaj:
*  Ankara, Turchìa
*  Atene, Grecia
*  Paris, Fransa
*  Roma, Italia
*  Boston, Stat Unì
*  Sarajevo, Bòsnia e Erzegòvina

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Albanìa
Categorìa:Sità europenghe
Oaxaca

**Oaxaca** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 93.343 km² e na popolassion ëd 3.522.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con jë stat ëd Puebla e Veracruz, a est con lë stat dël Chiapas, a sud con l'Océan Passìfich, a òvest con lë stat ëd Guerrero.

La capital a l'é Oaxaca de Juárez (265.033 abitant) ch'a l'é 'cò la sità pì popolà dlë stat. N'àutra sità con pì che 100.000 abitant a l'é Juchitán de Zaragoza.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Veracruz

**Veracruz** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa dë 71.856 km² e na popolassion ëd 7.081.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con lë stat ëd Tamaulipas, a nòrd-est con ël Gòlf dël Méssich, a est con jë stat ëd Tabasco e dël Chiapas, a sud con lë stat d'Oaxaca e a òvest con jë stat ëd Puebla, Hidalgo e San Luis Potosí.

La capital a l'é Xalapa (413.196 abitant) ma la sità pì popolà dlë stat a l'é Veracruz (512.310 abitant).
D'àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Coatzacoalcos, Córdoba, Poza Rica de Hidalgo, Orizaba e Tuxpan.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Édouard Lucas

Matemàtich fransèis.
**François Édouard Anatole Lucas** a l'era nassù a Amiens ël 4 d'avril dël 1842 e a l'é mòrt a Paris ël 3 d'otóber dël 1891.

## A pòrto sò nòm
* Contròl ëd Lucas.
* Nùmer ëd Lucas.
* Teorema ëd Lucas.

## Euvre prinsipaj
* Recherches sur l'analyse indéterminée et l'arithmétique de Diophante (1873).
* Récréations mathématiques (4 volum, 1882-1894).
* Théorie des nombres (1891, nen finì).

Lucas, Édouard
Chiapas

Ël **Chiapas** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa dë 73.681 km² e na popolassion ëd 4.256.000 abitant. 

A confin-a a nòrd con lë stat ëd Tabasco, a est col Guatemala, a sud con l'Océan Passìfich e a òvest con jë stat ëd Veracruz e Oaxaca.

La capital a l'é Tuxtla Gutiérrez (503.320 abitant) ch'a l'é 'cò la sità pì popolà dlë stat. D'àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Tapachula e San Cristóbal de Las Casas.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Tabasco

Ël **Tabasco** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 24.747 km² e na popolassion ëd 2.013.000 abitant. 

A confin-a a nòrd col Gòlf dël Méssich, a est con lë stat ëd Campeche e col Guatemala, a sud con lë stat dël Chiapas e a òvest con lë stat ëd Veracruz.

La capital a l'é Villahermosa (520.308 abitant) ch'a l'é 'cò la sità pì popolà dlë stat.
D'àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Heroica Cárdenas, Comalcalco e Cunduacán.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Campeche (stat federal)

**Campeche** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa dë 71.856 km² e na popolassion ëd 7.081.000 abitant. 

A confin-a a nòrd-òvest con ël Gòlf dël Méssich, a nòrd-est con lë stat dël Yucatán, a est con lë stat ëd Quintana Roo, a sud col Guatemala e a òvest con lë stat ëd Tabasco.

La capital a l'é Campeche (205.212 abitant) ch'a l'é 'cò la sità pì popolà dlë stat. N'àutra sità con pì che 100.000 abitant a l'é Ciudad del Carmen.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Quintana Roo

Ël **Quintana Roo** a l'é në stat federal dël Méssich. A l'ha na surfassa ëd 42.535 km² e na popolassion d'1.134.000 abitant. 

A confin-a a nòrd-òvest con lë stat dël Yucatán, a nòrd col Gòlf dël Méssich, a est col Mar dij Caràib, a sud col Belize e col Guatemala, a òvest con lë stat ëd Campeche.

La capital a l'é Chetumal (136.825 abitant) ma la sità pì popolà dlë stat a l'é Cancún (526.701 abitant). N'àutra sità con pì che 100.000 abitant a l'é Playa del Carmen.

Categorìa:Stat federaj dël Méssich
Colin Maclaurin

Matemàtich.
**Colin Maclaurin** a l'era nassù a Kilmodan (an Ëscòssia) a fëvré dël 1698 e a l'é mòrt a Edimborgh ël 14 ëd giugn dël 1746.
Laureasse dël 1713 a Glasgow con na dissertassion an sla gravità, a l'é dzortut arnomà për avèj dësvlupà e estendù ël travaj ëd Newton ant l'anàlisi, la geometrìa e la gravitassion.
Ij sò travaj an sla colision dij còrp (dël 1724) e an sle maree (dël 1740) a l'han faje vagné ij premi dl'Academia Real dle Siense ëd Paris.

## A pòrto sò nòm
*Fórmola ëd Taylor-MacLaurin
*Teorema ëd MacLaurin-Bézout

## Euvre prinsipaj
* *Geometrica organica, sive descriptio linearum curvarum universalis* (1720)
* *Treatise of fluxions* (2 volum, 1742). A l'é la prima esposission sistemàtica dij métod ëd Newton.

Maclaurin, Colin
Geometrìa stocàstica

La **geometria stocàstica** a l'é la dissiplin-a matemàtica ch'a studia ij modèj matemàtich për le struture geométriche aleatòrie, ch'a comparisso soens ant le siense naturaj e ant la técnica.
Soe sorgiss a dàito dël sécol ch'a fa XVIII (ël problema dla gucia ëd Buffon), ma la teorìa moderna dj'ansem aleatòri a l'é stàita fondà da D. Kendall e G. Matheron a l'ancamin dj'agn 1970.
Sò dësvlup ràpid a l'é stàit anfluensà da soe aplicassion a la statìstica spassial e a la geometrìa antëgral.

Categorìa:Geometrìa
Israel Journal of Mathematics

L**'Israel Journal of Mathematics** a l'é na publicassion matemàtica, ch'a seurt minca doi mèis, fondà dël 1963.
A pùblica artìcoj an vàire setor dla matemàtica, dont la teorìa dj'ansem, la teorìa dij modej, l'àlgebra, la teorìa djë strop, la teorìa dij nùmer, l'anàlisi, l'anàlisi fonsional, la teorìa ergòdica, la topologìa algébrica, la geometrìa, la combinatòria, l'anformàtica teòrica, la fìsica matemàtica, la matemàtica aplicà.
La publicassion a l'é cudìa da l'Università Ebrea ëd Gerusalem; ël diretor a l'é A. Mann.

Categorìa:Giornaj
Categorìa:Matemàtica
Journal d'Analyse Mathématique

Ël **Journal d'Analyse Mathématique** a l'é na publicassion matemàtica fondà da B. Amira dël 1951.
A seurt tre vire l'ann.
A pùblica articoj an anglèis e an fransèis ant la branca dl'anàlisi clàssica e setor colegà.
An tra j'argoment d'anteresse për ës giornal-sì a-i son la teorìa dle fonsion complesse, l'anàlisi fonsional, la teorìa ergòdica, l'anàlisi armònica, j'equassion diferensiaj parsiaj, le fonsion ëscasiconforme.
La publicassion a l'é cudìa da l'Università Ebréa ëd Gerusalem; ël diretor a l'é Lawrence Zalcman.

Categorìa:Giornaj
Categorìa:Matemàtica
Conrà ëd Monfrà

**Conrà ëd Monfrà** (ann 1140-28 - avril 1192) a l'é stàit un dij pì important partessipant durant la tersa Crosà.

## Biografìa
Conrà a l'era lë scond fieul ëd Gulielm V ëd Monfrà.
Ant ël 1179 a guida n'esèrcit contra Federich ël Barbarossa.
Rivà a Tir dël luj 1187, a na pija an man la difèisa, contra l'assedi 'd Saladin.
Ant l'avril dël 1192 a l'é stàit sassinà da j'Assassin, na seta islàmica, pòch dì prima d'esse ancoronà coma re ëd Gerusalem.

Categorìa:Sovran