Fenomenologìa (filosofìa)

La **fenomenologìa** a l'é un moviment filosòfich ch'a l'é dësvlupasse an Euròpa a l'inissi dël sécol XX. A l'é na metodologìa filosòfica ch'a serca ëd descrive j'esperiense tal e qual as presento a la cossiensa, sensa ipòtesi prèvia o teorìe esplicative.

## Definission
La fenomenologìa a peul esse definìa 'me:
* La siensa dij fenòmen tal e qual as manifesto
* Un métod për studié la strutura dl'esperiensa cossient
* N'aprossimassion ch'a buta an parèntesi le ipòtesi sientìfiche
* Na filosofìa ch'a torna a le còse mideme

## Stòria

### Fondassion
La fenomenologìa a l'é stàita fondà da:
* Edmund Husserl (1859-1938): pare dla fenomenologìa
* *Arche ëd la siensa* (1900-1901): euvre fondamentaj
* Scòla ëd Gotinga e Mùnich: prim dissépoj

### Svilup
* Martin Heidegger (1889-1976): fenomenologìa esistensial
* Max Scheler (1874-1928): fenomenologìa dij valor
* Maurice Merleau-Ponty (1908-1961): fenomenologìa dla përcussion

### Difusion
* An Fransa: Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir
* An Belgi: H.L. Van Breda e l'Archivi Husserl
* An América e an tut ël mond

## Prinsipi fondamentaj

### Andé a le còse mideme
* Artorn a l'esperiensa direta
* Arfud dle teorìe a priori
* Descrission dij fenòmen sensa pregiudissi

### La redussion fenomenològica
* Buté an parèntesi le credense
* Sospension dël giudissi an sla realtà esterna
* Concentrassion an sla cossiensa dij fenòmen

### L'intensionalità
* La cossiensa a l'é sempe cossiensa 'd cheicòs
* Relassion essensial antra cossiensa e oget
* Strutura fondamental dl'esperiensa

## Métod fenomenològich

### Descrission
* Descrive l'esperiensa sensa spieghé
* Evité le teorìe sientìfiche
* Arpresenté l'esperiensa vivùa

### Anàlisi eidética
* Serca dl'essensa dij fenòmen
* Anàlisi dle struture necessarie
* Identificassion dj'element essensiaj

### L'esemplificassion
* Usagi d'esempi concret
* Anàlisi dij cas particolar
* Generalisassion a parte da j'esempi

## Scòle e corent

### Fenomenologìa trassendental
* Edmund Husserl: redussion radical
* Serca dij fondament assolù
* Costitussion dël mond ant la cossiensa

### Fenomenologìa esistensial
* Martin Heidegger: esse-ant-ël-mond
* Jean-Paul Sartre: l'esse e ël néant
* Atension a l'esistensa uman-a

### Fenomenologìa dla carn
* Maurice Merleau-Ponty: ël còrp vivent
* La carn com dimension fondamental
* Përcussion e corporeità

## Autor amportant

### Edmund Husserl
* *Arche ëd la siensa* (1900-1901)
* *Idèje I* (1913)
* *Crisi dle siense europee* (1936)

### Martin Heidegger
* *Esse e temp* (1927)
* La crìtica dl'idealism
* L'esse-ant-ël-mond

### Maurice Merleau-Ponty
* *Fenomenologìa dla përcussion* (1945)
* Ël còrp com soget dël mond
* L'esperiensa ant 'l mond vivù

## Aplicassion

### An psicològìa
* Psicologìa fenomenològica
* Studi dl'esperiensa sogetiva
* Anàlisi djë stat ëd cossiensa

### An psichiatrìa
* Karl Jaspers: psicopatologìa general
* Ludwig Binswanger: anàlisi esistensial
* Comprension dij disorder mentaj

### An sj'art
* Fenomenologìa dl'art
* Anàlisi dl'esperiensa estética
* Studi dla përcussion artìstica

### An siensa cognitiva
* Crìtica dël redussionism
* Valorissassion dl'esperiensa sogetiva
* Anfluensa an sla teorìa dla ment

## Concet sentraj

### Lë spantiament ëd cossiensa
* La cossiensa a l'é sempe an relassion con ël mond
* Strutura temporal dla cossiensa
* Continuament present-passà-futur

### L'ambient ëd vita
* Ël mond com ambient ëd nòstre esperiense
* Strutura significativa dël mond
* Relassion antra soget e ambient

### L'intersogetività
* L'esistensa dj'àutri soget
* La costitussion dël mond social
* Esperiensa condivisa dla realtà

## Crìtiche

### Sogetivism
* Arzigh ëd solipsism
* Dificoltà 'd fondé l'ogetività
* Problema dj'àutre ment

### Mancansa d'ogetività
* Descrission sogetiva
* Dificoltà 'd verifiché le descrission
* Assensa d'un criteri ëd validità

### Dificoltà metodològica
* La redussion a l'é difìcil da realisé
* Problema dl'epoché radical
* Buté an parèntesi le credense stabilìe

## Anfluensa

### An filosofìa
* Preparassion dl'esistensialism
* Anfluensa an sël post-struturalism
* Eredità an sjë studi contemporani

### Ant le siense uman-e
* Antropologìa fenomenològica
* Sociologìa dla conossensa
* Studi dla religion e dla coltura

### An architetura
* Fenomenologìa dlë spassi
* Esperiensa dj'ambient costruì
* Design fenomenològich

## Eredità contemporania

### Continuassion
* Arserca fenomenològica an vàire pais
* Archivi Husserl an Belgi
* Publicassion e studi continuà

### Svilup recent
* Fenomenologìa neuro-cognitive
* Aplicassion an psicologìa clìnica
* Anfluensa an sjë studi ëd cossiensa

## Vëdde 'dcò
* Esistensialism
* Filosofìa dla cossiensa
* Ermanentologìa
* Filosofìa continental
* Edmund Husserl

## Bibliografìa
* Husserl, E., *Idèje për na fenomenologìa pura*, 1913
* Heidegger, M., *Esse e temp*, 1927
* Merleau-Ponty, M., *Fenomenologìa dla përcussion*, 1945

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI