Pàul ëd Tars

**Pàul** (**Sàul**) **ëd Tars** a l'é stàit ël pì infatigàbil predicator dël cristianésim.
J'anformassion su soa vita as treuvo dzortut ant j**At d'apòstoj'', scrivù da sò dissìpol [[San Luch|Luch]] antra 'l 61 e ël 63, e ant le litre ëd Pàul midem.

=== La formassion ===
Sàul a l'era nà a [[Tars]] an na [[famija]] ebrea asià dla diàspora antra ël 5 e ël 10.
Për nassensa, a l'ha 'l privilegi d'esse sitadin [[siviltà roman-a|roman]].

Soa famija a l'ha smonuje na rèida educassion [[farisea]].
Sàul a l'é stàit mandà a [[Gerusalem]] për frequenté la scòla dl'avosà rabin [[Gamaliel ël vej]] e a l'ha amprendù ij métod esegétich dovrà antlora dai rabin.
Vers ël 30-33 a rintra a Tars, andoa a fà 'l mësté ëd fabricant ëd tende, travaj ch'a l'é belfé a l'abia ardità da sò pare e che a-j përmëttrà ëd mantense.

Vers ël 34-36 a l'é a Gerusalem, andoa a assist a la lapidassion dë [[Stevo]].
A l'é d'acòrd coj ij lapidator, ma a partìssipa nen a l'esecussion: la rason probàbil a l'é che antlora Pàul a l'èissa men ëd vintessinch agn, l'età mìnima për podèj giustissié un condanà a [[mòrt]].

=== La conversion al cristianésim ===
Ancarià da j'autorità ebree, Sàul a dovìa andé a identifiché ij cristian ch'a j'ero arfugiasse fòra 'd [[Palestin-a (ANP)|Palestin-a]] pr'ëscapé a le përsecussion, aresteje e mneje a Gerusalem për ch'a fusso processà.<br />
Antramentre ch'a va a [[Damasch]] a-i riva l'aveniment sentral ëd soa vita, ch'a men-a a soa conversion: a dis che [[Gesù ëd Nàsaret]] a l'é aparuje a l'amprovista an na granda [[lus]].
La vision a lo fà robaté për tèra e a lo fà vnì bòrgno.<br />
A restrà chèich di a Damasch; [[Ananìa]] a lo anstruiss an sël cristianésim e a lo [[batesa]].

Pàul a ancamin-a a prediché a Damasch, lòn ch'a pròvoca ël ghignon dj'ebreo.
A l'é obligà a chité la sità, an lassandse sghijé dai murajon andrinta a na cavagna.

A va an [[Arabia]], andoa a resta për un pòch.
Peui a part për Gerusalem, anté ch'a fa conossensa con [[Simon-Pero|Pero]] e con chiel-sì, [[Giaco d'Alfé|Giaco]] e [[Gioann (apòstol)|Gioann]] a peul controlé la dutrin-a ch'a mostrava.
A l'é torna confrontà al ghignon dij giudé e a dev rintré a Tars.

Pì tard, a colàbora con [[Bàrnaba]] a [[Antiòchia]], anté ch'a prédica dzortut ai grech.
Durant un perìod ëd dificoltà dij cristian ëd Gerusalem a l'é ancarià ëd porteje j'agiut cujì dai cristian d'[[Asia minor|Asia]].
Cand ch'a rintra, a l'é ancarià con Bàrnaba ëd na gròssa assion missionaria an Asia minor.

=== Ij viage missionari ===
Pàul a l'ha fàit quatr grand viage missionari, durant ij quaj a l'ha spantià ël cristianésim.
Soa técnica ëd predicassion a l'era sempe l'istessa: ël saba 'd matin a andasìa a la sinagòga dla sità anté ch'a predicava Gesù a j'ebreo.
Soens sòn a provocava dij batibeuj e Pàul a l'era scassà da la sinagòga.
Antlora a predicava ai pagan.

==== Ël prim viage missionari ====
Vers j'agn 45-48 as dësrola ël prim dij sò viage missionari, ël pì curt ma pien d'aventure.
Durant ës viage Pàul e Bàrnaba a patisso dle përsecussion violente, dzortut da la part dij giudé.

A part da Antiòchia për [[Seléucia]], ël pòrt d'Antiòchia, peui a séghita fin-a a [[Cipro]].
A dësbarca a [[Salamin-a]] e a argionz [[Pàfos]] për tèra.<br />
Da Cipro as na part për l'Asia minor: [[Atalia]], [[Perge]] e [[Antiòchia ëd Pisidia]].
A lo scasso e a va a [[Icònio]].
Peui a riva a [[Listre]], andoa a l'é lapidà.
A variss e a part vers [[Derbe]], peui a va a Perge e a Atalia për ambarchesse për Antiòchia.

A fonda dle [[Cesa|comunità cristian-e]] an scasi tute se sità.

==== Ël concili ëd Gerusalem ====
Antratant, a Antiòchia a l'era ancaminasse a dëscute an sl'obligassion për ij pagan convertì al cristianésim d'ubidì a la laj ëd [[Mosé]]: chèiche partìe ëd giudé cristian a pensavo che ël batésim a bastèissa pà e ch'a ventava ëdcò pratiché la [[sirconcision]] për fé part dël pòpol ebreo.

Cand ël [[concili]] dj'apòstoj a l'é convocà, ëdcò Pàul a-j partìssipa.
A na seurt tut somà 'me ël vagneur, bele che për nen bolversé la sensibilità dij giudé a së stabilisso dle régole da rispeté ëdcò dai pagan convertì: le [[condission ëd Giaco]].

==== Lë scond viage missionari ====
Compagnà da [[Sila]], Pàul a vìsita le comunità ëd [[Licaonia]] e [[Pisidia]].
A fa tapa a Derbe, peui a va a Listre anté ch'a lo argionz [[Timòteo]].
A lo fa sirconcide, përchè, tanme ebreo, a-j fussa possìbil ëd viagé ant l'[[imperi Roman|amper roman]] sensa avèj da manca d'autorisassion.

Ij viagiator a van vers la [[Frigia]] e la [[Galissia (Asia minor)|Galissia]], për rivé a [[Tròade]].
Ambelelà Pàul a rancontra Luch.<br />
Pàul e Luch a passo për mar an [[Macedònia (Grecia)|Macedònia]].
A rivo a [[Neàpoli]] e a [[Filip]], anté ch'a fondo la prima comunità cristian-a europenga.
Apress avèj predicà, a son vìtime ëd na përsecussion e a devo chité la sità.<br />
A van a [[Tessalònica]] e a [[Berea]], continuand a subì le përsecussion dle partìe ebree dla diàspora.

Chità Sila e Timòteo a Berea, Pàul a va da sol a [[Atene]].
Ambelelà a patiss un gròss faliment: an presentand-se a l'areopagh, a lo anvito a smon-e ël cristianésim.
A lo scoto fin-a ch'a ancamin-a a nonsié l'arsuression ëd Gesù: ambelessì a son pa pì dispòst a scotelo.
An fondand-se an sle dutrin-e ëd [[Platon]], a penso che ant l'[[òm]] l'[[ànima]] a sia separà dal [[còrp]] e ch'a sia ampërzonà an chiel-sì.
Për sòn, a-i peul pa essie l'arsuression dël còrp.

A chita Atene për andé a [[Corint]], anté ch'a riess a fondé na comunità motobin dinàmica, che dle vire a-j darà 'd problema dzortut për ël caràter un pòch ciacotàire dij corint.
Ambelessì Pàul a scriv soe doe litre ai tessalonicèis.

A Corint, Pàul a l'é acusà dai giudé dnans al pro-cónsol roman [[Galion]] d'antroduve un cult neuv, contrari a la laj.
Tutun a l'é assolvù e liberà.
Për mar a argionz [[Éfeso]] e [[Cesarea]].

A la fin torna a Antiòchia an Siria.

==== Ël ters viage missionari ====
Ël ters viage ëd Pàul a l'é 'l pì longh dij sò viage missionari.
A l'ancamin a-j va dapress a l'itinerari dël second.
Traversà Frigia e Galissia, Pàul a riva a Éfeso.
A l'é d'ambelessì che a manda soe litre ai corint.<br />
A Éfeso, ij fabricant ëd quadret ëd la dea [[Artémid]] as arviro contra 'd chiel, përchè a l'avìa convertì vàire efesin convincendje a chité ël cult ai [[dé]].
Pàul a dev ëstërmesse.

Calmasse torna la situassion, a part për la Macedònia e peui a va a Corint.
An cost perìod a compon le litre ai galat e ai roman.

Dël 58, Pàul a va a Filip, Tròade e [[Milet]].
Peui a va a Cesarea e a Gerusalem, andoa a pòrta ai cristian pòver ij sòld arcujì ant le comunità ch'a l'avìa fondà.

Ël dì ëd [[Pentecòst]] a men-a ant ël [[templi]] quatr giudé d'Asia minor ch'a l'avìo fàit vot ëd [[nasirà]] e a paga për lor.
Chèich ebreo d'Asia minor a pròvoco dij batibeuj contra 'd chiel, an acusandlo d'avèj fàit intré dij pagan ant la part sentral dël templi, anté ch'a podìo nen andé, sota pen-a ëd mòrt.
Pàul a l'é salvà da l'antërvension dël tribun [[Lisia]], ch'a lo pija për n'agitator egissian.
Prima d'esse ampërzonà a fa 'n discors a la furfa e a conta soa conversion.
Ël di apress a l'é anterogà dal [[sinedri]], ma a riess a fé rusé ij sò acusator, basandse an sle discussion antra farisé e [[saducé]] an sl'arsuression.
Torna ampërzonà a speta d'esse processà.

Un neuv complòt ëd chèich giudé a l'é parà da l'antërvension dël novod ëd Pàul.
Pàul a l'é portà antlora a Cesarea, dal procurador [[Felis]].
Chiel-sì a chërd a soa nossensa, ma a lo goerna përzoné, miraco an ësperand d'esse pagà da Pàul për soa liberassion.<br />
Për vagnesse l'apògg dij giudé, ël sucessor ëd Felis, [[Fest]], a veul ëmné Pàul a Gerusalem, ma chiel-sì as opon e, antant che sitadin roman, a fa apel a l'amperador.
Antlora a l'é mnà a [[Roma]].

==== Ël quart viage missionari ====
Dël  60 Pàul a riva a Roma, dòp d'un viage aventuros për mar.
Përzoné a Roma antramentre ch'a speta ël process, a peul profité ëd na [[libertà]] relativa: a l'é nen ampërzonà, ma a viv an n'alògg privà sota 'l contròl d'un soldà.
A peul donca consacresse a l'apostolà.<br />
D'ës perìod-sì a son j'ansidite litre dla përzonìa, visadì cole ai colossèis, ai filipèis, a Filémon e a j'efesin.

=== Ij darié agn ===
Doi agn apress sò ariv, Pàul a l'é liberà, dagià che ij sò acusator as son nen fasse vëdde.
Ambelessì j**At d'apòstoj'' a chito e për ël perìod apress i l'oma pòche anformassion su Pàul.
Soa litra ai roman an fa savèj ch'a vorìa andé an Ëspagna e a l'é belfé ch'a-i sia andaje, 'me ch'a fortiss Clement ëd Roma (vësco ëd Roma da l'89 al 97 anviron) an soa litra ai corint e ël Cànone ëd Muratori dël 180 anviron.
Clement an dis ëdcò che Pàul a l'é stàit arestà e decapità a Roma sota Neron (ch'a l'é mòrt dël 68).
La decapitassion con la spa a l'era considerà na condana onorévol, arzervà ai sitadin roman.

## Le litre
Le litre ëd Pàul ëd Tars a formo l'epistolarì pì arnomà al mond.
A son rivane tërdes litre atribuìe a chiel.
Coste, scrivùe antra 'l 51 e ël 67, a resto antra ij document pì antich dël cristianésim e a në smon-o dij particolar ëd la vita dle comunità cristian-e ant le prime desen-e d'agn apress la mòrt ëd Gesù ëd Nàsaret.

As trata për sòlit ëd litre ëd sircostansa, ch'a smon-o pa na tratassion teològica o catachética sistemàtica, ma a son pitòst un complement ëd la predicassion oral che Pàul a l'avìa già fàit ant le vàire comunità.
An efet, possà da l'anvìa d'evangelisé pi 'd gent possìbil, as fërmava pòch ant le comunità ch'a fondava; pen-a che la comunità a mostrava ëd podèj marcé da sola, chiel a nominava un cap e a partìa, an restand tutun an contat epistolar pr'ësciairì dij pont ch'a podìo esse nen ëstàit capì bin, frené le deviassion, dé dle régole ëd dissiplin-a, përfessioné sò ansegnament.

### Lë stil
'Me ch'as costumava a l'época, Pàul a scrivìa nen soe litre daspërchiel, ma a-j detava a në scrivan.
L'andi dë scritura a l'era dë 70-80 paròle a l'ora an media, donca scrive na litra a l'era un travaj dë sman-e e son a spiega përchè ëd tansantan a-j son ëd problema ëd concatenassion lògica ant ij test ëd le litre.

Lë schema dovrà da Pàul a l'é col sòlit ëd le litre d'antlora: n'adrëssa ëd salut, un còrp ch'a conten na part ëd dutrin-a e na part d'esortassion, na conclusion con ij salut.
An së schema a peulo peui ëdcò intré dij resumé stòrich o àuto-biogràfich e d'imn cristian.

Categorìa:Literatura greca
Paul ëd Tars
Paul ëd Tars