Filosofìa indian-a

La **filosofìa indian-a** a comprend le tradission filosòfiche ch'a son dësvlupasse ant ël sub-continent indian, da j'orìgin antiche fin-a al di d'ancheuj. A l'é un-a dle pì veje tradission filosòfiche dël mond, con na stòria ëd pì che 3.000 agn.

## Stòria e evolussion
La filosofìa indian-a a peul esse dividùa an quatr perìod prinsipaj:
* **Perìod vedich** (1500-600 a.C.): ij Veda e j'Upanishad
* **Perìod epich** (600 a.C.-200 d.C.): formassion dle scòle filosòfiche
* **Perìod dle scòle clàssiche** (200-1200 d.C.): dësvlup sistemàtich
* **Perìod modern** (1200 d.C.-adess): ancontr con l'Ossident e arnassita

## Caraterìstiche generaj
La filosofìa indian-a a presenta vàire element distintiv:
* **Enfasi an sla liberassion** (moksha) com but final
* **Acetassion dël karma** e dël samsara
* **Ròl sentral ëd la meditassion** e dle pràtiche spirituaj
* **Arferiment a j'autorità** (Veda) ma ëdcò a la rason
* **Anteresse për la psicologìa** e jë stat ëd cossiensa

## Scòle filosòfiche

### Scòle ortodosse (Åstika)
A aceto l'autorità dij Veda:
* Nyaya: lògica e epistemologìa
* Vaisheshika: metafìsica e categorìe dla realtà
* Samkhya: dualism antra materia e spìrit
* Yoga: tècnica për la liberassion
* Mimamsa: anterpretassion dij Veda
* Vedanta: conclusion dij Veda

### Scòle eterodosse (Nastika)
A arfudo l'autorità dij Veda:
* Budism: ansegnament ëd Siddhartha Gautama
* Jainism: ansegnament ëd Mahavira
* Carvaka: materialism e empirism radical

## Scòle prinsipaj an detaj

### Vedanta
La scòla pì anfluenta dla filosofìa indian-a:
* **Advaita Vedanta** (Shankara): non-dualism, Brahman a l'é l'ùnica realtà
* **Vishishtadvaita** (Ramanuja): non-dualism qualificà
* **Dvaita** (Madhva): dualism, Dé e le ànime a son separà

### Budismo
A presenta vàire scòle filosòfiche:
* Theravada: la veja scòla
* Mahayana: ël grand veìcol
* Vajrayana: ël veìcol ëd manta
* Madhyamaka (Nagarjuna): la via ëd mes
* Yogacara: mach cossiensa

### Yoga
Sistema pràtich për la realisassion spiritual:
* Patanjali: Yoga Sutra
* Raja Yoga: yoga real
* Hatha Yoga: yoga dël còrp

## Tema filosòfich sentraj

### Epistemologìa (Pramana)
Le sorgiss ëd conossensa vàlide:
* **Pratyaksha**: percession direta
* **Anumana**: anferensa
* **Shabda**: testimoniansa verbal
* **Upamana**: comparassion
* **Arthapatti**: presupòst
* **Anupalabdhi**: non-percepiment

### Metafìsica
* **Brahman**: la realtà assolùa
* **Atman**: l'ànima individual
* **Prakriti**: la materia primordial
* **Purusha**: lë spìrit primordial
* **Karma**: la lej ëd càusa e efet

### Ética
* **Dharma**: dover moral
* **Ahimsa**: non-violensa
* **Purushartha**: j'òbligh ëd la vita
* **Ashrama**: jë stadi dla vita

## Autor e pensator amportant
* Yajnavalkya (antich): grand savi védich
* Buddha (563-483 a.C.): fondator dël Budismo
* Mahavira (599-527 a.C.): fondator dël Jainism
* Patanjali (sécol II a.C.): fondator dël Yoga
* Shankara (788-820): Advaita Vedanta
* Ramanuja (1017-1137): Vishishtadvaita
* Madhva (1238-1317): Dvaita Vedanta
* Swami Vivekananda (1863-1902): portà la filosofìa indian-a an Ossident

## Euvre fondamentaj
* Ij Veda: test sacrà pì antich
* J'Upanishad: speculassion filosòfiche
* Bhagavad Gita: poema filosòfich
* Yoga Sutra ëd Patanjali
* Brahmasutra: fondament dël Vedanta
* Prasthanatrayi: e tre sorgiss dël Vedanta

## Anfluensa e contribù
La filosofìa indian-a a l'ha:
* Anfluensà tuta la cultura asiàtica
* Dàit nassita a sistema religios mondiaj
* Anspirà la psicologìa moderna
* Anrichì la filosofìa ossidental contemporania
* Contribuì a jë studi ëd lògica e epistemologìa

## Filosofìa indian-a moderna
Ij dësvlup recent:
* Neovedanta: reinterpretassion moderna
* Filosofìa ëd Aurobindo: integral yoga
* Mahatma Gandhi: non-violensa e vrità
* Sarvepalli Radhakrishnan: sìntesi est-òvest
* J. Krishnamurti: libertà da la conossensa

## Vëdde ëdcò
* Filosofìa oriental
* Religion indian-e
* Sanserit
* Misticism indian
* Yoga
* Meditassion

## Bibliografìa
* Radhakrishnan, S. *Indian Philosophy*, 1923-1927
* Hiriyanna, M. *Outlines of Indian Philosophy*, 1932
* Dasgupta, S. *A History of Indian Philosophy*, 1922-1955

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI