Shanghai

**Shanghai** (an cinèis: 上海, *Shànghǎi*) a l'é na sità e 'n munissipi sota l'amministrassion direta dël goern sentral ëd la Cin-a, con na popolassion urban-a 'd 19 milion d'abitant (2023) e na popolassion metropolitan-a ch'a riva a 28 milion. A l'é la pì granda sità dla Cin-a e un dij sènter finansiari, comersiaj, andustriaj e colturaj pì amportant dël mond.

## Geografìa e clima
Shanghai as treuva an sla costa sentral dla Cin-a, ant la part inferior dël **delta dël fium Yangtze** (Chang Jiang). A l'é traversà dal **fium Huangpu**, ch'a seurt ant lë **Yangtze** pòch prima che cost as sboca ant ël **Mar Cinèis Oriental**. Ël munissipi a comprend 'dcò vàire ìsole, coma Chongming (l'ìsola fluvial pì granda dla Cin-a).

Ël clima a l'é **subtropical ùmid** (Cfa sota la classificassion Köppen), con d'istà caude e ùmide e d'invern frèid e ùmid. La prima a l'é piovosa e l'otonn a l'é la stagion pì agreàbil.

## Stòria
### Orìgin
Shanghai a l'ha soe orìgin ant na sità 'd pëscador fondà dël 746 d.C..
Dël sécol ch'a fa XI, dël temp dla dinastìa Song, a l'ha ancaminà a dventé un pòrt amportant. Sota la dinastìa Ming (1368–1644) a l'é dventà na sità murada e 'n sènter për la produssion dël coton e 'd tessù.

### Le concession strangere
Apress la **Prima Guèra dl'Opio** (1839–1842), Shanghai a l'é dventà un pòrt duvert ai foresté conforma al **Tratà ëd Nankin**. Diferente potense (Regn Unì, Fransa, Stat Unì, Giapon) a l'han stabilì 'd **concession extrateritoriaj** andoa a aplicavo soe lege. Costa presensa a l'ha trasformà Shanghai ant un crosiera ëd comersi, coltura e decadensa, ciamà "la Paris dël Levant" o "la Puta dël Levant".

### Guèra e rivolussion
Durant la **Sconda guèra cinèis-giaponèisa**, Shanghai a l'é stàita ocupà dai giaponèis dël 1937. A la fin dla guèra, le concession a son ëstàite abolìe. Dël 1949, l'esèrcit comùnista a l'ha pijà 'l contròl dla sità, ch'a l'ha patì na repression polìtica e un declin econòmich durant ij prim agn dla Repùblica Popolar.

### La rinassita moderna
Dòp le **riforme econòmiche** dël 1978, Shanghai a l'é torna dventà 'l motor ëd la chërsita cinèisa. Ant j'agn '90, ël goern a l'ha ancaminà lë **svilup ëd Pudong**, na zòna rural ch'a l'é dventà 'l neuv sènter finansiari con soe tor. Al di d'ancheuj, Shanghai a l'é na vedrin-a dla potensa econòmica cinèisa.

## Economìa
Shanghai a l'é 'l pì amportant sènter econòmich, finansiari e comersial dla Cin-a:
* **Rèdit medi për përson-a**: ël pì àut dël pais (apopré 25.000 USD nominal dël 2023).
* **Pòrt ëd Shanghai**: ël pòrt pì grand dël mond për tonelagi dëspiassà dal 2010.
* **Borsa ëd Shanghai**: un-a dle pì gròsse borse asiàtiche.
* **Sede 'd vàire multinassionaj** e dle compagnìe cinèise d'àuta tecnologìa.
* **Produssion andustrial**: dzortut ant l'automòbil (Volkswagen, General Motors), siderurgìa, eletrònica, e biotecnologìa.

A l'é 'l pòrt pì afolà dël mond e a l'ha 'l pì longh sistema 'd metro al mond (apopré 830 km).

## Architetura e paisagi urban
Shanghai a l'é conossùa për sò **skyline futurìstich** ëd Pudong, ch'a comprend:
* **Shanghai Tower** (632 m) – l'edifissi pì àut dla Cin-a.
* **Shanghai World Financial Center** (492 m).
* **Jin Mao Tower** (421 m).
* **Tor oriental ëd la Përzon** (*Oriental Pearl Tower*, 468 m).

Ël **Bund** (Waitan) an sla riva dël Huangpu a l'é la fassada stòrica dla sità, con dj'edifissi dë stil euròpeo (neoclàssich, art déco) dël sécol ch'a fa XIX e XX.

Le **Shikumen** (ca tradissionaj con cort interior) e ij **lòngtáng** a formo 'l tessù stòrich dla sità, an perìcol për lë sfriament.

## Coltura
Shanghai a l'ha na cultura ùnica, na mës-cia 'd tradission cinèisa e anfluense ossidentaj:
* **Lenga**: la pì part a parla 'l **dialet Shanghainèis**, na varietà dël Wu cinèis. L**'mandarin** a l'é dovrà ufissialment.
* **Cusin-a**: la **cusin-a Shanghainèisa** (Benbang) a l'é arnomà për sò gust **doss e grass** (për es. *xiaolongbao*, *hongshao rou*).
* **Art e teatro**: l**'Opera Shanghainèisa** (Huju) e 'l **teatro dialetal**.
* **Festival**: la **Fera 'd j'Esposission Internassionaj 2010** a l'ha marcà la sità.
* **Museo**: ël **Museo 'd Shanghai**, ël **Museo d'Art Moderna**, e ël **Power Station of Art**.

## Educassion
Shanghai a l'é un sènter educativ d'eccelensa:
* **Università ëd Fudan**
* **Università ëd Jiao Tong ëd Shanghai**
* **Università ëd Tongji**
* **Università Normaj dl'Est**
* A l'é arnomà për j**'arzultà ecelent** djë student a le preuve internassionaj PISA.

## Traspòrt
* **Metropolitana 'd Shanghai**: 20 linie, 831 km (2023), ël sistema pì longh dël mond.
* **Aeropòrt**: Shanghai Pudong International Airport (PVG, internassional) e Shanghai Hongqiao International Airport (SHA, domèstich).
* **Tren a àuta velocità**: Stassion ëd Shanghai Hongqiao, un dij pì gròss crosiament feroviari dl'Asia.
* **Autostrade e pont**: ël **Pònt Lupu** e 'l **Pònt ëd Yangpu** a son ëd ciadeuvre 'd inzegnerìa.

## Sfide
Shanghai a fa front a vàire problema:
* **Inquinament dl'aria e dl'eva**.
* **Presson demogràfica e cost àut ëd la vita**.
* **Chërsùa djë sbilansi sossiaj**.
* **Coesion ëd le isole 'd calor urban-e**.
* **Sfondament dël teren** për l'arseurze d'eva sota-teren.

## Vëdde 'dcò
* Cin-a
* Yangtze
* Pudong
* Borsa ëd Shanghai

## Arferiment bibliogràfich
* 
* 

## Ligam estern
* Sit ofissial dël Govèrn ëd Shanghai
* Shanghai Tourism Ofissial

Categorìa:Sità cinèise