Goma da scancelé

**Goma da scancelé** a l'é n'utiss d'ufissi e scolàstich dovrà për **scancelé** ij segn ëd la matita, dle vire 'dcò dla piuma a sfera o d'àutri mojen, da la carta. A l'é fàita 'd material elàstich ch'a gava via la grafite për fërtament.

## Stòria
Prima dl'invension dla goma, as dovrava la **mica**, ò dle vire na **crosta 'd pan** (ancora dovrà da j'artista për la carbonela). La prima goma natural a l'é stàita otnùa da la **spërzin-a dël caucciù**, importà da l'América dël Sud.

Dël 1770, l'ingegné anglèis Edward Nairne a l'é considerà l'inventor dla goma moderna: a l'ha pijà un tòch ëd caucciù e a l'ha dovrà për scancelé la matita. Dël 1839, Charles Goodyear a dëscoata la **vulcanisassion** dël caucciù, ch'a lo rend pì resistent e elàstich. Dël sécol XX, a son ëvnùite le gome sintétiche a base 'd **vinil** e **plàstica**.

## Sòrt ëd goma
A-i son vàire sòrt ëd goma, mincadun-a për n'usage e material diferent:
* **Goma bianca o grisa**: la pì comun-a, për la matita an sla carta. A peul esse dura o mòla.
* **Goma bleu e rossa**: la part rossa a l'é pì abrasiva e a scancela la piuma; la part bleu a serv për la matita. As deuvra dzortut an Fransa e an Italia.
* **Goma a spatolin-a**: a l'ha la forma dlë spatolin për scancelé con precision (disegn técnich).
* **Goma a lapis**: a l'é na min-a ëd goma ant un lapis ëd bòsch, për travaj fin.
* **Goma elàstica** (o *gum*): a l'é fàita 'd goma natural mòla; as deuvra për ij carbon e ij pastej.
* **Goma për netié**: për netié ij timbr, le màchine da scrive, ij tast.
* **Goma për art**: a peul esse modlà a man (*kneaded eraser*) për gavé partìe 'd carbon sensa sfrisé.
* **Goma a vinil**: bianca, për disegn técnich e anciòstr.
* **Goma elétrica**: a l'é n'utiss con motor ch'a fà viré na goma a ponta.

## Funsionament
La goma a scancela përchè a **aderiss** a le partissele 'd grafite pì che la carta. Quand as fërta, le partissele a resto tacà a la goma. La goma as consuma e a forma dë **sfris** ch'a cheujo la grafite. Le gome për la piuma a conten-o 'd sostanse abrasive o dissolvente ch'a gavo via l'inciòstr.

## Goma ant la tradission piemontèisa
Ant le scòle piemontèise dël Neuvsent, la goma a l'era un tesòr: minca cit a l'avìa soa goma bianca, e quandi as perdìa a l'era na tragedia. Le gome bleu e rosse a rivavo da la Fransa e a j'ero considerà "pì fòrte" për la piuma. Le maestre a disìo: *Scancelé con la goma, nen con ël dil, ch'a s-ciapa la carta*.

An Piemontèis, la goma a l'é 'dcò ciamà **gomela** (ant le parlà dël Monfrà) o **scancelin** (an Canavèis). As dis ëdcò: *La goma a l'é l'amisa dij cit ch'a fan ëd boro*.

## Manutension
Për manten-e na goma bon-a a venta:
* Tenla **polida** (netié le partissele nèire).
* Tajela con ël cutlin cand a ven motobin spòrca.
* Guarnela ant un pòst sech e fresch, lontan dal calor e dal sol.
* Dovré na goma neuva për la piuma e un-a për la matita.

## Curiosità
* La goma a l'é 'n material che **anveja**: dòp vàire agn a dventa dura e a scancela mal.
* A-i é na goma ciamà "a pan" për la forma e la consistensa.
* Le prime gome a j'ero colorà 'd ross përchè a contenìo 'd póer 'd mon.
* La goma për la piuma a peul ruiné la carta s'as deuvra tròp fòrt.
* An Piemont, la dita "fé goma" a veul dì "fé finta 'd gnente" o "scancelé ij problema".

## Vardé 'dcò
* Matita
* Piuma
* Temperin
* Material d'ufissi

## Arferiment
* Vocabolari Treccani
* G. Tesio, *Stòria dla scòla piemontèisa*, Turin, 1995.
* Museo dla Scòla e dël Lìber, Turin

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI