open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pistòja

**Pistòja** (*Pistoia* an italian) a l'é na sità dla Toscan-a d' 86.514 abitant, capleugh ëd l'omònima provinsa.

## Geografìa
Pistòja a resta antra ij contrafòrt ëd j'Apenin e le caden-e ëd colin-e dël Montalban, ant un leu na vira amportant për le comunicassion con l'Emilia (a travers ël pass dla Porëtta, Bològna a l'é a 98 chilòmeter), antra ij cors d'Ombron e Bran-a.

## Stòria
Bele che ant la region as sio trovasse dle reste 'd colònia etrusca, la sità 'd *Pistoriae* a l'é stàita fondà mach dël II sécol aGC dai roman, për serve da pòst d'arforniment durant la guèra contra ij ligurin.
An época roman-a, ël cit abità a l'era fortificà (*Oppidum Pistoriense*).

Ant ij sécoj apress la sità a l'é nen ëspantiasse e parèj le neuve muraje, tirà su an época longobarda (sconda mità dël sécol ch'a fa VIII), a son andàite dapress al përcors ëd cole roman-e.
Ij longobard a l'han fàit ëd Pistòja soa residensa real.

Ma a l'é an efet mach dël 1115, apress la mòrt ëd la contëssa Matild, che la conomìa dla sità a ancamin-a a andé bin grassie al comersi e a la fabricassion dij tëssù.
Pistòja a l'é un-a dle prime sità a le quaj la borzoasìa, sustand l'autonomìa, a l'ha dàit na soa constitussion comunal, dël 1117.

Antra ij sécoj ch'a fan XII e XV a-i riva a Pistòja un perìod d'arnovament urban: a së slarga ël murajon ëd cinta, le cese parociaj dël prinsipi dl'età ëd mes a son ambelìe e as batisso tante neuve costrussion, sivile e religiose.
A cost'época vàire artista ëd sità davzin-e, dzortut ëd Pisa e Firense, a rivo a Pistòja.
Ël sènter dla sità a l'ha goernà fin-a a ancheuj le caraterìstiche stòriche dl'época ant la qual la comun-a autònoma a l'era a sò cò.

Tradissionalman fidel a l'imperator, Pistòja a l'era tròp débol da na mira polìtica e econòmica për soporté la pression përmanenta ëd Luca e Firense.
Dël 1324 as sotmet a la dominassion fiorentin-a.
Goernanda chèich autonomìa, durant ël sécol ch'a fà XIV j'abitant a l'han podù batì un ters murajon ëd cinta, an gran part conservà.

## Conomìa
A l'é un sènter aministrativ, comersial e andustrial da la produssion motobin diversificà, bin antëgrà - bele che an na posission dë scond pian - ant la granda e rica àrea metropolitan-a ch'a pija ëdcò Firense e Prato.

## Leu d'anteresse
* Ël Dòm dij Sant Zen e Giaco
* La cesa ëd Sant Andrea

## Vardé ëdcò

* UFIP

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Renzo Berti (dal 26/05/2002 -second mandà: 2007-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional
Massa

**Massa** (*Massa* 'dcò an italian) a l'è na sità dla Toscan-a ëd 68.889 abitant , capleugh dla provincia ëd Massa-Carara.

## Stòria
Massa a l'é massionà për la prima vira an dij papé stòrich ant l'882.

Motobin sustà për soe arserve ëd màrmol, a l'é stàita conquistà da Luca, da Pisa, dai Médici ëd Firense, dai Viscont ëd Milan.
A l'é mach a parte dal 1442 che la sità, associà a Carara, as dësvlupa an manera stàbil, sota l'autorità dij cont Malaspin-a.
Pi tard Alberich Cibo, intrà ant la famija për mariage, a në dventa sovran.
Dël 1741 le doe sità a passo sota 'l podèj dij duca d'Este ëd Mòdena.

## Leu d'anteresse
* La basìlica dij sant Pe e Fransesch

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Persiani (dal 26/06/2018).

## Sità gemelà
Massa a l'é gemelà con:
*  Bad Kissingen, Almagna
*  Nowy Sącz, Polònia
*  Vernon, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Carara

**Carara** (*Carrara* an italian, *Carara* ëdcò ant ël dialèt dël pòst) a l'é un comun ëd la Toscan-a ëd 4.702 abitant , ant la provinsa 'd Massa-Carara.

A l'é arnomà për sò màrmol.

## Stòria
La sità a l'é massionà për la prima vira dël 963, cand l'imperator Oton I a la eufr ai vësco ëd Luni.

Dël 1442 Carara e Massa a finisso sota 'l domini dij cont Malaspin-a.
Dël 1741 le doe sità a son passà sota 'l podèj dij duca d'Este ëd Mòdena.

## Monument e leu d'anteresse

* Ël dòm ëd Sant Andrea
* La cesa dël Càrmin
* Palass Cibo Malaspin-a

### La fontan-a ëd Netun
La fontan-a ëd Netun, che al di d'ancheuj a l'é un pò abimà da j'antemperie, a resta an piassa dël Dòm, bele che a l'adoss a fussa nen ëstàita pensà për costa colocassion.
A l'é stàita comandà da dij borzoà genoèis a lë scultor fiorentin Baccio Bandinelli (1488-1560).
Nen livrà a la mòrt ëd lë scultor, a l'é stàita piassà a sò pòst atual ant ël maj 1563, coma a l'é testimonià da l'anscrission su sò pedestal.
L'artista a l'ha arpresentà Netun, l'antica divinità dël mar, con ij lineament ëd l'amiraj Andrea Doria.
La figura massissa, dal còrp rèid e fiss, a l'é pògia an sla testa ëd doi delfin.

## Aministrassion
Ël sindich a l'é Francesco De Pasquale (dal 27/06/2017).

## Sità binele
Carara a l'é binelà con:
*  Erevan, Armenia
*  Grasse, Fransa
*  Ingolstadt, Almagna
*  Kragujevac, Serbia
*  Novelda, Spagna
*  Opole, Polònia
*  Kragujevac, Serbia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment


Figura:Carrara-panorama dalla strada per Colonnata2.jpg|Panorama
Figura:Piazza Alberica, Carrara.jpg|Piassa Alberica
Figura:Carrara-cattedrale-facciata.jpg|Facià dla Catedral
Figura:Carrara Marmorbrueche 2004 It-Toskana 1.jpg|Na gava ëd màrmol
Musé dël Louvre

Ël **Louvre** l'é ël pì important musé dla Fransa e un dij pì grand dël mònd. As treuva a Paris davzin la Sen-a e ai Giardin dle Tuileries. A l'é stàit ël palass dij re ëd Fransa an sità (l'àutr a l'era Versailles, an campagna), fin a la Rivolussion fransèisa ch'a l'ha tramudalo an musé nassional.
L'euvra pì conossùa ch'a goerna a l'é 'd sigura la *Gioconda* ëd Leonard da Vinci.

Dël 2011 a l'é stàit visità da 8,8 milion ëd përson-e.

Louvre
Louvre
Molise

Ël **Molise** a l'é na region d'Italia.
Sò cap-leu a l'é Campobass.
A conta 303.698 abitant e a l'ha na surfassa ëd 4.460 km².

## Geografìa
Ël Molise a confin-a a nòrd con j'Abruss, a òvest con ël Lassio, a sud-òvest con la Campania e a sud-est con la Pulia.
A est a l'é bagnà dal Mar Adriàtich.
Bele che la region a sia davzin al mar, a l'é motobin montan-a: ël 44,7% dla region a l'é fait da colin-e e 'l 55,3% da brich.

## Sità e provinse

Ël Molise a l'ha 2 provinse:
* Campobass (CB)
* Isernia (IS)

## Aministrassion
Ël Pressident dla Region a l'é Donato Toma (dal 8/05/2018).

## Anliure esteriore
* Sit istitussional
Marche

Le **Marche** a son na region d'Italia.
Ël cap-leu a l'é Ancon-a.
A conto 1.522.608 abitant e a l'han na surfassa ëd 9.401,38 km².

## Geografìa
A confin-o a nòrd-òvest con l'Emilia-Romagna e la Repùblica ëd San Marin, a òvest con la Toscan-a e l'Umbria, a sud-òvest con ël Lassio e a sud con j'Abruss.
A est a son bagnà dal Mar Adriàtich.
Bele che la region a sia davsin al mar, a l'é motobin montan-a: ël 68,8% dla region a l'é fait da colin-e e 'l 31,2% da brich.

## Sità e provinse

Le Marche a l'han 5 provinse:
* Ancon-a (AN)
* Àscoli Picèn (AP)
* Ferm (FM)
* Macerà (MC)
* Pésaro-Urbin (PU)

## Aministrassion
Ël Pressident dla Region a l'é Francesco Acquaroli (dal 30/09/2020).

## Anliure esteriore
* Sit istitussional
Lucca

***Lucca*** a l'é 'l nòm ëd tre comun italian:

* **[[Bagni di Lucca]]**, an provincia ëd Luca

* **[[Luca|Lucca (Luca)]]**, capleugh ëd provincia dla Toscan-a

* **[[Lucca Sicula]]**, an provincia d'Agrigent
Friul-Venessia Giulia

Ël **Friul-Venessia Giulia** (*Friuli-Venezia Giulia* an italian, *Furlanija Julijska Krajina* an sloven) a l'é na region autònoma dl'Italia.
Sò capleugh a l'é Triest.
A conta 1.215.220 abitant e a l'ha na surfassa ëd 7.924 km².

## Geografìa
Ël Friul-Venessia Giulia a confin-a a òvest con ël Véneto, a nòrd con l'Àustria, a est con la Slovenia. A sud a l'é bagnà dal Mar Adriàtich.
Ël 19,3% dla region a l'é an pian, ël 38,1% a l'é fait da colin-e e ël 42,5% da brich.

## Sità e provinse

Ël Friul-Venessia Giulia a l'è pi nen divis an provinse, ma an 18 Union Teritòrial Intercomunal

## Aministrassion
Ël pressident dla Region a l'é Massimiliano Fedriga (dal 3/05/2018).

## Anliure esteriore
* Sit istitussional
Eliezer Ben Jehuda

Lenghista ebréo.
**Eliezer Ben Jehuda** a l'era nassù a Luzhki (anlora vilagi lituan dl'Imperi Russ, al di d'ancheuj an Bielorussia) ël 7 ëd gené dël 1858 e a l'é mòrt a Gerusalem ël 16 dë dzèmber dël 1922.

Dël 1881 a l'avìa tramudà an Palestin-a.
A l'é autor dël *Dissionari d'ebreo antich e modern*.
A chiel as dev l'arnàssita dl'ebréo parlà.

Ben Jehuda, Eliezer
Lenga aragonèisa

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga aragonèisa** o **aragonèis** a l'é parlà dzortut an Spagna.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dl' **aragonèis** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe ibériche


## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **AN**
* Còdes ISO 639-2: **ARG**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=arg

Categorìa:Lenghe romanze
Lenga auvergnat

## Pais andoa a l'é parlà

La **lenga auvergnat** o **auvergnat** a l'é parlà dzortut ant ël mesdì dla Fransa ant ij dipartiment Cantal, Àuta Lòira, Lozère, Puy-de-Dôme e na part ëd l'Ardèche. As peul definisse na *variant regional* dla lenga ossitan-a, ma a-i é ëdcò chi a la definiss na lenga autònoma.

## Literatura
An soa forma literaria, l'auvergnat a l'é stàit ilustrà da Régis Michalias (*Margoton*, *Aers d'un païsan*), Henri Gilbert, Benazet Vidal, Pierre Bonnaud, Andrée Homette, Antoine Chapus, Tiene Codèrt, Francés Conheras, Josy Guilhòt, Joan Ros.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dl' **auvergnat** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe gal-romanze
***** lenga ossitan-a (ëdcò lenghe provensaj)
****** lenga auvergnat

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **oci**
* Fin al 2007:  Còdes ISO 639-3: **auv**

## Chèich esempi
### J'artìcoj
*lo, la : ël, la
*los/li, las/lei : ij, jë /j’

### Ij përnòm përsonaj
Ieu, tu, gu-el, gu-ela, nàutri/nautres, vàutri/vautres, gu-essi/eles, gu-essas

### Ël verb èsse
sèi, ès, es, sem, sètz, son

### Ël verb avèj
èi, as, a, avem, avetz, aun

### Ël verb canté
chanti/-e, chantes, chanta, chantam, chantatz, chanton

### Ël verb fiorì
florissi, florisses, floris,   florissem, florissetz, florisson

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=oci
* http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=auv (fin al 2007)

* Jules Ronjat, *Grammaire istorique des parlers provençaux modernes*, Montpellier, 1930-1941
* Pierre Bec, *La langue occitane*, Paris, PUF, 1994
* Roger Teulat, "Per una definicion d'un espaci occitan del centre-nòrd (auvernhat)", *Quasèrns de Lingüistica Occitana* 10, Beaumont d'Auvergne, 1981, ISSN 0338-2419
* Pierre Bonnaud, "Géographie linguistique. L'exemple de l'Auvergne" an *Revue d'Auvergne*, 87, 4, 1973 pp 287-339
* Pierre Bonnaud, le “Nord-Occitan”, an *Notre langue maternelle*, Orthez: Per Noste, 1975
* Jean Roux, *Vocabulaire occitan d'Auvergne et du Velay*, Clermont-Ferrand: IEO e CREO Auvergne, 1984
* Jean Roux, *L'auvergnat de poche*, Chennevières-sur-Marne: Assimil, 2005
* Étienne Coudert, *Parlem occitan*, Aurillac: Ostal del libre, 2005, ISBN 978-2914662055

Categorìa:Lenghe romanze
Lenga campidanèisa

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga campidanèisa** o **campidanèis** a l'é parlà dzortut an Sardëgna.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **campidanèis** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze meridionaj
**** lenghe sardagneule



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **SC**
* Còdes ISO 639-3: **SRO**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=sro

Categorìa:Lenghe romanze
Lenga còrsa

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga còrsa** o **còrs** a l'é parlà dzortut an Còrsica, valadì an Fransa.

A l'é na lenga romanza.
Le doe varietà prinsipaj dla lenga a son ël *supranacciu* o Cismonticu (ch’a smija al toscan e donca a l’italian) parlà ant ël nord e ël sènter ëd l'ìsola, e ël *suttanacciu* o Pimonticu, spantià a sud ch’a smija al logudorèis dla Sardëgna.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **còrs** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze orientaj
**** lenghe italian-e



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **CO**
* Còdes ISO 639-2: **COS**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cos

Categorìa:Lenghe romanze
Lenga dalmàtica

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga dalmàtica** o **dalmàtich** a l'é na lenga estinta.
A l'era parlà an sla còsta dla Dalmassia, adess an Croassia. L'ùltim parlant a l'é stàit Antonio Udina (Tuoni Udaina an **dalmàtich**), dl'ìsola ëd Veglia, che a l'é mòrt a la fin ëd l'Eutsent.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **dalmàtich** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze orientaj



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **DLM**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=dlm

Categorìa:Lenghe romanze
Lenga franch-provensal

La **lenga franch-provensal**, ëdcò **franch-provensal**, **lenga arpitan-a**, o **arpitan**, a l'é na lenghe romanza parlà dzortut an Fransa, ma ëdcò an Svìssera, Val d'Osta e an chèich valade dël Piemont e an doi comun dla Pulia. A l'é parlà da apopré 157.000 përson-e.

## Paìs andoa a l'é parlà

### Fransa
An Fransa a l'é parlà ant la part pi oriental dla region Alvernia-Ròno-Alp, ant ij dialèt: 

* Bressan
* Borgognon (da confondelo pa con la lenga borgognon-a)
* Delfinèis
* dël Forez
* dla Jura
* Lionèis
* Savòjard

### Svissera
An Svìssera a l'é parlà ant la part pi ossidental dlë Stat, ant ij dialèt:

* Gënevèis
* ëd Friborgh
* dël Neuchâtel
* dël Valais
* dël Vaud

### Italia
An Italia a l'é parlà:

* an Val d'Osta, andoa ël dialèt as ciama "patois"
* an Val Soan-a, Val Eva d'Òr e Val ëd Lans an Piemont
* an Pulia, ant ij comun ëd Faeto e Celle di San Vito

## Stòria
Ij parlant a ciamo nen "franch-provensal" lor lenga, ma arpitan, patois (Val d'Osta) o romand (Svìssera), ël nòm "franch-provensal" a l'é stàit batì dal lenghista italian Graziadio Isaia Ascoli, për mostré la parlà geografìcament antrames ël fransèis e l'ossitan (ciamà "Provensal").

Ël gatin originari dl'arpitan a l'era la zòna montagnosa tra Italia, Fransa e Svìssera; as é spantià an Pulia, miraco përché j'Angioin a l'avio fàit tramuvé a manera temporan-a dle përson-e  (ch'a parlavo arpitan) da la Fransa al castel ëd Celle di San Vito, e dontré tra costi a son tramuvesse ambelessì për semper.

Dontré abitant dël Vaud, ëd lenga franch-provensal, a l'avio fondà na colònia an Ucrain-a sle rive dël Mar Nèir ant ël 1822.

## Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **franch-provensal** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe gal-romanze

## Còdes ISO

* Còdes ISO 639-3: **FRP**

## Nòte


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=frp
Categorìa:Lenghe romanze
Lenga fransèis/Cajun

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga fransèis, Cajun** o **Cajun** a l'é parlà dzortut ant jë Stat Unì d'América.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Cajun** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe gal-romanze
***** lenghe fransèise



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **FRC**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=frc

Categorìa:Lenghe romanze
Theodor Herzl

Nassù dël 1860 e mòrt dël 1904, a l'é 'l pare dël sionism polìtich.
Durant ël prim congress sionista ëd Basilea dël 1897 a dventa ël prim pressident ëd l'Organisassion sionista.

## Euvre prinsipaj
*Lë stat ebreo.

Herzl, Theodor
Lenga gascon-a

## Pais andoa a l'é parlà

La **lenga gascon-a** o **gascon** a l'é parlà dzortut ant ël mesdì dla Fransa e ant Spagna - ant la Val d'Aran).
A l'é na variant regional dla lenga ossitan-a.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **gascon** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe gal-romanze
***** lenga ossitan-a (ëdcò *lenghe provensaj*)
****** lenga gascon-a

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **oci**
* fin al 2007: Còdes ISO 639-3: **gsc**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=oci
* http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gsc (fin al 2007)
* http://www.castelmagno-oc.com/cultura/lenga_OC.htm

Categorìa:Lenghe romanze
Nathan Birnbaum

**Nathan Birnbaum** a l'é ën giornalista e scritor, nassù dël 1864 e mòrt dël 1937.
Ant soa arvista *Selbstemanzipation* (autoemansipassion) a anventa la paròla sionism, moviment ch'a arvendica l'aspirassion dj'ebreo a avèj në stat ant la Tèra dla Promëssa.

Birnbaum, Nathan
Lenga giudé-ladin

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga giudé-ladin** o **giudé-ladin** a l'é parlà dzortut an Israel.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **giudé-ladin** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe iberiche
***** lenghe spagneule

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **lad**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lad

## Anliure esterne
* lad.wikipedia.org, La Wikipedia an giudé-spagneul, לה בֿיקיפידייה אין גֿודיו־איספאנײל

Categorìa:Lenghe d'Israel
Categorìa:Lenghe romanze
Leopoldo Pirelli

**Leopoldo Pirelli** a l'era nassù a Usmate Velate ij 27 d'ost dël 1925 e mòrt a Portofin ij 23 ëd gené dël 2007.
Dël 1965 a l'era dventà pressident ëd la Pirelli al pòst ëd sò pare.

Pirelli, Leopoldo
Martin Heidegger

Filòsof alman, nassù a Meßkirch, ant la Foresta nèira dël Baden meridional, ël 26 dë stèmber dël 1889 e mòrt a Freiburg im Breisgau ël 26 ëd magg dël 1976.

Heidegger a l'avìa studià filosofìa e teologìa a l'Università 'd Friborgh, anté ch'a l'ha ëdcò mostrà e a l'ha scrivù *Esse e temp*.

Bele ch'a fussa marià e pare 'd famija, a l'é stàit moros ëd Hannah Arendt, ch'a l'avìa conossù a l'Università ëd Marborgh dël 1925, cand che chiel a l'era professor ëd filosofìa e chila na studentëssa.
A l'avìa aderì al Partì Nasista.

Artirasse da l'ansegnament a la fin dj'agn 1940, a l'ha tnù vàire seminari e conferense, dont l'avosà *Question dla técnica* dël 1953 a Mùnich.

Heidegger, Martin
Uma Thurman

**Uma Karuna Thurman** a l'è n'atris nà ël 29 d'avril 1970 a Boston, Massachusetts, ant jë Stat Unì. A l'ha ancaminà a recité an film ëd sucess da l'età ëd 18 agn e a l'è vnùa la musa ispiratris dël regista Quentin Tarantino da quand, ant ël 1994, a l'ha travajà për chiel coma protagonista dël film ëd cult Pulp Fiction.

## Filmografìa

Thurman, Uma
Campobass

**Campobass** (*Campobasso* an italian) a l'é na sità dël Molise ëd 51.179 abitant , capleugh dla region e 'd l'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luigi Di Bartolomeo (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Campobass
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Isernia

**Isernia** a l'é na sità dël Molise ëd 21.790 abitant , capleugh ëd l'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sindich a l'é Gabriele Melogli (da l' 11/06/2002 -second mandà: 2007-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Isernia
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Provincia d'Isernia

La **Provincia d'Isernia** a l'é an Molise e a comprend 52 comun.
A l'ha na surfassa ëd 1.529 km² e a conta 89.000 abitant.
Sò capleugh a l'é Isernia.

## Geografìa
A confin-a a nòrd con j'Abruss (provinse dl'Àquila e Chieti), a òvest con ël Lassio (provincia ëd Frosinon), a sud con la Campania (provincia ëd Caserta) e a est con la provincia ëd Campobass.

## Stòria
A l'è stàita istituìa dël 1970, dëstacandse da la provincia ëd Campobass. 

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Luigi Mazzuto (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Molise
Isernia
Provincia ëd Campobass

La **Provincia ëd Campobass** a l'é an Molise e a comprend 84 comun.
A l'ha na surfassa ëd 2.909 km² e a conta 231.330 abitant.
Sò capleugh a l'é Campobass.

## Geografìa
A confin-a a nòrd con j'Abruss (provincia ëd Chieti), a òvest con la provincia d'Isernia, a sud con la Campania (provinse ëd Benevènt e Caserta), a sud-est con la Pulia (provincia ëd Fògia). A est a l'é bagnà dal Mar Adriàtich.

## Stòria
Dël 1970 a l'ha perdu ël teritòri d'Isernia, istituìa capleugh ëd provincia. 

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Nicolino D'Ascanio (dal 29/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Molise
Campobass
Gian Lorenzo Bernini

**Gian Lorenzo Bernini** a l'era n'architet baròch.
Nassù a Nàpoli ël 7 dë dzèmber dël 1598 e mòrt a Roma ël 28 ëd novèmber dël 1680.

Bernini a l'era stàit formà da sò pare e a l'é con chiel ch'a l'é andàit a Roma dël 1605.
A l'ancamin protegiù da la famija Borghèis, a l'é dventà scultor e architet al servissi dij vësco ëd Roma Urban VIII, sò prinsipal mecenà, peui Nossens X, Lissànder VII e Clement IX.

Soa atività artìstica a l'ha tocà tuti ij géner, an realisand dij ritrat, dij fresch, dle fontan-a - dont la Fontan-a dij Fium an piassa Navona - dle statue ëd përsonage stòrich e mitològich, dle statue 'd sant, dle tombe.
A l'ha progetà la Fàbrica ëd San Pé e a l'ha travajà a tante d'àutre cese roman-e.

## Euvre prinsipaj
* *Santa Marìa Madlen-a* (1662-1663, màrmol, autëssa 180 centim anviron)

Bernini, Gian Lorenzo
Bernini, Gianlorenzo
Francesco Borromini

Architet e scultor.
Sò cognòm a l'era Castelli.
Nassù a Bissone (Svìssera) ël 25 dë stèmber dël 1599, a l'é massasse a Roma, an campand-se su na spa, ël 3 d'aost dël 1667.

Dël 1619 a l'é andà a Roma e a l'ha tramudà so cognòm an Borromini.

A l'era parent ëd Carlo Maderno, dont a colàbora, tra l'àutr, a la cesa dij Teatin a Roma.
An tra soe euvre, sèmper a Roma, la cesa ëd San Carlin a le Quatr Fontan-e, Sant Iv a la Sapiensa, lë scalon a Palass Barberin.

Categorìa:Architet
Categorìa:Scultor
Lenga istro-romen-a

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga istro-romen-a** o **istro-romen** a l'é parlà dzortut an Croassia.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dl' **istro-romen** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze orientaj
**** lenghe romen-e



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **RUO**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ruo

Categorìa:Lenghe romanze
Lenga languedocien

## Pais an dova a l'é parlà

La **lenga languedocien** o **languedocien** a l'é parlà dzortut ant ël mesdì dla Fransa.
A l'é na *variant regional* dla lenga ossitan-a.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **languedocien** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe gal-romanze
***** lenga ossitan-a (ëdcò *lenghe provensaj*)
****** languedocien


## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **OCI**
* fin al 2007: Còdes ISO 639-3: **LNC**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=oci
* http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lnc (fin al 2007)
* https://web.archive.org/web/20081021150032/http://www.rivistaindipendenza.org/Teoria%20nazionalitaria/sergio_salvi.htm
* http://www.castelmagno-oc.com/cultura/lenga_OC.htm

Categorìa:Lenghe romanze
Lenga lìgura

## Pais andoa a l'é parlà

La **lenga lìgura** o **lìgur** a l'é parlà dzortut an Liguria, val a dì an Italia.


## Paròle
* a péia: ël pruss
* u méi: la patata
* u setrun: ël limon\sitron (cf. Fr. *citron*)
* u pèrsegu: ël persi (cf. Cat. *préssec*)
* a sêsgia: la ciresa
* u mêlu: ël pom (cf. It. *mela*)
* a nûsge: la nos
* a câ: la cà
* l'öggiu: l'euj
* a uisa (*[[Carloforte]]*): l'ìsola
* l'isua (*[[Génoa]]*): l'ìsola
* u pàize (*Carloforte*): ël pais
* u paise (*Génoa*): ël pais
* a sc-tradda (*Carloforte*): la strà
* u maganzin *(Calaseta)*: ël magasin
* u figgiu: ël fieul
* l'amigu: l'amis
* u libbru: ël lìber
* l'ómmu: l'òm
* a scöa (*Carloforte*): la scòla
* l'otru (*Carloforte*): l'àutr
* a lünn-a (*Génoa*): la lun-a
* ciü: pì (cf. Nap. *cchiù*)
* u fögu (*Génoa*): ël feu
* u fiougu *(Bunifazi)*: ël feu
* i cavelli: ij cavèj
* a tradiçiun (*[[Mònaco]]*): tradission (cf. Fr. tradition)
* a vurpi (*Bunifazi*): la volp
* ancöö: ancheuj
* anchœi (*Mònaco*, pronunsià *anchéi*): ancheuj
* l'annu (*Carloforte*): l'ann
* atruvò (*Carloforte*): trové
* tüttu (*Carloforte*): tut
* travaggiu: travaj (varda Fr. *travail*; Sp. *trabajo*)
* vixin (*Carloforte*): avzin
* puài (*Carloforte*): podèj
* u mò (*Carloforte*): ël mar
* ânò (*Carloforte*): andé
* sutta (*Carloforte*): sota
* avài (*Carloforte*): avèj
* növu: neuv
* giancu: bianch
* a vuze: la vos
*a stöia: la stòria
*u figgiö: ël fieul
*u mundu: ël mond
*a razun: la rason
*u çentru: ël sènter
*u lögu: ël leugh
*a nötte: la neuit
*u vegiu (*Génoa*): ël vej
*er veciu (*[[Savon-a]]*): ël vej
*u nümeu: ël nùmer
*ertu: àut

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **lìgure** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe gal-romanze
***** lenghe cisalpin-e



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **LIJ**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
*Lenga lìgura
*Lenga lìgura an Ethnologue.com
*Lenga e cultura dla Liguria, amprende ël genovèis, literatura lìgura con tradussion, test, fòto e via fòrt (la prima pàgina an genovèis e spagneul)
*Zeneize: Grafìa Ufissial e Alfabet (an genovèis)

Lenga ligura
Lenga ligura
Categorìa:Liguria
Lenga lombarda

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga lombarda** o **lombard** (nòm nativ *lombard*, *lumbard*, *lumbaart*) a l'é parlà, con le rispetive variante locaj: 

* an tuta la Lombardìa (Lombard ossidental e Lombard oriental)

* an Piemont ant la provincia ëd Noara (gavà la banda pì ossidental anté ch'as parla piemontèis) e an tuta la provincia dël Verban-Cusi-Òssola

* an Svìssera ant ël canton Tesin e canton Grison

* ant la provincia ëd Trent (varianta trentin-a)

## Sostrat lenguìstich

Ël sostrat lenguìstich pì vèj ch'a l'abbia lassà na trassa an Lombardìa dont as l'abbia quaiche antivista a l'é col dj'antich Lìgur. Le anformassion disponìbij për cost idioma-sì a son però motobin bofre e motobin limità. Bin divers a l'é nopà 'l quàder ch'as peul tracé për le popolassion ch'a son pijà 'l pòst dij Lìgur, ij Sèlt.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **lombard** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe gal-romanze
***** lenghe cisalpin-e



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **LMO**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lmo

Categorìa:Lenghe dla Svìssera
Categorìa:Lenghe dl'Italia
Categorìa:Lenghe gal-romanze
Lenga mirandèisa

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Miranda do Douro** a l'é parlà specialment an Portugal. Ël mirandèis a riva da la lenga leonèisa, configurand-se coma na lenga pròpia dòp d'aver dësvlupà na gramàtica e na nòrma specìfiche për ël leonèis parlà a Miranda do Douro, pròpi coma l'asturian a l'ha făt për l'Asturia. An costa manera, ël grop dle lenghe leonèise o grop lenghìstich leonèis a l'é formà al dì d'ancheuj da tre lenghe: ël leonèis, ël mirandèis e l'asturian.

## Statut ufissial
Për lòn ch'a rësguarda lë statut ufissial, ël mirandèis a l'é stàit arconossù ufissialment dal Portugal dël 1999 con la Lej n. 7/99. Costa lej a garantìss ël drit d'ansëgnament e d'utilisassion d'an costa lenga ant l'aministrassion pùblica e ant le scòle dla region ëd Miranda do Douro, an fasend-ne la sconda lenga ufissial dël Portugal ant col teritòri-lì.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Miranda do Douro** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe iberiche
***** lenghe leonèise



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-2: **MWL**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mwl

Categorìa:Lenghe romanze
Lenga ladin-a

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga ladin-a** ò **ladin** (ò **ladin dolomitan**) a l'é parlà dzortut an Italia (Trentin-Sud Tiròl e Véneto). Ël nùmer dij parlant a l'é stimà tra le 30.000 e le 38.000 përson-e (censiment dël 2001).

## Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **ladin** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe gal-romanze
***** lenghe ladin-e

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **LDD**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lld

Categorìa:Lenghe romanze
Lenga portughèisa

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga portughèisa** o **portughèis** a l'é parlà dzortut an Portugal e an Brasil.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **portughèis** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe iberiche
***** lenghe portughèise



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **PT**
* Còdes ISO 639-2: **POR**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=por

Categorìa:Lenghe romanze
Lenga rumantsch-grischun

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga rumantsch-grischun** o **rumantsch-grischun** (an piemontèis as peul 'cò disse **lenga romancia** o **romancc**) a l'é parlà dzortut an Svìssera.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **rumantsch-grischun** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe gal-romanze
***** lenghe ladin-e



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **RM**
* Còdes ISO 639-2: **ROH**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=roh

Categorìa:Lenghe romanze
Lenga shuadit

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga shuadit** o **shuadit** a l'é na lenga mòrta ant ël 1977; as parlava dzortut anl ël mesdì dla Fransa.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dlë **shuadit** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe gal-romanze
***** lenghe provensaj



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **SDT**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=sdt

shuadit
Categorìa:Lenghe romanze
Lenga sicilian-a

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga sicilian-a** o **sicilian** a l'é parlà dzortut an Sicilia, ma ëdco an Calabria (andoa a pija ël nòm ëd Calabrèis) e an Pulia meridional, andoa as ciama Salentìn.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **sicilian** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze orientaj



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-2: **SCN**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=scn

Categorìa:Lenghe romanze
Lenga spagneula

## Pais andoa a l'é parlà

La **lenga spagneula**, ò **spagneul** ò **castijan** a l'é na lenga romanza dël grup ibérich. A l'é la lenga ufissial ëd la Spagna e dël Centro e Sud América. A l'é un-a dle ses lenghe ufissiaj ëd l'ONU e, d'apress al cinèis mandarin, a l'é la lenga pì parlà ant ël mond për nùmer ëd parlant nativ.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dlë **spagneul** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe ibériche
***** lenghe spagneule

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **ES**
* Còdes ISO 639-2: **SPA**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=spa

Categorìa:Lenghe romanze
Lenga zarfatica

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga zarfàtica** o **zarfàtic** a l'é na lenga mòrta che a l'era parlà dzortut an Fransa.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dlë **zarfàtic** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe gal-romanze
***** lenghe fransèise



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ZRP**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=zrp

Categorìa:Lenghe romanze
Carlo Maderno

**Carlo Maderno** a l'era n'architet baroch, nassù a Capolago (Svìssera) dël 1556 e mòrt a Roma ël 30 ëd gené dël 1629.
Dël 1588 a l'é andà a Roma andoa a l'ha peui sèmper travajà.
A l'era frel dlë scultor Stefano Maderno e parent a la lontan-a ëd Francesco Borromini, ch'a l'ha ëdcò travajà con chiel.

Soe euvre pì amportante a son le fassade dle cese ëd Santa Susan-a, Sant Andrea dla Val e dla Basìlica ëd San Pé.

Maderno, Carlo
Cameron Diaz

**Cameron Michelle Diaz** a l'è n'atris nà ël 30 d'agost dël 1972 a San Diego, Califòrnia, ant jë Stat Unì. A l'ha tacà a travajé da modela për peui ancaminé a recité an film ëd sucess da l'età ëd 22 agn. Antra ij sò film, ij pì famos a son prinsipalment comedie. As peulo mensioné "There's something about Mary", "My Best Friend's Wedding" e "Charlie's Angels", ma a l'ha ëdcò pià part a film dramàtich e d'assion. A l'ha prestà soa vos për ël dobiagi dla prinsipëssa Fiòna ant la version an anglèis ëd *Shreck*.

## Filmografìa

Diaz, Cameron
Génoa

**Génoa** ò ëdcò **Zena** (*Genova* an italian, *Zena* an lìgur) a l'é na sità dla Liguria ëd 585.407 abitant, capleugh dla region e dl'omònima Sità metropolitan-a.
A resta a sud ëd la linia dj'Apenin, an sla riva nòrd dël mar Mediterani.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marco Doria (dal 21/05/2012).

## Stòria
Ch'a varda la vos Stòria ëd Génoa.

## Spòrt

* Génoa (fótbal)

## Sità gemelà
Génoa a l'é gemelà con:
*  Baltimora, Stat Unì d'América
*  Chios, Grecia
*  Columbus, Stat Unì d'América
*  Marsèja, Fransa
*  Odessa, Ucrain-a
*  Rijeka, Croassia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Genoa

Categorìa:Comun dla Sità Metropolitan-a ëd Génoa
La Spessia

**La Spessia** (*La Spezia* an italian, *Spèza* an lìgur, dialèt spessin) a l'é na sità dla Liguria ëd 93.959 abitant, capleugh dl'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Massimo Federici (dal 28/05/2007, second mandà dal 07/05/2012).

## Sità gemelà
La Spessia a l'é gemelà con:
*  Bayreuth, Gërmania
*  Toulon, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dla Spessia
Laspessia
Savon-a

**Savon-a** (*Savona* an italian, *Sann-a* an lìgure) a l'é na sità dla Liguria ëd 61.735 abitant, capleugh dl'omònima provinsa.

## Stòria
Sot al règn dij Longobard la sità a la fa part dël Ducà d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ilaria Caprioglio (dal 20/06/2016).

## Sità gemelà
Savon-a a l'é gemelà con:
*  Bayamo, Cuba
*  Villingen-Schwenningen, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Imperia

**Imperia** (*Imper̂ia* an lìgure) a l'é na sità dla Liguria ëd 41.999 abitant, capleugh dl'omònima provinsa.

## Stòria
La comun-a d'Imperia a l'é stàita fondà ai 21 d'otóber dël 1923 butand ansema le comun-e ëd Pòrt Morissi (ch'a l'era capleugh ëd provinsa), Oneja e neuv àutre comun-e pi cite.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Carlo Capacci (dal 10/06/2013).

## Sità gemelà
Imperia a l'é gemelà con:
*  Mandelieu-la-Napoule, Fransa
*  Newport, Stat Unì d'América
*  Rosario, Argentin-a

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Meryl Streep

**Meryl Louise Streep** a l'é n'atris motobin famosa e a l'é nà ël 22 ëd giugn dël 1949 a Summit, New Jersey, ant jë Stat Unì. A l'ha studià recitassion ant l'arnomà Actors Studio e a l'ha peui ancaminà a recité an senegià për la television e an film viaman pì important, fin a vagné tre Premi Oscar (atris nen protagonista an *Kramer vs. Kramer*, atris protagonista an *Sophie's Choice* e atris protagonista an *The Iron Lady*) e a esse un-a dj'atris pì amirà dal pùblich e da la crìtica. 

## Filmografìa

Streep, Meryl
Jean-Bédel Bokassa

**Jean-Bédel Bokassa**, conossù ëdcò coma **Salah Eddine Ahmed Bokassa**, a l'era nassù ai 22 ëd fervé dël 1921 a Bobangi, ant la Repùblica Sentrafrican-a e a l'è mòrt d'un crep a Bangui ai 3 'd novèmber dël 1996.

Dël prim ëd gené dël 1966 a l'é vnùit ditator militar dël pais e dij 4 dë dzèmber dël 1976 a l'é autoproclamasse amperator, fin a soa destitussiòn dël 1979.

Coma soldà 'd cariera, Bokassa l'ha partissipà a la Sconda guèra mondial an Fransa e a l'é peui vnùit capitani, dël 1961. 

Bokassa l'è vnùit pressident con un colp dë stat e l'ha tòst anandiasse a governé col Moviment për l'evolussion sossial ëd l'Àfrica nèira (MESAN), sò partì.
A l'é convertisse a l'Islam e l'ha cangià nòm. As pensa che sòn a fussa calcolà për tiresse dl'agiut finansiari da Gheddafi, agiut che però a l'é mai rivà.

Tornà a convertisse al Catolicésim, a l'è fasse amperator për "*elevé la Repùblica Sentrafrican-a ant ël mond*", con na sirimònia ch'a l'é costà la mità dël bilansi dlë Stat.

A l'avìa 17 fomne e 50 fieuj. A l'é soèns contasse ch'a mangèissa carn uman-a e ch'a fussa fòra 'd testa coma Idi Amin Dada dl'Uganda, ma le vos ant sël canibalism a son peui arzultà nen fondà.

Bokassa, Jean-Bédel
Àfrica

L**'Àfrica** a l'é lë scond continent për popolassion e estension. A òcupa n'àrea ëd 30.065.000 chilòmeter quàder e a l'ha na popolassion d'anviron 800 milion ëd përson-e.
An Àfrica as parlo apopré un ters dle lenghe ch'a-i son al mond.

A l'é delimità a nòrd dal mar Mediterani, a òvest da l'océan Atlàntich, a sud da l'océan Antàrtich e a est da l'océan Indian e dal mar Ross.
A l'é traversà da l'Equator e l'é caraterisà da na granda varietà ëd clima.

L'autura pì àuta a l'é ël mont Kilimangiaro, an Kenya.

Ij fium pì amportant a son ël Nil, ël Còngo, ël Nìger e ël Zambesi. 

J'ìsole prinsipaj a son ël Madagascar, Mauritius, le Seychelles, Socòtra (Yemen), Cap Vèrd, São Tomé e Príncipe, Fernando Poo e Sant Élena.
Piasensa

**Piasensa** (*Piacenza* an italian, *Piaṡëinsa* an dialèt piasentin) a l'é na sità dl'Emilia-Romagna ëd 102.355 abitant , capleugh dl'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Patrizia Barbieri (dal 29/06/2017, dagià sìndich ëd Castelvetro Piacentino dal 1994 al 2003).

## Sità gemelà
Piasensa a l'é gemelà con:
*  Erfurt, Gërmania
*  Plasencia, Spagna 
*  Togliattigrad, Russia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Piasensa
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Parma

**Parma** a l'é na sità dl'Emilia-Romagna ëd 196.518 abitant , capleugh ëd l'omònima provinsa A resta davzin a le prime colin-e dj'Apenin, pòch pì  a val ëd la confluensa dij ri Bagansa e Parma.

## Conomìa
Al di d'ancheuj Parma a l'é 'l sènter d'arferiment fonsional ëd na zòna a fòrt dësvlup andustrial e d'agricoltura moderna, ma a resta ëdcò un sènter comersial important e sò ròl coltural a l'ha rèis leugne.
Për la qualità dij sò servissi, Parma a l'é na metròpoli regional, përchè a l'ha 'n ròl d'arferiment ansima a 'n teritòri pì spantià che soa provinsa.

Dacant a j'atività tradissionaj ëd comersi dij prodot ëd n'agricoltura d'avangarda, ant le dariere disen-e d'agn Parma a l'ha dësvlupà na fòrta atività aindustrial, articolà an vàire milen-e d'unità produtive, scasi tute ëd dimension cite e mojen-e, gropà dzortut a la conomìa agrìcola.
Ant la zòna ëd Parma as produv ël formagg parmesan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Federico Pizzarotti (dal 25/05/2012, scond mandà dal 30/06/2017).

## Sità gemelà
Parma a l'é gemelà con:
*  Bourg-en-Bresse (Fransa)
*  Guadalajara (Spagna)
*  Lubian-a (Slovenia)
*  Rosario (Argentin-a)
*  Shijiazhuang (Cin-a)
*  Szeged (Ungherìa)
*  Tours (Fransa)
*  Worms (Gërmania)

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Parma
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Alcmeon

### Introdussion
**Alcmeon** a l'era médich e a l'ha vivù ant l'istessa época ëd Pitàgora.


### La vita
Alcmeon a l'era ëd Croton.


### Ël pensé
Alcmeon a pensava che la vita dl'òm a dipendèissa da cobie ëd qualità contrapòste e a pensava che la sede dl'ànima a fussa ël sërvel, nen ël cheur.



## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Filòsof
Cràtilo

### Introdussion
**Cràtilo** a l'é stàit magìster ëd Platon.


### Ël pensé
Cràtilo a pensava, com Eràclito che tut a fussa sempe an cambiament, e che a fussa nen possìbil fé doe vòte ël bagn ant l'istess fium, përchè j'eve a scoro an pressa.



## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Filòsof
Meliss

### Introdussion
**Meliss** a l'ha avù com magìster Parménid.


### La vita
**Meliss** a l'é nassù a Samo a l'inissi dël V sécol prima ëd Nosgnor. As sa che a l'é stàit comandant ant na bataja che Samo a l'ha vagnà contra Aten-e ant ël 441-440 prima ëd Nosgnor.


### Ël pensé
**Meliss** a continua a difende sò magìster Parmenide, e an pì a pensa che as peussa dì che l' **Un** a l'era e a sarà, val a dì che a l'é **eterno**..



## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Filòsof
Zenon

### Introdussion
**Zenon** a l'ha avù com magìster Parménid.


### La vita
Zenon a l'é nassù, com Parménid, a Elea e a l'ha vivù ant ël V sécol prima ëd Nosgnor.
Aristòtil a lo arconòss tanme l'anventor ëd la dialética.

### Ël pensé
A son motobin avosà ij paradòss ëd Zenon, dësvlupà për difende ël pensé ëd Parménid, sò magìster. Ij pì famos a son:
* *paradòss contra la multiplissità*;
* *paradòss contra ël moviment* (conossù ëdcò com *Achil e la bissa-copera*);
* *paradòss ëd la flecia*.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Filòsof
Sintan

**Sintan**(*Cintano* an italian) a l'é un comun italian ëd  abitant ant la Provincia ëd Turin an Piemont. As treuva ant ël mes ëd la Val Sacra.

A confin-a con la frassion dël Santuari ëd Pieuva e le località montan-e vzin al confin con Castelneuv Nigra.

La fundassion dël pais a risal al 1300 sirca.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Daniela Contini (dal 27/05/2019).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Nomaj

**Nomaj** (*Nomaglio* an italian) a l’é un comun ëd 324 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giacinta Ellade Peller (da l' 8/06/2009).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Non

**Non** (*None* an italian) a l’é un comun dë 7.925 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maria Luigia Simeone (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Ber

**Ber** (*Bairo* an italian, *Bêr* ant la grafìa canavzan-a) a l’é un comun d' 800 abitant  dla Sità metropolitan-a 'd Turin, leugn anviron 38 chilòmèter a nòrd ëd Turin.

La stranòm dij sò abitant a l'è "tirapere". La stranòm a vèin da la costuma ëd nà vòta ëd pijé a pere ij forèstè, dzoratut coi che aj andavan a fè ël fil a le fije dël pàis.

## Etimologìa
Ël nòm a ven dal latin *barrium* che a veul dì "leu circondà da muraje".

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Succio (elench cìvich "Per Bairo") dal 30/06/2017.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Maggie Smith

**Margaret Natalie Smith**, mej conossùa tanme **Maggie Smith**, a l'é n'atris nassùa ai 28 dë dzèmber dël 1934 a Ilford, Essex, ant ël Regn Unì.
A l'ha ancaminà a recité a teatro e an senegià për la television anglèisa ant j'agn Sinquanta, e a l'é peui vnùa arnomà ant ël camp dël cine an travajand për ëd regista motobin famos e an rivand a vagné doi Premi Oscar (atris protagonista an *The Prime of Miss Jean Brodie* e atris nen protagonista an *California Suite*). Ij pì giovo a la conòsso dzortut për ël ròl ëd la mare superiora an *Sister Act* e për col ëd la professorëssa McGonagall ant ij film d'Harry Potter.

## Filmografìa

Smith, Maggie
Smith, Maggie
Smith, Maggie
Lenghe bàltiche

## Lenghe bàltiche

Le **lenghe bàltiche** a son un cit grup ëd lenghe indoeuropenghe, parlà ant ij **pais bàltich** (Lituania e Letònia) e anviron.
As divido an doe part, **ossidental** e **oriental**.
Le lenghe bàltiche a son:

* grup oriental
** lenga létone
** lenga lituan-a

* grup ossidental
** lenga prussian-a (na lenga mòrta ant ël 1700)



## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Lenga armen-a

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga armen-a** ò **Armen** a l'é parlà dzortut an Armenia.

## Classìfica
La **lenga armen-a** a l'é l'ùnica lenga dël branch **armen** ëd le lenghe indoeuropenghe. La soa classificassion alora a l'é motobin sempia:
* lenghe indoeuropenghe
** **lenga armen-a**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **HY**
* Còdes ISO 639-2: **HYE/ARM**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=hye

Armen
Armen
Lenga gheg

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga gheg** ò **gheg** a l'é parlà dzortut an Serbia e Montnèigr.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **gheg** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe albanèise
*** **lenga gheg**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **SQ**
* Còdes ISO 639-2: **SQI/ALB**
* Còdes ISO 639-3: **ALN**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=aln

gheg
gheg
gheg
Lenghe albanèise

## Lenghe albanèise

Le **lenghe albanèise** a son un cit grup ëd lenghe indoeuropenghe, parlà an Albanìa e anviron.
As divido an doe part, ël **Gheg** e ël **Tòsk**, dividù dal fium Shkumbin.
Le lenghe albanèise a son:

* grup gheg
** lenga gheg

* grup tosk
** lenga tòsk
** lenga arbëreshë
** lenga arvanitika



## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Lenghe indoeuropenghe

## Lenghe indoeuropenghe

Le **lenghe indoeuropenghe** a son la famija ëd lenghe pì conossùa e pì studià.
Lë studi dle lenghe indoeuropenghe a l'é ancaminà a l'inissi dl'Eutsent e a l'é stàit fassilità da tanti motiv, për esempi:
* tante lenghe a j'ero già bin conossùe a jë studios;
* tante lenghe, com grech, latin e sànscrit a j'ero scrivùe da apeprò tre mila agn;
* tute le lenghe a j'ero scrivùe an forma alfabética, e parèj a l'han podù trasmëtte ëdcò la manera ëd parleje.

Le lenghe indoeuropenghe as divido an des o dódes branch, a scond che le lenghe balto-slave e indo-iraniche a sia ansema o separà. An costo schema a son presentà separà:

* lenghe albanèise

* lenga armen-a

* lenghe bàltiche

* lenghe séltiche

* lenghe germàniche

* grech e lenghe greche

* lenghe indoarian-e

* lenghe iraniche

* latin e lenghe romanze

* lenghe slave

* lenghe tocarie (2 lenghe mòrte che a j'ero parlà ant ël Turkestan cinèis)

* lenghe anatòliche (lenghe mòrte che a j'ero parlà an Anatòlia, adess Turchìa)



Indoeuropenghe
Lenga leton-a

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga leton-a** ò **leton** ò **latvian** a l'é parlà dzortut an Letònia.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **leton** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe bàltiche
*** grup oriental
**** **lenga léton-a**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **LV**
* Còdes ISO 639-2: **LAV**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lav

leton
leton
Lenga prussian-a

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga prussian-a** ò **Prussian** a l'é na lenga mòrta dël prinsipi dël 1700; a l'era parlà dzortut an Prussia oriental.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Prussian** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe bàltiche
*** grup ossidental
**** **lenga prussian-a**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **PRG**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=prg

prussian
prussian
prussian
prussian
Charlotte Gainsbourg

**Charlotte Gainsbourg** a l'é n'atris e cantanta fransèisa nà ël 21 ëd luj dël 1971 a Londra e chërsùa a Paris. Fija d'art (sia sò pare, Serge Gainsbourg, tanme soa mare, Jane Birkin, a son motobin famos), a l'é stàita possà a intré ant ël mond dlë spetàcol pròpi da pare e mare: a 13 agn a taca a recité ant ën film e a 15 agn a seurt sò prim disch. Ancheuj a viv e a travaja an Fransa, andoa ch'a l'è marià ansema al regista e ator Yvan Attal.

## Filmografìa

## Discografìa

Gainsbourg, Charlotte
Gainsbourg, Charlotte