open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Frederick Forsyth

**Frederick McCarthy Forsyth**, (Ashford, 25 òst 1938 – Jordans, 9 giugn 2025) a l'é stàit në scritor e giornalista angleis.
Apress avej travajà a la BBC 'me reporter, dël 1970 a l'ha comensà a scrive e publicà conte e lìber ëd storia e polissiesch.

## Euvre prinsipaj
**The Day of the Jackal* (1970)
**Dossier Odessa* (1972)

Forsyth, Frederick
Forsyth, Frederick
Erpi

L**'erpi** a l'é n'utiss agrìcol dovrà për **travajé la tèra an surfassa**, rompend la crosta, dëserband, o mës-ciand ël concim con ël teren. A peul esse tirà da bestie, da 'n trator, o esse portà. Soa fonsion a l'é cola ëd preparé ël let dë smens, mejoré l'aerassion, e controlé le malerbe.  

## Stòria
Ij prim erpi a armonto a l'antichità: j'Egissi e ij Roman a dovravo rastej ëd bòsch con dent ëd fer për s-ciapé la tèra. La forma moderna a l'é dësvlupasse ant ël sécol XVIII an Anghiltèra, con erpi ëd fer a dent rigà. Durant l'Arvira Andustrial, l'usagi dël fer pressà a l'ha përmëttù la produssion ëd massa. Ant ël sécol XX, l'antrodussion dij dent flessìbij e dj'erpi rotativ a l'ha revolussionà la tècnica.  

## Tipo ëd erpi
* **Erpi a dent rigà**: Con dent drit o legerment curv, për travaj ëd precision.  
* **Erpi a disch**: Con serie ëd disch sircolar për s-ciapé teren dur.  
* **Erpi rotativ** (fresa): Con dent rotativ ch'a fan a tòch fin la tèra.  
* **Erpi a mòla**: Për rompe la crosta e dëserbé antra le file ëd piante.  
* **Erpi combinà**: Con element ëd dent e disch për travaj complicà.  

## Operassion
# L'erpi a l'é gropà al trator o a bestie da tir.  
# Ij dent o disch a pénetro la tèra (5-15 cm ëd përfond).  
# An bogiandse, a rompo la crosta, a dësranco le malerbe, e a mës-cio ël concim.  
# La larghëssa ëd travaj a peul varié da 1m (për ortagi) a 10m (për camp grand).  

## Aplicassion
* **Preparassion dël teren**: Dòp la lavorura, për afiné la surfassa.  
* **Dëserbament**: Gavé le malerbe sensa dovré diserbant.  
* **Aerassion**: Përmëtte a l'aria e a l'eva ëd penetré ant la tèra.  
* **Ancorpament dël concim**: mës-cé ël liam o ij fertilisant con la tèra.  
* **Control ëd l'erosion**: Creé na surfassa për ridùe la pèrdita ëd tèra.  

## Erpi ant la coltura piemontèisa
Ant ël Piemont, l'erpi a l'é stàit n'utiss essensial ant l'agricoltura tradissional. J'artisan ëd campagna a fabricavo erpi a dent për le cassin-e dle colin-e dël Monfrà e dle Langhe. D'istà, ij paisan a travajavo "a dobi tir" con cavaj e erpi ëd fer për preparé ij camp për la semensa d'autonn.  

Ant j'agn '50, la mecanisassion a l'ha portà j'erpi a disch tirà da trator.

## Vardé ëdcò
* Trator  

Categorìa:Utiss  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Shinedown

Ij **Shinedown** a son na formassion rock alternative, post grounge, formasse dël 2001 a Jacksonville, Florida (Stat Unì).

Ij component a son: 
* *Brent Smith* - vos (2001-present)
* *Zach Myers* - ghitara (2005-present)
* *Barry Kerch* - batéria (2001-present)
* *Eric Bass* - bass (2008-present).

## Euvre
* 2003 – *Leave a Whisper*
* 2005 – *Us and Them*
* 2008 – *The Sound of Madness*
* 2012 – *Amaryllis*
* 2015 – *Threat to Survival*
* 2018 – *Attention Attention*
* 2022 – *Planet Zero*

Shinedown
Shinedown
Cessna Citation

Cola dël **Cessna Citation**, a l'é na famija d'avion da turism executive a reassion american-a fabricà a parte da la fin dj'agn '60.
Ël model FanJet 500 l'ha volà la prima vira dël 15/09/1969, ël Citation I a l'é intrà an servissi dël 1972 e prodovù fin dël 1985 an 689 esemplar.
An total ij modej dla famija Citation a son stàit stait prodovù dal 1969 fin al dì d'ancheuj an pì che 8.000 esemplar an vaire version e la lestëssa màssima dl'a version Citation II a l'é ëd 746 km/h.

Categorìa:Avion
Sfiladòira dël coton

La **sfiladòira dël coton** (o **sfiladòira**; an anglèis *cotton gin*) a l'é na màchina inventà dël 1793 da l'american Eli Whitney për separé rapidament la **fibra dël coton** dai sò **smens**. Sta anvension a l'ha revolussionà l'andustria tèssil, riduvend ël temp ëd travaj d'un fator 50 e trasformand ël coton ant la pì amportanta coltivassion dël Sud djë Stat Unì, con conseguense profonde an sël sistema dë s-ciavism.  

## Stòria
Prima dla sfiladòira, la separassion dle fibre da jë smens a l'era fàita a man, un process laborios ch'a ciamava 10 ore për prodùe na libra 'd coton polid. Dël 1793, Whitney a vëdd ël problema ant le piantagion Georgian-e e a anventa na màchina con:  
- Un **cilìnder rotant** armà da **gàbie dentà** ch'a ciapavo le fibre.  
- Na **grija ëd fil ëd fer** ch'a lassava passé le fibre ma nen jë smens.  
- Un **còfo rotativ** ch'a gavava le fibre dai dent.  
La prima version a l'era manovrà a man; peui, a l'é stàita automatisà con la fòrsa dl'eva o dël vapor.  

## Impat econòmich e sossial
* **Espansion dël coton**: La produssion a passa da 750.000 libre (1793) a 2.000.000 'd balë (1850).  
* **Crisi dë s-ciavism**: La dëmanda 'd man d'euvra a l'ha fissà ël sistema dë s-ciavism ant ël Sud, contribuend a le tension ch'a porteran a la Guèra 'd secession.  
* **Andustrialisassion dël Nòrd**: Le filande ëd Massachusetts e Rhode Island a pròspero grassie a l'aprovigionament ëd coton a bass cost.  

## Sfiladòire ant ël Piemont
An Piemont, l'andustria dël coton a l'é dësvlupasse dël sécol XIX, ma a l'ha pa dovrà la sfiladòira 'd Whitney për via ch'as importava coton già sfilà da l'América e l'Égit. Le **filande piemontèise** (es. Filatura Giobert ëd Biela) a preferìo ël coton a fibra longa, processà con d'àutre técniche. Tutun, ant j'agn '30, le sfiladòire mecàniche a son ëstàite instalà ant le poche coltivassion locaj dël Vërslèis për smon-e 'd coton piemontèis.  

## Eredità
Mentre che la sfiladòira a l'ha stimolà l'economìa global, a l'é stàita un dij fator ch'a l'han posà le base për la guèra sivila american-a. An efet, Thomas Jefferson a l'ha definì l'anvension ëd Whitney «la màchina ch'a l'ha cambià ël destin ëd na nassion».  

## Vardé ëdcò
* Eli Whitney  
* S-ciavitù  

Categorìa:Industria  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sebastião Salgado

**Sebastião Salgado** (8 Fërvé 1944 – 23 Magg 2025) a l'é stàit un fotògraf brasilian.

Salgado, Sebastião
Irigator automàtich

Un **irigator automàtich** a l'é un sistema d'irigassion ch'a deuvra vàlvole, tub, e sprussador controlà da n'unità eletrònica për bagné giardin, camp agricòj, o tèra sportiva sensa antervent uman. A l'é progetà për garantì n'usagi eficent dl'eva e un bagn uniform, con programassion basà an sij temp e le necessità dle piante.  

## Stòria
Ij prim sistema semiautomàtich a son ëstàit dësvlupà ant j'agn '30, ma la version moderna a l'é nassùa dël 1961 con l'anventor american **Orton Englehart**, ch'a l'ha patentà la prima "valvòla a diaframa" për l'irigassion. Ant j'agn '80, l'introdussion dij microprocessor a l'ha përmëttù la creassion ëd contròj programàbij. Ancheuj, ij sistema a son integrà con sensor d'umidità e conession Wi-Fi.  

## Tipo ëd irigator automàtich
* **Sistema a gossa**: Tub përforà ch'a dan eva diretament a le rèis, ideal për ortagi e vigne.  
* **Sprussador a pop-up**: Sprussador ch'a së slanso da sot tèra për bagné giardin e prà.  
* **Irigator a rotassion**: Sprussador ch'a gira për coaté 'd grand àree (es. camp da fótbal).  
* **Micro-irigassion**: Për vas e zòne ristrèite, con gossa rangiàbil.  
* **Central pivòt**: Sistema mobìl për camp agricòj largh, comun ant ël Vërslèis piemontèis.  

## Component prinsipaj
# **Unità ëd contròl**: "Ël servel" dël sistema, ch'a programa orari e durà dël bagn.  
# **Vàlvole**: Duverta o sara ël fluss d'eva për minca setor.  
# **Sprussador o gossolador**: Distribuisso l'eva an surfassa o an përfond.  
# **Sensor**: Mzuro pieuva, umidità dël teren, o evaporassion për evité ëd bagné inutilment.  
# **Tub e conession**: Rej ëd distribussion soterà o superficial.  

## Aplicassion
* **Agricoltura**: Irigassion ëd risère, vigne, e coltivassion ëd precision.  
* **Giardinagi'': Manteniment ëd prà, sev, e parch pùblich.  
* **Tèra sportiva**: Camp da fótbal, golf, e tènis.  
* **Paisagìstica''': Bagn ëd piante ornamentaj an sità.  

## Vardé ëdcò
* Irigassion  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Taja-erba

Ël **taja-erba** a l'é na màchina dovrà për tajé l'erba dij giardin, dij parch, e dij camp sportiv a na autëssa uniforma. A l'é stàit anventà dël 1830 an Anghiltèra për sostituì le faussìe, revolussionand la gestion dël paisagi e creand la coltura dël "giardin anglèis".  

## Stòria
* **1830**: L'angigné anglèis **Edwin Budding** a patenta ël prim taja-erba mecànich, anspirà a na màchina për tajé la lan-a. A l'era possà a man e a dovrava na lama rotativa.  
* **1893**: A comparisso ij prim modej a vapor, peui sostituì da coj a benzina ant j'agn '20.  
* **1950**: L'anvension dël taja-erba rotativ a l'ha consentì ëd tajé erba pì àuta.  
* **Ann 2000**: Taja-erba elétrich e robotisà a domin-o ël mercà për via ëd soa silensiosità e automassion.  

## Tipo ëd taja-erba
* **A man**: Sensa motor, con lame rotative ativà dal moviment. Ideal për giardin cit.  
* **A ròtoj**: Con motor a benzina për àree grande, ëd sòlit con sacòt për ranché l'erba.  
* **Elétrich**: Alimentà a fil o a baterìa, pì silensios e ecològich.  
* **A cussin d'aria**: Con vèntola ch'a crea na portansa, për manovra fàcil an teren complicà.  
* **Tratorin**: Për grand teren, con cadrega për l'operator.  
* **Robotisà**: A travaja da sol, con sensor për evité ostàcoj e programassion digital.  

## Component prinsipaj
# **Strutura ëd base**: Carossarìa ch'a sosten ël motor e j'utiss.  
# **Sistema ëd taj**: Lama rotativa o cilindr ëd lame (për taj precis coma an sij camp da golf).  
# **Motor**: A benzina, elétrich, o idràulich.  
# **Sistema ëd ranché**: Sacòt, mulin ch'a s-cianca l'erba, o canal dë scaricament lateral.  
# **Contròj**: Volant, pedal, o telecomand (për ij robòt).  

## Aplicassion
* **Giardinagi residensial**: Manteniment ëd prà privà.  
* **Parch pùblich e camp sportiv**: Taj regolar për camp da fótbal, golf, o tènis.  
* **Agricoltura**: Gestion ëd pra e bòsch.  
* **Viabilità**: Taj ëd bordura stradal e autostradal.  

## Vardé ëdcò
* Faussìa  

Categorìa:Utiss  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Fokker F27

Ël **Fokker F27 Friendship** a l'é n'avion ëd linia për curte distanse a doi motor ëd fabricassion olandèisa. 

Ël prim vòl dël protòtip a l'é stàit dël 1955 e a l'é intrà an servissi dël novèmber 1958.
Fin al 1987 a son stàit construì 586 Fokker F27.
Soa lestëssa masima a l'era ëd 460 km/h.

Categorìa:Avion
ATR 42

L**'ATR 42** a l'é n'avion ëd linia për curte distanse a doi motor ëd fabricassion franco-italian-a. 
Da l'ATR 42 a l'é derivà ël pì grand ATR 72.
Ël prim vòl dël protòtip a l'é stàit dël 16 d'òst 1984 e a l'é intrà an servissi dël dzèmber 1985.
Fin al dì d'ancheuj a son stàit construì 503 ATR 42.
Soa lestëssa màssima a l'é ëd 560 km/h.

Categorìa:Avion
Màchina da cusì

La **màchina da cusì** a l'é n'utiss mecànich o eletrònich dovrà për unì dij tëssù con ëd fil për mojen ëd na aguja e 'n gropador automàtich. A l'ha revolussionà l'andustria tèssil e la vestimenta, përmëttend ëd prodùe vestiment e tëssù con eficiensa e precision mai vista.  

## Stòria
* **1790**: L'anglèis Thomas Saint a progeta la prima màchina da cusì, ma a l'é mai stàita fabricà.  
* **1830**: Barthelemy Thimonnier, un sartor fransèis, a realisa la prima màchina operativa (a cusìa 200 pont a la minuta).  
* **1846**: Elias Howe a patenta la màchina a gropador.  
* **1851**: Isaac Singer a përfession-a ël mecanism e a fonda la Singer, che a dventa ël leader mondial.  
* **1889**: A comparisso le prime màchine elétriche.  
* **Ann 2000**: Màchine computerisà con ricam automàtich.  

## Tipo ëd màchine da cusì
* **Mecàniche**: Contròl manual ëd velocità e pont, con pedal o manoja.  
* **Eletròniche**: Velocità variàbil, programassion ëd pont, e LCD.  
* **Industriaj**: Për produssion ëd massa, con mùltipla agujà e velocità àute (5.000 pont/min).  
* **Specialisà**: Për cusì spess, corsèt, o tëssù técnich.  
* **Robòtiche**: Sistema automàtisà për l'andustria.  

## Operassion
# L'agujà ch'a l'ha 'l fil a traversa ël tëssù.  
# Ël gropador sota a ciapa ël fil creand un grop.  
# Lë sghicador a tira ël fil e a fa avansé ël tëssù.  
# Le màchine moderne a peulo fé pont complicà (es. zigrin, ricam) con disegn programà.  

## Aplicassion
* **Vestimenta**: Produssion ëd vestì, camise, e acessòri.  
* **Mòbij**: Fabricassion ëd tende, coverte, e tapissarìa.  
* **Andustria**: Saileria, tende da camp, e sicurëssa (airbag).  
* **Artisanà**: Creassion ëd vestiari tradissionaj e scultùre ëd tëssù.  

## Vardé ëdcò
* Filatura  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Trator

Ël **trator** a l'é un veìcol motorisà dovrà për **traté utiss agrìcoj**, **machinari edilissi**, o **tamagnon** an fornend potensa motris e idràulica. A l'é fondamental ant l'agricoltura moderna, la costrussion, e la gestion dël teritòri, e a l'ha revolussionà ij métod ëd produssion dal sécol XX anans.  

## Stòria
* **Steam era (1800)**: Prim trator a vapor (anglèis "traction engine") dovrà për traspòrt e lavorura.  
* **1892**: John Froelich (Iowa) a fàbrica ël prim trator a combustion.  
* **1911-1919**: La FIAT ëd Turin a ancamin-a la produssion dël **Fiat 18 "Brichet"**, ël prim trator italian a benzin-a, dovrà ant le campagne piemontèise.  
* **Ann 1930**: Introdussion dij trator a diesel e dël **PTO** (Presa 'd Fòrsa) për alimenté utiss.  
* **Ann 2000**: Trator computerisà con GPS e sistema ëd guida automàtica.  

## Tipo ëd trator
* **Agrìcol**: Për lavoré, semné, e cheuje; con rue gròsse për teren ampantanà.  
* **Industrial**: Dovrà ant ij cantié për movimenté material (es. minere).  
* **Ortìcol**: Cit, për vigne e frutè; con àuta manegiabilità.  
* **Forestaj**: Rinforzà për teren acidentà, con protession contra j'erbo ch'a tombo.  
* **Garden**: Për giardinagi, ëd sòlit a benzin-a o elétrich.  

## Component prinsipaj
# **Motor**: Diesel (pì econòmich) o benzin-a, da 20 a 500 CV.  
# **Trasmission**: Manual, idrostàtica, o powershift për contròl precis ëd la velocità.  
# **PTO** (Presa 'd Fòrsa): Assal ch'a fà giré utiss com erpi o pressa.  
# **Sistema idràulich**: Për aussé e bassé ij rimorchià.  
# **Cabin-a**: Proteta, con aria condissionà e computer ëd bòrd ant ij modej modern.  

## Aplicassion
* **Agricoltura**: Tiré slòire, racojitris, e irigator.  
* **Costrussion**: Moviment ëd tèra, carié ëd material, e livela.  
* **Silvicultura**: Traspòrt ëd bion e derocament assistì.  
* **Servissi urban**: Rasà dla fiòca e manteniment dij parch.  

## Trator ant ël Piemont
Ël Piemont a l'é la cun-a dla mecanisassion agrìcola italian-a. La **Fiat Trattori** (fondà dël 1919) a Turin a l'ha prodovù trator icònich com:  
* **Fiat 18 "Brichet"** (1919): Prim trator italian.  
* **Fiat 411** (1932): Trator a diesel con PTO.  
* **Fiat 640** (1952): Model ch'a l'ha modernisà l'agricoltura piemontèisa.  

## Vardé ëdcò
* Mecanisassion  
* FIAT  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Alexandra Daddario

**Alexandra Anna Daddario** (New York, 16 mars dël 1986) a l'è n'atris dël cine american-a.
## Biografìa
A l'é fija ëd Richard Daddario e ëd Christina.

Daddario, Alexandra
Castel Stèila

Ël **Castel Stèila** (Letohrádek Hvězda) a l'é un castel ëd cassa che as treauva davzin a la sità ëd Praga ansima a la colin-a ciamà "Montagna Bianca", (Bílá Hora).

A l'é stàit batì antrames 1541 e 1563 da j'architèt Giovanni Maria Aostalli e Giovanni Lucchese për inissiativa dl'arciduca Ferdinand II d'Austria.
Condissionament

Ël **condissionament** a l'é ël process ëd contròl ëd la temperadura, l'umidità, e la qualità dl'aria për garantì benesse e prestassion. A l'é aplicà an vàire contèist, da l'abitassion a l'andustria, grassie a sistema mecànich o eletrònich ch'a gavo calor e umidità da l'ambient.  

## Stòria
* **Antichità**: J'Egissi e ij Roman a dovravo sistema passiv (aquedòt an sle muraje, ventiladura natural).  
* **1758**: Benjamin Franklin e John Hadley a dëmostro che l'evaporassion d'àlcol a peul gelé l'eva.  
* **1902**: Willis Carrier (USA) a anventa la prima **màchina frigorìfera moderna** për controlé l'umidità ant na tipografìa.  
* **Ann 1920**: Prim sistema për ca, instalà ant le vile 'd rich.  
* **Ann 1950**: Espansion comersial ant j'ufissi e j'automòbij.  
* **Ann 2000**: Tecnologìa inverter e sistema smart con sensor IoT.  

## Tipo ëd sistema
* **Unità spartìa**: Con part interna (evaporator) e esterna (condensator), për ca e ufissi.  
* **Portàbil**: Unità autònoma për locaj cit, con tub ëd scaricament.  
* **Centralisà**: Për edifissi gròss, con condòte d'aria e unità ëd tratament.  
* **Mini-split**: Sensa condòte, con vàire unità interne colegà a n'unità esterna.  
* **Evaporativ**: Dòvra l'evaporassion dl'eva për frësch (adàit për clima sech).  

## Operassion
Ël condissionament a deuvra ël cìcl frigorìfer:  
# Ël **refrigerant** a assòrb calor da l'aria ant l'evaporator e as evapora.  
# Ël compressor a aumenta soa pression e temperadura.  
# Ant ël condensator, ël refrigerant a ced calor a l'esterior e as condensa.  
# La vàlvola d'espansion a riduv pression e temperadura, tornand al pass 1.  
Ij ventilador a buto an sircolassion l'aria frësca, ij filtr a gavo póer.  

## Aplicassion
* **Residensial**: Frësch estiv e calor invernal (ant ij sistema reversìbij).  
* **Comersial**: Negossi, sinemà, e sentr ëd dat.  
* **Industriaj**: Contròl d'ambient ant jë stabiliment alimentar, farmacéutich, e d'elaborassion dij semicondutor.  
* **Traspòrt**: Automòbij, avion, e tren.  
* **Salute**: Ospidal e laboratòri (contròl ëd sterilità).  

## Vardé ëdcò
* FIAT  
* Politécnich ëd Turin  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Energìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Jean-Baptiste Alexandre Le Blond

**Jean-Baptiste Alexandre Le Blond** (Paris, 1679  - San Peroborgh ai 10 ëd mars dël 1719) a l'é stàit n'architet  e urbanista franseis.
A l'era fieul dël pitor Jean Le Blond.
Dal 1716 fin a soa mòrt a l'ha travajà a San Peroborgh për Pero I ëd Russia.

Le Blond, Jean-Baptiste Alexandre
François-Alexandre Duquesney

**François-Alexandre Duquesney** (Paris, 24 mars 1790  - Paris ai 17 ëd dzèmber 1849) a l'é stàit n'architet franseis.
A l'ha studià a l'École des beaux-arts a Paris sota l'architet Charles Percier.

Duquesney, François-Alexandre
Charles Percier

**Charles Percier** (Paris, 22 òst 1764  - Paris ai 5 stèmber 1838) a l'é stàit n'architet franseis esponent dël neoclassicism.
A l'ha insegnà a l'École des beaux-arts a Paris.

Percier, Charles
Esther Pauline Blanche Lachmann

**Esther Pauline Blanche Lachmann**, contëssa Henckel von Donnersmarck, stranomà **La Païva** (Mosca, 7 maj 1819 - castel ëd Neudeck an Slésia, 21 gènè 1884) a l'é stàita n'avosà curtisan-a dël secol ch'a fa XIX che a l'hà abità dzortut a Paris e antrames 1840 e 1852, ant ël Palass ëd la Païva. 
A l'ha marià o a l'é stàita morosa ëd motobin òm rich dont ël pianista Henri Herz, Albino de Araújo de Paiva, marchèis ëd Païva e ël Cont Guido Henckel von Donnersmarck.

Categorìa:Biografìe
Suvadris

La **suvadris** (o **màchina për suvé**) a l'é n'aparà eletrònich dovrà për gavé l'umidità dai vestì e da la biancheria dòp ël lavagi, scursand ël temp ëd suvagi e garantend un risultà uniform. A l'é dovrà tant an ca che ant le lavanderìe pùbliche e a l'ha revolussionà la gestion dle facende doméstiche dal sécol XX.  

## Stòria
* **Antichità**: La biancherìa a l'era suvà a l'aria o an su stendibiancherìa an sël feu.  
* **1800**: Prim sistema mecànich: tambor girà a man con agiut d'un feu.  
* **1935**: L'american J. Ross Moore a patenta la prima suvadris elétrica a tambor.  
* **Ann 1950**: Model a vèntola, con resistor elétrich për scaudé l'aria.  
* **Ann 1980**: A comparisso le suvadris a condensa, sensa damanca dë scaricament estern.  
* **Ann 2000**: Tecnologìa a pompa ëd calor për risparmi energétich e sensor ëd umidità.  

## Tipo ëd suvadris
* **A vèntola**: Buta l'aria càuda fòra da na tubadura (damanca në sbocch estern).  
* **A condensa**: Arfrësca l'aria ùmida për arcuperé l'eva ant un sëccador, sensa tub.  
* **A pompa ëd calor**: Pì eficent, a deuvra un cìcl frigorìfer për arcuperé ël calor.  
* **A gas**: Alimentà da gas natural për redùe ij cost ëd gestión.  
* **Portàtij**: Cit, për viage o locaj ristret.  

## Operassion
# L'aria a intra ant la màchina e as scauda (con resistor o pompa ëd calor).  
# L'aria càuda a gira ant ël tambor con la biancheria, gavand l'umidità.  
# Ant le suvadris a vèntola, l'aria ùmida a l'é butà fòra; ant le condensa, a passa për un aparà ch'a la frësca e a coleta l'eva.  
# Ël process a continua fin che ij sensor a rilevo che la biancheria a l'é sùitaa.  

## Aplicassion
* **Domèstica**: An ca, për gestion ràpida dla biancheria.  
* **Lavanderìe pùbliche**: Màchine a moneda për usagi coletiv.  
* **Andustria tèssil**: Për tratament ëd prodot finì o semilavorà.  
* **Ospidal e hotel**: Sterilisassion e sëccagi rapid për ij linseuj.  

## Suvadris ant ël Piemont
Ant ël Piemont, le suvadris a son dventà comun-e ant j'agn '70, quand la modernisassion dle ca a l'ha portà l'eletròdomèstich. Le fàbriche turinèise ëd component për eletrodomèstich a fornìo part për marca nassional com **[[Candy]]** e **[[Whirlpool]]**.

## Vardé ëdcò
* Politécnich ëd Turin  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Màchina dël cafè

La **màchina dël cafè** a l'é n'utiss ch'a prepara ël cafè an automatisand ël process ëd estrassion, da la sempia napoletan-a a le complicà espresso automàtiche. A l'ha un ròl céntrich ant la coltura piemontèisa, anté che 'l cafè a l'é n'art e na tradission.  

## Stòria
* **1818**: Primi sistema a vapor ëd Louis Bernard Rabaut (Fransa).  
* **1884**: Angelo Moriondo ëd Turin a patenta la prima màchina espresso.  
* **1901**: Luigi Bezzera a përfession-a ël model con pression a 9 bar.  
* **1938**: Achille Gaggia a anventa ël sistema ëd crema pressurisà.  
* **Ann 1960**: Nàssita dle cafetiere a piston (Bodum).  
* **Ann 2000**: Màchine capsula e superautomàtiche.  

## Tipo ëd màchine
* **Espresso tradissional**: Boton manual, caudera ëd ram, për bar professional.  
* **Moka napoletan-a**: Màchina a tre part, ch'a deuvra la pression dl'eva ch'a beuj.  
* **A piston (fransèisa)**: Cafè fàit për pression dël piston.  
* **A càpsula**: Sistema sigilà për cafè svarià (Nespresso, Lavazza A Modo Mio).  
* **Superautomàtica**: Macin-a ij gran, pressa, e serv ël cafè an un sol pass.  

## Operassion (espresso)
# L'eva a l'é scaudà ant na caudera (90-96°C).  
# A passa për na cambra ëd cafè macinà fin (7g për na tassa).  
# La pression (9 bar) a tira fòra arom e euj essensiaj an 25-30 second.  
# Na crema dossa (emulsion d'euli, CO2, e sostanse sòlide) a sigila l'aroma.  

## Produtor piemontèis
* **[[Lavazza]]** (Turin): Fondà dël 1895, a l'ha dësvlupà le màchine "A Modo Mio" e "Espresso Point".  
* **[[Bialetti]]** (Cuj Cusin): Famos për la "Moka Express", icona dël design italian.  
* **[[Sanremo Coffee Machines]]** (Rìvoli): Màchine professional për bar ëd tut ël mond.  

## Cafè ant la coltura piemontèisa
Ant ël Piemont, ël rit dël cafè a l'é sacrà. Ël **"bicerin"** (cafè, cicolata, e crema 'd làit) a l'é n'invension turinèisa dël 1763 (Cafè Al Bicerin). J'angigné piemontèis a l'han contribuì a l'evolussion dle màchine:  
* **Moriondo** a l'ha anventà l'espresso modern.  
* Lavazza a l'ha creà ël prim cafè blend për màchine espresso.  
* Ant ij bar ëd Turin, ij "barman" a son ëstàit ij prim a dësvlupé l'art dël làit art.  

Ël Musé Lavazza ëd Turin a mostra l'evolussion dle màchine dal 1900 a ancheuj. La manifestassion "**Torin Coffee Festival**" a celebra la coltura dël cafè con dimostrassion ëd màchine stòriche.  

## Vardé ëdcò
* Cafè  
* Bicerin  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Lavapiat

La **lavapiat** (o **màchina për lavé ij piat**) a l'é n'eletrodoméstich ch'a automatisa ël lavagi ëd piat, bicer, utiss da cusin-a, e cassaròle, an dovrand eva càuda e detersiv për netié e disinfeté. A l'ha semplificà la vita domèstica e a l'é dovrà tant an ca che ant l'andustria alimentar.  

## Stòria
* **1850**: Joel Houghton (USA) a patenta un dispositiv manual ëd rotassion ëd piat.  
* **1886**: Josephine Cochrane a anventa la prima lavapiat mecànica automàtica, premià a la Fera Mundial ëd Chicago dël 1893.  
* **Ann 1920**: Model elétrich con pompa d'eva, ma a j'ero motobin costos.  
* **Ann 1950**: A intro ant le ca dël mond, grassie a produssion ëd massa.  
* **Ann 1980**: A comparisso le prime màchine con programa energétich e sensor.  
* **Ann 2000**: Tecnologìa silensiosa, conession Wi-Fi, e sistema ëd netiagi al vapor.  

## Tipo ëd lavapiat
* **Anstalà**: Integrà ant ij mòbij ëd cusin-a, la pì comuna.  
* **Portàtij**: Për locaj cit, as colega al bassin.  
* **Semintegrà**: Con part dëdnans visìbil.  
* **Industriaj**: Për restorant e mense, con capassità àuta e sìcl ràpid.  

## Operassion
# **Pre-lavagi**: As gava ël rest dël mangé.  
# **Lavagi**: Eva scaudà (55-75°C) mës-cià a detersiv a l'é sghicià con brass rotativ.  
# **Arzensà**: Eva frësca a gava via ël detersiv.  
# **Suvagi**: Resistor a scauda l'aria o a deuvra ël calor residual për suvé.  
Ij programa a van da 30 min (sicl rapid) a 3 ore (netiagi intensiv).  

## Aplicassion
* **Domèstica**: An ca, për risparmié temp e eva (a deuvra 10 litr a sicl, contra ij 40 dël lavagi a man).  
* **Comersial**: Restorant, bar, e mense scolàstiche.  
* **Industriaj**: Netiagi ëd baril ëd bira, tàniche, e contenidor alimentar.  

## Vardé ëdcò
* Politécnich ëd Turin  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Arnaldo Pomodoro

**Arnaldo Pomodoro** (Morciano di Romagna, 23 giugn 1926 - Milan, 22 giugn 2025) a l'é stàit në scultor italian.
A l'era frel ëd Giò Pomodoro.

## Euvre prinsipaj

Pomodoro, Arnaldo
Giò Pomodoro

**Giorgio "Giò" Pomodoro** (Orciano di Pesaro, 17 novèmber 1930 – Milan, 21 dzèmber 2002) a l'é stàit në scultor italian.
A l'era frel ëd Arnaldo Pomodoro.

Pomodoro, Giò
Lea Massari

**Lea Massari**, dont ël nòm ver a l'era **Anna Maria Massatani**, (Roma, 30 giugn 1933 – Roma, 23 giugn 2025) a l'é stàita n'atris italian-a. 

Massari, Lea
Alvaro Vitali

**Alvaro Vitali**, (Roma, 3 fërvè 1950 – Roma, 24 giugn 2025) a l'é stàit n'ator italian. 

Vitali, Alvaro
Alida Valli

**Alida Valli**, dont ël nòm ver a l'era **Alida Maria Altenburger Freiin, baronëssa von Marckenstein und Frauenberg**, (Pola, 31 maj 1921 – Roma, 22 avril 2006) a l'é stàita n'atris italian-a. 

Valli, Alida
Pola

**Pola** (**Pula** an croat) a l’é na sità dla Croassia.
A conta 'na popolassion ëd 52.220 abitant (2021) e a l'é ël capleugh dl'Istria.

## Geografìa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità croate
Forn

Ël **forn** a l'é un dispositiv sarà ch'a produv **calor** për cusiné, tosté, sëcché, o trasformé dij materiaj. A l'é dovrà ant la cusin-a domèstica, l'andustria alimentar, la siràmica, e la metalurgìa. Soe aplicassion a van dal pan cheuit ant le cassin-e a le aleassion d'assel ant le fàbriche.  

## Stòria
* **Antichità**: Forn ëd tèra cheuita për pan e siràmica (Mesopotamia, 4000 a.C.).  
* **Medi Ev**: Forn a bòsch an pera ant le gesie e ij castej piemontèis.  
* **Sécol XVIII**: Forn a gas e a carbon për l'andustria.  
* **1892**: Prim forn elétrich patentà da Thomas Ahearn (Canada).  
* **Ann 1950**: Forn microonde (Percy Spencer), rivolussion dël riscaudament ràpid.  

## Tipo ëd forn
* **Domèstich**:  
** *Elétrich*: Resistense ch'a scaudo, contròl precis ëd temperadura.  
** *A gas*: Fiama alimentà da metan, pì econòmich.  
** *Microonde*: Onde eletromagnétiche për scaudé j'aliment.  
* **Industriaj**:  
** *Rotativ*: Për pan e bischeuit, con tambor giràbil.  
** *Tunnel*: Për produssion ëd massa (es. siràmica ëd Lissandria).  
** *An sintament*: Për metalurgìa (fin a 1800°C).  
* **Tradissionaj**:  
** *A bòsch*: An pera o tàula refrataria, për pan e pizza (es. forn dj'òsto piemontèise).  

## Operassion
# **Generassion ëd calor**: Grassie a resistor elétrich, fiama, o onde.  
# **Circolassion d'aria**: Ventilador për distribussion uniform (ant ij forn ventilà).  
# **Contròl ëd temperadura**: Termòstat për manten-e la temperadura costanta.  
# **Tèmpera**: Material refratari për tratnì ël calor (pera, lan-a mineral).  

## Aplicassion
* **Alimentar**: Cusiné pan, pizza, torte, e aròst.  
* **Industriaj**: Produssion ëd siràmica, vèder, smens, e tratament dij metal.  
* **Artisanà**: Realisassion ëd  scultùre ëd creja.  
* **Laboratòri**: Sterilisassion ëd strument e sëccagi ëd campion.  

## Vardé ëdcò
* Pan  
* Siràmica  

Categorìa:Cusin-a  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Huntsville (Alabama)

**Huntsville** a l'é 'na sita djë Stat Unì e a resta an lë stat dl'Alabama.
La sità a conta 180.105 abitant (2010).

Categorìa:Alabama
Birmingham (Alabama)

**Birmingham** a l'é 'na sita djë Stat Unì e a resta an lë stat dl'Alabama dont a l'é la sità pì popolà con 209.880 abitant (2018).

Categorìa:Alabama
Lavandin

**Lavandin** a son d'element architeturaj fiss ëd sòlit anstalà ant le cusin-e e ij bagn, dovrà për lavé man, utiss, visage e àutr. A son colegà a l'eva corenta e a l'evacuassion.

## Descrission
Ij lavandin a peulo esse fàit ëd vàire materiaj:
* Smalt (la pì part comun)
* Assel inossidàbil
* Poliéster rinforsà
* Pera natural
* Granit sintétich

A l'han sempe na part anterior për l'eva (la bassin-a) e un përtus dë scàrich con tapon. Soens a l'han un o pì grije con un rubinèt për l'eva frèida e càuda.

## Stòria
Ij prim lavandin a j'ero dle bassin-e ëd teracheuita o pera ant le ca antiche. Ant ël sécol ch'a fa XIX, con l'ariv ëd l'eva corenta ant le ca, ij lavandin a son dventà pì complicà. D'apress a la Sconda Guèra Mondial, a son ëspantiasse ij lavandin ëd smalt e d'assel.

## Tipo
* **Lavandin da cusin-a**: pì grand, con bassin-a pì fonda për lavé le piat e cassaròle
* **Lavandin da bagn**: pì cit, soens con në specc dë dzora
* **Lavandin a pen-a**: fissà a la muraja sensa mobilia sota
* **Lavandin angolar**: për dovré spassi angolar

## Manutension
Për ten-e bin ij lavandin:
* Dësgagé minca tant ij condòt d'evacuassion
* Netié con prodòt nen abrasiv
* Evité ëd campé grassa o rumenta sòlida ant lë scàrich

## Vëdde ëdcò
* Idràulica

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Forn elétrich

Un **forn elétrich** a l'é n'utiss da cusin-a ch'a deuvra l'energìa elétrica për cheuse. A l'é compòst da na part superior con un pì o pian ëd cusin-a e sòlit un forn integrà sota.

## Descrission
Ij forn elétrich a funsion-o për efet Joule: la corent elétrica a passa travers a na resistensa elétrica, ch'a scàuda. A esisto doi sistema prinsipaj:
* **Pian a resistensa**: spiral ëd metal ch'a deuvro calor për condussion
* **Pian a andussion**: a deuvro un camp magnétich për scaudé diretament le cassaròle (për sòn a van dovrà con cassaròle adate)

Ël forn sota a peul avèj:
* Calor tradissional (resistense)
* Vèntola për aria càuda (convession)
* Grill për gratiné

## Stòria
Ij prim forn elétrich a son comparì a la fin dël sécol XIX. Ël prim model comercià a l'é stàit creà dà la Crompton dël 1893. Soa popolarità a l'é chërsùa ant j'agn 1930 quand che l'eletricità a l'é dventà pì spantià. Ant j'agn 1970 a son comparì ij pian a andussion.

## Tipo
* **Forn da tàula**: portàtil, un o doi pian
* **Forn ancastrà**: fiss ant ël mòbil da cusin-a
* **Cusin-e integrà**: forn elétrich con forn e pian combinà
* **Forn a andussion**: sensa calor visìbil, a scàuda mach con cassaròle magnétiche

## Vantagi e svantagi
**Vantagi:**
* Pì sicur (pa ëd fiame vive)
* Pì bel da manca
* Temperadura pì precisa ant ël forn
* Pian a andussion a son pì lest e a consumo men

**Svantagi:**
* A peulo manché d'eletricità an cas ëd problem
* Consumo pì energìa che coj a gas
* Ij pian a resistensa a scàudo pì pian

## Sicurëssa
* Mai buté sostanse infiamàbij davzin al forn an marcia
* Controlé che le cassaròle a sio bin posà
* Netié sùbit jë spantiament për evité ch'as bruso
* Dovré sempe man-i isolà
* Ij pian a peulo resté càud apress l'usagi (l'indicador ëd calor a deuv esse controlà)

## Vëdde ëdcò
* Pian a andussion

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
R. Martin Klein

**R. Martin Klein** (nòm complet **Robert Mark Klein**) a l'é nà ai 1 otóber 1947 a Stamford, Connecticut.

R. Martin Klein a l'é n'ator teatral, ëd cine e dobiador american che a l'ha dovrà lë stranòm ëd Bob Marx ant ij sò prim travaj ëd dobiagi ant j'agn '90.

A l'é avosà dzortut për avèj anterpretà *Gomamon/Ikkakumon* an *Digimon: Digital Monsters*, *Fukurou* an *Noein* e *Katsuhiko Jinnai* an ''El Hazard'. 

Dzorpì al dobiagi, Klein a l'ha travajà 'dcò a produssion teatraj e 'd cine.

Klein, R. Martin
Klein, R. Martin
Klein, R. Martin
Larry Sanger

**Lawrence Mark Sanger,** stranomà *Larry*, nàit a Bellevue (Stat Unì) ël 16 ëd luj 1968, a l'é un profesor e filòsof american che, ël 15 ëd gené dël 2001, ansema a Jimmy Wales a l'ha agiudà a fondè la Wikipedia combin che Wales medesim a sia nen tant d'acord.

Sanger
Norfolk (Virginia)

**Norfolk** a l’é na sità djë Stat Unì d'América, la tersa dl'ëstat dla Virginia për popolassion.

A conta na popolassion ëd 238.000 abitant (2020) e 'na surfassa ëd 249,4 km².

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1682. 

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Virginia
Chesapeake (Virginia)

**Chesapeake** a l’é na sità djë Stat Unì d'América, ant l'ëstat dla Virginia.

A conta na popolassion ëd 249.422 abitant (2020) e 'na surfassa ëd 908 km².

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1963 da la dissolussion dla Contà ëd Norfolk. 

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Virginia
IVECO

La **IVECO** dont ël nòm an lenga anglèisa a veul dì *Industrial Vehicles Corporation* (Corporassion Veicoj Indùstriaj) a l'é la na sossietà italian-a për la costrussion ëd veicoj industriaj leger, mojen e pesant.
A l'é nàita dël 1975 da la fusion dla *Fiat Veicoli Industriali* (Italia), *OM* (Italia), *Lancia Veicoli Speciali* (Italia), *Unic* (Fransa) e *Magirus-Deutz* (Gërmania) për inissiativa dl'ingegnè bressian Bruno Beccaria.
Soa sede a l'é a Turin. 	
Dël 2011 la produssion a l'é stàita ëd 150.000 veicoj comersiaj con 'na faturassion ëd anviron 10 mijard d'euro.

Categorìa:Industria
Hampton (Virginia)

**Hampton** a l’é na sità djë Stat Unì d'América, ant l'ëstat dla Virginia.

A conta na popolassion ëd 137.148 abitant (2020), 'na surfassa ëd 352,95 km² e un'autëssa ëd 3 m.

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà andoa a j'era, dël 1834, un fort ciamà *[[Fort Monroe]]*. 

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Virginia
Fort Monroe

**Fort Monroe** a s' treuva a Hampton, Stat Unì, e a l'é stàita tirà su dël 1834 për protege la rada ëd Chesapeake.
Ël fort a l'é stàit ciamà an onor dël pressident djë Stat Unì James Monroe.
Ël fort a l'é totalment circondà da un largh fossal, a l'ha 'na forma esagonal e a l'é stàit utilisà da l’United States Army fin dël 15 stèmber 2011.

Categorìa:Architetura
Beverly Hills

**Beverly Hills** a l’é 'na sità djë Stat Unì d'América con 32.701 abitant (2020) che a s'treuva sircondà totalment da la sità ëd Los Angeles.

## Geografìa
La zòna oraria 'd Beverly Hills a l'é eut ore a òvest dël meridian ëd Greenwich.
La sità as treuva an Califòrnia e a l'ha 'na surfassa ëd 14,79 km².

## Clima
Ël clima ëd Beverly Hills a l’é mediterani con temperature d’invern ëd sirca 13&nbsp;°C, e d’istà ëd sirca 21-22&nbsp;°C.

Categorìa:Comun dla Califòrnia
Old Saybrook

**Old Saybrook** a l'é 'na sità dël Connecticut, Stat Unì d'América.
A conta 10.481 abitant (2020).

## Stòria
Old Saybrook a l'é stàita fondà ant ël 1624 da j'olandeis e ciamà *Kievits Hoek*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Carl P. Fortuna, Jr.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Connecticut
Flagstaff (Arison-a)

**Flagstaff** a l’é na sità djë Stat Unì d'América an lë stàt dl'Arison-a. A conta na popolassion ëd 76.831 abitant (2020) e 'na surfassa ëd 171.15 km2.

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1876 'me stassion ëd car.

Categorìa:Comun dl'Arison-a
Spencer Tracy

**Spencer Bonaventure Tracy** (Milwaukee, 5 avril 1900 – Beverly Hills, 10 giugn 1967) a l'é stàit n'ator american.
A l' ha avù 'na longa relassion con l'atris Katharine Hepburn. 

Tracy, Spencer
Katharine Hepburn

**Katharine Houghton Hepburn**  (Hartford, 29 ëd maj dël 1907 - Old Saybrook, 29 giugn 2003) a l'é stàita n'atris american-a.
A l'é avosa për avej vagnà 4 vire ël Premi Oscar.
## Biografìa
A l'era la scònda fija ëd ses frej, naità da Katherine Martha Houghton e da Thomas Norval Hepburn, un dotor.
A l' ha avù 'na longa relassion con l'ator Spencer Tracy. 

Hepburn, Katharine
Doris Day

**Doris Day** pseudònim ëd **Doris Mary Anne Kappelhoff** (Cincinnati, 3 avril 1922 – Carmel-by-the-Sea, 13 maj 2019) a l'é stàita n'atris e cantanta american-a.

## Biografìa
A l'era fija ëd Alma Sophia Welz e ëd William (Wilhelm) Kappelhoff. 

Day, Doris
Fokker F50

Ël **Fokker F50** a l'é n'avion ëd linia për curte distanse a doi motor ëd fabricassion olandèisa nàit 'me desvelup dël Fokker F27. 

Ël prim vòl dël protòtip a l'é stàit dël 1985 e a l'é intrà an servissi dël 1987.
Dal 1985 al 1997 a son stàit construì 217 Fokker F50.
Soa lestëssa masima a l'era ëd 565 km/h.

Categorìa:Avion
Mar Cinèis Meridional

Ël **Mar Cinèis Meridional** (an cinèis: 南海, 南洋, Nán Hǎi) as treuva an Asia e a l'é 'na pàrt dl'Océan Passìfich. A l'ha un bassin ëd 3.500.000 km2, soa profondeur màsima a l'é ëd 5.016 m., cola mojen-a ëd 1.060 m..

Categorìa:Mar
Delaware (Ohio)

**Delaware** a l'é na sità dl'Ohio ëd 41.302 abitant (2020) e 'na surfassa ëd 49,4 km2.

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1808.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Ohio
Cesso

Ël **cesso** (o gabinèt, vespasian) a l'é n'utiss sanitari dovrà për ciapé e mandé via j'escrement uman. A l'é part essensial ëd sistema d'igien-e modern e as treuva ant ij bagn ëd ca, ufissi e leu pùblich.

## Descrission
Un cesso a l'é formà da:
* Na **tassa** ëd sòlit an porslan-a, con na forma a U për aceté ël còrp uman
* Na **cassiëtta d'eva** con un mecanism për dëscarié l'eva (tiré na manoja o sgnaché un boton)
* Un sistema d'evacuassion che a colega al tub ëd scarich

A esisto doi prinsipaj sistema dë scàrich:
* **Scàrich con sifon**: a deuvra na curva an sifon për evité ij malodor
* **Scàrich a depression**: a deuvra la pression për dëscarié fòrt

## Stòria
Ij prim cesso con evaquassion a drocagi d'eva a son ëstàit progetà ant la Gran Brëtagna dël sécol ch'a fa XIX. Sir John Harington a l'ha anventà un prim model an 1596, ma a l'é stàit Thomas Crapper ch'a l'ha popularisalo ant j'agn 1860. Ël sistema modern a l'é stàit standardisà ant ël sécol XX.

## Tipo
* **Cesso a tèra**: fissà al paviment, pì comun
* **Cesso a mura**: fissà a la muraja, pì bel ma pì car
* **Cesso a la turca**: con na forma pì bassa, dovrà ant le vìe pùbliche
* **Cesso chìmich**: sensa evaquassion, dovrà ant le fere e camping

## Manutension
Për ten-e bin un cesso:
* Dovré la spassolin-a minca di
* Dësgagé ij tub con ventosa o dësblocant chìmich
* Evité ëd campé rumenta sòlida (coton, plàstica, ecc.)
* Controlé la cassiëtta për evité pèrdite d'eva

Categorìa:Utiss
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Valentina Tereškova

**Valentina Vladimirovna Tereškova** marià **Nikolaeva** (an Russi: Валенти́на Влади́мировна Николаева-Терешко́ва), (Bol'šoe Maslennikovo, 6 mars 1937), a l'é stàita n'astronàuta russa. A l'é stàita la prim-a fòmna a volé ant lë spassi, ai 16 ëd giugn dël 1961, ant un mìssil lansà da l'Union Soviética.

Tereškova, Valentina
Alan Shepard

**Alan Bartlett Shepard Jr.** (Derry, 18 novèmber dël 1923 - Pebble Beach, 21 ëd luj dël 1998), a l'é stàit n'astronàuta american. A l'é stàit ël prim american a volé ant lë spassi, ai 5 ëd maj dël 1961, ant un mìssil Mercury.

Shepard, Alan
Fokker F28

L' **Fokker F28 Fellowship** a l'é n'avion 'd linia a doi motor a reassion për curte e mojen-e distanse ëd fabricassion olandèisa. 

Ël prim vòl dël protòtip a l'é stàit dël 9 maj 1967 e a l'é intrà an servissi dël 28 mars 1969 con la *Braathens*.
Fin al 1987 a son stàit costruì 241 Fokker F28.
Soa lestëssa màssima a l'era ëd 848 km/h.

Categorìa:Avion
Spessie

Lë **Spessie** a son dle sostanse d'origin vegetal che a ven-o dovrà 'me ingredient ëd cusin-a për aromatisè e dè savor a mangé e beivande.

Categorìa:Mangé e bèive
Pas ëd Westfalia

La **Pas ëd Westfalia** a l'é un tratà che a l'é stàit sotsignà dël 1648 e a l'ha mnà a la fin dla Guèra dij Trant'Agn.
A l'è formà da tre tratà, dont doi sotsignà a Münster e a Osnabrück dël 1648 antrames ij catolich e ij protestant (ij *tratà ëd Münster* e ël *tratà  ëd Osnabrück*) e dal *tratà dij Pirinei* dël 1659 antrames la Fransa e la Spagna.
La Pas ëd Westfalia a l'ha mnà a l'independensa dle Provinse Unie e a la fin dl'egemonia dla cà d'Asborgh.

Categorìa:Stòria europenga
Concord (New Hampshire)

**Concord** a l'é la capital dël New Hampshire e soa popolassion armonta a 43.976 abitant (2020).
Soa surfassa a l'é ëd 174,05 km2.

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1659 e vnua sità dël 1733.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:New Hampshire
Elizabeth (New Jersey)

**Elizabeth** a l'é 'na sità dël New Jersey, Stat Unì d'América.
A conta 137.298 abitant (2020) an essend cola che fa quatr sità dlë stat apress Paterson, Jersey City e la capital Newark.

## Stòria
Elizabeth a l'é stàita fondà ant ël 1665 'me *Elizabethtown*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é J. Christian "Chris" Bollwage.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Pilatus PC-6

Ël **Pilatus PC-6 Porter**, a l'é n'avion da turism e da trasport a ala aùta svìsser fabricà a parte da j'inissi dj'agn '60.
A l'ha volà la prima vira dël 4 maj 1959 an intrand an servissi dël 1960.
A l'é stait prodovù an 605 esemplar fin al 2022 an vaire version e soa lestëssa màssima a l'é ëd 280 km/h.

Categorìa:Avion
Convair CV-240

Ël **Convair CV-240** a l'é stàit n'avion 'd linia a doi motor costruì ant jë Stat Unì. 
Ël prim vòl dël protòtip Convair 110 a l'é stàit dël 8 luj 1946; apress ël model definitiv Convair 240 da 40 post a l'ha volà dël 16 mars 1947 an entrand an servissi dël 1º giugn 1948, con la American Airlines.
Dal 1947 al 1954 a son stàit construì 1.086 Convair CV-240 an vaire version.
Soa lëstessa màssima a l'era ëd 507 km/h visadì 274 kn.

Categorìa:Avion
Spedission Thornton

La spedission Thornton a l'è stàita na mission esplorativa an Sudamérica, mnà da l'anglèis Robert Thornton, nen mach, l'ùnich tentativ ëd colonisassion tentà da në stat italian preunitari.

## Stòria
Ant ël 1608, Fërdinand ëd Toscan-a a l'avìa dàit al capitan anglèis Robert Thornton, esilià a Livorn, na calvila e a sò frel Giles, na tartan-a.

A l'avia colaborà ëdcò l'esplorator e creator ëd mape Robert Dudley, ch'a l'avìa consijà ëd serché l'òr sle rive dël Orinòco.

La rason dla spedission a l'era la veuja ëd fondé na base për ël comersi ëd bòsch, tra ij domini spagneuj e portoghèis.

Robert a l'era riussì a arivé ant l'atual Guian-a fransèisa.

Chiel a l'era artornà an Toscan-a l'ann dòp, con dji papagaj e 6 nativ american ch'a j'ero murì ant ël viagi për le vairòle, mach un tra lor a vivrà ant la cort dël Granducà.

Nopà, Giles a l'era andà an Brasil, andoa a riessrà a vende tuta la marcansìa portà da l'Europa.

Robert Thornton a l'era pront për carié dij futur colon da Luca e Livorn për porteje ant la Guian-a, ma ël granduch a l'era mòrt, e sò sucessor Cosmino II a volìa nen seguité l'imprèisa ëd Fërdinand.
Categorìa:Gujan-a Fransèisa
Aspirapóver

L**'aspirapóver** (o aspirator ëd póer) a l'é na màchina elétrica dovrà për polidé ij paviment e ij tapiss an ciuciand la póer e le frise ëd rumenta. A l'é n'utiss essensial për la polissìa ëd ca, ufissi e leu pùblich.

## Stòria
Ël prim aspirapóver a l'é stàit anventà da Hubert Cecil Booth dël 1901, ma a l'era tròp gròss e a dovìa esse tirà da cavaj. Ël model modern a l'ha ancaminà con James Spangler dël 1907, ch'a l'ha vendù ij sò drit a William Hoover. Ant j'agn 1920, j'aspirapóver a son dventà popolar ant le ca borgèise. D'apress la Sconda Guèra Mondial, a son ëspantiasse ij model portàbij.

## Component prinsipaj
* **Motor**: a génera la depression për ciucié
* **Filtr**: a fërma la póer sensa che a intra ant ël motor
* **Borëtta dë scart**: sacòt o contenidor për ciapé la rumenta
* **Polvrisator**: tub flessìbil con anvìa
* **Brossa**: atrass për paviment o tapiss

## Tipo
* **Aspirapóver a trapa**: con roe e man-i, pì potent
* **Aspirapóver portàbil**: cit, sensa fil, për cite superfissie
* **Aspirapóver sensa sacòt**: con contenidor dësvoidàbil
* **Aspirapóver robòt**: automàtich, a travaja da sol
* **Aspirapóver ëd bòrd**: fissà ant le muraje

## Manutension
Për ten-e bin l'aspirapóver:
* Cangé ël sacòt o dësvoidé ël contenidor minca tant
* Netié ij filtr regolarment
* Controlé che la brossa a sia nen ëstrupìa
* Lubrifiché j'ass minca n'ann

## Vantagi ambientaj
Rispet a la ramassa tradissional:
* A buta men póer an aria
* A ciapa le frise ëd rumenta pì cit
* A peul filtré j'àcar

Categorìa:Utiss
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Venchi

**Venchi** a l'è n'asienda ëd aliment italian-a, fondà ant ël 1878 da Silvan Venchi, a l'ha sede a Castlèt ëd Stura (CN). A l'è specialisà ant la produssìon e vèndita ëd cicolata e giassèt.

## Stòria
Ant ël 1878, Silvan Venchi, nassu an Lomlin-a, a ancaminà a fé cicolata a Turin. Ant ël 1905 Venchi a ancaminà a prodùe l'arnomà cicolatin Nougatine, fait con ninsòle al caramel quatà ëd cicolata fondant.

Ant ël 1934, l'asienda a s'è fonduà con n'autra asienda dël setor ëd Turin: UNICA.

Dal 1959, Venchi a arvendrà ij cuneèis al rum prodòt da l'asienda Cuba.

La sede a s'tramuvrà an piassa Massaua; ant ël 1970, Venchi a l'avia 5.000 dipendent e 300 pont ëd vèndita. An st'ann sì, Michel Sindòna a l'avia ancaminà a gestì l'asienda, an mnèndla a la dirota për bancarota ant ël 1978.

Ant ël 1998, 3 antrapreneur a l'avio catà la marca Venchi e ancaminà a prodùe a Castlèt Stura.

Ant ël 2006, Venchi a l'ha catà Camelòt, ansem a soe competense a fé ij giassèt.

Categorìa:Industria
Paul Strand

**Paul Strand** (16 otòber 1890 – 31 mars 1976) a l'é stàit un fotògraf e regista ëd cine american.

Categorìa:Fotògraf
Categorìa:Regista ëd cine american
Lavatris

La **lavatris** (o màchina da lavé) a l'é n'aparà elétrich dovrà për netié ij vestì e ij tessù. A deuvra na combinassion d'eva, detergent e moviment mecànich për gavé le macie e la rumenta.

## Stòria
Ël prim model mecànich a l'é stàit anventà da Jacob Christian Schäffer dël 1767. Ant ël 1851, James King a l'ha patentà na lavatris a manivela con na bassin-a. Ël model elétrich a l'é comparì d'apress ëd la Prima Guèra Mondial, ma a l'é dventà comun mach ant j'agn 1950. Le lavatris automàtiche con programa a son ëspantiasse ant j'agn 1970.

## Tipo
* **Lavatris a cariament frontal**: a caria da dnans, a deuvra men eva
* **Lavatris a cariament superior**: a caria da dzora, pì comun ant jë Stat Unì
* **Lavatris semi-automàtiche**: con dëscaria e suvadura separà
* **Lavatris portàbij**: cite, për camp o cit apartament

## Component prinsipaj
# **Bassin-a esterna**: contenitor d'eva
# **Bassin-a interna**: tambor giratòri con pertusin
# **Motor**: fa giré ël tambor
# **Pompa d'evacuassion**: gava l'eva dëscarià
# **Programa**: contròla la temperadura e la durà
# **Cassëtta dël detergent**: distribuiss ël prodòt

## Cicl ëd lavagi
Un cicl complet a comprend:
# **Caria**: intra l'eva frèida o càuda
# **Lavagi**: gir ëd tambor con detergent
# **Arzensà**: gavé ij rest ëd detergent
# **Suvadura**: sghicié l'eva an girand fòrt
# **Dëscaria**: pompa fòra l'eva

## Manutension
Për ten-e na lavatris an bon ëstat:
* Netié ël filtr dë scarich minca 2-3 mèis
* Lubrifiché l'ass minca 2 agn
* Dovré detergent giust për evité rest
* Lassé la pòrta duverta apress l'usagi për evité malodor
* Controlé ij tub d'adission e d'evacuassion

## Vantagi
* Men temp ëd travaj rispet al lavagi a man
* Men consum d'eva che ël lavagi tradissional
* Lavagi pì fond e igiènich
* Possibilità ëd programé ël travaj

Categorìa:Utiss
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI