open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Red Hot Chili Peppers

Ij **Red Hot Chili Peppers** a son na formassion rock american-a, formasse a Los Angeles dël 1983 e ativa fin al dì d’ancheuj.
 
La prim-a banda, nàita con ël nòm "Tony Flow and the Miraculously Majestic Masters of Mayhem", a l'éra formà da *Anthony Kiedis* (cantant), *Michael Peter Balzary* stranomà "Flea" (bassista), *Hillel Slovak* (ghitara), e *Jack Irons* (baterista).

Aprèss e fin al dì d'ancheuj, la banda a l'é stàita formà sèmper dai mèmber originaj *Anthony Kiedis* (cantant), *Michael "Flea" Balsary* (bassista) con *John Frusciante* (ghitara) e *Chad Smith* (baterista).

An 2022 ij component a son:

* *Anthony Kiedis* (vos) (1983-)
* *Michael "Flea" Balzary* (bass) (1983-)
* *Chad Smith* (bateria) (1988-) 
* *Josh Klinghoffer* (ghitara) (2009-)

El géner al qual a aparten-o a l’é stàit ël funk rock e aprèss ël rock progressiv.

## Àlbom
* *The Red Hot Chili Peppers* (1984)
* *Freaky Styley* (1985)
* *The Uplift Mofo Party Plan* (1987)
* *Mother's Milk* (1989)
* *Blood Sugar Sex Magik* (1991)
* *One Hot Minute* (1995)
* *Californication* (1999)
* *By the Way* (2002)
* *Stadium Arcadium* (2006)
* *I'm with You* (2011)
* *The Getaway* (2016)
* *Unlimited Love* (2022)
* *Return of the Dream Canteen* (2022)

Categorìa:Formassion musicaj djë Stat Unì d'América
Categorìa:Formassion musicaj rock
Giovanni Pisano

Scultor.
**Giovanni Pisano** a l'era nà vers ël 1248 a Pisa.
A l'é stàit anlev ëd sò pare Nicola Pisano ch'a l'ha giutà an sò travaj për la cadrega dla catedral ëd Sien-a e la fontan-a ëd Perugia.
Antra soe euvre prinsipaj a venta massioné la decorassion piturà dla catedral ëd Sien-a (1284-1298), la cadrega an màrmol dla cesa ëd Sant Andrea a Pistòja (1298-1301) e cola dla catedral ëd Pisa (1311) con ij sò riliev estremaman dramàtich.

Giovanni Pisano a l'é mòrt a Sien-a apress ël 1314.

Pisano, Giovanni
Georges Picquart

**Georges Picquart** a l'era nà dël 1854.

Tenent-colonel, a l'ha stabilì la nossensa ëd Dreyfus, mostrand la colpeivolëssa dël comandant Ferdinand Esterhazy.
Slontanà an Tunisìa, peui taparà via da l'esèrcit e ampërzonà, dël 1906 a l'é stàit riabilità e torna antëgrà coma general ëd brigà, prima dë dventé ministr ëd la guèra ant ël goern ëd Georges Clemenceau.

Georges Picquart a l'é mòrt dël 1914.

Picquart, Georges
Picquart, Georges
Giuliano da Maiano

Architet.
**Giuliano da Maiano** a l'era nà a Maiano dël 1442.

A l'ha arseivù na formassion da scultor su bòsch e da copeur ëd pere.
A l'avìa n'atelié ch'a travajava dzortut për le cese e ij monasté, ma ëdcò për dij privà, pr'ij quaj a realisava d'euvre meticolose ëd bòsch gravà.
Peui a l'ha travajà dzortut coma architet.

Dël 1474 a l'ha ancaminà soa euvra prinsipal, la catedral ëd Firense.
Dël 1485, architet d'euvre ëd bòsch, a l'é al servissi dël re 'd Nàpoli.

Giuliano da Maiano a l'é mòrt a Nàpoli dël 1490.

Categorìa:Architet
Masolino ëd Panicale

Pitor.
**Tommaso ëd Cristofano Fini**, stranomà **Masolino ëd Panicale**, a l'era nà dël  1383 a Panicale.

A l'é signalà për la prima vira dël 1423, a soa intrada coma pitor ant la confrerìa fiorentin-a dij médich e spessiari.
Dal 1425 al 1427 a l'é stàit pitor a la cort ëd Bùdapest.
Rintrà an Italia, a l'ha piturà con ël giovo Masaccio ij fresch ëd la capela Brancacci a Santa Marìa dël Càrmin a Firense ch'a conto la vita ëd san Pe.
Vivend a Roma dal 1428, a l'ha realisà ij fresch ëd San Clement.

Masolino a l'é mòrt Firense dël 1440.

Categorìa:Pitor
Andrea Mantegna

**Andrea Mantegna** a l'era nà dël 1431 a Isola di Carturo.

A l'ha dëscotà l'Antichità da sò magìster Squarcione, a Pàdoa, ant ël 1441.
Pitor indipendent dal 1448, dël 1460 a l'é a la cort dij Gonzaga, a Màntoa.

Le scolture ëd Donatello e j'euvre d'Andrea del Castagno e ëd Jacopo Bellini a l'han anfluensà sò stil.
La precision anatòmica dle figure e dij detaj e la virtuosità dle prospetive a marco soa euvra.

Andrea Mantegna a l'é mòrt a Màntoa dël 1506.
Gentile e Giovanni Bellini a son andaje dapress a soe inovassion.

Mantegna, Andrea
Médici

Ij **Médici** a j'ero na famija patrissia fiorentin-a ch'a l'ha regnà su Firense scasi sensa antërussion dal 1434 fin-a al 1737 e, a parte dal 1569, su tuta la Toscan-a.

Antra ij sò arpresentant pi anfluent a-i é staje Lorens ël Fiamengh (1449-1492), gran protetor dle litre e dj'art, ch'a l'ha radunà ant l'Academia platònica ëd Firense j'umanista pi ilustr, e sò fieul Giovanni (1475-1521), ch'a l'é stàit vësco ëd Roma dal 1513 al 1521 con ël nòm ëd Leon X.
Leon X

**Giovanni dij Médici** a l'era nà a Firense dël 11 dzèmber 1475, fieul ëd Lorens ël Fiamengh, e a l'é mòrt a Roma dël 1º dzèmber 1521.
Dal 1513 al 1521 a l'é stàit col ch'a fa 217 vësco ëd Roma con ël nòm ëd **Leon X**.

Categorìa:Médici
Categorìa:Papa
Michelozzo Michelozzi

**Michelozzo Michelozzi ëd Bartolomeo** a l'era nà dël 1396 a Firense.

A l'ha arseivù na formassion d'oréfiss e ëd mudajista, peui a l'é intrà ant l'atelié ëd Lorenzo Ghiberti, andoa a l'é stàit dal 1417 al 1424 e dal 1437 al 1442.
Dal 1424 al 1433 a l'ha travajà con sò amis Donatello, an particolar për la cadrega dla catedral ëd Prato.

J'euvre pi amportante ëd Michelozzo a son an architetura.
Dal 1430 al 1455 a l'ha partissipà a tuti ij pi gran proget ëd soa sità.
Dël 1446 a l'ha sucedù a Brunelleschi a cap dël cantié dla catedral ëd Firense.
Antra soe ciadeuvre a figuro palass Médici, la biblioteca ëd San March e la cesa dla Santa Nonsià a Firense.

Michelozzo a l'é mòrt a Firense dël 1472.

Michelozzi, Michelozzo
Baldassare Peruzzi

Pitor e architet.

**Baldassare Peruzzi** a l'era nà a Sien-a dël 1481.

Formasse an soa sità natal, dël 1503 a l'é andàit a Roma.
A l'ha fàit part dla gira ëd Rafael.
A parte dal 1506 a l'ha dirigiù la costrussion dla vila Farnesin-a a Roma për Agostino Chigi e a l'ha realisane ij fresch an colaborassion con d'àutri artista.

A parte dal 1527 a l'é stàit architet ëd la sità e architet militar a Sien-a.
A l'é mòrt a Roma dël 1536.

Peruzzi, Baldassare
Peruzzi, Baldassare
Orcagna

Pitor, ma ëscò scultor, architet e poeta, **Andrea ëd Cione Arcangelo** (1310 anviron – 1368), stranomà l**'Orcagna**, a l'é stàit ativ dal 1343 al 1368.

Conforma a Vasari a l'é formasse sota sò frel Nardo.
Ancarià dla realisassion ëd fresch e ëd piture d'autar, a l'ha passà tuta soa vita a Firense
Dël 1347 sò nòm a l'é massionà ant un papé ëd Pistòja antra ij mej artista fiorentin e pi tard a l'é elogià da Ghiberti e Vasari.

Soa euvra as caraterisa për la pitura ëd gran formà con n'antërpretassion monumental ëd përsonage scolturaj.
Ij color viv e le linie gòtiche dij vestì a son j'andissi ëd në stil neuv ch'a marcrà ël séghit dl'evolussion ëd la pitura fiorentin-a.

Categorìa:Architet
Categorìa:Pitor
Categorìa:Poeta
Categorìa:Scultor
Andrea Pozzo

Pitor, architet e stòrich ëd l'art.
**Andrea Pozzo** a l'era nà a Trent dël 1642.
Dël 1665 a l'é intrà ant ël novissià dla Companìa ëd Gesù a Milan.
Dal 1676 al 1678 a l'ha piturà ij fresch ëd la cesa gesuita ëd San Fransesch al Mondvì.
Dël 1681, su arcomandassion ëd Carlo Maratta, a l'é stàit ciamà a Roma dal general ëd la companìa, Oliva; a realisa antlora a l'ancamin dj'agn 1690 le piture 'd sofit dla cesa gesuita ëd Sant Ignassi.

A parte dal 1703 a l'ha travajà a Vien-a, andoa a l'ha piturà la vòlta dla cesa dl'università e ij fresch ëd sofit ch'a ilustro le prodësse d'Ércol ëd palass Lichtenstein.

Andrea Pozzo a l'é mòrt a Vien-a dël 1709.

## Euvre prinsipaj
* *Prospettiva de' pittori e architetti* (publicà dal 1693 al 1702)

Pozzo, Andrea
Pozzo, Andrea
Pozzo, Andrea
Bernardo Rossellino

Architet.
**Bernardo Rossellino** a l'era nà a Settignano vers ël 1409, fieul d'un copeur ëd pere.

Rossellino a l'ha tnù a Firense n'atelié dë scoltura andoa a l'é formasse ëdcò sò frel Antonio.
Apress la realisassion dl'arnomà tomba ëd Leonardo Bruni ant la cesa ëd Santa Cros a Firense, a l'ha otnù dle comande ëd tombe, realisà da sò atelié.

Dal 1451 al 1453 a l'é stàit al servissi dël vësco ëd Roma, Nicolò V, e dël 1461 a l'ha pijà la diression dla costrussion dla catedral ëd Firense.
Ël vësco ëd Roma Pio II a l'ha afidaje ant ël 1460 d'amportante comande architetòniche a Pienza.

Bernardo Rossellino a l'é mòrt a Firense dël 1464.

Rossellino, Bernardo
Lauren Bacall

**Lauren Bacall** stranom ëd *Betty Joan Perske* (New York, 16 stèmber 1924 – New York, 12 òst 2014), a l'é stàita n'atriss american-a.
A l'é stàita marià con Humphrey Bogart.

Bacall, Lauren
Còl Cavagn

**Còl Cavagn** (an italian: *Col Cavagno*) a l'é na frassion dla comun-a ëd Montij Monfrà, an provincia d'Ast.
A l'é stait na comun-a indipendenta fin-a al 1998.
Dagnent

**Dagnent** (*Dagnent* an lombard; *Dagnente* an italian) a l'é na frassion dla comun-a d'Aron-a, an provincia ëd Noara.
A l'é stàit na comun-a indipendenta fin-a al 1928.

Categorìa:Aron-a
La Badìa (Pinareul)

**La Badìa** (italian: *Abbadia Alpina*; ossitan: *L'Abaïa*) a l'é na frassion dla comun-a ëd Pinareul, an provincia ëd Turin.
La borgià a resta a òvest ëd Pinareul, al prinsipi dla Val Chison e dla Val Lemina. A l'é stàita na comun-a indipendenta fin-a al 1928.
A la Badìa as parla ëdcò ossitan. 

B
Ariasch

**Ariasch** (o *Riasch*, *Revijasch*; italian: *Revigliasco*) a l'é na frassion dla comun-a ëd Moncalé, an provincia ëd Turin.
A l'é stàit na comun-a indipendenta fin-a al 1928.

Categorìa:Frassion dla sità metropolitan-a 'd Turin
Categorìa:Moncalé
Comrat

**Comrat** a l'é na sità ëd 26.000 abitant, capital ëd l'unità teritorial autònoma ëd Gagaosìa, an Moldavia.

Categorìa:Sità moldave
Ara

**Ara** a l'é na frassion dla comun-a ëd Grignasch, ant la Provincia ëd Noara.
La borgià a resta ant la bassa Valsesia, a nòrd-òvest ëd sò sènter comunal e a est ëd la Sesia.
Fin-a al 1927 a l'é stàita na comun-a indipendenta.
## Arferiment


Categorìa:Grignasch
Rodoret

**Rodoret** (italian: *Rodoretto*) a l'é na frassion dla comun-a ëd Praly, an provincia ëd Turin.
La borgià a resta ant la Val Rodoret, a 8 chilòmeter da Praly, e a confin-a con la comun-a ëd Sansa.
A l'é stàit na comun-a indipendenta fin-a al 1870.
Real Santuario del Santísimo Cristo de La Laguna

Ël **Real Santuario del Santísimo Cristo de La Laguna** a resta a San Cristóbal de La Laguna, a Tenerife (Ìsole Canarie, Spagna).

Soa costrussion a l'ha durà dal 1506 al 1580. Andrinta as treuva la mistà dël *Cristo de La Laguna*, ch'a l'é na mista dël Crist crocifiss venerà ant j'Ìsole Canarie.
Ant ël musé dël santuari a-i é n'arprodussion precisa dla Sìndon ëd Turin.

Categorìa:Cese dla Spagna
William Schallert

**William Joseph Schallert** (1922), mej conossù tanme **William Schallert**, a l'é n'ator american.

Schallert
Pulsatilla alpina

### Descrission
A l'é na pianta erbosa ch'a viv sempe, auta da 10 a 50 cm, con feuje e gamba peilose. Le feuje, dure e pënnà, a peulo esse sempie o trilobà. Le fior, normalment sole, a son bastansa gròsse e a rivo a 7 cm ëd diàmetr; a son peilose da fòra, bianche o viòla ciair, con tanti stam giaun.

### Ambient
Pra suit e giairos, bòsch rair ëd montagna. A costa pianta a-j piaso ij teren calcaros fin a 2.500 m.

### Fioridura
Da magg a luj.

### Particolarità
An Italia a l'é na pianta proteta. A l'é velenosa, përchè a conten dle savonin-e dovrà për protession da fonz e organism pericolos. Ël nòm secondari, *Anemone*, a riva dal grech *anemos* ch'a veul dì vent e a veul andiché che la fior as bogia tuta e a smija ch'a tërmola quand ch'a-i é l'aria ch'a tira. 


File:Sasanka alpejska Pulsatilla alba RB2.JPG|Fior
file:Pulsatilla alpina fruit.JPG|Frut
file:Pulsatilla alpina fruit.jpg|Frut
file:Pulsatilla alpina retezat.jpg|Frut


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Pulsatilla alpina* (L.) Delarbre

Categorìa:Pulsatilla
Categorìa:Fior ëd montagna
Anemone narcissiflora

### Descrission
A l'é na pianta erbosa auta da 20 a 25 cm. Le feuje radicaj a l'han ël picol, a son palmà e spartìe an tre segment; le feuje superior a l'han ël picol e a son gropà a tre a tre. 

Le fior, larghe da 20 a 30 mm, a son bianche, soens con ij bòrd venà ëd ross o bleu; a l'han jë stam sentraj e a son sensa nétar.

### Ambient
Comun ant ij pra pendèis calcaros con pH bàsich o neutr. A-j pias ël teren bastansa ùmid, da 600 a 2.500 m.

### Fioridura
Da magg a luj.

### Particolarità
Almanch doe autre specie a peulo esse confondùe con costa fior: l'Anemone sylvestris, pi rair; e l'Anemone baldensis, pi bass e pi rair anco'. 


File:Anemone narcissiflora in Mount Tsubakuro 2002-07-27.jpg|Fior
File:Anemone narcissiflora 03.jpg|Feuje
File:Anemone narcissiflora 14.jpg|Fut
File:Anemone narcissiflora in Mount Tsubakuro add 2002-07-27.jpg|Dësteisa


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Anemone narcissiflora* (L. 1753)

Categorìa:Anemone
Categorìa:Fior ëd montagna
Galanthus nivalis

### Descrission
A l'é na pianta erbosa ch'a viv sempe, auta da 20 a 30 cm, con feuje radicaj a forma ëd nastr verd-bleu. La fior a l'ha tre tépaj da fòra, ovà e curvà, butà a steila e tre tépaj da drinta, drit, pi curt, dle vire macià ëd verd an drinta, tuit strià për ël longh.

### Ambient
Bòsch ëd latifeuje, pra, pòst un pòch ombros con teren pesant.

### Fioridura
Da fërvé a magg.

### Particolarità
A dà ël prim nutriment a le avìe. As podrìa confond-se con ël Leucoium vernum, che anvece a l'ha ij pétaj saldà a formé na ciòca e tute le ses ponte macià ëd verd. 


Image:Illustration Galanthus nivalis0.jpg|Ilustrassion
Image:Blaikiewell_snowdrops.jpg|Bocc
Image:Galanthus nivalis 2005.jpg|Fior
Image:Snowdrop.JPG |Antv la fiòca
Image:Snow drop.JPG|Fior


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Galanthus nivalis* (L. 1753)

Categorìa:Galanthus
Categorìa:Fior ëd montagna
Dryas octopetala

### Descrission
A l'é na pianta a busson ch'a cor bassa, auta da 3 a 10 cm. Le feuje a son elìtiche, sempe vërde, con noanse bianche da sota. Le fior a l'han eut pétaj bianch elìtich e a ponta.

### Ambient
A chërs com un tapiss an sle fran-e e le ròche, dzor a teren calcaros da 1.100 a 2.500 m.

### Fioridura
Da magg a aost.

### Particolarità
A l'ha le feuje ch'pa smijo cole dla rol. A chërs pròpi pian; an slargandse a tapiss a peul ciapé motobin ëd lus e calor dal Sol, ma ëdcò da la tèra ch'a coata.


Image:Weiße Silberwurz (Dryas octopetala) 2.jpg|Dëstèisa
Image:Dryas_octopetala_Liechtenstein.jpg|Fior
Image:Dryas octopetala seed head.jpg|Frut
Image:Weiße Silberwurz (Dryas octopetala) 1.jpg|Fior


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Dryas octopetala* (L. 1753)

Categorìa:Dryas
Categorìa:Fior ëd montagna
Carlina acaulis

### Descrission
A l'é na pianta erbosa ch'a viv sempe, auta da 5 a 30 cm, con la gamba rossastra peilosa. A l'ha le feuje basaj a rosëtta e a lansa, a smijo ëd papé e a l'han dë spin-e ch'a foro. Le fior a son compòste, ëd color giaun pajarin o brunastr, contornà da dle sòrt ëd petaj bianch argent, ch'a la fan smijé a na margrita.

### Ambient
A chërs ant ij pra da 700 a 2.900 m.

### Fioridura
Da luj a stèmber.

### Particolarità
A l'é proteta e conossùa ëdcò com *carlin-a marcatemp*, përchè un temp as butava an sle pòrte dle ca ëd montagna përché as sara quand ël temp a l'é ùmid e as deurb quand a l'é sech. Ël nòm *Carlina* a smija ch'a riva da Carl Magn, ch'a l'ha sognala com pianta ch'a podìa serve a varì ij sò òm da la pest. 


File:Carlina acaulis vilino sito.jpg|Primòrdi


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Carlina acaulis* (L. 1753)

Categorìa:Carlina
Categorìa:Fior ëd montagna
Cerastium alpinum

### Descrission
A l'é na pianta cita, auta da 6 a 12 cm, tuta coatà ëd peil. Le feuje a son sensa picol elìtiche, con ponta aùssa, peilose dzor tute doe le facie e oposte arlongh la gamba; le feuje dla gamba a son gris-vërde an mente le feuje dle rosëtte basaj a son bianche. Le fior a l'han ël picol, e a son formà da sinch pétaj motobin spartì an ponta.

### Ambient
As peul trovesse sia ant ij pra alpin che an sle ròche, an  sle muraje e ant j'arpar sot ròca, dzor ij sot-strà àcid e silicos, dzor ij teren pòver e sech, da 1.100 a 2.500 m. A l'ha nen por dël freid, al contrari a patiss motobin ël caud e a l'ha pi carf l'esposission a la mesa ombra.

### Fioridura
Da luj a aost.

### Particolarità
A l'é na specie proteta. 


File:Cerastium alpinum ssp lanatum 1.JPG|Bocc


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Cerastium alpinum* (L. 1753)

Categorìa:Cerastium
Categorìa:Fior ëd montagna
Imelda Marcos

**Imelda Marcos** (**Imelda Remedios Visitación Trinidad Romuáldez**; Manila 1929) a l'é stàita la fomna dël pressident ch'a fa 10 dle Filipin-e, Ferdinand Marcos.
So mariage a l'é durà dal 1954 al 1989.

## Arferiment


Marcos, Imelda
Callianthemum coriandrifolium

### Descrission
A l'é na pianta erbosa ch'a viv sempe, auta da 15 a 25 cm. A l'ha dle feuje basaj a rosëtta con picol motobin longh, palmà e spartìe an segment a contorn triangolar; le feuje dë dzora a l'han ëdcò ël picol e a son autërnà, ma a son men spartìe.
Le fior a l'han da sinch a dodes pétaj bianch, smarginà o anter a la ponta, soens venà ëd reusa o con na macia arancion a la partensa.

### Ambient
Pra ùmid e con pere, da 2.000 a 2.800 m.

### Fioridura
Da giugn a aost.

### Particolarità
Ël nòm dël géner an grech a veul d' *"fior bela"*, an mente ël nòm ëd la fior a veul dì *"feuja ëd coriàndol"*, da già che le feuje a së smijo. 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Callianthemum coriandrifolium* Rchb.

Categorìa:Callianthemum
Categorìa:Fior ëd montagna
Wissous

**Wissous** a l'é na comun-a ëd 6000 abitant ant ël dipartiment ëd l'Essonne.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Richard Trinquier (UMP).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Essonne
Cerastium uniflorum

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempe, a cor bassa, auta da 5 a 20 cm, un pòch lignosa al pé, tuta peilosa. Le feuje a son ovaj. Le fior a l'han sinch pétaj marginà, spartì fin a metà, com tut ël géner Cerastium.

### Ambient
A viv ant ij pra alpin rair, an sle ròche, an sle moren-e, a-j pias un sot-strà silicos e a chërs da 1.700 a 2.200 m. A l'ha nen por dël freid, al contrari a patiss motobin ël caud e a l'ha pi carf l'esposission a la mesa ombra.

### Fioridura
Da luj a stèmber.

### Particolarità
An anglèis sta fior a l'é ciamà *"fiòca d'istà"* përchè a riess a tapissé con soe cite fior bianche dle zòne ëd teren motobin dësteise. 


File:Cerastium uniflorum a4.jpg|Bocc
File:Cerastium uniflorum Einbl. Hornkraut.JPG|Dëstèisa
File:Cerastium uniflorum.jpg|Bocc
File:Cerastium uniflorum Atlas Alpenflora.jpg|Disegn


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Cerastium uniflorum* (Thom. ex Reichb)

Categorìa:Cerastium
Categorìa:Fior ëd montagna
Erythronium dens-canis

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempe, sensa peil, auta da 10 a 20 cm, sensa gamba. Ha l'ha mach doe feuje radicaj con ël picol, opòste, con tre o sinch nervadure; a son macià ëd verd ciair dzor un fond ross-brun scur, o al contrari a scond ëd la varietà. La fior a l'é sola, a pend, ëd color bianch, rosà o viòla con vaire tépaj sirà an su, ch'a lo fan smijé al ciclamin.

### Ambient
A chërs ant ij pra dij pòst freid arparà, ai bòrd dij bòsch ëd latifeuje; a-j pias ël sot-strà calcaros o silicos e un teren bastansa ùmid, da da 600 m fin a 1.500 m.

### Fioridura
Da mars a magg.

### Particolarità
As peul mangesse. An Orient a l'é coltivà për mangelo; jë siolòt a son motobin farinos e a conten-o àmid; da lor ij giaponèis a tiro fòra l'amid dont a preparo na pasta alimentar ciamà *"vërmèt"*.


Image:Erythronium dens-canis ENBLA01.jpg|Pianta
Image:Erythronium dens-canis ENBLA02.jpg|Feuja
Image:Erythronium dens-canis ENBLA03.jpg|Fior


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Erythronium dens-canis* (L. 1753)

Categorìa:Erythronium
Categorìa:Fior ëd montagna
Helleborus viridis

### Descrission
A l'é na pianta erbosa ch'a viv sempe, auta da 20 a 50 cm. Le gròsse feuje basaj a son aute fin a le fior, anté ch'a ven-o segmentà. Le fior a son vërde o barosse. Ij frut a son bëslongh, riunì a la partensa an partìe da tre a eut, con ëd gancio, e a conten-o djë smens bëslonghe.

### Ambient
A-j pias ij pòst con busson e erba, ij bòrd ombros dij bòsch fin a 1.600 m.

### Fioridura
Da fërvé a magg.

### Particolarità
A l'é rair përché a patiss l'inquinament. A l'é velenos an tute soe part sia për l'òm che për le bestie. Ant l'800, ant le campagne a l'era dovrà com cura për cheiche maladìe dle vache e dij crin: un tochèt a l'era butà sota la pel ëd l'orija dla bestia; a-j fasìa vnì n'assess che, na vòta varì, as chërdìa ch'a-j salvava ëdcò la vita a la bestia.


Image:Helleborus viridis ENBLA02.jpg|Feuja
Image:Helleborus viridis ENBLA04.jpg|Fior
Image:Helleborus viridis ENBLA13.jpg|Frut


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Helleborus viridis* (L. 1753)

Categorìa:Helleborus
Categorìa:Fior ëd montagna
Petasites albus

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempe, auta da na branca a 120 cm, con na gamba gròssa e veuida, brun-rossastra, nen ramifià, coatà da scaje fin a la fioridura.
Le feuje radicaj a son bastansa gròsse, rionde, a cheur e con un picol longh, con ël bòrd dentà, la pagina da dzora a l'é vërda e seulia, cola da sota coatà da ëd lan-a bianca; le feuje dla gamba a son slansà e rossastre.
Le fior a son bianche, bianch-rossastr o violet, con ij sépaj ch'a forna na coron-a dë scaje.

### Ambient
A chërs ant ij pòst fresch, ombros e ùmid dij bòsch, bòrd ëd fium e torent, da 1.000 a 2.000 m.

### Fioridura
Da mars a magg.

### Particolarità
A smija che ël nòm dël géner (*Petasites*) a sia dovù a le gròsse feuje, ch'a arcordo ël *"petàsos"*, un caplin largh dij viagiador ëd la veja Grecia.


Image:Petasites_albus_a1.jpg|Bocc


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Petasites albus* (L.) Gaertn., 1791

Categorìa:Petasites
Categorìa:Fior ëd montagna
Euzet

**Euzet** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment dël Gard. A së stend për na surfassa ëd 6,81 km², con 271 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 39 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Gard
Leucanthemopsis alpina

### Descrission
A l'é na pianta erbosa, ch'a smija a la margrita comun (Bellis perennis), auta da 8 a 15 cm.
Le feuje basaj a l'han na forma spatolà a lama ovà, e a son spartìe, mente cole dla gamba a son linear.
Le fior a son faite a margrita, con pétaj bianch e boton sentral giaun.

### Ambient
A chërs ant ij pendeis franos, an sij giairon, ant le visinanse dij cors d'eva e dij pra rasà, con sot-strà silicos e pH àcid; da 2.000 a 3.600 m.

### Fioridura
Da giugn a stèmber.

### Particolarità
An vers ij 2.000 méter as peul trovesse ansem a la margrita comun; la diferensa a l'é ant le feuje, përchè cole dla margrita comun a son antere o pòch dentà con na forma pròpi spatolà.


Image:Leucanthemopsis alpina a4.jpg|Bocc
Image:Leucanthemopsis alpina T22-3.jpg|Feuje basaj
Image:Leucanthemopsis alpina07.jpg|Fior


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Leucanthemopsis alpina* (L.) Heyw. 1975

Categorìa:Leucanthemopsis
Categorìa:Fior ëd montagna
Autin

L' a l'è la vigna 'd pianura, con le vis, le piante da fruta, l'ort.

Ant ij catast antich a l'era bin present, segn ëd na tradission motobin spantià.

A dì la vrità, la coltivassion ëd la vis ambrassà a le piante a riva fin da j'Egissi e dai Grech antich.

Categorìa:Travaj ëd la campagna
René Goscinny

Scritor an lenga fransèisa.
**René Goscinny** a l'era nà ai 14 ost 1926 a Paris.

Soa famija a l'é emigrà an Argentin-a, andoa ël fieul a va a scòla.
Rintrà an Fransa a l'ancamin dj'agn 1950, Goscinny a produv na filonghera ëd përsonage: a realisa j'aventure dël cit Nicolas con Jean-Jacques Sempé; peui a crea Astérix con Albert Uderzo, Lucky Luke con Morris, Iznogoud con Tabary, ij Dingodossiers con Gotlib.

Goscinny a l'ha fondà jë Studi Idéfix con Uderzo e Dargaud e a l'ha realisà chèiche ciadeuvre dël dissegn animà: *Astérix et Cléopâtre*, *Les douze travaux d'Astérix*, *Daisy Town* e *La ballade des Dalton*.
A l'ha ëdcò arseivù un César pòstum për l'ansem ëd soa euvra cinematogràfica.

René Goscinny a l'é mòrt ai 5 novèmber 1977.

## Euvre prinsipaj
* *Les Interludes* (1966)

Goscinny, Rene
Goscinny, Rene
Robin Williams

**Robin Williams** (nòm complet **Robin McLaurin Williams**) a l'era nà ai 21 luj 1951 a Chicago, Illinois, an na famija asià.

Soa mare a vnisìa da na famija polìtica dël Mësdì, sò pare a l'era dirigent superior a la Ford.

La famija a l'ha tramudà an Califòrnia, anté che ël giovo a l'ha fàit ël liceo e a l'ha dëscoatà ël teatro.

Dël 1973 a l'é stàit admëtù a la Juilliard School, a New York.

Dël 1978, doi agn apress avèj chità la prestigiosa scòla, a l'han daje un cit ròl ant la serie «Happy Days»: col ëd n'extra-terestr dit Mork.
Ël përsonage a l'ha dlongh avù sucess tant che ël canal NBC a l'ha costruì na serie «Mork e Mindy», ch'a sarà mandà dal 1978 al 1982.

Ël nùmer dë spetador a l'é stàit ëstragròss e Williams a l'é dventà na selebrità ant jë Stat Unì.

Dël 1980 Robert Altman a l'ha ufrije ël ròl ëd *Popeye* an n'adatassion dël fumèt ëd Disney.

Ël film a l'é stàit un faliment, ma a l'ha mostrà che l'ator a podìa arsité bin ëdcò al cine.

Dël 1987 a l'ha antërpretà Adrian Cronauer an *Good Morning, Vietnam*, realisà da Barry Levinson.

A l'é stàit un grand sucess e Williams a l'ha otnù soa prima nominassion a l'Oscar.

La sconda nominassion a-l l'avrà dël 1989 e, dël 1997, Williams a l'ha vagnà ël premi dël ròl ëscondari masculin për *Will Hunting*, con ël përsonage ëd Sean Maguire.

Williams a l'é mòrt an soa ca ëd Paradise Cay, an Califòrnia, a j'11 d'ost 2014.

Williams, Robin
Williams, Robin
Shelley Duvall

**Shelley Duvall** (nòm complet **Shelley Alexis Duvall**) a l'é n'atris merican-a, nà dël 7 luj 1949 a Houston, Texas.

Duvall, Shelley
Duvall, Shelley
Valparaíso

**Valparaíso** a l'é na sità dël Cile ëd 270.242 abitant (2002).

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Jorge Castro Muñoz.

## Anliure esterne
* Commonscat:Valparaíso
* Sit istitussional (an ëspagneul)

Categorìa:Sità ëd Cile
Convallaria majalis

### Descrission
A l'ha la gamba drita, auta fin a 20 cm. A l'ha mach doe feuje basaj ovaj-lansà, con ël picol longh, a ponta, ëd color verd ciair. 
Le fior a son bianche, formà da ses tépaj saldà a ciochin, motobin përfumà, a pendo e a son riunì an cite rape.
Ij frut a son riond, ross, a pendo e a son gròss com un pòis.

### Ambient
Motobin spantià, ant ij bòsch ëd latifeuje calcaros fin a 1.300 m.

### Fioridura
Da magg a giugn.

### Particolarità
Ël nòm *majalis* a s'arferiss al mèis ëd magg, quand ch'a fioriss. L'essensa a l'é motobin dovrà ant ij përfum, a l'ha ëdcò ëd proprietà medzinaj ma a l'é motobin velenos. A l'é na specie proteta an vaire region.


File:Convallaria majalis0.jpg|Fior
file:Illustration Convallaria majalis0.jpg|Scheda


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Convallaria majalis* (L. 1753)

Categorìa:Convallaria
Categorìa:Fior ëd montagna
Pinguicula alpina

### Descrission
A l'ha le feuje a rosëtta, ovaj o a spàtola, con la surfassa seulia, dura e tachissa, verd brilant o reusa.
Le fior a l'han i doi pétaj da sota caraterìstich ëd le Lentibulariaceae e autr tre da dzora, bianch, viòla o bleu. 
Ël frut as deurb, ma mach s'a-i é pa tròpa umidità, përchè jë smens a së spantio con l'aria, an galegiand ant l'eva ch'a-i é sempe davzin anté ch'a chërso.

### Ambient
A viv ant j'ambient ùmid, ombregià, con teren pòver.

### Fioridura
Da mars a luj.

### Particolarità
An nutr ëd babòje përchè a vin an ambient motobin pòver. A fà dle gosse che a atiro le babòje ch'a serco d'eva; le babòje a resto ancolà; an sgambitand për liberesse, le babòje a ativo sempe pi ëd giàndole e as coato ëd gosse tachisse.
La pianta peui a prodov ëd j'énzim për digerì ël còrp ëd le babòje, an lassand an sla feuja mach l'esoschéletr ëd le babòje pi gròsse.


File:Pinguicula alpina 090705.jpg|Rosëtta basal
file:Pinguicula_alpina_-_Slovenia.jpg|Bocc


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Pinguicula alpina* (L. 1753)

Categorìa:Pinguicula
Categorìa:Fior ëd montagna
Maurizio Malvestiti

**Maurizio Malvestiti** (Filago, 25 ost 1953) a l'é el vësco ëd Lòd dal 26 ost 2014., ,

Dal 2009 a l'é stàit sot-segretari a la Congregassion dle Cese Orientaj.

## Arferiment


## Anliure esterne

* Diòcesi ëd Lòd
Ranunculus alpestris

### Descrission
A l'ha na pianta ch'a viv sempe, auta da sinch a quindes cm.
A l'ha dle gambe pla, con dle feuje basaj lusente, verd scur, con picoj longh, spartìe an tre o sinch part palmà.
Le fior a son da sole, con sinch sépaj bianch spartì an ponta e na coron-a dë stam giaun an mes.

### Ambient
A viv dzor ij teren alpin calcaros e franos, tra 1500 e 2800 m.

### Fioridura
Da giugn a stèmber.

### Particolarità
Velenos. Ij pétaj a son motobin dlicà e a dròco motobin prest. A l'é na specie adatà a j'autësse e a le valëtte alpin-e. Ël nòm dël géner *Ranunculus* a riva da *ran-a*: lë scritor latin Plini a disìa che a tante specie dë sto géner a-j piaso j'ambient ùmid e ombros anté che soens a-i é ëdcò le ran-e.


File:Ranunculus alpestris 2.jpg|Feuje
file:Silberwurz auf Schiefer.jpg|Bocc


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Ranunculus alpestris* (L. 1753)

Categorìa:Ranunculus
Categorìa:Fior ëd montagna
Burgess Meredith

**Oliver Burgess Meredith** (Cleveland, 16 novèmber 1907 – Malibù, 9 stèmber 1997) a l'é stàit n'ator american.

Meredith, Burgess
Simon Leys

Scritor e sinòlogh.
**Simon Leys**, dont ël nòm ver a l'era **Pierre Ryckmans**, a l'era nà a Brussel ai 28 dë stèmber 1935 an na famija catòlica asià.
Sò barba a l'era stàit goernador general dël Còngo belgi.
Ël giovo a l'ha studià drit e stòria dl'art a l'Università catòlica ëd Louvain.
A l'ha fàit sò prim viage an Cin-a dël 1955 con na delegassion dë student belgi; durant ës viage a l'ha rancontrà ël prim ministr Zhou Enlai.
A l'é passionasse për la pitura cinèisa, la caligrafìa e, pi an general, la coltura tradissional. 
Soa tesi «Propos sur la peinture du moine Citrouille-amère» a rësguardava un tratà ëd caligrafìa dl'ancamin dël sécol ch'a fà XVIII.
A l'ha ëdcò marià na fomna cinèisa.

Sò stranòm Simon Leys a l'é stàit anspirà dal protagonista dël romanz ëd Victor Segalen surtì dël 1922, *René Leys*.

A l'ha otnù un pòst a l'Università nassional australian-a ëd Canberra e dël 1970 a l'ha tramudà an Australia.
Dël 1990 a l'é stàit elegiù a l'Academia real dël Belgi, al pòst ëd Georges Simenon.

Lë scritor a l'ha ëdcò dedicà dj'ansagg a George Orwell e a l'anteletual arformator Xu Lun.
A l'é mòrt a j'11 ost 2014 a Canberra.

## Euvre prinsipaj
* *La Mer dans la literature française* (antologìa an doi tòm, 2003)

Leys, Simon
Garbage

Ij **Garbage** a son na formassion alternative rock american-a, formasse a Madison dël 1994 e ativa fin al dì d’ancheuj.
 
La banda a l'é formà da *Shirley Manson* (cantanta), *Butch Vig*, *Steve Marker* e *Duke Erikson*.

## Àlbom
* 1995 – *Garbage* 
* 1998 – *Version 2.0* 
* 2001 – *Beautifulgarbage* 
* 2005 – *Bleed Like Me* 
* 2012 – *Not Your Kind of People*
* 2016 – *Strange Little Birds*
* 2021 – *No Gods No Masters*
* 2025 – *Let All That We Imagine Be the Light*

Categorìa:Formassion musicaj djë Stat Unì d'América
Categorìa:Formassion musicaj rock
Raymond Berthillon

**Raymond Berthillon** a l'era nà ai 9 dë dzèmber 1923 ant l'Yonne.
A l'avìa fàit jë studi primari e dal 1940 a l'ha butasse a fé ël panaté.
Dël 1954 a l'ha chità 's travaj për dirige a Paris, an contrà Saint-Louis-en-l'Île, ël café-obergi-gelaté *La Bourgogne*, ch'a l'era ëd soa madòna, pen-a restà vidoa.
Ël giovo a l'é butasse a fé dij sorbet sensa crema, mach ëd fruta e sùcher, ch'a vendìa an sël marciapé.
A l'ha avù tant sucess ch'a l'é dedicasse mach pi a soa fabricassion.

A l'é dël 1961 che soa dita a l'ha arseivù na gròssa nomea grassie a la mension ch'a n'han fane Henri Gault e Christian Milliau an soa guida ëd Paris ëd col ann e con un sò artìcol su Paris-Presse antitolà «Ël gelaté da sburdiment ch'a së stërma an na piòla dl'Ìsola San Luis».
La diression ëd soa amprèisa familiar a l'é peui stàita arpijà da sò gënner Bernard Chauvin.

Raymond Berthillon a l'é mòrt ai 9 d'ost 2014.

Berthillon, Raymond
Salam dla doja

Ël **salam dla doja** a l'é un doganeghin ëd carn ëd crin, tìpich dël nòrd Piemont. As ciama parèj përchè as fasìa stagioné an doje pien-e ëd grassa.

## Particolarità
Le carn ëd crin ëd prima sernìa (spala e pansëtta) a son macinà a gran-a media e cons con sal, pèiver, aj e vin ross. Ël salam, ancassà an buela ëd manz, a ven fàit muré ant la *doja*, fongà ant ël sandon fondù, che a-j consent ëd resté còti ampess. A la maturassion a séguita la stagionadura dla durà d'anviron un ann.

## Anliure esterne

* Pàgina dedicà: www.piemonteagri.it

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
French Network Operators Group

**French Network Operators Group** (**FRnOG**) a l'é n'associassion d'angigné fondà dël 2002 da Philippe Bourcier.
A conta 4200 mèmber, ch'as rancontro doe vire l'ann a Paris.

Categorìa:Tecnologìa dle comunicassion
Joan Rivers

**Joan Alexandra Rosenberg** (nàita **Molinsky**); (Neuva York, 8 giugn 1933 – Neuva York, 4 setèmber 2014) a l'é stàita n'atris american-a.

Rivers, Joan
Eartha Kitt

**Eartha Mae Kitt** (North, 17 gènè 1927 – Weston, 25 dzèmber 2008) a l'é stàita n'atris e cantanta american-a.

Kitt, Eartha
Bob Hoskins

**Robert William** "**Bob**" **Hoskins** (Bury St Edmunds, 26 otòber 1942 – Londra, 29 avril 2014) a l'é stàit n'ator anglèis.

Hoskins, Bob
Kelsey Grammer

**Kelsey Grammer** (nòm complet **Allen Kelsey Grammer**) a l'era nà ai 1955 a Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands.

Grammer, Kelsey
Grammer, Kelsey
Led Zeppelin

Ij **Led Zeppelin** a son stàit na formassion hard rock anglèisa, formasse dël 1968 e ativa fin al 1980.
 
La banda a l'era formà da Robert Plant (cantant), Jimmy Page (ghitara), John Paul Jones (bass, tastadura) e John Bonham (batarìa).

## Àlbom

Categorìa:Formassion musicaj rock
Categorìa:Formassion musicaj dël Regn Unì
Placebo (banda)

Ij **Placebo** a son na formassion rock anglèisa, formasse a Londra dël 1994 e ativa fin al dì d'ancheuj.
 
La banda a l'é formà da Brian Molko (cantant, ghitara), Stefan Olsdal (bass, ghitara, tastadura) e Steve Forrest (batarìa), che a l'a sostituì Steve Hewitt a l'inissi dël 2008.

Dël 2015 Steve Forrest a l'a abandonà la banda.
 
## Àlbom
* *Placebo* (1996)
* *Without You I'm Nothing* (1998)
* *Black Market Music* (2000)
* *Sleeping with Ghosts* (2003)
* *Meds* (2006)
* *Battle for the Sun* (2009)
* *Loud Like Love* (2013)
* *Never Let Me Go* (2022)

## Racòlte
* *Once More with Feeling: Singles 1996-2004* (2004)
* *Extended Play '07* (2007)
* *B-sides 1996-2006* (2011)

Categorìa:Formassion musicaj dël Regn Unì
Categorìa:Formassion musicaj rock
Bochotnica

**Bochotnica** (IPA [bɔxɔtˈnit͡sa]) a l’é ‘n borgh dla Polònia.
A conta 1.500 abitant (2010).

## Geografìa
Bochotnica a resta a 42 chilòmeter da Lublin, 3 chilòmeter a òvest ëd Kazimierz Dolny e 10 chilòmeter a est ëd Puławy.

## Anliure esterne
* Sit istitussional.

Bochotnica
Lent

Na **lent** a l'é n'oget trasparent ch'a modìfica la diression dij raj ëd lus an manera ch'a convergio o ch'a divergio.

## Classificassion
Le lent a son classificà tanme:
* dobie bombà
* pian-e-bombà
* creuse-bombà
* dobie creuse
* pian-e-creuse
* bombà-creuse
La surfassa ancurvà ëd na lent a peul esse 'd na forma qualsëssìa, tanme sférica, silìndrica o paraboloidal, ma dagià che la surfassa sférica a l'é pi belfé da produve, la pipart ëd le lent a son ësfériche.

Le lent convergente (dobie bombà, pian-e-bombà, creuse-bombà), ciamà ëdcò lent positive, a son pi spësse al sènter che a la bordura e a fan converge un fassi ëd raj ëd lus paralej a 'n feu real.
Le lent divergente (dobie creuse, pian-e-creuse, bombà creuse), dite ëdcò lent negative, a son pi sutile al sènter che a la bordura e a fan diverge un fassi ëd raj ëd lus paralej da 'n feu virtual.

## Sòrt ëd plancia
La plancia ëd n'oget produvùa da na lent as dis *plancia real* s'a l'é formà da la banda dla lent opòsta a l'oget; a l'é dita *plancia virtual* s'a l'é formà da l'istessa banda dla lent che l'oget.

Categorìa:Òtica
Categorìa:Utiss
Derivà

La **derivà** dla fonsion f(x) ant un pont x=x_1 a l'é definìa tanme
:  \left . \frac{df}{dx} \right |_{x=x_1}= \lim_{ \Delta x \rightarrow 0} \frac{f(x_1+ \Delta x)-f(x_1)}{ \Delta x} .

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Guns N' Roses

Ij **Guns N' Roses** a son na formassion hard rock american-a, formasse a Los Angeles dël 1985 e ativa fin al dì d’ancheuj.
 
La banda a l'é formà da Axl Rose (cantant), Tracii Guns, Izzy Stradlin, Ole Beich e Rob Gardner

## Àlbom
* 1987 – *Appetite for Destruction* (Geffen)
* 1988 – *G N' R Lies* (Geffen)
* 1991 – *Use Your Illusion I* (Geffen)
* 1991 – *Use Your Illusion II* (Geffen)
* 1993 – *The Spaghetti Incident?* (Geffen)
* 2008 – *Chinese Democracy* (Geffen)

Categorìa:Formassion musicaj djë Stat Unì d'América
Categorìa:Formassion musicaj rock
Ranunculus glacialis

### Descrission
A l'ha na pianta ch'a fà ëd bocc ch'a coro për tèra, auta da sinch a vint cm. soens soe gëmme a resto a livel ëd la tèra coatà da la fiòca.
Le gambe a son carnose, curte, drite o cogià. Le feuje basaj a l'han ël picol e a son pentagonaj,; le feuje dë dzora arlongh la gamba a son altërnà, sempe pi cite man a man ch'as monta an vers la fior.
La fior a l'ha sinch pétaj bianch a forma ëd cheur, ch'a tiro con ël temp a vnì reusa-porpra, con dë stam giaun an mes.

### Ambient
A l'é rair, as treuva an Italia mach an sj'alp, da 2000 a 3100 m. A chërs an sle pere ùmiode vzin ai giassé, dzor le moren-e. A-j pias un sotstrà silicos con pH àcid e teren ùmid.

### Fioridura
Da luj a aost.

### Particolarità
A l'é coltivà ant ij giardin rocos.


File:Ranunculus glacialis1.JPG|Bocc
file:Ranunculus glacialis a3.jpg|Feuje
file:Ranunculus glacialis2.JPG|Fior an veciaja


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Ranunculus glacialis* (L. 1753)

Categorìa:Ranunculus
Categorìa:Fior ëd montagna
Helleborus niger

### Descrission
A l'é na pianta erbosa ch'a viv sempe, con la gamba drita, auta da 10 a 30 cm. A l'ha le feuje basaj con picol, verd scur, spartìe an ses o neuv segment elìtich. Le fior a son faite da sinch a eut tépaj ovaj, bianch o pen-e velà ëd reusa. Ij frut a son fait da ses o set smens.

### Ambient
A-j pias ël bòsch e ël sotbòsch con fò e pin, da 300 a 2000m, a sopòrta ël frèid e l'invern, a fioriss sota la fiòca. A sopòrta pa la lus e l'eva ch'a ciòma an sle reis.

### Fioridura
Da gené a avril.

### Particolarità
A ven ëdcò ciamà "reusa ëd Natal".


Image:Helleborus niger1.JPG|Bocc
Image:Helleborus niger Kőszeg2.jpg|Feuje
Image:Helleborus niger 003.JPG|Frut


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Helleborus niger* (L. 1753)

Categorìa:Helleborus
Categorìa:Fior ëd montagna
Ele

L**'Ele** (*El* an kje, *Ellero* an italian) a l'é un fium dël Piemont, afluent dël Tani.
Soa longheur a l'é d'anviron 35 km.
## Arferiment
Taula dla Grafìa Piemontèisa

La pi part ëd j'anformassion an sla stòria dla **Taula dla Grafìa Piemontèisa** a rivo da l'antërvent fait da Albina Malerba ant ël Rëscontr ëd Versèj dël 2011 (*La grafia della lingua piemontese nei secoli*) e antitolà *Grafia piemontese: le scelte di Renzo Gandolfo e Gianrenzo P. Clivio per la Ca dë Studi Piemontèis, i suggerimenti di [[Giuliano Gasca Queirazza|Giuliano Gasca-Queirazza]]*).

Le reis ëd la Taula dla Grafìa Piemontèisa as treuvo ant le vaire edission ëd la *Gramàtica Piemontèisa* ëd Camillo Brero, a parte da la prima edission dël 1967 e la sconda edission dël 1971.

L'ideja ëd në schema riassuntiv sempi e a la portà ëd tuit a sarà peui arciapà a amplià e a sarà la *Taula dla grafìa piemontèisa*, che a sarà butà an mincadun volum publicà da la Ca dë Studi Piemontèis a parte dal 1969, peui revisionà dël 1970, e d'apress anco' ritocà con cite coression e variant.

Ël prim volum ch'a conten la *taula* elaborà da Gianrens P. Clivi e l'é *Fassin-e 'd Sabia* d'Arrigo Frusta, publicà com n° 1 ëd la Colan-a ëd Literatura Piemontèisa Moderna. An sël volum n° 3 dla midema Colan-a, *Létere a Mimì*, lë schema a l'é peui già amplià, con la gionta ëd doi paràgraf *Particolarità gràfiche*, sempe detà da Clivi, che a l'é stait diretor ëd la Colan-a fin al 1978.

Da col prim volum dël 1969 për le pi ëd 100 edission an lenga piemontèisa fin adess an catàlogh, la *taula* a l'é staita coerenta con la decision inissial.

La Taula a l'é ëdcò staita dovrà da vaire autr soget, fin-a motobin amportant:
* da la Region Piemont quand a l'ha publicà con la Ca dë Studi Piemontèis ël *Profilo di Storia della Letteratura in Piemontese* e la Antologìe colegà;
* da la Provinsa ëd Turin quand a l'ha publicà *1000 Proverbi in 4 versioni*' ;
* an vaire Crije ëd Concors Literari, com ël Concors *Sità 'd Canej* .

## Arferiment


Categorìa:Gramàtica piemontèisa
Metrologìa

La **metrologìa** a l'é la siensa dla mzura.
As trata donca 'd na siensa amportanta për la fìsica e, pi an general, për tute le siense sperimentaj.

Categorìa:Amzure
Stassion ëd Mombaldon e Rocavran

La **stassion ëd Mombaldon e Rocavran** a l’é na stassion feroviaria dla ferovìa ch’a colega Lissandria con San Giuseppe di Cairo, frassion ëd Cairo Montenotte. A resta ant la comun-a ëd Mombaldon, ma a serv bele la comun-a ëd Rocavran. A l’é servia dai treno regionaj.

Mombaldon e Rocavran
Bon Jovi

Ij **Bon Jovi** a son na formassion pop metal rock american-a, formasse a Sayreville, New Jersey, dël 1983 e ativa fin al dì d’ancheuj.
 
La banda a l'é formà da Jon Bon Jovi (vos), Richie Sambora (ghitara), David Bryan (tastadura), Tico Torres (batéria).

## Àlbom
* 1984 - *Bon Jovi*
* 1985 - *7800° Fahrenheit*
* 1986 - *Slippery When Wet*
* 1988 - *New Jersey (albòm)*
* 1992 - *Keep the Faith*
* 1995 - *These Days*
* 2000 - *Crush*
* 2002 - *Bounce*
* 2005 - *Have a Nice Day*
* 2007 - *Lost Highway*
* 2009 - *The Circle*
* 2013 - *What About Now*
* 2015 - *Burning Bridges*
* 2016 - *This House Is Not for Sale*
* 2020 - *2020*
* 2024 - *Forever*

### Àlbom dal viv
* 2001 - *One Wild Night Live 1985-2001*
* 2012 - *Inside Out*

### Racòlte
* 1994 - *Cross Road*
* 2001 - *Tokyo Road: Best of Bon Jovi]]*
* 2003 - *This Left Feels Right*
* 2004 - *100,000,000 Bon Jovi Fans Can't Be Wrong*
* 2010 - *Greatest Hits (Bon Jovi)*

### EP
*2001 - *The Love Songs*
*2003 - *Bon Jovi - Target EP*
*2006 - *Live from the Have a Nice Day Tour*

Categorìa:Formassion musicaj djë Stat Unì d'América
Categorìa:Formassion musicaj rock
La Plata

**La Plata** a l'è na sità dl'argentin-a. A conta anviron 564.000 abitant (2001).

## Sità gemelà
A l'è gemelà còn:
*  Bològna, Italia
*  Anghiari, Italia
*  Bivongi, Italia
*  Concepción, Cile
*  Montevideo, Uruguay
*  Boulogne-sur-Mer, Fransa
*  Asunción, Paraguay
*  Saragòssa, Spagna

## Anliure esterne
* Commonscat:La Plata
* Sit istitussional (an ëspagneul)

Categorìa:Sità argentin-e
Al Pacino

**Al Pacino** a l'è n'ator nà ël 25 d'avril dël 1940 a New York, New York, ant jë Stat Unì. A l'ha vagnà un Premi Oscar tanme mej ator protagonista për *Scent of a Woman* (1993).

## Filmografìa

Pacino, Al
Diane Keaton

**Diane Keaton**, pseudònim ëd **Diane Hall**, (Santa Ana, Califòrnia, 5 ëd gënè dël 1946 - Los Angeles, 11 otòber 2025), a l'é stàita n'atris e regista american-a motobin famosa. A l'ha vagnà un Premio oscar (atris protagonista an *Annie Hall*).

## Biografìa
Diane Hall a l'era fija ëd Dorothy Keaton (1921-2008) e ëd Jack Hall (1921-1990).
## Filmografìa

Keaton, Diane
Robert Duvall

**Robert Selden Duvall** (San Diego, 5 gènè 1931 - Middleburg Virginia, 15 fërvè 2026) a l'é stàit n'ator american.
## Filmografìa parsial
* 1972: *The Godfather*;
* 1974: *The Godfather, Part II*;
* 1979: *Apocalypse Now*.

Duvall, Robert
Robert De Niro

**Robert De Niro** a l'è n'ator motobin famos e a l'è nà il 17 d'agost dël 1943 a New York, ant jë Stat Unì. A parte da la fin dj'Agn Sessanta a l'ha recità an film motobin important e a l'é ancheuj conossù tanme un dj'ator pì brav ch'a-i sìo. A l'ha vagnà doi Premi Òscar tanme pì brav ator non protagonista e tamne pì brav ator protagonista: ant ël 1975 për Il padrino - Parte II e ant ël 1981 për Toro scatenato. 

## Filmografìa

De Niro, Robert
Julie Andrews

**Julie Andrews** (nòm ver *Julia Elizabeth Wells*) a l'é n'atris e cantant, motobin famosa e a l'é nà a Walton-on-Thames, Anghiltèra dël 1º otóber 1935. Vagné un Premio oscar (atris protagonista an *Mary Poppins*).

## Film prinsipaj

* 1964: *[[Mary Poppins]]*
* 1965: *[[The Sound of Music]]*
* 1966: *[[Torn Curtain]]*
* 1970: *[[Darling Lili]]*
* 1982: *[[Victor Victoria]]*
* 1983: *[[The Man Who Loved Women]]*

Andrews, Julie
Andrews, Julie
Anrews, Julie
Humphrey Bogart

**Humphrey DeForest Bogart** a l'era n'ator nà ël 25 Dzémber 1899 a New York e mòrt ël 14 Genè 1957 a Los Angeles. A l'ha vagnà un Premi Oscar 'mé mej ator protagonista për *The African Queen* (1951)
## Biografìa
A l'era fieul ëd Belmont De Forest Bogart, chirurgh, e ëd Maud Humphrey. 
## Filmografìa

Bogart, Humphrey
Ingrid Bergman

Atris dël cine.
**Ingrid Bergman** (29 òst dël 1915 - 29 òst dël 1982) l'è stàita n'atris svedèisa.
A l'ha travajà con ij mej dël cine ëd Hollywood e internassional.
Ma a l'é dzortut con soa colaborassion con Alfred Hitchcock e Roberto Rossellini ch'a l'ha lassà soa marca.

Bergman, Ingrid
Audrey Hepburn

**Audrey Hepburn**, nàita *Audrey Kathleen Ruston Hepburn* (Brussel, 24 dë maj dël 1929 - Tolochenaz, 20 dë genè dël 1993) a l'è stàita n'atriss anglèisa.

## Filmo principaj

* 1953: *[[Roman Holiday]]*
* 1954: *Sabrina*
* 1956: *War and Peace*
* 1957: *Love in the Afternoon*
* 1959: *The Nun's Story*
* 1960: *The Unforgiven*
* 1961: *[[Breakfast at Tiffany's]]*
* 1964: *[[My Fair Lady]]*
* 1967: *Wait Until Dark*

Hepburn, Audrey