open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elfriede Jelinek

Scritris austrìaca.
**Elfriede Jelinek** a l'é nassua a Mürzzuschlag, an Stiria, ël 20 d'otóber dël 1946.
Dël 2004 a l'é stàita ansignìa dël Premi Nobel për la Literatura.

## Biografìa
Elfriede Jelinek a l'é l'unica fieula ëd Friedrich Jelinek e ëd Olga Ilona, nàita Buchner.
## Euvre prinsipaj
* *Die Liebhaberinnen* (1975) 
* *Die Ausgesperrten* (1980)
* *Die Klavierspielerin* (1983)
* *Oh Wildnis, oh Schutz vor ihr* (1985)
* *Lust* (1989)
* *Die Kinder der Toten* (1997)
* *Gier* (2000) 

Jelinek, Elfriede
Jelinek, Elfriede
Jelinek, Elfriede
Riva 'd Cher

**Riva 'd Cher** (*Riva presso Chieri* an italian) a l’é un comun ëd 4.008 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria
Ël prim papé ch'a conta 'nsima al pais ëd Riva a l'é dël 1152. A l'é un feuj dl'imperator Federich ël Barbarossa anté che chiel-sì a-j dis al cont Guid ëd Biandrà ch'a l'é mnùit padron ansima a dij pais, e a-i era 'dcò Riva 'd Cher. A coj di, Riva a l'era importanta per sò castel.

Ij Biandrà a l'avìo mach metà 'd Riva, dl'àutra part a l'era padron Barbarossa, ch'a-j disìa soens ai Biandrà, an latin: *quae non est comitis de Blandrate* ch'a resta com *costa ròba-sì a l'é nen dij Biandrà*.

Apress ël sécol ch'a fa XIII la stòria dë sto pais a l'é colegà a cola ëd Cher, ch'a sarìa mnù un-a dle pì importante comun-e dël Piemont. Ant ël 1223 Riva a l'é stàita catà da la comun-a ëd Cher e ij cont Biandrà e coj ëd Cher a l'han fàit la pas.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lodovico Gillio (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Sossiònica

Basà ansima a na colaborassion ës-ciassa antra sossiòlogh e arsercador ant l'anteligensa artifissial ëspantià e ant ij sistema a agent mùltipl, la **sossiònica** a l'é 'n camp d'arserca antërdissiplinar ch'a studia lë s-ciòde e le dinàmiche dij sistema sossiaj artifissiaj e dle sossietà ìbride òm-angign.
Ël but a l'é ëd dësvlupé tecnologìe anteligente për j'ordinator an dovrand concet teòrich dla sossiologìa e d'amelioré ij modej sossiològich ëd sossietà e organisassion për mojen ëd na tecnologìa d'ordinator avansà.

Antra le branche d'arserca prinsipaj ëd costa dissiplin-a a-i son:
*la modelisassion a livej mùltipl;
*l'organisassion e l'àuto-organisassion;
*lë s-ciòde dë struture sossiaj;
*la conession antra la prospetiva sentrà an sl'agent e cola sentrà an sla comunicassion ant la modelisassion dij sistema a agent mùltipl.

Categorìa:Sociologìa
Paul Cohen

Matemàtich american.
**Paul Joseph Cohen** a l'era nassù a Long Branch, ant ël New Jersey, ël 2 d'avril dël 1934 e a l'é mòrt a Stanford, an Califòrnia, ël 23 ëd mars dël 2007.
Dël 1966 a l'ha vagnà la Mudaja Fields.

## A pòrto sò nòm
* Àlgebra ëd Cohen
* Forsament ëd Cohen
* Real ëd Cohen
* Teorema ëd Cohen

## Euvre prinsipaj
* *Set theory and the continuum hypothesis* (1966)

Cohen, Paul
Rudolf Christoph Eucken

Scritor e filòsof alman.
**Rudolf Christoph Eucken** a l'era nassù a Aurich ël 5 ëd gené dël 1846 e a l'é mòrt a Jena ël 14 dë stèmber dël 1926.
Dël 1908 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Die Lebensanschauungen der großen Denker* (1890)
* *Der Kampf um einen geistigen Lebensinhalt* (1896)
* *Der Wahrheitsgehalt der Religion* (1901) 
* *Grundlinien einer neuen Lebensanschauung* (1907) 
* *Der Sinn und Wert des Lebens* (1908)
* *Geistige Strömungen der Gegenwart* (1908)
* *Können wir noch Christen sein?* (1911)
* *Der Sozialismus und seine Lebensgestaltung* (1920) 

Eucken, Rudolf Christoph
Eucken, Rudolf Christoph
Eucken, Rudolf Christoph
Eucken, Rudolf Christoph
Jacques Balmat

**Jacques Balmat** (nassù a Chamonix dël 1762, mòrt a Sixt-Fer-à-Cheval dël 1834) a l’era n’alpinista, soget dël Regn ëd Sardëgna, ël prim a rivé ‘n sël cò dël Mont Bianch.

Sercheur ëd cristaj e cassador ëd camoss, a riva ‘n sël cò dël Mont Bianch l’8 d’agost dël 1786 a ses ore e vintetrè dël dòp-mesdì, a 24 agn, compagnà da Michel Gabriel Paccard.

Mersì a costa riussìa a oten l’arcompensa promëttùa da l’òm ëd siensa ginevrin Horace-Bénédict de Saussure e ‘l 2 d’agost ëd l’ann apress a lo compagna ‘dcò a chiel an sël cò dël mont, ant na spedission andoa ch’a-i ero disdeut guide alpin-e e ‘dcò ‘n valet ëd càmera.

Ël rè Vitòrio Medeo III a-j darà la contenta ‘d fesse ciamé *Jacques Balmat dit "ël Mont Bianch"* e ‘dcò chiel a-j darà n’arcompensa. 

Jacques Balmat a l’é dësparì, quand ch’a l’avìa 72 agn, an robatand-je andrinta a ‘n chërvass, ant ël mentre ch’a andasìa an serca d’un filon d’òr. Sò còrp a l’é mai stàit artrovà.

Balmat, Jacques
Anatole France

Scritor fransèis.
**Anatole France** (ël sò ver nòm a l'era **Anatole François Thibault**) a l'era nassù a Paris ël 16 d'avril dël 1844 e a l'é mòrt a Saint-Cyr-sur-Loire ël 12 d'otóber dël 1924.
Dël 1947 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
Poesìa:
* *La Mort d'un juste* (1870)
* *Poèmes dorés* (1873)
* *Les Noces corinthiennes* (1876)

Romans e novele:
* *Jocaste et le chat maigre* (1879)
* *Le Crime de Sylvestre Bonnard* (1881)
* *Les Désirs de Jean Servien* (1882)
* *Abeille* (1883)
* *Nos enfants, scènes de la ville et des champs* (1886)
* *Balthazar* (1889)
* *Thaïs* (1890)
* *L'Étui de nacre* (1892)
* *La Rôtisserie de la reine Pédauque* (1892)
* *Les Opinions de Jérôme Coignard* (1893)
* *Le Lys rouge* (1894)
* *Le Jardin d'Épicure* (1895)
* *Le Puits de Sainte Claire* (1895)
* *L'Orme du mail* (1897)
* *Le Mannequin d'osier* (1897)
* *L'Anneau d'améthyste* (1899)
* *Clio* (1900)
* *Monsieur Bergeret à Paris* (1901)
* *Le Procurateur de Judée* (1902)
* *Histoires comiques* (1903)
* *Sur la pierre blanche* (1905)
* *L'Affaire Crainquebille* (1901)
* *L'Île des Pingouins* (1908)
* *Les Contes de Jacques Tournebroche* (1908)
* *Les Sept Femmes de Barbe bleue et autres contes merveilleux* (1909)
* *Les Dieux ont soif* (1912)
* *La Révolte des anges* (1914)
* *Marguerite* (1920)
* *Le Comte Morin* (1920)
## Chèich esempi ëd soa euvra
Da *A la lus*

France, Anatole
France, Anatole
France, Anatole
Lenga Mbangala

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Mbangala** o **Mbangala** a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Angòla.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Mbangala** a peul esse:

* lenghe nìger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Benue-Còngo
***** lenghe bantoide meridionaj
****** lenghe Bantu sentraj
******* lenghe Yaka
******** **lenga Mbangala**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **MXG**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mxg

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Sucre

**Sucre** a l’é la capital costitussional e giudissiaria dla Bolivia.

A conta 247.300 abitant (2006).
Dël 1991 a l’é stàita inserìa da l'UNESCO ant la lista dij *Patrìmoni dl'Òm*.

## Sità gemelà
Sucre a l'é gemelà con:
*  La Plata, Argentin-a

Categorìa:Bolivia
Categorìa:Sità dl'América meridional
La Paz

**La Paz** a l’é la capital aministrativa dla Bolivia.

A conta 1.250.300 abitant (2005).

## Sità gemelà

La Paz a l'é gemelà con:
*  Arica, Cile
*  Calama, Cile
*  Madrid, Spagna
*  Cuzco, Perù
*  São Paulo, Brasil

Lapaz
Lapaz
UNESCO

**UNESCO** a l'é l'acrònim anglèis ëd **United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization** (*Organisasion cultural, sientìfica e educativ-a dlë [[Nassion Unìe]])*.

A l'é stàita fondà ël 16 ëd novèmber dël 1945 për cissé la colaborassion an tra le nassion ant ij camp dl'educassion, dla siensa, dla cultura e dlë comunicassion.

A l'ha 192 stat mèmber e 6 àutri mèmber associà.
Soa sede a l'é a Paris.
La Diretor General ëd l'UNESCO a l'é, dal 2017, la fransèisa Audrey Azoulay.

## Anliure esterne

* Sit ofissial
* Portal dij patrimòni dl’umanità

Categorìa:Nassion Unìe
Palass ëd Véder dle Nassion Unìe

La sede central dl'Organisassion dle Nassion Unìe a l'é a New York, ant l'ansidit **Palass ëd Véder**. As treuva ant l'East Side ëd Manhattan, an sla riva dël fium East River, ant na zòna con status extrateritorial ch'a aparten nen a jë Stat Unì.

Ël *Palass ëd Véder* a l'é stàit costruì dal 1949 al 1950 an s'un tòch ëd tèra donà da la famija John D. Rockefeller Jr. . L'edifissi a l'é stàit inaugurà ël 9 ëd gené dël 1951. A l'é stàit progetà da n'echip antërnassional d'architet guidà da l'american Wallace Harrison, con la colaborassion d'Oscar Niemeyer (Brasil) e Le Corbusier (Fransa-Svìssera), ch'a l'han contribuì a definì la forma dl'edifissi.

L'edifissi prinsipal a l'é un gratacel ëd 39 pian, con na fassada 'd véder e marm. Dëdnans a-i é l'Assemblea General, na strutura con na cùpola e 'n salon gròss për le riunion dij 193 stat mèmber. Ant l'area a-i son ëdcò la Biblioteca Dag Hammarskjöld e d'àutri edifissi për j'ufissi.

Ël Consèj ëd Sicurëssa, ël Consèj Econòmich e Social e j'àutri orgo dl'ONU a ten-o soe riunion an cost compless. Ant la piassa dëdnans a l'Assemblea General as treuva la statua "El sol" (o "Let's Beat Swords into Plowshares"), ch'a simbolegia la pas.

D'àutre sed importante dl'ONU a son a Gëneva (Palass dle Nassion), a Vien-a e a Nairobi.

Categorìa:Nassion Unìe
Zòna dël Canal ëd Panamà

La **Zòna dël Canal ëd Panamà** (*Panama Canal Zone* an anglèis, *Zona del Canal de Panamá* an espagneul) a l'era na lista ëd tèra larga anviron 16 km e longa 80 km, con na surfassa ëd 1.432 km², ch'a spartìa an doi la repùblica ëd Panamà.

## Stòria

La Zòna dël Canal a l'era stàita cedùa "për sèmper" a jë Stat Unì con ël *Tratà Hay-Bunau Varilla* dël 1903.
Jë Stat Unì a l'avìo pagà sùbit al goern dël Panamà 10 milion ëd dòlar e a pagavo tuti j'agn un fit ëd 250.000 dòlar.
Ij sòi abitant a j'ero squasi tuti impiegà american dla *Companìa dël Canal* (anviron 3.000 përson-e) e militar djë Stat Unì.
Ël Tratà Hay-Bunau Varilla a l'é stàit sostituì dël 1977 con ij doi *Tratà [[Omar Torrijos|Torrijos]]-[[Jimmy Carter|Carter]]*.
La Zòna a l'é stàita ministrà ansema da Panamà e Stat Unì dal 1979 al 1999.
Ël 1m ëd genè dël 2000 la Zòna dël Canal a l'é diventà dël tut teritòri panamèis.

Categorìa:Panamà
Pierre-Léonard Roncas

Sgnor, peui baron, ëd Châtel-Argent (dont a arsèiv ël féod da Carl Emanuel I ant ël 1605) e Saint-Pierre, marchèis ëd Caseli, baron ëd Cly, a l'é stàit prim segretari dë stat dël duca Carl Emanuel I.
Dël 1601 a l'é stàit segretari dl'Órdin dla Nonsià.
As devo a chiel d'amportante restaurassion dël castel ëd Saint-Pierre.
A l'é mòrt ij 21 d'avril dël 1639.

Roncas, Pierre Léonard
Oscar Zariski

Matemàtich.
**Oscar Zariski** a l'era nassù ël 24 d'avril dël 1899 a Kobryn, adess an Bielorussia, e a l'é mòrt a Brookline, Massachusetts, ël 4 ëd luj dël 1986.

A l'é stàit anlev ëd Guido Castelnuovo a Roma, anté che a l'é laureasse an matemàtica ant ël 1925; a l'ha peui tramudà ant ël 1927 ant jë Stat Unì, anté ch'a l'é dventà professor ëd matemàtica prima a la Johns Hopkins University ëd Baltimora ant ël 1937, peui a la Harvard University des agn pì tard.

Zariski a l'é considerà, ansema a André Weil, un dij fondator, se nen ël fondator, dla geometrìa algébrica astrata (dont a l'ha anventà ëdco ël nòm) dzortut për avèj dàit na fondassion algébrica sòlida a la geometrìa clàssica.

Antra soe arserche pì amportante a-i é an particolar l'arzolussion dël problema ëd ridussion dle singolarità dle varietà algèbriche.

## Euvre prinsipaj
* Algebraic Surfaces (1934)
* Commutative Algebra (scrit ansema a Pierre Samuel, 1958)

Zariski, Oscar
Utena

**Utena** () a l'é la capital ëd la Contà d'Utena, ant la munissipalità dël distret d'Utena). A son staje garantì ij drit ëd Magdeborgh, o *drit ëd sità*, ant l'ann 1599.

* Soa popolassion ant l'ann 2005 a l'era ëd 33.086 abitant, dont a-j ven ël pòst ch'a fa 10 antra le sità dla Lituania.

Categorìa:Sità dla Contà d'Utena
Montanar

**Montanar** (*Montanaro* an italian) a l’é un comun ëd 5.466 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marco Frola (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Organisassion dle Nassion Unìe

L' **Organisassion dle Nassion Unìe** (acrònim: **ONU**) a l'é stàita fondà ël 24 d'otóber dël 1945 e soa sede a l'é a New York ant ël Palass ëd Véder.
A l'ha 192 stat mèmber.
Ël Segretari General ëd l'ONU a l'é, dal 1m ëd gené dël 2017, ël portughèis António Guterres.

L'organisassion a l'ha un bilans ëd 16 miliard ëd dòlar a l'ann.

## Lenghe ofissiaj e nòm
L'ONU a l'ha ses lenghe ofissiaj:
* anglèis: **United Nations**
* àrabo: **الأمم المتحدة**
* cinèis: **联合国**
* fransèis: **Organisation des Nations Unies**
* russi: **Организация Объединённых Наций**
* spagneul: **Organización de las Naciones Unid**as

## Anliure esterne
* Sit ofissial

Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj
Ban Ki-moon

**Ban Ki-moon** (an corean: 반기문) a l'é nassù a Chungju, ant la Coréa dël Sud, ël 13 ëd giugn dël 1944. A l'é stàit l'otav Segretari General dle Nassion Unìe, an càrica dal 1m ëd gené dël 2007 al 31 dë dzèmber dël 2016.

## Biografìa
Ban Ki-moon a l'é laureasse an relassion antërnassionaj a l'Università Nazional ëd Seul dël 1970, e dël 1985 a l'ha otnù un master an aministrassion pùblica a la Kennedy School of Government ëd Harvard.

A l'é intrà ant ël servissi diplomàtich dla Corea dël Sud dël 1970. Për 37 agn a l'ha ricoprì vàire incàrich, an tra ij quaj: ambassador an Austria (1996-1998), consijé dël pressident, vice-minìster dj'afari foresté, e dal 2004 al 2006 ministr dj'afari foresté e dël comersi.

Dël 2006 a l'é stàit elegiù Segretari General dle Nassion Unìe, an sucedend a Kofi Annan. Durant sò mandà a l'ha travajà për:
* La lòta al cambi climàtich (an giutand a definì l'Acòrd ëd Paris dël 2015).
* J'obietiv dë svilup sostenìbil.
* La promossion dij drit ëd le fomne.
* La gestion ëd crisi umanitarie an Siria, Haiti e Sudan dël Sud.

A l'é stàit criticà për soa posission moderà an sij drit uman an Cin-a e Corea dël Nòrd.

Dòp ël mandà, a l'é stàit pressident dla Federassion Corean-a dj'Istitù për la Conservassion dla Natura (2017-2018) e president ëd l'Assemblea dla Gioventù Global (dal 2018). A l'é member dël Club ëd Madrid.

## Arconossiment
A l'ha arseivù vàire lauree honoris causa da università ëd tut ël mond e a l'é stàit ansignì 'd decorassion da vàire stat. Dël 2016 a l'é stàit classifià dal Foro Econòmich Mondial coma un dij pì fòrt lider globaj.

## Vardé 'dcò
* Nassion Unìe
* Kofi Annan
* Acòrd ëd Paris

## Arferiment
* Biografìa an sël sit ONU

Categorìa:Biografìe
Categorìa:Nassion Unìe
Carzòu

**Carzòu** o **Carsan** (*Carezzano* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 433 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva an sle colin-e an sla drita dla Scrivia, ant la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis. 

## Stòria
Ël topònim Carzòu a peul avèj na dobia orìgin: s'as pensa a le orìgin ligurin-e, la radis *Car-* e 'l sufiss *-san* a peulo significhé "leugh àut", s'as pensa a le orìgin roman-e, ël nòm a podrìa indiché un podej agrìcol apartenù al patrissi *Carisius*. Qual ch'a sìa l'orìgin dël topònim, le doi borgià 'd Carzòu Superior e 'd Carzòu Inferior o Magior a son atestà con certëssa mach a parte da l'Età 'd Mès. An particular, dal sécol ch'a fa XIV Carzòu Magior a ven a esse 'l sènter dël podèj temporal dël Vëscovà Tortonèis, valadì l'ansem dij possediment goernà dal vësco-cont ëd Torton-a. Ant ël Palass dël Vësco a-i era la sede dël Vicari dël Vësco, ël tribunal, la curia e la përzon. Contut ch'a ven sogetà al Ducà 'd Milan e peuj a jë Spagneuj, ël Vëscovà a manten soa autonomìa aministrativa. Dël 1713, an séguit al Tratà d'Utrecht, Carzòu e 'l Tortonèis a passo a l'Imper Austrìach. Dël 1735 Torton-a e ij sò anviron a passo sota la Cà 'd Savòja ëd Carl Emanuel III ant ël Regn ëd Sardëgna. A ven creà la Contà 'd Torton-a antestà al re, ma 'l Vëscovà a ven ancora anfeodà al vësco 'd Torton-a. A l'é mach dël 1786 ch'ël vësco Carl Morissi Peyret a ced ël Vëscovà al re, an cambi d'ën neuv tìtol prinsipesch. 

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, Carzòu a torna al Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Vila Vèrnia. Dal 1928 ij doi comun Carzòu Inferior e Carzòu Superior, ch'a l'avìo mantnù l'autonomìa fin anlora, a ven-o unì për formé l'atual comun. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luigi Prati (dal 12/06/2017).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Carzou
Moran

**Moran** (*Morano sul Po* an italian) a l'é na comun-a ëd 1.538 abitant  dla provincia ëd Lissandria.

## Stòria
L'atual borgh a l'é nassù vers l'ann 1000, an efet un dij prim ëstrument anté ch'as nòmina Moran a l'é dël 961. Prima as savìa che da ste part a-i era na borgià roman-a, maraman gàlica e prima ancor ëd popolassion ligurin-e. La dëscuverta ëd na necròpoj ant j'agn 1990 ant la frassion Pobiet a l'ha përmëttù 'd conòsse d'orìgin ancor pì antiche, dla fin dl'età dël bronz, valadì dël sécol XI aGC.

As sa nen d'andoa a ven sò nòm, che a smija vnì da *Aurianus* da le cite sorgiss d'òr an sta zòna an riva al Pò; apress, con l'angagg ëd chèich s-ciav mòro për l'estrassion dël metal ël nòm a l'é vnù *Maurianus*. N'àutra teorìa a l'é che a Moran a podrìo esse staie vàire piante 'd moron dovrà për anlevé ij bigat dla seda, che ant la zòna a l'era 'n travaj spantià. La dariera teorìa a l'é che dij sivalié mòro a j'ero arparasse an sn'ìsola an mes a Pò davzin a l'atual comun-a 'd Moran, dòp ch'a l'avìo përdù na bataja e a l'avìo dovù lassé sò teritòri a Autij.

Anviron dl'ann 1000 Moran a l'era part dla diòcesi ëd Vërsèj; dl'Aost 1182, në strument a l'ha passà 'l pais al Marcheisà ëd Monfrà. Dël 1431 Moran a l'é stàit ocupà da le trope dël Ducà ëd Savòja, ma dël 1435 a l'é tornà al Marchèis ëd Monfrà. Dël 1538 ël borgh a l'é pijà da Albert Bobba ëd Lu. Peui a son rivà dj'agn ant ij quaj la dominassion a l'é cangià an continuassion, con la presensa d'esèrcit forest e soldà. Dël 1685, cand a l'é dësmortasse 'l liniage dij Cattaneo, a l'é passà ai Marchèis Palet-Sanzoni e dël 1720 ël Duca Vitòrio Medeo II a l'ha falo passè ai Marchèis Mòss. A son passà dle desen-e d'agn tranquile.

Cand a l'é stàit ghijotinà Luis XVI ëd Fransa, oltralp as proclama la repùblica e donch tuta l'Euròpa as arma contra 'l neuv Stat.
Ëdcò Re Vitòrio Medeo III as lija con Àustria, Prussia e Spagna. Napoleon Bon-a-part a vagna a Marengh ël 16 Giugn 1800 e a bat l'esèrcit dj'Asborgh. Donch ël Piemont dël 1801 a ven la division militar fransèisa nùmer XXVII. Con la fin dl'era napoleònica ij Savòja a torno an sël tròno e Moran a-i va dapress a la stòria 'd Piemont e d'Italia.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Enzo Piccaluga (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Seraval Scrivia

**Seraval Scrivia** (*Serravalle Scrivia* an italian, *Seravalle* an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 6.062 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva an Val Scrivia, davsin a la confluensa dla Borbaja ant la Scrivia e a j'ùltim contrafòrt ëd l'Apenin Lìgure prima dla pian-a.

## Stòria
Le rèis ëd Seraval a armonto a la sità 'd Libarna, ch'as trovava an diression d'Arquà. La sità a goernava 'n teritòri popolà da tribù ligurin-e e sota l'ansëgna 'd Roma a l'era n'important sènter aministrativ, produtiv e comercial an sla Via Postumia, la strà che da Génoa a mnava a Torton-a e Piasensa, e peui fin a Aquileia. Antra ij sécoj ch'a fan IV e V, Libarna a va an declin për la fin dl'Imperi Roman e për le invasion barbàriche, e a dven mach un vilagi con na gesia ciama Piev ëd Linvern. Con la dominassion longobarda, un neuv borgh a nass an sël Brich ëd l'Armanin-a. Apress l'età 'd Carl Magn, ël goern dël pais a passa al Vëscovà 'd Torton-a fin al 1122, quand ch'ël vësco a armët ël podèj an man a la Comun-a 'd Torton-a. Dël 1140 a compariss ël nòm ëd *Seraval*, për via dla posission dël pais ch'a sarava la gòrgia dla Scrivia.

An séguit Seraval a passa da possediment tortonèis a Feod Imperial, goernà prima da la famija Spìnola dal 1313, peui daj Viscont che a na manten-o la giurisdission ma a la rendo andaré a jë Spìnola dël 1482. Dal Sinchsent a ven istituì la Comun-a 'd Seraval, ch'a l'é pì nen considerà feod ma a passa sota al Ducà 'd Milan, controlà da j'ëspagneuj. D'apress a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula, dël 1713 Seraval a passa a j'austrìach e dal 1738 al Regn ëd Sardëgna dij Savòja. A la fin dël Setsent, le guère 'd Napoleon Bon-a-part a pòrto àutri cambiament: ël pais a passa a la Repùblica Lìgure e peui diretament a l'Imperi Fransèis. Napoleon a fa campé giù 'l castel ëd Seraval dòp la Bataja ëd Marengh. Tornà ai Savòja, dal 1819 al 1859 Seraval a l'é comprèisa ant la Provinsa ëd Neuve, sota la Division ëd Génoa e a cap d'un mandament ch'a comprendìa Arquà, Borghet Borbaja, Vigneule, Stassan e Grondòuna. Dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859) a passa ansema a tut ël Circondari ëd Neuve a la Provinsa ëd Lissandria e al Piemont.

L'Eutsent a l'é 'dcò ël sécol ëd l'espansion econòmica dël pais: dël 1821 a ven completà la strà dël Pass dij Giov ch'a colega Génoa con la pian-a e con Turin, dël 1851 an Arquà a riva la ferovìa Turin-Génoa. Ëd j'agn Trenta dël Neuvsent a l'é la costrussion ëd la *Camional Génoa-Val dël Pò*, che da Génoa a términava a nòrd pròpi a Seraval e ch'a costituiss ël prim tòch ëd la futura Autostrà A7 Milan-Génoa (ancora ancheuj ciamà Milan-Seraval).

## Economìa
Seraval a l'é 'dcò arnomà për ël *Serravalle Designer Outlet*, duvert dël 2000 an diression ëd Neuve. Con pì che 250 negossi 'd marca, a l'é un ëd j'outlet pì grand d'Euròpa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alberto Carbone (dal 07/05/2012, scond mandà dal 12/06/2017).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Seravalscrivia
Pomar

**Pomar** (*Pomà* ant la parlà local; *Pomaro Monferrato* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 355 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta s'ën cit brich che s'anleva an sla pian-a comprèisa antra ël Pò e 'l Bass Monfrà. 

## Stòria
Le orìgin ëd Pomar a armonto a l'Àuta Età ëd mes: ël topònim a l'é atestà për la prima vira ant l'ann 934 tanme *Pomario*, dal latin *Pomum* e col sufiss *-arium* për indiché 'n leu piantà a pom o pì an general con erbo da fruta. Ant un document dël 1055 a-i son dle proprietà dël pais ch'a ven-o confermà sota la giurisdission ëd n'ent eclesiàstich. Sota Federich I Barbarossa la posission dël pais a inissia a avèj un pèis polìtich e stratégich e s'anandia la costrussion d'ën castel, che a passa pì vòlte 'd man antra ij marchèis ëd Monfrà e la contà 'd Pavìa. Tra Tërzent e Quatsent Pomar a continua a esse 'n baluard difensiv, chèich vira për ël Casalèis e chèich vira për ël milanèis, a sconda dlë Stat che a l'avìa an giurisdission e che a lo dovrava 'me oget dë scambi ant le vàire contèise. Ant ël Sinchsent a resta implicà ant la guèra antra Fransa e Spagna e a passa sota al contròl dij Gonsaga 'd Màntoa. Dël Sessent la guèra 'd sucession dël Monfrà a porta devastassion: le armà spagneule butà an fuga an diression ëd la riva lombarda dël Pò a decido 'd dé 'l guast al castel ëd Pomar, an drocandlo, tant che a la metà dël sécol a ven riedificà ant le forme ch'as vëddo ancora ancheuj.

Dël 1708, an séguit a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Pomar a passa ansema a tut ël Monfrà al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pì tard a dventa Regn ëd Sardëgna. Ij Savòja a anfeodo 'l castel a vàire famije nobiliar, dont l'ùltima a resta cola dij marchèis Dla Val. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1814 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Casal e al Mandament ëd Tisnèis.

## Monument
* Castel ëd Pomar

## Aministrassion
El sìndich a l'é Mirco Amisano (dal 28/05/2007, scond mandà dal 07/05/2012, ters mandà da l'11/06/2017).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Careugio

**Careugio** (*Carrosio* an italian, *Careuxo* an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 504 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ant l'Apenin Lìgure an riva al torent Lèm, an sla strà dla Bochëtta ch'a colega Génoa a Gavi e a la Val Padan-a.

## Stòria
Careugio a l'é stàita sota al podèj temporal dij vësco-cont ëd Torton-a a parte dal sécol ch'a fa X, dij marchèis ëd Gavi antra ij sécoj ch'a fan XI e XII. Le pì vèje sorgiss a documento Careugio dël 1006 e 'l sò borgh dal 1141, quand che ij genoèis a cato un castel ch'a sarà peui demolì a la fin dël sécol. La Repùblica 'd Génoa a conced ël pais an feod ai mèmber ëd soe famije pì vajante, tanme ij Castagna, ij Grimàud, ij Di Negro. An séguit, Careugio a dven Feod Imperial, valadì un teritòri ch'a dependìa diretament da l'Imperi Roman Sacrà ma assegnà a la famija Spìnola e, dal 1585, a la famija Salvago. Dël 1625 le trupe ëd Carl Emanuel I ëd Savoja a s'acampo ant j'anviron për dé bataja e a ven-o derobà da j'abitant dël pais. Dël 1735 Careugio a passa al Regn ëd Sardëgna ëd Carl Emanuel III e a costituiss n'enclave piemontèisa ant ij teritòri dla Repùblica 'd Génoa. Ël feod ëd Careugio a l'é assegnà a le famije Gavòt e Mejorà ma a ven scancelà dël 1798 con l'ariv dij fransèis.

A Careugio a s'archeuj na companìa giacobin-a ciamà l'Armà Patriòtica Piemontèisa, che për vàire mèis a agiss con assion militar contra le trupe dij Savòja. Ël pais a ven peui goernà dal comand fransèis e a passa a la Repùblica Lìgure e peui diretament a l'Imperi Fransèis ëd Napoleon Bon-a-part. Dël 1815 a torna al Regn ëd Sardëgna. Dal 1819 al 1859 a l'é comprèisa ant la Provinsa ëd Neuve, sota la Division ëd Génoa e 'l mandament ëd Gavi. Dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859) a passa ansema a tut ël Circondari ëd Neuve a la Provinsa ëd Lissandria e al Piemont.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Valerio Cassano (dal 28/05/2007, scond mandà dal 07/05/2012, ters mandà dal 12/06/2017).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Cravij

**Cravij** (*Capriglio* an italian) a l’é un comun ëd 298 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Giovanni Carlo Barberis (dal 28/05/2007).

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Castagnòle Monfrà

**Castagnòle Monfrà** (*Castagnole Monferrato* an italian) a l’é un comun ëd 1.304 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Francesco Marengo (dal 30/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Castagnolemonfra
Valperga

**Valperga** a l’é un comun ëd 3.159 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Davide Maria Brunasso Cassinino (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Dravén

**Dravén** (*Druogno* an italian) a l’é un comun ëd 972 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Francini (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Tràregh

**Tràregh** (*Trarego Viggiona* an italian) a l’é un comun ëd 408 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Renato Fabrizio Agostinelli (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Traregh
Mongròss

**Mongròss** (*Montegrosso d'Asti* an italian) a l’é un comun ëd 2.140 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Marco Curto (dal 28/05/2007).

## Lese ëdcò
* Stassion ëd Mongròss

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Mongross
Srèj d'Ast

**Srèj d'Ast** (*Cerreto d'Asti* ën italian) a l’é un comun ëd 260 abitant  dla provincia d'Ast.

## Stòria
Dël sécol ch'a fa XI a smija ch'a-i fussa ambelessì ël confin ossidental dla Diòcesi d'Ast .

## Curiosità
Ij sò abitant a son ëstranomà *moretin*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Angelo Saini (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Srejdast
Formassa

**Formassa** (*Pomatt* an lenga walser, *Formassa* an italian) a l’é un comun ëd 448 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Luigi Antonietti (dal 28/05/2007).

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Sisterna

**Sisterna** (*Cisterna d'Asti* ën italian) a l’é un comun ëd 1.257 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Renzo Peletto (da l' 8/06/2009).

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Coconà

**Coconà** (*Cocnà* an dialèt local, *Cocconato* an italian) a l’é un comun ëd 1.659 abitant  dla provincia d'Ast.

## Stòria
Dël sécol ch'a fa XI ël pais a smija ch'a marchèissa ël confin ossidental dla Diòcesi d'Ast .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Michele Marchisio (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Mombaruss

**Mombaruss** (*Mombaruzzo* ën italian) a l’é un comun ëd 1.139 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Domenico Spandonaro (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Òr (TO)

**Òr** (*Orio Canavese* an italian) a l’é un comun d' 835 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Leu d'anteresse

* Ël castel

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberta Ponzetti (dal 29/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Or
Ël Dòm (VB)

**Ël Dòm** (*Domodossola* an italian) a l’é un comun ëd 18.387 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Palass e cese
* Palass San Fransesch
* Palass Silva
* Palass Mellerio
* Colegià dij Sant Gervasi e Protasi (dla fin dël sécol ch'a fa XVIII; a goerna na tèila ëd Tanzio da Varal ch'a figura Carl Boromé e un crocifiss ëd bòsch dël sécol ch'a fa XVI)
* Santuari dla Madòna dla Fiòca (edificà a ancaminé dal 1415)
* Cesa ëd San Quìrich

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lucio Pizzi (dal 20/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Dom
Latin-a

**Latin-a** (*Latina* an italian) a l'é na sità dël Lassio ëd 116.843 abitant , capleugh ëd l'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sindich a l'é Vincenzo Zaccheo (dal 28/05/2002 -second mandà: 2007-).

## Sità gemelà

Latin-a a l'é gemelà con:
*  Palos de la Frontera, Spagna

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Latin-a
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Ciach Moril

**Ciach Moril** (*Ceppo Morelli* an italian) a l’é un comun ëd 396 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Livio Tabachi (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Viganela

**Viganela** (*Viganella* an italian) a l'é na frassion dla comun-a Borgomezzavalle ëd 194 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola. Fin-a al 1/1/2016 a l'é stàit na comun-a indipendenta.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Colombo (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Frassion ëd Borgomezzavalle
Calasca e Castioj

**Calasca e Castioj** (*Calasca-Castiglione* an italian) a l’é un comun ëd 718 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Silvia Tipaldi (dal 28/05/2013).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Re (VB)

**Re** a l’é un comun d' 830 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Curiosità
Re a l'é, con d'àutri quatr pais, ël comun italian con ël nòm pi curt.
J'àutri a son Vo', Lu, Ro e Ne.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ivo Locatelli (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Re a l'é gemelà con:
*  Soris, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Curso e Oress

**Curso e Oress** (*Cursolo-Orasso* an italian) a l’é un a l'é na frassion dla comun-a Val Canubina  ëd 119 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola. Fin-a al 1/1/2019 a l'é stàit na comun-a indipendenta.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Bergamaschi (dal 14/06/2004).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Frassion dla Val Canubina
Cavaj e Spòcia

**Cavaj e Spòcia** (*Cavaglio-Spoccia* an italian)  a l'é na frassion dla comun-a Val Canubina ëd 273 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola. Fin-a al 1/1/2019 a l'é stàit na comun-a indipendenta. 

## Aministrassion
Ël s'ndich a l'é Dante Marchesini (da l' 8/06/2009).

## Arferiment

Categorìa:Frassion dla Val Canubina
Caneubi

**Caneubi** (*Cannobio* an italian) a l’é un comun ëd 5.137 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola. As truva an sla riva dël Lagh Magior.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Giandomenico Albertella (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Ghifa

**Ghifa** (*Ghiffa* an italian) a l’é un comun ëd 2.400 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola. As truva an sla riva dël Lagh Magior.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Suman (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Riscian

**Riscian** (*Arizzano* an italian) a l’é un comun ëd 2.052 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Enrico Calderoni (da l' 8/06/2009).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Vijon (VCO)

**Vijon** o **Vignon** (*Vignone* an italian) a l’é un comun ëd 1.090 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giacomo Maurizio Archetti (dal 27/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Mugin-a

**Mugin-a** (*Miazzina* an italian) a l’é un comun ëd 390 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Eugenio Viscardini (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Intragna

**Intragna** a l’é un comun ëd 125 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Tiziano Morandi (da l' 8/06/2009).

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Cosseugn

**Cosseugn** (*Cossogno* an italian) a l’é un comun ëd 571 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Doriano Camossi (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Subačius

**Subačius** () a l'é na comun-a ëd la Contà ëd Panevėžys, ant la munissipalità dël distret ëd Kupiškis, an sle rive dël fium Viešinta, a 14 km a òvest ëd Kupiškis. A son staje garantì ij drit ëd Magdeborgh, o *drit ëd sità*, ant l'ann 1958.

* Soa popolassion ant l'ann 2005 a l'era ëd 1.122 abitant, dont a-j ven ël pòst ch'a fa 94 antra le sità dla Lituania.

Categorìa:Sità dla Contà ëd Panevėžys
Asan

**Asan** (*Azzano d'Asti* an italian) a l’é un comun ëd 417 abitant  dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Carretto (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Butijera (AT)

**Butijera d'Ast** o mach **Butijera** (*Buttigliera d'Asti* an italian) a l’é un comun ëd 2.416 abitant dla provincia d'Ast.

Ij sò abitant a son ëstranomà *scoelin*.

## Stòria
Dël sécol ch'a fa XI ël pais a smija ch'a marchèissa ël confin ossidental ëd la Diòcesi d'Ast .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Bechis (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Cameran

**Cameran** (*Camerano Casasco* an italian) a l’é un comun ëd 390 abitant  dla provincia d'Ast.
A fa part dla Comun-a Colinar ëd Val Rilà.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Valter Penna (da l' 26/05/2019 e an second mandà dal 10/06/2024). 

Si sota a-i é na tabela relativa a j'aministrassion ch'a son stàit-ie an costa comun-a.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Categorìa:Comunità Colinar ëd Val Rilà
Fransesch Verasis ëd Castion

**Fransesch Verasis**, cont ëd Castion, a l'era nassù a Turin ij 9 d'avril dël 1826.
Scudié e cap dël gabinet particolar ëd re Vitòrio Emanuel II, a l'é dzortut conossù për avèj marià Virginia Oldoini Rapallini, la contëssa ëd Castion.
Da chila a l'ha avù un fieul, Giòrs.
A l'é mòrt a Stupinis ij 31 ëd maj dël 1867, durant ij preparativ dle nòsse dël Duca d'Osta.

Verasis ëd Castion, Fransesch
Loasseu

**Loasseu** o **Loasseul** (*Loazzolo* an italian) a l’é un comun ëd 360 abitant dla provincia d'Ast, ant le Langhe.

## Curiosità
Ij sò abitant a son ëstranomà *capron* e *comaròt*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Oscar Grea (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Grassan

**Grassan** (*Grazzano Badoglio* an italian) a l’é na comun-a ëd 635 abitant  dla provincia d'Ast.

## Nòm
Ël comun a l'é ciamase *Grazzano Monferrato* fin al 1939, quand a l'han cangiaje 'l nòm an onor ëd Pietro Badoglio, Maressial d'Italia, nassù a Grassan dël 1871.

## Stòria
An época roman-a, a restava ant sla stra ch'a colegava Ast con Vardagate e sò topònim a ven da 'nt un nòm gentilissi roman, *Grattius*, donca as peul pensesse ch'as tratèissa ëd na vila ëd campagna ëd na famija dë sgnor. Dël sécol ch'a fa XI a smija che 'l pais a restèissa ël confin setentrional dla Diòcesi d'Ast .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Rosaria Lunghi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Orm

**Orm** (*Olmo Gentile* an italian) a l’é un comun ëd 118 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìmdich a l'é Maria Grazia Aramini (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Ìsola d'Ast

**Ìsola d'Ast** (*Isola d'Asti* an italian) a l’é un comun ëd 2.144 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franco Giovanni Cavagnino (da l' 8/06/2009).

Isoladast
Dusin

**Dusin** (*Dusino San Michele* an italian) a l’é un comun ëd 956 abitant dla provincia d'Ast.

## Stòria
Ël borgh a nass ant sla stra roman-a ch'a colegava Ast con Cher, dont a-i ven sò topònim: *ad duodecimum lapidem*, visadì "a la pera miliar ch'a fa dódes". (Vergano, 1990, pàg. 10).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Valter Luigi Malino (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Bibliografìa
*

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Ansisa

**Ansisa** (*Incisa Scapaccino* an italian) a l’é un comun ëd 2.190 abitant dla provincia d'Ast.

## Nòm
Ël pais a l'é ciama-se *Incisa Belbo* fin al 1928, quand a l'ha tramudà sò nòm an onor ëd Giovanni Battista Scapaccino, nassù a Ansisa dël 1802, prima midaja d'òr dij Carabinié.

## Cese

* Cesa ëd San Gioann Batista (Ansisa)
* Santuari dla Madòna dël Càrmine (Ansisa)

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maria Teresa Capra (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Frere

**Frere** (*Ferrere* an italian) a l’é un comun ëd 1.584 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Federico Felicetti (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Frere a l'é gemelà con:
*  La Francia, Argentin-a

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Norberto Bobbio

Filòsof.
**Norberto Bobbio** a l'era nassù a Turin (an San Salvari, an contrà prinsi Tomà 14 bis) ël 18 d'otóber dël 1909 e ambelelà a l'é mòrt ël 9 ëd gené dël 2004.
Da cit a l'avìa frequentà la scòla elementar *Rignon*; peui a l'era andàit al licéo *D'Azeglio*.
A l'é stàit angagià ant ël Partì d'assion.

Ai 18 ëd luj dël 1984 a l'é stàit nominà senator a vita dla repùblica italian-a dal president Pertini.

## Euvre prinsipaj
* *L'indirizzo fenomenologico nella filosofia sociale e giuridica* (1934)
* *Scienza e tecnica del diritto* (1934)
* *L'analogia nella logica del diritto* (1938)
* *La consuetudine come fatto normativo* (1942)
* *La filosofia del decadentismo* (1945)
* *Teoria della scienza giuridica* (1950)
* *Politica e cultura* (1955)
* *Studi sulla teoria generale del diritto* (1955)
* *Teoria della norma giuridica* (1958)
* *Teoria dell'ordinamento giuridico* (1960)
* *Profilo ideologico del Novecento italiano* (1960)
* *Il positivismo giuridico* (1961)
* *Locke e il diritto naturale* (1963)
* *Italia civile* (1964)
* *Giusnaturalismo e positivismo giuridico* (1965)
* *Da Hobbes a Marx* (1965)
* *Saggi sulla scienza politica in Italia* (1969)
* *Diritto e Stato nel pensiero di E. Kant* (1969)
* *Una filosofia militante: studi su Carlo Cattaneo* (1971)
* *Quale socialismo* (1977)
* *I problemi della guerra e le vie della pace* (1979)
* *Studi hegeliani* (1981)
* *Il futuro della democrazia* (1984)
* *Maestri e compagni* (1984)
* *Il terzo assente* (1988)
* *Thomas Hobbes* (1989)
* *L'età dei diritti* (1989)
* *Eguaglianza e libertà* (1995)
* *Destra e sinistra* (1994)
* *De senectute* (1996)
* *Autobiografia* (1999)
* *Trent'anni di storia della cultura a Torino (1920-1950)* (2001) 
* *Il dubbio e la scelta* (2001)
* *Dialogo intorno alla repubblica* (2001)
* *Liberalismo e Democrazia* (2006)

Bobbio, Norberto
Bobbio, Norberto
Bobbio, Norberto
Primo Levi

Scritor e poeta an lenga italian-a.
**Primo Levi** a l'era nassù a Turin ël 31 ëd luj dël 1919, da na famija ebrea ëd Bene, ëd leugne rèis ibériche.
A l'ha frequentà ël liceo D'Azeglio e apress a l'é laureasse an chìmica.

Apress j'8 dë stèmber 1943 a l'é gionzusse ai partisan an Val d'Osta.
Arestà, dël 1944 a l'é stàit deportà an camp ëd consentrassion a Auschwitz.

Rintrà a Turin, Levi a l'ha travajà an na fàbrica chìmica ëd Seto.
A l'é massasse a Turin l'11 d'avril dël 1987.

## Euvre prinsipaj
* *Se questo è un uomo* (1947)
* *La tregua* (1963) (Premi Campiello)
* *Vizio di forma* (1971)
* *Lilìt e altri racconti* (1971)
* *Il sistema periodico* (1975)
* *La chiave a stella* (1978, Premi Strega)
* *La ricerca delle radici* (1981)
* *Se non ora, quando?* (1982) (Premi Campiello)
* *Ad ora incerta* (1984), poesìe
* *I sommersi e i salvati* (1986)
* *L'ultimo Natale di guerra* (2000)

Levi, Primo
Levi, Primo
Levi, Primo
Levi, Primo
Levi, Primo
Kaunas

**Kaunas** () a l'é la capital dla Contà ëd Kaunas, ant la munissipalità ëd la sità ëd Kaunas. A son staje garantì ij drit ëd Magdeborgh, o *drit ëd sità*, ant l'ann 1408.
 
* Soa popolassion ant l'ann 2005 a l'era ëd 361.274 abitant, dont a-i ven ch'a l'é la sconda sità pì popolà dla Lituania apress Vilnius.  

Categorìa:Sità dla Contà ëd Kaunas
Tullio Regge

Fìsich italian.
**Tullio Regge** a l'é nassù a Borgo d'Ale l'11 ëd luj dël 1931 e a l'é stàit professor ëd teorìe quantìstiche dla materia al Politécnich ëd Turin.

A l'é mòrt a Orbassan  ël 23 d'otober dël 2014.

A l'é stàit ansignì dël premi Einstein për la fìsica.

## A pòrto sò nòm
* Càlcol ëd Regge (an sla relatività general)

## Euvre prinsipaj
* *L'universo senza fine. Breve storia del Tutto: passato e futuro del cosmo*, 1999
* *Spazio, tempo e universo. Passato, presente e futuro della teoria della relatività* (con Giulio Peruzzi), 2003
* *Lettera ai giovani sulla scienza*, 2004

Regge, Tullio
Regge, Tullio
Tonengh

**Tonengh** (*Tonengo* an italian) a l’é na località ëd 204 abitant ant la provincia d'Ast.

A l'é stait un comun autònom fin al 31 dzèmber 2022; dal 1 gené 2023 a l'é stàit unì al comun ëd Moransengh për formé 'l neuv comun ëd Moransengh-Tonengh. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'era Cesare Emanuel (da l' 8/06/2009).

Categorìa:Frassion dla provincia d'Ast
Categorìa:Moransengh-Tonengh
Tijòli

**Tijòli** o **Tijòle** (*Tigliole* an italian) a l'é un comun ëd 1.704 abitant  ëd la provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Daniele Basso  (da l' 26/05/2019 e an second mandà dal 10/06/2024).

Si sota a-i é na tabela relativa a j'aministrassion ch'a son stàit-ie an costa comun-a.

## Personagi 'd Tioli arnomà
* Carlo Maria Borio di Tigliole (1681 - 1764) Abà e diplomàtich.
* Giovanni Francesco Odoardo Cocchis (1737 - 1805) preive e litrà.
* Gian Secondo de Canis (1770-1830) avocat, magistrà e stòrich ëd la pruvincia d'Ast.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Tijoli
Passeiran

**Passeiran** (*Passerano Marmorito* an italian) a l’é un comun ëd 447 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Silvana Domenica Bruna (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Ël Pin (AT)

**Ël Pin** (*Pino d'Asti* an italian) a l’é un comun ëd 249 abitant  dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Cirio (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Arferiment

Pin
Piovà

**Piovà** (*Piovà Massaia* an italian) a l’é un comun ëd 692 abitant dla provincia d'Ast.

## Stòria
Dël sécol ch'a fa XI a smija che ël pais a restèissa ël confin setentrional dla Diòcesi d'Ast .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Battista Pracca (dal 30/05/2006).

## Arferiment

Piova
Galileo Ferraris

Fìsich e anginié italian.
**Galileo Ferraris** a l'era nassù a Livorn Piemont (adess, an sò onor, Livorn Ferraris) ël 30 d'otober dël 1847 e a l'é mòrt a Turin ël 7 ëd fërvé dël 1897.

Ferraris, Galileo
Ferraris, Galileo
Categorìa:Livorn Feràris
Amedeo Avogadro

Fìsich e chìmich.
**Lorenzo Romano Amedeo Carlo Avogadro** (**Lorens Roman Medeo Carl Avogadr**), cont ëd Quaregna e Ciarèj, a l'era nassù a Turin ël 9 d'agost dël 1776, fieul ëd Filippo e d'Anna Vercellone, e ambelelì a l'é mòrt ël 9 ëd luj dël 1856.

Parèj che ij sò frej mas-cc, Amedeo Avogadro a l'era stàit anandià a jë studi ëd drit e a l'era laureasse dël 1796.
Dlongh apress la làurea a l'ha ancaminà a anteressesse al savèj sientìfich, an dedicand-se an particolar  a l'eletrologìa e a la chìmica, che an Piemont a j'ero ëd dissiplin-e motobin coltivà dzortut mersì a l'euvra ëd Giambattista Beccaria e Angelo Saluzzo.

Dal 1800 a l'ha ancaminà a frequenté ël cors universitari ëd Fìsica sperimental, tnù da Anton Maria Vassalli-Eandi.
Dël 1803 e 1804 a smon a l'Academia dle Siense soe prime memòrie, sot-signà ëdcò da so frel Felice, bele che scasi tut ël travaj a fussa sò.
Dal 1806 al 1808 a l'é nominà arpetidor ëd fìsica al Colege dle provinse e dal 1809 al 1819, dzortut mersì a l'anteressament dël resior Prospero Balbo, professor ëd fìsica e matemàtica (visadì ëd *filosofìa positiva*) al liceo ëd Vërsèj.

Dël 1819 a dventa mèmber ëd l'Academia dle Siense ëd Turin e ambelessì a ancamin-a a travajé tant tanme consulent sientìfich për la concession dij brevet andustriaj (j'ansidit *privilegi*).
Ëd novèmber 1820 a l'é nominà a la cadrega ëd Fìsica fiamenga a l'Università ëd Turin, ma séghit ai batibeuj dël 1821 la cadrega a l'é abolìa già dël luj 1822.
Dal 1821, dzortut për vorèj ëd Paolo Ruffini, a dventa sòcio dla Socetà Italian-a dle Siense.
Dal 1833 al 1850, Avogadro a mostra Fìsica fiamenga a l'Università, un cors destinà a la formassion dj'ansegnant ëd filosofìa positiva ant le scòle scondarie.

Bele che Avogadro a l'abia mai produvù d'arzultà originaj an matemàtica, ëdcò ant ës setor-sì soa coltura a l'era ëd livel motobin àut.
A l'é ocupasse ëdcò dl'antrodussion an Piemont dël sistema métrich decimal.

## A pòrto sò nòm
* Laj d'Avogadro
* Nùmer d'Avogadro

## Euvre

* *Mémoire sur les masses relatives des molécules des corps simples, ou densités présumées de leur gaz, et sur la constitution de quelques-uns de leur composés, pour servir de suite à l'Essai sur le même sujet, publié dans le Journal de Physique, juillet 1811* (1814)
* *Nouvelles considérations sur la théorie des proportions déterminées dans les combinaisons, et sur la détermination des masses des molécules des corps* (1821)
* *Mémoire sur la manière de ramener les composès organiques aux lois ordinaires des proportions déterminées* (1821)
* *Fisica dei corpi ponderabili, ossia Trattato della costituzione materiale de' corpi* (n'euvra monumental: 4 lìber ëd pì che 900 pàgine mincadun, 1837-1841)

Avogadro, Amedeo
Avogadro, Amedeo
Avogadro, Amedeo
Avogadro, Amedeo
Portacomé

**Portacomé** (*Portacomaro* an italian) a l’é un comun ëd 1.995 abitant dla provincia d'Ast.

Ël pais as treuva a 8 chilòmeter da Ast, a n'autëssa ëd 232 méter.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessandro Balliano (dal 26/05/2019).