open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mar Mediterani

Ël **Mar Mediterani** a l' é un mar squasi sarà ch'a fa part dl'Océan Atlàntich. 
A l’é longh 3.700 km e a l'ha na surfassa ëd 2.510.000 km².
A l'é profond mediament 1.500 méter e ël pont pi profond a l'é ëd 5.270 meter.
Ël Mar Mediterani a l'é colegà a l'Océan Atlàntich a travers la strèita ëd Gibiltèra, e al Mar Ross a travers ël Canal ëd Suez.

A confin-a con l'Euròpa a nòrd, a sud con l'Àfrica e a est con l'Asia e d'antorn so rive a vivo anviron 450.000.000 d'abitant.

*
Dipartiment dle Boche ëd Ròno

Ël **dipartiment dle Boche ëd Ròno** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Provensa-Alp-Còsta Asura e a l'ha për capleugh la sità ëd Marsèja.

Bocheedrono
Università Juraj Dobrila ëd Pòla

L**'Università Juraj Dobrila ëd Pòla** (an croat *Sveučilište Jurja Dobrile u Puli*) a l'é n'università che as treuva ant ël borgh ëd Pòla an Istria, fondà dël 2006.

## Organisassion
### Resior
# Marčelo Dujanić (2006–2009)
# Robert Matijašić (2009–2013)
# Alfio Barbieri (2013–)

## Anliure esterne
*Sit Ofissial

Categorìa:Croassia
Categorìa:Università
Canavèis (vin)

'L **Canavèis** a l'è un vin a DOC dle provincie 'd Turin, Biela e Vërsèj.
As peul produv-lo an tute le comun-e canavzan-e ëd colin-a.

A ven comercialisà come Ross, Ross novel, baross, baross spumant, Bianch, Bianch spumant, Barbera e Nebieul.

## Notassion


Categorìa:Vin dël Piemont
Mar Nèir

Ël **Mar Néir** a l' é un mar squasi sarà ch'a fa part dël bassin dl'Océan Atlàntich. 
A l’é longh 1.175 km e a l'ha na surfassa ëd 436.400 km².
A l'é profond mediament 1.253 méter e ël pont pi profond a l'é ëd 2.212 meter.
Ël Mar Néir a l'é colegà al Mar Mediterani a travers la strèita ëd Bòsfor.

A confin-a con l'Euròpa a nòrd, a sud con l'Asia.

Categorìa:Geografìa ëd l'Asia
Categorìa:Geografìa ëd l'Euròpa
Nèir
Union nassional antëruniversitaria

L**'Union nassional antëruniversitaria** (**UNI**, *Union nationale interuniversitaire*) a l'é n'associassion ch'a radun-a student e ansegnant.
A l'é stàita creà dël 1969 an Fransa, an oposission a j'eveniment dël maj 1968 e al pèis ëd la snistra estrema ant j'università.

Categorìa:Polìtica
Categorìa:Università
Categorìa:Fransa
Comëtta

Na **comëtta** a l'é n'oget ëd giassa e pera ch'a vira dantorn al Sol con n'òrbita motobin iregolar, ëd sòlit antra Gieuv e Pluton. Sovens le comëtte a s'avzino al Sol an produand na coa sbërlusenta.

Categorìa:Sistema solar
Crin

Ël **crin** ò **ghin**  an Monfrin (*Sus scrofa*) a l'é un mamìfer ëd la famija dij suid.

## Caraterìstiche

Ël crin a ruva peisé 300 chilo (la fumela a l'é pì cita dël mas-cc).

La speransa ëd vita d'un crin a ruva a 25 agn.

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Singial

Categorìa:Suidae
Lej dë Snell

La **lej dë Snell** dla rifrassion a fortiss che la relassion antra j'àngoj d'antruch  \theta_1 e ëd rifrassion  \theta_2 ant ël passage d'un fass ëd lus d'un dàit color a travers na surfassa a l'é
:  n_1 \sin\theta_1=n_2 \sin\theta_2,
anté che n_1,n_2 a son j'ìndes ëd rifrassion dij doi mojen separà da la surfassa.

Categorìa:Òtica
Rétij

Ij **rétij** (**Reptilia** Laurenti, 1768) a son na class ëd vertebrà da la pel coatà da scaje, ch'a fan dj'euv con la greuja e che an general a vivo tuta o bon-a part ëd soa vita an sla tèra.
Esempi ëd rétij a son le laserte, le tartùe e le bisse.

*
Dipartiment dël Calvados

Ël **dipartiment dël Calvados** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Normandìa (fin al 2015 dla Bassa Normandìa) e a l'ha për capleugh la sità ëd Caen.

Calvados
Dipartiment dël Cantal

Ël **dipartiment dël Cantal** a l'é un dipartiment localisà ant la region dl'Alvernia-Ròno-Alp (fin al 2015 dl'Alvernia) e a l'ha për capleugh la sità d'Aurillac.

Cantal
Dipartiment ëd la Charente

Ël **dipartiment ëd la Charente** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Neuva Aquitania (fin al 2015 dël Poitou-Charentes) e a l'ha për capleugh la sità d'Angoulême.

A pija sò nòm dal fium Charente.

Charente
Dipartiment dël Cher

Ël **dipartiment dël Cher** a l'é un dipartiment localisà ant la region dël Sènter-Val ëd la Lòira e a l'ha për capleugh la sità ëd Bourges.

A pija sò nòm dal fium Cher.

Cher
Tulle

**Tulle  ** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Limosin, ant ël dipartiment ëd la Corrèze. As dëstend an s'na surfassa ëd 24,44 km², con 14923 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 610 abitant al chilòmeter quàder.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Bernard Combes (PS).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Corrèze
Corrèze

***Corrèze*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Corrèze (Corrèze)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Corrèze (dipartiment)

* d'un **[[Corrèze (dipartiment)|dipartiment fransèis]]** ant la region dël Limosin

* d'un **[[Corrèze (fium)|fium  fransèis]]**.
Giulio Dolchi

Òm polìtich.
**Giulio Dolchi** a l'era nà dël 1921 a Osta.
A l'é stàit sìndich d'Osta e consejé regional dla Val d'Osta.
A l'é mòrt ai 20 d'otóber 2003.

Dolchi, Giulio
Còngo (fium)

Ël **Còngo** a l'é un fium dl’Àfrica central longh 4.700 km.
 
A nass ant la region dij Mont Mitumba e a l'ha soe sorgiss ant ël Mont Musofi, davzin al confin antrames la Repùblica Democràtica dël Còngo e la Zambia.

Ël Còngo a traversa le sità ëd Matadi e Boma e a la fin as duverta ant un gran delta e as campa ant l'Ocean Atlàntich.
 
Sò bassin idrogràfich a l’é ëd 3.680.000 km².

Categorìa:Fium d'Àfrica
Mar Caspi

Ël **Mar Caspi** a l' é ël pì grand mar sarà (o lagh salà) dël mond. 
A l’é longh 1.030 km e largh 435 km anviron e a l'ha na surfassa ëd 371.000 km² ch'as treuva a 28 méter sota al livel dl'océan.
A l'é profond mediament 184 méter e ël pont pi profond a l'é ëd 1.025 méter.
Dantorn ël Mar Caspi as treuvo sinch pais: la Russia, ël Kazakistan, ël Turkmenistan, l'Azerbaigian e l'Iran; le sità pì grande a son Baku, capital dl'Azerbaigjan e Machačkala, an Russia.
Ant ël Mar Caspi as campo ij fium Ural e Vòlga.

Ël Mar Caspi a confin-a con l'Euròpa a nòrd; a òvest a sud e a est con l'Asia.

Categorìa:Geografìa ëd l'Asia
Categorìa:Geografìa ëd l'Euròpa
Caspi
Fèja

La **fèja** (*Ovis aries*, ciamà ëdcò **bèra**) a l'é un mamìfer ëd la famija dij bovid. 

## Caraterìstiche

La fèja a ruva peisé 100 chilo (160 ël mas-cc).
Soa speransa ëd vita a ruva a 20 agn.

## Nòte


Categorìa:Bovidae
Amonìa

La molécola d**'amonìa**, NH_3, a l'é constituìa da n'àtom d'asòt e da tre àtom d'idrògen, ch'a formo un triàngol equilàter.

Categorìa:Chìmica
Fonsion tangenta

La **fonsion tangenta** a l'é definìa tanme
: tg x= \frac{ \sin x}{ \cos x} .
Dagià che  \frac{d \sin x}{dx}= \cos x e  \frac{d \cos x}{dx} =- \sin x, un a oten
:  \frac{dtg x}{dx} = \frac 1{ \cos^2x} .
L'espansion an serie ëd Taylor ëd la tangenta a arzulta esse
: tg x=x+ \frac{x^3}3 + \frac{2x^5}{15} + \ldots 

Categorìa:Trigonometrìa
Dipartiment ëd la Còsta d'Òr

La **Còsta d'Òr** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Borgògna-Franca Contà (fin al 2015 dla Borgògna) e a l'ha për capleugh la sità ëd Digion.

Costador
Lagh Vitòria

Ël **Lagh Vitòria** a l'é 'l pì gròss lagh ëd l'Àfrica.
A l'ha na surfassa ëd 68.870 km² e a resta antra la Tanzanìa, l'Uganda e ël Kenya.

Categorìa:Lagh ëd l'Àfrica
Lagh Tanganica

Ël **Lagh Tanganica** a l'é un dij pì gròss lagh ëd l'Àfrica. A l'ha na surfassa ëd 32.900 km² e a resta antra la Tanzanìa, la Repùblica Democràtica dël Còngo, ël Burundi e ël Zambia.

Categorìa:Lagh ëd l'Àfrica
Dipartiment ëd le Côtes-d'Armor

Ël **dipartiment ëd le Côtes-d'Armor** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Brëtagna e a l'ha për capleugh la sità ëd Saint-Brieuc.

Cotesdarmor
Valeurs actuelles

**Valeurs actuelles** a l'é n'ebdomadari an lenga fransèisa, fondà dël 1966 da Raymond Bourgine.
Da l'otóber 2012 ël diretor a l'é Yves de Kerdrel.

Categorìa:Giornaj
Grand Lagh

Ij **Grand Lagh** a son na partìa ëd sinch lagh d'eva dossa squasi tacà un a l'àutr ch'as treuvo ant l'América dël nòrd al confin antra jë Stat Unì d'América e ël Canadà.

## Ij nòm dij Grand lagh
Ij Grand lagh a son
* ël Lagh Superior
* ël  Lagh Michigan
* ël Lagh Huron
* ël Lagh Erie
* ël Lagh Ontario


File:Great Lakes Lake Superior.png|Lagh Superior
File:Great Lakes Lake Michigan.png|Lagh Michigan
File:Great Lakes Lake Huron.png|Lagh Huron
File:Great Lakes Lake Erie.png|Lagh Erie
File:Great Lakes Lake Ontario.png|Lagh Ontario



Categorìa:Lagh ëd l'América setentrional
Debora Patta

Giornalista.

**Debora Patta** a l'é nassùa an Zimbabwe al 13 ëd luj dël 1964.

## Biografìa

Sò pare a l’é ëd Roma, ma la famija a l'é d'orìgin calabrèise, ëd Praia a Mare.
Apress avèj tramudà con la mare a Sità dël Cap, a l'é diplomasse an Siense uman-e e sossiaj dël 1984.
A l'ha ancaminà a travajé për la BBC e për Radio702, për peui passé a e.tv e a eNCA.

A l'ha antërvistà vàire përsonage arnomà, parèj ëd Shimon Peres, Oprah Winfrey, Nelson Mandela e Thabo Mbeki.

Soa fasson pistin-a ëd travajé a l'ha butà an evidensa ël rassism an Sudàfrica e ha l'ha fàit monté la flin-a ant le classe àute dij bianch conservator e ëdcò dij nèir ant l'aministrassion pùblica, che a l’han acusala d'esse rassista. .

Dl'otóber 2013 a l'é tornà a Radio702

## Premi

* 1992: South African Checkers Journalist of the Year
* 2004: Vodacom Journalist of the Year Gauteng Region
* 2004: MTN 10 Most Remarkable Women in Media
* 2007: Simonsvlei Journalist Achiever of the Year
* 2009: Vodacom Women in the Media
* 2010: CEO Magazine South Africa's Most Influential Women in Business and Government
* 2010: *Tricolor Globe Award* da *Italian Women in the World Association*.

## Euvre

* Anne Maggs e Debora Patta; *Baby Micaela: the inside story of South Africa's most famous abduction case* (1996)
* Rory Steyn e Debora Patta; *One step behind Mandela: the story of Rory Steyn, Nelson Mandela's chief bodyguard* (2000)

## Arferiment


## Liure

* ''Who's Who SA de Debora Patta''
* ''Conference Speakers International''

Patta
Anterussion elétrica

N**'anterussion elétrica** a l'é 'n perìod (pì o men longh) anté che la fornidura ëd corent elétrica an na zòna a l'é blocà.

A-i son vàire càuse d'anterussion elétrica ant la rej ëd fornidura. D'esempi a son: ëd vast a la sentral elétrica; ëd dann a le linie elétriche, a le sot-ëstassion elétriche o a d'àutre part dël sistema ëd distribussion, pr'ën curt-sircuit o 'l dzor-càrich dj'eletrodot prinsipaj.

Ij taj dla corent a son particolarman crìtich cand l'ambient o la sigurëssa pùblica a son a l'arzigh. D'istitussion 'me j'ospidaj, ij filtr dl'eva dle fognadure, le min-e e via fòrt ëd sòlit a l'han ëd fornidure elétriche alternative për j'emergense ch'as ativo an automàtich cand la corent a dròca. D'àutri sistema d'amportansa crìtica, 'me  le telecomunicassion, a devo avèj na corent d'emergensa.
Ij cambrin teléfonich dë scambi a l'han ëd sòlit ëd dispositiv ëd supòrt con ëd baterìe a piomb e àcid e 'dcò na prèisa për gropé 'n generator durant j'anterussion pì longhe.

=Sòrt d'anterussion=
J'anterussion elétriche a son classificà an tre diferent fenòmeno, conforma a soe durà e sòj efet:
*Ën *manch temporani* a dura pòchi scond e a l'é causà ëd sòlit da na cita fala sla linia dla corent. La corent a l'é ripristinà an automàtich cand la fala as rangia.
*Ën *cal* a l'é 'n robaton dël voltage ant na fornidura d'energìa. Ëd sòlit as peul armarchesse la sombrura dovùa al cal ëd voltage. Ij caj ëd tension a peulo causé dle scarse prestassion dj'angign o fin-a në scoret fonsionament.
*N*'anterussion elétrica* as arferiss al manch total ëd corent ant n'àrea e a l'é la forma pì greva e definitiva ch'a peul ocore. J'anterussion elétriche causà da le sentraj elétriche o da 'd dann a le sentraj elétriche a son bin difìcij da rangé an pressa. J'anterussion a peulo duré da pòche minute a vàire sman-e, scond la natura dl'anterussion o la configurassion dla rej elétrica.

Categorìa:Tecnologìa
Congetura ëd Vaught

La **congetura ëd Vaught** a fortiss che na teorìa completa numeràbil con na quantità infinìa ëd modej a manch ëd n'isomorfism a l'ha o bin  \aleph_0 opura c=2^{ \aleph_0} modej.
As capiss che sota l'ipòtesi dël continuo c a l'é ël cardinal sucessor d' \aleph_0 e la congetura a perd d'anteresse.

La congetura a l'é stàita enonsià dël 1977 da Robert L. Vaught ant l'artìcol *A Löwenheim-Skolem theorem for cardinals far apart*.

N'argoment amportant a pro dla congetura ëd Vaught - ch'a resta ancora un problema duvert - a l'é un teorema ëd Morley ch'a fortiss che na teorìa përparèj a l'ha  \aleph_0,  \aleph_1 opura c modej.

Categorìa:Teorìa dij modej
Termòmeter

Un **termòmeter** a l'é un còrp, o un sistema, qualsëssìa anté che na variassion ëd temperadura a produv na variassion ch'a l'é belfé osservé, për esempi na variassion ëd longheur, volum, arzistensa elétrica e via fòrt.

Categorìa:Fìsica
Categorìa:Utiss
Arnold Sommerfeld

Fìsich.
**Arnold Sommerfeld** a l'era nà dël 1868 a Königsberg (al di d'ancheuj Kaliningrad).
Për tanti agn a l'é stàit professor ëd fìsica a l'Università ëd Mùnich.
A l'é mòrt dël 1951.

## Sò travaj
Sommerfeld a l'ha dàit ëd contribussion amportante al dësvlup ëd la fìsica quàntica e, an particolar, ëd la prima teorìa atòmica.
A l'ha përfessionà la teorìa ëd Bohr an doe manere: për comprende j'òrbite elìtiche e për ten-e cont ëd la relatività limità.

## A pòrto sò nòm
* Condission ëd quantisassion ëd Sommerfeld

Sommerfeld, Arnold
Sommerfeld, Arnold
New Order

Ij **New Order** a son na formassion rock anglèisa, formasse dël 1980 dai component dla formassion Joy Division aprèss la mòrt për suissidi ëd sò leader Ian Curtis.

Ij component a son: Bernard Sumner (vos, ghitara e sintetisator), Peter Hook (bass, baterìa eletrònica) e Stephen Morris (baterìa, sintetisator).

Dla formassion a l'ha fàit part ëdcò la tastadurista Gillian Gilbert (fin dël 2001 e peui torna dal 2011).

## Àlbom ant lë studi
* 1981&nbsp;– *Movement*
* 1983&nbsp;– *Power, Corruption and Lies*
* 1984&nbsp;– *Low-Life*
* 1986&nbsp;– *Brotherhood*
* 1989&nbsp;– *Technique*
* 1993&nbsp;– *Republic*
* 2001&nbsp;– *Get Ready*
* 2005&nbsp;– *Waiting for the Sirens' Call*
* 2012&nbsp;– *Lost Sirens*
* 2011&nbsp;- ** (Racòlta)
* 2015&nbsp;- *[[Music Complete]]*

Categorìa:Formassion musicaj dël Regn Unì
Categorìa:Formassion musicaj rock
Ural

L**'Ural** a l'é un fium dl'Euròpa e dl'Asia.
An lenga russa a l'é ciamà *Урал*, an kazako a l'é ciamà Жайык, *Žajyq*. 

## Përcors
Ël fium Ural A passa ant la part ossidental ëd la Russia e ant la part nòrd dël Kazakistan. As campa ant ël Mar Caspi. 

## Statìstiche
A l'é longh 2.428 km e a marca squasi tut ël confin antra l'Euròpa e l'Asia. 
So bassin idrogràfich a l'é ëd 231.000 km².

## Portá media mensil

Categorìa:Fium ëd l'Asia
Categorìa:Fium ëd l'Euròpa
Categorìa:Geografìa dla Russia
Blues

Ël **blues** a l'é na forma musical dël folclor dij négher merican.
Sò nòm a ven da l'espression an lenga anglèisa *feel blue*, visadì *sente 'd nostalgìa*, ch'a esprim l'anspirassion nostàlgica e malincònica ëd costa mùsica.

Ël blues as peul consideresse na variant profan-a djë spirituaj e lë stil d'anté ch'a l'é s-cioduje ël jazz.

Categorìa:Cultura american-a
Categorìa:Mùsica tradissional
Tancitaro

**Tancitaro** a l'é na sità ëd 7000 abitant ant lë stat dël Michoacán.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Salvador Torrez.

Categorìa:Sità dël Méssich
Categorìa:Michoacán
Apatzingán

**Apatzingán** a l'é na sità ëd 100.000 abitant ant lë stat dël Michoacán.

Categorìa:Sità dël Méssich
Categorìa:Michoacán
Tepalcatepec

**Tepalcatepec** a l'é na sità ëd 30.000 abitant ant lë stat dël Michoacán.

Categorìa:Sità dël Méssich
Categorìa:Michoacán
Sivalié templar (Michoacán)

Ij **Sivalié templar** a son na còca criminal, prinsipal cartel ëd la dròga dël Michoacán.
La còca a l'é formasse a la fin dël 2010, da na separassion avnùita andrinta a la Famija michoacan-a.

Categorìa:Michoacán‎
Domenico Modugno

Cantant an lenga italian-a e politich.
**Domenico Modugno** a l'era nassù a Polignano a Mare ël 9 ëd gené dël 1928 e mòrt a Lampedusa aj 6 agost dël 1994. Modugno a l'era conossù për soa canson *Nel blu dipinto di blu (Volare)*.

## Discografìa

*1955: *I successi di Domenico Modugno I* (RCA Italiana, A10V 0029)
*1955: *I successi di Domenico Modugno II* (RCA Italiana, A10V 0030)
*1956: *Domenico Modugno e la sua chitarra - Un poeta un pittore un musicista* (Fonit, LP 200)
*1956: *Domenico Modugno e la sua chitarra n° 2 - Un poeta un pittore un musicista* (Fonit, LP 201)
*1958: *La strada dei successi* (Fonit, LP 260)
*1958: *Domenico Modugno* (Fonit, LP 261) (Album con un lato in italiano ed un lato in francese)
*1958: *Domenico Modugno* (Fonit, LP 278)
*1958: *Domenico è sempre Domenico* (RCA Italiana, PML 10019)
*1959: *Domenico Modugno* (Fonit, LP 20003)
*1960: *Domenico Modugno* (Fonit, LP 20011)
*1961: *Modugno* (Fonit, LP 20015)
*1961: *Rinaldo in campo* (Fonit, LP 20016; con Delia Scala, Franco Franchi e Ciccio Ingrassia)
*1962: *Domenico Modugno* (Fonit, LP 20022)
*1963: *Tutto è musica* (Fonit, LPR 20024)
*1963: *Modugno siciliano* (Fonit, LPQ 09006)
*1964: *Modugno* (Fonit, LPQ 09014)
*1966: *Dio, come ti amo* (Curci, SPLP 901)
*1967: *Modugno* (Curci, SPLP 902)
*1968: *Domenico Modugno* (RCA Italiana, PSL 10433)
*1970: *Domenico Modugno* (RCA Italiana, PSL 10468)
*1971: *Con l'affetto della memoria* (RCA Italiana, PSL 10513)
*1972: *Tutto Modugno* (RCA Italiana, PSL 10552;)
*1973: *Il mio cavallo bianco* (RCA Italiana, DPSL 10616)
*1975: *Piange... il telefono e le più belle canzoni di Domenico Modugno* (Carosello, CLN 25057)
*1976: *L'anniversario* (Carosello, CLN 25066)
*1977: *Dal vivo alla Bussoladomani* (Carosello, CLN 25077)
*1978: *Cyrano* (Carosello, CLN 25081)
*1984: *Pazzo amore* (Panarecord, 33311)

Modugno, Domenico
The Velvet Underground

**The Velvet Underground** a l’é stàita 'na banda ëd rock american-a formasse a New York dël 1965 è ativa fin al 1973.

Ij mèmber a j'ero Lou Reed (a la ghitara), John Cale (a la ghitara bass), Sterling Morrison (ghitara) e Maureen Tucker (batarìa).

### Àlbom ant jë studi
* *The Velvet Underground & Nico* (1967)
* *White Light/White Heat* (1968)
* *The Velvet Underground* (1969)
* *Loaded* (1970)
* *Squeeze* (1973)

The Velvet Underground
The Velvet Underground
Carl Martel

**Carl Martel** a l'era nà dël 690 anviron.
Mèistr ëd palass, dël 732 o 733 a l'ha mnà ij franch a la vitòria a la bataja ëd Poitiers.
Dal 737 a soa mòrt, avnùita dël 741, a l'ha adempì la fonsion real trames ai franch.

Carl Martel a l'era ël pare ëd Pipin III e ël pare-grand ëd Carl Magn.

Categorìa:Sovran
Virginia Woolf

Scritris an lenga anglèisa e ativista.
A l'é nassùa dël 1882 a Londra e a l'é mòrta dël 1941 a Rodmell.

## Infansia
**Virginia Woolf** a l'é nàita con ël nòm **Adeline Virginia Stephen** in Hyde Park Gate 22, a Londra. Ij sò a j'ero Sir Leslie Stephen (1832–1904) e Julia Prinsep Duckworth Stephen (nassùa Jackson) (1846–1895). Leslie Stephen a l'era ‘n famos stòrich, scritor, autor, crìtich e viton. Chiel a l'era tra j' editor ch'a l'han fondà ël *Dictionary of National Biography*, ch'a dev avèj anfluensà le tarde biografìe esperimentaliste ëd Virginia Woolf. Julia Stephen, amirà për soa blëssa, a l'era nassùa an India da John e Maria Pattle Jackson. A l'era dcò novoda dla fotògrafa Julia Margaret Cameron e prima cusin-a ëd Lady Henry Somerset, na fomna polìtica dël Temperance Movement, un moviment proibissionista. Julia a l'ha tramudà con la mare an Anghiltèra, doa a l'é stàita modela për ij pitor prerafaelista.

Virginia Woolf a l’é stàita educà dai sò an sò ambient familiar savant e bin gropà a l’àuta sossietà, a Hyde Park Gate 22, ant ël quarté ‘d Kensington.
Ij sò a j’ero stàit tuti doi marià an precedensa e a j’ero restà vidov, e, donch, antëcà a-i ero ij fieuj ëd tre mariage. Julia a l’avìa avù tre cit da sò prim òm, Herbert Duckworth: George, Stella e Gerald. Leslie a l’é mariasse la prima vira con Harriet Marian Thackeray (stranomà Minny, 1840-1875), la fija ëd William Makepeace Thackeray, e a l’han avù na fija: Laura Makepeace Stephen, ch’a l’é stàita diciairà malavia mental e a l’ha vivù con soa famija fin-a ch’a l’é nen stàita sarà ant n’anstitussion ëd cura dël 1891. Leslie e Julia a l’han comprà quatr fieuj ansema: Vanessa Stephen (1879), Thoby Stephen (1880), Virginia (1882) e Adrian Stephen (1883).

Woolf, Virginia
Robert Andrews Millikan

Fìsich.

**Robert Andrews Millikan** a l'era nà dël 1868 a Morrison, ant l'Illinois.

Apress avèj studià ant jë Stat Unì e an Almagna, a l'é stàit professor a l'Università ëd Chicago e peui a l'Anstitù ëd tecnologìa dla Califòrnia, a Pasadena.
A l'é dzortut arnomà për la determinassion ëd la caria ëd l'eletron e për soe arserche an sl'efet fotoelétrich.

Dël 1923 a l'ha arseivù ël premi Nobel.
A l'é mòrt dël 1953.

Millikan, Robert Andrews
Millikan, Robert Andrews
Mecànica dle matris

La **mecànica dle matris** ëd Werner Heisenberg a l'é na formolassion particolar ëd la mecànica quàntica andoa as sot-ligna l'aspet ëd la teorìa ch'a rësguarda jë spassi vetoriaj, antant che j'equassion d'onda a ven-o an second pian.

## Stòria
Ël prim artìcol ëd Heisenberg an sl'argoment as antitolava *Über quantentheoretische Umdeutung kinematischer und mechanischer Beziehungen*, publicà an Zeitschrift für Physik dël 1925.
Ant ës travaj la teorìa dle matris a l'era nen massionà ëd fasson esplìssita, përchè Heisenberg a l'avìa ancor nen notà che soe operassion matemàtiche a podìo esse antërpretà an sla base dla teorìa dle matris.
La liura a l'é s-ciairisse pòch apress an n'artìcol ëd Max Born e Pascual Jordan, *Zur Quantenmechanik*, publicà ëdcò chiel su Zeitschrift für Physik ant ël 1925.
La mecànica dle matris a l'é stàita anventà e dësvlupà prima che Schrödinger a anventèissa soa mecànica ondulatòria.
L'equivalensa dle doe teorìe da na mira fìsica a l'é stàita dimostrà da Schrödinger dël 1926 ant l'artìcol *Über das Verhältnis der Heisenberg-Born-Jordanschen Quantenmechanik zu der meinen*, publicà ant j'Annalen der Physik.

Categorìa:Fìsica
Entreprise

**Entreprise** a l'é na ca ëd produssion musicaj francòfone fondà ant l'ost 2012 da Michel Nassif e Benoît Tregrouët.
Antra j'artista che a fan arferiment a costa marca a-i son Moodoïd, Blind Digital Citizen, Lafayette, Superets, Jérôme Échenoz.

Categorìa:Industria e produssion
Categorìa:Mùsica
Oliver Cromwell

**Oliver Cromwell** a l'era nà a Huntingdon dël 25 avril 1599.
Dòp esse stàit a la testa dle fòrse ch'a l'han fàit droché la monarchìa anglèisa, dal 1653, dëslijà ël Parlament, Cromwell a l'ha goernà con dij podèj ditatoriaj.
A l'é mòrt a Londra dël 3 stèmber 1658.

Cromwell, Oliver
Michele Bravi

Cantant an lenga italian-a.
**Michele Bravi** a l'é nassù a Città di Castello dël 1994.

## Discografìa
*2013: *La vita e la felicità*
*2014: *Sotto una buona stella*

Bravi, Michele
Paul Aussaresses

Ël general **Paul Aussaresses** a l'era nà a Saint-Paul-Cap-de-Joux, ant ël Tarn, ai 7 ëd novèmber 1918, an na famija borghèisa.

## La cariera militar
Dël 1943 a l'é gionzusse a le fòrse antëralià a Londra e a l'é intrà ant ij servissi speciaj.
Aussaresses a l'ha arseivù vàire mudaje, dont la Legion d'onor, për sò corage: ant l'avril 1945, con a còl la divisa alman-a, a l'é campasse col pararobaton darera dle linie alman-e për duverté ij camp dij përzoné e deportà e porteje j'anstrussion ëd j'Alià.

Apress la guèra a l'ha partisipà a la creassion ëd Choc 11, ël brass armà dël Servissi ëd documentassion esterior e ëd contra-spionage.

Al comand d'un batajon ëd paracadutista a l'é peui andàit an Indocin-a, sota j'órdin dël general Pâris de Bollardière.

### Lë scàndol ëd la tortura
An na longa antërvista concedùa al Monde, dësrolasse ant ij mèis dë stèmber e otóber 2000 e publicà ant l'otóber ëd col ann, Aussaresses a l'ha dësveilà ij métod dovrà da l'armèja fransèisa contra ij partisan dl'indipendensa durant la bataja d'Algeri dël 1957: squadron dla mòrt, torture, esecussion somarie.
Ses mèis apress a l'ha arpetù soe afermassion an *Services spéciaux, Algérie 1955-1957*, trascrission ëd soe diciairassion al servissi stòrich ëd l'armèja ëd tèra, ch'a l'avìa contatalo séghit a soa antërvista an sël Monde: as les, an particolar, che ant ël mars 1957 a Algeri Aussaresses a l'ha ampicà Larbi Ben M'Hidi e campà giù ant ël veuid Ali Boumendjel, n'avocat angagià con l'FLN; la version ofissial ëd l'armèja fransèisa a l'era che ij doi a j'ero suissidasse.

Për órdin ëd Jacques Chirac, a Aussaresses a-j gavo la Legion d'onor.
La giustissia fransèisa a lo acusa d'apologìa ëd tortura.
Soe tre fije a lo arnego, dont un-a as arfuda ëd porté sò cognòm.
Soa fomna Odile Charton a meuir chèich mèis apress.
Chiel a arsèiv dle mnasse e a dventa bërsaj d'atentà: doi pachet esplosiv a son disinescà a soa adrëssa parisin-a e un di, an piassa dla Bastija, a scapa d'un pluch a na bala; un dij sò amis ch'a lo compagnava e a-j fasìa da vardia dël còrp a l'é restà ferì a na cheussa.

Dël 2002 Aussaresses a l'é mariasse con Elvire, na fomna alsassian-a dë 79 agn e la cobia a l'ha tramudà an campagna, da le bande dë Strasborgh.
Giutà da lë scritor e realisator Jean-Charles Deniau a l'han ëscrivù un lìber: *Je n'ai pas tout dit*, surtì dël 2008.

Paul Aussaresses a l'é mòrt dël 2013.

Aussaresses, Paul
Pòsta eletrònica

La **pòsta eletrònica** a l'é 'n mojen për scangé dij mëssage digitaj da n'autor a un o pì destinatari. La moderna pòsta eletrònica a passa sla ragnà Internet o d'àutre ragnà d'ordinator. Ij prim sistema ëd pòsta eletrònica a l'avìo damanca d'esse colegà ant l'istess temp sia a l'autor sia al destinatari, tanme as fa ancor ancheuj con ij "mëssage istantani". J'atuaj sistema ëd pòsta eletrònica a son struturà scond ël model "store and forward", anté che la litra eletrònica, spedìa da l'autor, a riva a na stassion andoa a l'é guernà e cand ël destinatari a ciama 'd lesla a l'é passa da la stassion a chiel-sì. Ij servent ëd pòsta eletrònica a aceto, a anviaro, a consigno e a archivio ij mëssage. Nì j'utent, nì sòj ordinator a l'han damanca d'esse an linia ant l'istess temp; a devo esse mach colegà për col cit temp ch'a serv për comuniché col servent ëd pòsta e scangé le litre.

An prinsipi ij mëssage eletrònich a j'ero mach ëd test (ASCII), peui a son stàit estendù për podèj dovré vàire caràter dë scritura e d'alegà multimediaj ëd tuta sòrt. La pòsta eletrònica a l'ha possà la chërsùa dla Ragnà Internet e a l'é stàita n'utiss essensial për creela ant j'agn 1990, bele che an efet ARPANET a l'avìa già 'n servissi ëd pòsta eletrònica. Le nòrme për codifiché 'd mëssage eletrònich a son stàite proponùe dël 1973.
Ant j'agn 1980 as rëscontro tùit ij prinsipaj caràter dij servissi ancheuj spantià. Na litra eletrònica spedìa ant ij prim agn 1970 a l'é nen tant diferenta da 'n sempi mëssage 'd test dl'atual Internet.

Un mëssage ëd pòsta eletrònica a l'é fàit da tre part: l'anvlòpa, ël tìtol e 'l còrp. Ël tìtol a conten j'informassion ëd contròl, dont almanch l'adrëssa dlë speditor e cola dël destinatari.
Ëd sòlit a son giontà 'dcò d'informassion descritive, 'me l'argoment dël mëssage e dàita e ora dla spedission.

Na vira 'l servissi ëd pòsta eletrònica a l'era afidà al protocòl File Transfer Protocol (FTP), ma adess a l'é goernà dal Simple Mail Transfer Protocol (SMTP), ativà dël 1982. Durant ël process ëd traspòrt dle litre eletròniche fra ij sistema, SMTP a comunica ij paràmeter ëd recàpit dovrand l'anvlòpa dël message, separà da tìtol e còrp.

Categorìa:Ragnà
Misrata

**Misrata** a l'é na sità portuaria ëd 400.000 abitant an Libia, a dosent chilòmeter da Trìpoli.

Categorìa:Libia
Categorìa:Sità african-e
Benetton

**Benetton** a l'é n'asienda ëd mòda creà dël 1965 da quatr fondator.
La marca a l'ha 6500 negòssi an 120 pais e da cand la socetà a l'ha chità la borsa ëd Milan, al prinsipi dël 2012, a l'é controlà al 100% dal conglomerà Edizione.

Ël pressident a l'é Alessandro Benetton (dal 2012).

Categorìa:Industria e produssion
Peter O'Toole

**Peter O'Toole** (Connemara, 2 d'ost 1932 - Londra, 14 dë dzèmber 2013) a l'é stàit un ator irlandèis.

O'Toole, Peter
Silìnder dj'orassion

Ën **silìnder dj'orassion** (*mani korlo* an tibetan) a l'è n'oget coltural dovrà dai tibetan ch'a pràtico 'l bodism. Ël sìlinder dj'orassion a l'é tradissionalman fàit da 'n silìnder ampinì da 'd mantra ch'a peul viré dantorn a sò ass. Scond le chërdense associà a s'oget, assioné ës molin a l'ha 'l midem valor spiritual che arsité j'orassion dij mantra, e as dis ch'a spantia l'orassion ant l'aria tanme s'a l'era pronunsià.
Ij sìlinder a son soens butà an filonghere e a son butà an moviment l'un apress l'àutr dai fidej ch'a-j passo dnans. Ij fidej a bogio 'l silìnder con soa man drita për felo viré an sens destrors, dagià che 'l mantra a dev esse lesù ant ël sens an che a l'é stàit scrivù.

Categorìa:Religion dl'Asia
Fiat Panda III

La **Fiat Panda III**, presentà al Salon ëd Franchfort dël 2011, a l'é na monovolum cita da sità con sinch portere costruìa da la meison vituristica Fiat. A l'é assemblà an Campania, ant lë stabiliment ëd Pomigliano d'Arco, soasì për salvelo dal sarè.
Ës model a l'é sempi e afidàbil, ma për amelioré 'l livel ëd comodità e l'echipagiament e dcò për via che la fòrsa ëd travaj italian-a a l'é pì cara che cola polonèisa ch'a fabricava 'l precedent model, a l'é vnùa men bon pat (ël model vej a costava an compless ël 27% an men). A monta 'd motor a gaseuli Multijet e a benzin-a Multiair e Twinair. Ël Twinair dë sta Panda, con mach 0.9 ëd silindrà, a l'ha fàit ël neuv primà ëd lestëssa Sità dël Cap-Londra guidà daj pilòta Philip Young e Paul Brace ël dì 11 fërvé 2013, e con mach 10 dì, 13 ore e 12 minute a l'ha batù 'l precedent primà dël Land Rover Defender dël 2011. A l'ha doe version alternative: la forastrà, con la trassion antëgral e 'd paracolp pì notèivoj e la furgonòta, sensa ij sedij posterior e con ëd còfo pì spassios. La version antëgral a l'é stàita nominà "VUS dl'ann 2012" dal Top Gear Magazine. La vitura a l'ha nen vagnà sinch stèile EuroNCAP, ma mach quatr, përchè al moment ëd la preuva a montava pa ancor ij sistema anti-sbandament ESP, ch'a son stàit montà mach dal 2012. Ël disegn dla vitura a l'é 'l dësvlup dël concet ëd *quadercc* (an anglèis "squircle"), visadì la forma geomètrica ch'a- ven fòra da l'union d'un quadrà e d'un sercc. Sta forma a veul unì solidità e vajantisa (quadrà) con amusament e flessibilità (sercc). Ij caràter tìpich dël model a son ij barbis dël front, col blason Fiat, ij tre fnestròt da banda, ij fanaj a l'autëssa dlë fnestròt dë dré e la targa darera sla portera dël baul.

Figura:' 12 - ITALY - Fiat Panda 4x4 Off-road test drive - Motorshow di Bologna cut.JPG|Fiat Panda Antëgral 4x4
Figura:FiatPanda2012Interior2.JPG|Fiat Panda interior


Categorìa:FIAT
Partì dla giustissia e dl'arcostrussion

Ël **Partì dla giustissia e dl'arcostrussion** a l'é 'n partì polìtich fondà ai 3 ëd mars 2012.
Ël partì a l'ha 24 diputà al Congress general nassional lìbich.

Categorìa:Libia
Partidlagiustissiaedlarcostrussion
Can

Ël **can** (*Canis lupus familiaris*) a l'é un mamìfer carnìvor ëd la famija dij canid. 

## Adoss ëd la paròla
La paròla **can** a ven dal latin *canis*, che a l'ha pijala dal grech antich *kyon*.

## Caraterìstiche

La dimension dël can a peul motobin varié a sgonda dle rasse selessionà an pi che 30.000 agn ëd vita ansema a l'òm.

## Commons
*

## Vardé 'dcò
* Luv
* Volp
Yuki-onna

La **yuki-onna** (雪女 da na mira literal “fomna dla fiòca”) a l’é na figura dël folclor giaponèis. A l’é part ëd na class dë spìrit gram (o *yōkai*) e a l’é tant popolar an literatura.

A peul esse conossùa 'dcò com *yuki-musume* (“tòta dla fiòca”), *yuki-onago* (“giovo fomna dla fiòca”), *yukijorō* (“gindra dla fiòca”), *yuki anesa* (“seur dla fiòca”), *yuki-omba* (“veja dla fiòca”), *yukinba* (“strìa dla fiòca”). A l’é marlàit confondùa con la *yama-uba* (“bàila dla fiòca”), ch’a l’é nopà na veja mostrosa.

## Aspet
Le *yuki-onna* as mostro com ëd bele fomne coj cavèj longh e nèir, ij làver bleu e la pel bianca e spalia (fin-a trasparenta, tant da confond-se col paisagi). Normalment a vest ën *[[kimono]]* bianch, ma a peul mostresse patanùa con mach ël moro e ij cavèj ch'a së s-ciàiro ant ël paisagi. Sòj euj a peulo provoché në sbaruv an chi a la varda. Scond la tradission, la *yuki-onna* a bogia flotand ant l'aria sensa lassé 'd pianà, ma chèich mit a conta che chila a l’ha nen ij pé, tanme vàire d'àutri spìrit giaponèis. A peul ëdcò trasformesse ant na nìvola 'd nebiëtta o an fiòca, cand a l'é sbaruvà.

## Ategiament
Dle legende a conto che le *yuki-onna* a son jë spìrit dij mòrt congelà, dapòst ch'a son vëdùe durant le tempeste ëd fiòca. Scond la tradission sti spìrit a son gram, ma ancheuj as da pì amportansa a soa blëssa.

Chèiche legende a conto che le *yuki-onna* as mostro aj viandant ciapà ant le tempeste ëd fiòca e a-j masso con sò fià geilà. D’àutre stòrie a conto che jë spìrit a compagno costi viandant fòra dal senté, lassandje meuire ëd frèid. D’àutre vire la *yuki-onna* a l’é ansema a ën cit e cand ël viandant a tenta 'd giutela, a meuir dlongh congelà. Sòn a càpita tradissionalment ai parent ch'a sërco ij fieuj përdù. La *yuki-onna* a peul ëdcò taché soe vìtime antëcà, spalancand la pòrta e massandje con ën bof ëd vent geilà.

L’ategiament dla *yuki-onna* a varia conforma a minca mit: chila a peul mach massé soe vìtime; chèiche vire a ciucia sò sangh e fòrsa vital; d’àutre vire ancor a anciarma le vìtime e a ciapa soa fòrsa vital o a-j gèila durant n'at sessual o 'n basin.

Marlàit la *yuki-onna* a lìbera soe vitime, particolarment cand a son tròp giovo. Na legenda popolar a conta che lë spìrit a lassa andé ën giovo, ciamandje 'd promëtte ëd conté pa 'l fàit ch'a l'era capità. Peui, giumaj vej, a conta 'l fàit a soa fomna, ma a dëscheurv che chila a l’é la *yuki-onna*. Costa a lo lassa viv, ma a-j ciama 'd traté bin ij fieuj, mnassand ëd torné për l'arvangia. N’àutra version (contnùa ant l’euvra *Kwaidan: Stories and Studies of Strange Things* ëd Lafcadio Hearn) a conta che la yuki-onna as dëslia cand ël giov a dëscheurv soa natura.

Mitologìa|Spìrit
Palass Saint-Chaumont

**Palass Saint-Chaumont** a l'é un palass ch'a resta al 226 ëd contrà Saint-Denis a Paris.
A l'é stàit batì dël 1734 da Jacques Hardouin-Mansart, su comission dla comunità religiosa dle Fije ëd Saint-Chaumont ch'a stasìo lì-davzin, al nùmer 224.

L'intrada prinsipal dël palass a l'é dzormontà da në scu, con da banda doe colonëtte ëd sostegn për un fiamengh pogieul ëd fer forgià.
Un coridor a përmet ëd traversé ël fabricà për rivé an na cort an sla qual a dà la sconda fassada, ëd forme pi ariondà.

Palasssaintchaumont
Loïe Fuller

Danseusa.
**Loïe Fuller** a l'era nàita ant l'Illinois dël 1862 e a l'é mòrta a Paris al 1m ëd gené 1928.

L'artista a l'é stàita arpresentà an chèiche litografìe ëd Toulouse-Lautrec e an doe cariàtide d'un palass an contrà Réaumur 39, a Paris.

Fuller, Loïe
Oberge Nicolas Flamel

L**'oberge Nicolas Flamel** a l'é la pi veja ca ëd Paris.
A resta al 51 ëd contrà de Montmorency.

La ca a l'é stàita batìa dël 1407 da Nicolas Flamel e a ospitava, a gràtis, ij travajeur dj'anviron, mantnend-se con le rèndite dj'afitament dij negòssi dël pian teren.
Le pilie a pòrto j'inissiaj ëd Nicolas Flamel.
Dij bass-riliev gravà su coste pilie a son ëstàit butà an evidensa durant na restaurassion dël 1929, ma al di d'ancheuj a son motobin abimà.

Categorìa:Architetura ëd Paris
Palass ëd Sens

Ël **palass dj'arsivësco ëd Sens**, giumaj biblioteca Forney, a resta al numer 1 ëd contrà dël Fié, a Paris.

Batì dël sécol ch'a fa XIV, a l'é stàit riadatà d'autut da l'arsivësco Tristan ëd Salazar dël 1474.
A la fin dël sécol ch'a fa XVII, bandonà da j'arsivësco, a l'ha ospità vàire artisan e bòite.
Ant ël sécol ch'a fa XVIII a partìo da sì le diligense për Digion, Auxerres, Bar-sur-Aube, Belfort e d'àutre destinassion.
As son peui anstalasse na lavandera, na bòita ëd conserve, un tajor ëd pluch ëd lapin, n'òtich, un pastissé e, a la fin, na vëdrarìa.
Motobin ruinà, ël palass a l'é passà a la sità ëd Paris dël 1911; vàire dle soe part a son ëstàite d'autut arcostruìe an imitand djë stij medievaj.

Ai 28 ëd luj 1830, durant ij batibeuj dle giornà arvolussionarie, na bala përdùa a l'é andàita a fichesse ant la fassada dël palass.
As peul ancor ës-ciairesse, con la dàita dl'eveniment gravà ant la pera.

Palass ëd Sens
Palass Vendôme

Ël **palass Vendôme**, ch'a resta an lèja San Michel 60, a Paris, a l'é stàit costruì dël 1707 da l'architet Jean-Baptiste Alexandre Le Blond, su comission dij monio certosin, ch'a j'ero stàit anstalà ant ël pòst da San Luis dël 1257.

Dël 1714 ël palass a l'é stàit fità a Marìa-Ana ëd Borbon-Condé, duchëssa ëd Vendôme, dont ël palass a l'ha pijà sò nòm.
La Scòla dle min-e a l'ha a soa vira fitalo dël 1816 e, apress l'aquist da part ëd l'aministrassion, l'architet François-Alexandre Duquesney a l'ha dirigiù dij travaj d'angrandiment dal 1840 al 1852.
An dzorpì dël fabricà ch'a dà sla lèja San Michel, a son ëstàite batìe doe ale, che dël 1860 a son peui stàite scursà përchè a antrapavo la costrussion ëd la neuva lèja.

Al di d'ancheuj a òspita ël musé ëd mineralogìa dla Scòla dle min-e.

Palassvendome
Ossip Zadkine

Scultor.
**Ossip Zadkine** a l'era nà an Russia dël 1890.
A 19 agn a l'ha tramudà a Paris e dël 1930 a l'ha esponù për la prima vira.
A l'esposission antërnassional dël 1937 a l'ha presentà quarantesset ëscolture.
Dl'istess ann a l'é andàit a New York pr'ësmon-e sò travaj a la galarìa Brummer.

Scapand da la mnassa nasista, durant la sconda guèra mondial Zadkine a l'é torna andàit a New York, andoa a dedicava bon-a part ëd sò temp a l'ansegnament.

A l'é mòrt dël 1967.

## A pòrto sò nòm
* Musé Zadkine

Zadkine, Ossip
Vincens ëd Pàul

**Vincens ëd Pàul** a l'era nà ai 24 d'avril 1581 a Pouy, davzin a Dax.
Dël 1600 a l'é stàit ordinà prèive e apress a l'ha partagià soa vita antra lë studi e l'aventura.
Ampërzonà durant un dij sò viage, a l'é stàit vendù 'me s-ciav a Tùnis.
Avenda convertì sò padron, a l'é scapà e a l'ha arparà a Paris.
A l'é peui stàit limosné dl'argin-a Margrita ëd Valois, peui parco ëd Clichy-la-Garenne e tuor ant l'arnomà famija Gondi.

Tocà da le situassion ëd miseria, dël 1617 a l'ha creà, grassie a dj'apògg bin piassà, la confrerìa dla Carità, dont l'assion a l'é spantiasse an tut ël mond.

Vincens ëd Pàul a l'é mòrt ai 27 dë stèmber 1660 e a l'é stàit canonisà da Clement XII ai 16 ëd giugn 1737.

## J'arlichie
Soe reste a son goernà an na cassia d'argent ant la capela dij prèive dla mission laserista ëd Paris.
La cassia, realisà dël 1830 dal mèistr oréfice Odiot, a mzura 2,25 méter ëd longheur e 0,65 méter ëd larghëssa e a lassa vëdde na statua ëd sira ch'a coata le reste ëd Vincens ëd Pàul.
La statua a l'é arvestìa dl'àbit da prèive e a ten na cros ant le man.

Categorìa:Sant catòlich
William Butler Yeats

Poeta an lenga anglèisa.
Nassù dël 1865, mòrt dël 1939.

Yeats, Williambutler
Yeats, Williambutler
Giambatista Schelin

Architet piemontèis.
**Giambatista Schelin** (an italian *Giovanni Battista Schellino*) a l'é nassù ël 10 genè 1818 a Dojan ant la borgià dla Spin-a. A l'ha travajà al Mondvì ant lë studi dl'architet Gorèis dal 1843; a l'ha otnù l'abilitassion a travajé da técnich murador dël 1848. A l'ha nen mnà anans jë studi politécnich për podèj dlongh giutè la famija con sòj prim guadagn.

Tornà a Dojan, a l'ha smonù 'n grand talent d'autodidata (a l'ha amparà daspërchiel àlgebra, costrussion, disegn, cànon architetònich) e a l'ha podù batì 'd costrussion assè amportante e caraterìstiche e ancheuj a l'é considerà sensa dùbit n'architet. Col treno da giovo a l'ha visità tut ël Piemont e sòj travaj an Provinsa 'd Coni a son na consentrassion d'element dl'architetura piemontèisa.

Sòj stij architetònich preferì a son stàit ël neuv-baròch (maj tròp ëspatussant) e 'l neuv-gòtich, ma soens a-j mës-ciava con d'arzultà eclétich. A soagnava tant le decorassion ëd soe costrussion, sia fòra sia andrinta, ma a arfudava l'ornament inùtil. L'ornament dë Schelin a l'era, scond ij prinsipi dla scòla 'd Pugin, n'elaborassion spassionà e s-cëtta, ma motobin rigorosa, dj'element architetònich fonsionaj. Dësnò a l'avìa comsìa n'intension senogràfica, 'me pr'esempi ant l'intrada dël campossanto ëd Dojan, anté le gulie gòtiche as confondo con j'arsipress.

Soa euvra a l'é dabon granda e sòn as peul ëspieghesse con j'orari 'd travaj ëd s'architet: ant la bela stagion da sinch ore a mesdì e da doi bòt a mesaneuit; d'invern nopà che a sinch ore dla matin a tacava a set ore e mesa o eut ore, sensa cangé gnente ant ël rest dël dì. A l'era divòt e praticant conforma ij prinsipi arseivù da soa famija e conforma soa përsonal e autònoma convinsion. Donch, ëdcò s'as genava nen a travajé 'dcò 'l dì 'd festa al dòp-mesdì, a dedicava cole ore ai proget dle cese.

A l'é mariasse a disdeut agn con na fija 'd tërdes dont ël nòm a l'era Ana Fransesca Antònia Chirri, ch'a l'é mòrta ant ël prim pòst-part. A l'ha avù 'dcò d'angage polìtich e sossiaj. A l'é stàit consejé comunal e fonsionari comunal a Dojan, a l'ha arpresentà soa comun-a ant ël consèj provinsal e a l'ha fàit part ëd vàire sossietà. A l'é mòrt ël 5 Giugn 1905 apress na mal ch'a l'ha pijalo durant la diression d'un cantié a Bërvèj.

## Anliure esteriore
(*an italian*)
* http://www.lastampa.it/2012/04/29/italia/cronache/alla-scoperta-del-gaudi-di-langa-pOJm6Tx1ft6VsJpGTu9UrM/pagina.html Artìcol biogràfich ëd Lorenzo Cairoli, La Stampa
* https://web.archive.org/web/20060507193752/http://www.cerretto-langhe.com/schellino.htm Biografìa e lista dj'euvre
* https://web.archive.org/web/20160305163615/http://www.castellodinovello.com/il_castello.htm Archeujta 'd fòto dël Castel ëd Novèj

Schelin, Giambatista
Pompeo Calvia

Poeta an lenga sassarèisa.
**Pompeo Calvia** a l'era nà dël 1857.
Ëd mësté a fasìa l'archivista a la comun-a.
A l'é considerà ël pi grand poeta sassarèis dël sécol cha fa XX.
A l'é mòrt dël 1919.

Calvia, Pompeo
Calvia, Pompeo
Gran Enciclopèdia Catalana

La ***Gran Enciclopèdia Catalana*** (an piemontèis: *Granda Enciclopedìa Catalan-a*) a l'é n'enciclopedìa an lenga catalan-a, publicà an fassìcoj për la prima vira dël 1968 da Edicions 62.
L'animator ëd l'euvra a l'é stàit da Max Cahner, e 'l prim diretor a l'é stàit Jordi Carbonell i Ballester. Da la sconda edission l'euvra a l'ha avù sò pròpe editor: Enciclopedia Catalana SA. Sta sossietà a l'avìa 'me pressident ël pressident dla Catalògna istessa Jordi Pujol e 'me neuv diretor Joan Carreras i Martí. 

L'enciclopedìa a archeuj minca soget: stòria, geografìa, studi colturaj e via fòrt. A l'é scrivùa dovrand ëd mire generaj mondiaj e, cand adat, mire e informassion specificaman catalan-e (visadì che 'l travaj a l'é motobin complet e soens a l'é scrit con d'anformassion ëd prima man). A conten ëdcò 'n dissionari dël parlé comun, revisionà an soa prima edission da Ramon Aramon i Serra.

La GEC a l'avìa na redassion përmanenta e na serie 'd colaborator, dont ij pì dot ëd minca argoment an Catalògna. Sòn përchè a l'era 'n but motobin ciàir dl'enciclopedìa col ëd serve al pòpol catalan. La Granda Enciclopedìa Catalan-a a l'ha vagnà popolarità e a l'ha vendù tant, e sòn a l'ha fala chërse vàire, spantiand sèmper pì la dimension dl'euvra. Pì tard j'edission a son surtìe con vàire volum e n'apendiss oltra che an edission eletrònica. Dël 1991 a l'ha arseivù l'onor dla Creu de Sant Jordi (*Cros ëd Sant Giòrs*).

## Anliure esteriore
* L'Enciclopedìa (acess lìber)
* L'Enciclopedìa antrega an linia (A venta anscrivse)

Categorìa:Literatura catalan-a
Dipartiment ëd la Marna

Ël **dipartiment ëd la Marna** a l'é un dipartiment localisà ant la region dël Grand Est (fin al 2015 dla Champagne-Ardënne) e a l'ha për capleugh la sità ëd Châlons-en-Champagne.

A pija sò nòm dal fium Marna.

Marna
Alfred Adler

**Alfred Adler** a l'era nà dël 1870.
Anlev ëd Freud, a l'é separasse da sò magìster al qual a arprociava ëd dé tròpa amportansa a la sessualità.

Adler a l'ha elaborà na psicologìa andividual e a l'ha dësvlupà la tesi ëd la volontà ëd potensa 'me compensassion a 'n sentiment ëmnassant d'insigurëssa e d'anferiorità.
A l'é mòrt dël 1937.

Adler, Alfred
Julius Robert Mayer

Fìsich.
**Julius Robert Mayer** a l'era nà dël 1814.

Dël 1842 a l'ha proponù l'equivalensa e la conservassion ëd tute le forme d'energìa, comprèis ël calor.
Bele che a l'abia fàit chèich ëstim quantitativ, sò scrit a restava tròp filosòfich për esse convincent e sò travaj a l'é restà sconossù për apopré vint agn.

A l'é mòrt dël 1878.

Mayer, Juliusrobert
Mayer, Juliusrobert
Architetura arcachonèisa

L**'architetura arcachonèisa** a l'é në stil architetònich eclétich, *pitoresch* e ornamentalista ch'a l'é dësvlupasse da j'agn 1860 ant la Ville d'Hiver d'Arcachon, na sità dla rivera atlàntica an Aquitania. Ël distrèit ëd vile sgnore a l'é stàit batì da d'afarista finansià daj banché Émile et Isaac Pereire. An sto stil eclétich a rintra n'ampia serie d'euvre imobiliar prinsipalman torìstiche e àut-borghèise ch'a van da la fin dl'Eut-sent a l'ancamin dël Neuv-sent, dont cheidun-e an Liguria, an Costa Azura, an sle rivere dl'Almania, dël Bòsfor e dël Mar Nèir.

J'anspirassion a son vàire: neo-clàssica, neo-gòtica, la balma svìssera, la meison colonial e l'architetura moresca.
Le vile a comprendo d'element architetònich 'me 'l curnison grand scond la tradission dël *[[Architetura svìssera|chalet]]*, l'usage 'd mon, ij bovind, ij bërvej, le tòpie e ij bërsò, lë torëtte j'avancòrp, le verande, le trasse e ij pogieuj e n'assimetrìa marcà scond la mòda pitoresca dla fin dël Set-sent ch'a l'é motobin dësvlupà ant l'Eut-sent.

La vila arcachonèisa, soens sircondà dal verd, a pràtica bin në stil ìbrid anspirà da vàire perìod e da 'd region esòtiche. L'utilisassion intensiva dël bòsch tajà për jë stissé, ij lambriss, le balustre dij pogieuj e dle scale a l'é favorìa da la mecanisassion dij labòratòri dij minusié. As riva a 'd detaj decorativ tant fin da smijé fàit ëd papé. Ij nòm dàit a le vile (La Joconde, Figaro, Fantaisie, Madeleine, an Fransa) a sotlinio la mòda dël temp.


Figura:Villa-Teresa-Arcachon.jpg|Vila Tèra a Arcachon
Figura:Bosphorus yali bergie.jpg|Palass Bergie sël Bòsfor


Categorìa:Architetura
Josiah Willard Gibbs

Fìsich teòrich.
**Josiah Willard Gibbs** a l'era nà a New Haven dël 1839.

Gibbs a l'ha travajà a l'Università ëd Yale.
A l'é mòrt a New Haven dël 1903.

## A pòsto sò nòm
* Energìa lìbera ëd Gibbs

Gibbs, Josiahwillard
Gibbs, Josiahwillard
Equassion dë stat

L**'equassion dë stat** a l'é na relassion ch'a lija ël volum, la pression media e la temperadura assolùa d'un dàit sistema macroscòpich.

Categorìa:Fìsica
James Dewar

Fìsich.
Sgnor **James Dewar** a l'era nà dël 1842.
Dël 1898 a l'é stàit ël prim ch'a l'ha liquefàit l'idrògen.
A l'é mòrt dël 1923.

## A pòrto sò nòm
* Vas dewar

Dewar, James
Dewar, James
Musé Dupuytren

Ël **musé Dupuytren** a resta a Paris, an contrà dla Scòla ëd medzin-a.
Ës musé a l'é stàit duvertà dël 1835 e a pòrta ël nòm dël sirògich Guillaume Dupuytren.
A goerna na prestigiosa colession anatòmica.

Ël musé a l'é nen duvert al pùblich; për visitelo a venta fé n'arcesta spessìfica e motivà.

Categorìa:Notomìa
Categorìa:Musé ëd Paris
Sebastian Valfré

Ël beà **Sebastian Valfré** a l'era nà a Vërdun ai 9 dë stèmber 1629.
A l'ha studià an Alba dai minor conventuaj e, arseivù j'órdin minor, a l'é andàit a Turin a la scòla dij gesuita.
A 21 agn a l'é laureasse an filosofìa e a 23 agn a l'é stàit ordinà, an Alba.
A 27 agn a l'é laureasse an teologìa.
Dal 1671 al 1690 a l'ha vivù a Vilafranca, an contà Granda.

A l'é mòrt a la matin dij 30 gené 1710.

Categorìa:Beat catòlich
Gas ideal

As ciama **gas ideal** un gas anté che l'energìa d'antërassion tra le molécole as peul trascuresse dël tut an confront a soa energìa cinética.

Categorìa:Fìsica