open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Melanocorypha calandra

## Melanocorypha calandra
### Descrission
La **Melanocorypha calandra** (*calandron*) a l'é n'osel dla famija dj**'Alaudidae** (lòdole o paruce). A l'é motobin grand për na lòdola, con 18-20 cm d'autëssa. A l'ha un piumagi brun motobin strià, con un pét motobin gròss e marcà da na **macia nèira a fer ëd caval** ch'a forma na spece 'd bavëtta. Ël bech a l'é robust, groson. Le piòte a son longhe e robuste, bon-e për marcé. Ël vòl a l'é fòrt e drit, e 'l cant a l'é motobin varià e potent, parèj dël cant ëd la lòdola comun-a, ma pì grev e alvà.

### Ambient
La calandra a viv ant le **grande pian-e duverte**: **stëppe**, **campagne coltivà a gran**, **pra sensa busson**, **teren a arbut e pasture**. A l'é n'osel motobin terestr, ch'as bogia caminand e a s'àussa an vòl mach për canté o për scapé. A nidìfica a tèra, ant un possèt ch'a fà ant l'erba, andoa la fomela a fà da 3 a 5 euv. A mangia gran e smens, ma 'dcò d'invërtebrà ant la stagion ëd nidificassion. A l'é present ant le pian-e pì grande e duverte d'Euròpa e d'Asia.

### Distribussion
Soa àrea 'd distribussion a comprend l**'Euròpa meridional** (Penìsola Ibérica, Italia meridional e ìsole, Balcan, Ucrain-a meridional), ël **Nòrd d'Àfrica** (da Maròch a l'Egit), e l**'Asia sud-ossidental** fin-a a l'Iran. An Italia, a l'é present dzortut ant le grande pian-e dël sud: **Pulia**, **Basilicata**, **Sicilia**, **Sardegna**, ant ij camp ëd gran e ant le stëppe mediteranie. La popolassion a l'é an diminussion an vàire part për la trasformassion dij teren e l'antensificassion dl'agricoltura. A l'é classificà com na spece vulneràbil ant vàire region.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Melanocorypha calandra** Linnaeus, 1766

Categorìa:Melanocorypha
Calandrella cinerea

## Calandrella cinerea
### Descrission
La ***Calandrella cinerea*** (calandra testarossa) a l'é n'osél passeriform ëd la famija dij Alaudidae (lòdole), longh 14-15 cm, con un pèis d'apopré 23 gram. As arconòss fàcil për la **calòta rossa** an sla testa, le spale rossastre e le part inferior bianche. La part superior a l'é gris o brun con dë strìe scure, ma la tinta a varia second la sot-specie. Ij doi sess a son smijant, ma ël mas-cc a l'ha la calòta pì rossa e na crësta pì longa (ch'a seurt durant la cort). Ij giovo a l'han nen la calòta rossa e le spale rossastre, e a l'han dë strìe scure an sël pét. Sò crij a l'é 'n "tshwèrp" ch'a smija al passaròt, e 'l cant, ch'a fà ant ël vol, a l'é na mës-cia 'd subi e trij. A peul ëdcò imité d'àutri osej.

### Ambient
A viv ant ij pra con erba curta, le pasture e ij teren coltivà bandonà. Ant l'Àfrica oriental as treuva dzortut ant le zòne àute (pi che 1.000 m), ma ant ël sud a peul calé fin-a al livel dël mar. A fà 'l nil an tèra, na copa ancreusa butà davzin a un bocc d'erba o a na pera, e a duverta 2-3 euv. A mangia smens e inset.

### Distribussion
A l'é spantià an Àfrica oriental e austral, da l'Etiòpia e la Somalia fin-a a l'Angola e al Sudàfrica. As treuva 'dcò ant ël sud-òvest ëd l'Arabia. A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Calandrella cinerea*** Gmelin, JF, 1789

Categorìa:Calandrella
Calandrella rufescens

## Calandrella rufescens
### Descrission
La ***Calandrella rufescens*** (ancheuj classificà 'me *Alaudala rufescens* da vàire autor) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dj'Alaudidae, motobin smijant a la *Calandrella brachydactyla* (calandra), ma pì cita e con un piumagi pì grisastr o brun rossastr (da sì ël nòm) . A l'é longa 14 cm . As diferensia për ël pét tut strià (nen con dle macie nèire ai fianch com la calandra), la testa pì arionda, lë dzorsign pì gris e men evident, e 'l bech pì curt . An dzorpì, le primarie a spòrzo fòra da le tersiàrie .

### Ambient
A viv ant le zòne pian-e e sëcche, dzortut davzin a la còsta: salin-e, marne salmastre, teren rocos e stëppe . A l'é na specie **sedentaria'' o a fa cite migrassion locaj . A mangia smens e inset, e a fà 'l nil an tèra .

=== Distribussion ===
L'areal ëd la specie a l'é motobin framentà e a comprend la [[Spagna]] (an particolar j'ìsole Canarie), l'[[Àfrica]] dël Nòrd, la Turchìa, l'Orient Medi e l'Asia sentral fin-a a la Cin-a e a la Mongòlia . La classificassion a l'é complicà e a l'é spartìa an vàire sot-specie . An [[Italia]] a l'é present **mach** con na sot-specie endémica dla Sardëgna (''C. r. minor'') . La specie global a l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'[[IUCN]], ma vàire popolassion locaj a son mnassà .

== Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse ==

* ***Calandrella rufescens*'''

Categorìa:Calandrella
Melanocorypha leucoptera

## Melanocorypha leucoptera
### Descrission
La ***Melanocorypha leucoptera*** (calandra ale bianche) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dj'Alaudidae (le lòdole), gròss e robust, longh 17-19 cm e con na massa d'anviron 44 g . A l'ha na duvertura dj'ali ëd 35 cm . La caraterìstica pì vistosa a son le **bande bianche** an sj'ale, ch'as vëddo ant ël vòl: le piume dël vòl esterne a son nèire, cole interne a son bianche, e 'l rest dl'ala a l'é castan . La part superior dël còrp a l'é gris con dë strìe scure, la part inferior a l'é bianca . Ël **mas-cc adult** a l'ha la coron-a castan-a . La **fumela** a l'é pì smòrta e con la testa strià . Sò cant a l'é pì melodios e fòrt che col dla lòdola .

### Ambient
A viv ant le **stëppe** sëcche e duverte e ant le pian-e, con vegetassion bassa e raira . A nidìfica an sla tèra, ant na depression dël teren, e a fà 3-8 euv . A mangia smens e, durant la riprodussion, 'dcò inset . A l'é 'n gregari d'invern .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Asia sentral, dal Càucaso e da l'Ucrain-a meridional fin al Kazakistan e a la Russia sentral . A l'é **migrator** (le popolassion dël nòrd a së spòsto vers sud) o **sedentari** (cole dël sud) . A l'é 'n visitator rarìssim an Euròpa ossidental . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Melanocorypha leucoptera*** Pallas, 1811

Categorìa:Melanocorypha
Melanocorypha yeltoniensis

## Melanocorypha yeltoniensis

### Descrission
L'unica lòdna nèira a l'é 'l mas-cc dla **Melanocorypha yeltoniensis**. A viv ant ij pòst stepos, an Europa a càpita për nomadism.

### Ambient
A viv sia ant ij pòst con eva che ant ij pòst sùit.

### Distribussion
A viv ant l'Asia sentral.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* * Melanocorypha yeltoniensis* (Forster, 1768)

Categorìa: Melanocorypha
Anthus trivialis

## Anthus trivialis
### Descrission
L**'Anthus trivialis** (vainëtta dij bòsch) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Motacillidae, longh 15 cm, con n'aliura ëd 25-27 cm e un pèis ëd 18-29 g . La part superior a l'é brun olivastr con dë strìe nèire marcà, e na barra alar ciàira . La part inferior a l'é bianca o crema, con ël pét strià 'd nèir e ij fianch pì finement strià . A l'ha na linia ciàira dzora a l'euj (dzorsign), un fin "barbis" nèir, e le piòte reusa con l'artij dël dil daré curt . As diferensia da la vainëtta dij pra (*Anthus pratensis*) për ël bech pì gròss, la striadura pì marcà e për sò **cant**, fàit an vòl: a s'àussa da n'erbo a 15-30 m e peui a cala "a paracadute" con le ale duverte, an cantand fin-a al posatòi.

### Ambient
A viv ant ij bòsch duvert e ij teren con erbo spatarà e vegetassion erbosa: malëzzo, bòsch ëd latifeuje e conìfere, boschin, praterie con erbo e sev . A nidìfica an sla tèra, an na depression dël teren stërmà ant l'erba . A mangia dzortut inset, ciapà an sla tèra . A l'é **migrator a longa distansa** .

### Distribussion
A nidìfica an gran part dl'Euròpa (gavà Islanda e Spagna sentral) e ant l'Asia fin-a al lagh Baikal, e ant ël nòrd ëd l'Anatòlia e l'Iran . A passa l'invern ant l'Àfrica subsarian-a, ant la zòna dël lagh Ciad e ant l'India . An Italia a l'é nidificant an sj'Alp e j'Apenin da 500 a 2.000 m, con na popolassion stimà an 100.000-200.000 cobie, considerà an declin (**Vulneràbil** VU ant la Lista Rossa Italian-a) . Le mnasse prinsipaj a son l'abandon dle pràtiche pastoraj e ij cambiament climàtich .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Anthus trivialis*** L., 1758

Categorìa:Anthus
Anthus pratensis

## Anthus pratensis
### Descrission
L**'Anthus pratensis** (vainëtta dij pra) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Motacillidae, longh 14,5-15 cm e dël pèis ëd 15-22 g . La part superior a l'é brun olivastr con dë strìe nèire, che a ven-o meno an sla gropera . La part inferior a l'é bianca o giàunastra, con ël pét e ij fianch strià 'd nèir . A l'ha na linia ciàira dzora a l'euj (dzorsign), na strija scura sota la ciafela, e doe barëtte bianche an sj'ale . La coa a l'é brun-a con le bande bianche, motobin visìbij an vòl . Le piòte a son reusa giaunastre, con l'artij dël dil daré motobin longh . As diferenzia da la vainëtta dij bòsch (*Anthus trivialis*) për la striadura pì marcà e për ël cant .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e ùmid: pra, pasture, torbiere, brughiere e dun-e . A nidìfica ant le region setentrionaj e an montagna, an sla tèra stërmà ant l'erba àuta . A mangia dzortut inset e d'àutri cit invertebrà . A l'é **gregari** d'invern, e a forma dë strop, soens ansema a d'àutre vainëtte e lòdole .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Euròpa setentrional e ossidental, da l'Islanda e la Scandinavia fin a la Fransa e la Romanìa, e ant ël Càucaso . A passa l'invern ant l'Euròpa meridional, ant l'Àfrica dël Nòrd e ant l'Asia sud-ossidental . An Italia a l'é 'n migrant e invernant comun, dzortut ant la Pian-a Padan-a e ant le zòne ùmide . A l'é an declin an vàire part d'Euròpa e a l'é classificà **Near Threatened** (NT) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Anthus pratensis*** L., 1758

Categorìa:Anthus
Anthus gustavi

## Anthus gustavi
### Descrission
L**'Anthus gustavi** (vainëtta siberian-a) a l'é un cit osel passeriform ëd la famija dij Motacillidae, ch'a smija a la vainëtta dij bòsch . A l'é longh 15 cm, con 'l bech pì gròss e le piòte giaunastre . La part superior a l'é brun con dë strìe nèire marcà, e a presenta **doi bande bianche** motobin vistose an sjë strop . La part inferior a l'é bianca, con ël pét giaunastr e 'd macie nèire . Sò crij a l'é un **zip** elétrich caraterìstich, ma a ciama pòch .

### Ambient
A viv ant la tundra ùmida, ij bòsch duvert e le zòne ant la vegetassion s-ciassa . A l'é motobin sbaruvos e a cor an mes a l'erba àuta, e a vola mach quand a l'é pressà . A nidìfica an sla tèra, ant na depression dël teren, e a duverta 4-5 euv . A mangia dzortut inset .

### Distribussion
A nidìfica ant la tundra dla Russia setentrional e dla Siberia, dal fium Pechora fin a la penìsola dël Chukchi e a la Kamchatka . A l'é 'n **migrator a longa distansa**: a passa l'invern ant l'Indonesia . A l'é 'n visitator rarìssim an Euròpa ossidental . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Anthus gustavi*** R. Swinhoe, 1863

Categorìa:Anthus
Anthus campestris

## Anthus campestris
### Descrission
L' ***Anthus campestris*** (calandrin ) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dle Motacillidae. A l'ha na longhëssa ëd 15-20 cm e n'aliura ëd 25-28 cm. Ël piumagi a l'é color sabia uniform an sël dòrs, con le part inferior pi ciàire e sensa strìe (a diferensa dj'àutri calànder). A l'ha na linia ciàira dzora a j'euj (dzorsij bianch) e na stria scura ch'a traversa l'euj. Le gambe a son longhe e giàunastre, ël bech a l'é sutil e pontù. An vol as vëdd la coa longa con le piume esterne bianche. A cor an pressa an sla tèra an posission drita, e a fà 'n vol ondulà. Sò crij a l'é un "schip" o "tchrip" caraterìstich.

### Ambient
A viv ant ij teren duvert, sech e assolà: stëppe, pasture aride, dune sabiose, gret dij fium, colin-e con vegetassion bassa e ràira, camp ëd gran, pra mairi e calanch. A évita le zòne alberà e le bussonà s-ciasse. A fà 'l nil ant na depression dël teren, sota na còca d'erba o na pera. A mangia dzortut inset e d'àutri cit invertebrà.

### Distribussion
A l'é spantià ant la region paleàrtica, da l'Àfrica dël Nòrd e l'Euròpa fin a la Cin-a ossidental. An Euròpa a l'é present dzortut ant la part meridional. An Italia a l'é migrator regolar e a nidìfìca an tuta la penìsola, an Sicilia e Sardëgna; a l'é pi rair ant l'Italia setentrional. La popolassion italian-a a l'é stimà an 15.000-40.000 cobie. A l'é an declin për la pèrdita d'ambient (abandon dle pasture, intensificassion agrìcola). A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I). L'areal ëd riprodussion a va dal livel dël mar fin a 1.600 méter, ma an Sicilia a riva fin a 2.300 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Anthus campestris*** Linneus, 1758

Categorìa:Anthus
Anthus novaeseelandiae

## Anthus novaeseelandiae
### Descrission
L**'Anthus novaeseelandiae** (pispìsola neuva zelandèisa) a l'é n'osel passariform ëd la famija dij Motacillidae (bërgeronëtte e pispìsole) . A l'ha na longhëssa ëd 16-19 cm, e a peisa anviron 40 g . La part superior a l'é brun ciàir con dë strìe scure, la part inferior a l'é pi ciàira con dë strìe an sël pét . A l'ha na riga ciàira dzora a l'euj . La coa a l'é longa, con le piume esterne bianche, e a l'ha l'abitùdin ëd bogela an su e 'n giù . Le gambe a son longhe e color brun reusa, ël bech a l'é sutil e brunastr .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert: pra, pasture, teren coltivà, dun-e e bòsch duvert . A sërca da mangé an sla tèra, an ciapand d'invertebrà cit (coleòter, ragn, larva d'inset) e 'dcò 'd smens . L'época ëd riprodussion a ancamin-a an aost. A fà 'l nil a forma 'd copa an sla tèra, a pé 'd na pianta o 'd na pera, e a duverta 2-5 euv .

### Distribussion
A l'é spantià an Australia, Neuva Zelanda e Neuva Guinea . A forma vàire sot-specie, chèich autor a divido la specie an doi: la pispìsola australian-a (*Anthus australis*) e la pispìsola neuva zelandèisa (*Anthus novaeseelandiae*) . An Neuva Zelanda a l'é an declin an chèiche zòne për l'usage dij pesticida e la predassion da part ëd specie antrodote . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Anthus novaeseelandiae*** Gmelin, JF, 1789

Categorìa:Anthus
Anthus cervinus

## Anthus cervinus

### Descrission
D'istà a l'ha la gola rossa. Sòn-sì a l'ha rend nen confondibla, quand a riva an nomadism da l'Asia setentrional.

### Ambient
A l'ha pi car j'ambient ùmid.

### Distribussion
As treuva ant l'Asia setentrional e a migra ant l'Àfrica central.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Anthus cervinus* (Pallas, 1811)

Categorìa:Anthus
Burkina Faso

Ël **Burkina Faso** a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.

A confin-a con Ghana, Mali, Còsta d'Avòri, Tògo, Benin e Nìger.
La capital a l'é Ouagadougou.
A l'ha na surfassa ëd 274.400 km² e a conta anviron 20.835.401 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Ël Burkina Faso a l'é stàit un possediment dla Fransa, con ël nòm d' *Àut Vòlta*, fin al 1960, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Conomìa
Ël Burkina Faso a l'é un dij pais pì pòver dël mond: l'ìndes ëd dësvlup uman a lo piassa al pòst 177 su 182 ant la classìfica 2009 dël Programa dle Nassion Unìe për ël dësvlup.

L'agricoltura a contribuiss al 40% dël prodot anterior ëspòrch e a forniss dle rèndite a l'86% ëd la popolassion.
Ij cit prodotor a arpresento lë 70% dël setor agrìcol.

## Organisassion polìtica
Ël Burkina Faso a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Paul-Henri Sandaogo Damiba (dal 2022).
Ël prim ministr a l'é Albert Ouédraogo  (dal 2022).
Zambia

Ël **Zambia** a l'é un pais dl'Àfrica centr-meridional.

A confin-a con Repùblica Democràtica dël Còngo, Angòla, Namibia, Botswana, Zimbabwe, Mosambich, Malawi e Tanzania.
La capital a l'é Lusaka.
A l'ha na surfassa ëd 752.614 km² e a conta anviron 11.700.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Ël Zambia a l'é stàit un possediment dla British South African Company dal 1890 al 1923 e dël Regn Unì (con ël nòm ëd *Rhodesia dël Nòrd*) fin al 1964, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Ël Zambia (nòm ofissial: **Republic of Zambia**) a l'é una repùblica.
Ël president a l'é Hakainde Hichilema (dal 2021).
Sierra Leone

La **Sierra Leone** a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.

A confin-a con Guinea e Liberia e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Freetown.
A l'ha na surfassa ëd 71.740 km² e a conta anviron 6 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
La Sierra Leone a l'é stàita un possediment dël Regn Unì fin al 1961, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
La Sierra Leone (nòm ofissial: **Republic of Sierra Leone**) a l'é un-a repùblica.
Ël president a l'é Julius Maada Bio (dal 2018).
Liberia

La **Liberia** a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.

A confin-a con Sierra Leone, Guinea e Còsta d'Avòri e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Monrovia.
A l'ha na surfassa ëd 111.369 km² e a conta anviron 5.500.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Dël 1822 la American Colonization Society, con l'agiut dël govern dij Stat Unì, a l'avia tacà a mandé an Liberia ij s-ciav afro-américan liberà.
Dël 1847 j'"american-liberian" a l'han proclamà l'indipendensa dël pais.
As dis che la Liberia a l'é stàit ël prim pais indipendent dl'Àfrica nèira, ma a l'é nën pròpi parèi: për pi che un sécol j'"american-liberian" a l'han governà le stat, grassie al sistema eletoral censitario, e ij nèir african a son stàit sfrutà an l'istessa manera che ant le colònie europenghe.

## Organisassion polìtica
La Liberia (nòm ofissial: **Republic of Liberia**) a l'é un-a repùblica.
Ël president a l'é Joseph Boakai (dal 2024).
Mosambich

Ël **Mosambich** (*Moçambique * an portughèis) a l'é un pais dl'Àfrica oriental.

A confin-a con Sudàfrica, Eswatini, Zimbabwe, Zambia, Malawi e Tanzanìa e a l'é bagnà da l'Océan Indian.
La capital a l'é Maputo.
A l'ha na surfassa d'801.590 km² e a conta anviron 20 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Ël Mosambich a l'é stàit un possediment dël Portugal fin al 1975, quand ch'a l'ha conquistà soa indipendensa dòp na longa guèra ëd liberassion.

## Organisassion polìtica
Ël Mosambich (nòm ofissial: **República de Moçambique**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Filipe Nyusi (dal 2015).
Ël prim ministr a l'é Carlos Agostinho do Rosário (dal 2015).
Malawi

Ël **Malawi** (*Malaŵi* an chichewa) a l'é un pais dl'Àfrica centr-meridional, sensa surtìa al mar.

A confin-a a nòrd e a nòrd-est con la Tanzania, a est, sud e sud-òvest con ël Mosambich, e a òvest con la Zambia.

La capital a l'é Lilongwe dal 1975 (prima a l'era Zomba).

A l'ha na surfassa ëd 118.484 km² e a conta anviron 21,5 milion d'abitant (stima 2024).

## Anté ch'as treuva

## Stòria moderna
Ël Malawi a l'é stàit un possediment dël Regn Unì (con ël nòm ëd *Nyasaland*)  dal 1891 al 1964, quand a l'ha otnù l'indipendensa sota la guida dël Dr. Hastings Kamuzu Banda, ch'a l'ha governà 'me ditator fin al 1994. Dòp ëd lolì, ël pais a l'é dventà na democrassìa multipartitista, con d'elession regolar, bele se la corussion e la povretà a resto 'd problema amportant.

## Organisassion polìtica
Ël Malawi (nòm ofissial: **Dziko la Malaŵi / Republic of Malawi**) a l'é na repùblica pressidensial.

Ël pressident a l'é Lazarus Chakwera (dal 2020), ch'a l'ha batù Peter Mutharika. Ël parlament a l'é unicamerà (Assemblea Nassional). Ël Malawi a l'é considerà un-a dle democrassìe pì stàbij ëd la region.

## Geografìa e economìa
Ël pais a l'é caraterisà dal gròss Lagh Malawi (ò Lagh ëd Niassa), ch'a òcupa 'n ters dël teritòri. L'economìa a dipend an gran part da l'agricoltura ëd sostentament (tabach, té, cafè, cana da sùcher) e da j'agiut antërnassionaj. A l'é un dij pais pì pòver dël mond, con na përcentual àuta 'd contagi da HIV/AIDS. Ël turism dël lagh a l'é 'n setor an chërsùa.

## Cultura
La lenga ofissial a l'é l'anglèis, ma la lenga prinsipal a l'é 'l chichewa. La popolassion a l'é formà da vàire group étnich (Chewa, Yao, Tumbuka, Lomwe). La religion pì spantià a l'é 'l cristianésim, con 'd minoranse musulman-e.
Guinea

La **Guinea** (*Guinée* an fransèis) a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.

A confin-a a nòrd-òvest con Guinea-Bissau, a nòrd con Senegal e Mali, a est con Còsta d'Avòri, a sud con Liberia e Sierra Leone, e a l'é bagnà a òvest da l'Océan Atlàntich.

La capital a l'é Conakry, ch'a l'é 'l prinsipal port e sènter econòmich.

A l'ha na surfassa ëd 245.857 km² e a conta anviron 14,5 milion d'abitant (stima 2024).

## Anté ch'as treuva

## Stòria moderna
La Guinea a l'é stàita un possediment dla Fransa dal 1890, peui part dl'Àfrica Ossidental Fransèisa. Dël 1958, sota la guida d'Ahmed Sékou Touré, a l'ha arfudà la Comunità Fransèisa e a l'ha otnù l'indipendensa. Dòp la mòrt ëd Touré (1984), ël pais a l'é stàit governà da na sequensa 'd regim militar, con ëd perìod ëd democrassìa debla. Dël 2021 un colp dë stat militar a l'ha portà al podèj Mamady Doumbouya.

## Organisassion polìtica
La Guinea (nòm ofissial: **République de Guinée**) a l'é teòricament na repùblica semipressidensial, ma dal colp dë stat a l'é governà da na giunta militar ciamà Comità nassional për la arconstitussion e la democrassìa (CNRD).

Ël pressident a l'é Mamady Doumbouya (dal 2021).

Ël prim ministr a l'é Bah Oury (dal 2024). La situassion polìtica a resta instàbil e tròp sota 'd pression antërnassional.

## Geografìa e econòmìa
Ël pais a l'ha 'd montagne (Futa Jalon), 'd pian-e e na còsta atlàntica. A l'é rich ëd risorse naturaj: a l'é un dij produtor prinsipaj ëd bauxite al mond, e a l'ha d'òr, diamant, fer e idroeletricità. Malgré sòn, la popolassion a viv an condission ëd povretà àuta. L'agricoltura (ris, fruta tropical, cafè) a dà da travaj a la pì part ëd la gent.

## Cultura
La lenga ofissial a l'é 'l fransèis, ma a-i son 24 lenghe nassionaj, tra le quaj ël fula, ël malinké e ël susu. La religion pì difondùa a l'é l'Islam. La mùsica tradissional e 'l bal a son part amportanta dl'identità nassional.
## Galerie

File:Guinea sat.png|atlas Guinea
File:Dame de Mali Guinée.jpg|Dame de Mali
File:Chute de Tabouna à Kindia 01.jpg|Chute de Tabouna à Kindia
File:Chute de Saala vue à 360° Labé.jpg|Chute de Saala Labé
File:Chimpanzé de Bossou 33.jpg|Chimpanzé de Bossou
File:Plage de Roume.jpg|Plage sur les Ile de Loos
Perdix perdix

## Përnis grisa
### Descrission
La ***Perdix perdix*** (përnis grisa) a l'é n'osel ëd la famija dij Phasianidae, n'ordine Galliformes . A l'é un-a dle specie 'd përnis pì conossùe an Euròpa. A l'é longa 29-31 cm, con n'aliura ëd 45-48 cm e a pèisa an tra 320 e 455 gram, ch'a peul rivé a 600 gram ant le sot-specie pì gròsse dla Russia . A l'ha un còrp robust e ariond, ël dòrs color brun, ij fianch e 'l pét gris, la pansa bianca . La caraterìstica pì vistosa dël **mas-cc** a l'é na **macia a forma 'd fèr ëd caval** ëd color castan an sla pansa, ch'a peul esse present 'dcò ant le fumele, ma pì cita . La testa a l'é brun giàunastr, con la gola e le ciafele pi ciàire. Ij doi sess a son motobin smijant, ma la fumela a l'é na frisa pì smòrta e a l'ha la macia an sla pansa pì cita . Ij giovo a son giaunastr e a manco dle macie an sla testa e an sle part inferior . Sò crij a l'é un raucc "kierr-ik" .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e agrìcoj, ij camp, le pasture, le colin-e e le pian-e, dzortut ant le zòne con coltivassion estensive e sev . A l'é na specie **sedentaria**, e a forma dë strop ëd 5-15 individaj fòra dla stagion ëd riprodussion . A fà 'l nil an sla tèra, an na depression dël teren rivestìa d'erba, soens ai bòrd dij camp ëd cereaj. A duverta 10-20 euv, e ij cit a son bon a seguité ij genitor già dòp poche ore da la nàssita . A mangia dzortut smens, gëmme e gale, ma ij cit a l'han damanca d'inset për chërse .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa e an Asia fin-a a la Siberia ossidental . A l'é stàit antrodovù 'dcò an América dël Nòrd, Sudàfrica, Australia e Neuva Zelanda com osel da cassa . A son arconossùe eut sot-specie, an tra le quaj la ***P. p. italica*** (përnis italian-a), che na vòta a l'era present an Italia ma a l'é peui dësparìa e peui reintroduvùa . An Italia la specie a l'é **an declin** për la pèrdita d'habitat e l'usage dij pesticida . A livel global a l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Perdix perdix*** L., 1758

Categorìa:Perdix
Categorìa:Përnis
Lagopus lagopus scoticus

## Përnis ëd la Scòssia
  

### Descrission
La Pernis bianca dë Scòssia (**Lagopus lagopus scoticus**) a l'é considrà na sotspecie dla Pernis bianca setentrional. A mangia dzortut piantin-e, fior e arbut. A fà vàire euv (sinch-eut-quìndes) ant l'ambient ch'a l'ha pi car, le bruere. Com tute le pernis, a l'é pi bel vëddla o fotografela la matin prest o la sèira tard.

### Ambient
A viv an ambient meno freid ëd la Pernis bianca setentrional.

### Distribussion
A viv ant le bruere colinar dla Gran Brëtagna.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Lagopus lagopus scoticus* (Latham, 1787)

Categorìa:Lagopus
Categorìa:Përnis
Phasianus colchicus

## Phasianus colchicus
### Descrission
Ël ***Phasianus colchicus*** (fasan) a l'é n'osel dla famija dij Phasianidae, un-a dle specie 'd fasan pì spantià dël mond . A l'é longh 50-90 cm, con n'aliura ëd 70-90 cm e a peisa an tra 0,8 e 1,5 kg, con ij mas-cc pì gròss dle fumele . Ël **mas-cc** a l'ha 'n piumagi motobin colorà: la testa a l'é vërda metalisà, la gola a l'é porpra, la part superior a l'é brun rossastr con dë scaje giàune, e la coa a l'é longa e a ponta . La **fumela** a l'é brun macià e strià, për mës-cesse ant l'ambient . Ij giovo a smijo a la fumela . Sò crij a l'é un "kok-kok" raucc.

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e coltivà, le sev, ij bòsch duvert e le zòne con erba àuta, dal livel dël mar fin a 1.000 méter . A l'é **sedentari**. A mangia dzortut smens, gran, gale, e 'dcò inset, verm e laserde . A fà 'l nil an tèra, ant na depression dël teren, e a duverta 8-15 euv .

### Distribussion
A l'é originari d'Asia (dai Balcan a la Cin-a), ma a l'é stàit antrodovù an Euròpa e an América dël Nòrd com osel da cassa . An Italia a l'é present an tuta la penìsola, an Sicilia e an Sardëgna, e a l'é considerà **comun**. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Phasianus colchicus** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Phasianus
Categorìa:Fasan
Coturnix coturnix

## Quaja
### Descrission
La ***Coturnix coturnix*** (quaja) a l'é l'ùnich galiform migrator ëd la famija dle Phasianidae. A l'ha na dimension cita (16-18 cm), con n'overtura 'd 32-35 cm. Ël piumagi a l'é noasà: brun giaunastr an sël dòrs con dë strie nèire, gris e giàun, e la pansa pì ciàira. Ij mas-cc a l'han na gola scura e na stria bianca dzora a j'euj; le fumele a l'han la gola giaunastra. A l'ha la coa curta e a vòla motobin bin. Sò crij a l'é 'n **"quacc-quacc"** caraterìstich e motobin fòrt.

### Ambient
A viv ant ij pra, le colin-e erbose, ij camp ëd gran e d'erba médica, le pasture e ij teren coltivà. A l'é n'osel ëd teren duvert, ch'a së stërma ant l'erba àuta. A mangia smens, gëmme, erbo e cit invertebrà. A fà 'l nil a tèra, ant na depression dël teren, e a duverta 8-14 euv. A l'é motobin pauros e a scapa sempe a pé an tra l'erba pitòst che volé.

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, Asia e Àfrica setentrional. An Euròpa a l'é present durant l'istà e a passa l'invern an Àfrica (a sud dël Sahara). An Italia a l'é 'n migrator regolar e a fà 'l nil dzortut ant la pian-a Padan-a, an Toscan-a e an Pulia. An Piemont a peul trovesse ant le zòne coltivà e ij pra. Ant j'ùltim agn a l'é an diminussion për via dj'antropisassion e dla cassa. A l'é considerà na specie *near threatened* a livel europeo.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Coturnix coturnix*** Linnaeus, 1758

Categorìa:Coturnix
Categorìa:Quaje
Turnix sylvatica

## Turnix sylvatica
### Descrission
Ël ***Turnix sylvatica*** (quajëtta andalusa) a l'é n'osel cit dla famija dij Turnicidae, longh 15 cm. A smija a na quaja, ma a l'é nen parent. A l'ha 'l bech gris, ij quatr dij, la coa curta . Le part superior a son sabia con dë strìe nèire, le part inferior giaunastr . A l'ha na linia giàuna an sla coron-a . La **fumela** a l'é pì gròssa e colorà dël mas-cc, con ël pét pi ross. Ij giovo a l'han dle macie sota . A l'é motobin difìcil da vëdde përchè a cor an mes a l'erba àuta e a vòla mach quand a l'é quasi pestà .

### Ambient
A viv ant ij teren sech con erba àuta, ij camp ëd gran e 'd vërdure, e la macia bassa . A mangia smens e inset . A fà 'l nil ant na depression dël teren, stërmà ant l'erba . La fumela a fà 'l cortegiament e peui a lassa al mas-cc l'incubassion e la cura dij cit .

### Distribussion
A l'é spantià an Àfrica e Asia, ma an Euròpa a l'é present mach an Andalusìa (Spagna) e al nòrd d'Àfrica . La popolassion europenga a l'é rairìssima e a l'é considerà **an perìcol d'estinsion** . Dël 2021, l'IUCN a l'ha declarà la specie **estinta an Euròpa** .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Turnix sylvatica*** Desfontaines, 1789

Categorìa:Turnix
Categorìa:Quaje
Alectoris rufa

## Përnis
### Descrission
La ***Alectoris rufa*** (përnis rossa) a l'é n'osel ëd la famija dij Phasianidae, dl'ordin Galliformes . A l'é longa 34-38 cm, con n'aliura ëd 47-50 cm e a peisa 390-515 g . A l'é caraterisà da 'n **bech e piòte ross viv**, da sò nòm . La part superior a l'é gris giaunastr, la gola a l'é bianca e a l'ha na **gorgera nèira** bin vistosa an sël pét e dle strie nèire an sle ciafele . Ij fianch a l'han dle bare (bande) color castan e nèir . L'anel dantorn a j'euj a l'é ross viv, l'iris a l'é brun . Ij doi sess a son smijant, ma la fumela a l'é na frisa pì cita e pì smòrta . Sò crij a l'é un caraterìstich "ka-chu-chu" .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e sech, le colin-e con busson spatarà, ij teren agrìcoj a bassa intensità, le pasture e ij pra fin a 1.300 méter (dle vire fin a 2.000) . A l'é **sedentaria** e a forma dë strop fòra dla stagion ëd riprodussion . A fà 'l nil an tèra, ant na depression dël teren rivestìa d'erba, e a duverta 10-16 euv . A mangia dzortut smens, feuje e radis, ma ij cit a mangio 'dcò inset .

### Distribussion
A l'é nativa dël sud-òvest d'Euròpa: Spagna, Portugal, Fransa e nòrd-òvest dl'Italia . A l'é stàita antrodovùa ant ël Regn Unì (dël sécol XVIII) e an Neuva Zelanda . An Italia a l'é present con na cita popolassion (1.000-1.500 cobie) an Piemont, Liguria e Toscana, e ant l'ìsola 'd Còrsica (Fransa) . La popolassion mondial a l'é stimà an 10-14 milion d'adult, ma a l'é **an declin** e a l'é classificà **Near Threatened** (NT) da l'IUCN për l'agricoltura intensiva, l'usage dij pesticida e l'ibridassion con ël chukar .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Alectoris rufa*** L., 1758

Categorìa:Alectoris
Categorìa:Përnis
Alectoris barbara

## Përnis ëd Sardëgna
### Descrission
L**'Alectoris barbara**, o **Pernis ëd Sardëgna**, a l'é n'osel dla famija dij Phasianidae, ëd dimension 32–36 cm, ch'a peul rivé a 450–500 g . A smija a la përnis rossa (*Alectoris rufa*) ma as arconòss për la **gola grisa** (nopà che bianca) e për un **colar castan macià 'd bianch** an sël pét . La front e la part superior dla testa a son ëscure, con na strìa giaunastra dzora a l'euj. La part superior dël còrp a l'ha 'd tonalità gris-bleu, le part inferior a son rossastre, e ij fianch a l'han dle **bande bianche, nèire e maròn** . Ël bech e le piòte a son ross .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e sech: macia mediterania bassa, colin-e peràire, pasture e teren coltivà, dal livel dël mar fin a 1.800 méter . A mangia bòje, ma 'dcò smens, fruta, erba e, da cit, inset e lumasse . A l'é na specie **gregaria** (a viv an strop) fòra dla stagion ëd riprodussion .

### Distribussion
A l'é nativa dël nòrd Àfrica (dal Maròch a l'Egit) . Ant ël Mar Mediterani a l'é present an Gibiltèra (andoa a l'é l'osel nassional) , ant j' Ìsole Canarie e an Italia mach an Sardëgna e ant soe ìsole satélite (Sant Pé, Tavolara, Asinara) . An Sardëgna la popolassion a l'é stimà an 5.000-10.000 cobie . A l'é protegiùa da la Diretiva Osèj (Anes I) e da la Convension ëd Berna .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Alectoris barbara*** Bonnaterre, 1790

Categorìa:Alectoris
Categorìa:Përnis
Burhinus oedicnemus

## Burhinus oedicnemus
### Descrission
Ël ***Burhinus oedicnemus*** (coraton) a l'é n'osel trampolié dla famija dij Burhinidae, con n'aspet ch'a smija a na mës-cia tra 'n limìcol e 'n rapinant . A l'é longh 40-44 cm, con n'aliura ëd 77-85 cm e a peisa an tra 500 e 800 g . A l'ha la testa larga, j'euj gròss e giaun (adatà a la vista crepuscolar), e 'l bech curt e robust . Ël piumagi a l'é brun giaunastr, con dë strìe scure ch'a lo rend squasi invisìbil an sla tèra . A l'ha na strìa bianca an sj'ale e doe strìe bianche an sla coa, bin visìbij an vol . Le gambe a son longhe e giaune . Ij giovo a smijo a j'adult ma a l'han ël piumagi pì brun .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e sech, con vegetassion ràira e busson: stëppe, pasture, gàrighe, teren rocos e agrìcoj, dal livel dël mar fin a 1.000 méter . A l'é **noturn** o **crepuscolar**. A l'é 'n migrant parsial: le popolassion dël nòrd a migro vers sud, cole dël Mediterani a son sedentarie . A mangia dzortut inset, verm, lumasse, laserde e cit mamìfer, ch'a cassa a tèra . A fà 'l nil an tèra, an na depression dël teren, e a duverta 2-3 euv .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa meridional, l'Àfrica dël Nòrd e l'Asia sud-ossidental. An Italia a l'é present con na popolassion stimà an 1.300-2.500 cobie, dzortut ant le region centraj e meridionaj, an Sicilia e an Sardëgna. A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I). A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN, ma a l'é an declin an vàire region.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Burhinus oedicnemus*** L., 1758
*Centro Studi Naturalistici ONLUS 

Categorìa:Burhinus
Chlamydotis undulata

## Chlamydotis undulata
### Descrission
La ***Chlamydotis undulata*** (ubara african-a) a l'é n'osel ëd la famija dj'Otididae, n'ordine ëd gròss osej 'd forma e dimension variàbij . A l'é ëd dimension mesan-e, longa 55-65 cm, con n'aliura ëd 135-170 cm e un pèis ëd 1,15-2,4 kg për ij mas-cc e 1-1,7 kg për le fumele . Le part superior a son color sabia con dle sutilìssime righe scure (vermicoladure), la testa a l'ha na **crësta bianca** e 'l còl a l'ha dle longhe piume bianche e nèire ch'a formo un "bavaj" caraterìstich, che 'l mas-cc a dësbandiss durant la parada amorosa . Le part inferior a son bianche. An vòl, ansima a j'ale longhe e strèite, as vëddo 'd gròsse macie nèire dzora a le piume primarie . A l'é motobin **genà e difìcil da osservé**, përchè quand a l'é an perìcol a preferiss scapé corend an pressa pitòst che volé . A l'é 'dcò na specie **silensiosa**, ch'a ciama quasi mai .

### Ambient
A viv ant le **stëppe sëcche** e ij **semi-desert** sabios o giàiros, con vegetassion ràira 'd busson e d'erba . As treuva an sle pian-e semiàride, le colin-e rocose e le dun-e stabilisà . A l'é **onìvor**: as nuriss ëd smens, gëmme, fruta, gròss inset (sautarele, grij), e cit retij (laserde, serpent) . A fà 'l nil an tèra, ant na depression dël teren, e a duverta 2-4 euv . La specie a l'é **sedentaria** ant l'àrea setentrional african-a .

### Distribussion
A viv ant l'Àfrica setentrional, a òvest dël Nil, dzortut ant la part ossidental dël Sahara (Mauritania, Maròch, Algerìa, Tunisìa, Libia, Egit) . A-i é ëdcò na cita popolassion, la sot-specie ***C. u. fuertaventurae***, endémica dle Ìsole Canarie orientaj (Fuerteventura, Lanzarote e arsipélagh Chinijo) . La specie (comprendend tute le soe popolassion) a l'é classificà **Vulneràbil** (VU) da l'IUCN për via dla ridussion dj'ambit naturaj, dla cassa e dël braconage . La popolassion canaria a l'é an **perìcol d'estinsion** (EN), con apopré 500-700 esemplar . Për vàire agn, ël géner *Chlamydotis* a l'é stàit considerà formà da n'ùnica specie, peui dël 2003 a l'é stàit dividù antra la specie african-a (*C. undulata*) e cola asiàtica (*[[Chlamydotis macqueenii]]*), ch'a viv an Asia .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Chlamydotis undulata*** Jacquin, 1784

Categorìa:Chlamydotis
Gyps fulvus

## Gyps fulvus
### Descrission
Ël ***Gyps fulvus*** (grifon) a l'é un gròss rapinant dla famija dj'Accipitrid, un dj'avoltòj pì gròss d'Euròpa. A l'ha na longhëssa ëd 95-110 cm, n'aliura ëd 2,4-2,8 m e un pèis ëd 6-11 kg . L'aspet a l'é col tìpich dj'avoltòj: la testa e 'l còl a son quatà mach da un cit piumin bianch (për fèila intré ant le carcasse), con un colar ëd piume sutil a la base dël còl . Ël piumagi a l'é color òcra o camoss (leonà), con le remigante e la coa pi scure . An vòl a ten ël còl ritirà a S, e la coa curta e quadrà a lo rend arconossìbil. A l'é 'n planador përfet e a peul resté an vòl për senten-e 'd km sensa bate j'ale .

### Ambient
A viv an sle ròche a strapiomb, andoa a nidìfica an colònie . A frequenta ij teren duvert, le montagne e le colin-e, andoa a sërca 'd carcasse 'd bestie gròsse . A mangia mach ëd carògne (sapròfita), e a peul viagé përfond për trové da mangé. A fà 'n nil ëd branch an sle rochere e a duverta n'ùnich euv .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa meridional, Àfrica dël Nòrd e Asia ossidental, da la Spagna e Portugal a l'India . An Italia, la specie a l'era natural mach an Sardëgna (con na popolassion an chërsita), ma a l'é stàita reintroduvùa an vàire region (Friul, Abruss, Sicilia, Calabria, Basilicà e 'dcò an Piemont) . A l'é protegiù e a l'é arconossùa com specie "a arzigh mìnim" (LC) da l'IUCN a livel global .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Gyps fulvus*** Hablizl, 1783

Categorìa:Gyps
Categorìa:Grifon
Franchfort sël Men

**Franchfort sël Men** (*Frankfurt am Main* an alman) a l’é na sità dl'Assia, an Gërmania.

A l'ha 732.688 abitant (2015), squasi 1.800.000 abitant s'as conto ëdcò ij comun dla prima sintura.

A l'é la sede dla Banca sentral europenga.

## Geografìa

Franchfort a l'é travërsà dal fium Men. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Jutta Ebeling (dal 2006).

## Sità gemelà
Franchfort a l’é gemelà con:
*  Birmingham, Regn Unì
*  Bùdapest, Ungherìa
*  Cantòn, Cin-a
*  Cracòvia, Polònia
*  Granada, Nicaragua
*  Lion, Fransa
*  Milan, Italia
*  Praga, Repùblica Ceca
*  Tel Aviv, Israel

## Vardé ëdcò

* Flughafen Frankfurt
* Frankfurter Allgemeine Zeitung

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Tòni

Ël tòni a l'é 'n géner literari tìpich ëd la literatura piemontèisa.
As trata d'un componiment d'orìgin popolar e d'argoment ëd sòlit facessios o satìrich.
Ij prim esempi ch'a sio rivane a armonto al sécol ch'a fa XVII, ma a l'é bel fé che cost géner a sia pì antich.
Ël sécol d'òr dij tòni a l'é ël Setsent.
Ël tòni a l'é organisà an stròfe ëd quatr o eut vers, rimà an manera varia.

## L'orìgin dël nòm
A-i son doe ipòtesi ansima a l'orìgin dël nòm *tòni*.
N'ipòtesi a lo fa rivé dal nòm ëd përson-a Tòni, dal përsonage che ant le comedie a arpresentava ël campagnin, soens poch istruì ma 'd sust; n'àotra a lo fa ven-e da la paròla spagneula *tonos*, dal latin * tonus*, visadì *canson*.
An efet ij tòni a son ëscasi sempe definì ëdcò canson e a dovìo esse compagnà da la mùsica.

Toni
Neophron percnopterus

## Neophron percnopterus

### Descrission
Ël **Neophron percnopterus** a l'é ël pi cit e ël pi nombros avoltòj europeo. A l'é gropà a la pastorissia e a và daré ai trop ëd bestie, an aprofitand dle bestie mòrte, dij giass (placente) e fin-a dle buse. An aria a l'é bel, con le piume bianche e nèire ch'a lo fan smijé a na sigògna. Ël muso a l'é giaun a motiv dla pel patanùa, sensa piume. Con ël bech, motobin fin, a riess a pijé djë scart lassà da autri avoltòj, risultand col ch'a fà la polissìa final dle bestie mòrte.

### Ambient
Da noi as treuva an Sicilia anté a riva a la prima e anté a nidìfica ant le ròche e miraco ëdcò an Calabria, Basilicà, campania e Pulia.

### Distribussion
As treuva an part ëd l'Euròpa e ëd l'Asia e an Àfrica.


File:Neophron percnopterus distribution.png|Distribussion
File:Egptian Vultures I2-Haryana IMG 8921.jpg|An vol
File:Neophron percnopterus.JPG
Neophron percnopterus MHNT.ZOO.2010.11.79.1.jpg |Museum specimen


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Neophron percnopterus* (Linneus, 1758)

Categorìa:Neophron
Tetrax tetrax

## Tetrax tetrax
### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: galin-a pratajòla, ota minòra, strèpet . 
Ël ***Tetrax tetrax*** (galin-a pratajeula) a l'é l'ùnich mèmber dël géner Tetrax e la pì cita dle palateàrtide . A l'ha na longhëssa ëd 42-45 cm, n'overtura ëd 90-115 cm e a pèisa an tra 700 e 950 gram . An vol, j'ale longhe a l'han na gròssa fassa bianca .

Ël **mas-cc** an época 'd riprodussion a l'ha la testa grisa, ël còl nèir con doe bande bianche, ël dors brin macià 'd nèir e la pansa bianca. La quarta piuma primaria a l'é strèita e a produv un subi caraterìstich an vol . La **fumela** e ij mas-cc nen riprodutiv a l'han pa 'l còl nèir; la fumela a l'ha la pansa pì sombra e macià . Tùit e doi a son ëd sòlit ciuto, ma 'l mas-cc a fà un **prrt** raucc për la parada .

### Ambient
A viv ant le praterie sëcche, le stëppe e le coltivassion estensive (gran, erba médica), con vegetasson àuta basta da stërmesse . A camin-a adasi e, s'a l'é dësturbà, a cor pitòst che volé . A l'ha 'd costuma gregaria, dzortut d'invern . **Onivor**: as nutriss ëd smens, gëmme, erbe, e d'invertebrà.

### Distribussion
A nidìfìca an Euròpa meridional (Spagna, Fransa, Italia) e Asia ossidental e sentral . La metà dla popolassion mondial a viv ant la penìsola ibérica . Le popolassion dël sud a son **stansiaj**, cole dël nòrd a **migro** vers l'Àfrica dël Nòrd o l'Asia sud-ossidental .

An **Italia**, a nidìfìca dzortut an Sardëgna (tersa popolassion d'Euròpa, anviron 2.000 esemplar) e an Pulia (Gargan, Salent) . A l'é **raira** an Piemont e as peul vëdde mach ëd passagi . L'habitat a l'é tra 0 e 500 méter .

### Conservassion
A l'é **Near Threatened** (IUCN) për la përdita d'ambient . An Italia a l'é **protegiùa** da la L.R. 23/1998 dla Sardëgna e da la Diretiva 79/409/CEE .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Tetrax tetrax*** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Tetrax
Otis tarda

## Otis tarda
### Descrission
L**'Otis tarda** (otarda) a l'é un gròss osel dla famija dj'Otididae, considerà un dij pì grev osej volant dël mond . Ël mas-cc a peul rivé a 90-105 cm d'autëssa, con na longhëssa ëd 115 cm e n'aliura ëd 210-270 cm. A peul peisé da 5,8 a 18 kg, con un récord ëd 21 kg . A l'é 'l osel con la pì granda diferensa ëd dimension antra ij sess: la fumela a l'é un ters pì cita e a peisa anviron 3,5-4 kg . Ël mas-cc a l'ha la testa e 'l còl gris, la schin-a barà 'd brun e nèir, e 'l pét e la pansa bianch. Ant la stagion dj'amor, a svilupa 'd longhe sëttole bianche an sël còl. An vòl, j'ale longhe a son dzortut bianche .

### Ambient
A viv ant le praterie duverte, le stëppe e ij teren agrìcoj nen tròp disturbà . A l'é n'osel motobin gregari, dzortut d'invern, e a forma 'd grup ëdcò grand. A cor an pressa s'a l'é dësturbà, pitòst che volé . A l'é **onìvor**: a mangia piante, smens, inset e cit vertebrà .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa meridional e sentral e an Asia temperà fin-a a la Cin-a e a la Mongòlia . La pì part dla popolassion mondial (anviron 60%) a viv an Spagna . D'àutre popolassion amportante a son an Portugal, Russia e Ungherìa, andova a l'é l'osel nassional . An Italia a l'é considerà estinta, con l'ùltima osservassion dël 2006 . A l'é classificà **Vulneràbil** (VU) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Otis tarda*** L., 1758

Categorìa:Otis
Aquila nipalensis

## Aquila nipalensis

### Descrission
L**'Aquila nepalensis** a l'é n'òja (o aghia, o àquila) forëstera. Për cassé a vòla a mesa autëssa e a riva a l'improvis an sla vìtima. A peul ëdcò stess-ne posà e ciapé ij roditor ch'a-j ven-o a tir. A l'é n'osel pa migrateur. A mangia cit mamìfer com ij lapin.

### Ambient
A l'ha pi car le dëstèisa senza piante e le stëppe. Le abitùdin a j'ambient ëd pianura as arfleto 'dcò sla nidificassion, che a ven faita a tèra e nen an sle piante.

### Distribussion
As treuva da la Romanìa a la Russia a la Mongòlia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Aquila nipalensis** (Hodgson, 1833)

Categorìa:Aquila
Categorìa:Aghie
Hieraaëtus fasciatus

## Hieraaëtus fasciatus

### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: a l'é n'òja (o aghia, o àquila) forëstera. 
Lë **Hieraaëtus fasciatus** a l'é n'osel.


### Ambient
Da finì.


### Distribussion
As treuva an Euròpa, Àfrica e an Asia meridional.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
*Hieraaëtus fasciatus*

Categorìa:Hieraaëtus
Categorìa:Aghie
Aquila heliaca

## Aghia imperial

### Descrission
L**'Aquila heliaca** (aghia imperial) a së s-ciama parej përché a-j piasìa a j'imperator d'Asburgh. A l'ha dle mace ciaire an sël cupiss e an sle spale. A mangia dij mamìfer ëd media grossëssa, ma 'dcò retij e carògne pi cite. A l'é mnassà dal disboscament, dai bocon anvelenà e da la ridussion ëd l'habitat.

### Ambient
A frequenta zòne duverte pla, colinar e 'd campagna, con dij bòsch ant le visinanse anté nidifiché.

### Distribussion
As treuva an Spagna e sènter Euròpa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Aquila heliaca** (Jules-César Savigny, 1809)

Categorìa:Aquila
Categorìa:Aghie
Buteo buteo

## Pondrà: Buteo buteo
### Descrission
La ***Buteo buteo*** (pondrà) a l'é 'l rapinant pì comun e spantià d'Euròpa. A l'ha na longhëssa ëd 51-57 cm, n'aliura ëd 110-130 cm e a peisa 600-1.300 g, con le fumele pì gròsse dij mas-cc. A l'é robusta, con la testa larga e la coa curta.

Ël piumagi a l'é motobin variàbil, da ciàir (testa e part inferior giàun crema) a sombr (tut brun scur), con forme antërmedie. Normalment, la part superior a l'é brun, la part inferior a l'é pì ciàira con dë strìe scure. An vòl, a mostra 'd gròsse **macie bianche** a la base dle remigante e na coa grisa con dë strìe fin-e. La ponta dj'ale a mostra dij "dij" (digitassion) nèir bin evident. L'iris a l'é brun, ël bech a l'é nèir con la carn dantorn al bech giàuna. A l'é ciaramlosa e a fà sente soens un vers ch'a smija a un "miaolì", dzortut an vòl.

### Ambient
A viv ant na gran varietà d'ambient, da le foreste a le zòne coltivà, da le colin-e a le montagne, fin-a a 2.500 méter. A preferiss le zòne mës-cià con bòsch për nidìfiché e teren duvert për cassé. A mangia dzortut cit mamìfer (arvìcole, rat), ma 'dcò osèj, anfibi, rétij, verm e inset gròss, e dle vire carògne. A fà 'l nil an sj'erbo, e a duverta 2-4 euv, che la fumela a cova për 33-35 di.

### Distribussion
A l'é spantià an tuta l'Euròpa e l'Asia temperà, dal Portugal a la Cin-a, fin a le còste dël Passìfich. A son arconossùe 7 sot-specie. Le popolassion dël nòrd e dl'est a son **migratris** e a passo l'invern ant l'Euròpa meridional e ant l'Àfrica; cole dël sud e dl'òvest a son **sedentarie**. An Italia a l'é **comun-a** an tuta la penìsola, Sicilia e Sardëgna, tant 'me sedentaria che 'me migratris e invernanta. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Buteo buteo*** L., 1758

Categorìa:Buteo
Categorìa:Pondrà
Otus scops

## Otus scops

### Descrission
A canta ant le neuit ëd la prima e dl'istà. A canta parèj për marché sò teritòri e për ciamé la fumela. La fumela, da part soa, a rispond ant la midema manera. Sò cant a l'é talment caraterìstich che an serti pòst a ven ciamà *"chiù"*. A mangia 'd babòje.

### Ambient
A viv ant le campagne.

### Distribussion
As treuva an istà an Euròpa e Asia, an invern an Àfrica.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Otus scops** (Linneus, 1758)

Categorìa:Otus
Categorìa:Cioch