open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mamuthones

Ij **Mamuthones** e j'Issohadores a son ëd visagere dël carlevé 'd Mamoiada an Sardëgna. Le doe figure a son diferente për le vestimenta che a l'han e për coma a bogio ant la procession: ij mamuthones a marcio fatigà e an silensi, coma se a fusso dë s-ciav, antramentre che j'Issohadores a son vestì con ëd color fòrt e a dan moviment a la procission.

## Le visagere

La visagera a l'é an bòsch, nèira për ij mamuthones e bianca për j'Issohadores. A ven butà sla facia mersì a na corèja 'd coram e compagnà da 'n fassolèt da fomna. Ël còrp dël mamuthone a l'é coatà da 'd pèj ëd fèja nèira (*mastruca*), antramentre che sla schin-a a-j ven-o butà 'd ciocass (*carriga*). L'issohadore a l'ha 'n "capél" ciamà *berritta*, un còrpet ross (*curittu*), camisa e braje bianche, na fila 'd sonaj (*sonajolos*), un sial, le ghete e 'l cordon.
Le visagere a son fàite con vàire tipo 'd bòsch che a ven peui neirà.  

## Ël carlevé mamoiadin

Ël defilé a dura tut ël dòp-mesdì fin-a a la neuit; për tut ël di ij protagonista dël defilé a mangio e a beivo pòch përché për marcé vestì parèj a-i va 'n grand ësfòrss. Costa marcia a arcòrda pa un carlevé alégher ma a smija squasi na sirimònia religiosa.

Categorìa:Mostacie
Colle dei Frati nèir

Ël vin **Colle dei Frati nèir** as prodov ant la comun-a ëd Pontida an provinsa ëd Bérghem.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Serie geométrica

As ciama **serie geométrica** la serie
: \sum_{n=0}^{ \infty }x^n.
Costa serie a convergg mach për |x| \frac 1{1-x} .

Seriegeometrica
Nomograma

Un **nomograma** a l'é un gràfich che a përmet ëd fé adission e sotrassion.

Për realisé un nomograma, as dissegno an s'un feuj tre semirete paralele (o tre rete, s'as veul operé con ij nùmer relativ).
Ansima a minca reta as marca n'orìgin, an manera che le tre orìgin a sio alinià ëd fasson perpendicolar a le tre rete.
Ansima a le doe rete esterior as marca n'unità dë mzura ëd longheur dobia rëspet a la reta sentral.
Minca reta ch'a ancrosia le doe rete esterior ant ij pont ëd coordinà u e v, rispetivaman, a ancrosia cola sentral ant ël pont ëd coordinà u+v, lòn ch'a përmet ëd fé j'adission.
Për le sotrassion, a basta armarché che na reta ch'a ancrosia la reta sentral ant ël pont ëd coordinà u e na reta esterior ant ël pont ëd coordinà v, a taja la dariera reta ant ël pont ëd coordinà u-v.

Categorìa:Àlgebra
Categorìa:Utiss
Fior d'arancio

Ël vin **Fior d'arancio** as prodov ant la comun-a ëd Santa Maria della Versa an provinsa ëd Pavìa.

Ël moscà a l'é n'uvagi originari dël Medi Orient.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Forzato di Valtellina

Ël vin **Comprino** as prodov ant la comun-a ëd Tirano an provinsa ëd Sondri.

Le uve a son prima fàite passì, përchè a l'abio n'àuta gradassion ëd sùcher.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Issohadores

L**'issohadore** a l'é na visagera tìpica dël carlevé sard ëd Mamoiada che a rapresenta na figura pì amportanta dij mamuthones. Le doe figure a dësfilo mai separà.

Ant la procession dël carlevé j'issohadores a dësfilo dnans, darera e sle bande an compagnand ij mamuthones con soa *So'a* (cordon), për ampërzoné 'd giovo fomne, coma segn ëd bon auguri për avèj salute e druensa, o j'amis sërnù tra 'l pùblich coma auguri për ël bon travaj e la bin ëd tuti. Ël cap issohadore, che a l'é coma 'n prèive nuràgich, a da d'órdin ai mamuthones e a stabiliss ël ritm ëd la dansa; sò abijament a l'é diferent da coj ëd j'àutri e a ven ciamà dai vèj ëd Mamoiada coma *veste’e turcu* (vesta da turch).

Costa vesta a comprend: sa *Berritta* (un tipo 'd capel nèir) tacà al manton da 'n fassolèt colorà, visagera bianca, braje longhe e camisa bianca an tèila, ghete an lan-a nèira, corpèt ross (*curittu*). Al còl a l'ha tacà ij sonaj antramentre che a la vita l'ha tacà 'n sial con ëd ricam e 'l cordon che a da 'l nòm a l'issohadore.

Da pì che 12 ani a l'é tornà 'd mòda la *visera crara* (valadì visagera bianca) për j'issohadores mersì al grop ëd la prò-loco. Costa visagera a smija ch'a sia stàita dovrà fin-a a j'ani '50 e già antlora a l'era ciamà visagera dël sant o ëd la santa o visagera polida.

Categorìa:Mostacie
Khadīja bint Khuwaylid

**Khadīja bint Khuwaylid** (556 – 619) a l'é stàita na fomna àraba, prima fomna dël profeta Maomet fin ch'a l'é vivùa.

Khadīja (an àrabo خديجة بنت خويلد) a l'era fija d'un rìch mërcant ëd Mëcca, che a fasìa part dël clan dij Banū ʿAdī, dla tribù dij Banū Quraysh. Restà vidoa doe vire Khadīja a l'ha mandà anans da sola e con ëd bon arzultà l'atività comersial che a l'avìa ardità an dimostrand che la società pre-islàmica a arconossìa un ròl amportant a soe fomne.

Conossù Maomet për rason ëd travaj e restà frapà da soa onestà a l'ha ciamaje 'd fé për chila vàire viagi d'afé an Siria e Yemen e pì tard a l'é an-namorasse dël giovo che an cola época a l'avìa 15 ani men che chila.
Convint da la blëssa ëd Khadīja, famosa tra j'abitant ëd Mëcca, ma 'dcò da soa richëssa, Maomet a l'ha mariala e da col moment a l'é ocupasse daspërchiel dl'imprèisa comersial ëd famija antramentre che Khadīja a l'é dedicasse ai fieuj avù con Maomet: doi mascc mòrt giovo (al-Qāsim e, miraco, ʿAbd Allāh) e quatr fumele (Zaynab, Ruqayya, Umm Kulthūm e Fāṭima).

A l'ha spartì con chiel për prima l'esperiensa religiosa 'd sò òmo quandi chiel a l'ha dije che a l'era stàit sërnù da Dio për soa Rivelassion trames l'arcàngel Gabriel (Jibrīl). 
A l'ha patì con chiel l'oposission e la resistensa dij pagan e dij politeista ëd Mëcca contra la prima cita partìa ëd mussulman.

A l'é mòrta dël 619, ant ël midem ann ëd la mòrt d'Abū Ṭālib, an lassand an sò òmo un gran sentiment ëd nostalgìa, che a sarà pa bon a superé con soe doe àutre fomne.

Categorìa:Biografìe
Franciacorta bianch

Ël vin **Franciacorta bianch** as prodov ant ël comprensòri ëd Borgonato ant la comun-a ëd Cortefranca an provinsa ëd Bressia.

La Fransacurta a l'é specialisà ant la coltivassion ëd la vis. 

Ij prodotor a sosten-o che sto vin-sì a l'ha dabzògn d'almanch doi agn d'anvejament an botaj ëd rol.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Fransacurta

La **Fransacurta** a l'é na zòna dla Provinsa ëd Bressia, pì che àutr colinosa, avosà për la produssion ëd vin; as treuva an tra la sità ëd Bressia e la part meridional dël lagh d'Iseo.

A l'era na proprietà monàstica, e a dovìa pa paghé dle taje. Për lòn a së s-ciamava *FRANCA CURTE*, dont a riva ël nòm modern.

Ant l'antichità a l'era stàita popolà dai Selt e peui dai Roman, che a l'avìo portà la cultivassion ëd la vis.
Categorìa:Lombardìa
Villa d'Adda

**Villa d'Adda** (*Éla d'Ada* an dialèt bërgamasch) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 8.018 abitant , ant la provinsa ëd Bérghem. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianfranco Biffi (dal 12/06/2017, dagià sìndich dal 2013 al 2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Villadadda
Abu Nuwas

**Abu-Nuwas al-Hasan ben Hani al-Hakami**, or **Abū-Nuwās**, a l'era nassù dël 750 e a l'é mòrt dl'810.

A l'era nassù an Persia e a l'é stàit un dij pì avosà poeta Arabic.

A l'é present com përsonagi ant ël lìber *[[Le Mila e Un-a Neuit]]*.

## Arferiment
Esat Ayyıldız. "Ebû Nuvâs’ın Şarap (Hamriyyât) Şiirleri". Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 / 18 (2020): 147-173.

Categorìa:Poeta
Mamoiada

**Mamoiada** (*Mamujada* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 2.583 abitant , an provincia ëd Nùoro.
As treuva ant la region ëd Barbagia d'Ollolai e a confin-a con ij comun ëd Fonni, Gavoi, Nùoro, Ollolai, Orgosolo e Sarule.

## Tradission

Mamoiada a l'é famos dzortut për la procession che as fa an pais a minca carlevé, dont a son franch famose le visagere dij *[[mamuthones]]* e dij *[[issohadores]]*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Graziano Deiana (dal 9/05/2005).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Nùoro
Ramadan

Ël **Ramadan** (an àrabo: رمضان, ramaḍān) a l'é, ant ël calendari mussulman, ël mèis che a fa neuv e a dura 30 di. La paròla an àrabo a veul di "mèis càud", a fa chërde che na vira, quandi ij mèis a dipendèisso dal cicl dël sol, a fussa sempre 'n mèis estiv.

Ël Ramadan a l'é caraterisà dal giun ant ël di a rapresenta un moment motobin amportant ëd l'ani për tuti ij mussulman: a l'é 'n moment sacrà përchè, coma a dis ël Coran, pròpi an cost mèis-sì Maomet a l'avrìa arseivù na rivelassion. A l'achit col dël Ramadan a l'era 'n mèis estiv ma peui pròpi Maomet a l'ha adotà 'n calendari ëd 12 mèis e për lòn costa festa a cangia posission minca ann.

Ël giun (*sawm*) an cost mèis a l'é 'l ters dle 5 pilie dl'Islam e chi a n'arconòss pa l'importansa a sarìa *kāfir*, valadì colpèivol ëd sacrilegi, colpa che ant ij pais a magioransa islàmica a l'é punìa da la mira penal.
Ant ël mèis dël Ramadan ij mussulman a peulo pa, da l'alba al calé dël sol, mangé, beive, fumé e fé sess. Chi a peul pa giuné perché malavi o an viagi a peul nen respeté 'l precet che a dovrà peui recuperé ant n'àutr mèis.

Ël but dij fedej a l'é col ëd purifichesse da tut lòn ch'a-i é 'd material an cost mond për pentisse e avzinesse 'd pì a l'arsërca 'd Dé.

A venta armarché l'amportansa dël përfum ant ël mèis dël giun che na corent ëd mussulman a aceta coma na pratica normal; lolì a capita përché a Maomet a-j piasìo motobin ij përfum, dzortut për stërmé ij cativ odor, e a l'era pront a slontané quajdun da la moschéa an ocasion ëd la preghiera dël vënner, se chiel-lì as presentava nen polid.

An ocasion dël Ramadan as ciama 'dcò ai mussulman ëd nen bandonesse a la rabia.
Le fomne ansente o che a dan ël làit ai pen-a nàit, ij cit e le përson-e motoben malavie a peulo respeté nen ël giun an fasend, sgonda soe possibilità, d'euvre 'd carità coma dé 'd sòld o da mangé a coj che a-n n'han da manca sensa consideré soa religion o soa orìgin.

Quandi a cala 'l sol ël giun a finiss e për tradission ij mussulman a mangio 'n dat përchè parèj a fasìa 'l profeta o peulo bèive 'n bicer d'eva.

Da già che 'l calendari islàmich a l'é fàit da 354 o 355 di (10 e 11 di 'd meno ëd l'ann solar), ël mèis dël Ramadan a ancamin-a tuti j'ani ant un moment diferent ëd l'ann solar e ant na stason diferenta.

La significassion dël giun, studià da vàire studios, a sarìa cola 'd mostré a l'òmo a controlesse, a esse part ëd na comunità a avèj passiensa e a vorèj bin a Dio.

Ant ël mèis dël Ramadan a-i son vàire feste selebrà dai mussulman. An efet ant ël di ch'a fa ses a sarìa nassù 'l novod ëd Maomet, al-Husayn ibn ‘Alī; al di ch'a fa 10 a sarìa mòrta la prima fomna dël profeta, Khadīja bint Khuwaylid; al di ch'a fa 17 a-i sarìa staje la vitòria ant la bataja 'd Badr; al 19 ij mussulman a l'avrìo pijà la sità dla Mëcca e al 21 a sarìo mòrt ‘Alī ibn Abī Tālib e sò sucessor, l'imam siita ‘Alī al-Ridā.

A la fin dël Ramadan a ven selebrà l*'Id al-fitr* ("festa dl'anterussion [dël giun]"), ëdcò ciamà "cita festa" (*id al-saghir*).

Categorìa:Sirimoniaj religios
Matsuo Bashō

**Matsuo Munefusa**, conossù com **Matsuo Bashō** (an Giaponèis: 松尾芭蕉), nassù dël 1644 e mòrt ël 28 ëd novèmber dël 1694, a l'é stàit un poeta giaponèis. A l'é conossù com ël pì gran autor d'haiku, na sòrt ëd poesìa an 3 vers ëd 5-7-5 sìllabe. 

Categorìa:Poeta
Pasqual Torres Lloret

**Pasqual Torres Lloret** a l'era nà ai 23 ëd gené 1885 a Carcagente, ant la provinsa ëd Valencia, an na famija pòvra.

A l'ha travajà ant le costrussion e ai 5 d'otóber 1911 a l'é mariasse con Leonor Pérez Canel.
La cobia a l'ha avù sinch masnà.
Pasqual Torres Lloret a l'ha aderì a l'Assion catòlica e a l'ha travajà për ij lebros ëd Fontilles.

A l'é stàit arestà quatr vire, la dariera ai 6 dë stèmber 1936 e cola neuit a l'é stàit fusilià ant ël campossanto ëd Carcagente.
A j'11 ëd mars 2001, Gioann Pàul II a l'ha proclamalo beà.

Categorìa:Beat catòlich
Marìa Serafin-a dël Cheur Sacrà

**Marìa Serafin-a dël Cheur Sacrà**, nassùa **Clotilde Micheli**, a l'é stàita la fondadris ëd la congregassion dle Seur ëd j'Àngej.
A l'era nà a j'11 dë stèmber 1849 a Imer, davzin a le Dolomiti, e a l'ha passà soa anfansia su soe montagne.
Dl'otonn 1867 a l'é partìa për Venessia a l'arserca ëd soa vocassion e a l'ha passà des agn a Pàdoa a servissi da 'n canònich dla catedral.
Dël 1876 a l'ha tramudà a Castellavazzo con soe seur Oliva e Fortunata për cudì na giovo nobildòna malavia 'd testa, peui a l'ha gionzù soa famija an Almagna.
A Eppendorf a l'ha fàit l'anfirmera an n'ospidal ëd seur elisabetin-e.

Mòrtie soa mare e sò pare, a l'é rintrà a Imer e a l'é intrà ant l'associassion dle Fije ëd Marìa, ch'a l'era constituisse an paròchia.
A l'ha decidù 'd fé 'n viage penitensial a pé fin-a a Roma, butandje quaranta di.
Ambelelà a l'é stàita ospità da le seur dla Carità Fije dl'Imacolà Concession.
Intrà ant l'anstitù con ël nòm ëd seur Annunziata, dòp doi agn anviron a l'é andàita a Piedimonte d'Alife e peui a Caserta ant la frassion ëd Casolla.
Ambelelà, con soa seur Fortunata, ai 28 ëd giugn 1891 a l'ha fondà la prima nos dle seur dla Carità dj'Àngej.

Marìa Serafin-a dël Cheur Sacrà a l'é mòrta a Faicchio ai 24 ëd mars 1911.
An col moment-là, sò anstitù a contava óndes ca an eut diòcesi, con pì che sinquanta seur.
Dël 1939 sò còrp a l'é stàit tramudà dal campossanto ëd Faicchio a la cesa dla ca-mare.

Al 1m d'otóber 1990 ël vësco ëd Cerreto-Telese-Sant'Àgata dij Gòt (diòcesi andoa a resta Faicchio) a l'ha duvertà ël process d'anformassion për la càusa ëd beatificassion; ël process a l'é sarasse ai 15 ëd mars 1992.
Ai 3 ëd luj 2009, Benedet XVI a l'ha autorisà la promulgassion ëd soe virtù eròiche.

Mariaserafinadelcheursacra
Congregassion ëd le Seur ëd j'Àngej

Le **Seur ëd j'Àngej** a son na congregassion religiosa fondà ai 28 ëd giugn 1891 da Marìa Serafin-a dël Cheur Sacrà a Casolla, na frassion ëd Caserta.

Al di d'ancheuj l'órdin a conta anviron 400 religiose, spatarà an Italia, Brasil, Filipin-e, Indonesia e Benin.
Le seur as angagio ant l'educassion ëscolàstica, ij soen ai malavi e l'apostolà ant le paròchie.

Categorìa:Congregassion religiose catòliche
Giovanni Melis Fois

**Giovanni Melis Fois** a l'era nà a Sorgono ai 7 d'otóber 1916.

Ai 13 d'ost 1939 a l'é stàit ordinà prèive.
Ai 25 maj 1963, cand ch'a l'era vicari general dla diòcesi d'Oristan, a l'ha arseivù la nòmina a vësco d'Ampurias e Templi: a l'é stàit ordinà ai 28 ëd luj.
Ai 7 ëd novèmber 1970 Pàul VI a l'ha afidaje la diòcesi ëd Nùoro, ch'a l'ha guidà për 22 agn.
Dël 1992 a l'é artirasse e a l'é andàit a vive ant ël convent dle seur giusepin-e ëd Genoni.

A l'é mòrt a Fonni, ai 3 dë stèmber 2009 ëd n'infart.

Durant soa atività, Melis Fois a l'era angiagiasse con soa predicassion contra la violensa e ël drama dij rapiment an Sardëgna.
La neuit ëd Natal dël 1984 a l'ha selebrà la mëssa an na fàbrica ocupà dël pòlo andustrial d'Otan-a; a l'era ëdcò butasse da la part dij bërgé ant la lòta për ël pressi dël làit.

Melis Fois, Giovanni
Università ëd Keele

L**'Università ëd Keele** a l'é n'anstitussion fondà dël 1949 ch'a l'ha otnù lë statù d'università ant ël 1962.

## Stòria
Dël 1949 a l'era stàit fondà ël *University College of North-Staffordshire*, davzin a na zòna urban-a assè popolà.
Costa anstitussion a l'avìa pa lë statù d'università e donca a podìa nen dé dij tìtoj académich.
Tutun a l'ha decidù istess dë smon-e un tìtol *B.A.* dont ël livel a l'era garantì da j'università d'Oxford, Manchester e Birmingham, ch'as angagiavo a aceté col tìtol për l'amission ai sò cors sucessiv.

Ij cors ëd Keele a comportavo quatra agn dë studi, dont ël prim a l'era comun a tuti jë student e dedicà a n'ansem ëd materie definìe fondamentaj e ch'a comprendìo matemàtica, fìsica, chìmica, siense sossiaj, stòria, filosofìa, literatura.
La sernia dël camp ëspessìfich a l'era fàita un pòch për vira antra lë scond e 'l ters ann, e mach al quart as prevëdìo dë studi mach ant ël setor sernù.
A-i ero nen ëd facoltà, ma dij consèj dë studi per setor.
J'ansegnant dij vàire dipartiment a dovìo mostré pì che na materia e tuti a dovìo ten-e dij cors dël prim ann.

Dël 1962 l'anstitussion a l'ha otnù lë statù d'università con ël nòm d'Università ëd Keele.

Keele
Frecciarossa bianch

Ël vin **Frecciarossa bianch** as prodov ant la comun-a ëd Casteggio an provinsa ëd Pavìa.

As dis che fin-a Napoleon Bon-apart a l'abia beivù sto vin an mente dla campagna d'Italia.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Grumello

Ël vin **Grumello** as prodov tra le comun-e ëd Sondri e Montagna an provinsa ëd Sondri.

La coltivassion a l'é fàita an sla fassa colinar an tra Sondri e Montagna an Valtelin-a. Ël vin a peul anvejé bin fin a eut o des agn.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Lambru

Ël vin **Lambru** o **Hambru** as prodov ant la comun-a ëd Boario Terme  an provinsa ëd Bressia.

Na vòta ël Lambru as dovrava për bagneje an drinta ël *pan doss*, prodovù adess për tradission. Ant la zòna ëd produssion *lambru* a veul ëdcò dì *erba*, e a peul esse che ël nòm a riva pròpi da un dij savor prinsipaj dël vin.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Lluís Escaler i Espunyes

**Lluís Escaler i Espunyes** (Oliana, 1897 - Barslon-a, 1939) a l'é stàit un polìtich catalan. 

Da giovo a l'é mudasse a Barslon-a, anté che a l'ha studià agronomìa e andoa a l'é nassù sò amor për la polìtica. A l'achit a l'é avzinasse a la Lliga Regionalista, però dòp che a l'ha conossù Domènec Martí i Julià a l'é andàit ant l'Uniò Catalanista, d'andoa, dël 1919, a l'é passà a la Federació Democràtica Nacionalista e dël 1922 a Estat Català. Contrari al comportament ëd Francesc Macià dël 1931, a l'ha chità 'l partì për passé a Nosaltres Sols, lolì ant la midema época che a travajava al *Centre Comarcal Lleidatà* e ant l*'Associació Protectora de l'Ensenyança Catalana*. A l'era anteressà a l'etnografìa, la filologìa e al folklore e për lòn a l'ha archeuit d'orassion popolar, salut, *corrandes*, *codolades* e *escomeses*.

Ai 6 ëd fërvé dël 1939 a l'é stàit ampërzonà dai tropié franchista, condanà a mòrt e giustissià ai 23 d'avril dël 1939 al camp ëd la Bota ansema a Domènec Latorre i Soler e d'àutri 8 militant catalanista.

Escaler i Espunyes, Lluís
Bonaventura ëd Bagnoregio

Filòsof, teòlogh, mìstich e dotor dla cesa, stranomà *doctor seraphicus*.
**Giovanni Fidanza**, peui dventà **Bonaventura**, a l'era nà ant ël borgh ëd Civita a Bagnoregio dantorn al 1217.

Dël 1257 a l'é stàit elegiù ministr general dij fransëscan, ufissi ch'a l'ha tnù për 17 agn.
Bonaventura a l'é stàit predicator, professor universitari e consijé ëd re e vësco.
Creà cardinal e peui vësco d'Alban, a l'é mòrt ai 15 ëd luj 1274 a Lion, antramentre ch'a partissipava al concili, e ambelelì a l'é stàit sotrà.

Dal 1463 Bonaventura a l'é patron prinsipal ëd Bagnoregio, ansema a sant Ildebrand.
A l'é stàit canonisà ai 14 d'avril 1482 con na bola ëd Sist IV.
Ai 14 mars 1490 a l'han gavà ël bass drit da sò còrp e, butalo an n'arlichiari d'argent, l'ann apress ël ministr general dl'órdin fransëscan, Francesco Sansone, a l'ha portalo a Bagnoregio.
Al di d'ancheuj costa a resta l'ùnica soa arlichia, dagià che ant ël 1562 sò còrp a l'é stàit brusà da j'ugonòt ant la piassa dij Cordonié a Lion.

Categorìa:Dotor ëd la Cesa
Categorìa:Filòsof
Categorìa:Vësco
Gra

Patron dla diòcesi d'Osta, **Gra** a l'ha vivù ant ël V sécol.
A l'é stàit colaborator d'Eustassi e a l'ha arpresentalo, ch'a l'era ancor prèive, al sìnod ëd Milan dël 451.
Vnù vësco d'Osta, dël 470 a l'ha partissipà a Agàune a la traslassion dj'arlichie dël màrtir Vincens.

Gra a l'é mòrt ai 7 dë stèmber ëd n'ann nen conossù ant la dariera tranten-a d'agn dël V sécol, 'me arportà su soa pera tombal.
Parèj dij sò sucessor, a l'era stàit sotrà ant la cesa simiterial fòra dle muraje.
Soe arlichie a son ëstàite trasportà an catedral ant ël sécol ch'a fa XIII e a son ëvnùite oget ëd venerassion, parèj dla pera tombal che ant l'età ëd mes a l'era stàita portà a la maladiera ëd Sèn-Cretoublo e al di d'ancheuj a l'é goernà ant la cesa parochial ëd Sèn-Cretoublo.

Da la mira litùrgica, la festa ëd san Gra a l'é già presenta ant ël missal ëd Bretchón dël sécol ch'a fa XI, ël pì antich còdes litùrgich ancor goernà dla diòcesi d'Osta.
Ant le mistà, Gra a l'é ëd sòlit arpresentà con le veste da vësco, sota 'n cel niss.
An man a l'ha la testa ëd Gioann Batista che conforma a na tradission chiel a l'avrìa artrovà an Tèra Santa e portà al vësco ëd Roma tanme arlichia pressiosa.

Categorìa:Sant catòlich
Categorìa:Vësco
Domènec Martí i Julià

**Domènec Martí i Julià** (Barslon-a 1861 - 1917) a l'é stàit psichiatra e polìtich catalan; a l'é 'dcò stàit diretor ëd l'Institut Frenopàtich dël borgh barslonèis ëd Les Corts dal 1909 al 1915, e présside dla Società dë Psichiatrìa e Nevrologìa. A l'ha scrivù 'd monografìe mediche.

Sota na mira polìtica a l'ha co-fondà la Joventut Federalista de Catalunya, con na posission franch nassionalista. A l'ha peui guidà l'Uniò Catalanista dal 1903 al 1906 e dal 1914 a 1917, anté che a l'ha sërcà 'd dé n'orientament a snistra fin-a a quandi a l'é stàit bon a portela anvers l'indipendentism e 'l socialism.

Contra tuta forma 'd rassism e imperialism, a l'ha dësfendù l'internassionalism. 
A l'ha partecipà al prim Congress Universitari Catalan e a l'ha colaborà a vàire arviste coma
La Renaixença, La Pàtria, La Nació, Catalunya, Joventut, La Tralla e El Poble Català.
A l'ha scrivù 'l Manifest për la Catalògna (1913) publicà da l'Avenç. 

Martí i Julià, Domènec
Martí i Julià, Domènec
Domènec Latorre i Soler

**Domènec Latorre i Soler** (les Corts, Barslon-a, 1893 - 1939) a l'é stàit un polìtich catalanista. Fieul ëd n'òmo rivà ant la capital catalan-a da Graus, già da giovo a l'é anscrivusse a l'Unió Catalanista e a l'ha guidà la formassion Patria Nova e a l'ha publicà "Intransigent" e "Subversió Nacionalista" (1918), con la colaborassion ëd sò amis 
amis Vicenç Albert Ballester. A l'é stàit butà an përzon për ëd manifestassion nassionalista tra 'l 1916 e 'l 1920.

Coma militant nassionalista, a l'é stàit mèmber dël *CADCI*, un tra ij fondator ëd la Joventut Nacionalista La Falç, a l'ha 'dcò colaborà për l'Associació Protectora de l'Ensenyança Catalana 
e a l'é restà an contat con ij catalan ch'a vivìo an América. Ant j'ani dla Sgonda Repùblica Spagneula e la guèra sivila spagneula a l'ha travajà për la comun-a 'd Barslon-a. Dël 1939 a l'é stàit ampërzonà dai franchista e, dòp un fàuss process, a l'é stàit condanà a mòrt përchè indipendentista. A l'é stàit giustissià ant ël magg dël 1939 al camp ëd la Bota ansema a Daniel Cochs e Lluís Escaler i Espunyes. A l'é 'l pare dla professorëssa ëd catalan-a Roser Latorre i Gaia.

Latorre i Soler, Domenèc
Albert Rusiñol i Prats

**Albert Rusiñol i Prats** (Barslon-a, 1863-1928) a l'é stàit n'impresari e n'òmo polìtich catalan, frel ëd Santiago Rusiñol i Prats. Quandi sò frel a l'é dedicasse al 100% a la literatura, chiel a l'ha tacà a ocupesse dl'imprèisa 'd soa famija, valadì la filanda Rusiñol Hermanos de Manlleu. A l'ha fondà l'Associassion dij Fabricant dël Ter e a l'é stàit deputà për la sità 'd Vic për ël Partì Liberal a j'elession stataj dël 1893. A l'é stàit pressident ëd j'impresari dal 1899 al 1901.

Dël 1900 a l'é stàit vice-pressident ëd la ciambrea 'd comersi dla Spagna e a l'é stàit delegà dël govern a l'esposission universal ëd Paris. A l'achit dël sécol ch'a fa XX a l'é intrà ant la Lliga Regionalista, mersì a l'anvit d'Enric Prat de la Riba, dont a l'é dventà pressident dël 1902, deputà për la sità 'd Vic dël 1905 e dël 1923 e deputà për la sità 'd Barslon-a a j'elession dël 1901, 1903, 1914, 1916, 1918, 1919 e 1920.

A l'é 'dcò stàit senator për la provinsa 'd Tarragona dël 1907 e pressident ëd la Banca Vitalici dal 1926.

Rusiñol i Prats, Albert
Enric Prat de la Riba

**Enric Prat de la Riba i Sarrà** (Castellterçol, 1870 - 1917), avocà e giornalista, a l'é stàit ël prim pressident ëd la Mancomunitat ëd la Catalògna e un dij prinsipaj autor ëd l'arnassita dël sentiment nassional catalanista ant ël sécol ch'a fa XIX.

## Vita

A l'era fieul dij proprietari campagnin Esteve Prat de la Riba i Magarins e Maria Sarrà i Rosàs.

A l'ha tacà a studié a le scòle superior a Barslon-a, andoa a l'ha pijà la làurea an drit dël 1903. Dël 1894 a l'ha pijà 'l dotorà a Madrid con na tesi dzora la lèj ant l'industria.

## Polìtica

Dël 1887 a l'é intrà ant ël Centre Escolar Catalanista, andoa a l'era formasse un-a dle prime definission dël catalanism. Dël 1890 a l'é stàit sërnù coma pressident dël Centre.
Dësfensor dël drit catalan a l'é 'dcò stàit dësfensor ëd la lenga catalan-a con vàire ancombense andrinta l'Unió Catalanista.

Coma pensator catalanista a l'ha scrivù 'l *Compendi de la doctrina catalanista*, *Compendi de la Història de Catalunya* e a l'ha cissà la nàssita dël giornal La Renaixença.
A l'ha 'dcò colaborà al moviment dij Jocs Florals e a l'ha partecipà al I Congress Antërnassional ëd la Lenga Catalan-a dël 1906.

Dal 1899 a l'ha sërcà ëd fondé na corent catalanista, anans andrinta al Centre Nacional Català e peui ant la Lliga Regionalista. A l'é stàit autor ëd l'importanta euvra *La Nacionalitat Catalana*, furnìa dël 1906. A l'é stàit a favor ëd la partecipassion ëd la Lliga a la polìtica spagneula.

Sota na mira anstitussional Prat de la Riba a l'é stàit pressident de la Diputació ëd Barslon-a e con costa càrica a l'ha creà, ai 18 ëd giugn dël 1907, l'Institut d'Estudis Catalans. A l'ha cissà la creassion ëd la Mancomunitat ëd la Catalògna dont a l'é stàit ël prim pressident dal 6 d'avril dël 1914 fin-a a quand a l'é mòrt.

Prat de la Riba, Enric
Corbeil-Essonnes

**Corbeil-Essonnes** a l'é un comun dla Fransa ant ël dipartiment ëd l'Essonne (region Île-de-France).
As treuva a 28 chilòmeter a sud-est ëd Paris e a conta 41.604 abitant .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Jean-Pierre Brechter (UMP, dal 2009).

## Arferiment

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Essonne
Ferran Agulló i Vidal

**Ferran Agulló i Vidal** (Sant Feliu de Guíxols, 1863 - Santa Coloma de Farners, 1933) a l'é stàit avocà, scritor, poeta e polìtich che a fasìa part ëd la Lliga Regionalista catalan-a. Ant j'ani '30 a l'ha scrivù 'n lìber ëd cusin-a catalan-a, an parland pì an general ëd cusin-a dij Pais Catalan, ma an presentand-la al letor coma na cusin-a nassional. Ant ël lìber a l'ha dàit la prima definission ëd cusin-a catalan-a an fasend un paragon con cola ossitan-a e butand-je ant ël midem contest coltural.

## Vita

Ferran Agulló a l'ha studià a l'IES *Ramon Muntaner*. Pì tard a l'ha studià drit e a l'ha guidà j'arviste L'Atlàntida e Diario del Comercio. Dël 1901 a l'é dventà segretari general ëd la Lliga Regionalista e a l'ha tacà a scrive sël giornal ëd cost partì La Veu de Catalunya.

## Bibliografìa

**Antologia catalana* 
**Llibre de versos*, Barslon-a, 1905 
**Marines*, Barslon-a, 1917 
**De tot temps*, 1918 
**Comandes*, 1924 
**Ponentines*, 1925 
**Llibre de la cuina catalana* 

Agulló i Vidal, Ferran
Agulló i Vidal, Ferran
Francesc Cambó

**Francesc Cambó i Batlle** (Verges, Baix Empordà, 2 stèmber 1876 - Buenos Aires, Argentin-a, 30 avril 1947) a l'é stàit un polìtich catalan conservator, fondator e cap 
ëd la Lliga Regionalista, ministr an vàire govern ëspagneuj.

Francesc Cambó a l'ha studià drit, filosofìa e litre ant l'Università 'd Barslon-a. Dël 1901, a l'ha fondà la Lliga Regionalista de Catalunya e a l'é peui stàit elegiù deputà për Barslon-a dël 1907.

Cambó a l'ha sërcà 'd ruvé a në statù d'autonomìa për risòlve 'l problema catalan ma a l'ha peui acetà la *Mancomunitat* coma solussion ëd compromess.
Dòp la mòrt d'Enric Prat de la Riba, Cambó a l'é dventà l'esponent prinsipal ëd la Lliga Regionalista e a l'é dventà ministr an doi govern conservator ëspagneuj, sempre con Antoni Maura coma pressident dël govern.

Con la derota a j'elession dël 1931, chiel a l'é pa riussì a dventé deputà e a l'a decidù d'andé a vive a lë strangé andoa as trovava quandi a l'é s-ciopà la guèra sivila spagneula.

Dòp la guèra a l'ha vivù an Svìssera, ant jë Stat Unì e an Argentin-a, andoa a l'é mancà dël 1947.

Sota la mira coltural a l'ha fondà, dël 1922, la *Fondassion Bernat Metge*, che a l'ha virà an catalan vàire classich latin e grech, e la *Fondassion Bìblica Catalana* che a l'ha virà la Bibia antrega an catalan an partend dai test originaj.

Cambó, Francesc
Giuliano Gasca Queirazza

Pare **Giuliano Gasca Queirazza** a l'era nassù ël 30 dë dzèmber dël 1922 a Roma, andoa sò pare a prestava servissi ant l'artijerìa alpin-a.
A l'é peui rintrà a Turin, andoa a l'ha studià.

A l'é laureasse an filologìa romanza dël 1952, con na tesi an sla *Chanson de Roland*.
Dël 1956 a l'ha otnù la lìbera docensa an filologìa romanza, dal 1958 al 1971 a l'é stàit professor ancarià a l'Università ëd Turin e dël 2003 a l'é vnùit professor emérit.

A l'era Vice President ëd la Ca dë Studi Piemontèis, andoa a l'era Pressident dël Comità Sientìfich.

Gesuita, ordinà prèive dël 1952, Superior dla Comunità dij Santi Màrtir ëd Turin e Resior dla Cesa, Giuliano Gasca Queirazza a l'é stàit un djë studios ant ël camp ëd la filologìa romanza e dla lenga piemontèisa pi avosà a livel antërnassional. 

A l'é mòrt ël 21 ëd luj dël 2009.

## Euvre prinsipaj
* *La letteratura in piemontese dalle Origini al Settecento - Raccolta di testi antologici*, con Gianrens P. Clivi e Dario Pasero
* *Nomi di famiglia piemontesi* (Ca dë studi piemontèis, 2008)

Gasca Queirazza, Giuliano
Gasca Queirazza, (Pare)
Pettirosso

Ël vin **Pettirosso** as prodov ant la comun-a ëd Castana an provinsa ëd Pavìa.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Infern

Ël vin **Infern** as prodov tra le comun-e ëd Montagna in Valtellina e Poggiridenti an provinsa ëd Sondri e Treviso an provinsa ëd Bressia.

A ven anvejà për doi agn an botaj ëd rol për peui passé a anvejé sinch agn an botija. A s'avzin-a al Grumello.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Bartomeu Robert i Yarzábal

**Bartomeu Robert i Yarzábal** (Tampico, Méssich, 20 otóber 1842 - Barslon-a, 10 avril 1902), pi famos coma Dr. Robert, a l'é stàit un médich e 'n polìtich catalan.

Pijà la làurea an meisin-a a Barslon-a dël 1863, dël 1869 a l'é dventà médich primari a l'ospidal Santa Creu e dël 1875 a l'ha vagnà 'n pòst da professor an patologìa interna a l'Università 'd Barslon-a. 

A l'é stàit pressident ëd la Lliga regionalista fin-a da soa nàssita dël 1901 e a l'é stàit elegiù deputà al parlament ëspagneul an col midem ann, andrinta a la candidatura ciama *dij quat pressident*.

Robert i Yarzábal, Bartomeu
Alejandro Lerroux

**Alejandro Lerroux García** (La Rambla, Córdoba, 4 mars 1868 – Lisbon-a, 25 giugno 1949) a l'é stàit un polìtich ëspagneul.

A l'é stàit pressident dël govern ëspagneul për tre vire: dal 12 dë stèmber a j'8 d'otóber dël 1933, dal 16 dë dzèmber 1933 al 28 d'avril 1934 e dal 4 otóber dël 1934 al 25 stèmber dël 1935.

Lerroux, Alejandro
Ìsole Caiman

J**'ìsole Caiman** a son tre ìsole dj'Antile, colònia dël Regn Unì.

A l'han 52.000 abitant.
La capital a l'é Georgetown.

## Stòria
As dis che dël 1794 ël re d'Anghiltèra a l'abia dispensà j'abitant ëd j'ìsole dal paghé le taje për aringrassieje dl'agiut portà da dij pëscador a des barche dla coron-a an dificoltà.

## Organisassion polìtica
Ël prim ministr a l'é Alden McLaughlin.

Isole Caiman
Isole Caiman
Lacrima vitis

Ël vin **Lacrima vitis** as prodov ant la comun-a ëd Santa Maria della Versa an provinsa ëd Pavìa.

J'uvagi a son fàit passì prima ëd pisteje.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Miassa

La **miassa** a l'é na specialità gastronòmica tìpica dël Canavèis e dla Valsesia. An Valsesia a la ciamo pitòst la **miacia**.
As trata d'un sutil retàngol ëd farin-a 'd melia, cheuit ansima a 'd piastre a pòsta scaudà për un temp longh an sël feu.
An dzorpì dla farin-a 'd melia, j'angredient a comprendo farin-a 'd gran, eva, euli, euv e sal.

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Lambrusch (Màntoa)

Ël vin **Lambrusch** as produv ant la zòna dël Viadanèis an provinsa ëd Màntoa.

L'uvagi Lambrusch a l'é motobin vej e a l'é spatarà un pòch daspërtut. 

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Categorìa:Vin nèir
Lambrusch (omònim)

***Lambrusch*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Lambrusch|uvagi]]** spatarà un pòch dapërtut

* d'un **[[Lambrusch (Màntoa)|vin nèir]]** dël mantoan
Diachrysia chrysitis

## Plusia chrysitis

### Ambient
Na generassion a l'ann, la farfala a vòla da magg a stèmber.

### Distribussion
A viv an tuta Italia e ant le ìsole.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Plusia chrysitis** L.

Categorìa:Diachrysia
Diachrysia chryson

## Diachrysia chryson

### Ambient
Na generassion a l'ann, la farfala a vòla da aost a dzèmber. 

### Distribussion
A viv dal Trentin-Sud Tiròl a la Sicilia.

### Sinònim
**Plusia chryson*
**Phytometra chryson*
**Autographa chryson*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Plusia chryson** Esp.

Categorìa:Diachrysia
Pseudoips bicolorana

## Pseudoips bicolorana

### Ambient
La ruva a viv an sla rol. Doe generassion a l'ann, la farfala a vòla a giugn e a aost-stèmber. 

### Distribussion
A viv an tuta Italia, dzortut al nòrd.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Pseudoips bicolorana** Fuessl.

Categorìa:Pseudoips
Categorìa:Figure da buté
Pyrrhia umbra

## Pyrrhia umbra

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Ononis spinosa. Doe generassion a l'ann, la farfala a vòla a luj e a stèmber. 

### Distribussion
A viv dal Trentin-Sud Tiròl a la Sicilia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Pyrrhia umbra** Hufn.

Categorìa:Pyrrhia
Xestia castanea

## Xestia castaneae

### Ambient
Doe generassion a l'ann, la farfala a vòla a mars e a stèmber-otober. 

### Distribussion
A viv da l'Italia setentrional a la Sicilia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Xestia castanea** Esp.

Categorìa:Xestia
Ochropleura plecta

## Ochropleura plecta

### Ambient
Na generassion a l'ann, ël parpajon a vòla da luj a stèmber. Le ruve a peulo esse danose.

### Distribussion
A viv an Italia setentrional e sentral.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Ochropleura plecta** L.

Categorìa:Ochropleura
Xestia c-nigrum

## Xestia c-nigrum

### Ambient
Na generassion a l'ann, la farfala a vòla a luj-aost. 

### Distribussion
A viv an tuta Italia.

### Sinònim

* *Amathes c-nigrum*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Xestia c-nigrum** L.

Categorìa:Xestia
Iphiclides podalirius

## Iphiclides podalirius

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Rosaceae, a busson e a erbo. Doe o tre generassion a l'ann. La farfala a vòla da mars a stèmber.

### Distribussion
A viv an tuta Italia da la pian-a a la montagna.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Iphiclides podalirius** L.

Categorìa:Iphiclides
Ilulissat

**Ilulissat** a l'é na sità dla Groenlandia ëd 4500 abitant.

Categorìa:Groenlandia
Categorìa:Sità dl'América setentrional
Abraham-Louis Breguet

Orlogé.
**Abraham-Louis Breguet** a l'era nà dël 1747.
A 11 agn a l'é restà orfanin, a 15 a l'era amprendiss e a 28 a l'é butasse për sò cont an quai de l'Horloge a Paris.

Antra soe realisassion, la pèndola da viage an bronz dla prinsipëssa Demidoff, cola catà da Napoleon ai 24 d'avril 1798 prima ëd parte për la campagna d'Egit, e ël mudajon a toch, an òr ësmaltà bleu, con flecia archincà 'd diamant e pere d'arferiment an gròss diamant ariond (për podèj lese l'ora mach an tocand) vendùa a Joséphine Bon-a-part ai 18 fërvé 1800.

Breguet a l'é mòrt dël 1823.

Breguet, Abraham-Louis
Józef Marja Wroński-Hoene

Matemàtich.
**Józef Marja Wroński-Hoene** a l'era nà dël 1776.
A l'é ëdcò ocupasse ëd filosofìa e teosofìa e a l'ha combatù con Kościuszko për l'indipendensa dla Polònia.

A l'é mòrt dël 1853.

## A pòrto sò nòm
*Wronskian.

Wroński-Hoene, Józef Marja
Sa'adyāh ben Yōsēf

Filòsof e teòlogh, **Sa'adyāh ben Yōsēf** a l'é stàit un-a dle përsonalità pì an vista dl'ebraism babilonèis.

A l'era nà dl'882 an Egit, ant ël distret ëd Fayyūm; dël 922 a l'ha tramudà a Babilònia e a l'é vnù cap ëd l'Academia ëd Pumbedita.

Soa euvra filosòfica prinsipal, ël *Lìber dle chërdense religiose e dij dògma* a fa motobin arferiment a la Bibia e a la literatura talmùdica, ma a trata 'dcò ëd medzin-a, d'anatomìa, ëd matemàtica, d'astronomìa e ëd mùsica.

A l'é mòrt dël 942.

Benyōsēf, Sa'adyāh
Benyōsēf, Sa'adyāh
Lanzato

Ël vin **Lanzato** as prodov ant la comun-a ëd Piamborno  an provinsa ëd Bressia.

Ël vin a l'é prodovù ant la località *Lanzato* dla comun-a ëd Piancogno o Piamborno.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Element orbitaj

J**'element orbitaj** a son j'informassion che a definisso n'òrbita keplerian-a.
*Inclinassion (i\,\!);
*Longitùdin dël neu assendent o assension drita dël neu assendent (\Omega\,\!) ; 
*Argoment dël perissènter (\omega\,\!);
*Ecentricità (e\,\!);
*Perìod (T\,\!) o semi-grandass a\,\!;  
*Anomalìa vera (\theta\,\!), opura longitùdin media o anomalìa media (M_o\,\!) ant l'época considerà.

Categorìa:Astronomìa
Scotland Yard

**New Scotland Yard**, ciamà nomach **Scotland Yard** o **The Yard**, a l'é l'organisassion che a contròla la polissìa ant la region ëd la Gran Londra, ant ël Regn Unì. New Scotland Yard as treuva ant n'edifissi 'd 20 pian tra le stra Broadway e Victoria a Westminster, davzin al parlament anglèis.
Costa polissìa a l'àchit a l'avìa 'n camp d'assion ëd des chilòmeter ant la zòna 'd Charing Cross, e a travajava dzora na popolassion ëd 2 milion ëd përson-e con 2.000 ufissiaj 'd polissìa. 

Da l'avril dël 2000, con na granda riorganisassion, Scotland Yard, servissi metropolitan che a l'é gropà al Ministeri ëd l'Intern e contròla d'àutre fòrse locàj coma la British Transport Police, ël Royal Parks Constabulary e la River Police, a buta ansema 25.500 ufissiaj 'd polissìa e 10.000 fonsionari sivij e soa autorità a contròla ij 1.600 km² ëd la Gran Londra e dzora na popolassion ëd 7,5 milion d'abitant.

Për ëd rason ëstòriche Scotland Yard a l'ha gnun podèj sla cita *City*, che a l'é 'l sènter stòrich ëd Londra e a l'é controlà da la City of London Police, guidà da la City of London Corporation.

## Stòria

Ël nòm dë Scotland Yard a l'é nàit da la sede original dël còrp ëd polissìa che as trovava an sla Great Scotland Yard, na contrà davzin a Whitehall. As chërd che costa sede a l'avèissa cost nòm përchè ant ij sécoj passà a l'era la residensa dël Re dë Scòssia (o dl'ambassador scossèis) quandi chiel a stasìa an Anghiltèra, donca anans ëd l'union tra ij doi regn.
 
Ant ël sécol ch'a fa XVII la stra a l'é peui dventà sede 'd palass governativ e leu d'abitassion d'architèt coma Inigo Jones e Christopher Wren; ant j'ani dël Commonwealth d'Anghiltèra guidà da Oliver Cromwell, ël poeta John Milton a l'ha vivù an costa stra tra 'l 1649 e'l 1651.

Scotland Yard a l'é stàita fondà ansema a la Metropolitan Police da Sir Robert Peel. A l'ha duvertà al pùblich coma sede aministrativa aj 29 dë stèmber dël 1829, con n'edifissi 'd 50 stansie andoa a stasìo doi comissari con soa squadra aministrativa.
La pòrta prinsipal dël palass a l'era al 4 ëd Whitehall, ma n'ufissi pùblich a l'era duvert ëdcò darera an sla Great Scotland Yard, che a l'ha peui dàit sò nòm al palass e a tut ël servissi an general.
Dël 1890, Scotland Yard a l'é mudasse ant na neuva sede a Victoria Embankment sla riva dël Tamis con tuti ij sò òmo che con j'ani a j'ero dventà 13.000. D'àutri tramud a-i son staje dël 1907 e dël 1940.

Dël 1967 a-i é staje l'ùltim tramud, e parèj Scotland Yard a l'é butasse al 10 ëd la contrà Broadway, che anans a l'era mach n'edifissi d'ufissi.

Ël nùmer për telefoné a Scotland Yard a Whitehall a l'era 1212 e ancora al di d'ancheuj, la magioransa dle stassion ëd polissìa 'd Londra, coma la midema Scotland Yard, a l'han ancora 1212 coma ultime gifre dël nùmer.

Categorìa:Drit
Paradòss ëd Galilei

Ël **paradòss ëd Galilei** a fortiss ch'a-i son tanti nùmer naturaj che nùmer ch'a son ël quadrà d'un natural, visadì ch'a-i é na bijession antra ij doi ansem.
A basta, an efet, definì la fonsion che a minca nùmer natural a fa corësponde sò quadrà.

Categorìa:Teorìa dj'ansem
Arturo Calleri

**Arturo Calleri**, stranomà *Caronte*, a l'era nà dël 1861 e a l'é mòrt dël 1923.

A l'é stàit diretor dël Fischietto e animator dël Sìrcol ëd j'artista.
A l'ha fàit le plance dla prima edission ëd *Torino e i torinesi* ëd Viriglio.

Calleri, Arturo
Robert Peel

**Robert Peel** (Bury, 5 fërvé 1788 - Westminster, 2 luj 1850) a l'é stàit un polìtich britànich e a l'é stàit mèmber dël partì conservator.

Segretari dë Stat për l'Intern (*Home Secretary*) ant ël regn ëd Giòrs IV, an séghit a l'é stàit prim ministr dël Regn Unì doe vire: dal dzèmber dël 1834 a l'avril dël 1835 e da l'agost dël 1841 al giugn dël 1846.

Dël 1829 a l'ha creà la *Civilian Metropolitan Force*, dont ij mèmber a son ancora ancheuj ciamà *Bobbies* dal nòm ëd Robert, ël fondator; a son ëd fòrse 'd polissìa pa armà che a bogio ant la sità. Robert Peel a l'ha 'dcò arformà la giustissia, an sganfand la pen-a 'd mòrt për tuti ij delìt meno che për l'amassidi. Peel a l'ha fondà la repression dël crìmen mersì a la sicurëssa che minca delìt a sarìa sempre stàit punì.

Peel, Robert
Fìlter

Ch'as consìdera n'ansem (nen veuid) X e na famija F ëd sot-ansem d'X.
La famija F as dis **fìlter** su X s'a valo le doe propietà sì-dapress:
*Për minca sot-ansem A e B d'X ch'a aparten-o a F, ëdcò soa antërsession A \cap B a aparten a F.
*Dàit A \in F e qualsëssìa sot-ansem B d'X con A \subseteq B, antlora ëdcò B \in F.
La nossion doal a cola ëd fìlter a l'é cola d'ideal.

Ël fìlter *F* a l'é *pròpi* si F \neq \mathcal P (X).
Un fìlter *F* su *X* a l'é *prinsipal* s'a esist n'element x \in X tal che F= \{ A \subseteq X \mid x \in A \} .

## Ultrafìlter
Un fìlter pròpi F \subset \mathcal P (X) ch'a sia massimal (sota anclusion) a l'é dit *ultrafìlter*.
Sòn a l'é l'istess che ciamé che për minca A \subseteq X o bin A \in F opura X-A \in F.
Si *X* a l'é n'ansem finì, antlora tuti j'ultrafìlter su *X* a son prinsipaj.

## Ël prodot ridot
Dàit un fìlter *F* su n'ansem *I*, a parte da 'n prodot cartesian  \prod_{i \in I}A_i as peul fabrichesse ël *prodot ridot* mòdol *F*, denotà ( \prod_{i \in I}A_i)/F constituì da le classe d'equivalensa dj'element dël prodot rëspet a la relassion
:f \equiv_Fg \Leftrightarrow\{ i \in I \mid f(i)=g(i) \}\in F .
Si *F* a l'é n'ultrafìlter, antlora ël prodot ridot as dis *ultraprodot*.

Filter
Arrigo Cajumi

Giornalista e crìtich literari.
**Arrigo Cajumi** a l'era nà a Turin dël 1899.
A l'ha travajà a La Stampa.
A l'é mòrt a l'amprovista an soa ca 'd Milan ai 7 d'otóber 1955.

## Euvre prinsipaj
**Galleria* (1930);
**I cancelli d'oro* (1936);
**Il passaggio di Venere* (conta d'amor, 1948);
**Pensieri di un libertino*.

Cajumi, Arrigo
Cajumi, Arrigo
Carlo Balsamo-Crivelli

**Carlo Balsamo-Crivelli** a l'era nà a Cuggiono dël 1837, fieul dël marchèis Luis.
A frequentava l'Università 'd Pavìa cand dël 1859 a l'é anrolasse ant l'esèrcit piemontèis.
Soldà dla brigà nùmer IX Argin-a, a l'ha combatù a Palestr e a l'ha fàit la campagna dël 1859.

Tornà a Pavìa për pijé la làurea an drit, a l'ha peui tramudà a Turin e a l'ha esercità për chèich agn ant lë studi dl'avocat Desiderato Chiaves.
Con Vittorio Bersezio a l'é stàit redator dël giornal Le Alpi.

Dël 1867 ël cont ëd San Martin a l'ha ciamalo a dirige l'ufissi legal dj'Euvre pie ëd san Pàul, dont pì tard Balsamo-Crivelli a l'é vnù aministrator.
A l'é stàit fondador dl'Associassion dj'ampiegà sivij dla pùblica aministrassion an Turin.

Dël 1892 a l'é artirasse da l'atività e dël 1907 a l'ha tramudà a Varal, andoa për un pàira d'agn a l'ha dirigiù ël giornal La Valsesia.
A l'é mòrt a Varal a la fin dël 1911.

Balsamo-Crivelli, Carlo
Categorìa:Varal
Lugana

Ël vin **Lugana** as prodov ant la zòna meridional dël lagh ëd Garda, an tra le provinse ëd Bressia e Veron-a.

Ël nòm a riva da la zòna ëd produssion, ciamà ëdcò *Lugana*.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Montenapoleone

Ël vin **Montenapoleone** as prodov ant la comun-a ëd Broni an provinsa ëd Pavìa.

La zòna ëd produssion a l'é la cita località ëd *Montebuono*.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Papilio machaon

## Papilio machaon

### Ambient
La ruva a vin an dzora a Ombrellifere. Doe o tre generassion a l'ann, la farfala a vòla da mars a stèmber.

### Distribussion
A viv an tuta Italia e ant j'ìsole, da la pian-a a la montagna.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Papilio machaon** L.

Categorìa:Papilio
Parnassius apollo

## Parnassius apollo
L**'apòl** a l'é un parpajon ëd la famija dij *papiliònid*.
A l'é ativ duran j'ore 'd sol; con ël calé dla temperadura as pòsa an sle fior e a-i resta andurmì.

Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3female Aragnouet dos.jpg|♀
Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3 female Aragnouet ventre.jpg|♀△
Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3 male Porté-Puymorens dos.jpg|♂ 
Parnassius apollo MHNT CUT 2013 3 3 male Porté-Puymorens  ventre.jpg|♂ △

### Ambient
La ruva a viv dzora a Sedum e Sempervivum. Na generassion a l'ann, ël parpajon a vòla da avril a luj.

### Distribussion
A viv an Italia setentrional e fin-a a l'Abruss tra ij 500 e ij 1600 méter; an meridion an montagna.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Parnassius apollo** L.

Categorìa:Parnassius
Papilio alexanor

## Papilio alexanor

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Ombrellifere. Na generassion a l'ann, la farfala a vòla da magg a luj.

### Distribussion
A l'é signalà ant j'Alp Marìtime, Calabria, Sicilia e Istria.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Papilio alexanor** Esp.

Categorìa:Papilio
Parnassius mnemosyne

## Parnassius mnemosyne

### Ambient
La ruva a vin an dzora a Corydalis, Sedum, Prenanthis. Na generassion a l'ann, la farfala a vòla da giugn a luj.

### Distribussion
A viv an Italia setentrional e fin-a a l'Abruss tra ij 500 e ij 1600 méter; an meridion an montagna.


Parnassius mnemosyne MHNT CUT 2013 3 5 Le Mont Dore Male dos.jpg|♂
Parnassius mnemosyne MHNT CUT 2013 3 5 Le Mont Dore Male ventre.jpg|♂ △.
Parnassius mnemosyne MHNT CUT 2013 3 5 Le Mont Dore Femelle dos.jpg|♀
Parnassius mnemosyne MHNT CUT 2013 3 5 Le Mont Dore Femelle ventre.jpg|♀ △.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Parnassius mnemosyne** L.

Categorìa:Parnassius
Zerynthia rumina

## Zerynthia rumina

Zerynthia rumina MHNT CUT 2013 3 8 Male Dos Villegailhenc.jpg|♂ 
Zerynthia rumina MHNT CUT 2013 3 8 Male Ventre Villegailhenc.jpg|♂  △
Zerynthia rumina MHNT CUT 2013 3 8 female Dos Villegailhenc.jpg|♀ 
Zerynthia rumina MHNT CUT 2013 3 8 Female Ventre Villegailhenc.jpg|♀ △

### Ambient
La ruva a vin an dzora a Aristolochie. Na generassion a l'ann, la farfala a vòla da avril a magg.

### Distribussion
Localisà d'antorn a Nissa (Fransa).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Zerynthia rumina** L.

Categorìa:Zerynthia
Montevecchia (vin)

Ël vin **Montevecchia** as prodov ant la comun-a ëd Cernusco Montevecchia an provinsa ëd Còm.

A l'é fàit con motobin d'uvagi bianch mës-cià.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Montevecchia (omònim)

***Montevecchia*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Montevecchia|comun]]** dla provincia ëd Còm

* d'un **[[Montevecchia (vin)|vin bianch]]** prodovù ant ël midem comun
Lordi

Ij Lordi a son na formassion rock finlandèisa, formasse a Helsinki dël 1996. La banda a l'é formà da Mr. Lordi (Tomi Putaansuu), Hella, Mana, Hiisi, Amen.

## Discografìa
### Àlbom
* Get Heavy (2002)
* The Monsterican Dream (2004)
* The Arockalypse (2006)
* Deadache (2008)
* Babez for Breakfast (2010)
* To Beast or Not To Beast (2013)
* Scare Force One (2014)
* Monstereophonic – Theaterror vs. Demonarchy (2016)
* Sexorcism (2018)
* Killection (2020)
* Lordiversity (2021)

### Sìngoj e EP
* Would You Love a Monsterman? (2002)
* Devil is a Loser (2003)
* Blood Red Sandman (2004)
* My Heaven Is Your Hell (2004)
* Hard Rock Hallelujah (2006)
* Who's Your Daddy? (2006)
* It Snows In Hell (2006)
* They Only Come Out At Night (2007)
* Beast Loose In Paradise (2008)
* Bite It Like A Bulldog (2008)
* Famous Five (EP, 2008)
* Deadache (2008)
* This Is Heavy Metal (2010)
* Rock Police (2010)
* The Riff (2013)
* Hug You Hardcore (2016)
* Your Tongue’s Got the Cat (2018)
* Naked in My Cellar (2018)
* Shake the Baby Silent (2019)
* I Dug a Hole in the Yard for You (2019)
* Like A Bee To The Honey (2020)
* Believe Me (2021)

### DVD
* Market Square Massacre (2006)
* Bringing Back The Balls To Stockholm 2006 (2007)
* Recordead Live – Sextourcism in Z7 (2018)

Categorìa:Formassion musicaj rock