open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Simion Stoilov

Matemàtich.
**Simion Stoilov** a l'era nassù a Bùcarest ai 14 dë stèmber dël 1887 e a l'é mòrt-ie ai 4 d'avril dël 1961.

A l'ha travajà an sle fonsion ëd variàbila complessa e an sla topologìa.
A l'era mèmber dël comità esecutiv dël Groupement de mathématiciens d'expression latine.

Stoilov, Simion
San Sulpissi (Paris)

La **cesa ëd San Sulpissi** (an fransèis *Église Saint-Sulpice*) a l'é na granda cesa ëd Paris antitolà a San Sulpissi, postà an *place Saint Sulpice* ant ël VI arrondissement dla capital fransèisa.
A l'é stàita batìa durant anviron 130 ani dal 1634 al 1766 an sël pòst ëd na cesa pi veja. Ël cantié a l'é blocasse antra ël 1678 e ël 1718 per mancansa ëd sòld. Durant la Rivolussion fransèisa a l'é dventà *Templi dla Vitòria*.

San Sulpissi
Nossens V

**Pierre des Cours** (ciamà ëdcò *Pierre ëd Tarantasia*) a l'era nassù a Champagny, an Borgògna, dël 1225, an na famija nòbila. Cheidun a fortiss ch'a l'era nassù a La Sala, al castel dij Cours.
Da masnà a l'avìo lassaje dij ben an Tarantasia, ch'a l'han servije për paghé ij sò studi a Paris, anté ch'a l'era stàit mandà ch'a l'avìa 9 agn.
Afidà ai Duminican, a l'é intrà ant l'Órdin e a l'ha frequentà ij cors ëd l'università.
A 28 agn a l'é stàit ancarià ëd mostré teologìa a l'Università ëd Paris.
Për doe vire a l'han nominalo provinsal ëd sò órdin, peui a l'é vnù vësco ëd Lion.

Apress ël concili 'd Lion a l'é stàit creà cardinal vësco d'Ostia e ai 21 ëd gené 1276 a l'é stàit elegiù vësco ëd Roma, 'me sucessor ëd Gregòri X.
A l'ha pijà ël nòm ëd **Nossens V**.
A l'é mòrt a Roma dl'istess ann 1276, ai 22 ëd giugn.
Ëd mars 1898 a l'é stàit beatificà da Leon XIII.

Categorìa:Papa
Montieri

**Montieri** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 1.273 abitant, an provincia ëd Grosset.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marcello Giuntini (dal 5/04/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Grosset
Montescaglioso

**Montescaglioso** a l'é un comun dla Basilicà ëd 10.130 abitant, an provincia ëd Matera.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Venezia (dal 29/05/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Matera
Sen-a

La **Sen-a** (an fransèis *Seine*) a l'é un dij pi important fium ëd Fransa. Soa longheur a l'é ëd 776 km.

## Përcors
A nass an Borgògna. Dòp avèj bagnà le sità ëd Troyes, Paris e Rouen, la Sen-a as campa ant la Mania davzin a Le Havre an Àuta Normandìa. 

## Afluent
* Marna (514 km)	
* Oise (341,1 km)
* Yonne (292,3 km)
* Aube (248,3 km)
* Eure (228,7 km)	
* Loing (166 km)	
* Risle (145 km)	
* Epte (113 km)			
* Ource (100 km)

## Portá media mensil

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Fium dla Fransa
Polesella

**Polesella** (*Polxeła* an vénet) a l'é un comun dël Véneto ëd 4.196 abitant, an provincia ëd Rovigh.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ornella Astolfi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Polesella a l'é gemelà con:
*  Lučenec, Slovachia
*  Svetvinčenat, Croassia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Rovigh
Bonaventura Cavalieri

Matemàtich.
**Bonaventura Cavalieri** a l'era nassù a Milan dël 1598 e a l'é mòrt a Bològna ai 30 ëd novèmber dël 1647.
Cavalieri a l'era anlev e dissìpol ëd Galilei fin dai temp dij sò studi a Pisa.
Dal 1629 al 1647 a l'é stàit letor ëd matemàtica a Bològna.
A l'é stàit un precursor ëd l'anàlisi infinitesimal.
A l'é anteressasse a la natura dj'entità geométriche a l'ha fondà tuta la geometrìa an sj'indivisìbij.

## A pòrto sò nòm
*Prinsipi ëd Cavalieri.

## Euvre prinsipaj
* *Specchio ustorio* (1632)
* *Geometria indivisibilibus continuorum nova quadam ratione promota* (1635)
* *Trattato della ruota planetaria perpetua* (1646)
* *Exercitationes geometricae sex* (1647)

Cavalieri, Bonaventura
Cavalieri, Bonaventura
Luca Valerio

Matemàtich.
**Luca Valerio** a l'era nàssù dël 1552 (ò dël 1553), as sa nen bin se a Corfù ò a Nàpoli, e a l'é mòrt a Roma ai 17 ëd gené dël 1618.

Valerio a l'avìa studià al Colege Roman, andoa peui a mostrërà, e ambelelà a l'ha avù Cristoforo Clavio tanme magìster.
A l'ha fàit ëdcò part ëd l'Academia dij Linceo.

A l'ha travajà ant la geometrìa clàssica e a l'é stàit un precursor ëd l'anàlisi infinitesimal.

## Euvre prinsipaj
* *Subtilium indagationum liber primus seu quadratura circuli et aliorum curvilineorum* (1582)
* *De centro gravitatis solidorum libri tres* (1604)

Valerio, Luca
Valerio, Luca
Porto Viro

**Porto Viro** a l'é un comun dël Véneto ëd 14.613 abitant 
, an provincia ëd Rovigh.

## Stòria
Ël comun ëd Porto Viro a l'é stàit fondà ël 1m ëd gené dël 1995 con l'unificassion dij doi comun ëd *Donada* e *Contarina*. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Geremia Giuseppe Gennari (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Porto Viro a l'é gemelà con:
*  Veranópolis, Brasil

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Portoviro
Adria

**Adria** a l'é un comun dël Véneto ëd 20.457 abitant, an provincia ëd Rovigh.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Massimo barbujani (dal 22/06/2009).

## Sità gemelà

Adria a l'é gemelà con:
*  Ermont, Fransa
*  Lampertheim, Gërmania
*  Maldegem, Belgi
*  Rovinj, Croassia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Rovigh
Lugan (Tesin)

**Lugan** (*Lugano* an italian) a l'é la sità prinsipal dël Canton Tesin, an Ësvìssera.
A l'ha 50.840 abitant (2007), anviron 124.000 s'as conta ëdcò tuta l'area metropolitan-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giorgio Giudici (dal 1984).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità svìssere
Arquata

***Arquata*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Arquata del Tronto]]**, an provincia d'Àscoli Picèn

* **[[Arquà|Arquata Scrivia (Arquà)]]**, an provincia ëd Lissandria
Arquà (omònim)

***Arquà*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian e un comun piemontèis:

* **[[Arquà Petrarca]]**, an provincia ëd Pàdoa

* **[[Arquà Polesine]]**, an provincia ëd Rovigh

* **[[Arquà]]** (**Arquata Scrivia** an italian), an provincia ëd Lissandria
Gissi

**Gissi** a l'é un comun dl'Abruss ëd 3.035 abitant , an provincia ëd Chieti.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Nicola Marisi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Chieti
Belinzòna

**Belinzòna** (*Bellinzona* an italian) a l'é la capital dël Canton Tesin, an Ësvìssera.
A conta 17.256 abitant (2007).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Branda (dal 1/4/2012)

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Belinzona
Arquata del Tronto

**Arquata del Tronto** a l'é un comun dle Marche ëd 1.348 abitant , an provincia d'Àscoli Picèn.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Aleandro Petrucci (dal 28/05/2006).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Àscoli Picèn
Nicosia (EN)

**Nicosia** (*Nicusìa* an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 14.741 abitant, an provincia d'Enna.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonello Catania (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Enna
Nicosia (omònim)

* **[[Nicosìa]]**, capital dla repùblica ëd Cipro

* **[[Nicosia (EN)|Nicosia]]**, comun an provincia d'Enna
Giovanni Alfonso Borelli

Matemàtich.
**Giovanni Alfonso Borelli** a l'era nassù a Nàpoli ai 28 ëd genè dël 1608 e a l'é mòrt a Roma ai 31 dë dzèmber dël 1679.

Soa euvra a l'é a l'adoss ëd la scòla jatromecànica.

## Euvre prinsipaj
* *Della cagioni delle febbri maligni* (1658)
* *Euclides restitutus, sive prisca geometriae elementa, brevius, & facilius contexta* (1658) 
* *De Renum usu Judicium* (1664)
* *De Vi Percussionis, et Motionibus Naturalibus a Gravitate Pendentibus* (1667)
* *Meteorologia Aetnea* (1669)
* *Theoricae Mediceorum planetarum ex causis physicis deductae* (1670)
* *De motionibus naturalibus a gravitate pendentibus* (1670)
* *De motu animalium* (doi volum, 1680)


Borelli, Giovanni Alfonso – De motionibus naturalibus a gravitate pendentibus, 1670 – BEIC 1221400.jpg|*De motionibus naturalibus a gravitate pendentibus*, 1670


Borelli, Giovanni Alfonso
Vito Volterra

Matemàtich.
**Vito Volterra** a l'era nassù a Ancon-a ai 3 ëd magg dël 1860 e a l'é mòrt a Roma j'11 d'otóber dël 1940.

A l'avìa studià a Pisa e a l'é stàit anlev d'Enrico Betti e d'Ulisse Dini.
A l'ha mnà d'arserche an sj'assossiassion e j'echilibri biològich.
As dev a chiel la prima sistemassion matemàtica për j'equassion antegr-diferensiaj dl'elasticità arditaria.

An avend arfudà ëd fé sarament ëd lealtà al regim fassista, Volterra a l'era stàit licensià da l'Università ëd Roma.

## A pòrto sò nòm
*Model ëd Lotka-Volterra.
*Sistema ëd Volterra.

## Euvre prinsipaj
*Leçons sur les fonctions des lignes (Paris, 1913).
*Théorie générale des fonctionnelles (con J. Pérès, 1936).

Volterra, Vito
Volterra, Vito
Grigny (Essonne)

**Grigny** a l'é na comun-a fransèisa ëd 26.131 abitant ant ël dipartiment ëd l'Essonne, ant la region dl'Ìsola ëd Fransa.

Da na mira sossial, a l'é considerà un-a dle sità con la situassion pì dlicà ant l'Ìsola 'd Fransa, për via ëd doe soe borgià problemàtiche, Grigny-2 e la Grande Borne, con n'àut livel ëd violensa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Philippe Rio (FG).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Essonne
Blason dla provincia d'Enna

## Blason dla provincia d'Enna

Figura:Provincia di Enna-Stemma.svg


## Blason dij comun dla provincia d'Enna

|Agira
Figura:Aidone-Stemma.png|Aidone
Figura:Assoro-Stemma.svg|Assoro
Figura:Barrafranca-Stemma.png|Barrafranca
Figura:Calascibetta-Stemma.png|Calascibetta
Figura:Catenanuova-Stemma.png|Catenanuova
Figura:Araldico Comune di Centuripe.svg|Centuripe
Figura:Cerami-Stemma.png|Cerami
Figura:Enna-Stemma.svg|Enna
Figura:Gagliano Castelferrato-Stemma.png|Gagliano Castelferrato
Figura:Leonforte-Stemma.png|Leonforte
Figura:Nicosia (Italia)-Stemma.svg|Nicosia
Figura:Nissoria-Stemma.png|Nissoria
Figura:Piazza Armerina-Stemma.svg|Piazza Armerina
Figura:Pietraperzia-Stemma.png|Pietraperzia
Figura:Regalbuto-Stemma.png|Regalbuto
Figura:Sperlinga-Stemma.png|Sperlinga
Figura:Troina-Stemma.png|Troina
Figura:Valguarnera Caropepe-Stemma.png|Valguarnera Caropepe
Figura:Villarosa-Stemma.png|Villarosa
Montefiorino

**Montefiorino** a l'é un comun dl'Emilia-Romagna ëd 2.292 abitant , an provincia ëd Mòdena.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Maurizio Paladini (dal 30/05/2006).

## Sità gemelà
Montefiorino a l'é gemelà con:
*  Carqueiranne, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Mòdena
Portodemouros, Vila de Cruces

**San Salvador** ëd **Portodemouros** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Vila de Cruces. 

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Vila de Cruces
Grigny

***Grigny*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Grigny (Essonne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Essonne

* d'un **[[Grigny (Pass ëd Calais)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Pass ëd Calais
Barrafranca

**Barrafranca** a l'é un comun dla Sicilia ëd 13.084 abitant, an provincia d'Enna.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Angelo Ferrigno (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Enna
Leonforte

**Leonforte** (*Liunforti* an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 14.017 abitant, an provincia d'Enna.

Ël pais a resta a 592 méter d'autëssa, a snistra dël fium Dittaino.
Fondà a j'inissi dël sécol ch'a fa XVII dal prinsi Nicola P. Branciforte, l'abità a l'é postà an sla còsta ëd na colin-a e a së s-ciassa dantorn a la massa quadrangolar ëd Palass Branciforte e a la cesa mare, con da banda un cioché monumental.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Bonanno (dal 30/06/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Enna
Catenanuova

**Catenanuova** (*Catinanova* an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 5.052 abitant, an provincia d'Enna.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Aldo Biondi (dal 16/06/2008).

Categorìa:Comun dla provincia d'Enna
Franz Kafka

Scritor an lenga tedesca.
**Franz Kafka** a l'era nassù a Praga ai 3 ëd luj dël 1883 e a l'é mòrt a Kierling ai 3 ëd giugn dël 1924.
Soa ciadeuvra a l'é *Der Prozess* (*Ël process*).

## Euvre prinsipaj
* *Das Urteil* (1913) 
* *Die Verwandlung* (1915) 
* *In der Strafkolonie* (1919) 
* *Ein Landarzt* (1920) 
* *Ein Hungerkünstler* (1924) 
* *Der Prozess* (1925) 
* *Das Schloß* (1926) 
* *Amerika* (1927)

Kafka, Franz
Kafka, Franz
Rodolf ëd Vapeleunna

**Rodolf ëd Vapeleunna** a l'era novod ëd Rodolf Du Chatelar e cusin ëd Pero Du Chatelar.
A smija ch'a fussa dla famija nòbila dij Prez (o Prés), ch'a l'avìa sò castel a nòrd ëd la cesa ëd Vapeleunna.
A l'é stàit canònich a Osta e, an essendje andàit dapress a sò barba a Moûtiers, a l'é vnù arsidiàcon ëd costa cesa.

Dël 1271 a l'é stàit creà vësco ëd Sion.
Ai 7 d'otóber dël midem ann, ël cont ëd Savòja Filip I a l'ha strenzù con chiel n'aliansa con la qual a l'han promëtù ëd giutesse l'un l'àutr ant le diòcesi ëd Gëneva, Losana, Osta, Sion e le combe d'Òssola e ëd Levantin-a.

Rodolf ëd Vapeleunna a l'é mòrt ai 24 ëd maj 1273.

Categorìa:Vësco
Parafin-a

Le **parafin-e**, conossùe ëdcò 'me *alcan*, a son na famija d'idrocarbon con fórmola chìmica C_nH_{2n+2}.
A son otnùe dal petròli distilà e a son dovrà 'me carburant për motor a combustion a l'anterior.

Categorìa:Parafin-e
Otan

J**'otan** a son na sot-famija dle parafin-e, con fórmola chìmica C_8H_{18}.
Costa famija a l'é formà da 18 isòmer.
La rason a l'é che la valensa dël carbon a l'é 4 e che ant le parafin-e j'àtom ëd carbon a formo n'erbo: a-i son 23 erbo con eut vértes nen isomorf, dont mach për 18 ël gré ëd tuti ij vértes a sorpassa nen 4.

Categorìa:Parafin-e
Tullio Levi-Civita

Matemàtich e fìsich.
**Tullio Levi-Civita** a l'era nassù a Pàdoa ai 29 ëd mars dël 1873 e a l'é mòrt a Roma ai 29 dë dzèmber dël 1941.
Dël 1939 a l'era stàit forsà a chité l'ansegnament për rason rassiaj.
A l'ha contribuì al càlcol diferensial assolù.

## Euvre prinsipaj
* *Lezioni di meccanica razionale* (con Ugo Amaldi, 1923)
* *Fondamenti di meccanica relativistica* (con Enrico Persico, 1928)
* *Lezioni di calcolo differenziale assoluto*
* *Caratteristiche e propagazione ondosa* 
* *Questioni di mecanica classica e relativista* (1924)
* *Nozioni di balistica esterna*  (con Ugo Amaldi, 1935)
* *Problème des N Corps en relativité générale* (1950)  

Levi-Civita, Tullio
Levi-Civita, Tullio
Sibernética

La **sibernética** a l'é na siensa ch'a l'ha 'me but ëd trové ij mecanism pì convenient për garantì, për mojen ëd l'autoregolassion, ël fonsionament pì rassional ëd qualsëssìa sistema organisà.

Ël nòm ëd *sibernética* a l'é stàit anventà da A.M. Ampère, për andiché l'art ëd goerné, ant ël sens polìtich e aministrativ.

Categorìa:Siense aplicà
Topologìa

Conforma a la definission pì dovrà, la **topologìa** a l'é cola branca dla matemàtica ch'a studia le proprietà djë spassi ch'a resto invarià a travers dle trasformassion bi-unìvoche e bicontinue, visadì j'omeomorfism.
Da na mira pi antuitiva, as trata dlë studi dle propietà ëd n'oget che resto j'istesse cand l'oget a l'é deformà.

Dai temp ëd Leibniz findi a l'ancamin dël sécol ch'a fa XX a l'era ciamà *Analysis situs* o *Teoria situs* (nòm dovrà da Riemann).
Ël nòm *topologìa* a l'é stàit dovrà për la prima vira dël 1847 da J.B. Listing, ant ël tìtol dël lìber *Vorstudien zur Topologie*.

La topologìa a l'ha d'aplicassion an dij domini tant diferent che la conomìa, ij sistema dinàmich, la fìsica dle materie condensà, la robòtica, la chìmica, la cosmologìa, la siensa dij materiaj, la modelisassion dle popolassion e d'àutri camp ëd la siensa e dl'angegnerìa.

Categorìa:Topologìa
Aidone

**Aidone** (*Aidungh* ò *Dadungh* ant ël dialèt gal-itàlich local; *Aiduni* an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 5.272 abitant, an provincia d'Enna.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Filippo Gangi (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Enna
Gagliano Castelferrato

**Gagliano Castelferrato** (*Gagghianu* an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 3.767 abitant, an provincia d'Enna.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Salvatore Prinzi (dal 25/05/2003 -second mandà: 2008-).

Categorìa:Comun dla provincia d'Enna
Villarosa

**Villarosa** a l'é un comun dla Sicilia ëd 5.445 abitant, an provincia d'Enna.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Agostino Gabriele Zaffora (dal 21/05/2007).

## Sità gemelà

Villarosa a l'é gemelà con:
*  Le Quesnoy, Fransa 
*  Morlanwelz, Belgi

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Enna
Maria Savi Lopez

**Maria Savi Lopez** a l'é stàita n'arsercadris ëd colture popolar.
A l'era nassùa a Nàpoli ai 6 d'avril dël 1846 e a l'é mòrta dël 1940.
Da masnà a l'ha tramudà a Turin, dapress a sò pare ch'a l'era stàit esilià dal Regn ëd le Doe Sicilie për soe idèje liberaj.
A Turin a l'ha studià e a l'é mariasse dël 1875 con ël turinèis Savi.

Ëdcò sò fieul Paolo Savj Lopez a l'ha mnà d'arserche an sle colture dij pòpoj.

## Euvre prinsipaj
* *Casa Leardi* (1886)
* *Versi* (1886)
* *Battaglie nell'ombra* (1887)
* *Leggende delle Alpi* (1889)
* *Le donne italiane nel '300* (1890)
* *Fra le Ginestre* (1892)
* *Nei paesi del Nord* (1893)
* *Leggende del mare* (1894)
* *Miti e leggende degli indigeni americani* (1894) 
* *La dama bianca* (1899)
* *S. Caterina da Siena* (1924) 
* *Nei regni del sole. Antiche civiltà americane* (1926) 
* *Città morte - dal Messico all'Honduras* (1931) 

Savi Lopez, Maria
Melo

**Melo** a l'é na sità dl'Uruguay, d'anviron 50.000 abitant.
A resta a 60 chilòmeter da la frontera con ël Brasil.

Categorìa:Sità dl'América meridional
Categorìa:Uruguay
Ìndes ëd Wiener

Ch'as consìdera n'erbo finì T, ch'a l'abia vértes v_1, \ldots ,v_n.
L**'ìndes ëd Wiener** ëd T a l'é ël nùmer
:W(T)= \sum_{i
anté che d a l'é la distansa an sl'erbo.
L'ìndes ëd Wiener ëd T a l'é donca la soma ëd le distanse antra tute le cobie ëd vértes ëd T.

Indes ed Wiener
Piazza Armerina

**Piazza Armerina** (*Ciazza* ant ël dialèt gal-itàlich local, *Chiazza* an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 20.766 abitant, an provincia d'Enna.

La sità a resta a 721 méter d'autëssa, ansima a na còsta dij mont Ereo.
A l'é na località torìstica amportanta.

## Stòria
La sità a esistìa già a n'época precedenta la colonisassion roman-a e a l'era conossùa con ël nòm d*'Ibla*.

Durant la sconda mità dël sécol ch'a fa XII a l'é stàita crasà da Gulielm ël Gram.

Ant la prima mità dël sécol ch'a fa XIX a l'é vnùita sede episcopal.

## Leu d'anteresse
### Costrussion
*Castel aragonèis
*Palass Trigona
*Vila roman-a dël Casal

### Cese
*La catedral
*La cesa dël grand priorà ëd Sant Andrea
*La cesa ëd Fundrò
*La cesa ëd la Commenda
*La cesa ëd Sant Ësteo
*La cesa ëd San Pé

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fausto Carmelo Nigrelli (dal 30/06/2008).

## Anliure esterne

* Sit istitussional
Gioann Caboto

**Gioann Caboto** ò **Cabo** (passà a la stòria coma **Giovanni Caboto** an italian e **John Cabot** an anglèis) a l'é stàit un mërcant e un navigador, col ch'a l'ha dëscoatà la Mérica continental. 

## Un nòm an vàire forme
Sò nòm a l'é rivane tramandà an vàire forme, për via dij passagi lenghìstich e ën essend nàit a caval ëd la transission lenghìstica dël '500. L'ùnica forma atestà a Génoa, ant na lista ëd famije nòbij dël 1256, a l'é *Cabo*, comsëssìa sò fieul Sebastian a ven atestà coma *Caboto* an Anghiltera. La midema atestassion anglèisa a conferma 'cò la famija coma genoèisa.

## La vita e ij viagi
As conòss pòch ëd soa vita. A-i é chi a dis ch'a l'era nassù a Gaeta apopré dël 1450, àutri a diso ch'a l'era ëd Génoa (ò mej ëd Castiglione Chiavarese); àutri ancora a diso che soa famija a l'era ëd Savon-a.
A l'era peui dventà sitadin ëd Venessia e pì tard, vers ël 1490, ëd Bristol.
Ai 5 ëd mars dël 1496, (ansema a sò fieuj Luis, Sebastian e Santo) a l'ha otnù dal re Enrich VII dij fond për andé a sërché le tère ossidentaj.
Tutun la spedission a l'é partìa mach l'ann apress, a smija ai 2 ëd magg dël 1497, an sna barca sola, ël *Matthew*, con n'echipage ëd disdeut përson-e.
Ai 24 ëd giugn a son rivà an sla còsta mérican-a, miraco l'ìsola ëd Cap Breton ò ël Teraneuva e Labrador.
A l'han rancontrà gnun nativ, ma a l'han ës-ciairane le marche.
Ai 6 d'ost a l'era torna a Bristol, arseivù con tanti onor.
Parèj ëd Colomb, Caboto a chërdìa d'esse rivà an Cipango e Catai.
Dël 1498 a l'ha fàit un second viage, con 5 barche, ma a l'é pi nen rintrà an Anghiltèra.

## Arferiment

Caboto, Gioann
Port of Spain

**Port of Spain ** a l'é la capital dë Trinidad e Tobago.

A conta anviron 50.000 abitant.

## Sità gemelà
Port of Spain a l'é gemelà con:
*  Atlanta, Stat Unì d'América
*  Georgetown, Gujan-a
*  St. Catharines, Canadà

Portofspain
Categorìa:Trinidad e Tobago
Antigua

Antigua a l'é n'ìsola dij Caràib.
A fa part dlë stat d'Antigua e Barbuda.
A l'ha na surfassa ëd 261 km² e a conta anviron 69.000 abitant.
La sità pi amportant a l'é Saint John's, ch'a lé 'dcò la capital dlë stat.

Categorìa:Antigua e Barbuda
Categorìa:Ìsole dl'América central
Antigua (omònim)

* **[[Antigua]]**, ìsola dij Caràib ant lë stat d'Antigua e Barbuda

* **[[Antigua e Barbuda]]**, stat dij Caràib
Barbuda

Barbuda a l'é n'ìsola dij Caràib.
A fa part dlë stat d'Antigua e Barbuda.
A l'ha na surfassa ëd 160 km² e a conta anviron 1.500 abitant.
L'ùnich pais a l'é Codrington.

Categorìa:Antigua e Barbuda
Categorìa:Ìsole dl'América central
Codrington

**Codrington** a l'é 'l capleugh ëd l'ìsola ëd Barbuda, ant lë stat d'Antigua e Barbuda.
A conta 1.252 abitant (1991).

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Antigua e Barbuda
Papua Neuva Guinea

**Papua Neuva Guinea** (*Papua New Guinea* an anglèis; *Papua Niugini* an tok pisin) a l'é un pais ëd l'Osseania.

A confin-a a òvest con l'Indonesia.
La capital a l'é Port Moresby.
A l'ha na surfassa ëd 462.840 km² e a conta anviron 5.887.000 abitant.

## Anté ch'as treuva


Papua Neuva Guinea as treuva për la pì part ant la metà oriental ëd l'ìsola dla Neuva Guinea, ma a comprend ëdcò vàire ìsole pì cite ant l'Océan Passìfich.
L'àutra metà dla Neuva Guinea a l'é ocupà da le provinse indonesian-e ëd Papua e 'd Papua Ossidental.
Ël pais a l'é nen stàit esplorà completament. A l'é probàbil che ant le zòne pì interne a-i sìo 'd popolassion, specie ëd piante e d'animaj, ch'as conòsso ancora nen.

## Stòria
La part setentrional dël pais a l'é stàita un possediment dla Gërmania dal 1884 fin a la prima guèra mondial, quand a l'é stàita ocupà da l'Australia, che dal 1904 a ministrava già, për cont dj'anglèis, la part meridional.
Dël 1975 ël pais a l'ha otnù l'indipendensa.

## Lenghe
Papua Neuva Guinea a l'é un dij paìs ch'a l'han al sò intern ël pì àut gré ëd diversità: a-i son pì che 850 lenghe indìgene, con autërtante partìe étniche mincadun-a con soa cultura tradissional. Mach ël 18% dla popolassion a viv ant le sità.
Le lenghe ofissiaj a son l'anglèis, ël tok pisin e l'hiri motu.

## Organisassion polìtica
Papua Neuva Guinea (nòm ofissial: **Independent State of Papua New Guinea / Independen Stet bilong Papua Niugini**) a l'é un regn dël Commonwealth e l'argin-a a l'é Carl III dël Regn Unì.
Ël Prim Ministr a l'é James Marape (dal 2019).
Duxame, Vila de Cruces

**San Miguel** ëd **Duxame** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Vila de Cruces.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Vila de Cruces
As Cruces, Vila de Cruces

**A Nosa Señora da Piedade** dle **Cruces** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Vila de Cruces. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 1.070 abitant (504 fomne e 566 òm).

Cruces
Port Moresby

**Port Moresby** (*Pot Mosbi* an tok pisin) a l’é la capital ëd Papua Neuva Guinea.

A l’é ëdcò la prima sità dël pais për importansa econòmica e për popolassion, con anviron 255.000 abitant.

## Geografìa
Port Moresby a l'é un important pòrt ans ël Golf ëd Papua ant la part sud-oriental ëd l'ìsola dla Neuva Guinea.

## Sità gemelà
Port Moresby a l'é gemelà con:
*  Jinan, Cin-a
*  Townsville, Australia

Categorìa:Papua Neuva Guinea
Categorìa:Sità dl'Osseania
Cockburn Town

**Cockburn Town** a l'é la capital dlë ìsole Turks e Caicos.
As treuva an sl'ìsola ëd Grand Turk e a conta anviron 3.700 abitant.

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Turks e Caicos
Canberra

**Canberra** a l'é la capital dl'Australia.
A conta 333.940 abitant (2006) e as treuva ant ël Teritòri dla Capital Australian-a.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità dl'Osseania
Categorìa:Australia
Turks e Caicos

Le ìsole **Turks e Caicos** a son na dipendensa dël Regn Unì ant ij Caràib.

A l'han na surfassa ëd 417 km² e a conto anviron 21.750 abitant.
La capital a l'é Cockburn Town.

## Anté ch'as treuvo

Ij doi grup d'ìsole, le *Turks* e le *Caicos*, as treuvo a sud-est dlë Bahamas e a nòrd ëd Hispaniola.
A son 28 ìsole, ma mach le 8 pi grand a son abità.

Categorìa:América caraìbica

Categorìa:Possediment dël Regn Unì
Categorìa:Ìsole dl'América central
Ciàu Ciàu Marìa Catlin-a

**Ciàu ciàu Maria Catlin-a** a l'é na monfrin-a (dvòte a ven pròpi ciamà mach parèj), a l'é un-a dle canson popolar pì conossùe 'n Piemont e nen mach.
As bala 'n sercc, an tante variant diferente.
Për vàire temp a l'é stàita (sensa paròle) la sigla dij notissiari radio regionaj piemontèis ëd la RAI.
As treuva 'dcò n'àuta version ant ël lìber *[[Canti popolari del Piemonte]]* 'd Costantino Nigra antitolà *La corrente*.

## Test
"Òh ciàu ciàu Marìa Catlin-a dom-je dom-je na siassà"
"Òhi sì, sì, ch'i-j la darìa l'hai lassà lë siass a ca!"
Ris e còj e tajarin, vardé 'n pòch com a balo bin
A balo mej le paisanòte che le tòte ëd Turin.

:Òh bondì, bondì, bondì,
:'ncora na vòlta, 'ncora na vòlta
:òh bondì, bondì, bondì,
:'ncora na vòta e peui pa pì!
:Ëncora na vòlta sot a la pòrta
:'ncora na vira sota la riva
:òh bondì, bondì, bondì,
:'ncora na vòta e peui pa pì!

Còsa 't fas Marìa Catlin-a lì setà an sël taboret?
Da 'nt na man la vantajin-a e da 'nt l'àutra 'l fassolet?
Pijé na giòia ch ve pias, deje man, tirela 'n brass 
la corenta a l'è pì bela e peui ta-de-ri-de-rà

Për dansé la monfërin-a j’é rivaje n’ufissial,
l’ha ciapà Marìa Catlin-a l’ha portala ‘n mes al bal.
"Fate ‘n là, ti paisan, passo mi col guardanfant,
feme mach un bel inchin che mi ‘v fasso ‘n bel basin."

Categorìa: Canson popolar piemontèisa
Jacmel

**Jacmel** (*Jakmèl* an haitian) a l'é una sità ant ël sud-est ëd Haiti.
A conta anviron 40.000 abitant.

## Sità gemelà
Jacmel a l'é gemelà con:
*  Palm Beach, Stat Unì d'América
*  Port-au-Prince, Haiti
*  Strasborgh, Fransa

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Haiti
Gaeta

**Gaeta** a l'é un comun dël Lassio ëd 22.517 abitant, an provincia ëd Latin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Raimondi (dal 13/06/2007).

## Sità gemelà
Gaeta a l'é gemelà con:
*  Frontignan, Fransa
*  Somerville, Stat Unì d'América

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Latin-a
Gigi Morbelli

Pitor.
**Gigi Morbelli** a l'era nassù a L'Orsera ai 3 ëd gené dël 1900 da 'n pare ch'a fasìa ël médich condòt.
Sò frej pì grand a j'ero l'architet Aldo e l'autor për la radio Ricard.

Morbelli a l'era anscrivusse al Politécnich ëd Turin, ma peui a l'avìa chitane ij cors për passé a l'Academia Albertin-a dle Bele Art: al cors anferior a l'é stàit anlev ëd Luis Onetti, al cors superior ëd pitura ëd Giaco Gròss e Céser Ferro.
A trant'agn a l'ha fàit soa prima esposission e parèj a l'ha ancaminà soa cariera artìstica.

Dël 1941 a l'é vnù professor ëd Figura dissegnà al liceo artìstich ëd Turin e apress a l'é dventà sòcio dël Sìrcol ëd j'artista.

Antra j'arconossiment pì amportant che Morbelli a l'ha arseivù, a-i é ël diplòma d'onor dël Musé d'art ëd Paris.
A l'é mòrt dël 1980 a Imperia-Pòrt Morissi.

## Euvre prinsipaj
Morbelli a fortìa che la pitura a l'é seugn e ij sò soget a son soèns arpresentà an n'atmosfera da fàula.
**La Vérgin anonsià* (1945, 70x80 cm)
**L'otogn monfrin* (1950)
**Carafa con zinie* (1958)
**La mandrian-a* (1972)

Morbelli, Gigi
Carl Boromé

**Carl Boromé** a l'era nassù al castel dij Boromé an sla ròca d'Aron-a ai 2 d'otóber 1538, da Gilbert Boromé e Margrita dij Médici.
A l'avìa studià a Aron-a e a l'era peui laureasse an drit canònich e sivil a l'Università 'd Pavìa.

Dël 1559 a l'é andàit a Roma; a l'é stàit nominà cardinal ancor prima d'esse ordinà prèive.
A l'é stàit nonsi a Madrid.

Boromé a dventa peui vësco ëd Milan.
An soa ansëgna a l'avìa ël mòt *Humilitas*.
Durant cost perìod a l'é ëdcò vnù a Turin për visité la Sìndone, che Emanuel Filibert a l'avìa fàit tramudé da Chambéry pr'ëscurseje ël viage.

Carl Boromé a l'é mòrt a Milan ai 3 ëd novèmber dël 1584.
A l'é stàit diciairà beà dël 1602 e a l'é stàit canonisà al 1m ëd novèmber dël 1610 da Pàul V.

An sò onor a Aron-a a l'han drissà la statua ëd San Carlon.

Boromé, Carl
Categorìa:Sant catòlich piemontèis
Boromé, Carl
Categorìa:Aron-a
Cassacco

**Cassacco** (*Cjassà* an furlan) a l'é un comun ëd 2.917 abitant  dla provincia d'Ùdin (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vannes Assaloni (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà

Cassacco a l'é gemelà con:
*  Glanegg, Àustria

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ùdin
Precenicco

**Precenicco** (*Prissinins* an furlan) a l'é na comun-a ëd 1.507 abitant  dla provincia d'Ùdin (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea De Nicolò (dai 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ùdin
Pontebba

**Pontebba** (*Pontebe* an furlan, *Pontafel* an alman, *Tablja* an sloven) a l'é un comun ëd 1.592 abitant  dla provincia d'Ùdin (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Isabella De Monte (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ùdin
Tarvisio

**Tarvisio** (*Tarvis* an furlan e an alman, *Trbiž* an sloven) a l'é un comun ëd 4.899 abitant  dla provincia d'Ùdin (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Renato Carlantoni (dal 29/05/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ùdin
Goro

**Goro** (*Gòr* an dialet fërarèis) a l'é un comun dl'Emilia-Romagna dë 3.994 abitant, an provincia ëd Fërara.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vincenzo Soncini (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Fërara
Comacchio

**Comacchio** (*Cmâc* an dialet fërarèis) a l'é un comun dl'Emilia-Romagna ëd 23.140 abitant , an provincia ëd Fërara.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maria Cristina Cicognani (dal 5/04/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Fërara
Jean Bodin

Conomista.
Jean Bodin a l'era nassù a Angers dël 1529 ò dël 1530 e a l'é mòrt a Laon dël 1596.
A l'era un teòrich dël mërcantilism.

## Euvre prinsipaj
* *Methodus ad facilem historiarum cognitionem* (1566)
* *Paradoxes de M. de Malestroit touchant le fait des monnaies et l'enrichissement de toutes choses* (1568) 
* *Les six livres de la République* (1576)
* *Réponse aux paradoxes de M. de Malestroict touchant l'enrichissement de toutes choses et le moyen d'y remédier* (1578)
* *De Magorum Daemonomania. Libri IV.* (1581)
* *Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis* (1587)

Bodin, Jean
Ìndes séntrich ëd Balaban

L**'ìndes séntrich ëd Balaban** a l'é 'n nùmer ch'a smon na mzura quantitativa dla ramificassion ëd n'erbo finì.
A l'é stàit antroduvù da A.T. Balaban dël 1979 ant l'artìcol *Five new topological indices for the branching of tree-like graphs*.

Ch'as pija n'erbo T con n vértes e ch'as consìdera la sequensa T_0=T,T_1, \ldots , T_r dj'erbo anté che minca T_{i+1} a l'é otnù da T_i an gavandje ij vértes terminaj e le bande ancidente an costi-sì, an fërmandse a T_r ch'a conten un o doi vértes.
Ch'as denòta p_i ël nùmer dij vértes terminaj ëd T_i (p_r=1 o 2 a sconda che T_r a l'abia un o doi vértes).
Antlora l'ìndes ëd Balaban ëd T a l'é ël nùmer B(T)= \sum_{i=0}^rp_i^2.

### L'algoritm ëd povura ëd Balaban
La manera ëd calcolé l'ìndes ëd Balaban a peul esse descrivùa për mojen ëd n'algoritm ëd povura an 9 pass.
Ch'as consìdera n'erbo T con n vértes.
# Ch'as buta G=T e B=0.
# Si n \leq 2 sauté al pass 8.
# p=nùmer dij vértes terminaj ëd G.
# B=B+p^2.
# Rampiassé G con l'erbo otnù an gavandje ij sò vértes terminaj e le bande ancidente an costi-sì.
# n=n-p.
# Andé al pass 2.
# B=B+n^2.
#B(T)=B.

Armarché che a minca pass ëd l'algoritm ël diàmeter dl'erbo a cala ëd 2.
Donca, si ël diàmeter ëd l'erbo T a l'é par, ël darié erbo T_r ëd la sequensa a l'ha mach n'element; si ël diàmeter a l'é dëscobi, T_r a l'ha doi element.

Indes séntrich ëd Balaban
Varietà topològica

Na **varietà topològica** X a l'é në spassi topològich ch'a l'é ëd Hausdorff, a l'ha na base nùmerabil për soa topologìa e a l'é localman uclideo, visadì minca pont a l'ha n'anviron omeomorf a 'n sot-ansem duvert ëd në spassi uclideo  \mathbb R^n.
Ël nùmer n as ciama la *dimension* ëd la varietà.

Donca për minca pont x \in X a-i é n'ansem duvert U ch'a conten x e n'omeomorfism  \varphi :U \to\varphi (U)\subseteq \mathbb R^n.
Na cobia (U, \varphi ) parèj as ciama *carta local* e U a l'é 'l *domini* dla carta.
N*'atlant* a l'é na famija ëd carte locaj  \{ (U_i, \varphi_i) \}_{i \in I} dont ij domini a coato tut X.

### Coordinà locaj
Considerà p \in U_i, soa plancia  \varphi (p) a l'é un pont d' \mathbb R^n, visadì na sequensa d'n nùmer.
Costa sequensa ëd nùmer as dis *coordinà locaj* ëd p ant la carta (U_i, \varphi_i).
Si p \in U_i \cap U_j, ël pont p a peul avèj ëd coordinà locaj diferente ant le doe carte (U_i, \varphi_i) e (U_j, \varphi_j).
La fonsion  \varphi_j^{-1} \varphi_i: \varphi_i(U_i \cap U_j) \to\varphi_j (U_i \cap U_j) a arpresenta ël cangiament ëd coordinà locaj antra le doe carte.
As trata ëd n'omeomorfism, përchè a l'é la composission ëd doi omeomorfism.

Categorìa:Geometrìa
Montserrat (Caràib)

**Montserrat** a l'é na dipendensa dël Regn Unì ant ij Caràib.
A l'é formà da l'ìsola omònima, che dël 1995 a l'é stàita devastà da l'erussion dël vulcan Soufrière, ch'a continua ancora adess e ch'a l'hà obligà ij 2/3 dj'abitant a chité l'ìsola.
A l'ha na surfassa ëd 102 km² e a conta anviron 4.500 abitant.

La capital ofissial a l'é Plimouth, ma a l'é stàita dël tut abandonà dòp l'erussion e 'l govern a l'é sposta-se a Brades.

## Anté ch'as treuva

Categorìa:América caraìbica

Categorìa:Possediment dël Regn Unì
Categorìa:Ìsole dl'América central
Plymouth (Montserrat)

**Plimouth** a l'é la capital *de jure* ëd Montserrat.
Dël 1995 a l'é stàita devastà da l'erussion dël vulcan Soufrière e abandonà da tuta la popolassion.
Adess ël govern ëd Montserrat a sta a Brades.

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Montserrat
Brades

**Brades** a l'é un paisòt d'anviron 1.000 abitant ant l'ìsola ëd Montserrat.
Dël 1997 a l'é la capital *de facto* ëd Montserrat përchè la capital *de jure* Plymouth a l'é stàita abandonà da tuta la popolassion dòp l'erussion dël vulcan Soufrière.

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Montserrat
Soufrière

Ël **Soufrière** a l'é un vulcan àut 914 mèter an sl'ìsola ëd Montserrat.
Dël 1995 a l'é an continua erussion: a l'ha devastà la capital Montserrat e obligà ij 2/3 dla popolassion ëd l'ìsola a scapé.

Categorìa:Montserrat
Categorìa:Vulcan
Provincia ëd Luca

La **Provincia ëd Luca** a l'é an Toscan-a e a comprend 35 comun.
A l'ha na surfassa ëd 1.773 km² e a conta 379.117 abitant.
Sò capleugh a l'é Luca.

## Geografìa
A confin-a a nòrd con l'Emilia-Romagna (provinse ëd Mòdena e Res dl'Emilia), a est con le provinse ëd Pistòja e 'd Firense, a sud con la provincia ëd Pisa e e a òvest con la provincia ëd Massa-Carara. A l'é bagnà a òvest dal Mar Lìgure.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Stefano Baccelli (dal 29/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Toscan-a
Luca
Aruba

**Aruba** a l'é na dipendensa dij Pais Bass ant ij Caràib.
A l'é formà mach da l'ìsola omònima.
A l'ha na surfassa ëd 180 km² e a conta anviron 100.000 abitant.
La capital a l'é Oranjestad.

## Anté ch'as treuva

Categorìa:América caraìbica

Categorìa:Possediment dij Pais Bass
Categorìa:Ìsole dl'América central
Oranjestad (Aruba)

**Oranjestad** a l'é la capital d'Aruba.
A conta anviron 35.000 abitant.

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Aruba
Antile Olandèise

J**'Antile Olandèise** (*Nederlandse Antillen* an olandèis; *Antias Hulandes* ò *Antias Neerlandes* an papiamento) a son ëstàite na dipendensa dij Pais Bass ant ij Caràib.
A son formà da quatr ìsole (Curaçao, Bonaire, Saba e Sint Eustatius) e da la part meridional ëd l'ìsola ëd San Martin (Sint Maarten).
A l'han na surfassa ëd 960 km² e a conto anviron 224.000 abitant.
La capital a l'é Willemstad.

## Anté ch'as treuvo
Willemstad

**Willemstad** a l'é la capital dlë Antile Olandèise.
As treuva ant l'ìsola ëd Curaçao e a conta anviron 125.000 abitant.

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Antile Olandèise
Curaçao

**Curaçao** (*Kòrsou* an papiamento) a l'é n'ìsola dij Caràib, dnans a la còsta setentrional dël Venessuela.
A fa part dlë Antile Olandèise.

La capital a l'é Willemstad, ch'a l'é 'dcò la capital dlë Antile Olandèise.
A l'ha na surfassa ëd 444 km² e a conta anviron 138.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:América caraìbica
Categorìa:Antile Olandèise
Categorìa:Ìsole dl'América central
Sint Eustatius

**Sint Eustatius** a l'é n'ìsola dij Caràib.
A fa part ëd j'Antile Olandèise.

La capital a l'é Oranjestad.
A l'ha na surfassa ëd 21 km² e a conta anviron 3.100 abitant.

Categorìa:Antile Olandèise
Categorìa:Ìsole dl'América central
Oranjestad

***Oranjestad*** a l'é 'l nòm ëd doe sità dj'Antile Olandèise:

* **[[Oranjestad (Aruba)|Oranjestad]]**, capital ëd l'ìsola d'Aruba

* **[[Oranjestad (Sint Eustatius)|Oranjestad]]**, capital ëd l'ìsola ëd Sint Eustatius
Oranjestad (Sint Eustatius)

**Oranjestad** a l'é la capital ëd l'ìsola ëd Sint Eustatius, ant lë Antile Olandèise.
A conta anviron 1.000 abitant.

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Antile Olandèise
Saba (Antile Olandèise)

**Saba** a l'é n'ìsola dij Caràib.
A fa part dlë Antile Olandèise.

La capital a l'é The Bottom.
A l'ha na surfassa ëd 13 km² e a conta 1.424 abitant.

Categorìa:América caraìbica
Categorìa:Antile Olandèise
Categorìa:Ìsole dl'América central
The Bottom

**The Bottom** a l'é la capital ëd l'ìsola ëd Saba, ant lë Antile Olandèise.
A conta 495 abitant.

Thebottom
Categorìa:Antile Olandèise
Sint Maarten

**Sint Maarten** a l'é 'l nòm olandèis dla part meridional ëd l'ìsola ëd San Martin ant ij Caràib.
A fa part ëd j'Antile Olandèise.

La capital a l'é Philipsburg.
A l'ha na surfassa ëd 34 km² e a conta anviron 35.000 abitant.

Categorìa:Antile Olandèise
Philipsburg

**Philipsburg** a l'é la capital ëd Sint Maarten, la part olandèisa ëd l'ìsola ëd San Martin ant ij Caràib.
A conta anviron 1.350 abitant.

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Antile Olandèise
Saint-Martin (Fransa, Antile)

**Saint-Martin** a l'é 'l nòm fransèis dla part setentrional ëd l'ìsola ëd San Martin, ant ij Caràib.
Dal 15 ëd luj dël 2007 a l'é na Coletività fransèisa d'Oltramar.

La capital a l'é Marigot.
A l'ha na surfassa ëd 53 km² e a conta anviron 33.000 abitant.

Categorìa:América caraìbica

Categorìa:Possediment dla Fransa
Marigot

**Marigot** a l'é la capital ëd Saint-Martin, la part fransèisa ëd l'ìsola ëd San Martin, ant ij Caràib.
A conta anviron 5.700 abitant.

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Saint-Martin
San Martin (Antile)

**San Martin** a l'é un'ìsola dij Caràib.
A l'ha na surfassa d' 87 km² e a conta anviron 68.000 abitant.

## Situassion polìtica
La part setentrional ëd l'ìsola (Saint-Martin) a l'é na Coletività fransèisa d'Oltramar.
La part meridional (Sint Maarten) a fa part dlë Antile Olandèise.

Categorìa:América caraìbica
Categorìa:Ìsole dl'América central
William Lever

Andustrial.
**William Hesketh Lever, viscont Leverhulme** a l'era nassù a Bolton, an Anghiltèra, ai 19 de stèmber dël 1851 e a l'é mòrt a Londra ai 7 ëd magg dël 1925.

A sëddes agn a l'avìa ancaminà a travajé ant la botega ëd sò pare, an giutandlo a ambalé dij tòch ëd savon e an andasendie a vende ant ij paisòt dël Lancaster.
Pì tard a l'ha catà un negòssi dë spessiari a Wigan, a l'é fasse ij sòld con l'amportassion d'euv e 'd butir da l'Irlanda, lòn ch'a l'ha permëtuje ëd caté, con sò frel James, na fàbrica 'd savon a Warrington.
Parèj a l'ha butà ansema j'atività ëd produssion e ëd comersi, ma a l'ha pì che àutr anventà na neuva fasson ëd vende, basà an sl'imàgin assossià a na marca e an sl'atrassion ch'a vnisìa da coma a smonìa ij prodot: an efet, a confessionava sò savon con ël nòm ëd *Sunlight soap* e a l'ha dësvlupà j'areclam ëd sò prodot.

Ël sucess a l'é rivà an pressa e dël 1888 ij doi frej a l'han catà un gròss teren davzin a Liverpool anté ch'a l'han tirà su dij laboratòri ëd produssion ëd savon e ëdcò na sità ovriera, Port Sunlight.
Ij travajeur a l'avìo djë stipendi àut, a partissipavo ai profit ëd l'asienda e a l'avìo na suransa an sla vita finansià da sò padron.
Tutun Lever a tolerava pa che j'ovrié a fusso sindacalisà, a-j sotponìa a soa polìtica dle costume e a tnisìa na pression costanta ansima a sò përsonal: a controlava fin-a j'ovrié ch'a andasìo e a vnisìo, da l'àut ëd na passarela ch'a l'avìa fàit buté ant la fàbrica.
Costa gestion paternalìstica as compagnava a 'n proget andustrial ëd longh perìod.
William Lever a spantiava sensa rechie soe atività: a l'ha catà an Anghiltèra na quindzen-a ëd fàbriche 'd savon; a l'ha creà dël 1898 la Lever Brothers Company; a l'é anstalasse ant jë Stat Unì e an Euròpa; a l'ha catà an Àfrica e ant le Filipin-e dle piantagion ëd palme për avèj ël grass vegetal e a l'ha costruì dle fàbriche d'euli.
A l'ha ëdcò anvestì ant la pësca ëd le balen-e ant ël nòrd ëd la Scòssia.
J'euli ch'a servìo nen a fé 'd savon, ai dovrava për fé dla margarin-a.

Dël 1911 Lever a l'é stàit creà nòbil; dël 1917 a l'é dventà "baron Leverhulme" e dël 1922 "viscont Leverhulme" (Hulme a l'era ël nòm da marié ëd soa fomna).

Lever, William
Unilever

**Unilever** a l'é n'argropament andustrial proprietari 'd pì che 400 marche and ij setor alimentar, ëd l'igiene personal e dla cà, dij përfum e dla chìmica.
La sossietà, con sede a Ròtterdam ant ij Pais Bass e a Londra ant ël Regn Unì, a l'é nassùa da la fusion ant ël 1930 ëd la Lever Brothers Company, fondà dël 1898 da William Lever, con la marca Margarine Unie.

Unilever a l'é dal 1994 proprietaria ëd Miko e a contròla vàire marche alimentar (Carte d'Or, Lipton, Maille e d'àutre).
Dël 2007 l'ativ d'Unilever a l'é stàit d'1,2 miliard d'euro.

Categorìa:Industria
Martinica

La **Martinica** (*Martinique* an fransèis) a l'é un'ìsola dij Caràib.
Politicament a l'é una Region d'Oltramar e, a l'istess temp,  un Dipartiment d'Oltramar dla Fransa. 
La capital a l'é Fort-de-France.
A l'ha na surfassa ëd 1.128 km² e a conta anviron 400.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



Categorìa:América caraìbica
Categorìa:Region fransèise

Categorìa:Possediment dla Fransa
Categorìa:Ìsole dl'América central
Fort-de-France

**Fort-de-France** a l'é la capital dla Martinica.
A conta apopré 100.000 abitant.

## Sità gemelà
Fort-de-France a l'é gemelà con:
*  Belém, Brasil

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Comun-e dla Martinica
Categorìa:Martinica
Mayotte

**Mayotte** a l'é un dipartiment fransèis an Àfrica.

La capital a l'è Mamoudzou.
Mayotte a l'ha na surfassa ëd 376 km² e a conta 186.452 abitant (2007).

## Anté ch'as treuva


Mayotte a l'é formà da doe ìsole e vàjre isolòt ëd l'arsipélagh dle Comòre, ant ël Canal ëd Mosambich, a nòrd-òvest dël Madagascar e dnans al Mosambich.
Le doe ìsole pì grande a son Mahoré (ò *Grande Terre*) e Pamanzi (ò *Petite Terre*).

## Stòria
Quand, dël 1975, lë stat dle Comòre a l'ha otnu l'indipendensa, Mayotte a l'ha votà për resté sota la Fransa; sò territòri a l'é rivendicà dal govern dle Comòre.

Dël 1995, con na votassion, j'abitant ëd la coletività teritorial ëd Mayotte a l'han aprovà la trasformassion an dipartiment.
Mamoudzou

**Mamoudzou** a l'é la capital ëd Mayotte.
As treuva an sl'ìsola ëd Mahoré (Grande Terre).
A conta apopré 45.000 abitant.

Categorìa:Sità african-e
Categorìa:Mayotte
Mahoré

**Mahoré** ò **Grande Terre** a l'é un'ìsola ëd l'arsipélagh dle Comòre.
A l'é la pì grand dle ìsole ch'a costituissu la Coletività fransèisa d'Oltramar ëd Mayotte.
La sità pi amportant a l'è Mamoudzou, ch'a l'é 'dcò la capital ëd Mayotte.

Categorìa:Mayotte
Categorìa:Ìsole dl'Àfrica
Pamanzi

**Pamanzi** ò **Petite Terre** a l'é un'ìsola ëd l'arsipélagh dle Comòre.
A fa part dla Coletività fransèisa d'Oltramar ëd Mayotte.
La sità pi amportant a l'è Dzaoudzi, che fin al 1977 a l'é stàita la capital ëd Mayotte.

Categorìa:Mayotte
Categorìa:Ìsole dl'Àfrica
Dzaoudzi

**Dzaoudzi** a l'é na sità dla Coletività fransèisa d'Oltramar ëd Mayotte.
As treuva an sl'ìsola ëd Pamanzi (Petite Terre).
A conta apopré 15.000 abitant.
Fin al 1977 a l'é stàita la capital ëd Mayotte.

Categorìa:Sità african-e
Categorìa:Mayotte
Godifré II ëd Challant

Prim fieul d'Ebal ël Grand, **Godifré II ëd Challant** a l'era nassù dël 1275 e a l'é mòrt dël 1310 anviron, anans che sò pare.

Durant un viage a Génoa a l'ha decidù ëd tramudé ambelelà.
A l'ha marià Beatris, fija ëd Gulielm Fiesch e novoda dël vësco ëd Roma, Nossens IV.
Pòch ëd temp apress sò mariage a l'é stàit nominà goernador ëd Génoa, ufissi ch'a l'ha tnù për tre agn.
A l'é stàit nominà senator ëd Roma.

Da sò mariage a l'ha avù ses masnà, dont Ajmon, ch'a l'ha continuà la dissendensa, e Ebal II, sgnor d'Ussel.
Godifré a l'é mòrt a Génoa, andoa a l'é stàit sotrà, con soa fomna.

Categorìa:Famija Challant
Pero ëd Challant

**Pero ëd Challant** a l'é stàit, con Bonaventura, teòlogh dël vësco ëd Roma, Gregòri X.

Dël 1287 a l'é stàit elegiù vësco ëd Lion.
A l'é mòrt a Osta quatr mèis apress, ai 18 ëd novèmber dël 1287, prima ëd podèj pijé soa sede.

Categorìa:Famija Challant
Pero ëd Cly-Challant

**Pero ëd Cly-Challant** a l'era fieul ëd Boson IV.
Elegiù vësco ëd Lion, a l'é mòrt ai 21 ëd fërvé 1329, prima ëd podèj esse consacrà.

Categorìa:Famija Challant
Carl Gaudens ëd Madruss-Challant

**Carl Gaudens ëd Madruss-Challant** a l'era fieul d'Isabela ëd Challant.
A l'é stàit vësco e prinsi ëd Trent, peui cardinal.
A l'é mòrt dël 1629.

Categorìa:Famija Challant
Carl Emanuel ëd Madruss-Challant

**Carl Emanuel ëd Madruss-Challant** a l'era nassù ai 5 ëd novèmber 1599, fieul d'Emanuel Renà.
A l'é stàit cont ëd Challant, vësco e prinsi ëd Trent.
A l'é mòrt ai 15 dë dzèmber 1658.

Categorìa:Famija Challant
Ajmon ëd Car

**Ajmon ëd Car** a l'era frel d'Emerich.
Canònich d'Osta, peui prevòst a Losana, Ajmon a l'é stàit elegiù vësco ëd Gëneva dal capìtol ëd costa sità vers la fin ëd l'ann 1304.

Durant ij sò set agn d'episcopà, la situassion ch'a l'ha dovù afronté a l'era tut un ravage, për le guère ch'as sucedìo un-a passà l'àutra.
Tutun, pòch la vira, la pas a l'é torna stabilisse e Ajmon a l'é fasse arconòsse e confermé vàire drit, dont col dë stampé moneda a Gëneva.

Enrich VII, an passand për Gëneva an camin ch'a andasìa a fesse ancoroné imperator, a l'é pijasse Ajmon dapress, nominandlo sò segretari e mèmber ëd sò consèj privà.
Ajmon a l'é andàit dapress al re a Ast, a Pavìa, a Milan.
Rivà sota le muraje ëd Bressia, an considerassion dij servissi che Ajmon a l'avìa renduje, Enrich a l'ha conferije ël drit ëd pedage an sij gran e sij vin ch'a rivavo a Gëneva via tèra e via eva, an manera ch'a podèissa fé costruì un pont an sël Ròno.
Cost proget a l'é pa stàit realisà: Ajmon a l'é mòrt a l'amprovista a Ivrèja ai 5 d'otóber 1311.
Soe reste a son ëstàite portà a Osta e sotrà davzin a la Colegial, ant la capela ëd San Bias.

Categorìa:Famija Quart