open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Preuva matemàtica

Na **preuva matemàtica** a l'é un process lògich rigoros ch'a dimostra che na proposission matemàtica a l'é vera, basand-se su d'assiòma, definission, e teorema già acetà. La preuva a l'é ël fondament ëd la matemàtica pura, garantend che minca afirmassion a sia coerenta ant ël sistema formal. Ël termo "preuva" a ven dal Latin *probare* (tenté o dimostré), e ant ël contest matemàtich a l'é sinònim ëd dimostrassion lògica.

## Stòria
Le preuve matemàtiche a l'han soe rèis ant l'antichità, con ij Grech ch'a l'han stabilì ël concet ëd dimostrassion dedutiva. Euclid, ant ij sò Element (~300 a.C.), a l'ha sistemà le preuve an geometrìa an partend da j'assiòma. Ant ël Médi Ev, ij matemàtich islàmich coma Al-Khwarizmi a l'han arfinà le técniche ëd preuva ant l'àlgebra. Ant ël sécol XIX e XX, matemàtich coma David Hilbert e Kurt Gödel a l'han studià ij lìmit dle preuve formaj, an smonend che pa tut lòn ch'a l'é vera as peul dimostresse.

## Caraterìstiche
Lògica rigorosa: Minca pass a deuv esse giustificà da régole d'inferensa (es. modus ponens).

Strutura clàssica: Antrodussion, svolgiment, e conclusion (es. "Dàit..., provoma che...").

Usagi d'assiòma e teorema: A peul pa anvodé neuve verità sensa base.

Forma: A peul esse sintética (concisa) o analìtica (detajà).

## Sòrt ëd Preuve
Preuva direta: A aplica règole lògiche për mostré che A ⟹ B.

Esempi: Dimostrassion dël teorema ëd Pitàgora.

Preuva andireta:
* Contrapositiva: A dimostra che ¬B⟹¬A.
* Assurdità (*reductio ad absurdum*): A mostra che neghé la proposission a men-a a na contradission.

Indussion matemàtica: A dimostra na propietà për tuti ij nùmer naturaj, verificand ël cas base e 'l pass andutiv.

Preuva costrutiva: A dà n'esempi esplìcit ëd n'oget ch'a sodisfà la condission.

Preuva combinatorial: A conta le possibilità për otnì un arzultà.

## Utilisassion
Academia: Verifiché congeture e deurbe neuve àree d'arserche.

Anformàtica: Validé algoritm e protocol ëd sicurëssa.

Educassion: Ansegné ël pensé critich e lògich.

## Crìtiche e Debat
Teorema ëd Gödel: A fortiss che minca sistema formal coerent a conten d'afirmassion ch'as peulo pa dimostresse.

Intuissionism: Scòla ch'a arfuda la preuva për assurdità, ciamand na costrussion esplìcita.

Complessità computassional: Cheidun problema a peulo avèj preuve teòriche ma pa algoritm efetiv.

## Arferiment
*Euclid, Element (~300 a.C.).*

*Gödel, On Formally Undecidable Propositions (1931).*

*Stanford Encyclopedia of Philosophy, "Mathematical Proof" (2023).*

Categorìa:Matemàtica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Hyphoderma argillaceum

## Hyphoderma argillaceum

### Descrission
**Hyphoderma argillaceum** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli. A l'ha un color da biancastr a grisastr, con noanse ocra.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire paìs an Euròpa e an vàire region an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Hyphoderma argillaceum*** (Bres.) Donk (1957)

Categorìa:Hyphoderma
Assiòma

J**'assiòma** a son d'afirmassion o prinsipi fondamentaj acetà com verità evidente da per lor, sensa necessità ëd dimostrassion, e ch'a son la base për fé d'argument lògich o dësvlupé d'àutre proposission ant na teorìa matemàtica o filosòfica. An matemàtica, j'assiòma a definisso le régole d'un sistema formal e a përmëtto ëd derivé teorema e propietà. Ël termo "assiòma" a ven dal Grech ἀξίωμα (*axioma*), ch'a veul dì "ciò ch'a l'é considerà degn o evident".

## Stòria
L'usagi dj'assiòma a l'é ancaminà con ij Grech antich, dzortut con Euclid, ch'a l'ha organisà la geometrìa an sëddes assiòma ant ij sò Element (300 a.C.). Sti assiòma a l'han dominà la matemàtica për sécoj, fin-a a la dëscuerta dle geometrìe pa-euclidian-e ant ël sécol XIX, ch'a l'han mostra che j'assiòma a peulo esse modificà. Ant ël sécol XIX e XX, matemàtich coma Giuseppe Peano (assiòma dl'aritemética) e David Hilbert (assiomatisassion dla geometrìa) a l'han formalisà ël concet d'assiòma ant la lògica moderna.

## Caraterìstiche
J'assiòma a son:
* Auto-evident: Acetà sensa dimostrassion, ma pa semper ëntuitiv (es. assiòma ëd sernìa ant la teorìa dj'ansem).
* Fondamentaj: A son la partensa për costruì na teorìa lògica.
* Universaj: A valo ant ël contest ëd la teorìa ch'a definisso.
* Indipendent: As peulo pa esse derivà da j'àutri assiòma dël sistema.

Esempi clàssich:
* Assiòma d'Euclid: "Tra doi pont qualsëssìa as peul sempe tiré na linia drita".
* Assiòma ëd Peano: "0 a l'é pa ël sucessor ëd gnun nùmer natural".
* Assiòma ëd sernìa: "Dàit n'ansem d'ansem pa veuid, a esist na fonsion ch'a sern un element da minca ansem".

## Utilisassion
J'assiòma a son dovrà ant:
* Sistema dedutiv: Për derivé teorema an geometrìa, aritmética, àlgebra, e teorìa dj'ansem.
* Teorìe formaj: Come la teorìa ëd ZFC (Zermelo-Fraenkel con Assiòma ëd sernìa) për la matemàtica moderna.
* Lògica matemàtica: Për studié la coerensa e l'indipendensa dij sistema d'assiòma.

Le geometrìe pa-euclidiane (es. geometrìa iperbòlica) a dimostro che cambiand n'assiòma, as peulo creé d'àutre struture coerente.

## Crìtiche e Debat
Geometrìe alternative: La revision dj'assiòma euclidian a l'ha smonù che gnun sistema a l'é "assolut".

Teorema ëd Gödel: A l'ha mostrà che minca sistema d'assiòma coerent a l'ha d'afirmassion ch'as peulo pa dimostresse.

Ant ël sécol XX: La discussion an tra intuissionism (Brouwer) e formalisme (Hilbert) a l'ha arvisà ël ròl dj'assiòma.

Categorìa:Matemàtica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Engignerìa

L**'Engignerìa** a l'é la dissiplin-a ch'a àplica la siensa e la tecnologìa për progeté, costrùe, e gestì struture, màchine, sistema, o process. J'engigné a travajo për arzòlve problema técnich an dovrand conossense matemàtiche, fìsiche, e sientìfiche.

## Stòria
L'engignerìa a l'ha d'orìgin antiche. Ant l'Egit antich, j'engigné a l'han costruì le piràmid e ij sistema d'irigassion. Ij Roman a l'han realisà àutre euvre ampressiònante com j'aquedòt e le stra. Ant ël Medioev, j'anvension d'utiss mecànich a l'han marcà l'inissi ëd n'evolussion. Con la Rivolussion Industrial dël sécol XVIII, l'engignerìa a l'é dventà na profession organisà, con dë svilup ant la mecànica, l'idràulica, e pi tard l'eletricità. Ant ël sécol XX, l'arserca nuclear, l'aeronàutica, e l'anformàtica a l'han arvolussionà ël setor.

## Branche
Le prinsipaj branche dl'engignerìa a son:
* Engignerìa Sivìl: Costrussion d'infrastruture com pont, stra, e edifissi.
* Engignerìa Mecànica: Progetassion ëd màchine, motor, e sistema ëd produssion.
* Engignerìa Elétrica: Studi dl'energìa elétrica, circuit, e sistema d'automassion.
* Engignerìa Chìmica: Trasformassion ëd materia prima an prodòt finì.
* Engignerìa dl'Ambient: Gestion dël teritòri e protession ëd l'ecosistema.
* Engignerìa Anformàtica: Svilup ëd software e hardware për computer e rej.

## Aplicassion
L'engignerìa a l'é present ant la vita ëd minca di:
* Energìa: Produssion d'energìa renovàbil com ël solar o l'eòlica.
* Salute: Realisassion ëd strument médich e protèsi.
* Traspòrt: Progetassion ëd viture, tren, e avion.
* Comunicassion: Creassion ëd rej ëd telecomunicassion e satélit.

## Formassion
Për dventé engigné, a venta otnì na laurea an engignerìa, con specialisassion ant un setor. Jë studi a comprendo matemàtica, fìsica, e materie técniche. A son ëdcò amportant jë stage pràtich e la conossensa ëd lenghe straniere.

## Ròl ant la società
J'engigné a contribuisso a l'inovassion e a la creassion ëd neuv travaj. A giuto a afronté le sfide globaj com ël càud global, lë svilup sostenìbil, e la sicurëssa energética. Soe euvre a përmëtto ëd mijoré la qualità dla vita.

## Arferiment
*Smith, J. (2020). Stòria dl'Engignerìa. Ed. Tecnica.*

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Leva

La **Leva** a l'é un-a dle màchine sempie pì amportante ant l'engignerìa, dovrà për amplifiché la fòrsa o cangé la diression ëd në sforz. A l'é n'element mecànich costituì da na stanga rèida ch'a peul giré dantorn a un pont fiss (fulcr o pont ëd sostegn). Soa aplicassion a l'é fondamental ant ël proget ëd machinari, utiss, e struture.

## Stòria
L'usage dle leve a l'é documentà già ant l'antichità. J'Egissi a l'han dovrala për movimenté dle pere gròsse durant la costrussion dle piràmid. Archimede (287-212 a.C.) a l'ha studià ij prinsipi dla leva e a l'ha afirmà: "Dame un pont ëd sostegn e i farai bogé la Tèra". Con la Rivolussion Industrial, le leve a son ëstàite integrà ant le machine complesse, com pressa e motor.

## Component prinsipaj
Fulcr: Ël pont fiss andova la stanga a gira.

Sforz (F): La fòrsa aplicà për fé giré la leva.

Càrich (R): La resistensa da vince (pèis o fòrsa opòsta).

Brass ëd sforz (Bf): Distansa dal fulcr a lë sforz.

Brass ëd càrich (Bs): Distansa dal fulcr al càrich.

## Sòrt ëd leva
A esist-o tre classe ëd leve, basà sla posission dël fulcr, dlë sforz, e dël càrich:

Leva ëd prima classe: Fulcr antra lë sforz e ël càrich.
* Esempi: Altalen-a.

Leva ëd segunda classe: Càrich antra ël fulcr e lë sforz.
* Esempi: Carëtta a man, s-ciapabòsch.

Leva ëd tersa classe: Sforz antra ël fulcr e ël càrich.
* Esempi: Pinse, cana da pësca.

## Avantagi mecànich
L'avantagi mecànich (MA) d'una leva as calcola con la formula:
:MA = \frac{Bs}{Bf}

Pi gròss che a l'é ël brass ëd càrich rispet a col dë sforz, pi la leva a riduv lë sforz necessari.

## Aplicassion
Utiss quotidian: tisòire, martel, tnaje.

Machinari: Pressa idràulica, gru, fren ëd biciclëtta.

Biomecànica: J'òss e ij mùscoj dël còrp uman a agisso com ëd leve.

## Importansa ant l'engignerìa
Le leve a son essensiaj për:
* Artigianà: Semplicità e eficiensa ant ël moviment ëd càrich pesant.
* Industria: Component ëd màchine për la trasformassion ëd fòrsa.
* Disegn ergonòmich: Creassion d'utiss che riduvo la fatiga.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Tajòla

La **Tajòla** (o **Pulìa**) a l'é na màchina sempia dovrà për cambié la diression ëd na fòrsa o për amplifiché lë sforz aplicà për movimenté un càrich. A l'é costituìa da na roa giràbil an sl'ass, con na guida andova a passa na còrda, na caden-a, o na binda. Le tajòle a son essensiaj ant l'ambit mecànich e idràulich.

## Stòria
L'usage dle tajòle a armonta a j'antiche civilisassion. J'Egissi e ij Grech a l'han dovrà sistema ëd tajòle për piassé d'oget pesant ant le costrussion. Archimede (287-212 a.C.) a l'ha studià soe proprietà e a l'ha anventà combinassion ëd tajòle (blòch e tirant) për riduve lë sforz. Durant ël Medioev, le tajòle a son ëstàite dovrà ant ij pòrt për carié le nav, e con la Rivolussion Industrial, a son dventà component ëd machinari compless com le gru e j'elevator.

## Component prinsipaj
Roa: Part giràbil con na guida për ten-e la còrda.

Ass: Strutura ch'a ten la roa an posission.

Còrda/Caden-a: Element flessìbil ch'a trasmëtt lë sforz.

Càrich (R): L'oget o la fòrsa da movimenté.

Sfòrz (F): La fòrsa aplicà për fé giré la tajòla.

## Sòrt ëd tajòle
A esist-o tre tipo prinsipaj:

Tajòla fissà: La roa a l'é fissà a na strutura. A cambia la diression dël càrich sensà riduve lë sforz.
* Esempi: Sistema për aussé na bandiera, tende.

Tajòla mòbil: La roa a peul bogesse con ël càrich. A riduv lë sforz necessari dla mità.
* Esempi: Gru portàtil, elevator sempi.

Sistema ëd blòch e tiran: Combinassion ëd tajòle fissà e mòbij për otnì n'avantagi mecànich elevà.
* Esempi: Gru idràuliche, sistema 'd càrich ëd le nav.

## Avantagi mecànich
L'avantagi mecànich (MA) d'un sistema ëd tajòle as calcola con:
:MA = \frac{R}{F} = N

andova 

N a l'é ël nùmer ëd còrde ch'a sosten-o ël càrich.

Tajòla fissà: MA = 1 (a cambia mach la diression).

Tajòla mòbil:  MA = 2

Blòch e tiran: MA = N (es. 4 tajòle: MA = 4)

## Aplicassion
Costrussion: Gru, montacàrich, betoniere.

Traspòrt: Elevator, funivie.

Sport: Atressatura d'alpinism o arampicà.

Vita quotidian-a: Tende, persiane.

## Importansa ant l'engignerìa
Le tajòle a përmëtto ëd:
* Otimisé lë sforz: Riduve la fadiga ant ël moviment ëd càrich pesant.
* Distribuì ël càrich: Evité d'usuré lest ij machinari.
* Amplifiché la precision: Contròl pi sempi ant le operassion ëd sollevament.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Guèra dij Sent Agn

La **Guèra dij Sent Agn** l'é stàita 'na serie ëd conflit antrames la Fransa e l'Anghiltèra che a l'é comensà dël 1337 e a l'é finia dël 1453, an durand 116 agn.
J'Anglèis, an prinsipi a l'han conquistà 'na bèla part dla Fransa, ma apress ij fransèis, guidà da Gioana d'Arch, a l'han liberà sò pais da la dominassion angléisa. La derota a l'ha portà l'Anghiltèra a la crisi e a la Guèra dle Doe Reuse.

Categorìa:Stòria europenga
Guèra sivil american-a

La **Guèra sivil american-a** o ëdcò **Guèra ëd secession**, a l'é stàita 'na guèra sivil combatua antrames jë Stat Unì d'America e jë Stat Confederà d'America, che a l'avan fait la secession për ij dreit dij Stat a manten-e la s-ciavitù.
La guèra a l'é durà dal 12 avril 1861 al 23 giugn 1865 e a l'é inissià apress la vitòria dël pressident Abraham Lincoln, considerà dal Sud tròp anti s-ciavitù. La guèra a l'è finìa con la vitòria djë stàt dël Nord e con la fin dla s-ciavitù an tùt ël teritori djë Stat Unì, la concession dla citadinansa a ij neier e a l'afermassiòn del podej dël goern federal american. 
La guèra a l'ha provocà an total pì che 750.000 soldà mòrt e un numer nen precisà ëd sivil.

Categorìa:Stòria
Vis

La **Vis** a l'é na màchina sempia dovrà për convertì ël moviment rotativ an linear o për ten-e unì dij component. A l'é formà da na surfassa anfilà (ël filet) anrolà an sl'ass. Le vis a son dovrà ant la falegnamerìa, l'edilissia, e ant vàire àmbit mecànich për soa capacità d'amplifiché la fòrsa e garantì union precise.

## Stòria
L'usage dle vis a armonta a l'antichità. Archimede (287-212 a.C.) a l'ha anventà la vis d'Archimede, na spiral anfilà për porté l'eva ant ij canaj. J'Egissi e ij Grech a dovravo vis ëd bòsch për pressé l'uva o l'euli. Ant ël sécol XV, con lë svilup dël torn, le vis ëd metal a son dventà comun-e, mentre che la Rivolussion Industrial a l'ha standardisà ij process ëd produssion. Ant ël sécol XIX, Henry Maudslay a l'ha creà ël prim torn për fileté, arvolussionand la fabricassion dle vis.

## Component prinsipaj
Testa: La part superior, con na forma (es. esàgon, a cros) ch'a përmëtt d'aplicà na ciav o tornavis.

Fus: Ël còrp prinsipal, cilìndrich o cònich, con ël filet anrolà.

Filet: La surfassa a spiral ch'a detèrmina l'avansament ëd la vis ant ël material.

Ponta: La part anferior, soens a forma ëd còno për anfilé mej.

## Sòrt ëd vis
Vis d'antrada: Për unì doi component (es. vis për bòsch, metal, o plàstica).

Vis d'Archimede: Utilisà për trasporté lìquid, granaje, o material granulà.

Bolon: Vis con un dad për union fòrte e smontàbij.

Vis sensa testa: Dovrà ant le màchine për regolassion precisa (es. vis ëd precision).

Vis automàtiche: Con filet avuss për penetré sensa preforadura (es. vis për giss).

## Avantagi mecànich
L'avantagi mecànich (MA) ëd na vis as calcola con:
:MA = \frac{2 \pi L}{p}

andova:

L = Longheur dël brass ëd la fòrsa (es. ciav).

p = Pass (distanza tra doi filet adiacent).

Pi cit che a l'é ël pass, pi la vis a riduv lë sforz necessari për sollevé un càrich.

## Aplicassion
Union mecànica: Montagi d'oget quotidian, màchine, e struture.

Trasport ëd material: Vis d'Archimede ant j'industrie alimentar o j'impiant idrìdich.

Regolassion: Modìfica dle posission ant le strumentassion sientìfiche.

Solevament: Crich automobilìstich basà sla vis për aussé ij véicol.

## Importansa ant l'engignerìa
Le vis a son fondamentaj për:
* Efissiensa: Concession ëd fòrse grande con në sforz cit.
* Flessibilità: Adatàbil a divers material e contest.
* Durà: Resistensa a le tension mecàniche e a la corrosion (grassie a tratament come la zincadura).

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Cun-i

Ël **Cun-i** a l'é na màchina sempia formà da doi plan anclinà unì për convertì na fòrsa aplicà a l'estremità pian-a an dë sforz perpendicolar për divide, ten-e an posission, o aussé un càrich. A l'é dovrà ant ij utiss ëd minca di e ant l'industria për soa capacità d'amplifiché la portà ëd na fòrsa.

## Stòria
Ël cun-i a l'é un-a dle machine pi antìche. Ant l'Età dla pera, j'òmo a dovravo cun-i ëd pera o d'òss për divide bòsch o s-cianché ròche. J'Egissi a l'han dovrà cun-i ëd ram për tajé blòch ëd pera për le piràmid. Archimede (287-212 a.C.) a l'ha studià ël prinsipi dël cun-i, che a l'é considerà un dij sest fondamentaj ëd la mecànica. Con l'evolussion dij metaj, ij cun-i a son dventà component essensiaj d'utiss com le manaje.

## Component prinsipaj
Estremità pian-a: Part andova a l'é aplicà la fòrsa (es. colp ëd martel).

Orlo tajent: La part fin-a ch'a pénetra ant ël material.

Slans: Longheur dël cun-i da la ponta al dòs.

Larghëssa: Spëssor dël cun-i a l'orlo tajent.

## Sòrt ëd cun-i
Cun-i ëd division: Dovrà për s-ciapé bòsch o pere (es. cun-i da boscaté).

Utiss ëd taj: Manaja, assul, o rasor, dovrà për tajé material.

Cun-i d'arpar: Ten-e unì dij component o fermé ël moviment (es. cun-i për le roe).

Cun-i idràulich: Aplicà ant le presse për generé fòrse gròsse (es. sistema ëd fren).

## Avantagi mecànich
L'avantagi mecànich (MA) d'un cun-i as calcola con:
:MA = \frac{L}{w}

andova:

L = Slans (longheur dal taj a l'estremità pian-a).

w = Larghëssa dël cun-i.

Pi gròss che a l'é ël rapòrt L/w, pi la fòrsa aplicà a l'é amplificà.

## Aplicassion
Edilissia: Dovrà për monté pere o separé dij blòch.

Agricoltura: Erpi për travajé la tèra.

Medzin-a: Bìsturi për operassion precisa.

Traspòrt: Fren ëd biciclëtta o màchina basà su cun-i idràulich.

## Importansa ant la fìsica
Ël cun-i a mostra coma na fòrsa aplicà an na diression a peula generé dë sforz an àutre diression, otimisand ël travaj. Soa teorìa a l'é base për comprende ij prinsipi dle fòrse distribuìe e l'energìa mecànica. Ant l'angegnerìa, la fòrsa dël cun-i a përmëtt ëd progeté utiss pì sigur e men faticos.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Slòira

La **Slòira** a l'é n'utiss agrìcol dovrà për volté e preparé la tèra prima ëd jë smens. A l'é un-a dle inovassion pi amportante ant la stòria dl'agricoltura, përmëttend ëd melioré la produtività dij camp e la qualità dël teren. Soa aplicassion a l'é fondamental ant le coltivassion tradissionaj e moderne.

## Stòria
L'orìgin dla slòira a armonta a le prime società agrìcole. Ant la Mesopotamia (3000 a.C.), a l'é stàita dovrà na slòira sempia ëd bòsch tirà da beu. J'Egissi a l'han anrichì la técnica con slòire pi pesante për ij teren ëd lim dël Nil. IJ Roman a l'han anventà la *carruca*, na slòira con ëd roe e fer për penetré la tèra pi ancreus. Ant ël Medioev, l'antrodussion dël ponton ëd fer a l'ha arduvù lë sforz dij contadin. Con la Rivolussion Industrial, le slòire a son dventà ëd metal e a l'han ancaminà a esse tirà da trator, trasformand l'agricoltura an n'atività mecanisà.

## Component prinsipaj
Bure (o Còrp): Strutura prinsipal an metal o bòsch ch'a sosten j'àutri part.

Fer (lama): Part tajent ch'a deurb la tèra.

Stiva (manigh): Andova ël contadin a ten e a contròla la slòira.

Roa (ant le slòire moderne): Për stabilisé la profondità dël travaj.

Versor: Component curv ch'a gava la tèra voltà.

## Sòrt ëd slòire
Slòira tradissional ëd bòsch: Dovrà ant l'antichità, tirà da beu o cavaj.

Slòira ëd fer: Pì resistenta, con fer angolà për un travaj precis.

Slòira a disch: Con ëd roe metàliche për teren dur o pien ëd rèis.

Slòira arversìbil: Përmëtt ëd volté la tèra a drita o a mancin-a, ideal për camp an pendensa.

Slòira motorisà: Atacà a un trator, con sistema idràulich për regolé la profondità.

## Aplicassion
Preparassion dël teren: Creé un substràt mòl për le sëmne.

Contròl dle malerbe: Anteré le erba spontanie për riduve j'aversari.

Amendament ëd la tèra: Mës-cé letam o fertilisant ant ël teren.

Creassion ëd sorgh: ùtij për l'irigassion o la colturassion a file.

## Importansa ant l'agricoltura
Aument ëd la produtività: La tèra voltà a l'é pi ossigenà e pronta për le sëmne.

Mijorament dla strutura dël teren: évita la compatassion e a përmëtt a l'eva ëd penetré.

Redussion dël travaj manual: Con la mecanisassion, ël process a l'é pì lest e men fadigos.

Sìmbol cultural: La slòira a l'é stàita arpresentà ant l'art e la literatura come n'element ëd vita rural.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Agricoltura

L**'Agricoltura** a l'é l'arte e la siensa ëd coltivé la tèra, fé chërse le piante, e anlevé dj'animal për otnì dël mangé, dël material, o d'energìa. A l'é un dij setor pi antich e essensiaj për la sopravivensa uman-a, an influensand l'economìa, la cultura, e l'ambient.

## Stòria
L'agricoltura a l'ha avù soa orìgin ant ël Neolìtich (circa 10.000 agn fa), quand che j'òmo a son passà da na vita nòmada ëd cassador a na vita sedentaria. Le prime coltivassion a son ëstàite ëd gran, ris, e òrdi ant ël Mediorient. Ant l'Egit antich, j'egissi a l'han dovrà l'irigassion dël Nil për fé chërse ëd biave. Ant l'Età dël bronz e dël fer, j'utiss agrìcoj a son dventà pi avansà, con l'usagi dë slòire, smens, e fonsìe. Con la Rivolussion Agrìcola dël sécol XVIII, l'agricoltura a l'ha introduvù rotassion ëd colture e técniche moderne, mentre che cola industrial dël sécol XX a l'ha portà machinari, fertilisant chìmich, e OGM.

## Branche prinsipaj
Agricoltura tradissional: Basà su métod antich, sensa machinari complicà (es. coltivassion a man).

Agricoltura orgànica: Sensa chìmich sintétich, con atension a la sostenibilità.

Agricoltura industrial: Produssion an scala granda, con trator e tecnologìa.

Zootecnìa: Allevament d'animaj (bovin, crin, galin-e) për carn, làit, o euv.

Agroforestèria: Combinassion ëd piante e colture për protege l'ecosistema.

## Técniche e Utiss
Rotassion ëd colture: Alterné piante për nen esaurì la tèra.

Irigassion: Sistema për porté eva ai camp (es. gossa a gossa, canaj).

Mecanisassion: Trator, mietitrebie, e sëmneuse për otimisé ël travaj.

Biotecnologìa: Piante modificà geneticament për resiste a maladìe o sech.

## Importansa për la Società
Sicurëssa alimentar: Produssion ëd mangé për la popolassion mondial.

Economìa: Impiegh ant ël setor primari e comersi ëd prodòt agrìcoj.

Ambient: Gestì ij paisage, protege la biodiversità, e contrasté ël càud global (grassie a le colture ch'a caturo CO₂).

Culture: Rit e tradission ligà a le stagion agrìcole (es. feste dël racòlt).

## Sfide e Futur
Cambiament climàtich: Sech, inondassion, e tempeste a mënasso ij racòlt.

Erosion dël teren: Pérdita ëd tèra fértil për colpa dl'agricoltura intensiva.

Trànsit a la sostenibilità: Usé energie renovàbij, riduve ij pesticid, e valorisé ij prodòt local.

Agricoltura urbana: Coltivé an sità për riduve ij cost ëd traspòrt.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Irigassion

L**'Irigassion** a l'é la técnica ëd fornì eva artifissialment a le colture agrìcole o a j'àree verde për garantì na chërsita otimal, dzortut ant le region andova le pieuve a son pa basta. A l'é un element ciav ant l'agricoltura e la gestion ëd l'ambient, an consentend ëd coltivé an condission aride o durant la stagion sëcca.

## Stòria
L'irigassion a l'ha d'orìgin antiche. Ant ël 6000 a.C., le civilisassion ëd Mesopotamia a l'han dovrà ij canaj për porté l'eva dij fium Tigri e Eufrate ai camp. Ant l'Egit, l'irigassion natural dël Nil a l'ha përmëttù la coltivassion dël gran. IJ Roman a l'han realisà d'aquedòt e sistema ëd distribussion eva për l'agricoltura. Ant ël Medioev, j'Àrab a l'han annovà con nòrie e saraje. Con la Rivolussion Industrial, le pompe a vapor e ij sistema pressurisà a l'han modernisà l'irigassion, antramentre che ant ël sécol XX, l'usagi ëd sensor e automassion a l'ha portà a l'agricoltura ëd precision.

## Component prinsipaj
Sorgiss d'eva: Fium, lagh, poss, o reuse d'eva piovan-a.

Rej ëd distribussion: Canaj, tub, o sistema ëd gossa për porté l'eva ai camp.

Métod d'aplicassion: Coma l'eva a l'é distribuìa (es. a pieuva, a gossa, surfassa).

Strutura ëd contròl: Dighe, paratoje, o valvole për gestì ël fluss.

## Sòrt d'irigassion
Irigassion a surfassa: Eva spantià diretament an sël teren (es inondassion për ël ris).

Irigassion localisà: Eva fornìa mach ant la zòna dle rèis, con tub flessìbij o emissor (es. gossa a gossa).

Irigassion a pieuva: Eva sparà an aria con ësprussador, smijant a la pieuva (es. pivot sentral ant ij camp ëd gran).

Irigassion sotterania: Eva mandà sota ël teren për limité l'evaporassion.

## Importansa
Produtività agrìcola: Manten-e ij racòlt ant region sëcche o con clima variàbil.

Gestion dj'aree: Otimisé l'usagi d'eva për evité ël dësperdiment.

Svilup econòmich: Përmëtte coltivassion intensiva e diversificassion ëd prodòt.

Lòta contra la fam: Garantì mangé an tute le stagion.

## Sfide
Dësperdiment d'eva: Sistema inefissient a peulo consumé tròpa eva.

Salinisassion: L'evaporassion a lassa dla sal ch'a danegia la tèra.

Cost energétich: Pompé eva a peul esse dispendios.

Conflit d'usagi: Competission antra agricoltura, industrie, e sitadin.

## Futur
Irigassion ëd precision: Dovré "dron" e sensor për misuré l'ùmidità dël teren.

Reusagi d'eva: Traté e dovré torna j'eve ëd scàrich.

Agroecologìa: Combiné irigassion e técniche naturaj për protege l'ecosistema.

Lege regional: Regolamenté l'usagi d'eva për na gestion sostenìbil.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Metalurgìa

La **Metalurgìa** a l'é la siensa e la técnica ch'a studia ij metaj, soe proprietà, e ij process për estra-je, purificheje, e trasformeje an prodòt finì. A l'é un cap branca dl'engignerìa e dla chìmica aplicà, con ròl sentral ant l'industria e la tecnologìa moderna.

## Stòria
La metalurgìa a l'ha d'orìgin antiche. Ant l'Età dël Ram (circa 5000 a.C.), j'òmo a l'han ancaminà a dovré ël ram për fé utiss. Con l'Età dël Bronz (3000 a.C.), a l'han combinà ram e stagn për creé un metal pi dur. Ant l'Età dël Fer (1200 a.C.), ij process ëd fusion a son dventà avansà, grassie a j'Assir e j'Egissi. Ant l'Antichità clàssica, ij Grech e ij Roman a l'han dësvlupà miniere e fonderìe për produssion d'armament e struture. Durant la Rivolussion Industrial dël sécol XVIII, la metalurgìa a l'ha vivù n'evolussion con l'usagi d'àut forn e la produssion ëd assel an scala granda. Ant ël sécol XX, j'arsërche ant le leghe e ij tratament termich a l'han portà a material innovativ com l'alumini o l'assel inossidàbil.

## Branche prinsipaj
Metalurgìa estrativa: Estrassion dij metaj dai mineral (es. arsina, bòssite).

Metalurgìa fìsica: Studi ëd struture cristalin-e e proprietà mecàniche dij metaj.

Metalurgìa mecànica: Trasformassion dij metaj an prodòt (laminassion, stampagi).

Siderurgìa: Produssion e tratament ëd fer e assel.

Pirometalurgìa: Process a àute temperadure (fusion, ridussion).

## Process prinsipaj
Estrassion: Separé ij metaj dai mineraj con técniche com la flotassion o la lissiviassion.

Fusion: Scaudé ël mineral për separé ël metal pur (es. ant ij forn àut).

Leghe: Mës-cé doi o pi metaj për otnì leghe con proprietà speciaj (es. bronz = ram + stagn).

Tratament tèrmich: Tempra, rinveniment, o recossiment për modifiché durëssa o flessibilità.

Stampagg: Dovré stamp për creé component mecànich (es. motor, part d'avio).

## Aplicassion
Industria motorìstica: Produssion d'assel për motor o càrter.

Edilissia: Struture d'assel për pont e grata-ciel.

Eletrònica: Metal pur com ël silissi për semicondutor.

Biomédich: Impiant ëd titani për pròtesi òssee.

Energìa: Caudere e tub për central tèrmiche.

## Importansa ant la società
Svilup tecnològich: Sensa metal, gnun-e machine, eletrònica, o infrastruture.

Economìa: L'industria metalùrgica a crea milion d'impiegh ant ël mond.

Sicurëssa: Produssion ëd leghe resistente a j'assion për l'aeronàutica.

Art e design: Sculture e utiss decorativ an metal.

## Sfide
Impat ambiental: Emission ëd gas daj forn e gestion ëd scart.

Esauriment dij mineraj: Mineraj com ël ram a son limità.

Riciclagg: Riprocessé ij metaj për riduve ij dësperdiment.

Salute dij travajeur: Esposission a sostanse tòssiche ant j'industrie.

## Futur
Material avantagià: Leghe lingere për le màchine elétriche o aerospassial.

Tècniche sostenìbij: Dovré energìa renovàbil ant ij process ëd produssion.

Metalurgìa digital: Modél 3D e simulassion për progeté leghe pi eficiente.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Nanotecnologìa

La **Nanotecnologìa** a l'é la siensa ch'a studia e a contròla la materia a livel nano-scala (1-100 nanòmeter), dimension andova ij materiaj a mostro proprietà ch'a cambio da coj dij gròss volùm. A l'é un camp antërdissiplinar ch'a colegà fìsica, chìmica, biologia, e engignerìa për creé neuve aplicassion rivolussionarie.

## Stòria
La nanotecnologìa a l'ha soe rèis ant ël discors dël 1959 dël fìsich Richard Feynman, "A-i é tant ëd spassi an fond", anté ch'a ipotisava ël manipulé dj'àtom un për un. Ant j'agn 1980, l'anvension dël microscòpi a efet "tunnel" a l'ha përmëttù ëd vëdde e bogé j'àtom. Ël termo "nanotecnologìa" a l'é stàit popularisà da Eric Drexler ant ël lìber "Motor ëd Creassion" (1986). Ant ël sécol XXI, ij progress ant ij material nanocompòst a l'han portà a prodòt com ël grafene e a aplicassion médiche.

## Concet prinsipaj
Nano-scala: 1 nanòmeter = 0,000000001 méter (apopré la dimension d'un-a molécole).

Proprietà speciaj: A cambio con la dimension (es. color, condutività, resistensa).

Auto-montagi: Capassità dij component ëd organisesse da soj.

Nanorobòt: Machine microscòpiche për riparé célule o dëstrùe tumor.

## Branche prinsipaj
Nanomedzin-a: Utilisassion ëd nanopartissele për fé rivé ij fàrmach ant ël còrp.

Nanoelétrica: Component eletrònich pi cit e pi potent (es. chip ëd 5nm).

Siensa dij nano-materiaj: Svilup ëd material com ël carbòni nanotub.

Nanorobòtica: Costrussion ëd robòt microscòpich për aplicassion médiche o andustriaj.

## Aplicassion
Medzin-a: Nanopartissele për diagnostiché o traté ël càncher.

Energìa: Panej solar pi eficient grassie a nano-struture.

Ambient: Filtrage dj'eve con membran-e nano-perforà.

Consumator: Tessù anti-macia, crema solar con nanoprotession.

Alimentassion: Pachetagi ch'a prevën l'ossidassion dij prodòt.

## Importansa
Rivolussion andustrial: Material pi leger, resistent, o autopulent.

Salute: Terapie mirà ch'a riduco j'efet secondari.

Sostenibilità: Tècniche për riduve l'usagi d'energìa e dë scart.

## Sfide
Sicurëssa: Efet a longh termo dzora la salute uman-a e l'ambient.

Ética: Arzigh ëd deurbe neuve forme d'arme o contròl social.

Cost: Produssion complessa e dispendiosa.

Regolamentassion: Mancansa ëd norme globaj për l'usagi.

## Futur
Medzin-a personalisà: Nanorobot ch'a riparo célule malavie.

Computassion quantìstica: Memorisé nano-struturà për super-computer.

Material auto-riparant: Struture ch'a gropo le chërpure da sole.

Agro-nanotecnologìa: Fertilisant pi eficient e meno inquinant.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Hyphoderma obtusiforme

## Hyphoderma obtusiforme

### Descrission
**Hyphoderma obtusiforme** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli. A l'ha un color da bianch a crem.

### Ambient
A l'é stàit trovà an cheich paìs an Euròpa e an pòche region an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Hyphoderma obtusiforme*** J. Erkss. & Å. Strid (1975)

Categorìa:Hyphoderma
Océan

J**'océan** a son grand distese ëd eva salà che a sparto ij continent.
An total j'océan a cheuvro anviron ël 71% dla surfassa dël mònd.

J'océan a son:
# l'Océan Passìfich ëd 179.700.000 chilometer quadrà;
# l'Océan Atlàntich ëd 106.100.000 chilometer quadrà;
# l'Océan Indian ëd 74.900.000 chilometer quadrà;
# l'Océan Antàrtich ëd 20 327 000 chilometer quadrà;
# l'Océan Àrtich ëd 14 090 000 chilometer quadrà.
j'ultim doi a son ciamà ëdcò mar Antàrtich e mar Àrtich.

Categorìa: Océan
Mar

Ël **mar** a l'é 'na gran surfassa ëd eva salà considerà 'me partission ëd un Océan. A son ciamà mar ëdcò dij gran *lagh* ëd eva salà 'me ël mar Caspi o ël mar Mòrt.

Categorìa:Geografìa general
Fium

Un **fium** a l'é un cors ëd eva con un flus costant, che a ven da soa sorgent, dla pieuva, dal desfié dla fioca e dël giass. A peul varié an longhessa, bassin, portà, pendensa e andi. A cominsa andoa a i é la sorgent, a score an so let e a finiss andoa a ì é so sboch, che a peul esse l'océan o un mar, o un lagh o ëdcò n'autr fium, an cost cas ël fium a s'ciama afluent.
## Bibliografìa
**Enciclopedia Generale De Agostini*, Istituto Geografico De Agostini S.p.a., Novara, 1988

Categorìa:Geografìa general
Categorìa:Fium
Lagh

Un **lagh** a l'é 'na gran massa ëd eva che a s'treuva ant 'na depression dël teren.

Normalment un lagh a l'é fàit ëd eva dossa, ma a i é ëdcò dij lagh ëd eva salà 'me ël Mar Mòrt e ël Mar Caspi.

Categorìa:Lagh
Comunicassion

La **comunicassion** a l'é ël process ëd scambi d'anformassion o 'd mëssagi tra doi o pi person-e, o antra n'òm e n'àutr esse viv. A peul esse realisà për mojen ëd paròle, gest, segnaj, o sistema técnich, e a l'é essensial ant le relassion uman-e e ant l'organisassion dla società.

## Sòrt ëd comunicassion
La comunicassion as peul classifichesse an vàire manere:

### Comunicassion verbala
Costa a comprend l'usagi dël lengagi parlà o scrit. Esempi a son le conversassion, ij lìber, j'e-mail, e ij mëssagi testuaj. La precision dle paròle a l'é fondamental për evité malintèis.

### Comunicassion pa verbala
Sensa dovré 'd paròle, as comunica con ël còrp: espression faciaj, gest, postura, o ton ëd vos. Costi element a peulo arforsé o contradì ël mëssagi verbal.

### Comunicassion visual
A l'é l'usagi ëd figure, gràfich, video, o color për trasmëtte 'd significà. L'art, le carte geogràfiche, e ij film a son esempi clàssich.

## Amportansa dla comunicassion
La comunicassion a l'é ël fondament dle relassion personaj, dël travaj an echip, e dl'educassion. Na comunicassion ciàira a preven conflit e a giuta a creé colaborassion. An contrari, dij mëssagi ambivalent o mal formulà a peulo porté a malintèis.

## Stòria dla comunicassion
Dai temp pì antich, j'uman a l'han dësvlupà sistema për comuniché:

Preistòria: Pitore 'd le caverne, segnaj ëd fum.

Antichità: L'invension ëd la scritura (4000 a.C.) ant la Mesopotamia.

Età Moderna: La stampa 'd Gutenberg (sécol XV), ch'a l'ha democratisà l'acess a la conossensa.

Sécol XIX-XX: Telégraf, teléfon, radio, television.

Di d'ancheuj: Internet e ij sossiaj media, ch'a përmëtto comunicassion globaj an temp real.

## Modej ëd comunicassion
Ij teorista a l'han proponù vàire modej për descrive ël process:
* Modej ëd Shannon e Weaver (1949): A comprend un sender, un mëssagi, un canal, un ricevent, e 'l “disturb” (distorsion).
* Modej ëd Berlo (1960): A sot-ligna ij fator coma la competensa dël sender, la strutura dël mëssagi, e ël contest.

## Ostàcoj a la comunicassion
Le dificoltà a peulo surtì da:
* Diferense lenghìstiche o culturaj.
* Problema técnich (linia telefònica tajà).
* Pregiudissi o emossion (rabia, pau).
* Ambient ëstòrich (son elevà).

## Tecnologìe moderne
Le neuve tecnologìe a l'han rivolussionà la comunicassion:
* Internet: E-mail, chat, video-càmere.
* Sossiaj media: Facebook, Twitter, Instagram.
* Dispositiv mòbij: Sviciofonin e tablet a përmëtto ëd comuniché minca moment.

Tutun, l'ecess d'anformassion e la ridussion dle relassion face-a-face a son ëd sfide moderne.

## Comunicassion ant ël regn animal
J'animal a dòvro segnaj sonor, visuaj, o chìmich për comuniché. Esempi:
* Le canson dj'osej për atiré ij partner.
* Le dansa dle avije për ëndiché andoa a-i é 'd fior.
* IJ luv a crijo për organisé la cassa.

## Conclusion
La comunicassion a l'é n'element vital ant la vita quotidian-a, ant le relassion, e ant ël progress social. Con l'evolussion tecnològica, soe forme a cambio, ma sò but primordial a resta col ëd creé d'antese e d'union.

Categorìa:Sociologìa
Categorìa:Comunicassion
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Imper Mòngol

L**'Imper Mòngol** (*Ikh Mongol Uls*, *Их Монгол Улс*) a l'é stàit un ansem ëd teritòri dl'Asia sentral e ossidental, dl'Europa oriental, guernà da un Imperator.
A l'é stàit fondà da Gengis Khan dël 1206 e a l'é durà fin dël 1368.
L'imper Mòngol a l'é arivà a avej n'estension màsima ëd 24 milion ëd km² e 'na popolassion ëd anviron 100 milion ëd abitant, ël 33% dla popolassion total mondial dël temp.

Categorìa:Stòria
Foresta pioval

La **Foresta pioval** a l'é 'na foresta che a nass andoa a pieuv motobin (1.750-2.000 millimiter a l'agn). A peul esse temperà o equatorial.

Categorìa:Geografìa
Desert

Ël **desert** a l'é un paisagi che a arsèive 'na media ëd men che 250 mm ëd precipitassion a l'agn o un'area che a perd pì eva ëd cola che a l'arsèive për lë precipitassion. 
Ij desert a peulo esse desert caud o desert freid. Ij desert caud a son caraterisà për la granda oscilassion tèrmica antrames ël dì e la neuit (variassion ëdcò ëd 50 °C), l'incidensa granda dij ragg solar, la mancansa ëd vegetassion e lë poch precipitassion.

La parola desert a ven dal latin *desere* ("abandonà"). 

Categorìa:Geografìa
Tratà ëd Versailles

Ël **tratà ëd Versailles**, ëdcò ciamà **pàt ëd Versailles**, a l'é stàit un dij tratà internassionaj che a l'han offissialment fàit finì la prima guèra mondial.
A l'é stàit sotsignà durant la Conferensa ëd pas ëd Paris dël 1919 e signà da 44 Stat dël 28 giugn 1919 a Versailles an Fransa, ant ël Palass real ëd Versailles. Ël tratà a l'é spartià an 16 part e samblé da 440 articoj.
## Àutri progèt

Categorìa: Stòria
Imperi britànich

L**'Imperi britànich** a l'é stàit l'imperi pij grand dla stòria.
A l'é nàit con lë possession d'oltramar e ij "trading post" fondà da l'Anghiltèra antrames la fin dël secol ch'a fa XVI e l'inissi dël secol ch'a fa XVIII.
Dël 1920 l'Imperi britànich a goenava anviron 458 milion ëd person-e, ël 20% dla popolassion mondial dël  temp e a cuatava pij che 37.124.894 km².

Categorìa: Stòria
San Bernardino (Califòrnia)

**San Bernardino** a l'é na sità djë Stat Unì d'América an le Stat dla Califòrnia.
A l'ha 222.101 abitant (2020) e 'na surfassa ëd 210 km².
## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1857 andoa a i'era, dal 1771, la Mission spagneula ëd San Gabriel.

Categorìa:Comun dla Califòrnia
Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
St. Augustine (Florida)

**St. Augustine** a l'é na sità djë Stat Unì d'América an le Stat dla Florida.
A l'ha 14.329 abitant (2020) e 'na surfassa ëd 33.29 km2.

Ël sindic a l'é Nancy Sikes-Kline.

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1565 da ij spagneul, mnà da l'amirail Pedro Menéndez de Avilés, con ël nòm ëd *San Agustín* donc a l'é la pì veja sità dl'América dël Nòrd ancora abità al dì d'ancheuj.
 

Categorìa:Comun dla Florida
Sità

La **sità** a l'é un'area urban-a con 'na granda densità ëd pupolassion e un particolar status aministrativ, legal o storich.

Categorìa:Geografìa
Continent

Un **continent** a l'é la pì granda ripartission dont a son spartie le tère emergiue dla croste terestre.
La parola continent a ven dal latin *continere* ("conten-e"). 

Categorìa:Geografìa
Geografìa

La **geografia** a l'é la siensa che a l'ha 'me camp ëd studi la msurassion e la descrission dla Tèra e lë studi dij fenomen, uman e naturaj, che a interagisso e meno a dij mutament. Dagià ij popoj pì antich a studiavo la geografìa.
La parola geografia a ven dal grech *geo* (tèra) e *graphia* ("scrive").
## Ariferiment
*Treccani

 

Categorìa:Geografìa
Capital (Geografìa)

La **capital** a l'é 'na sità andoa a i é la sede del goern ëd un Pais.
## Riferiments
* ''Capitale - Geografia'', an la Treccani

Categorìa:Geografìa
Rivolussion Industrial

La **Rivolussion Industrial** a l'é stàit un process ëd industrialisassion che a l'é incaminasse ant ël Regn Unì a la metà dël secol ch'a fà XVIII e che apress a l'é dessvelupasse ant apopré tut ël Mònd. 

La definission ëd *rivolussion Industrial* a l'é nàita apoprè dël 1820, 'me paragon con la rivolussion fransèisa. La definission a l'é stàita utilisà ëdcò da ij filòsof polìtich 'me Karl Marx e Friedrich Engels.

Categorìa:Stòria
Grand Depression

La **Grand Depression** a l'é stàita 'na gran crisi econòmica che a i é stàita dal 1929 e la fin ëd j'agn '30, che a l'ha interessà dzortut jë Stat Unì, ma che a l'ha avù ij so efet an tut ël Mònd. A l'é comensà con ël martes neir, visadì quand la borsa ëd Wall Street a l'ha avù dij stragròss arcal econòmich.

## Arferiment
*Crisi economica mondiale

Categorìa:Stòria
Tor

'na **tor** a l'é n'edifissi caraterisà dzortut da soa autëssa ma con 'na bas pitòst cita. Lë tor a l'han avù 'na gran importansa strategica ant j'agn pasà, dagià che a podian esse dovrà për difèisa, antant che con ël passà dël temp a son diventà dzortut un simbol ëd prestigi.

## Arferiment
*Treccani

Categorìa:Architetura
Rivolussion cultural cinèisa

La **Rivolussion cultural** (文革S), ciamà ëdcò *gran rivolussion cultural* (文化大革命S, wénhuà dà gémìng), antant che ël nòm offisial a l'era *gran rivolussion cultural proletaria* (无产阶级文化大革命, wúchǎn jiējí wénhuà dà gémìng) a l'é stàit un event dla stòria cinèisa che a l'é durà dal 1966 al 1976, fin a la mort ëd Mao Zedong, con l'obietiv ëd confermè ël comunism e gavè via j'element tradissionaj e capitalist da la sossietà cinèisa.

La rivolussion cultural a l'é nàita apress ël faliment dël Gran Sàut Anans, che a l'ava causà la fam an Cin-a e la pèrdita dël podej për Mao. 

## Arferiment
*Dizionario di Storia

Categorìa:Stòria
Energìa arnovàbil

L**'energìa arnovàbil** a l'é n'ansem ëd sorgiss d'energìa ch'as rigenero naturalment e a son praticament inesaurìbij a scala uman-a. A dipendo da process naturaj com ël sol, ël vent, l'eva, e la biomassa, e a son n'alternativa sostenìbil a j'energìe fòssij (carbon, petròli, gas), ch'a contribuisso al càud global.

## Stòria dl'energìa arnovàbil
L'utilisassion dle sorgiss arnovàbij a l'ha 'd reis antiche:
* Antichità: Mulin a vent e a eva dovrà për maciné gran e pompé eva.
* Sécol XIX: Primi panel solari termich anventà për produve vapor.
* Agn 1880: Primi generador idroelétric ant jë Stat Unì.
* Agn 1970: Crisi dël petròli a possa jë studi su l'energìa solar e eólica.
* Sécol XXI: Acòrd internassional (es. Acòrd ëd Paris) për ridùe le emission an favor dle rinnovàbij.

## Sorgiss prinsipaj
Ij tipo d'energìa arnovàbil a comprendo:

### Energìa solar
Fotovoltaica: Trasformassion dla lus solar an eletricità con panel ëd silissi.

Térmica: Utilisassion dël calor solar për scaudé eva o generé eletricità.

### Energìa eólica
Turbin-a a vent: Generador ch'a dòvra la fòrsa dël vent për produve eletricità (onshore e offshore).

### Energìa idroelétrica
Central idroelétriche: Dovrand ël moviment d'eva (fium, dighe) për alimenté turbin-e.

### Energìa geotérmica
Calor dël sot-seul: Sfrutà për scaudament o produssion d'eletricità (es. Islanda).

### Biomassa
Materia orgànica: Combustìbil com bòsch, avans agrìcoj, o biogas da decomposission.

### Energìa dij mar
Maree e onde: Sistema për convertì l'energìa cinética dël mar an eletricità.

## Amportansa ant la società
Ambient: Ridussion dle emission ëd CO₂ e àutri gas ëd sèra.

Sostenibilità: Sorgiss ch'as esaurisso pa e a dan men dë sperdiment.

Sicurëssa energética: Diversificassion dle sorgiss, ridussion dla dipendensa da lë strangé.

Economìa: Creassion d'impiegh ant ij setor tecnològich e dla mantenussion.

## Sfide
Intermitensa: L'energìa solar e eólica a dipendo dal temp atmosférich.

Memorisassion: Batterie e sistema d'acumulassion për gestì la produssion variàbil.

Cost inissial: Investiment àut për infrastrutura.

Spassi: Utilisassion ëd teritòri për instalé panej o turbine.

## Tecnologìe moderne
Baterie a ion ëd litio: Për memorisé energìa mèj.

Idrògen verd: Produvù con energìa arnovàbil për alimenté industrie e traspòrt.

Rete inteligenta (smart grid): Gestion dinàmica ëd domanda e oferta d'energìa.

Eólica offshore flotant: Turbin-e an mar duvert për ciapé vent pì fòrt.

## Curiosità
L'Islanda a dòvra l'energìa geotérmica për ël 90% dij sò scaudament.

La Cina a l'é ël prim produtor mondial d'energìa solar ed eólica.

La central idroelétrica Three Gorges Dam (Cin-a) a l'ha na capacità ëd 22.5 GW, la pì granda al mond.

## Conclusion
L'energìa arnovàbil a l'é na ciav essensial për un futur sostenìbil. Malgré le sfide técniche e econòmiche, j'avansament tecnològich e j'acòrd internassional a fan ësperé na conversion sempe pì ràpida. Anvestì ant le rinnovàbij a veul dì protege l'ambient, creé neuve oportunità, e garantì n'energìa polida për le generassion ch'a ven-o.

Categorìa:Società
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Véder

Ël **véder** a l'é un material sòlid amorf (pa cristalin), trasparent o translùcid, fabricà për sòlit fondend dël sìlice (SiO₂) con d'àutri component com la sòda (Na₂CO₃) e la càussin-a (CaO). A l'é dovrà an vàire aplicassion, da le fnestre a j'utiss òtich, dai contnidor a le fibre òtiche. Soa resistensa a la corosion e soa capacità ëd lassé passé la lus a l'han fane un material essensial ant la tecnologìa moderna e ant la vita cotidian-a.

## Composission e produssion
La composission base dël véder a l'é ël silice, che as treuva ant la sabia. Për diminuì la temperadura ëd fusion dël silice, as gionta ëd sòda (carbonà ëd sòdi), ma për evité che ël véder as dësbela an presensa d'eva, as agiss ëdcò con la càussin-a (òssid ëd càussi). Sta mës-cia as fond a temperadure àute (anviron 1500°C) për formé na massa lìquida, peui modelà con técniche com ël sofié, la pressatura, o ël tiré.

## Stòria
Ij prim esempi ëd véder a armonto a la Mesopotàmia (anviron 3500 a.C.). J'Egissi e ij Fenissi a l'han peui ampinì soa produssion. Con ij Roman, la técnica dël sofié dël véder a l'ha consentì na produssion pì larga. Ant ël Medi Ev, Venessia a dventa ël sènter prinsipal ëd l'artisanà dël véder (ij famos véder ëd Muran). An Piemont, la produssion a l'é dësvlupasse dzortut ant ël sécol ch'a fa XIX, con d'usin-e dedicà a véder për l'edilissia e j'utiss.

## Sòrt ëd véder
Véder sòda-càussi: Ël pì comun, dovrà për fnestre e botèile.

Véder al borosilicà: Resist a jë sbauss ëd temperadura (es. Pyrex).

Véder temprà: Tratà për esse pì resistent, a së deurb an granin fin ant cas ëd rotura.

Véder laminà: Con dë strat ëd plàstica antra ëd feuj, dovrà për la sigurëssa.

## Utilissassion
Ël véder a l'é dovrà ant:
* Architetura (fnestre, specc).
* Packaging (botèile, vaset).
* Òtica (lent, telescòpi).
* Art (vederié, sculture).

## Riciclagi
Ël véder a l'é riciclàbil al 100%. Ël process a ìmplica ëd pistelo e fondlo torna sensa perde qualità, contribuend a ridùe ij consum d'energìa e materie prime.

## Cultura piemontèisa e véder
An Piemont, ij vederié dle cese medioevaj (coma col ëd la Cesa ëd Superga) a son esempi d'ecellensa. La region a l'ha ëdcò d'atività artisanaj ch'a ten-o vive le técniche tradissionaj.

Categorìa:Materiaj
Categorìa:Chìmica
Categorìa:Stòria
Categorìa:Fìsica
Categorìa:Società
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI