open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Louis Malle

**Louis Malle**, regista ëd cine, a l'era nà a Thumeries ai 30 d'otóber dël 1932 e a l'é mòrt a Beverly Hills ai 23 ëd novèmber dël 1995.

Fanciòt, durant la sconda guèra mondial a l'avìa frequentà la scòla ant un colege dij gesuita davzin a Fontainebleau. Apress avèj frequentà l'università dël cine a Paris, a l'é dventà agiut regista ëd Robert Bresson.

Sò dësbut a l'é rivà dël 1957.

An polémica con la cinematografìa fransèisa, a l'é emigrà an India; a l'é rintrà an Fransa a mità dj'agn 1980 e a l'ha realisà un-a ëd soe euvre pì amportante: *Au revoir les enfants*, dël 1987.

Soe euvre d'apress a son anspirà a la vita dla borzoasìa e a temàtiche scandalose.

## Euvre prinsipaj
* *Viva Maria!* (con B. Bardot).
* *Au revoir les enfants* (film dramàtich, 1987, 103 minute; antërpretà da G. Vanesse, F. Racette, R. Ferito). Ës film a l'ha vagnà ël Leon d'òr al Festival ëd Venessia dël 1987.

Malle, Louis
Lej ëd gravitassion universal

La **lej ëd gravitassion universal** o **lej ëd Newton** a fortiss che minca còrp a esèrcita ansima a minca àutr còrp na fòrsa d'atrassion ch'a l'ha tanme diression la reta ch'a gionz ij doi còrp e dont l'antensità a l'é proporsional ëd fasson direta al prodot ëd soe masse e ëd fasson anversa al quadrà dle distanse dij doi còrp:
:F=G \frac{m_1m_2}{r^2}.
Costa lej a l'ha smonula Isaac Newton ant ij sò *Principia mathematica*.
A l'é na conseguensa dle lej dij moviment dij pianeta, enonsià da Kepler vers ël 1620.
D'àutra part, le lej ëd Kepler as peulo oten-se da cola ëd Newton.

Ël valor dla *costanta gravitassional* *G* a l'é stàit trovà për prim da Henry Cavendish dël 1798, an dovrand n'angign conossù coma la balansa ëd Cavendish.
Na mzura pi precisa a l'é stàita fàita dël 1942 da P.R. Heyl e P. Chizanowski, ch'a l'han otnù ël valor
: G=6{,}673 \cdot 10^{-11} \frac{Nm^2}{kg^2} .

## La dedussion dle masse dij còrp celest
Da la lej ëd Newton as peulo trovesse ij valor dle masse dij còrp celest.
Për esempi, an aprossimand a na sirconferensa ël moviment dantorn al sol d'un pianeta, cost-sì a l'é soget, a tut moment, a l'assion newtonian-a sentrìpeta G \frac{mM}{R^2} , anté che *M* a l'é la massa dël sol, *m* cola dël pianeta e *R* a l'é la distansa antra 'l pianeta e ël sol.
Ciamà *a* l'acelerassion sentrìpeta e *T* l'ann sideral, visadì ël perìod d'arvolussion dël pianeta dantorn al sol, un a oten
:G \frac{mM}{R^2} =ma=m \frac{4 \pi^2}{T^2} R,
dont
:M= \frac{4 \pi^2R^3}{GT^2} .

Categorìa:Astronomìa
Lejedgravitassionuniversal
Zolicheur

**Zolicheur**, a l'é na canson d'amor popolar bin conossùa an tut ël Piemont, ëdcò sota al nòm *Jolicheur*.
A parla d'un giovo ch'a veul trové sò amor e a l'é sicur ëd trovelo 'n Fransa.
Ël destin a lo giuta e a treuva na bela fransèisa. La canson a finiss con l'ampromëssa dël mariage.

## Test

*"Dime un pò, bel galant, bel giovo,*
*dova i seve ancaminà?"*
"Ancaminà son vers la Fransa,
dova j’é la mia speransa,
dova j’é mè Zolicheur,
dova j’é mè Zolicheur."

Bel galant a l’é stèit an Fransa,
na va an piassa a spassegé.
A s’ancontra na fransèisa
ch’a parlava a la piemontèisa:
*"O monsieur, basez moi bien."*

A l’ha pijala per soe man bianche,
an gropeta s’a l’ha tiré.
L’ha portala ‘n sle colin-e
doa a j’é j’erbëtte fin-e:
doi tre vòlte s’a l’ha basé.

*"E adess ch’i l’evi basame,*
*bel galant, mi sposerai."*
"S’a l’è lòn che mi sperava,
s’a l’è lòn ch’i desiderava:
dë sposé mè Zolicheur,
dë sposé mè Zolicheur."

Categorìa: Canson popolar piemontèisa
Da 'n tèra an pianta

**Da 'n tèra an pianta**, a l'é na canson popolar grignòira ch'a parla dël ciclo dla vita dël vin.

## Test

Da 'n tèra an pianta,
òhi che bela pianta:
pianta, pianton, piantin,
co’ 'l ciribiribin ch’am pianta 'l vin
òhi che bon vin di pianta!

Da 'n pianta an rapa,
òhi che bela rapa:
rapa, rapon, rapin,
co’ 'l ciribiribin ch’am pianta 'l vin
òhi che bon vin di rapa.

Da 'n rapa an tina,
òhi che bela tina:
tina, tinon, tinin,
co’ 'l ciribiribin ch’am pianta 'l vin
òhi che bon vin di tina.

Da 'n tina an bota,
òhi che bela bota:
bota, boton, botin,
co’ 'l ciribiribin ch’am pianta 'l vin
òhi che bon vin di bota.

Da 'n bota an boca,
òhi che bela boca:
boca, bocon, bochin,
co’ 'l ciribiribin ch’am pianta 'l vin
òhi che bon vin di boca.

Da 'n boca an pansa,
òhi che bela pansa:
pansa, panson, pansin,
co’ 'l ciribiribin ch’am pianta 'l vin
òhi che bon vin di pansa.

Da 'n pansa an tèra,
òi che bela tèra:
tèra, teron, terin,
co’ 'l ciribiribin ch’am pianta 'l vin
òhi che bon vin di tèra.

Da 'n tèra an pianta,
òhi che bela pianta:
pianta, pianton, piantin,
co’ 'l ciribiribin ch’am pianta 'l vin
òhi che bon vin di pianta!

Categorìa: Canson popolar piemontèisa
San Genesio ed Uniti

**San Genesio ed Uniti** (*San Gines* an dialèt pavèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 3.856 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Cristiano Migliavacca (dal 17/05/2011, second mandà dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sangenesioeduniti
San Genesio

***San Genesio*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Jenesien|San Genesio Atesino / Jenesien]]**, an provincia ëd Bolsan

* **[[San Genesio ed Uniti]]**, an provincia ëd Pavìa
Marco Pastonesi

Giornalista.
**Marco Pastonesi** a l'é nassù a Génoa ai 27 d'aost dël 1954.
A travaja për La Gazzetta dello Sport e a l'ha scrivù vàire lìber d'aforisma an sël rugby e 'l ciclism.

## Euvre prinsipaj
* *Il terzo tempo* (1997, con Enrico Pessina)
* *In mezzo ai pali* (2001, con Enrico Pessina)
* *La leggenda di Maci. Vita, morte e miracoli di [[Mario Battaglini|Battaglini]], il Maciste del rugby* (2002)
* *Una vita da gregari* (2004, con Giuseppe Castelnovi)
* *Se l'ammazzi fai pari. 966 battute, aforismi, citazioni ed eccitazioni sul mondo dello sport* (2004, con Giorgio Terruzzi)
* *Il diario del gregario ovvero Scarponi, Bruseghin e Noè al Giro d'Italia* (2004)
* *Il Sei Nazioni* (2005, con Enrico Pessina)
* *All Blacks. La storia, le partite e i campioni della squadra di rugby che tutti vogliono vedere e nessuno vuole incontrare* (2006)
* *La corsa più pazza del mondo. Storie di ciclismo in Burkina Faso e in Mali* (2007)
* *Ovalia. Dizionario erotico del rugby* (2007)
* *Agenda del rugby* (2008, con Roberto Grillo, Enrico Pessina e Chicco Pessina)

Pastonesi, Marco
Asciano

**Asciano** a l'é un comun dla Toscan-a dë 7.231 abitant , an provincia ëd Sien-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Pianigiani (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sien-a
Lenghe arauan

La famija dle **lenghe arauan** (o **lenghe arawan**) a l'é na cita famija ëd lenghe parlà da le popolassion native dl'América meridional, an Brasil. 

Le lenghe arauan a son bin pòch conossùe. Ant la classificassion ëd Joseph Greenberg (che a l'é stàita motobin criticà), le lenghe arauan (ma chiel aj ciama *arawan*) a farìo part dël branch dle *lenghe equatoriaj* ëd la super-famija dle lenghe amerindie, parèj:

* branch ëd le *lenghe equatoriaj*
** **lenghe arauan**
** lenghe arawakan
** lenghe tupi

## Le lenghe arauan
Le lenghe arauan a son:

* lenga arua
* lenga banawá
* lenga culina
* lenga dení
* lenga jamamadí
* lenga jaruára
* lenga paumarí
* lenga suruahá

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Categorìa:Lenghe arauan
Lenghe aymaran

La famija dle **lenghe aymaran** a l'é na cita famija ëd lenghe parlà da le popolassion native dl'América meridional, dzortut an Perù. 

Ant la classificassion ëd Joseph Greenberg (che a l'é stàita motobin criticà), le lenghe aymaran (ma chiel aj ciama *Aymara*) a farìo part dël branch dle *lenghe andean* ëd la super-famija dle lenghe amerindie, parèj:

* branch ëd le *lenghe andean*
** lenghe alacalufan
** **lenghe aymaran**
** lenghe quechuan

## Le lenghe aymaran
Le lenghe aymaran a son:

* lenga aymara sentral
* lenga aymara meridional
* lenga jaqaru

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Categorìa:Lenghe aymaran
Lenghe barbacoan

La famija dle **lenghe barbacoan** a l'é na cita famija ëd lenghe parlà da le popolassion native dl'América meridional, dzortut an Perù. 

Ant la classificassion ëd Joseph Greenberg (che a l'é stàita motobin criticà), le lenghe barbacoan a farìo part dël branch dle *lenghe paezan* (o *lenghe paez*) ëd la super-famija dle lenghe amerindie, parèj:

* branch ëd le *lenghe paezan*
** **lenghe barbacoan**

## Le lenghe barbacoan
Le lenghe barbacoan a son:

** lenga andaqui
** lenga chachi
** lenga colorado
** lenga guambiano
** lenga totoro
** lenga barbacoas
** lenga awa-cuaiquer

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Categorìa:Lenghe barbacoan
Lenghe basche

La famija dle **lenghe basche** a l'é parlà an Euròpa, dzortut ant ij Pais Basch e peui an sël sonfin tra Spagna e Fransa. 

Ël Basch, parlà ant ij Pais Basch spagneuj a l'é la variant pì conossùa, ma a-i é ëdcò doe variant parlà an Fransa.

Le lenghe basche a son conossùe për coste caraterìstiche, che aj rendo ùniche an Euròpa:
* a son lenghe motobin veje, le ùniche che an Euròpa a l'han arzistù a le migrassion indoeuropee;
* da la banda tipològica, a son *lenghe ergative*, al contrari dle lenghe indoeuropee che a son *lenghe acusative*.

Le lenghe basche a son:

** lenga basca
** lenga basca, navarro-labourdin
** lenga basca, souletin

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Basch
Teorema ëd diferensiassion ëd Lebesgue

Ël **teorema ëd diferensiassion ëd Lebesgue**, dimostrà da Lebesgue a l'ancamin dj'agn 1900, a fortiss che qualsëssìa fonsion definìa an sla reta e a valor reaj, ëd variassion limità, a l'é diferensiàbil scasi daspërtut.

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Pienza

**Pienza** a l'é na comun-a dla Toscan-a ëd 2.168 abitant , an provincia ëd Sien-a.

La località a resta an s'na colin-a ch'a dòmina la comba dl'Orcia.

## Ël nòm
Na vira Pienza as ciamava Corsignano.
A dev sò nòm atual a Enea Silvio Piccolomini, vësco ëd Roma con ël nòm ëd Pio II, nassù ambelessì dël 1405 da na famija nòbil ma ampoverìa.

## Leu d'anteresse
* La catedral ëd Santa Marìa Assonta
* Palass Piccolomini

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fabrizio Fè (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sien-a
Montepulciano

**Montepulciano** a l'é na comun-a dla Toscan-a ëd 14.487 abitant , an provincia ëd Sien-a.
As dëstend an sël mont Polissian, na colin-a ëd tov postà antra le combe dla Chian-a e dl'Orcia.

La cita sità a l'é tuta sircondà da 'd rampar.
Lë stil ëd soe ca a va da la pròto-Arnassensa al baròch.

## Stòria
Fondà dal legendari re etrusch Porsen-a, la sità a l'é sot-mëttuse ëd fasson volontaria a Firense dël 1391.

## Feste e manifestassion
* Bravio delle botti: rolament dij botaj, la sconda dumìnica d'ost

## Leu d'anteresse
* Ël Palass comunal
* Ël dòm ëd Santa Marìa
* La cesa ëd Sant Agustin
* La cesa dël Gesù
* Palass Nobili-Tarugi
* Palass Contucci
* Palass Avignonesi
* La tor ëd Policinela

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Rossi (da l' 8/06/2009).

## Sità binele

Montepulciano a l'é binelà con:
*  Moulins, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Lenghe arutani-sape

La famija dle **lenghe arutani-sape** a l'é na cita famija (doe lenghe) ëd lenghe parlà da le popolassion native dl'América meridional, an Brasil e an Venessuela. 

Le lenghe arutani-sape a ven-o considerà, ant la classificassion ëd Joseph Greenberg (che a l'é stàita motobin criticà), com part dël branch dle *lenghe macro-tucanoan* ëd la super-famija dle lenghe amerindie (ma Greenberg a ciama **Auake** la lenga arutani e **Kaliana** la lenga sapé).

Le lenghe arutani-sape a farìo alora part dël branch dle *lenghe macro-tucanoan* ëd la super-famija dle lenghe amerindie, parèj:

* branch ëd le *lenghe macro-tucanoan*
** **lenghe arutani-sape**
** lenghe tucanoan

## Le lenghe arutani-sape
Le lenghe arutani-sape a son:

* lenga arutani
* lenga sapé

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Categorìa:Lenghe arutani-sape
François de Malherbe

Poeta an lenga fransèisa.
**François de Malherbe** a l'era nà a Caen dël 1555 e a l'é mòrt a Paris ai 16 d'otóber dël 1628.

Con soa esigensa d'armonìa e ciairëssa a l'ha dàit un posson decisiv a la definission dij cànone stilìstich e lessicaj dël fransèis modern.

Malherbe, François de
Malherbe, Francçois de
Academia fransèisa

L**'Academia fransèisa** (*Académie française* an fransèis) a l'é stàita fondà dël 1635 da Richelieu, con la fonsion d'anstitussionisé la lenga fransèisa.

Ij sò 40 mèmber a son elegiù a vita e a son dit *j'Inmortaj*.
Al 1m d'otóber 2010 con lë 73% dij vot a l'é stàita aprovà na dispossion ch'a proibiss l'elession ëd përsonalità con pì dë 75 agn.

Academia fransèisa
Academia fransèisa
Lenga yagua

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga yagua** o **Yagua** a fa part ëd le lenghe peba-yaguan e a l'é parlà dzortut an Perù.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Yagua** a peul esse:

* lenghe peba-yaguan
** **lenga yagua**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **yad**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=yad

Categorìa:Lenghe peba-yaguan
Categorìa:Lenghe dël Perù
Lenga sáliba

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga sáliba** o **Sáliba** a fa part ëd le lenghe salivan e a l'é parlà dzortut an Colombia.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Sáliba** a peul esse:

* lenghe salivan
** **lenga sáliba**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **slc**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=slc

Categorìa:Lenghe salivan
Categorìa:Lenghe dla Colombia
Lenga krisa

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga krisa** o **Krisa** a fa part ëd le lenghe sko e a l'é parlà dzortut an Papua Neuva Guinea.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Krisa** a peul esse:

* lenghe sko
** lenghe krisa
*** **lenga krisa**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ksi**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ksi

Categorìa:Lenghe krisa
Categorìa:Lenghe ëd Papua Neuva Guinea
Lenga subtiaba

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga subtiaba** o **Subtiaba** a fa part ëd le lenghe subtiaba-tlapanec e a l'é parlà dzortut an Nicaragua.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Subtiaba** a peul esse:

* lenghe subtiaba-tlapanec
** **lenga subtiaba**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **sut**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=sut

Lengasubtiaba
Categorìa:Lenghe subtiaba-tlapanec
Lenga araona

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga araona** o **Araona** a fa part ëd le lenghe tacanan e a l'é parlà dzortut an Bolivia.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Araona** a peul esse:

* lenghe tacanan
** lenghe araona-tacana
*** lenghe araona
**** **lenga araona**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **aro**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=aro

Categorìa:Lenghe araona
Categorìa:Lenghe dla Bolivia
Lenga purepecha

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga purepecha** o **Purepecha** a fa part ëd le lenghe tarascan e a l'é parlà dzortut an Méssich.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Purepecha** a peul esse:

* lenghe tarascan
** **lenga purepecha**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **tsz**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tsz

Categorìa:Lenghe tarascan
Categorìa:Lenghe dël Méssich
Lenga totonac, highland

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga totonac, highland** o **Totonac, Highland** a fa part ëd le lenghe totonacan e a l'é parlà dzortut an Méssich.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Totonac, Highland** a peul esse:
* lenghe totonacan
** lenghe totonac
*** lenga totonac, highland

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: tos

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tos

Categorìa:Lenghe dël Méssich
Categorìa:Lenghe totonac
Lenga haisla

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga haisla** o **Haisla** a fa part ëd le lenghe wakashan e a l'é parlà dzortut an Canadà.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Haisla** a peul esse:

* lenghe wakashan
** lenghe wakashan setentrional
*** **lenga haisla**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **has**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=has

Categorìa:Lenghe wakashan setentrional
Categorìa:Lenghe dël Canadà
Lenga makah

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga makah** o **Makah** a fa part ëd le lenghe wakashan e a l'é parlà dzortut ant jë Stat Unì.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Makah** a peul esse:

* lenghe wakashan
** lenghe wakashan meridionaj
*** **lenga makah**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **myh**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=myh

Categorìa:Lenghe djë Stat Unì
Categorìa:Lenghe wakashan meridionaj
Lenga bora

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga bora** o **Bora** a fa part ëd le lenghe witotoan e a l'é parlà dzortut an Perù.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Bora** a peul esse:

* lenghe witotoan
** lenghe boran
*** **lenga bora**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **boa**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=boa

Categorìa:Lenghe boran
Categorìa:Lenghe dël Perù
Lenga ninam

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga ninam** o **Ninam** a fa part ëd le lenghe yanomam e a l'é parlà dzortut an Brasil.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Ninam** a peul esse:

* lenghe yanomam
** **lenga ninam**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **shb**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=shb

Categorìa:Lenghe yanomam
Categorìa:Lenghe dël Brasil
Lenga ket

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga ket** o **Ket** a fa part ëd le lenghe yeniseian e a l'é parlà dzortut an Russia (Asia).

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Ket** a peul esse:

* lenghe yeniseian
** **lenga ket**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ket**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ket

Categorìa:Lenghe yeniseian
Categorìa:Lenghe dla Russia
Lenga wappo

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga wappo** o **Wappo** a fa part ëd le lenghe yuki e a l'é parlà dzortut ant jë Stat Unì.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Wappo** a peul esse:

* lenghe yuki
** **lenga wappo**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **wao**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=wao

Categorìa:Lenghe yuki
Categorìa:Lenghe djë Stat Unì
Lenga ayoreo

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga ayoreo** o **Ayoreo** a fa part ëd le lenghe zamucoan e a l'é parlà dzortut an Paraguay.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Ayoreo** a peul esse:

* lenghe zamucoan
** **lenga ayoreo**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ayo**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ayo

Categorìa:Lenghe zamucoan
Categorìa:Lenghe dël Paraguay
As Neves, As Neves

**Santa María** dle **Neves** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) dle Neves. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 620 abitant (243 fomne e 243 òm), distribuì an 8 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi dle Neves
Mondariz - Balneario, Mondariz - Balneario

**Nosa Señora de Lurdes** ëd **Mondariz - Balneario** a l’é l'ùnica paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Mondariz - Balneario. Soa popolassion al censiment dël 2007 a l’era ëd 755 abitant.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Mondariz - Balneario
Vilasobroso, Mondariz

**San Martiño** ëd **Vilasobroso** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Mondariz.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Mondariz
Ferrara di Monte Baldo

**Ferrara di Monte Baldo** a l'é un comun dël Véneto ëd 206 abitant , an provincia ëd Veron-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Rossi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Veron-a
Lenga záparo

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga záparo** o **Záparo** a fa part ëd le lenghe zaparoan e a l'é parlà dzortut an Ecuador.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Záparo** a peul esse:

* lenghe zaparoan
** **lenga záparo**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **zro**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=zro

Categorìa:Lenghe zaparoan
Categorìa:Lenghe dl'Ecuador
Cont ëd San Bastian

Ël magior ** Federich Pàul Novarin-a**, mej conossù come *cont ëd San Bastian* a nass a Turin ël 25 ëd gené dël 1710.

Fieul ëd Fransesch Ignassi Novarin-a e dla contëssa Anna Casàlis ëd Cumian-a, (la famosa *Marchèisa dë Spign* ch'a l'avrìa peu maria an sconde nòsse Vitòrio Medeo II) a l'é stèit un dij përsonage pì amportant ëd la bataja dl'Assieta.

Ël 19 ëd luj 1747 a l'é a cap dël batajon *Guardie*, ant la postassion pì pericolosa dla bataja, la Testa dl'Assieta. Ël comandant ëd l'esèrcit austro-piemontèis, Gioan Batista Cacran, *cont ëd Bricheras*, a l'é apostà an sël Gran Serin.

Sota j'atach dij fransèis ch'a son tre vòlte tant ij piemontèis, ël cont ëd Bricheras a manda a dì al cont ëd San Bastian d'abandoné la Testa dl'Assieta për rinforsé ël Gran Serin. Ël magior Novarin-a a rëspond ch'a peul nen bogesse e manda n'agiut ël general Alciati con chèich òm.
Ël comandant a arneuva l'arcesta e 'l Novarin-a a rëspond “*Noi i bogioma nen*” e a ciama l'órdin për ëscrit.
L'istansa a ariva mentre ij fransèis a ancamin-o l’ùltim atach, ma 'l cont ëd San Bastian, nen scotand l'órdin ëd sò superior, a braja ai sò òm: «*An facia al nemis i podoma nen volté le spale!*». 

Ij sòldà, cissà dal corage 'd sò magior, a arposso 'dcò l’ùltim atach.
Antratant tra ij soldà fransèis, già arpossà tre vòlte an sël Gran Serin, a taca a viré la neuva dla mòrt ëd tanti ufissiaj e dël comandant Bellisle e a decido d'artiresse.

La manera 'd dì *bogianen* a deriva pròpi dal corage che 'l cont ëd San Bastian a l'ha butà 'n costa bataja.

Categorìa:Militar
Cont ëd San Bastian
Ferrara

***Ferrara*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Fërara|Ferrara (Fërara)]]**, capleugh ëd provincia dl'Emilia-Romagna

* **[[Ferrara di Monte Baldo]]**, an provincia ëd Veron-a
Lenghe bayono-awbono

## Lenghe bayono-awbono

Le **lenghe bayono-awbono** a son na cita famija lenghìstica parlà ant l'ìsola ëd Papua Neuva Guinea. Coste lenghe a son, com un pòch tute cole dla Neuva Guinea, caraterisà da esse bastansa diferente l'una da l'àutra e parlà da cit grup ëd përson-e. 

Scond Colin Renfrew, un famos lenghista, costa situassion a l'é caraterìstica dle famije lenghìstiche che a son creasse an mentre ëd la dispersion inissial ëd l'umanità. Scond Renfrew, alora, i popoj dla Neuva Guinea a son mai cambià, dòp la colonisassion inissial dël pais .

Le lenghe bayono-awbono a son:

* lenga awbono
* lenga bayono

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Categorìa:Lenghe bayono-awbono
Lenghe caddoan

La famija dle **lenghe caddoan** a l'é na famija ëd lenghe parlà da le popolassion native dl'América setentrional.

Ant la classificassion ëd Joseph Greenberg, che a l'é stàita motobin criticà, le lenghe caddoan a farìo part dël branch dle *lenghe keresiouan* ëd la super-famija dle lenghe amerindie, parèj:

* branch ëd le *lenghe keresiouan*
** **lenghe caddoan**
** lenghe keres
** lenghe siouan
** lenghe iroquoian

## Le lenghe caddoan
Le lenghe caddoan a son:

* lenghe caddoan setentrionaj
** lenghe pawnee-kitsai
*** lenghe kitsai
**** lenga kitsai
*** lenghe pawnee
**** lenga arikara
**** lenga pawnee
** lenghe wichita
*** lenga wichita
* lenghe caddoan meridionaj
** lenga caddo

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Caddoan
Lenghe cahuapanan

La famija dle **lenghe cahuapanan** a l'é na cita famija ëd lenghe (doe lenghe) parlà da le popolassion native dl'América meridional, an Perù. 

La lenga jebero a ven considerà, ant la classificassion ëd Joseph Greenberg (che a l'é stàita motobin criticà), com part dël branch dle *lenghe andin-e* ëd la super-famija dle lenghe amerindie.

Le lenghe cahuapanan a farìo alora part dël branch dle *lenghe andin-e* ëd la super-famija dle lenghe amerindie, parèj:

* branch ëd le *lenghe andin-e*
** lenghe alacalufan
** lenghe araucanian
** lenghe aymaran
** **lenghe cahuapanan**
** lenghe quechuan

Le lenghe cahuapanan a son:

** lenga chayahuita
** lenga jebero

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Categorìa:Lenghe cahuapanan
Lenghe cant

La famija dle **lenghe cant** a l'é fàita da na sola lenga, ël **Pitcairn-Norfolk**.

La lenga a l'é parlà daj dissendent dij mariné protagonista dl'avosà amutinament dël Bounty, ant ël 1789.

Le lenghe cant a son:

* lenghe english-tahitian
** lenga pitcairn-norfolk

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Cant
Lenghe choco

La famija dle **lenghe choco** a l'é na cita famija ëd lenghe parlà da le popolassion native dl'América sentral e meridional, dzortut an Colombia e Panamà.

Ant la classificassion ëd Joseph Greenberg, che a l'é stàita motobin criticà, le lenghe choco a farìo part dël branch dle *lenghe paezan* ëd la super-famija dle lenghe amerindie, parèj:

* branch ëd le *lenghe paezan* o *lenghe paez*
** lenghe barbacoan
** **lenghe choco**

Le lenghe choco a son:

* lenghe embera
** lenghe embera setentrionaj
*** lenga emberá-catío
*** lenga emberá setentrional
** lenghe embera meridionaj
*** lenga emberá-baudó
*** lenga emberá-chamí
*** lenga epena
*** lenga emberá-tadó
* lenga anserma
* lenga arma
* lenga caramanta
* lenga cauca
* lenga runa
* lenga woun meu

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Choco
Lenghe chon

La famija dle **lenghe chon** a l'é na cita famija ëd lenghe (doe lenghe) parlà da le popolassion native dl'América meridional, an Argentin-a (Tèra dël Feu e Patagònia). 

Ant la classificassion ëd Joseph Greenberg, che a l'é stàita motobin criticà, le lenghe chon a farìo part dël branch dle *lenghe macro-panoan* ëd la super-famija dle lenghe amerindie, parèj:

* branch ëd le *lenghe macro-panoan*
** **lenghe chon**
** lenghe panoan

Le lenghe chon a son:

* lenga ona
* lenga tehuelche

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Chon
Lenghe chukotko-kamchatkan

La famija dle **lenghe chukotko-kamchatkan** (o *lenghe chukchi-kamchadal*) a l'é na famija ëd lenghe parlà ant l'estremità oriental dl'Asia, ant la penìsola dla Kamchatka e anviron. Ansema a le lenghe yeniseian a son edcò conossùe com *paleo-siberian*.

Le lenghe chukotko-kamchatkan a son:

* lenghe chukotko-kamchatkan setentrional
** lenghe chukot
*** lenga chukot
** lenghe koryak-alyutor
*** lenga alutor
*** lenga koryak
*** lenga kerek
* lenghe chukotko-kamchatkan meridional
** lenga itelmen

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Chukotko-Kamchatkan
Lenghe chumash

La famija dle **lenghe chumash** a l'é na cita famija ëd lenghe parlà da le popolassion native dl'América setentrional, ant jë Stat Unì. 

Le lenghe chumash a son considerà da cheich linguista com part dël branch ëd le *lenghe hokan* ëd la super-famija dle lenghe amerindie (miraco motobin vzin a la lenga salinan), parèj:

* branch ëd le *lenghe hokan*
** **lenghe chumash**
** lenghe hokan mideme

Le lenghe chumash a son tute mòrte. La schiavitù a l'é stàita praticà an Califòrnia fin quase a la fin dël sécol ch'a fa XIX, e a son përdusse le lenghe native. 

L'ùltima përson-a che a parlava na lengha chumash(ël Barbareño) a l'é mòrt dël 1960, ma a-i é cheich giovo che a spero ëd fé torna arvive la lenga dij sò vej.

Le lenghe chumash a son:

* lenga barbareño
* lenga chumash
* lenga cruzeño
* lenga ineseño
* lenga obispeño
* lenga purisimeño
* lenga ventureño

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Chumash
Lenghe chapacura-wanham

La famija dle **lenghe chapacura-wanham** a l'é na cita famija ëd lenghe parlà da le popolassion native dl'América meridional, dzortut an Brasil. 

Ant la classificassion ëd Joseph Greenberg, che a l'é stàita motobin criticà, le lenghe chapacura-wanham a farìo part dël branch dle *lenghe equatoriaj* ëd la super-famija dle lenghe amerindie, parèj:

* branch ëd le *lenghe equatoriaj*
** lenghe arauan
** lenghe arawakan
** **lenghe chapacura-wanham**
** lenghe tupi

Le lenghe chapacura-wanham a son:

** lenga itene
** lenga kabixí
** lenga oro win
** lenga pakaásnovos
** lenga torá

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Chapacura-Wanham
Lenghe chimakuan

La famija dle lenghe chimakuan a l'é na famija ëd lenghe parlà da le popolassion native dl'América setentrional.

Ant la classificassion ëd Joseph Greenberg, che a l'é stàita motobin criticà, le lenghe caddoan a farìo part dël branch dle *lenghe almosan* ëd la super-famija dle lenghe amerindie, parèj:

* branch ëd le *lenghe almosan*
** lenghe algic
** lenga kutenai
** lenghe mosan
*** **lenghe chimakuan**
*** lenghe salishan
*** lenghe wakashan

Le lenghe chimakuan a son:

* lenga chimakum
* lenga quileute

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Chimakuan
Lenghe east bird's head

Le **lenghe east bird's head** a son na cita famija lenghìstica parlà ant l'ìsola ëd Neuva Guinea (Indonesia). Coste lenghe a son, com un pòch tute cole dla Neuva 

Guinea, caraterisà da esse bastansa diferente l'una da l'àutra e parlà da cit grup ëd përson-e. 

Scond Colin Renfrew, un famos lenghista, costa situassion a l'é caraterìstica dle famije lenghìstiche che a son creasse an mentre ëd la dispersion inissial ëd 

l'umanità. Scond Renfrew, alora, i popoj dla Neuva Guinea a son mai cambià, dòp la colonisassion inissial dël pais .

Le lenghe east bird's head a son:

* lenghe meax
** lenga meyah
** lenga moskona
* lenga manikion

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


East Bird's Head
Lenghe eskimo-aleutin-e

La famija dle **lenghe eskimo-aleutin-e** (o **lenghe eskimo-aleut**) a l'é na famija ëd lenghe parlà ant l'estrem nòrd ëd l'América e ant le ìsole Aleutin-e. A 

son le lenghe dj'eskimèis o *inuit*.

Le lenghe eskimo-aleutin-e a son:

* lenghe aleut
** lenga aleut
* lenghe eskimo
** lenghe inuit
*** lenga inupiatun, nòrd alaskan
*** lenga inupiatun, nòrd òvest Alaska
*** lenga inuktitut, eastern canadian
*** lenga inuktitut, western canadian
*** lenga inuktitut, greenlandic
** lenghe yupic
*** lenghe yupic alaskan
**** lenga yupik, pacific gulf
**** lenga yupik sentral
*** lenghe yupic siberian
**** lenga yupik siberian sentral
**** lenga yupik, naukan
**** lenga yupik, sirenik

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Eskimo-Aleutin-e
Musé "Nossi Rais" (San Giòrs)

Ël **Musé "Nossi Rais"** a l'é 'n musé etnogràfich ëd San Giòrs, realisà mersì a l'angagg e ël travaj ëd Gèp Dòrma.
A archeuj atrass e màchine dij mësté manuaj e cabiaj dla campagna.

Ël musé a l'é stàit inaugurà ai 13 d'avril dël 1997, con ël concors ëd la comun-a ëd San Giòrs, ëd j'alpin e dël FAI d'Ivrèja.

Categorìa:Costume dla campagna piemontèisa
Nossi Rais
Categorìa:Sociologìa
Categorìa:San Giòrs (TO)
Fabio Artico

**Fabio Artico** (La Venerìa, 9 dzèmber dël 1973) a l'é'n fotbaleur piemontèis, atacant dël Lissandria.

## Cariera
 
Chërsù ant la squadra dij giovo dla Juventus, a l'ha tacà a giughé ant na prima squadra ant la Prò Vërsèj dël 1994, quand ij lion bianch a l'han vagnà 'l campionà amateur an ruvand torna an Serie C2. Dël 1997 a l'é passà a l'Empoli e a l'ha fàit soa prima esperiensa an Serie A; a l'é peui passà al Giulianova an Serie C1.

Ant la stagion 1998-99 a l'ha giutà la Reggina, an marcand 15 grije, a ruvé për la prima vira an Serie A. Dël 2000-01 a l'ha giugà an Serie B al Piasensa e 'dcò al Pescara, peui degradà an Serie C1. 

Dël 2003-04 a l'ha giugà ant ël Messina an Serie B an vagnand sël camp la promossion an Serie A. Soa cariera a l'ha peui portalo an Serie C1 e C2 con le maje dla Spal, dl'Ivrèja e dla Prò Patria.

Dël 2007 a l'é passà al Lissandria, an Serie D, e ansema ai gris a l'ha vagnà la promossion an Lega Prò Sgonda Division (valadì Serie C2).

Artico, Fabio
Categorìa:Fotbaleur dla Prò Vërsèj (fótbal)
PSV Eindhoven

Ël **PSV Eindhoven**, dont ël nòm ofissial a l'é **Union Sportiva Philips** (**Philips Sport Vereniging** an olandèis), a l'é famos nomach coma PSV e a l'é na sossietà ëd fótbal olandèisa d'Eindhoven.

A gieuga ant la prima division olandèisa: la Eredivisie.

Ël PSV a l'é un-a dle tre grande squadre olandèise ansema al AFC Ajax e al Feyenoord. La società a l'ha vagnà la Copa europenga për ij club dël 1988 e a gieuga squasi tuti j'ani a la Champions League. 

Ij tifos dël PSV a l'han lë stranòm ëd "Boeren" (valadì contadin an olandèis) përché, dzortut na vira, a ruvavo da la campagna.

Psv Eindhoven
Sant'Ilario d'Enza

**Sant'Ilario d'Enza** (*Sânt'Ilâri* an dialèt arzan) a l'é un comun ëd l'Emilia-Romagna d'11.333 abitant , ant la provinsa 'd Res ëd l'Emilia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Carlo Perucchetti (dal 27/05/2019).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Santilariodenza
Sant'Ilario dello Ionio

**Sant'Ilario dello Ionio** a l'é un comun dla Calabria ëd 1.366 abitant , an provincia ëd Res ëd Calabria.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pasquale Brizzi (dal 29/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Santilariodelloionio
Sant'Ilario

***Sant'Ilario*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Sant'Ilario d'Enza]]**, an provincia ëd Res dl'Emilia

* **[[Sant'Ilario dello Ionio]]**, an provincia ëd Res ëd Calabria
Bitonto

**Bitonto** a l'é un comun dla Pulia ëd 56.283 abitant , an provincia ëd Bari.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Michele Abbattichio(dal 2012).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bari
Lenga oorlams

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga oorlams** o **Oorlams** a fa part ëd le lenghe créole e a l'é parlà dzortut an Sudàfrica.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica ëd l**'Oorlams** a peul esse:

* lenghe créole
** lenghe créole basà an sl'Afrikaans
*** **lenga oorlams**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **oor**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=oor

Categorìa:Lenghe créole basà an sl'afrikaans
Lenga Fernando Po creole english

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Fernando Po creole english** o **Fernando Po Creole English** a fa part ëd le lenghe créole e a l'é parlà dzortut an Guinea Equatorial.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Fernando Po Creole English** a peul esse:

* lenghe creole
** lenghe creole basà an sl'Anglèis
*** lenghe creole atlàntiche
**** lenghe krio
***** **lenga Fernando Po creole english**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **fpe**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=fpe

Categorìa:Lenghe krio
Categorìa:Lenghe dla Guinea equatorial
Frades, Mondariz

**San Martiño** ëd **Frades** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Mondariz. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 345 abitant (175 fomne e 170 òm), distribuì an 4 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Mondariz
Congress Nassional African

Ël **Congress Nassional African** (**African National Congress**, **ANC**) a l'é un partì polìtich an Sudàfrica.

A l'é stàit creà dël 1912 për difende j'anteresse dla magioransa nèira dël pais.

Congressnassionalafrican
Congressnassionalafrican
Benito Pérez Galdós

Scritor e dramaturgh ëspagneul.
**Benito Pérez Galdós** a l'era nassù a Las Palmas de Gran Canaria ai 10 ëd magg dël 1843 e a l'é mòrt a Madrid ai 4 ëd gené dël 1920.

## Euvre prinsipaj
* *Episodios Nacionales* (1872-1912, 46 arcont)
* *La de Bringas* (1884)
* *Fortunata y Jacinta* (1886–87)
* *Miau* (1888)
* *Ángel Guerra* (1890–91)
* *Episodios Nacionales* (1872-1912)

Perezgaldos, Benito
Perezgaldos, Benito
Perezgaldos, Benito
Sela, Arbo

**Santa María** ëd **Sela** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) d'Arbo. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 534 abitant (275 fomne e 259 òm), distribuì an 5 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi d'Arbo
Arbo, Arbo

**Santa María** d**'Arbo** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) d'Arbo. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 1.557 abitant (775 fomne e 782 òm), distribuì an 40 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi d'Arbo
Lenga chavacano

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga chavacano** o **Chavacano** a fa part ëd le lenghe créole e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Chavacano** a peul esse:

* lenghe creole
** lenghe creole basà an slë Spagneul
*** **lenga chavacano**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **cbk**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cbk

Categorìa:Lenghe creole basà an slë Spagneul
Categorìa:Lenghe dle Filipin-e
Valenzano

**Valenzano** a l'é un comun dla Pulia ëd 18.439 abitant , an provincia ëd Bari.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Nicola Tangorra (dal 29/05/2006).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bari
Milo Bré

Scritor e poeta an lenga piemontèisa.
**Milo Bré** (Druent, 4 Mars 1926 – Pianëssa, 10 Gené 2018) nassù da Fransisch Bré e Natalin-a Ballor, a l'era stranomà *lë sforniòt* da Pinin Pacòt, Armand Motura, Alfredo Nicola, Mario Alban, Attilio Spaldo e da j’àutri “vej” dla Companìa dij Brandé, ël moviment literari nassù dël 1927 a difèisa dla lenga piemontèisa. Chiel a l’era ‘l giovo dla companìa ch’a l’era vagnasse l’apògg dij grand che ‘n chiel, a rason, a voghivo l’avnì dla fiama ch’as dëstissa nen.
Milo Bré, mej conossù come *l’Anvod dij Bré*, a l’ha ‘nt soa atività literaria tant la poesìa e come la pròsa, ma ‘dcò djë studi ‘n sla lenga piemontèisa e ij primi lìber da dovré ‘nt le scòle con le masnà.

## Soe euvre
Soa euvra pì conossùa a l’è sicurament la Gramàtica piemontèisa (1967), stampà 'n pì edission e virà 'dcò n'italian, base ‘d tute j’àutre gramàtiche surtìe d’apress e arferiment për le përson-e ch’a s’avzino a la lenga piemontèisa scrita.
Sempe ‘n slë studi dla nòsta lenga a-i è n’àuta euvra basilar, ël Vocabolario Italiano-Piemontese (1976) e ‘l Vocabolario Piemontese-Italiano (1982).
Antra l'81 e l'83 a l'é 'dcò surtìe la Storia della letteratura piemontese ën 3 volum, ëndoa Milo Bré a part dai Sermon subalpin dël sécol ch’a fa XII fin-a a arivé ai poeta dij nòstri temp.

Për le scòle (e ‘nt lë spìrit ëd *la fiama ch’as dëstissa nen* ëd la Companìa dij Brandé) a l’ha scrit:
* Le prime vos ëd l’alba – ël prim lìber ëd le masnà (1990)
* Legende popolar piemontèise (1974)
* Conte, fàule e legende piemontèise (1977)
* Le fàule pì bele contà da *Camillo Brero* (1978)

Ma *l’Anvod dij Bré* a l’ha dèit ël mej ëd chièl ënt la poesìa e 'nt la pròsa con le cujie:
* *Spluve* (1949)
* *Stèile... steilin-e* (1956)
* *Breviari dl’ànima* (1962)
* *L'ànima mia a s'anandia* (1967)
* *La bela stagion dl’Anvod dij Bré* (1972)
* *Amor polid e àutre conte* (1972)
* *Bin a la tèra e l'àutra bin* (1977)

Soa passion për la lenga piemontèisa a l'ha 'dcò slargala 'n mes a la gent con:
* *[[Ij Brandé]]* - Armanach ëd poesìa piemontèisa (dal 1967 al 1984)
* *Proverbi* (1978)
* *Arsetari dla cusin-a piemontèisa* (1978)
* *Calendari piemontèis* (dal 1978 al 1984)
* *[[Piemontèis ancheuj]]* - mensil ëd poesìa e 'd coltura piemontèisa (da lë dzèmber ëd l'82)

Da la soa bondosa produssion gavoma ‘n tòch ëd pròsa ëndoa ch’as vogh bin soa përfonda religiosità, l’atacament a la tèra e a la famija. A l’é nen mach na fòto, a l’é cheicòs ëd pì.

## Arconossiment
Ël 2 ëd giugn dël 2007 Giorgio Napolitano a l'ha conferì a Milo Bré l’onoreficensa ëd *Sivalié dla Repùblica për mérit colturaj*.

## Për chi ch'a veul fé arserche pì ancreuse

Bre, Milo
Bre, Milo
Categorìa:Druent
Blason dla sità metropolitan-a 'd Bari

## Blason dla provincia ëd Bari

Figura:Città metropolitana di Bari-Stemma.svg


## Blason dij comun dla provincia ëd Bari

Figura:Acquaviva delle Fonti-Stemma.svg|Acquaviva delle Fonti
Figura:Adelfia-Stemma.svg|Adelfia

Figura:Altamura-Stemma.svg|Altamura
Figura:Bari-Stemma.svg|Bari
Figura:Binetto-Stemma.png|Binetto
Figura:Bitetto-Stemma.png|Bitetto
Figura:Bitonto-Stemma.svg|Bitonto
Figura:Bitritto-Stemma.png|Bitritto
Figura:Capurso-Stemma.png|Capurso
Figura:Casamassima-Stemma.png|Casamassima
Figura:Cassano delle Murge-Stemma.png|Cassano delle Murge
Figura:Castellana Grotte-Stemma.png|Castellana Grotte
Figura:Cellamare-Stemma.png|Cellamare
Figura:Conversano-Stemma.svg|Conversano
Figura:Corato-Stemma.png|Corato
Figura:Gioia del Colle-Stemma.png|Gioia del Colle
Figura:Giovinazzo-Stemma.png|Giovinazzo
Figura:Gravina in Puglia-Stemma.png|Gravina in Puglia
Figura:Grumo Appula-Stemma.png|Grumo Appula
Figura:Locorotondo-Stemma.png|Locorotondo
Figura:Modugno-Stemma.svg|Modugno
Figura:Mola di Bari-Stemma.png|Mola di Bari
Figura:Molfetta-Stemma.svg|Molfetta
Figura:Monopoli (Italia)-Stemma.svg|Monopoli
Figura:Noci-Stemma.png|Noci
Figura:Noicattaro-Stemma.png|Noicattaro
Figura:Palo del Colle-Stemma.svg|Palo del Colle
Figura:Poggiorsini-Stemma.png|Poggiorsini
Figura:Polignano a Mare-Stemma.png|Polignano a Mare
Figura:Putignano-Stemma.svg|Putignano
Figura:Rutigliano-Stemma.png|Rutigliano
Figura:Ruvo di Puglia-Stemma.svg|Ruvo di Puglia
Figura:Sammichele di Bari-Stemma.png|Sammichele di Bari
Figura:Sannicandro di Bari-Stemma.png|Sannicandro di Bari
Figura:Santeramo in Colle-Stemma.png|Santeramo in Colle
Figura:Terlizzi-Stemma.svg|Terlizzi
Figura:Toritto-Stemma.png|Toritto
Figura:Triggiano-Stemma.png|Triggiano
Figura:Turi-Stemma.png|Turi
Figura:Valenzano-Stemma.png|Valenzano


Categorìa:Pulia
Bari
Lenga dij segn adamorobe

## Pais an dova a l'é dovrà
La **lenga dij segn adamorobe** a fa part ëd le lenghe dij segn dij ciòrgn e a l'é dovrà dzortut an Ghana.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dla **lenga dij segn adamorobe** a peul esse:

* lenghe dij segn dij ciòrgn
** **lenga dij segn adamorobe**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ads**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ads

Categorìa:Lenghe dij segn dij ciòrgn
Categorìa:Lenghe dël Ghana
Valeixe, A Cañiza

**Santa Cristina** ëd **Valeixe** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) dla Cañiza. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 1.324 abitant (694 fomne e 630 òm), distribuì an 58 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi dla Cañiza
A Franqueira, A Cañiza

**Santa María** dla **Franqueira** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) dla Cañiza. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 301 abitant (159 fomne e 142 òm), distribuì an 6 grup ëd popolassion.

Franqueira
A Cañiza, A Cañiza

**Santa Teresa** dla **Cañiza** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) dla Cañiza. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 1.721 abitant (890 fomne e 831 òm), distribuì an 8 grup ëd popolassion.

Cañiza
Leopoldo Alas

Scritor an lenga spagneula.
**Leopoldo Alas y Ureña** a l'era nassù a Zamora ai 25 d'avril dël 1852 e a l'é mòrt a Oviedo ai 13 ëd giugn dël 1902.

## Euvre prinsipaj
* *La Regenta* (1884–1885)
* *Solos de Clarín* (1881)
* *La literatura en 1881* (1882)
* *Sermón perdido* (1885)
* *Nueva campaña* (1887)
* *Ensayos y revistas* (1892)
* *Palique* (1894)

Alas, Leopoldo
Alas, Leopoldo
Ij tre tambor

**Ij tre tambor** a l'è na canson popolar ch'a parla 'd tre soldà ch'a torno da la guèra. A la fnestra a-i è la fija dël re e 'l pì bel dij tre a-j ciama la man. Chila a lo manda da sò pare, ël re. Sùbit ël re a pensa ch'a sìa 'n soldà come n'àut e alo manda via malament, ma quandi as n'arcòrz che dnans a chial a-i è 'l prinsi d'Inghiltèra a l'é tròp tard.

Costa canson as treuva 'dcò 'nt ël lìber *[[Canti popolari del Piemonte]]* 'd Costantino Nigra sota al tìtol *Il tamburino*.

## Test

S'a-i ero tre tambor, ch’a ven-o da la guèra,
*rataplan tan rataplan tambor*
ch’a ven-o da la guèra!

Ël pì zolì dij tre l’avìa un bochèt ëd reuse...
*rataplan tan rataplan tambor*
l’avìa un bochèt ëd reuse!

E la fija dël re s'a l’era a la finestra...

*Òh Voi, Gentil tambor, doneme vòste reuse...*

**Si si, Mi v'a-j dareu, s’ëm dèi vòsta përson-a...**

*Òh Voi, gentil tambor, andejlo a dì a mè pare...*

**Ch'am dìa signor lo re, doneme vòsta fija...**

*Dime, gentil tambor, quaj son le toe richësse?*

**S'a son ël mè tambor, tambor e le bachëtte...**

*Òh vatne 'n pòch tambor, dësnò 't faroma pende...*

**Soldà dël mè pais, a savran bin difendme!**

*Dime gentil tambor, dime chi l'é tò pare?*

**Ël mè bon pare a l'é, ël re de l’Inghiltèra...**

*Òh Voi, gentil tambor, ven-i a pijé mia fija...*

**Al mè pais a-i n'è, a-i n'è dle pì zolìe...**

## Për chi ch'a veul fé arserche pì ancreuse

Categorìa:Canson popolar piemontèisa
Francesco Menzio

Pitor.
**Francesco Menzio** a l'era nassù a Tempio Pausania ai 3 d'avril dël 1899 e a l'é mòrt a Turin ai 28 ëd novèmber dël 1979.
Soa famija a l'era piemontèisa e chiel a l'avìa tramudà a Turin dël 1912.

Menzio, Francesco
Monopoli

**Monopoli** a l'é un comun dla Pulia ëd 49.607 abitant , an provincia ëd Bari.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Emilio Romani (dal 15/04/2008).

## Sità gemelà
Monopoli a l'é gemelà con:
*  Lyss, Svìssera 
*  Lugoj, Romanìa
*  Valona, Albanìa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bari
Vìtima

Na **vìtima** a l'é na përson-a ch'a patiss përsonalman un dann. 
A l'é na përson-a ch'a patiss ëd brut tratament, j'ingiustissie dj'àutri, o ch'a subiss le conseguense ëd n'assident, ëd na catàstrofe, d'un cataclisma. 

Ij dann patì da la vìtima a peulo esse 'd vàire tìpo: fìsich, corpora, psìchich, moraj o econòmich. A-j fa damanca d'inissiative logìstiche, medicaj, giurìdiche, sossiaj o psicològiche (da sole o combinà) për torné a na forma 'd vita normal. Bele che j'òm a l'han na capassità d'arpijesse ciamà dle vire resiliensa, l'apògg ëd cheidun o l'apartenensa a na comunità tansipòch compatissanta a son dij fator ch'a giuto ël ristabiliment ëd la vìtima. 
Ël prim agiut che na vìtima a arsèiv a peul esse determinant për la bon-a evolussion ëd sò ristabiliment spontani ëd soa antegrità e 'd soa autonomia.

La vìtima a l'é un-a dle tre përson-e dël terno *vìtima-salvtor-përsecutor* descrivù an anàlisi transassional. 

## Vìtima d'un dann ëd travaj pùblich
An drit aministrativ as considera che j'euvre pùbliche o ij travaj pùblich a devo esse 'd profit për tuti ant l'istessa manera. Costa ugualiansa a l'é rompùa se cheidun ch'a l'ha pagà l'euvra (con soe taje) a l'é pà benefissiari (përche vìtima). Costa vìtima a peul antlora avèj tre statù: 

***La vìtima partissipanta**: costa-sì a l'é pa la situassion pì favorévol për la vìtima, dagià che chila-sì a l'ha 'n vantage dal travaj o da l'euvra pùblica. A-j s'àplica donca un regim ëd responsabilità **për colpa** (visadì ëd drit comun). A toca a la vìtima ëd porté la preuva dla colpa dl'aministrassion. 

***La vìtima utent**: a dev fé n'usage diret dl'euvra pùblica. As aplica antlora ël regim ëd responsabilità 'd **colpa presumùa** dl'aministrassion. 

***La vìtima tersa**: cost-sì a l'é ël cas con pì 'd vantage për la vìtima. La presunsion ëd colpa sempia a peul tutun esse arvirà se a-i é pà 'd mancanse ëd manutension normal. As aplica ël regim ëd responsabilità **sensa colpa**. 

Violensa