open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Raccuja

**Raccuja** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Messin-a, con sirca 1.389 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 25 km², con na densità ëd popolassion ëd  56 ab/km². A confin-a con Floresta, Montalbano Elicona, San Piero Patti, Sant'Angelo di Brolo, Sinagra, Ucria.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Messin-a
Patti

**Patti** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Messin-a, con sirca 13.019 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 50 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  260 ab/km quadrà. A confin-a con Gioiosa Marea, Librizzi, Montagnareale, Montalbano Elicona, Oliveri, San Piero Patti.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Messin-a
Roccella Valdemone

**Roccella Valdemone** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Messin-a, con sirca 842 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 40 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  21 ab/km quadrà. A confin-a con Castiglione di Sicilia (CT), Malvagna, Mojo Alcantara, Montalbano Elicona, Randazzo (CT), Santa Domenica Vittoria.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Messin-a
Rodì Milici

**Rodì Milici** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Messin-a, con sirca 2.335 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 36 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  65 ab/km quadrà. A confin-a con Antillo, Castroreale, Fondachelli-Fantina, Mazzarrà Sant'Andrea, Novara di Sicilia, Terme Vigliatore.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Messin-a
San Fratello

**San Fratello** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Messin-a, con sirca 4.561 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 67 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  68 ab/km quadrà. A confin-a con Acquedolci, Alcara li Fusi, Caronia, Cesarò, Militello Rosmarino, Sant'Agata di Militello.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Messin-a
Rometta

**Rometta** a l'é na comun-a dla region Sicilia, an provincia ëd Messin-a, con sirca 6.306 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 32 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 197 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con Messin-a, Monforte San Giorgio, Roccavaldina, Saponara, Spadafora.


File:Rometta.Chiesa Madre e campanile.jpg|Cesa Mare e cioché
File:Rometta Tramonto.jpg|Tramont
File:Rometta-Sottocastello panorama.jpg|Sota al castel
File:Rometta Chiesa Madonna scala.jpg|Cesa ëd la Madòna sla Scala
File:Rometta ME Porta Milazzo wide c.jpg|Pòrta Milass
File:Rometta Gimello 2009.jpg|Gimello
File:Rometta L'arco di Porta Messina visto dalla Chiesa della Madonnina della Scala.jpg|Pòrta Messin-a
Figura:Gimello view.jpg|Gimello con la cesa al sènter


Categorìa:Comun dla provincia ëd Messin-a
Sant'Alessio Siculo

**Sant'Alessio Siculo** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Messin-a, con sirca 1.335 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 6 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  223 ab/km quadrà. A confin-a con Casalvecchio Siculo, Forza d'Agrò, Santa Teresa di Riva, Savoca.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Messin-a
Santa Lucia del Mela

**Santa Lucia del Mela** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Messin-a, con sirca 4.700 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 82 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  57 ab/km quadrà. A confin-a con Barcellona Pozzo di Gotto, Casalvecchio Siculo, Castroreale, Fiumedinisi, Furci Siculo, Gualtieri Sicaminò, Mandanici, Merì, Pace del Mela, Pagliara, San Filippo del Mela, San Pier Niceto.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Messin-a
Sinagra

**Sinagra** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Messin-a, con sirca 3.038 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 23 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  132 ab/km quadrà. A confin-a con Castell'Umberto, Ficarra, Naso, Raccuja, Sant'Angelo di Brolo, Tortorici, Ucria.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Messin-a
NBA Street

**NBA Street** a l'é 'n videogieugh ëd bala a sësta creà da l'asienda EA canadèisa. Butà sël mercà ai 18 ëd giugn dël 2001 për Playstation 2 e ai 17 ëd fërvé dël 2002 për GameCube. Ël gieugh a buta ansema j'abilità e ij grand nòm ëd la NBA con l'atmosfera dlë streetball. Dòp NBA Street a son peui surtì l'NBA Street vol. 2, NBA Street V3, e NBA Street Homecourt.

Dòp ël sucess ëd la serie NBA Street, la EA a l'ha fàit na version street ëd fótbal american con NFL Street e NFL Street 2 dël 2004, e NFL Street 3 dël 2006. A l'é pa mancà la version street ëdcò dël fótbal con FIFA Street dël 2005, FIFA Street 2 dël 2006 e FIFA Street 3 dël 2008.

Categorìa:Gieugh e dësmore
Categorìa:Informàtica
Jean Dieudonné

Matemàtich.

**Jean Dieudonné** a l'era nà dël 1906 e a l'é mòrt dël 1992.
A l'ha fàit part ëd la partìa ëd coj ëd Nicolas Bourbaki.

## Euvre prinsipaj
**Les grandes lignes de l'évolution des mathémathiques* (Paris, 1980)

Dieudonné, Jean
Melchior Inchofer

Astrònom.
**Melchior Inchofer** a l'era nà dël 1585.

A l'ha fàit part, tanme consultor, ëd la comission d'espert ant ël process contra Galileo Galilei.
A l'é mòrt dël 1648.

Inchofer, Melchior
Inchofer, Melchior
Tripi

**Tripi** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Messin-a, con sirca 1.044 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 54 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  19 ab/km quadrà. A confin-a con Basicò, Falcone, Francavilla di Sicilia, Furnari, Mazzarrà Sant'Andrea, Montalbano Elicona, Novara di Sicilia.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Messin-a
Girolamo Boncompagni

**Girolamo Boncompagni** a l'era nà dël 1622.
A l'é stàit cardinal e vësco ëd Bològna.
A l'é mòrt dël 1684.

Boncompagni, Girolamo
Gregòri XIII

**Ugo Boncompagni** a l'era nà dël 1502.

A l'é stàit professor ëd drit a l'Università ëd Bològna.
Peui, nominà da Pàul IV, a l'é dventà vësco.
Pio V a l'ha falo cardinal.
Ai 13 ëd maj 1572 a l'é dventà vësco ëd Roma, col ël nòm ëd **Gregòri XIII**.

Gregòri XIII a l'ha arformà ël calendari, an antroduvand ël calendari gregorian.
A l'é mòrt dël 1585.

A l'avìa un fieul, Giaco, ch'a l'é vnù marchèis ëd Vignòla, duca ëd Sòra e cont d'Arpin.

Categorìa:Papa
Gregòri Boncompagni

**Gregòri Boncompagni**, duca ëd Sòra, a l'era nà dël 1642.

An mariandse con Ippolita Ludovisi dël 1681, a l'ha otnù ël prinsipà ëd Piombin e Venosa e a l'ha anandià ël branch Boncompagni Ludovisi.
A l'é mòrt dël 1697.

Categorìa:Boncompagni
Lipari

**Lipari** a l'é na comun-a dla region Sicilia, an provincia ëd Messin-a, con sirca 10.240 abitant. As dëstend su na surfassa d'88 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 116 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con gnun-e àutre comun-e, vist ch'a corespond a l'arsipélagh dj'Ìsole Eòlie.

## Musé
*Musé archeològich dj'Eòlie

Categorìa:Comun dla provincia ëd Messin-a
Ignazio Boncompagni Ludovisi

Conomista.
**Ignazio Boncompagni Ludovisi** a l'era nà dël 1743.
Dël 1778 a l'é stàit creà cardinal e dal 1785 al 1789 a l'é stàit segretari dë stat.
A l'é mòrt dël 1792.

A l'é stàit autor dël *Catast Boncompagni*, conforma al quale le taje s'un teren a j'ero calcolà nen an basand-se ans lòn ch'a produvìa, ma an sij prodot pì convenient ch'a l'avrìa podù produve.

Categorìa:Boncompagni
Boncompagni Ludovisi, Ignazio
Baldassarre Boncompagni Ludovisi

Matemàtich e stòrich.
Ël prinsi **Baldassarre Boncompagni Ludovisi** a l'era nà a Roma ai 10 ëd maj 1821, fieul ëd Luis Boncompagni Ludovisi, prinsi ëd Piombin, e ëd Marìa Madlen-a Odescalch.

A l'avìa ancor nen vint agn ch'a l'ha publicà an sël Giornale arcadico ij profij biogràfich d'I. Calandrelli, ch'a l'era stàit sò professor d'òtica e d'astronomìa, e ëd l'astrònom A. Conti.
Dël 1843 a l'ha publicà an sël Journal für die reine und angewandte Mathematik na memòria an sj'antëgraj definì.

Sò travaj storiogràfich a l'é anandiasse ant ël 1846 con la publicassion an sël Giornale arcadico ëd l'artìcol *Intorno ad alcuni avanzamenti della fisica in Italia nei secoli XVI e XVII*.
Dël 1851 a l'ha publicà doe biografìe bin soagnà su Platon ëd Tìvoli e Gherard ëd Cremon-a, doi tradutor dël sécol ch'a fa XII ai quaj as duvìa l'antrodussion ëd l'àlgebra ant l'Euròpa ëd l'età ëd mes.
Ant ël 1852 a l'ha publicà ël prim travaj su Leonardo Fibonacci.
A l'é stàit pròpe Boncompagni a precisé che la prima edission dël *Liber abbaci* a l'era dël 1202 e la sconda dël 1228.
Sempe chiel a l'ha tirà giù la lista precisa ëd tute j'euvre ëd Fibonacci.

Dal 1868, a soe spèise, Boncompagni a l'ha fàit seurte ël Bullettino di bibliografia e di storia delle scienze matematiche e fisiche.
Sempe a sò fré, a l'ha stampà j*'Atti dell'Accademia pontificia dei nuovi lincei* e ël *Catalogo dei manoscritti della Biblioteca angelica*.

Ciamà da Pio IX a fé part dij linceo, con ël neuv regn d'Italia Boncompagni a l'ha arfudà ëd resteje.
A l'ha ëdcò arfudà la nòmina a senator a vita ch'a l'avìa ufrije Quintino Sella.
Nopà, a l'è stàit sòcio a onor ëd l'Academia dle siense ëd Berlin.

Baldassarre Boncompagni Ludovisi a l'é mòrt a Roma ai 13 d'avril 1894.

Categorìa:Boncompagni
Boncompagni Ludovisi, Baldassarre
Boncompagni Ludovisi, Baldassarre
Giovanni Battista Benedetti

Matemàtich.
**Giovanni Battista Benedetti** a l'era nà a Venessia dël 1530.

A l'é stàit anlev ëd Niccolò Tartaglia; a l'ha mnà dë studi amportant an sla cascà dij grev e ëd geometrìa analìtica.
A l'é mòrt dël 1590.

## Euvre prinsipaj
**Resolutio omnium Euclidis problematum aliorumque ad hoc necessario inventorum una tantummodo circini data apertura* (1533)


Benedetti, Giovanni Battista – Consideratione d'intorno al discorso della grandezza della terra, e dell'acqua, 1579 – BEIC 1212126.jpg|*Consideratione d'intorno al discorso della grandezza della terra, e dell'acqua*, 1579


Benedetti, Giovanni Battista
Benedetti, Giovanni Battista
Benedetto Castelli

Matemàtich e fìsich.
**Benedetto Castelli** a l'era nà a Bressia dël 1577.

Monio beneditin, a l'era stàit anlev ëd Galileo Galilei e a l'ha mostrà ant j'università ëd Pisa e ëd Roma.
A l'é mòrt a Roma dël 1643.

## Euvre prinsipaj

*Della misura delle acque correnti (1628).
*Discorso sopra la calamita (publicà dòp soa mòrt, dël 1883).

Castelli, Benedetto
Castelli, Benedetto
Castelli, Benedetto
Francesco Maurolico

Matemàtich, fìsich e astrònom.
**Francesco Maurolico** a l'era nà a Messin-a dël 1494.

Maurolico a l'é autor ëd vàire euvre, la pì part ësperdùe.
A l'ha voltà Euclid, Archimede e Teodòsi.

A l'é mòrt dël 1575.

## Euvre prinsipaj
***Arithmeticorum libri duo**
Ambelessì as treuva, miraco për la prima vira, ël métod d'andussion matemàtica.

Maurolico, Francesco
Maurolico, Francesco
Maurolico, Francesco
Maurolico, Francesco
Lhotse

Ël **Lhotse** a l'é na montagna àuta 8516 méter, an Nepal.
Për autëssa, a l'é la quarta montagna dël mond.

Categorìa:Montagne
Categorìa:Nepal
Alia

**Alia** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 4.180 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 45 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  93 ab/km quadrà. A confin-a con Caccamo, Castronovo di Sicilia, Montemaggiore Belsito, Roccapalumba, Sclafani Bagni, Valledolmo.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Alimena

**Alimena** a l'é na comun-a dla region Sicilia, an provincia ëd Palerm, con sirca 2.494 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 59 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 42 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con Blufi, Bompietro, Gangi, Petralia Soprana, Petralia Sottana, Resuttano (an provinsa ëd Caltanissëtta), Santa Caterina Villarmosa (an provinsa ëd Caltanissëtta), Villarosa (an provinsa d'Enna).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Scrivano.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Altofonte

**Altofonte** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 9.326 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 35 km², con na densità ëd popolassion ëd  262 ab/km². A confin-a con Belmonte Mezzagno, Monreale, Palerm, Piana degli Albanesi, Santa Cristina Gela.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Bompietro

**Bompietro** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 1.750 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 42 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  42 ab/km quadrà. A confin-a con Alimena, Blufi, Calascibetta (EN), Gangi, Petralia Soprana, Resuttano (CL), Villarosa (EN).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Bisacquino

**Bisacquino** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 5.220 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 64 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  82 ab/km quadrà. A confin-a con Caltabellotta (AG), Campofiorito, Chiusa Sclafani, Contessa Entellina, Corleone, Giuliana, Monreale, Roccamena, Sambuca di Sicilia (AG).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Caccamo

**Caccamo** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 8.526 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 187 km², con na densità ëd popolassion ëd  46 ab/km². A confin-a con Alia, Aliminusa, Baucina, Casteldaccia, Ciminna, Montemaggiore Belsito, Roccapalumba, Sciara, Sclafani Bagni, Termini Imerese, Trabia, Ventimiglia di Sicilia, Vicari.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Castelbuono

**Castelbuono** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 9.640 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 60 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  161 ab/km². A confin-a con Cefalù, Geraci Siculo, Isnello, Petralia Sottana, Pollina, San Mauro Castelverde.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Casteldaccia

**Casteldaccia** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 8.913 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 33 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  270 ab/km quadrà. A confin-a con Altavilla Milicia, Baucina, Bolognetta, Caccamo, Misilmeri, Santa Flavia, Trabia, Ventimiglia di Sicilia.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Chiusa Sclafani

**Chiusa Sclafani** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 3.293 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 57 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  58 ab/km². A confin-a con Bisacquino, Burgio (AG), Caltabellotta (AG), Corleone, Giuliana, Palazzo Adriano.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Ciminna

**Ciminna** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 4.016 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 56 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  72 ab/km quadrà. A confin-a con Baucina, Caccamo, Campofelice di Fitalia, Mezzojuso, Ventimiglia di Sicilia, Vicari, Villafrati.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Cefalù

**Cefalù** a l'é na comun-a dla region Sicilia, an provincia ëd Palerm, con sirca 13.774 abitant. A së stend su na surfassa ëd 65 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 212 abitant për chilòmeter quadrà. A confin-a con Castelbuono, Gratteri, Isnello, Lascari, Pollina.

## Ël nòm
Ël nòm ëd Cefalù a-j ven dal profil ëd la ròca ch'a caraterisa soa fisonomìa.

## Stòria
Ël teritòri a arvela la presensa ëd l'òm a parte da la preistòria, ant ij cròt ch'as duverto an sij fianch ëd la montagna.

Ant ël 396 aGC, Imilcon, general cartaginèis, a l'ha strenzù n'acòrd d'aliansa con j'abitant dël teritòri.
Pì tard, Cefalù a l'é stàit ocupà da Dionis, tiran ëd Siracusa.
Dël 307 aGC, séghit a 'n tratà d'aliansa fàit con Cartàgin, a l'é stàit pijà da Agatòcle.
Dël 254 aGC a l'é stàit conquistà dai roman.

Dl'858 Cefalù a l'ha arzistù për bomben ëd temp a j'assàut dij sarasin; la sità a l'é stàita brusà e j'abitant massacrà.
Cefalù a l'é restà sota l'anfluss ëd l'emirà àrabo ëd Palerm.

Conquistà dai norman ant ël sécol ch'a fa XI, sota ël re Rugé II la sità a l'ha avù un longh perìod ëd prosperità e dë splendor artìstich.
Pì tard Cefalù a l'é stàit anfeodà a le potente famije Chiaramont e Vintmija.

Dël 1131 Cefalù a l'é vnùit sede episcopal.

## Leu d'anteresse
*La catedral
*Ël Santuari ëd Gibilmanna
*Ël musé Mandralisca
Collesano

**Collesano** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 4.254 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 108 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  39 ab/km quadrà. A confin-a con Campofelice di Roccella, Cerda, Gratteri, Isnello, Lascari, Scillato, Termini Imerese.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Corleone

**Corleone** a l'é na comun-a dla region Sicilia, an provincia ëd Palerm, con sirca 11.324 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 229 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 49 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con Bisacquino, Campofelice di Fitalia, Campofiorito, Chiusa Sclafani, Contessa Entellina, Godrano, Mezzojuso, Monreale, Palazzo Adriano, Prizzi, Roccamena.

## Aministrassion
La sindichëssa a l'é Leoluchina Savona.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Giuliana

**Giuliana** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 2.303 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 24 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  96 ab/km quadrà. A confin-a con Bisacquino, Caltabellotta (AG), Chiusa Sclafani, Contessa Entellina, Sambuca di Sicilia (AG).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Isola delle Femmine

**Isola delle Femmine** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 6.118 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 3 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  2039 ab/km quadrà. A confin-a con Capaci, Palerm, Torretta.

## Colegament
*Le più belle foto antiche e moderne

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Isnello

**Isnello** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 1.922 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 50 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  38 ab/km quadrà. A confin-a con Castelbuono, Cefalù, Collesano, Gratteri, Petralia Sottana, Polizzi Generosa, Scillato.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Marineo

**Marineo** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 6.948 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 33 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  211 ab/km quadrà. A confin-a con Bolognetta, Cefalà Diana, Godrano, Mezzojuso, Misilmeri, Monreale, Santa Cristina Gela, Villafrati.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Misilmeri

**Misilmeri** a l'é na comun-a dla region Sicilia, an provincia ëd Palerm, con sirca 22.950 abitant. A së stend su na surfassa ëd 69 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 333 abitant për chilòmeter quadrà. A confin-a con Bagheria, Belmonte Mezzagno, Bolognetta, Casteldaccia, Ficarazzi, Marineo, Palerm, Santa Cristina Gela, Santa Flavia, Villabate.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Monreale

**Monreale** a l'é na comun-a dla region Sicilia, an provincia ëd Palerm, con sirca 31.343 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 529 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 59 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con Alcamo (an provinsa ëd Tràpani), Altofonte, Bisacquino, Borgetto, Calatafimi-Segesta (an provinsa ëd Tràpani), Camporeale, Carini, Contessa Entellina, Corleone, Giardinello, Gibellina (an provinsa ëd Tràpani), Godrano, Marineo, Montelepre, Palerm, Partinico, Piana degli Albanesi, Poggioreale (an provinsa ëd Tràpani), Roccamena, San Cipirello, San Giuseppe Jato, Santa Cristina Gela, Torretta.

## Posission
Ël pais as dëstend an sle colin-e ch'a calo giù da la sentura calcaria ëd mont ch'a delìmito la Conca d'Òr.

## Stòria
Monreal a l'é dësvlupasse a l'época norman-a dantorn a 'n monasté dij beneditin e a l'é vnùit residensa preferìa dij sovran norman ch'a vnisìo ëd sòlit ambelessì për andé a cassa.

## Leu d'anteresse
* La catedral
Partinico

**Partinico** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 30.604 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 110 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  278 ab/km quadrà. A confin-a con Alcamo (TP), Balestrate, Borgetto, Carini, Giardinello, Monreale, Terrasini, Trappeto.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Petralia Sottana

**Petralia Sottana** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 3.330 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 178 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  19 ab/km quadrà. A confin-a con Alimena, Blufi, Caltanissetta (CL), Castelbuono, Castellana Sicula, Geraci Siculo, Isnello, Marianopoli (CL), Petralia Soprana, Polizzi Generosa, Resuttano (CL), Santa Caterina Villarmosa (CL), Villalba (CL).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Polizzi Generosa

**Polizzi Generosa** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 4.142 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 134 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  31 ab/km quadrà. A confin-a con Caltavuturo, Castellana Sicula, Isnello, Petralia Sottana, Scillato, Sclafani Bagni, Vallelunga Pratameno (CL), Villalba (CL).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Prizzi

**Prizzi** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Palerm, con sirca 5.711 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 95 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  60 ab/km quadrà. A confin-a con Campofelice di Fitalia, Castronovo di Sicilia, Corleone, Lercara Friddi, Palazzo Adriano, Vicari.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
San Mauro Castelverde

**San Mauro Castelverde** a l'é na comun-a dla region Sicilia, an provincia ëd Palerm, con sirca 1.854 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 114 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  16 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con Castel di Lucio (an provinsa ëd Messin-a), Castelbuono, Geraci Siculo, Pettineo (an provinsa ëd Messin-a), Pollina, Tusa (an provinsa ëd Messin-a).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Buseto Palizzolo

**Buseto Palizzolo** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Tràpani, con sirca 3.170 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 72 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  44 ab/km quadrà. A confin-a con Calatafimi-Segesta, Castellammare del Golfo, Custonaci, Erice, Tràpani, Valderice.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Tràpani
Alcamo

**Alcamo** a l'é na comun-a dla region Sicilia, an provincia ëd Tràpani, con sirca 42.022 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 130 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 323 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con Balestrate (an provinsa ëd Palerm), Calatafimi-Segesta, Camporeale (an provinsa ëd Palerm), Castellammare del Golfo, Monreale (an provinsa ëd Palerm), Partinico (an provinsa ëd Palerm).

La cita sità as dëstend an sjë spiuvent dël Mont Bonifato, an facia dl'Ansen ëd Castellammare.

## Stòria
Àlcamo a l'é stàit fondà ant ël sécol ch'a fa IX.

Dël sécol ch'a fa XIII un neuv ansediament a l'é stàit constituì pì an bass, ai pé ëd Mont Bonifato.
A parte dal sécol apress Àlcamo a l'é stàit dominà da j'aragonèis e peui anfeodà a vàire ca nobiliar.

## Leu d'anteresse
### Costrussion
*Ël castel

### Cese
*Cesa ëd San Fransesch
*Cesa dij Sant Pàul e Bartromé
Castellammare del Golfo

**Castellammare del Golfo** a l'é na comun-a dla region Sicilia, an provincia ëd Tràpani, con sirca 14.577 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 127 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 115 abitant për chilòmeter quadrà. A confin-a con Alcamo, Buseto Palizzolo, Calatafimi-Segesta, Custonaci, San Vito Lo Capo.

Castellamare a l'é na stassion ëd bagn al sènter dël gòlf col midem nòm.

## Stòria
A l'é bel fé che ant l'antichità Castellammare a fussa lë sbòch al mar ëd Segesta.
Ant l'età ëd mes a fasìa part dij possediment d'Àlcamo e a l'era ciamà *Pòrt d'Àlcamo*.

## Leu d'anteresse
*la Cita cesa dël Rosari
*ël castel

Categorìa:Comun dla provincia ëd Tràpani
Calatafimi-Segesta

**Calatafimi-Segesta** a l'é na comun-a dla region Sicilia, an provincia ëd Tràpani, con sirca 7.423 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 154 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 48 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con Alcamo, Buseto Palizzolo, Castellammare del Golfo, Gibellina, Monreale (an provinsa ëd Palerm), Salemi, Santa Ninfa, Tràpani, Vita.

## Stòria
L'abità ëd Calatafimi a l'era già stàit fondà prima dla conquista roman-a.
A l'é dësvlupasse a l'época àraba dantorn a 'n fortin dal qual a l'ha pijà ël nòm.
Durant l'età ëd mes a l'é stàit possediment feodal.

Ai 15 ëd maj 1860, durant la campagna ëd Garibaldi an Sicilia, a-i é staje na bataja decisiva për la conquista ëd Palerm.

## Segesta
Ël pòst pì anteressant da la mira torìstica ant ël teritòri a l'é lòn ch'a-i resta dl'antica Segesta.

Sità fondà da j'elim, sempe an guèra contra Selinunte, a l'era alià dij cartaginèis.
A l'é stàita assedià dai siracusan ch'a l'han ocupala vers la fin dël IV sécol aGC.
Ant la prima mità dël III sécol aGC, Segesta a l'é rendusse ai roman.

Ël templi dòrich dël V sécol aGC as alva fòra dla zòna urban-a.
Ël peristil, nen livrà, a smon un potent sercc ëd colòne arcàiche pogià ansima a 'n pedestal a tre scalin ch'a reso na poderosa strutura a architrav con doi tìmpan an sël fronton.

Ël teatro a resta ant un leu panoràmich e anciarmant.
As pògia an part a la colin-a e a l'é daitàbil al IV-III sécol aGC.
As presenta coma n'aren-a con 20 órdin dë scalin partagià an 7 setor.
Dla sena, dont le muraje a j'ero archincà con d'arpresentassion dël dé Pan, a-i resta bele pì gnente.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Tràpani
Castelvetrano

**Castelvetrano** a l'é na comun-a dla region Sicilia, an provincia ëd Tràpani, con sirca 27.243 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 206 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 132 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con Campobello di Mazara, Mazara del Vallo, Menfi (an provinsa d'Agrigent), Montevago (an provinsa d'Agrigent), Partanna, Salemi, Santa Ninfa.

## Musé
*Musé ëd Selinunte

Categorìa:Comun dla provincia ëd Tràpani
Erice

**Erice** a l'é na comun-a dla region Sicilia, an provincia ëd Tràpani, con sirca 25.251 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 47 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 537 abitant për chilòmeter quadrà. A confin-a con Buseto Palizzolo, Paceco, Tràpani, Valderice.

La sità, ëd grand anteresse torìstich, a resta an sël cò dël mont con l'istess nòm, an na postassion maravijosa da la mira dël panorama, dl'ambient e dël paisage.

## Stòria
Piassafòrta cartaginèisa, Pir a l'é ampadroniss-ne ant ël 277 aGC e a l'é stàit conquistà torna dai pùnich dël 275 aGC.
Durant la prima guèra pùnica, Erice a l'é stàit crasà ant ël 260 aGC da le fòrse cartaginèise d'Amìlcar Barca, lòn ch'a l'ha mnà a la deportassion dla popolassion an col che al di d'ancheuj a l'é Tràpani.

Ij roman a l'han dominà Érice a parte dal 241 aGC.
Ant l'época roman-a la località a l'era motobin frequentà për la presensa dël santuari ëd Véner Ericin-a.

Anviron dl'831 la fortëssa a l'é stàita ocupà da j'àrabo e a l'ha pijà ël nòm ëd *Gebel-Hamed*.
Con ij norman ant ël sécol ch'a fa XII a l'é ancaminà un perìod ëd granda prosperità, la sità a l'é torna popolasse e a l'han fàit d'antërvension radicaj an sla strutura urban-a.
A l'era conossùa con ël nòm ëd *Mont San Giulian*.

## Artisanà
Ij prodot artisanaj pì caraterìstich d'Érice a son le siràmiche, ij tapiss (*frazzate*) e le borse.

## Leu d'anteresse
Ij murajon ëd sinta a armonto a d'époche diferente.
Scasi gnente a l'é restà dij murajon megalìtich datàibij dël VI sécol aGC; la pì part a ven da le modìfiche fàite durant j'époche roman-a e norman-a.

Érice a l'é arnomà për ël Sènter antërnassional ëd coltura sientìfica E. Majorana, fondà ant j'agn 1960.

### Costrussion
*Castel Pepoli

### Musé
*Musé cìvich A. Cordici

### Cese
*Cesa ëd San Gioann Batista

Erice
Mazara del Vallo

**Mazara del Vallo** a l'é na comun-a dla region Sicilia, an provincia ëd Tràpani, con sirca 48.156 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 275 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 175 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con Campobello di Mazara, Castelvetrano, Marsala, Petrosino, Salemi.

Ël pais a resta a lë sboch dël fium Mazaro.

## Stòria
Antich pòst dë sbarch dij feniss, Mazara a l'é restà për motobin ëd temp sota l'anfluensa ëd Selinunte prima dl'ariv dij cartaginèis (V sècol aGC) e dla colonisassion roman-a sucessiva.

Ant l'età ëd mes a l'é vnùita un sènter prosperos sota j'àrabo e ij norman e a l'ha pijà na gròssa amportanta aministrativa.

## Conomìa
Mazara a l'é un sènter marìtim e ëd pësca fosonant, un dij pòrt ëd mar e ëd pësca pì ativ dla Sicilia ossidental.

## Leu d'anteresse
### Palass
*Palass dij Sivalié ëd Malta
*Ca Scuderi

### Cese
*La catedral
*La cesa ëd Santa Catlin-a
*La cesa ëd San Michel
*La cesa ëd Santa Veneranda

### Musé
*Musé cìvich
Salemi

**Salemi** a l'é na comun-a dla region Sicilia, an provincia ëd Tràpani, con sirca 11.540 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 181 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 64 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con Calatafimi-Segesta, Castelvetrano, Marsala, Mazara del Vallo, Santa Ninfa, Tràpani, Vita.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vittorio Sgarbi.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Tràpani
San Vito Lo Capo

**San Vito Lo Capo** a l'é na comun-a dla region Sicilia, an provincia ëd Tràpani, con sirca 3.914 abitant. A së stend su na sufassa ëd 59 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 66 abitant për chilòmeter quadrà. A confin-a con Castellammare del Golfo, Custonaci.

## Conomìa
Un-a dj'arsorse pì amportante a l'é ël torism.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Tràpani
Santa Ninfa

**Santa Ninfa** a l'é na comun-a dla region Sicilia, provincia ëd Tràpani, con sirca 5.074 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 63 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  81 ab/km quadrà. A confin-a con Calatafimi-Segesta, Castelvetrano, Gibellina, Partanna, Salaparuta, Salemi.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Tràpani
Vita (Sicilia)

**Vita** a l'é na comun-a dla region Sicilia, an provincia ëd Tràpani, con sirca 2.437 abitant. A së stend su na surfassa d'8 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 305 abitant për chilòmeter quadrà. A confin-a con Calatafimi-Segesta e Salemi.

## Anliure

* Sit ëd la Comun-a ëd Vita

Categorìa:Comun dla provincia ëd Tràpani
Etna

Àut 3343 méter, l**'Etna** a l'é 'l pì grand volcan d'Italia.
A l'é ëdcò ciamà **Mongibel**, **Muncibbeḍḍu** an sicilian, (topònim d'adoss àraba).
As alva, isolà, antra le combe dij fium Alcantara e Simeto, ch'a scor ant la pian-a ëd Catania.
Sò teritòri a l'é stàit diciairà parch natural da na lej ëd la region Sicilia.
La part pì àuta a l'é dësvlupasse da la mira torìstica për lòn ch'a l'é gropà a jë spòrt ëd la fiòca, con la creassion d'anfrastruture adate.

Ij fianch a smon-o na gran varietà d'erbe e 'd vegetassion, ch'a cangia con l'aumenté dl'autëssa; a la fin ël paisage a l'é d'aspet desértich.

Le vàire erussion arlongh ij sécoj a l'han modificà soens la morfologìa dl'Etna e a l'han formà ëd neuve boche e dij còno scondari.
As conto almanch 135 erussion ëd l'Etna.
Un-a dle pì afrose a l'é stàita cola dël 1669 ch'a l'ha avù dj'efet grev su Catania.
Ant la prima dël 1983 a-i é staje damanca ëd dovré dle carie esplosive për devié ël cors ëd jë stragròss torent ëd lava ch'a mnassavo ij sènter abità an sjë spiuvent dël volcan.

Lë spetàcol natural smonù dal teritòri a l'ha anspirà la fantasìa e ij mit ëd j'antich.

Categorìa:Sicilia
Categorìa:Vulcan
Pian-a ëd Catania

La **pian-a ëd Catania** a l'é la pian-a pì gròssa ëd Sicilia.
A së spantia për 430 chilòmeter quàder e a l'é delimità da l'Etna e da le montagne dla region ëd Siracusa.

Categorìa:Sicilia
Domenico Gagini

Scultor.
**Domenico Gagini** a l'era nà a Bisson dël 1420 anviron e a l'é mòrt a Palerm dël 1492.

A l'ha fondà un laboratòri artìstich ch'a l'ha goernà un ròl ëd prim pian për vàire generassion.

Gagini, Domenico
Antonello ëd Messin-a

Pitor.
**Antonello ëd Messin-a** a l'era nassù  a Messin-a dël 1430 e a l'é mòrt ambelelì dël fërvè 1479.
Dal 1445 al 1455 a l'ha fàit part ëd la scòla ëd Colantonio a Nàpoli.

## Euvre prinsipaj
* *Nonsiassion ëd la Vèrgin* (1473 anviron, goernà a la Galarìa regional ëd Sicilia);
* *Ritrat ëd marinar dësconossù* (goernà al Musé Mandralisca ëd Cefalù)
* *Tre sant*
* *San Gregòri* (polìtich, goernà al Musé ëd Messin-a)
* *Nonsiassion* (goernà al Musé ëd Palass Bellomo a Siracusa)

Categorìa:Pitor
Pietro Novelli

Pitor.
Nassù dël 1603, mòrt dël 1647.

## Euvre prinsipaj
**San Cristòfo* (goernà al Musé ëd Catania)
**Vèrgin con sant Ignassi e san Fransesch Saveri* (catedral ëd Palerm)

Novelli, Pietro
Giacomo Serpotta

Scultor.
**Giacomo Serpotta** a l'era nà dël 1656, an na famija dë scultor e dë stucador.
Soa atività a l'é dësrolasse tuta a Palerm, anté ch'a l'ha decorà dë stuch tuta na serie ëd cese e oratòri, dont l'Oratòri ëd San Lorens e col ëd Santa Cita.
A l'é mòrt dël 1732.

Serpotta, Giacomo
Mont Pelerin

Àut 606 méter, ël **mont Pelerin** a l'é na massa ëd ròca calcaria ch'a sara a nòrd l'ansen ëd Palerm.
Ant l'antichità a l'era conossù con ël nòm ëd *Heirkte* e pì tard, da j'àrabo, ëd *Gebel Grin*.
Goethe a l'ha definilo *ël pì bel promontòri dël mond*.

Durant la prima guèra pùnica ij cartaginèis d'Amìlcar Barca trincerasse an sla montagna a combatìo le legion roman-e ch'a l'avìo conquistà Palerm.

An sij fianch ëd la montagna, ant la partìa ëd gròte dite dl'Addaura, a l'han dëscoatà dle piture an sle parèj ëd plance uman-e e d'animaj, armontante a l'età dla pera superior.

A 429 méter, an sël versant ëd la montagna andoa as duverta ël cròt anté ch'a l'ha passsà soa vita d'armita, a-i é ël santuari ëd Santa Rosalìa.

Montpelerin
Montpelerin
Armungia

**Armungia** (*Armunja* an sardigneul) a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia ëd Càliari, con sirca 584 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 54 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  11 ab/km quadrà. A confin-a con Ballao, San Nicolò Gerrei, Villaputzu, Villasalto.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Barrali

**Barrali** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, an provincia ëd Càliari, con sirca 1.076 abitant. A së stend su na surfassa d'11 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 98 abitant për chilòmeter quadrà. A confin-a con Donori, Ortacesus, Pimentel, Samatzai, Sant'Andrea Frius.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Ballao

**Ballao** (*Ballau* an sardigneul) a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia ëd Càliari, con sirca 971 abitant. A s'ëstend për n'aira ëd 46 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  21 ab/km quadrà. A confin-a con Armungia, Escalaplano (NU), Goni, Perdasdefogu (NU), San Nicolò Gerrei, Silius, Villaputzu.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Barumini

**Barumini** a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia ëd Càliari, con sirca 1.413 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 26 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  54 ab/km quadrà. A confin-a con Escolca (NU), Gergei (NU), Gesturi, Las Plassas, Tuili, Villanovafranca.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Dolianova

**Dolianova** a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia ëd Càliari, con sirca 7.483 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 84 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  89 ab/km quadrà. A confin-a con San Nicolò Gerrei, Sant'Andrea Frius, Serdiana, Sinnai, Soleminis, Villasalto.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Castiadas

**Castiadas** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, an provincia ëd Càliari, con sirca 1.311 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 102 km², con na densità ëd popolassion ëd 13 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con Maracalagonis, Muravera, San Vito, Sinnai, Villasimius.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Guspini

**Guspini** a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia ëd Càliari, con sirca 12.695 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 174 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  73 ab/km quadrà. A confin-a con Arbus, Gonnosfanadiga, Pabillonis, San Gavino Monreale, San Nicolò d'Arcidano (OR), Terralba (OR).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Lunamatrona

**Lunamatrona** a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia ëd Càliari, con sirca 1.821 &lt;small&gt;(Istat 2003)&lt;/small&gt; abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 20 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  93 ab/km quadrà. A confin-a con Collinas, Pauli Arbarei, Sanluri, Siddi, Villamar, Villanovaforru.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Quartucciu

**Quartucciu** a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia ëd Càliari, con sirca 10.630 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 27 km², con na densità ëd popolassion ëd  394 ab/km². A confin-a con Càliari, Monserrato, Maracalagonis, Quartu Sant'Elena, Selargius, Settimo San Pietro, Sinnai.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Serdiana

**Serdiana** a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia ëd Càliari, con sirca 2.273 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 55 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  41 ab/km quadrà. A confin-a con Dolianova, Donòri, Monastir, Sant'Andrea Frius, Sestu, Settimo San Pietro, Soleminis, Ussana.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Sestu

**Sestu** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, an provincia ëd Càliari, con sirca 15.121 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 48 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 315 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con Assemini, Càliari, Elmas, Monastir, San Sperate, Selargius, Serdiana, Settimo San Pietro.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Siliqua

**Siliqua** a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia ëd Càliari, con sirca 4.151 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 190 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  22 ab/km quadrà. A confin-a con Assemini, Decimomannu, Decimoputzu, Iglesias, Musei, Narcao, Nuxis, Uta, Vallermosa, Villamassargia, Villaspeciosa.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Siurgus Donigala

**Siurgus Donigala** *(*'Sriugus Donigalla*' em [[língua sarda|sardo]])* a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia ëd Càliari, con sirca 2.188 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 76 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  29 ab/km quadrà. A confin-a con Goni, Mandas, Nurri (NU), Orroli (NU), San Basilio, Senorbì, Silius, Suelli.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Silius

**Silius** a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia ëd Càliari, con sirca 1.384 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 38 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  36 ab/km quadrà. A confin-a con Ballao, Goni, San Basilio, San Nicolò Gerrei, Siurgus Donigala.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Teulada

**Teulada** a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia ëd Càliari, con sirca 3.920 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 245 km², con na densità ëd popolassion ëd  16 ab/km². A confin-a con Domus de Maria, Masainas, Piscinas, Pula, Sant'Anna Arresi, Santadi.

## Colegament
* Inteulada.it, O mais completo site sobre Teulada, com todas as informações e links úteis.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Turri

**Turri** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, an provincia ëd Càliari, con sirca 533 abitant. A së stend su na surfassa ëd 9 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 59 abitant për chilòmeter quadrà. A confin-a con Baradili (an provinsa d'Oristan), Baressa (an provinsa d'Oristan), Genuri, Pauli Arbarei, Setzu, Tuili, Ussaramanna.
Ël pais a resta a 62 chilòmeter da Càliari, a 160 méter d'autëssa.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Ussaramanna

**Ussaramanna** a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia ëd Càliari, con sirca 611 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 9 km², con na densità ëd popolassion ëd  68 ab/km². A confin-a con Baradili (OR), Baressa (OR), Pauli Arbarei, Siddi, Turri.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Senorbì

**Senorbì** a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia ëd Càliari, con sirca 4.420 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 34 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  130 ab/km quadrà. A confin-a con Ortacesus, San Basilio, Sant'Andrea Frius, Selegas, Siurgus Donigala, Suelli.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Villaputzu

**Villaputzu** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, an provincia ëd Càliari, con sirca 4.733 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 181 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 26 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con Armungia, Arzana (an provinsa ëd Nùoro), Ballao, Escalaplano (an provinsa ëd Nùoro), Jerzu (an provinsa ëd Nùoro), Muravera, Perdasdefogu (an provinsa ëd Nùoro), San Vito, Ulassai (an provinsa ëd Nùoro), Villasalto.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fernando Codonesu.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Villasor

**Villasor** a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia ëd Càliari, con sirca 7.006 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 86 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  81 ab/km quadrà. A confin-a con Decimomannu, Decimoputzu, Monastir, Nuraminis, San Sperate, Serramanna, Vallermosa, Villacidro.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Walter Gropius

Architet.

**Walter Adolph Gropius** a l'era nassù a Berlin an Almagna aj 18 ëd magg dël 1883 e a l'é mòrt a Boston ai 5 luj 1969.

Dël 1919 a Weimar a l’ha fondà la scòla dël Bauhaus.
A l'ha mostrà al Black Mountain College.

Gropius, Walter
Cort penal antërnassional

La **cort penal antërnassional** a l'é na giurisdission creà dël 1998 da lë statù ëd Roma.
A l'ha soa sede a L'Aja e soe fonsion a son cole ëd përseguì ij responsàbij ëd genossidi, ëd crìmen contra l'umanità e crìmen ëd guèra.

Dal mars 2009, ël pressident ëd Sudan, Omar Al-Bachir, a l'é ël prim cap dë stat oget d'un mandà d'arestassion ëd la cort penal antërnassional, për crìmen contra l'umanità ant ël Darfor.
Contra 'd chiel, ai 12 ëd luj 2010 la cort a l'ha për la prima vira smonù un mandà d'arestassion për genossidi.

Categorìa:Drit antërnassional
Categorìa:Drit ëd l'òm
Aritzo

**Aritzo** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, provincia ëd Nùoro, con sirca 1.537 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 75 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  20 ab/km quadrà. A confin-a con Arzana, Belvi, Desulo, Gadoni, Laconi, Meana Sardo, Seulo.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Nùoro
Austis

**Austis** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, provincia ëd Nùoro, con sirca 962 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 50 km², con na densità ëd popolassion ëd  19 ab/km². A confin-a con Neoneli (OR), Nughedu Santa Vittoria (OR), Olzai, Ortueri, Sorgono, Teti, Tiana.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Nùoro
Aalborg

**Aalborg** a l'é na sità ëd 125.000 abitant, an Danimarca.
A l'é la quarta sità dla Danimarca për popolassion.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Henning Jensen (dal 1998).

Categorìa:Sità danèise
Lula

**Lula** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, an provincia ëd Nùoro, con sirca 1.647 abitant (Istat, 2003). A së stend su na surfassa ëd 148 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion d'11 abitant për chilòmeter quadrà. A confin-a con Bitti, Dorgali, Galtelli, Irgoli, Loculi, Lodè, Onani, Orune, Siniscola.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Nùoro
Olzai

**Olzai** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, provincia ëd Nùoro, con sirca 1.046 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 69 km², con na densità ëd popolassion ëd  15 ab/km². A confin-a con Austis, Nughedu Santa Vittoria (OR), Ollolai, Ottana, Sarule, Sedilo (OR), Sorradile (OR), Teti.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Nùoro
Philippe Ariès

**Philippe Arìes** (Blois, 21 luj 1914 – Tolosa, 8 fërvé 1984) a l'é stàit në stòrich e filòsof fransèis.
A l'é stàit n'amportant ëstòrich ëd l'età ëd mes e stòrich ëd la famija e dle costume sossiaj.

Dòp na vita da student motobin tribulà (a l'ha cangià vàire scòle e a l'é pa stàit bon a passé l'esam për intré a l'università) a l'é ocupasse 'd polìtica (anans coma monàrchich-catòlich e peui coma anàrchich ëd drita), a l'ha ancaminà ij sò studi dzora 'd document ogetiv e dzora 'd document literari. A l'ha peui travajà ansema a vàire stòrich ëd la mancin-a, coma Michel Foucault, e con Georges Duby.

A l'ha scrivù vàire lìber dzora la vita 'd tuti ij di, ma pì che d'àutr sò travaj a l'é stàit për jë studi sla mòrt an Ossident.

A l'é 'dcò famos për soe euvre ëd filosofìa dzora la mòrt e la vita 'd minca di.

## Bibliografìa
* 1948, Histoire des populations françaises et de leurs attitudes devant la vie depuis le XVIIIe siècle (Paris)
* 1954, Le temps de l’historie (Mùnich)
* 1960, L'enfant et la vie familiale sous l'ancien régime (Paris)
* 1975, Essais sur l’histoire de la mort en occident: du Moyen Age à nos jours (Paris)
* 1977, Le commerce de la banane dans le monde, en France et dans les colonies françaises (Paris)
* 1977, L’Homme devant la mort (Paris)
* 1977, Le temps des gisants (Paris)
* 1980, Un historien du dimanche (Paris)
* 1981, Catastrophe à la Martinique (Paris)
* 1983, Images de l’homme devant la mort (Paris)
* 1983, En face de la mort (Tolosa)
* 1984, Sexualités occidentales (Paris)
* Ariès, P., Duby, G., 1985, Histoire de la vie privée, 1: De L’empire romani à l’an mille (Paris) 
* Ariès. P., Duby, G., 1985, Histoire de la vie privée, 2: De l’Europe féodale à la Renaissance (Paris) 
* Ariès, P., Duby, G., 1986, Histoire de la vie privée , 3: de la Renaissance aux lumières (Paris)
* Ariès, P., Duby, G., 1987, Histoire de la vie privée, 4: de la Révolution à la Grande guerre (Paris)
* Ariès, P., Duby, G., 1987, Histoire de la vie privée, 5: de la première guerre mondiale (Paris)
* 1993, Essais de mémoire : 1943-1983 (Paris)
* 1997, Le présent quotidien, 1955-1966 (Paris)

Aries, Philippe
Aries, Philippe
Arzana

**Arzana** a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia dl'Oliastra, con sirca 2.583 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 162 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  16 ab/km quadrà. A confin-a con Aritzo, Desulo, Elini, Gairo, Ilbono, Jerzu, Lanusei, Seui, Seulo, Tortolì, Villagrande Strisaili, Villaputzu (CA).

Categorìa:Comun dla provincia dl'Oliastra
Gairo

**Gairo** a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia dl'Oliastra, con sirca 1.684 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 78 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  22 ab/km quadrà. A confin-a con Arzana, Cardedu, Jerzu, Lanusei, Osini, Seui, Tertenia, Ulassai, Ussassai.

Categorìa:Comun dla provincia dl'Oliastra
Lanusei

**Lanusei** a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia dl'Oliastra, con sirca 5.755 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 53 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  109 ab/km quadrà. A confin-a con Arzana, Bari Sardo, Cardedu, Elini, Gairo, Ilbono, Jerzu, Loceri, Osini, Tertenia.

Categorìa:Comun dla provincia dl'Oliastra
Lotzorai

**Lotzorai** a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia dl'Oliastra, con sirca 2.150 &lt;small&gt;(Istat 2003)&lt;/small&gt; abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 16 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  132 ab/km quadrà. A confin-a con Baunei, Girasole, Talana, Tortolì, Triei, Villagrande Strisaili.

Categorìa:Comun dla provincia dl'Oliastra
Perdasdefogu (Foghesu)

**Perdasdefogu (Foghesu)** a l'é na comun-a dla region Sardegna, provincia dl'Oliastra, con sirca 2.331 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 77 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  30 ab/km². A confin-a con Ballao (CA), Escalaplano, Seui, Ulassai, Villaputzu (CA).
* Perdasdefogu

Categorìa:Comun dla provincia dl'Oliastra
Pàul Diàcon

**Pàul Diàcon** (anviron 720 – 13 d'avril 800) a l'é stàit un monio benedetin e në stòrich longobard.

## Vita

Nassù tra 'l 719 e 'l 725 an Friul, da na famija nòbil longobarda, a l'ha arseivù n'educassion ecessional për coj temp, miraco a la cort dël re longobard a Pavìa. 

A l'ha peui vivù a la cort ëd Benevent anté che a l'é arfugiasse quandi Carl Magn a l'ha pijà Pavìa dël 774.
A l'é intrà ant un monasteri sël lagh ëd Còm, e anans dël 782 a l'ha vivù a Montecassino andoa a l'ha conossù Carl Magn. 
Soe euvre literarie a son ëstàite motobin famose e chiel a l'é dventà 'n përsonagi motobin amportant ëd l'época carolingia.

## Euvre

Soa euvra prinsipal a l'é *Historia gentis Langobardorum*, valadì na stòria nen completa an ses lìber, scrivùa dòp dël 787 e anans ël 795/6, miraco a Montecassino. A parla dla stòria dij longobard dal 568 fin-a a la mòrt dël re Liutprand dël 747.

Ëd la midema época a l'é soa stòria roman-a, che a l'é na continuassion dël Breviarium d'Eutròpi. A l'ha 'dcò scrivù na *Gesta episcoporum mettensium* (stòria dij vësco 'd Metz) fin-a a l'ann 766. A smija che a sia soa 'dcò na biografìa sël Papa Gregòri Magn.

A l'é stàit l'autor ëd l'imn a San Gioann Batista, da andoa a son peui stàite pijà le nòte musicaj.

Categorìa:Përsonalità longobarde
Diacono, Paolo