open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lombardìa

La **Lombardìa** a l'é na region dl'Italia.
Sò cap-leu a l'é Milan.
A conta 10.078.012 abitant e a l'ha na surfassa ëd 23.863 km².

## Geografìa

La Lombardìa a confin-a a nòrd con la Svìssera, a òvest con ël Piemont, a sud con l'Emilia-Romagna, a est con ël Véneto e ël Trentin-Sud Tiròl.
Ël 12,4% dla region a l'é fait da colin-e, ël 40,5% da brich e ël 47,1% a l'é an pian.

## Stòria
Dël 1859 a-i é sta-ie l'anession dla Lombardìa al Règn ëd Sardegna.

## Sità e provinse

La Lombardìa a l'ha 12 provinse:
* Bérghem (BG)
* Bressia (BS)
* Còm (CO)
* Cremon-a (CR)
* Lech (LC)
* Lòd (LO)
* Mantoa (MN)
* Milan (MI)
* Monza e Briansa (MB)
* Pavìa (PV)
* Sondri (SO)
* Varèis (VA)

## Aministrassion
Ël President dla Region a l'é Attilio Fontana (dal 26 mars 2018).

## Anliure esterne
* Sit istitussional
2007

## Aveniment an Piemont
* **17-27 ëd gené**
** Gieugh olìmpich universitari nùmer XXIII a Turin.

## Aveniment an Euròpa
* **1<sup>m</sup> ëd gené**
** Intrada ëd Romanìa e Bulgarìa ant l'Union Europenga.
** La Slovenia a taca a dovré l'euro.
* **6 ëd maj**
** Balotage për j'elession pressidensiaj an Fransa, vagnà da Nicolas Sarkozy.
* **21 d'otóber**
** Prim vir dj'elession pressidensiaj an Slovenia.
** Elession legislative an Polònia.
* **11 ëd novèmber**
** Elession pressidensiaj an Slovenia, vagnà da Danilo Turk.

## Aveniment ant ël mond
* **1<sup>m</sup> ëd gené**
** Ban Ki-moon a dventa ël neuv Segretari General dle Nassion Unìe.
* **29 ëd mars**
** Guillaume Soro a l'é nominà prim ministr ëd Còsta d'Avòri.
* **29 ëd luj**
** Elession senatoriaj an Giapon.
* **6 d'otóber**
** Elession pressidensiaj an Pakistan, vagnà da Pervez Musharraf.
* **3 ëd novèmber**
** An Pakistan a l'é decretà lë stat d'urgensa.
* **2 dë dzèmber**
** Votassion an sl'arforma constitussional an Venessuela: ij *nò* a vagno con ël 50,7%.

## Nàssite

## Mòrt
* **7 ëd gené**: Pasquale Cantone.
* **18 ëd gené**: Roberto Marra.
* **23 ëd gené**: Leopoldo Pirelli.
* **1<sup>m</sup> ëd fërvé**: Giancarlo Menotti.
* **13 ëd fërvé**: Bianca Dorato.
* **26 ëd mars**: Beniamino Andreatta.
* **10 d'avril**: Kurt Vonnegut.
* **22 d'avril**: Alberto Grifi.
* **3 ëd maj**: Gordon Scott.
* **14 ëd maj**: Luciano Gibelli.
* **30 ëd maj**: Jean-Claude Brialy.
* **13 ëd giugn**: Walid Eïdo.
* **19 ëd giugn**: Mamadou Konté.
* **26 ëd giugn**: Luigi Meneghello.
* **17 ëd luj**: Suzanne Bernard.
* **22 ëd luj**: Louis Gabriel Clayeux.
* **28 ëd luj**: Lisa Bresner.
* **29 ëd luj**: Michel Serrault.
* **30 ëd luj**: Michelangelo Antonioni, Ingmar Bergman.
* **5 d'ost**: Henri Amouroux, Jean-Marie Lustiger.
* **6 d'ost**: Atle Selberg.
* **29 d'ost**: Pierre Messmer.
* **6 dë stèmber**: Luciano Pavarotti.
* **14 dë stèmber**: Piero Lerda.
* **19 dë stèmber**: Antoine Ghanem.
* **23 d'otóber**: Alicher Saïpov.
* **5 ëd novèmber**: Roberto Bortoluzzi, Nils Liedholm.
* **6 ëd novèmber**: Enzo Biagi.
* **10 ëd novèmber**: Norman Kingsley Mailer.
* **14 ëd novèmber**: Pierangelo Coscia.
* **22 ëd novèmber**: Maurice Béjart.
* **30 ëd novèmber**: Adriano Lombardi.
* **1<sup>m</sup> dë dzèmber**: Evel Knievel.
* **10 dë dzèmber**: Louis Malassis.
* **15 dë dzèmber**: Enrich ëd Rovasenda.
* **16 dë dzèmber**: Serge Vinçon.
* **20 dë dzèmber**: Christian Bourgois.
* **27 dë dzèmber**: Benazir Bhutto.

## Premi Nobel
Premi Nobel dla conomìa: Leonid Hurwicz, Eric Maskin, Roger Myerson.

Premi Nobel ëd fìsica: Albert Fert.

Premi Nobel ëd literatura: Doris Lessing.

Premi Nobel dla pas: Comità dle Nassion Unìe an sël cangiament dël clima, Al Gore.

Categorìa:Sécol ch'a fa XXI
Prié

**Prié** (*Priero* an italian) a l’é un comun ëd 441 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessandro Ingaria (dal 31/05/2015).

## Anliure esterne
Sit istitussional

Prie
San German (TO)

**San German** (*San Germano Chisone* an italian) a l’é un comun ëd 1.846 abitant  dla provincia ëd Turin.
As treuva ant la Val Chison.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Bergeretti (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sangerman
Viù

**Viù** a l’é un comun ëd 1.178 abitant  dla provincia ëd Turin.
As treuva ant la Val ëd Viù, un-a dle tre Val ëd Lans.

J'abitant ëd Viù a son ëstranomà *gratacù*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Daniela Majrano (da l' 8/06/2009).

## Vardé 'dcò
* Mont Rognos
* Còl San Gioann

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Sòcrate

Filòsof grech, magìster ëd Platon.
**Sòcrate** a l'é nassù a Atene dël 469 aGC e a l'é mòrt ambelelà dël 399 aGC.

Socrate
Provincia dël Verban-Cusi-Òssola

La **Provincia dël Verban-Cusi-Òssola** a l'é an Piemont e a comprend 76 comun-e.
A l'ha na surfassa ëd 2.255 km² e a conta 160.385 abitant (2011).
Sò capleugh a l'é Verbania.

## Geografia
A confin-a a nòrd, est e òvest con la Svìssera, a  est con la Lombardìa (provincia ëd Varèis), a sud con le province ëd Noara e Vërsèj.
### Comun

## Stòria
A l'é stàita istituìa con decret legislativ dij 30 avril 1992, dëstacandse da la provincia ëd Noara. 

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Stefano Costa (dal 13/10/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Pissin-a

**Pissin-a** (*Piscina* an italian) a l’é un comun ëd 3.356 abitant  dla provincia ëd Turin.
Ël pais a resta a 31 chilòmeter da Turin, a 288 méter d'autëssa.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Edda Basso (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Pissin-a a l'é gemelà con:
*  Suardi, Argentin-a

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Sparon

**Sparon** (*Sparone* an italian, *Sparun* an franch-provensal) a l’é na comun-a ëd 1.136 abitant  dla comba dl'Eva d'òr, an provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Anna Bonino (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Provincia ëd Turin

La **Provincia 'd Turin** a l'era na provincia dël Piemont e a comprendìa 316 comun.
A l'avìa na surfassa 'd 6.830 km² e a contava 2.247.716 abitant.
So capleugh a l'era Turin.
A l'é stàita sostituìa ant ël 2015 dal neuv ent aministratìv denominà "Sità metropolitan-a".
A l'era për estension la sconda provincia dël Piemont, daré a la provincia ëd Coni.

## Geografìa
A confinava a nòrd con la Val d'Osta, a òvest con la Fransa, a est con le province ëd Biela, Vërsèj, Lissandria e Ast, a sud con la provincia ëd Coni.

## Comun-e prinsipaj
* Turin - 900.569 abitant
* Moncalé - 56.223 abitant
* Rìvole - 49.943 abitant
* Colegn - 49.925 abitant
* Ël Niclin - 48.231 abitant
* Seto - 47.322 abitant
* La Venerìa - 34.808 abitant
* Pinareul - 34.640 abitant

## Aministrassion
L'ùltim president ëd la provincia 'd Turin l'e stait Antonino Saitta.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Geografìa piemontèisa
Turin
Mario Alban (poeta)

Poeta an lenga piemontèisa.
**Mario Alban** (a l'anàgrafe *Mario Albano*) a l'era nassù a Turin ël 1 ëd fërvé dël 1880 e a l'é mòrt ambelelì ij 24 dë stèmber dël 1963.
A l'avìa fàit part ëd la Companìa dij Brandé.

## Euvre
**Canto 'd cò mi!* (1951).

Alban, Mario
Alban, Mario
Alban, Mario
Emberiza cia

## Emberiza cia
### Descrission
L**'Emberiza cia** (fanèt) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dj'Emberizidae, longh 15-16 cm . Ël **mas-cc** a l'ha la testa grisa, con dë strìe nèire an sla front e travers j'euj . La gola a l'é grisa e as fond con la part superior dël pét. Le part inferior a son ëd color castan rossastr . Ël dòrs a l'é brun macià. La **fumela** a l'é pì smòrta, con la testa pì strià e le part inferior pì ciàire . A l'ha na coa con ij canton bianch, ch'as vëddo ant ël vòl .

### Ambient
A viv an sle colin-e e montagne rocose e sëcche, con vegetassion bassa e quaich busson . A l'é na specie **sedentaria**, ma a peul fé dë spostament an cita scala . A mangia smens e, durant la riprodussion, 'dcò d'inset .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa meridional, ant l'Àfrica dël Nòrd e ant l'Asia sentral fin-a a l'Himalaya . An Italia a l'é present an sj'Alp e j'Apenin, e an Sicilia, con na popolassion stimà an 44.000-180.000 adult e considerà **stàbil** . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Emberiza cia*** L., 1766

Categorìa:Emberiza
Falco biarmicus

## Falco biarmicus
### Descrission
Ël ***Falco biarmicus*** (farcon) a l'é un gròss rapinant ëd la famija dij Falconidae, ëd dimension mesan-e për ël géner, longh 43-50 cm, con n'aliura ëd 95-115 cm e un pèis ëd 500-900 g (le fumele a son pì gròsse). La part superior a l'é gris perla o gris brun (le sot-specie african-e a son pì ciàire), la part inferior a l'é biancastra con dë strìe brun-e o nèire. La caraterìstica pì vistosa a l'é la **testa rossastra** (la "calòta" color camoss) e la **macìa nèira sota j'euj** (i "barbis"). Ij doi sess a son smijant, ma la fumela a l'é pì gròssa e 'd color pì sombr. Ij giovo a l'han na livrea pì brun-a e a smijo al farcon sacher (*[[Falco cherrug]]*). Sò crij a l'é un "kak-kak-kak" raucc e repetitiv .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e stëplà, ij desert, le savan-e, ij pra e le colin-e con rochere, dal livel dël mar fin a 5.000 méter. A l'é na specie **resident** (le popolassion dël nòrd a peulo fé 'd moviment stagionaj) . A l'é 'n cassador àgil e svicio, ch'a cassa dzortut an vol orisontal o an picà curte, soens an cobia . As nuriss ëd cit osej (colomb, quaje, cornajass), ma 'dcò 'd rat, levr, ratavolòire, laserde e gròss inset. A fà 'l nil an sle ròche a strapiomb o ant ij nil vej d'àutri gròss osej, e a duverta 3-4 euv .

### Distribussion
A l'é spantià an Àfrica, ant l'Euròpa sud-oriental e ant l'Asia sud-ossidental. A son arconossùe **sinch sot-specie**. La sot-specie europea (*F. b. feldeggii*) a nidìfica an Italia, Sicilia, Balcan e Turchìa. An Italia a l'é **ràira** e localisà, con na popolassion stimà d'apopré 400-1.000 cobie, an declin. A l'é protegiù da la Diretiva Osèj (Anes I) e da la Convenssion ëd Berna. A livel global a l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Falco biarmicus*** Temminck, 1825

Categorìa:Falco
Categorìa:Falcon
Falco peregrinus calidus

## Falco peregrinus calidus

### Descrission
Ël **falco peregrinus calidus** a l'é la sot specie oriental dël Falco peregrinus. A l'é pi ciaira e a l'ha la basëtta pi streita.

### Ambient
A l'ha dabzògn ëd ròche për podej fé 'l nil.

### Distribussion
A l'ha na distribussion pi oriental.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Falco peregrinus calidus (Tunstall, 1771)

Categorìa:Falco
Categorìa:Falcon
Falco peregrinus

### Descrission
Ël **Falco peregrinus** (farcon, falcon) a l'é n'osel dla famija dij Falconidae, conossù 'me 'l pì lest animal dël mond an calà: a peul rivé a **390 km/h** an caland an picà. A l'ha n'ovrtura d'ale d'anviron 80-120 cm, con n'autëssa 'd 34-58 cm. Ël piumagi a l'é sël dòss gris-bleu scur, con la pansa ciàir e strià 'd nèir. La testa a l'é scur con na caraterìstica "mustassa" nèira ch'a cala giù da j'euj. Le fumele a son pì grande 'd 1/3 dij mas-cc. A l'ha 'd bech curt e arvoltà, potent e d'ale longhe e pontà, bon-e për un vòl motobin lest.

### Ambient
Ël falcon viagiator a l'é present an tuti ij continent, gavà l'Antàrtich. A preferiss ambient duvert, **coste rociose**, **montagne** e **grande sità** (andova a nidìfica an sij gratacej e le tor). A l'é un cassador che a mangia dzortut osej (an vol o an tèra), ciapà an calà. An sità, a cassa ij colomb e le bande 'd passaròt. A nidìfica an sle ròche, an dle fàude o an sij edifissi àut, dovrand mach na cavità o 'n pòst pian për podèj depon-e j'euv (da 3 a 4).

### Distribussion
A l'é na spéce **cosmopolita**, che as treuva an Euròpa, Asia, Àfrica, América e Australasia. An Italia, a l'é present tut l'ann (sedentari) ant j'Alp, j'Apenin e le coste rociose. An invern, la popolassion a aumenta për l'ariv ëd migrator setentrionaj. Dòp na grossa diminussion ant j'agn '60-70 për colpa dël **DDT** (ch'a mnassava sò euv), a l'é arpijasse grassie a le lej ëd protession e a dij progèt ëd reintrodussion. Al di d'ancheuj a l'é na spece nen menassà e an espansion, an particolar ant le sità.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* Falco peregrinus Tunstall, 1771

Categorìa:Falco
Categorìa:Falcon
Gavia arctica

## Gavia arctica
### Descrission
La ***Gavia arctica*** a l'é n'osel acquàtich dla famija dij Gaviidae, ëd dimension media, longa 63-73 cm, con n'aliura ëd 110-130 cm e un pèis d'1,5-2,7 kg. An **istà** (piumagi nussial), a l'ha la testa e 'l còl gris, la gola nèira con arfluss verd e na **fassa bianca a strìe** an sle ciafele e sota la gola . La part superior dël còrp a l'é nèira con dë scaje bianche . An **invern** a l'é gris sombr an sël dòrs, bianch sota, con na **macia bianca** dantorn a j'euj . Ël bech a l'é drit e a ponta, nèir, le piòte a son nèire . Ij giovo a smijo a j'adult d'invern . Sò crij a l'é un "kraa-oo" fòrt .

### Ambient
A nidìfica ant ij lagh d'eva dossa dle region setentrionaj, an sle rive dij fium e ant la taiga, andoa a fà 'l nil an sla tèra davzin a l'eva. D'invern a migra vers le còste marin-e e as treuva ant j'estuari, le lagun-e e ij lagh intern. A l'é 'n tufador motobin bon e a mangia dzortut pess (fin a 20 cm), ciapà an tufand-se fin a 20 méter ëd profondità. A fà 2 euv, che a cova për 28-30 di .

### Distribussion
A nidìfica ant le region setentrionaj dl'Euròpa e dl'Asia, da la Scandinavia e la Russia fin-a a la Siberia e al Giapon. A passa l'invern an sle còste dël Passìfich e dl'Atlàntich, ant ël Mar dël Nòrd, ant ël Mar Bàltich e ant ël Mediterani. An Italia a l'é 'n migrant e invernant regolar, dzortut an sle còste e ant ij lagh prealpin. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Gavia arctica*** L., 1758

Categorìa:Gavia
Anthus spinoletta spinoletta

## Anthus spinoletta spinoletta

### Descrission
A l'é n'osel belfé da vëdde an montagna, ma sovens a ven confondù con autre specie. A mangia vaire sòrt ëd bòje. A fà 'l nil a tèra, ant na cita depression sernùa dzor na còsta, proteta da la vegetassion. A fà da quatr a sinch euv.

### Ambient
A viv ant ij pra ùmid d'auta montagna.

### Distribussion
As treuva ant sij brìch dl' Euròpa e Asia meridional, fin ant la Cin-a.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Anthus spinoletta spinoletta* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Anthus
Certhia familiaris

## Certhia familiaris

### Descrission
A l'ha 'l dil daré dle piòte bin longh. Andasend su e giu për ij bion, a ciapa babòje, euv e ruve tra le filure dla scòrsa. Da già che ij rampighet a migro nen ma as tramudo 'd pòch, d'invern a mangio 'dcò dë smens. Ël nil a lo fan ant ij përtus o le filure dij bion, ëdcò sota la scòrsa dëstacà. A fan normalment sinch o ses euv, ma dle vire a peulo fene 'd pi.

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd sapin, anté as rampia an sij bion. As na sta ferm, con cole piume mimétiche ch'a smijo a la scòrsa dle piante, e a l'é mal ëd vëdde.

### Distribussion
A viv an Europa e Asia, ant ij bòsch fin a 2.000 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Certhia familiaris* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Certhia
Gavia stellata

## Gavia stellata
### Descrission
La ***Gavia stellata*** (stròlaga minor) a l'é 'l pì cit dle stròlaghe, con na longhëssa ëd 53-69 cm e n'aliura ëd 106-116 cm . An **istà** (piumagi nussial) a l'ha la testa grisa, na **macia rossa an sla gola** motobin vistosa, e 'l mantel gris-brun . La caraterìstica pì amportanta për arconòss-la a l'é 'l bech ch'a **ponta legerment an su** . An **invern** a perd la macia rossa, ël còl a dventa tut bianch e 'l dòrs a l'é gris con tante cite maciòte bianche .

### Ambient
A viv ant le region setentrionaj, andova a nidìfica arlongh ij laghet ëd la tundra e dle torbere, sempe an zòne sensa erbo . A l'é 'n gran novador e a mangia dzortut pess, ma 'dcò crostasse, mòlusch e quàich ran-a o inset . D'invern a migra vers le còste marin-e, e a peul trovesse ant j'ëstuari, le lagun-e e ij lagh . A l'é 'na specie **gregaria** d'invern, e as peulo vëdde 'd cit ëstrop .

### Distribussion
A nidìfica ant le region àrtiche e subàrtiche d'Euròpa, Asia e América dël Nòrd . A passa l'invern an sle còste dl'Atlàntich e dël Passìfich, ant ij Grand Lagh american, e an quàich part dël Mediterani, Mar Nèir e Caspi . An Italia a l'é 'n migrant e invernant regolar, ma ràir (apopré 20-80 individuaj a l'ann), dzortut ant ij lagh prealpin, ant l'Àut Adriàtich e an Liguria . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN , ma a l'é protegiùa (Diretiva Osej, Anes I) .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Gavia stellata*** Pontoppidan, 1763

Categorìa:Gavia
Hirundo rupestris

## Hirundo rupestris
### Descrission
La ***Hirundo rupestris*** (ròndola dij ròch) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dle Hirundinidae (le rondolin-e). A l'é longa 13-15 cm, con n'aliura ëd 32-34,5 cm e a peisa anviron 23 gram. A l'ha la part superior d'un gris brun uniform, la part inferior pì ciàira (da giàuna a crema) con ël pét e la gola marcà 'd gris. La coa a l'é curta e quadrà, con **'d macie bianche** a la fin ëd la pì part dle piume dla coa, bin vistose an vol. A l'ha la testa grisa, l'anel dij euj nèir, e 'l bech a l'é curt e nèir.

### Ambient
A viv an sle montagne e colin-e, ant le zòne rocose, con ròche e gole . A fà 'l nil ant le chërpure dle ròche o, sèmper pì soens, an sle costrussion uman-e (pont, ca, dighe). A cassa d'inset (mosche, coleòter) an vòl, da sola o an cita companìa. A l'é na specie **migratris** parsial: cole dël nòrd e dl'est a së spòsto vers Àfrica e Asia meridional, cole dël sud (com an Spagna e Italia) a resto o a calo mach a quote pì basse.

### Distribussion
A nidìfica an Euròpa meridional (penìsola ibérica, Fransa, Italia, Balcan), ant l'Àfrica nòrd-ossidental e an Asia sentral e ossidental fin-a a la Cin-a e a l'Himalaya. An Italia a l'é comun an sj'Alp e j'Apenin, e a l'ha ancaminà a nidifiché 'dcò an quàich sità. A l'é classificà "Risch Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Hirundo rupestris*** L., 1758

Categorìa:Hirundo
Categorìa:Rióndole
Monticola saxatilis

## Monticola saxatilis
### Descrission
Ël ***Monticola saxatilis*** (passra rossa) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Muscicapidae . A l'ha na longhëssa ëd 17-20 cm e a peisa 48-60 g . A l'é pitòst robust e con la coa curta . Ël **mas-cc** d'istà a l'ha la testa e 'l cupiss gris bleu, la schin-a bianca, j'ale brun-e scur, la part inferior e la coa 'd color arancion rossastr, an rendend-lo inconfondìbil . Le **fumele** e ij giovo a l'han na livrea pitòst crìptica, con le part superior brun-e e dë scaje ciàire, le part inferior pi ciàire con dë strìe scure . L'istess che 'l mas-cc, a l'han la coa 'd color rossastr . Sò cant a l'é ciàir e melodios, e a canta soens an vòl .

### Ambient
A viv ant ij teren rocos e duvert con pòca vegetassion, dzortut an montagna a quote àute . A preferiss ij pra rocos, le prere, le zòne con ròch e busson spatarà, soens davzin a cite val. A l'é 'n gran **migrator**: a passa l'invern ant l'Àfrica a sud dël Sahara .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Euròpa meridional, ant l'Asia sentral e ossidental fin-a a la Cin-a setentrional . An Italia a l'é present an sj'Alp e an sj'Apenin (dzortut an Abruss), con na popolassion stimà d'apopré 2.000-5.000 cobie . A l'é na specie **protegiùa** e a l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Monticola saxatilis*** Linneus, 1766

Categorìa:Monticola
Montifringilla nivalis

## Montifringilla nivalis
### Descrission
Ël ***Montifringilla nivalis*** (fringuel dle fiòche) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Passeridae, soens ciamà "fringuello alpino" an italian. A l'é longh 16,5-19 cm e a pèisa anviron 25-40 g . A l'ha 'l còrp robust e j'ale longhe e pontùe . An istà, ël bech a l'é nèir e 'l mas-cc a l'ha na **macia nèira an sla gola** e la testa grisa. La part superior a l'é brun-a, la pansa e 'l pét a son bianch . An **vòl**, a mostra 'd gròsse fasse bianche an sj'ale e la coa bianca con ël sentr nèir, caraterìstica ch'a lo rend inconfondìbil . D'invern, la macia nèira a dëspariss e 'l bech a dventa giaunastr . Le fumele a son smijante ma con la testa pì brun-a e la macia nèira pì cita .

### Ambient
A viv ant le montagne àute, dzora al lìmit dla vegetassion arborea, an tra 1.500 e 3.500 méter. A frequenta ij pra alpin, le prere, ij dintorn dij giassé e le zòne rocose . D'invern, a peul calé a quote pì basse e avzinesse a stassion dë sport invernaj e arfugi . A mangia dzortut smens, ma durant la riprodussion a cassa d'inset (coleòter, sautarele, farfale) për nurì ij cit .

### Distribussion
A l'é spantià an sj'Alp, ij Pirené, la Còrsica e ij Balcan, e peui a continua an Asia sentral fin-a a la Cin-a e a l'Himalaya. An Italia, as treuva su tut l'arch alpin e an sle sime pì àute dj'Apenin sentraj (Gran Sasso, Majela). La popolassion europea a l'é stimà an 520.000-1.600.000 cobie, e a l'é considerà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Montifringilla nivalis*** Linneus, 1766

Categorìa:Montifringilla
Parus montanus

## Orieul

### Descrission
A serca dij bion mars ëd conìfere për fé ij përtus anté fé 'l nil. A l'ha na sàgoma con ël còl pi gross e la macia sla testa pi larga rispet a la balarin-a grisa. A mangia babòje, vermet, ragnà e cite gale. Për fé 'l nil a dòvra 'dcò dij tòch ëd bòsch mars; peuj a gionta lan-e, piume, peil e erbëtte. A fà set o eut euv.

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd montagna 'd sapin o ant ij bòsch mës-cià.

### Distribussion
A viv ant l'Euròpa e Asia continental.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Parus montanus* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Parus
Categorìa:Balarin-e
Pelecanus onocrotalus

## Pelican
### Descrission
Ël ***Pelecanus onocrotalus*** (pelican comun) a l'é un dij pì gròss osèj volant dël mond, con n'aliura ch'a peul rivé a 360 cm (ch'a l'é, an tra j'osèj, mach superà da chèiche specie d'albatros). A l'é longh 140-180 cm e a peisa an tra 5 e 15 kg, con ij mas-cc pì gròss dle fumele.

Ël piumagi a l'é bianch, con le piume primarie e le coverte dj'ale nèire, bin vistose an vòl. La testa a l'ha na crësta curta e arissà daré. La caraterìstica pì vistosa a l'é 'l **bech gròss, longh 30-47 cm**, color bleu piomb con la ponta rossa, e sota un **gròss sach giàun** ch'a serv për pesché. La pel dantorn a j'euj a l'é nùa e 'd color reusa o arancion. Le piòte a son curte, color reusa o giàun, e ij dij a son unì da na palma.

An época 'd riprodussion, ël piumagi a dven reusa e 'l sach dël bech a dventa giàun viv. Ij giovo a son gris brun, con la testa e 'l còl pì scuri, e a pijo 3-4 agn për oten-e la livrea d'adult.

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva bassa: lagh, fium, palud, delta, lagun-e e salin-e, tant d'eva dossa che salmastra. A l'é 'n gran volador e a peul volé pì che 100 km al di për sërché da mangé. A pesca an grup, an formand un semisercc për ciapé ij pess ant ël sach dël bech, peuj a slontan-a l'eva e a travond la preda. A mangia dzortut pess (an media 300-600 g), ma 'dcò, an situassion ëd carestìa, euv e cit d'àutri osèj. A nidìfica an colònie gròsse, an sle rive sabiose o ant le cane, e a duverta 1-3 euv, che la cova a dura 29-36 di.

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa sud-oriental, ant l'Asia sentral e ant l'Àfrica. La pì gròssa colònia europenga (pì dël 50% dla popolassion) as treuva ant ël Delta dël Danubi an Romanìa. Le popolassion d'Euròpa a son migratris e a passo l'invern ant l'Àfrica e ant l'Asia meridional; cole d'Àfrica a son residente. A l'é **ràir** an Euròpa ossidental e an Italia . A l'é protegiù da la Diretiva Osèj (Anes I) e da la Convension ëd Berna (Anes II). A l'é classificà "Arzighh Minim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Pelecanus onocrotalus*** L., 1758

Categorìa:Pelecanus
Categorìa:Anie 'd mar
Brahmagupta

Matemàtich e astrònom.
Nassù, peul esse, a Multân dël 598, a l'ha vivù a Ujjain e a l'é mòrt dël 668.

A l'ha scrivù che ël valor pràtich për π a l'era 3 e col precis  \sqrt{10} .

## A pòrto sò nòm
* Fórmola ëd Brahmagupta.

## Euvre prinsipaj
* Surya-siddhanta
* Brahma-sphuta-siddhanta
* Khandakhadyaka

Categorìa:Astrònom
Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël 600
Phalacrocorax carbo

## Phalacrocorax carbo

### Descrission
Fin dai temp antich, ël cormoran a l'é stait dovrà dei cinèis për pesché, da già che a nova bin sot eva. Al cormoran a-j butavo n'anel antorn al còl, an manera ch'a podèissa nen travonde 'l pess.

Quand a seurt con ël pess, a lo pòrta vers riva o, an tùit ij cas, a lo travond fòra dl'eva.

Sti osej a vivo an colònie nombrose, e a macio 'd bianch con sò guan erbo e ròce anté a fan ël nil. A fan ël nil con rame e erbe, e normalment a fan tre o quatr euv. 

Soe piume a son permeàbij, parèj a novo bin sot eva ma, quand a seurto, a deuvo feje suvé a ale duverte, per podèj torna volé.

### Ambient
Dëstèise ùmide, lagh e còste.

### Distribussion
A vivo ant le grand dëstèise ùmide dl'Euròpa oriental e meridional, ma a vivo 'dcò an sle còste 'd cola setentrional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Phalacrocorax carbo* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Phalacrocorax
Phalacrocorax pygmaeus

## Phalacrocorax pygmaeus
### Descrission
Ël ***Phalacrocorax pygmaeus*** (ancheuj classificà 'me *Microcarbo pygmaeus*, cormoran cit o marangon cit) a l'é 'l pì cit dj'osé dla famija dij Phalacrocoracidae (marangon), longh 45-55 cm, con n'aliura ëd 75-90 cm e un pèis ëd 565-870 gram . As diferensia dal marangon gròss (*Phalacrocorax carbo*) për la **dimension motobin pì cita**, la **coa longa** e la **testa cita e arionda** . An livrea nussial (istà), la testa e 'l còl a son brun rossastr, le part superior a son nèir verdastr lustr con ëd **cite maciòte bianche** bin vistose, e 'l bech a l'é curt e spess . An invern, le maciòte bianche a sparisso, la gola a dventa bianca e ël pét a l'é brun rossastr . Ij giovo a l'han le part inferior brun-biancastre e 'l bech giaunastr . A ciama pòch, ma ant le colònie a fà 'd vers raucc.

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva dossa (lagh, anviron dij fium) con vegetassion s-ciasse e bòsch arlongh le rive . A peul ëdcò trovesse ant le risere e ant j'estuari. A fà 'l nil an colònie, soens ansema a d'àutri osej, an sle piante davzin a l'eva o ant le cane. A fà 3-6 euv, e ij cit a ven-o grand dòp 70 di . A mangia dzortut cit pess, ciapà an camin ch'a campa ant l'eva .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Euròpa sud-oriental (da l'Italia a l'Ucrain-a) e ant l'Asia sud-ossidental (Turchìa, Iraq, Iran, Kazakistan) . La pì part dla popolassion (apopré 75%) a viv an Euròpa, con na stima global ëd 85.000-180.000 individuaj. La colònia pì gròssa a l'é ant ël Delta dël Danubi (an Romanìa). An Italia a l'é present mach da passant e d'invern, dzortut ant ij lagh e le palude dla pian-a padan-a . La specie a l'é **vulneràbil** për via dla deforestassion, dla ridussion dle zòne ùmide e dla pësca abusiva . A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I) e da la Convension ëd Berna .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Phalacrocorax pygmaeus*** Pallas, 1773

Categorìa:Phalacrocorax
Aryabhata ël vej

Matemàtich e astrònom indian.
**Aryabhata ël vej** a l'era nassù an Kashmir  anviron dël 476.
A l'ha vivù a Kusumapura (ancheuj Patna) e a l'é mòrt anviron dël 550.
A l'é conossù da j'àrabo con ël nòm d'Aryabha e ant l'Euròpa dl'età ëd mes a lo ciamavo Ardubarius.

## Sò travaj
Aryabhata a l'ha studià la trigonometrìa e a l'ha costruì na tàula dij sen e dij cosen, an pijand 3438 tanme valor dël raj dël sercc, an dasend a π ël valor  \frac{62832}{20000} , visadì 3,1416.
Për oten-e ës valor, a l'ha scrivù che si *a* a l'é ugual a la banda d'un polìgon regolar d**n'' bande anscrivù ant un sercc ëd diàmeter unitari e ''b'' a l'é la banda d'un polìgon regolar anscrivù ëd 2n bande, antlora
:<math>b= \sqrt{ \frac 12 - \frac 12 \sqrt{1-a^2}}</math>.
A l'ha trovà ëdcò d'arzultà ëd [[trigonometrìa sférica]].

A l'ha anandià l'arserca ëd solussion [[nùmer antregh|antreghe]] dl'[[equassion]] ax+by=c ant j'incògnite x e y, ma a ventrà speté [[Brahmagupta]] për trové na solussion sodësfasenta.

== A pòrto sò nòm ==
Aryabhata a l'é stàit ël nòm dàit al prim satélit artifissial dl'[[India]], fàit parte ai 19 d'avril 1965.

== Euvre prinsipaj ==
* **Aryabhatiya'''. A l'é n'euvra d'astronomìa, dont ël ters capìtol a l'é dedicà a la matemàtica.

Categorìa:Astrònom
Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël 500
Pelecanus crispus

## Pelecanus crispus

**Órdin**:   Pelecaniformes
**Famija**:  Pelecanidae
**Géner**:   Pelecanus





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: a l'é un pelican, n'ania 'd mar. 
Costa specie 'd pelican a l'é caraterisà da le piume arisse dël còl e dla testa.

### Ambient
Da finì.


### Distribussion
A l'é spantià an Asia, Àfrica, Euròpa (Dalmassia).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Pelecanus crispus

Categorìa:Pelecanus
Categorìa:Anie 'd mar
Plectrophenax nivalis

## Plectrophenax nivalis
### Descrission
Ël ***Plectrophenax nivalis*** (ortolan ëd la fiòca) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Calcariidae, longh 14-18 cm, con n'aliura ëd 32-38 cm e un pèis ëd 30-40 g . A l'é l'osel passeriform ch'a viv pì a nòrd dël mond . La caraterìstica pì evidenta a l'é 'l piumagi ch'a mostra **motobin ëd bianch**, dzortut an vòl. A l'é marcà 'l dimorfism sessual. Ël **mas-cc** an livrea nussial (istà) a l'é quasi tut bianch, con la schin-a e la ponta dj'ale nèire . La **fumela** d'istà a l'ha la testa brun-a e la schin-a macià. An invern, tùit e doi a l'han ël piumagi brunastr e bianch, con ël bech giaun e la ponta nèira . Sò cant a l'é na ciaciarada sonora: "hudidi feet feet feew hudidi" .

### Ambient
A viv ant la tundra àrtica, ant le zòne rocose e sensa erbo, e a nidìfica ant le scricëtte dle ròche. D'invern a migra vers le còste e le zòne duverte temperà, e as treuva an sle spiage, ant le salin-e e ant ij teren coltivà. A mangia dzortut smens, e d'istà 'dcò inset .

### Distribussion
A l'ha na distribussion circumpolar. A nidìfica ant le region àrtiche dl'Euròpa, Asia e América dël Nòrd. A passa l'invern ant le zòne temperà dël nòrd, fin-a al nòrd djë Stat Unì, a l'Euròpa sentral e a l'Asia sentral. An Italia a l'é 'n visitator invernal ràir, vëddù dzortut an sj'Alp e an quàich zòna dle còste. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Plectrophenax nivalis*** L., 1758

Categorìa:Plectrophenax
Plegadis falcinellus

## Plegadis falcinellus

**Órdin**:   Ciconiiformes
**Famija**:  Threskiornithidae
**Géner**:   Plegadis	





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... 
A l'é n'osel.


### Ambient
A viv ant ij clima càudi.


### Distribussion
As treuva an Euròpa, Asia, Àfrica, América e Australia.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Plegadis falcinellus

Categorìa:Plegadis
Phoenicopterus ruber

## Phoenicopterus ruber
### Descrission
Ël ***Phoenicopterus ruber*** (fenicòter american) a l'é un gròss osel trampolié dla famija dij Phoenicopteridae, un-a dle pì conossùe specie 'd fenicòter. A l'é àut 120-145 cm, con n'aliura ëd 140-165 cm e a peisa an tra 2 e 3,5 kg . A l'é caraterisà da 'n piumagi ross viv (ancarmin) con arfluss reusa, ch'a ven da la dieta a base 'd crostassé e alghe ch'a conten-o dij pigment . Ël bech a l'é gròss, a forma 'd gancio, con la ponta nèira, adatà a filtré l'eva . Le piòte a son longhe e rossastre . Ij giovo a son gris e a pijo la colorassion d'adult an 2-3 agn . Sò crij a l'é un "kak-kak" raucc.

### Ambient
A viv ant le lagun-e salmastre, le salin-e e le zone ùmide costiere dle region tropical e subtropical . A nidìfica an colònie, an sle rive fangose, e a fà un nil ëd tèra a forma 'd tronch ëd con, con 1 euv . A mangia dzortut cit crostassé, alghe e d'àutri organism filtrà con sò bech .

### Distribussion
As treuva an América central (da la Florida e le Bahamas a le còste dël Golf dël Méssich) e ant ël nòrd dël Sud América (Galàpagos, Còsta dël Carib, Venezuela, Colombia) . A l'é stàit antrodovù an quàich region d'Euròpa (Spagna) . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Phoenicopterus ruber** Linnaeus, 1758

Categorìa:Phoenicopterus
Phoenicurus ochruros

## Phoenicurus ochruros

### Descrission
Ël **Phoenicurus ochruros** a l'ha un piumagi color fum nèir con la coa barossa e dël bianch ant l'ale. La fumela a l'é pi ciaira. A fà 'l nil drinta dij përtus largh, soens arlongh le ca rùstiche o le muraje. J'euv a son da quatr a sinch. A mangia dle babòje ch'a ciapa sia a tèra che an vòl. Ant la stagion freida a mangia 'dcò cit frut e gale. Sò arciam a l'é un *tik tik* caraterìstich e arpetù.

### Ambient

A l'é bel fé vëddlo ant ij pais ëd montagna, arlongh le veje ca, ma adess a l'é ambientasse 'dcò ant la pian-a.

### Distribussion
As treuva an Euròpa e Nòrd Àfrica.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Phoenicurus ochruros* (S.G.Gmelin, 1774)

Categorìa:Phoenicurus
Podiceps cristatus

## Podiceps cristatus
### Descrission
Ël ***Podiceps cristatus*** (cassasot) a l'é 'l pì gròss djë svass d'Euròpa, àut 46-51 cm, con n'aliura ëd 59-73 cm e un pèis d'anviron 0,9-1,5 kg. A l'é n'osel elegant, con còl longh e sutil, e 'l bech a ponta.

An **istà** (piumagi nussial), a l'é inconfondìbil: la testa a l'é decorà da na **crësta nèira** e da 'd longhe piume color castan e nèir an sle ciafele, ch'a formo na sòrt ëd colarin. La part superior a l'é brun-a, la part inferior bianca, ij fianch a son rossastr. L'iris a l'é ross. An **invern**, a perd ij penach e 'l colarin, e a dventa pì sombr, con la testa bianca e 'l capuss nèir. Ij giovo a l'han dë strìe nèire an sle ciafele.

### Ambient
A viv an sij lagh e stagn d'eva dossa, con vegetassion aquàtica bondosa, ma 'dcò an sle còste marin-e e ant j'estuari d'invern. A l'é 'n përfet tufador e as campa sota eva për ciapé ij pess, soa preda prinsipal. A fà 'l nil flotant an sla vegetassion, e a duverta 3-5 euv. A l'é famos për sò **ritual ëd cortegiament**, motobin elaborà, anté che ij doi partner as buto un dëdnans a l'àutr e as bogio la testa.

### Distribussion
A l'é spantià an tuta l'Euròpa, l'Asia (fin-a a la Mongolia) e l'Àfrica (sot-specie *infuscatus*) e 'dcò an Australia e Neuva Zelanda (sot-specie *australis*). Le popolassion dël nòrd e dl'est a son migratris e a passo l'invern ant le zòne pì càud. An Italia a l'é nidifiant e invernant comun, con na popolassion an chërsùa. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Podiceps cristatus*** L., 1758

Categorìa:Podiceps
Podiceps grisegena

## Podiceps grisegena
### Descrission
Ël ***Podiceps grisegena*** (bordon) a l'é n'osel acquàtich dla famija dij Podicipedidae. A l'é pì cit e pì robust dël bordon gròss (*Podiceps cristatus*), con ël còl pì curt e pì gròss . A l'ha na longhëssa ëd 40-50 cm, n'aliura ëd 77-85 cm e a peisa an tra 550 e 1.000 g .

An **istà** (piumagi nussial) a l'é inconfondìbil: la testa a l'é nèira con ëd cite piume d'orija, le ciafele grise, la gola e 'l còl anterior d'un bel color castan ross, e la part superior gris brun . Ël bech a l'é caraterìstich: nèir con la **base giàuna** motobin vistosa . Le part inferior a son bianche .

An **invern** a perd ël color ross dël còl, ch'a dventa gris, e le ciafele a son pì grise, sensa la riga bianca dzora a j'euj . Ij giovo a smijo a j'adult d'invern, ma con la testa e la facia strià .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva dossa: lagh, stagn e marne con vegetassion aquàtica bondosa, dzortut ant le pian-e e le colin-e . A nidìfica an sle rive, an fasend un nil flotant ëd materia vegetal tacà a la vegetassion . A mangia dzortut pess e inset aquàtich, ciapà an tufand-se.

D'invern a migra an sle còste marin-e, ant j'ëstuari e ant ij lagh pì gròss .

### Distribussion
A l'ha na distribussion olàrtica. A son arconossùe doe sot-specie:
* ***P. g. grisegena*** (Europa e Asia ossidental) 
* ***P. g. holboellii*** (pì gròss, an América dël Nòrd e Asia oriental) 

A nidìfica an Euròpa setentrional e oriental, an Asia e an América dël Nòrd . La popolassion mondial a l'é stimà an 190.000-290.000 adult, e a l'é **an chërsùa** an Euròpa . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

An Italia a l'é 'n visitator ràir, con poche osservassion durant le migrassion e l'invern .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Podiceps grisegena*** Boddaert, 1783

Categorìa:Podiceps
Sitta neumayer

## Sitta neumayer

### Descrission
Com tùit ij pich murador a fà na sòrt ëd bòrd ëd to dantorn al përtus ant la ròca anté a fà 'l nil. A fà eut o neuv euv dzora a lan-e, piume e mofe. A ciapa dle babòje, dle ragnà e dij gianin, ma a cheuj ëdcò dje smens. Sò cant a l'é pi fòrt ma meno modulà rispet a la Sitta europaea.

### Ambient
A viv dzora ij coston rocos, a l'ha pi car la pera patanùa a la scòrsa dle piante.

### Distribussion
Euròpa meridional e Turchìa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Sitta neumayer* (Michahelles, 1830)

Categorìa:Sitta
Tachybaptus ruficollis

## Tachybaptus ruficollis
### Descrission
Ël ***Tachybaptus ruficollis*** (piombin) a l'é 'l pì cit djë svass d'Euròpa. A l'é longh 23-29 cm, con n'aliura ëd 40-45 cm e a peisa 140-250 g. A l'ha 'n còrp tondegiant, un bech curt e a ponta, e 'n còl a forma dë "S" caraterìstica.

An **istà** (piumagi nussial), a l'é inconfondìbil: le ciafele, le bande dël còl e ij fianch a son d'un bel color ross (castan ross), con na **macia giauna ciàira** a la base dël bech. La part superior dël còrp (schin-a e ale) a l'é brun sombr, la part inferior (pét e pansa) a l'é gris ciair. An **invern** a perd ël color ross e a dventa pì uniform, con le part superior gris brun e le part inferior biancastre; la macia giauna dël bech a dventa pì sbiadìa o a dëspariss. Ij doi sess a son smijant. Ij giovo a l'han ël bech giàun con la ponta nèira e dë strìe nèire an sle ciafele.

A l'é 'n përfet tufador e a cassa an campand-se sota eva, e s'a l'é an perìcol a lassa fòra mach la testa com un periscòpi. Sò crij a l'é un tril ràpid ch'a smija a na ciocarìa 'd cavaj, un "bit-bit-bit" o "weet-weet-weet".

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva bassa e tranquila, con vegetassion aquàtica bondosa: laghèt, stagn, palud, risere e canal, dzortut a quòte basse (sota ij 500 méter). D'invern as treuva 'dcò ant j'eve salmastre e ant ij laghèt urban. A fà 'l nil flotant an sla vegetassion, e a duverta 4-7 euv, che ij genitor a covo për 20-21 di. Ij cit a son portà soens an sla schin-a dij grand. A mangia dzortut pëss cit, inset aquàtich e soe larve, girin, crostassé e mòlusch.

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, Asia e Àfrica. An Italia a l'é **sedentari** e a nidìfica an tuta la penìsola, Sicilia e Sardëgna, dzortut ant la Pian-a Padan-a e an sla còsta tirénica, con na popolassion stimà d'apopré 3.000-4.000 cobie. A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Tachybaptus ruficollis*** Pallas, 1764

Categorìa:Tachybaptus
Categorìa:Anie
Turdus torquatus

## Ël merlo: Turdus torquatus
### Descrission
Ël ***Turdus torquatus*** (merlo dël colarin) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Turdidae, strèit parent dël merlo comun . A l'é longh 24-28 cm, con n'aliura ëd 43-50 cm e un pèis ëd 100-150 g . Ël **mas-cc** a l'é caraterisà da un piumagi dzortut nèir, con na **fassa bianca a forma 'd lunëtta** an sël pét e dle scaje bianche an sj'ale ch'a-j dan n'aspet argentà . La **fumela** a l'é pì brun-a e con ël bianch dël pét pì sbiadì e dle vire strià . Ël bech a l'é giaun viv . Sò cant a l'é na ciaciarada ràpida, mentre 'l crij a l'é un raucc "tchac-tchac" .

### Ambient
A viv ant le zòne montagnose, dzora al bòsch, ant ij pra alpin, le bussonà e le periere . A nidìfica an sle montagne d'Euròpa, da la Scòssia e la Scandinavia fin-a ai Pirené, a j'Alp e al Càucas . A l'é **migrator** e a passa l'invern ant le region dël Mediterani e an Àfrica dël Nòrd, andoa a frequenta ij bòsch. A mangia dzortut inset, verm e, d'otonn e d'invern,  frut.

### Distribussion
A nidìfica an sj'Alp e an sj'Apenin setentrionaj e sentraj, con na popolassion italian-a stimà an 20.000-40.000 adult. La specie a l'é considerà stàbil an Italia e a l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN . An Piemont as treuva ant le valade alpin-e ant la stagion estiva.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Turdus torquatus*** L., 1758

Categorìa:Turdus
Categorìa:Merlo
Podiceps nigricollis

## Podiceps caspicus
### Descrission
Ël ***Podiceps caspicus*** (ancheuj classificà 'me *Podiceps nigricollis*, svass dal còl nèir) a l'é l'osel pì cit ëd la famija dij Podicipedid, longh 28-34 cm, con n'aliura ëd 55-60 cm e un pèis ëd 250-450 gram . An **invern** a l'ha le part superior nèire, la gola, le ciafele e le part inferior bianche. An **istà** (piumagi nussial) a dventa motobin vistos: testa, còl e part superior nèire, con doi fiòch ëd piume giaune-òr dëdzora a j'euj ch'a së slongo vers ël cupiss. Ij fianch a son ëd color castan rossastr, la pansa bianca. La pupila a l'é rossa viv. Ij giovo a l'han la testa strià e a-j manco ij fiòch . A l'é caraterisà da 'n bech fin e sutil, legerment voltà an su.

### Ambient
A viv an sij lagh, stagn e risere d'eva doassa, con vegetassion s-ciassa ant ij bòrd. Durant la migrassion e l'invern as treuva 'dcò an sle còste marin-e, ant j'ëstuari e le lagun-e. A nidìfica an colònie e a fà 'l nil an sla vegetassion an eva. A mangia dzortut inset, larve, cit crostassé e pess. A l'é 'n novador motobin bon, e a ciapa soe prede an d'incursion sota eva.

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, Asia, Àfrica e América dël Nòrd. A esisto tre sot-specie. An Euròpa a nidìfica da la Fransa e la Gërmania a l'Ucraina e a la Scadinavia, ma a l'é localisà . A passa l'invern ant le zòne pì càude, dzortut ant ël Mediterani. An Italia a l'é migrant e nidificant localisà, dzortut ant la Pian-a Padan-a (Piemont, Lombardìa) e ant le zòne ùmide costiere. A l'é classificà "Arzzigh Minim" (LC) da l'IUCN.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Podiceps nigricollis*** Brehm, 1831

Categorìa:Podiceps
Bagna càuda

La **bagna càuda** a l'é na galuperìa dël Piemont.
A l'é ën bagnet fàit d'aj, euli d'oliva e anciove (con mila variant regionaj e përsonaj).
La bagna càuda as serv ant ij fojòt për ten-la càuda e as pocio andrinta dle vërdure crùe (card, ciapinabò, fnoj, siole, còj, cavlifior, salada, povron).
Na vòlta as dovrava l'euli 'd nos, përchè an Piemont as trovava nen l'euli d'oliva; ancheuj quaidun a buta un pòch ëd nos për arcreé ël gust.

La costuma dël fojòt a l'é nen tant veja e a l'é pì che d'àutr n'adatesse aj gust pì rafinà dla sità. La tradission popolar dl'arch alpin a l'é dzortut basà ansima a na pèìla con na pitansa càuda butà an mes la tàula, d'andova che tuti a pocio chèich-còs. La manera ëd mangé la bagna càuda a l'é derivà da la costuma dle fondùe, che a deuvro gnun fojòt. Ma col temp pròpe ël fojòt a l'é vnùit a esse un dj'element pì distintiv dla bagna càuda midema.

## Ingredient

**Bagna càuda** par quatr përson-e:
* doi eto d'ancioe sota sal;
* tre fische d'aj;
* euli fin ch'a fa assè;
* spagnolin;
* na nos ëd butir;
* doi cuciar d'asil (vers ch'a finiss ëd cheuse).

## Preparassion
Lavé bin j'ancioe, buté ant un cassarolin tut ansema, l'aj e lë spagnolin ciapulà fin, fé cheuse a fiama bassa fin ch'a la dventa na sàussa, sensa mai fé beuje. Mojé 'l còj, ël tupinabò, ël card, o purament pijé un povron e felo a fëtte (barchëtte), ampinije 'd bagna càuda, buté ant ël forn fin ch'ij povron a sio cheuit. An Piemont a l'é considerà un mangé da bërlichesse ij barbis.

## Stòria
La mension pì veja d'un chèich-còs ch'a jë smija a la bagna càuda a l'é ant l'arseta dla Bagna dij bonòm, dël prinsipi dël 1700.
A l'é però probàbil che soe orìgin a armonto a la tarda Età ëd mes.

## La bagna càuda ant ël mond
La comun-a dij piemontèis emigrà n'Argentin-a a l'é mnasse dapress l'arseta dla bagna, che ambelelà a diso *Bañacauda* (as ëscriv diferent, ma as les midem che da nojàutri).

Categorìa:Bagne piemontèise
Categorìa:Mangé argentin
Muhammôd Iunūs

**Muhammôd Iunūs** (মুহাম্মদ ইউনুস an bengalèis) a l'é n'economista dël Bangladesh, nà a Chittagong ël 28 ëd giugn dël 1940.
A l'ha realisà e dësvlupà l'idèja dël microcrédit, valadì un sistema ëd cit préstit a j'antraprenor tròp pòver ch'as podrìo permëtt-se nen ëd pijè ij normaj préstit ëd le banche. A l'ha ëdcò fondà la Grameen Bank. 
Ant ël 2006 Iunūs e soa banca, grassie a l'impegn ant ël microcrédit, a son stàit ansignì dël Premi Nobel për la Pas.

Iunus, Muhammod
Ardea cinerea

## N'airon: Ardea cinerea
### Descrission
L***Ardea cinerea*** (airon cenerin) a l'é l'airon pi grand d'Euròpa, con na longhëssa ëd 90-98 cm e n'overtura fin-a a 175-195 cm . A pèisa an tra 1 e 2 kg . Ël piumagi a l'é gris an sla part superior e biancastr an sla part inferior. La testa a l'é bianca con na lista nèira dzora a j'euj ch'a finiss ant un sbuf nèir bin evident an sël cupiss ant j'adult . Ël bech a l'é longh, drit e robust, ëd color giàun; le gambe a son longhe e brun giàune . An vol, a ten ël còl piegà a S, caraterìstica dj'airon . Ij giovo a l'han piumagi pì gris e manca lë sbuf nèir .

### Ambient
A viv ant na gran varietà d'ambient ùmid: lagh, fium, stagn, marne, risere, estuari e còste marine . A preferiss j'eve basse e tranquile andoa a peul pesché. A nidìfìca an colònie (garzaie) dzora a erbo àut, soens ant i bòsch davzin a l'eva, ma 'dcò ant le cane o an sij ròch . A mangia dzortut ëd pess, ma 'dcò d'anfibi, cit mamìfer, insèt e retij .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, Asia e Àfrica . An Euròpa a l'é present da la penìsola Ibérica fin a la Scandinavia, andoa a riva fin al sercc polar . Le popolassion dël nòrd a son migratris e a van a inverné an Àfrica e Euròpa meridional. An Italia a l'é nidificant, sedentari e invernant . Dal 1980 a l'é an chërsùa, rivand a 10.000-13.000 cobie, dzortut ant la Pianura Padan-a (Piemont e Lombardìa), ma 'dcò an Italia central e Sardëgna . An Piemont a l'é comun ant le risere e le valade dij fium.

### Status
La specie a l'é classificà "Minor preocupassion" (LC) da l'IUCN . An Italia lë stat ëd conservassion a l'é considerà "Inadeguà" për via d'un cal ëd le popolassion ligà a le risere, dzortut për le técniche ëd coltivassion "a sech" ch'a ridùo la disponibilità 'd mangé .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Ardea cinerea** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Ardea
Categorìa:Airon
Ardea purpurea

## Airon ross
### Descrission
L**'Ardea purpurea**' (airon ross, liron ross) a l'é n'osel trampolié dla famija dj'Ardeidae, pì cit e slansà dl'airon bianch (*Ardea alba*) . A l'é longh 70-90 cm, con n'aliura ëd 120-150 cm e a peisa an tra 0,5 e 1,2 kg . Ël piumagi a l'é brun rossastr an sël dòrs e groson (color sabia) an sla testa e sël còl, con dë strìe nèire . La gola e la part inferior dël còl a son bianche . Ël bech a l'é longh, giàun, e le piòte a son longhe e groson . Ij giovo a l'han la part superior pi brun-a . Sò crij a l'é un "kraak" raucc.

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva bassa e con vegetassion s-ciasse (canisson, palud, lagun-e), e a nidìfica an colònie, an sle piante o ant ij canisson . A fà 4-5 euv . A mangia dzortut pess, anfibi, inset e cit mamìfer .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa meridional (Spagna, Italia, Balcan), ant l'Àfrica e ant l'Asia . An Italia a l'é nidificant e migrant regolar, dzortut ant la Pian-a Padan-a (Delta dël Pò, Valli ëd Comacchio) e an Sardëgna . A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I) . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Ardea purpurea** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Ardea
Categorìa:Airon