open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teorìa dla relatività limità

La **teorìa dla relatività limità**, smonùa da Einstein dël 1905, a l'é basà ansima a doi postulà, dont a derivo tute soe conclusion.

## Ij postulà
### Ël prim postulà
Fin dai temp ëd Galilei as savìa che le laj dla mecànica a j'ero j'istesse an tuti ij sistema inersiaj.
Einstein a l'ha slargà ës prinsipi d'invariansa a tuta la fìsica, nen mach a la mecànica, comprendend an particolar l'eletromagnetism.
Ël prim postulà a fortiss donca che
*Le laj dla fìsica a son j'istesse an tuti ij sistema inersiaj. A-i é gnun sistema inersial privilegià.

### Ël second postulà
Prima ëd l'advent ëd la relatività limità, na chestion problemàtica a l'era rëspet a che sistema d'arferiment a fussa mzurà l'andi dla lus
:c=2,988 \cdot 10^8 \frac ms .
Einsten a l'ha donca proponù un second postulà:
*L'andi dla lus a l'é ël midem an tuti ij sistema d'arferiment inersiaj.

## J'equassion ëd trasformassion
Ch'as consìdero doi osservator *S* e *S' * dont j'ass d'arferiment a son paralej antra 'd lor e j'ass *x* e *x*' a coincido.
Butoma che *S*' a bogia, rëspet a *S*, con n'andi *v* vers drita arlongh a l'ass dj'assisse e orìgin coincidente ai temp t=t'=0.
Ch'as consìdera n'eveniment che a ancàpita a le coordinà spassiaj e temporaj (x,y,z,t) për *S* e (x',y',z',t') për *S*'.

Le relassion antra costi valor a son ësmonùe da j'equassion ëd trasformassion ëd Lorentz.

### La dilatassion dij temp
Butoma d'osservé doi eveniment che ant ël sistema d'arferiment *S*' a ancàpito ant l'istess pòst.
Denotoma con Δt e Δt' j'antërvaj ëd temp antra ij doi eveniment ant ij sistema rispetiv *S* e *S*'.
La relassion antra 'd lor a resta:
: \Delta t= \frac{ \Delta t'}{ \sqrt{1-( \frac vc )^2} } .
Ël fàit che Δt>Δt' a l'é ciamà *dilatassion dij temp* e soens as esprim an disend che le mostre ch'a bogio a ralento.

### La contrassion dle longheur
Consideroma adess na sbara paralela a j'ass dj'assisse e fërma ant l'arferiment *S*'.
Denotoma con Δx e Δx' le longheur ëmzurà, ëd fasson rispetiva, da *S* e *S*'.
La relassion antra 'd lor a resta:
: \Delta x= \sqrt{1- \left ( \frac vc \right )^2} \Delta x'.
Ël fàit che Δx
Tutun, vàire conclusion ëd la relatività limità a smijo nen rasonèivoj al lum ëd l'esperiensa ëd mincadì.
An efet, le base ëd l'esperiensa comun-a a son motobin cite, limità a d'andi *v* motobin pì cit che l'andi dla lus *c*.
La mecànica newtonian-a a arzulta un cas particolar ëd la relatività limità për andi cit.

Categorìa:Fìsica
Ampère

L**'ampère** a l'é l'unità dë mzura dla corent elétrica ant ël sistema antërnassional.
Sò sìmbol a l'é *A*.
A l'é ciamà përparèj an onor d'André Marie Ampère.

A l'é stàit definì dël 1946 da la Conferensa general dij pèis e dle mzure tanme cola corent costanta che, an passand an doi condutor paralej retilign ëd longheur infinìa, ëd session trascuràbil, postà a 1 méter ëd distansa ant ël veuid, a produv antra ij doi condutor na fòrsa ëd 2 \cdot 10^{-7}N për méter ëd longheur.

## L'abampère
Antra ij mùltipl ëd l'ampère as deuvra l'abampère, dont ël sìmbol a l'é abA e ch'a val 10 ampère.

Ampere
Mòle

La **mòle** a l'é l'unità dë mzura dla quantità ëd sostansa ant ël sistema antërnassional. Sò sìmbol a l'é mol.

A l'é stàita definìa dël 1971 da la Conferensa general dij pèis e dle mzure tanme la quantità ëd sostansa d'un sistema ch'a conten tante entità elementar quanti a son j'àtom contnù an 0,012 chilo ëd carbòni 12.

Mole
Mole
Candèila

La **candèila** a l'é l'unità dë mzura dl'antensità luminosa ant ël sistema antërnassional.
Sò sìmbol a l'é cd.

A l'é stàita definìa dël 1967 da la Conferensa general dij pèis e dle mzure tanme l'antensità luminosa an diression perpendicolar ëd la surfassa d' \frac 1{600000} m^2 d'un còrp a la temperadura ëd solidificassion dël plàtin sot-ponù a na pression ëd 101325 Pa.

Categorìa:Òtica
Hertz

Ël **hertz** a l'é n'unità dë mzura ëd la frequensa.
Sò sìmbol a l'é Hz.

Ël hertz a l'é n'unità derivà dël sistema antërnassional e sò valor a l'é
:1Hz=1s^{-1}.

Categorìa:Fìsica
Newton

Ël **newton** a l'é n'unità dë mzura dla fòrsa.
Sò sìmbol a l'é *N* e sò nòm a-j ven da Isaac Newton.

Ël newton a l'é n'unità derivà dël sistema antërnassional.
Sò valor a l'é
:1N=1 \frac{m \cdot kg}{s^2} .

Categorìa:Fìsica
Pascal

Ël **pascal** a l'é n'unità dë mzura dla pression.
Ël nòm a-j ven da Blaise Pascal e sò sìmbol a l'é Pa.

Ël pascal a l'é n'unità derivà dël sistema antërnassional.
Sò valor a l'é
:1Pa=1 \frac N{m^2} =1 \frac{kg}{m \cdot s^2} .

Categorìa:Fìsica
Second

Ël **second** a l'é l'unità dë mzura dël temp ant ël sistema antërnassional.
Sò sìmbol a l'é *s*.

A l'é stàit definì dël 1967 da la Conferensa general dij pèis e dle mzure tanme la durà ëd 9.192.631,77 perìod ëd la radiassion corëspondenta a la transission antra ij doi livej iperfin ëd la stat fondamental ëd l'àtom ëd cesio 133.

## Mùltipl
Mùltipl dël second a son
*la minuta dont ël sìmbol a l'é min, ch'a val 60 second
*l'ora, dont ël sìmbol a l'é *h*, ch'a val 60 minute, visadì 3600 second

Categorìa:Sistema d'amzura dël temp
Joule

Ël **joule** a l'é n'unità dë mzura dl'energìa, dël travaj, dël calor.
Sò sìmbol a l'é *J*.
Ël nòm a l'é stàit sernù an onor ëd James Prescott Joule, siensià arnomà për soe arserche an sij concet ëd calor e energìa.

Ël joule a l'é n'unità derivà dël sistema antërnassional.
Sò valor a l'é
:1J=1N \cdot m=1 \frac{kg \cdot m^2}{s^2} :
a l'é ël travaj fàit da na fòrsa d'un newton cand a bogia na partissela d'un méter ant la midema diression ëd la fòrsa.

## L'erg
Antra ij sot-mùltipl dël joule as deuvra l'erg, ch'a val 10^{-7} joule.

Categorìa:Fìsica
Coulomb

Ël **coulomb** a l'é n'unità dë mzura dla quantità d'eletricità.
Sò sìmbol a l'é *C*.
Ël nòm a-j ven da Charles Augustin de Coulomb.

Ël coulomb a l'é n'unità derivà dël sistema antërnassional.
Sò valor a l'é
:1C=1A \cdot s.

La caria dl'eletron a l'é d'1,602 \cdot 10^{-19} coulomb.

## Mùltipli e sot-mùltipl
Antra ij mùltipl e ij sot-mùltipl dël coulomb as deuvro:
* ël picocoulomb, dont ël sìmbol a l'é pC e ch'a val 10-12 coulomb
* ël nanocoulomb, dont ël sìmbol a l'é nC e ch'a val 10-9 coulomb
* ël microcoulomb, dont ël sìmbol a l'é μC e ch'a val 10-6 coulomb
* l'abcoulomb, dont ël sìmbol a l'é abC e ch'a val 10 coulomb

Categorìa:Fìsica
Vòlt

Ël **vòlt** a l'é n'unità dë mzura dël potensial elétrich, ëd la diferensa ëd potensial, ëd la fòrsa eletromotris.
Sò sìmbol a l'é *V*.
Ël nòm a l'é stàit sernù an onor ëd l'òm ëd siensa Alessandro Volta (1745-1827).

Ël vòlt a l'é n'unità derivà dël sistema antërnassional.
Sò valor a l'é
:1V=1 \frac WA =1 \frac{kg \cdot m^2}{A \cdot s^3} .

## L'abvòlt
Antra ij sot-mùltipl dël vòlt as deuvra l'abvòlt, dont ël sìmbol a l'é abV e ch'a val 10^{-8} vòlt.

Categorìa:Fìsica
Ohm

L**'ohm** a l'é n'unità dë mzura dl'arzistensa elétrica.
Sò sìmbol a l'é Ω.

L'ohm a l'é n'unità derivà dël sistema antërnassional.
Sò valor a l'é
:1 \Omega =1 \frac VA =1 \frac{kg \cdot m^2}{A^2 \cdot s^3} .

## L'abohm
Antra ij sot-mùltipl ëd l'ohm as deuvra l'abohm, dont ël sìmbol a l'é abΩ e ch'a val 10^{-9} ohm.

Categorìa:Fìsica
Weber

Ël **weber** a l'é n'unità dë mzura dël fluss magnétich.
Sò sìmbol a l'é Wb.

Ël weber a l'é n'unità derivà dël sistema antërnassional.
Sò valor a l'é
:1Wb=1V \cdot s=1 \frac{kg \cdot m^2}{A \cdot s^2} .

## Sot-mùltipl
Antra ij sot-mùltipl dël weber as deuvra ël maxwell, ch'a val 10^{-8} weber.

Categorìa:Fìsica
Pòles

Ël **pòles** a l'é n'unità dë mzura dle longheur.
Sò sìmbol a l'é in (da l'anglèis *inch*).
1 pòles a val 2,54 centim.

## Mùltipl e sot-mùltipl
Antra ij sot-mùltipl e ij mùltipl dël pòles a-i son:
*ël mil, ch'a val 10^{-3} pòles
*ël pé (dont ël sìmbol a l'é ft, da l'anglèis *foot*), ch'a val 12 pòles
*la jarda, ch'a val 3 pé
*ël brass, ch'a val 6 pé
*ël mij (dont ël sìmbol a l'é mi, da l'anglèis *mile*), ch'a val 5280 pé
*ël mij marin, ch'a val 6076 pé

## Potense
### Unità dë mzura ëd surfassa
Pr'ëmzuré le surfasse as deuvro:
*ël pòles quàder, dont ël sìmbol a l'é in2
*ël pé quàder, dont ël sìmbol a l'é ft2, ch'a val 144 pòles quàder

### Unità dë mzura ëd volum
Pr'ëmzuré ij volum as deuvro:
*ël pòles cubo, dont ël sìmbol a l'é in3
*ël pé cubo, dont ël sìmbol a l'é ft3, ch'a val 1728 pòles cubo

Poles
Parsec

Ël **parsec** a l'é n'unità dë mzura dle longheur.

1 parsec a val 3,084 \cdot 10^{13} chilòmeter.
A l'é n'unità bon-a për ëmzuré le distanse antra stèile.

## Mùltipl
*1 megaparsec a val 1 milion ëd parsec. Ël megaparsec a ven a taj pr'ëmzuré le distanse antra galassie.

Categorìa:Astronomìa
Siemens

Ël **siemens** a l'é n'unità dë mzura dla condutansa.
Sò sìmbol a l'é *S*.

Ël siemens a l'é n'unità derivà dël sistema antërnassional.
Sò valor a l'é
:1S=1 \frac AV =1 \frac{A^2 \cdot s^3}{kg \cdot m^2} .

Categorìa:Fìsica
Henry

Ël **henry** a l'é n'unità dë mzura dl'andutansa.
Sò sìmbol a l'é *H*.

Ël henry a l'é n'unità derivà dël sistema antërnassional.
Sò valor a l'é
:1H=1 \frac{Wb}A =1 \frac{kg \cdot m^2}{A^2 \cdot s^2} .

## Sot-mùltipl
Antra ij sot-mùltipl dël henry as deuvro:
*abhenry (abH): 10^{-9} henry
*microhenry (μH): 10^{-6} henry
*milihenry (mH): 10^{-3} henry

Categorìa:Fìsica
Calorìa

La **calorìa** a l'é n'unità dë mzura ëd l'energìa, dël travaj, dël calor.
Sò sìmbol a l'é cal.

1 calorìa a val 4,186 joule.

Categorìa:Fìsica
Statcoulomb

Lë **statcoulomb** (o **franklin**) a l'é n'unità dë mzura dla caria elétrica.
Sò sìmbol a l'é statC.

1 statcoulomb a val 3,336 \cdot 10^{-15} coulomb.

Categorìa:Fìsica
Statampère

Lë **statampère** a l'é n'unità dë mzura dla corent elétrica.
Sò sìmbol a l'é statA.

1 statampère a val 3,336 \cdot 10^{-10} ampère.

Categorìa:Fìsica
Statvòlt

Lë **statvòlt** a l'é n'unità dë mzura dël potensial elétrich e dla fòrsa eletromotris.
Sò sìmbol a l'é statV.

1 statvòlt a val 299,8 vòlt.

statvolt
Statohm

Lë **statohm** a l'é n'unità dë mzura dl'arzistensa elétrica.
Sò sìmbol a l'é statΩ.

1 statohm a val 8,987 \cdot 10^{11} ohm.

Categorìa:Fìsica
Statfarad

Lë **statfarad** a l'é n'unità dë mzura dla capassità elétrica.
Sò sìmbol a l'é statF.

1 statfarad a val 1,113 \cdot 10^{-21} farad.

Categorìa:Fìsica
Atmosfera (unità dë mzura)

L**'atmosfera** a l'é n'unità dë mzura dla pression.
A arpresenta na pression ugual a cola esercità da l'aria an condission normaj.
Sò sìmbol a l'é atm.
1 atmosfera a val 1,013 \cdot 10^5 pascal.

Categorìa:Fìsica
Neu

Ël **neu** a l'é n'unità dë mzura dl'andi.
Sò sìmbol a l'é kn.

1 neu a val 1 mij marin a l'ora, visadì 0,5144 méter al second.

Categorìa:Fìsica
Stathenry

Lë **stathenry** a l'é n'unità dë mzura dl'andutansa.
Sò sìmbol a l'é statH.

1 stathenry a val 8,987 \cdot 10^{11} henry.

Categorìa:Fìsica
Lombard (Jura)

**Lombard** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Franca Contà, ant ël dipartiment dël Jura. A së stend për na surfassa ëd 5,41 km², con 129 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 23 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Jura
Maxwell

Ël **maxwell** a l'é n'unità dë mzura dël fluss magnétich.
Sò sìmbol a l'é Mx.

1 maxwell a val 10^{-8} weber.

Categorìa:Fìsica
Gauss

Ël **gauss** a l'é n'unità dë mzura dël camp magnétich.
1 gauss a val 10^{-4} tesla.

## Sot-mùltipl
Antra ij sot-mùltipl dël gauss as deuvra ël miligauss, ch'a val 10^{-3} gauss.

Categorìa:Fìsica
Les Moussières

**Les Moussières** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Franca Contà, ant ël dipartiment dël Jura. As dëstend an s'na surfassa ëd 16,95 km², con 164 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 9 abitant al chilòmeter quàder.

Moussieres, Les
Romain

***Romain*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Romain (Doubs)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Doubs

* d'un **[[Romain (Jura)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Jura

* d'un **[[Romain (Meurthe-et-Moselle)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Meurthe-et-Moselle
Molay

***Molain*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Molain (Aisne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Aisne

* d'un **[[Molain (Jura)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Jura
Truinas

**Truinas** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Ròno-Alp, ant ël dipartiment ëd Drôme. As dëstend an s'na surfassa d'8,64 km², con 112 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 12 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Drôme
Nha Trang

**Nha Trang** a l'é na comun-a dël Vietnam an provinsa ëd Khanh Hoa, ant ël sentr dël pais, anviron 1280 km a sud ëd Hanoi, anviron 460 km a sud ëd Ho Chi Minh City.
A conta anviron 392.244 abitant.
Ël reopòrt ëd Cam Ranh as resta 25 km a sud dla sità.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Khanh Hoa
Nha Trang
Reopòrt antërnassional Cam Ranh

Ël **reopòrt antërnassional Cam Ranh** a l’é n'aeropòrt localisà a Cam Ranh, Vietnam, Asia. A l'é 'l pì gròss reopòrt an Khanh Hoa, Vietnam. Dël 2011, a l'han dovralo 1 milion ëd passëgé.

* Sò còdes aeropòrt IATA a l’é CRX ; 
* Sò còdes aeropòrt ICAO a l’é VVCR. 

Categorìa:Aeropòrt
Categorìa:Vietnam
Of Monsters and Men

J**'Of Monsters and Men** a son na formassion rock islandèisa formasse dël 2010 a Reykjavík. A son vnùit famos an pressa an tut ël mond con sò àlbum ëd debut e 'l sìngol "Little Talks", ch'a l'ha vendù milion ëd còpie e a l'ha passà 'l miliard dë streaming an sle piataforme digitaj .

La banda a l'é formà da la cantanta *Nanna Bryndís Hilmarsdóttir*, dal cantant *Ragnar “Raggi” Þórhallsson*, da *Brynjar Leifsson* a la ghitara, da *Arnar Rósenkranz* Hilmarsson a la baterìa, dal tastadurista *Árni Guðjónsson* e da *Kristján Páll Kristjánsson* al bass. A l'han vagnà 'l Músíktilraunir (ël concors për le bande emergente islandèise) dël 2010 e d'apress a l'han ancaminà na cariera antërnassional .

## Discografìa
### Àlbom an studi
* 2011 - *My Head Is an Animal* (publicà an Islanda, e peui an tut ël mond dël 2012) 
* 2015 – *Beneath the Skin* 
* 2019 - *Fever Dream* 
* 2025 - *All Is Love and Pain in the Mouse Parade* (publicà an otóber 2025) 

La banda a l'ha vendù milion d'àlbom e a l'ha vagnà vàire premi, an tra ij quaj l'European Border Breakers Award dël 2013 e na nominassion ai Grammy Awards për l'artwork ëd *Beneath the Skin* . Soa mùsica a l'é stàita dovrà an colòne sonore ëd film e serie com *[[The Hunger Games (film)|The Hunger Games]]* e *[[The Walking Dead]]*, e la banda a l'ha fàit na cita part ant na pontà ëd la serie *[[Game of Thrones]]* .

Categorìa:Formassion musicaj rock
Von Freeman

Compositor e sassofonista.
**Earl Lavon Freeman** (ciamà **Von Freeman**) a l'era nà a Chicago, ant l'Illinois, ai 3 otóber 1922 e a l'é mòrt, ant l'istess quarté négher ëd Chicago, ai 13 d'ost 2012.

Fieul d'un pare sergent ëd la polissìa e brav cantant e ëd na mare ch'a sonava la ghitara ant la cesa dla borgià, a doi agn Von Freeman a l'ha ancaminà a soné ël pianofòrt; a set agn a l'é stàit adressà al clarinet e al sassòfon.

Dal 1940 al 1946 a l'é stàit mobilisà ant la marin-a e a sonava ant la banda.
Tornà a Chicago, a sonava con ij sò frej George, ghitarista, e Bruz, baterista, al Persian.
Dal 1946 al 1950, al Pershing Ballroom, as compagna con Charlie Parker, Dizzy Gillespie e vàire d'àutri.
Dël 1972 a fa për la prima vira dj'argistrassion con sò pròpi nòm.

Von Freeman a l'ha avù un fieul, Chico Freeman, mùsich ëdcò chiel.

Freeman, Von
Freeman, Von
Ambloy

**Ambloy** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter, ant ël dipartiment ëd Loir-et-Cher. A së stend për na surfassa ëd 12,77 km², con 166 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 13 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Loir-et-Cher
Relassion

Dàit n'ansem *E* e n'antregh positiv *m*, na **relassion** *m*-aria con univers *E* a l'é 'n qualsëssìa sot-ansem R \subseteq E^m.
Si la *m*-upla (a_1, \ldots ,a_m) \in E^m a aparten a *R*, as dis ch'a sodisfa la relassion; dësnò ch'a la sodisfa pa.
L'antregh *m* a l'é ciamà l**arità'' dla relassion.
Cand che m=2, la relassion as dis [[relassion binaria|binaria]].

Si ''R'' a l'é na relassion su ''E'' e <math>E' \subseteq E</math>, as dis che <math>R \cap E'^m</math> a l'e la ''restrission'' d' ''R'' a ''E**.

## Isomorfism
Dàite dle relassion *m*-arie *R* e *R' * con univers rispetiv *E* e *E' *, n'isomorfism antra *R* e *R*' a l'é na bijession s:E \to E' tal che për qualsëssìa (a_1, \ldots ,a_m) \in E^m,
:(a_1, \ldots ,a_m) \in R \Leftrightarrow (s(a_1), \ldots ,s(a_m)) \in R'.
S'a esist n'isomorfism antra *R* e *R' *, antlora le relassion *R* e *R*' as diso *isomorfe*.
L'anvers ëd n'isomorfism a l'é n'isomorfism e la composission ëd doi isomorfism a l'é n'isomorfism.

### Isomorfism local
N' *isomorfism local* antra *R* e *R' * a l'é n'isomorfism antra na restrission d**R'' a 'n sot-ansem finì ëd sò univers e na restrission d' ''R' '' a 'n sot-ansem finì ëd sò univers.
<math> \emptyset </math> a l'é sempe n'isomorfism local antra doe relassion ''m''-arie ''R'' e ''R**.
Dle vire a l'é l'ùnich, për esempi si *R* a l'é na relassion binaria arflessiva e *R*' na relassion binaria anti-arflessiva.

Categorìa:Teorìa dij modej
Bard College

Ël **Bard College** a l'é n'università privà ch'as treuva ant la comba dël Hudson, ant ël nòrd ëd lë stat ëd New York.
A l'é stàit fondà dël 1850.

Ël resior a l'é Leon Botstein.

Categorìa:Università djë Stat Unì d'América ‎
Categorìa:New York (stat federal)
William John Macquorn Rankine

**William John Macquorn Rankine** a l'era ën fìsich, nassù a Edimborgh ël  5 ëd luj dël 1820 e mòrt a Glasgow ël 24 dë dzèmber dël 1872.

Rankine a l'ha travajà ant la la siensa dla termodinàmica.

## A pòrto sò nòm
* Scala e gre Rankine

Faraday, Michael
Faraday, Michael
La Nuova Provincia

**La Nuova Provincia** (La Neuva Provincia an piemontèis) a l'è 'n giornal bismanal d'Ast e provincia. A sòrt al màrtes e al vënner.

Nuovaprovincia
Misiones

La **Provinsa 'd Misiones** a l'é na provinsa ant ël nòrd ëd l'Argentin-a. Soa capital a l'é Posadas. 

A confin-a con ël Paraguay, ël Brasil e la provinsa 'd Corrientes.

Sò nòm a ven da la presensa 'd tante mission dij Gesuita fin dal sécol ch'a fa XVII.

Categorìa:Argentin-a
Monfrà

Ël **Monfrà** a l'é n'entità stòrica e geogràfica dël Piemont.

Sò teritòri a l'é tut coèrt ëd colin-e e a l'é comprèis ant le provinse d'Ast e 'd Lissandria. A së spantia da la riva meridional dël Pò fin-a a arivé ai pé dl'Apenin Lìgure.

Categorìa:Geografìa piemontèisa
Categorìa:Piemont
Nelson Mandela

**Nelson Rolihlahla Mandela** a l'era nàit a Mvezo ai 18 ëd luj 1918 e a l'é mòrt a Johannesburg ël 5 dë dzèmber 2013.
Dël 1964 a l'era stàit condanà a l'ergàstol.
A l’é stàit ël prim  pressident dël Sudàfrica dòp la fin ëd l'apartheid.

Mandela, Nelson
Mandela, Nelson
Bob Marley

Cantant.
**Robert Nesta** (**Bob**) **Marley** a l'era nà a Nine Miles, an Giamàica, ai 6 ëd fërvé 1945, fieul ëd na vardia forestal bianca, ël capitani Norval Marley, e ëd na fija negra, Cedella Booker.

Dël 1962 a l'ha argistrà soa prima canson, *Judge Not*, con ël produtor Leslie Kong, dla marca Beverley's.
Dël 1963 a-i nass la formassion dij Wailers, con Bunny Wailer, Peter Tosh e Junior Braithwaite.
A l'é con costa banda che Marley a l'ha otnù na nomea mondial.
Dël 1969 Marley a l'ha fondà la ca 'd fabricassion ëd disch Tuff Gong.

Dël 1977 a l'ha tramudà a Londra, apress un tentativ ëd massament an Giamàica.

## La maladìa e la mòrt
Sempe dël 1977 Marley a dëscoata d'avèj un càncher a la pel, ma a arfuda ëd fesse amputé ël dil dël pe malavi.
A la fin dël 1980 a l'é arcoverà an na clìnica bavarèisa, për sërché ëd bloché la maladìa.

Vorenda meuire an Giamàica, dël 1981 a l'é stàit rampatrià d'urgensa, ma a l'é mòrt durant ël viage a j'11 ëd maj a Miami, an Florida.
A l'é stàit sotrà a Nine Miles, con soa ghitara.

## La famija
Bob Marley a l'ha avù neuv masnà, da ses fomne diferente, pì doe masnà adotà.
A l'é però mariasse mach na vira, con Rita Anderson dël 1966.

## A pòrto sò nòm
*Musé Bob Marley

Marley, Bob
Provinsa ëd Rio Negro

La **provinsa ëd Rio Negro** a l'é na provinsa dl'Argentin-a. 
Soa capital a l'é Viedma.

Categorìa:Argentin-a
Rosario

**Rosario** a l'é na sità argentin-a. A l'ha na surfassa 'd 178,69 kmq e na popolassion d'1.036.286 abitant (2009).

## Sità binele
A l'é binelà con:
*  Lissandria, Italia

Categorìa:Sità argentin-e
Tucuman

La Provinsa 'd Tucuman a l'é na provinsa ant ël nòrd ëd l'Argentin-a. Soa capital a l'é San Miguel de Tucumán.

A confin-a con le provinse 'd Catamarca, Salta e Santiago del Estero.

Categorìa:Argentin-a
Tìbet

Ël **Tìbet** a l'é na region ëd l'Asia sentral, ancheuj comprèisa andrinta ai confin geo-polìtich ëd la Cin-a, contut ch'a-i sìo arvendicassion ëd soa autonomìa e indipendensa polìtica. As treuva an sl'omònim autipian. A l'ha na popolassion d'apopré 3'180'000 abitant e n'autëssa media ëd 4.900 méter sël livel dël mar, a l'é ciamà Pais ëd la Fiòca. Soa capital a l'é Lhasa.

Categorìa:Geografìa ëd l'Asia
Lassay-sur-Croisne

**Lassay-sur-Croisne** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter, ant ël dipartiment ëd Loir-et-Cher. A së stend për na surfassa ëd 16,8 km², con 168 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 10 ab/km².

## Colegament estern
* Lassay-sur-Croisne

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Loir-et-Cher
Mazangé

**Mazangé** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter, ant ël dipartiment ëd Loir-et-Cher. As dëstend an s'na surfassa ëd 24,45 km², con 758 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 31 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Loir-et-Cher
Montrichard

**Montrichard** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter-Val ëd la Lòira, ant ël dipartiment ëd Loir e Cher. A së stend për na surfassa ëd 14,34 km², con 3.786 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 264 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Loir-et-Cher
Arch ëd Trionf

L**Arch ëd Trionf** (*Arch de Triomph de l'Étoile* an fransèis) a l'é n'important monument ëd Paris. As treuva al prinsipi dël famos vial djë Champs-Élysées, ant ël mes ëd la piassa ciamà Place de l'Etoile. A l'han costruìlo ant ël 1806, dòp la vitòria d'Austerlitz da part ëd l'imperador Napoleon Bon-a-part.

Categorìa:Paris
Borbor (dòira)

Ël **Borbor** (ëdcò **Bòrbo**) a l'é 'n torent dël Piemont ch'a scor ant le provinse 'd Coni e d'Ast për 45,3 km con na portà media ëd 9,28 m³/s ; a l'é 'n tributari ëd la snistra idrogràfica dël Tani.

## Përcors

A nass an Provincia ëd Coni , ant le colin-e dël Roé antra ij comun ëd Vëssa e Guaren-e. Dòp avèj bagnà Canal e San Damian e dòp avèj arseivù ël Triversa al confin tra Tijòli e Sele a dubia soa portà. Al prinsìpi d'Ast a arsèiv l'eva dal torent Rilà e as porta vers sud-est e, an passand për la zòna a ovest d'Ast, as campa ant ël Tani.

## Arferiment

Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Afluent ëd Tani
Castel Sforsesch ëd Milan

Ël **Castel Sforsesch** ëd Milan a l'é stàit batì da Fransesch Sfòrsa, duca ëd Milan, al prinsipi dël sécol ch'a fa XV ansima ai rest ëd na fortificassion pì vèja dël sécol ch'a fa XIV.
Ansema al Dòm a l'é 'l monument ëd la sità pì important e pì visità. Andrinta a-i son motobin ëd musé, tanme la Pinacoteca e ël Musé Egissi.

Sforsesch
Categorìa:Architetura ëd Milan
Dialèt bërgamasch

Ël **bërgamasch** a l'é na varietà dla variant oriental ëd la lenga lombarda, ansema al bressan e al cremasch, parlà a Bérghem e soa provincia e ant j'anviron ëd Crema, ant la provincia ëd Cremon-a.

Categorìa:Lombard oriental
San German dij Pra

La cesa 'd **San German dij Pra** (*St-Germain-des-Prés* an fransèis) a l'è la pì veja cesa ëd Paris. As treuva an sl'omònima piassa, ant ël canton antra ël *boulevard Saint Germain* e la *rue Bonaparte*.
Soe orìgin a armonto a l'ann 542 quand ch'ël re Childebert I a l'ha fala edifiché për conserveve le arlichie 'd San Vincens. Vnùa un-a dle pì importante abassìe benedetin-e 'd Fransa, a ven torna arcostruìa antra ël 1014 e ël 1163. Dël 1618 a ven fondà la Congregassion ëd San Mò, ch'a l'ha fane n'important sènter coltural. A l'é stàita abolìa durant la Rivolussion fransèisa, dòp che dël 1794 gran part ëd la costrussion a l'era stàita devastà dal feu. La cesa d'ancheuj a l'é stàita restaurà dël secol ch'a fa XIX.

Categorìa:Paris
Tor Gotoari (Ast)

La **Tor Gotoari** as treuva an Ast an Piassa Statù (vèja *Piassa dle Erbe*) ant ël Rion ëd San Pàul. A smija che la tor a fussa nen proprietà dij Gotoari ma dij Bertramengh e djë Scaramp. A l'è stàita costruìa dël sécol che a fa XIII.

Gotoari
Tor Rossa (Ast)

La **Tor Rossa** a l'é na tor romànica an Ast. As treuva an Cors Aufiè (Corso Alfieri), tacà a la cesa ëd Santa Catlin-a. As dis che la costrussion a l'àbia fàit da cà a San Sgond prima d'essi giustissià. 

Sò nòm a  ven nen da la tinta dij mon (dagià che an Ast tute le tor a son rosse) ma da col ëd la famija *De Rubeis* ("dij Ross"), ch'a-i ëstava andrinta. Antlora an piemontèis ij cognòm al feminin as declinavo, donca a l'é normal che la dission a l'abia pijà ël géner feminin për concordansa con col ëd la tor.

La tor l'é stàita edificà an doi temp: la part ëd sota a l'é d'época roman-a e la part dë dzora a l'é d'época medieval. Ël basament roman a l'arcòrda lë stil poligonal dle tor dla Pòrta palatin-a ëd Turin. 

Rossa
Tor Trojan-a (Ast)

La **Tor Trojan-a** l'è un dij pì important monument an Ast. As treuva an Piassa Médici, davzin a via Hope. La costrussion a l'é dël sécol che a fa XII e anvers a la mità dël Dosent a l'è passà a la famija Tròja e pòch dòp a la famija Asné. Dël 1420 costa famija a l'ha fàit cadò dla tor a la Comun-a e la tor a ven ciamà *Tor dla Mostra*.

Trojan-a
Lignières (Loir-et-Cher)

**Lignières** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter, ant ël dipartiment ëd Loir-et-Cher. A së stend për na surfassa ëd 15,75 km², con 315 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 20 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Loir-et-Cher
Tir con l'arch an campagna

Ël **tir con l'arch an campagna** a l'é na dissiplin-a sportiva anté che j'arcé a devo spostesse ant la natura e tiré ansima a dij bërsaj postà a distanse diferente e dont a cangio ëdcò la dimension e l'orientassion.

Un-a dle dificoltà prinsipaj ëd costa dissiplin-a a l'é che j'arcé a devo dzortut nen fesse dësconcentré da l'ambient ch'a-j sirconda.

Categorìa:Spòrt
Conan

-

**Conan** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter, ant ël dipartiment ëd Loir-et-Cher. As dëstend an sna surfassa ëd 15,3 km², con 192 abitant, scond ël censiment dël 2005, con na densità ëd 12 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Loir-et-Cher
Authon

***Authon*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Authon (Alp d'Àuta Provensa)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Alp d'Àuta Provensa

* d'un **[[Authon (Loir-et-Cher)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Loir-et-Cher
Saint-Ouen

***Saint-Ouen*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Saint-Ouen (Charente-Maritime)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Charente-Maritime

* d'un **[[Saint-Ouen (Loir-et-Cher)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Loir-et-Cher

* d'un **[[Saint-Ouen (Somme)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Somme
Johann Sebastian Bach

**Johann Sebastian Bach** (Eisenach, 31 mars 1685 – Lipsia, 28 luj 1750) a l'é stàit un compositor alman, arconossù come un dij pì grand geni musicaj ëd tùit ij temp.

Bach, Johann Sebastian
Mont Sharp

Ël **mont Sharp** a l'é na montagna marsian-a àuta 5000 méter.
As treuva al sènter dël crater Gale, ch'a l'ha un diàmeter ëd 150 chilòmeter.

Categorìa:Sistema solar
Cahors

**Cahors** a l'é na sità fransèisa, capital dël dipartiment ëd Lot, situà vzin al ri Lot. A l'é un sénter comersial, industrial, etc.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Lot
Califòrni

Ël **califòrni** (sìmbol *Cf*) a l'é col ch’a fa novanteut ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 251,00 g/mol e soa densità a l'é 'd 15,1 g/m³.

Ël califòrni a l'é stàit sintetisà dël 1950 da j’òm ëd siensa Glenn T. Seaborg, Stanley Thompson, Kenneth Street Jr. e Albert Ghiorso.

Categorìa:Element chìmich
Einsteni

L’**einsteni** (sìmbol *Es*) a l'é col ch’a fa novanteneuv ëd j'element chìmich.

Soa massa atòmica a l'é ëd 252 g/mol e soa densità a l'é d'8.840 kg/m³.

L'einsteni a l'é stàit sintetisà dël 1952 dal chìmic Albert Ghiorso.

Categorìa:Element chìmich
Pinsac

**Pinsac** a l'é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment  dël Lot, region dël Mesdì-Pirené.

A së stend për na surfassa ëd 19,69 km², con 710 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 36 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Lot
Ben Tre

**Ben Tre** a l'é na comun-a dël Vietnam an provinsa ëd Ben Tre, ant ël sentr dël pais, anviron 1830 km a sud ëd Hanoi, anviron 85 km a sud ëd Ho Chi Minh City.
A conta anviron 116.000 abitant.
Ël reopòrt antërnassional Tan Son Nhat a resta a 825 km a sud dla sità.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Ben Tre
Ben Tre
Cardaillac

**Cardaillac** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment dël Lot. A së stend për na surfassa ëd 18,1 km², con 498 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 27 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Lot
Cajarc

**Cajarc** a l'é na comun-a fransèisa situà ant ël dipartiment dël Lot, ant la region ëd Mesdì-Pirené.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Lot
Colette Deréal

Atris e cantanta.
**Colette Deréal**, ëd sò ver nòm **Colette Denise de Glarérial**, a l'era nà a St-Cyr-l'École, ant j'Yvelines ai 22 dë stèmber 1927.
Sò pare a l'era sot-ufissial d'aviassion.

Cand ch'a l'avìa pòchi mèis, a l'ha tramudà a Marsèja, peui a Juan-les-Pins, anté ch'a l'ha passà tuta soa anfansia e gran part ëd l'adolessensa.
A disset agn a l'é andàita a Paris e a l'é intrà al cors Simon.
Tòst a l'ha ancaminà na cariera al cine.
A l'é dedicasse ëdcò al teatro, an arsitand an vàire piesse, e a la canson.

Dël 1954 Colette Deréal a l'ha marià an prime nòsse ël médich Georges Breitman, dont ël frel Jean-Claude, pì conossù tanme Jean-Claude Deret, a l'é l'autor ëd la serie dla television *Thierry la Fronde*.

Apress chèiche delusion professionaj a la television, Colette Deréal a l'é artirasse dal mond ëd lë spitàcol, për anstalesse a La Turbie.
A l'é mach pì esibisse ansima a dle sene locaj, tanme lë Sporting ëd Monte-Carlo o ël Kim Club ëd Cagnes-sur-Mer, andoa a l'ha fàit djë spitàcoj për doi agn e anté che ai 2 ëd luj 1985 a l'ha dit adiù a le sene.

Colette Deréal a l'ha passà ij sò darié agn a Cap d'Ail, an na ca ch'a l'era fasse fabriché e dont a l'avìa dissegnà ël proget.
A l'é mòrta a l'amprovista ëd n'atach al cheur a Mònaco ai 12 d'avril 1988.
A l'é stàita sotrà ant ël campossanto  ëd Cap d'Ail.

Dereal, Colette
Dereal, Colette
Ardussionism

L**'ardussionism** a l'é n'apròcc a la comprension dël mond.
A fortiss che un problema as arzòlv an isoland-ne le part prinsipaj e an ëstabilend le laj d'anterassion antra 'd lor.

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Siense
Lalbenque

**Lalbenque** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment dël Lot. As dëstend an s'na surfassa ëd 52,24 km², con 1 308 abitant, scond ël censiment dël 2005, con na densità ëd 25 abitant al chilòmeter quàder.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Jacques Pouget (sossialista).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Lot
Videoton FC

Ël **Videoton FC** (nòm ofissial **Videoton Football Club**), famos ant ël mond nomach coma **Vidi**, a l'é na società ëd fótbal dë Székesfehérvár.
A gieuga ant la OTP Bank Liga, valadì la Serie A ungherèisa.

## Anliure esterne
*Sit ofissial

Categorìa:Fótbal an Ungherìa
Ténibre

Ël **Ténibre** a l'é na montagna àuta 3031 méter, an sël confin fra la Fransa e l'Italia.

Tenibres
Categorìa:Riliev piemontèis
Corborant

Ël **Corborant** a l'é na montagna àuta 3007 méter, ant la comba dla Tinée, an sl confin tra la Fransa e l'Italia.

Categorìa:Riliev fransèis
Categorìa:Riliev piemontèis
Sima ëd la Malédie

La **sima ëd la Malédie** a l'é na montagna àuta 3059 méter. As treuva al confin fra la Fransa (Provensa-Alp-Còsta Asura) e l'Italia (Piemont).

Simaedlamaledie
Malédie
Fargues (Lot)

**Fargues** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment dël Lot. A së stend për na surfassa ëd 14,79 km², con 149 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 10 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Lot
Domini ëd l'Àut Thorenc

Ël **domini ëd l'Àut Thorenc** a l'é n'arserva natural ant l'àut pais grassèis.
As dëstend an sna surfassa dë 70000 are, anté ch'a vivo an libertà në strop ëd bisont d'Euròpa e dij cavaj dë Przewalski.

Categorìa:Fransa
Figeac

**Figeac** a l'é na comun-a fransèisa situà ant ël dipartiment dël Lot, ant la region dël Mesdì-Pirené. An ossitan, la sità a l'é cimà *Fitsat*, scrivù *Fijac*.

J'abitant ëd Figeac a son ciamà, an fransèis, *Figeacois* e *Figeacoises*.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Lot
Wilhelm Röntgen

Fìsich.
**Wilhelm Konrad Röntgen** a l'era nà dël 1845.

Dël 1901 a l'ha arseivù ël premi Nobel dla fìsica për la dëscuverta dij raj X.
A l'é mòrt dël 1923.

Rontgen, Wilhelmkonrad
Rontgen, Wilhelmkonrad
Hendrik Antoon Lorentz

Fìsich.

**Hendrik Antoon Lorentz** a l'era nà a Arnhem dël 1853.

A l'é stàit professor a Lèida.
Dël 1902 a l'ha arseivù ël premi Nobel dla fìsica ansema a sò anlev Pieter Zeeman, për soe anvestigassion an sj'efet dël magnetism an sij fenòmeno ëd radiassion.
A l'é mòrt dël 1928.

## A pòrto sò nòm
* Contrassion ëd Lorentz-FitzGerald
* Fòrsa ëd Lorentz
* Trasformassion ëd Lorentz

Lorentz, Hendrikantoon
Lorentz, Hendrikantoon
Pieter Zeeman

Fìsich.

**Pieter Zeeman** a l'era nà a Zonnemaire dël 1865.

A l'é stàit letor a l'Università ëd Lèida, peui diretor ëd l'Anstitù fìsich.

Dël 1896 a l'é stàit ël prim a osservé col che al di d'ancheuj as ciama, an sò onor, efet Zeeman.

Dël 1902 a l'ha arseivù ël premi Nobel dla fìsica ansema a Hendrik Antoon Lorentz, për soe anvestigassion an sj'efet dël magnetism an sij fenòmeno ëd radiassion.

A l'é mòrt dël 1943.

## A pòrto sò nòm
* Efet Zeeman

Zeeman, Pieter
Zieman, Pieter
Henri Antoine Becquerel

Fìsich.

**Henri Antoine Becquerel** a l'era nà a Paris dël 1852.

A l'é stàit professor a la Scòla politécnica ëd Paris.
Dël 1903 a l'ha arseivù ël premi Nobel dla fìsica, për soa dëscuverta dla radioatività spòtica, ansema a Pierre e Marie Curie.
A l'é mòrt dël 1908.

Becquerel, Henri
Becquerel, Henri
John William Strutt

Fìsich.
**John William Strutt** (**ters baron Rayleigh**) a l'era nà ant l'Essex, dël 1842.

A l'era pressident dël laboratòri d'arserca Davy-Faraday a Londra.
Dël 1904 a l'ha arseivù ël premi Nobel dla fìsica për soe anvestigassion an sla densità dij gas pì amportant e soa dëscuverta ëd l'àrgon, un dj'arzultà ëd se arserche.
A l'é mòrt dël 1919.

Strutt, Johnwilliam
Strutt, Johnwilliam
Philipp Lenard

Fìsich.
**Philipp Lenard** a l'era nà a Pozony dël 1862.

A l'é stàit professor ëd fìsica sperimental a Kiel, peui a Heidelberg.
Dël 1905 a l'ha arseivù ël premi Nobel dla fìsica për soe arserche an sij raj catòdich.
A l'é mòrt dël 1947.

Lenard, Philipp
Lenard, Philipp
Joseph John Thomson

Fìsich.

Sir **Joseph John Thomson** (soens ciamà mach **J.J.**) a l'era nà a Cheetham Hall, davzin a Manchester, dël 1856.

A l'era professor ëd fìsica a l'Anstitù real ëd filosofìa natural ëd Londra, peui a l'ha avù la cadrega Cavendish al Colege dla Tërnità a l'Università ëd Cambridge.

A l'é mòrt dël 1940.

## Sò travaj
Dël 1897 Thomson a l'ha dëscoatà l'eletron.
Soe numerose contribussion a la fìsica a comprendo d'anvestigassion teòriche e sperimentaj an sla condussion dl'eletricità ant ij gas, la caria e la massa dl'eletron, le propietà dij raj positiv.
Soe arserche an sij raj positiv a l'han ëmnalo a la dëscuverta dj'isòtop dël néon.

Dël 1906 për soe anvestigassion an sël passage dl'eletricità a travers dij gas Thomson a l'ha arseivù ël premi Nobel dla fìsica.

## A pòrto sò nòm
* Model ëd Thomson

Thomson, Josephjohn
Thomson, Josephjohn
Gabriel Lippman

Fìsich.

**Gabriel Lippman** a l'era nà a Hollerich dël 1845.

A l'era diretor dël laboratòri fìsich ëd La Sorbon-a, a Paris.
Dël 1908 a l'ha arseivù ël premi Nobel dla fìsica për sò métod d'arprodussion fotogràfica dij color, basà ansima ai fenòmeno d'antërferensa.
A l'é mòrt dël 1921.

Lippman, Gabriel
Lippman, Gabriel
Guglielmo Marconi

Fìsich.
**Guglielmo Marconi** a l'era nà a Bològna dël 1874.

Marconi a l'ha aplicà le dëscuverte ëd Hertz al camp dle comunicassion elétriche.
Dël 1897 a l'ha creà la Companìa ëd telégraf sensa fij Marconi.
Dël 1909 a l'ha arseivù ël premi Nobel dla fìsica ansema a Karl Ferdinand Braun për sò dësvlup ëd la telegrafìa sensa fij.
A l'é mòrt dël 1937.

Marconi, Guglielmo
Marconi, Guglielmo
Karl Ferdinand Braun

Fìsich.

**Karl Ferdinand Braun** a l'era nà a Fulda, ant ël Hesse, dël 1850.

A l'era diretor ëd l'anstitù fìsich a Strasborgh.
Dël 1909 a l'ha partagià ël premi Nobel dla fìsica con Guglielmo Marconi, për sò dësvlup ëd la telegrafìa sensa fij.
A l'é mòrt dël 1918.

Braun, Karlferdinand
Braun, Karlferdinand
Johannes Diderik van der Waals

Fìsich.
**Johannes Diderik van der Waals** a l'era nà a Lèida dël 1837.

A l'é stàit professor a l'Università d'Àmsterdam.
Dël 1910 a l'ha arseivù ël premi Nobel dla fìsica për sò travaj an sj'equassion dë stat ëd gas e lìquid.
A l'é mòrt dël 1923.

Waals, Johannesdiderikvander
Waals, Johannesdiderikvander
Wilhelm Wien

Fìsich.
**Wilhelm Wien** a l'era nà dël 1864 a Geffken, ant la Prussia oriental.

A l'ha travajà ant j'università ëd Würzburg e Mùnich.
Dël 1911 a l'ha arseivù ël premi Nobel dla fìsica për soe dëscuverte an sle laj ch'a goerno l'anrajament dël calor.
A l'é mòrt dël 1928.

Wien, Wilhelm
Wien, Wilhelm
Max von Laue

Fìsich.
**Max von Laue** a l'era nà dël 1879 a Phaffendorf an sël Ren.

A l'é stàit professor a Zurigh, Franchfort sël Men e Berlin.
Dël 1914 a l'ha arseivù ël premi Nobel dla fìsica për soa dëscuverta dla difrassion dij raj X ant ij cristaj.
A l'é mòrt dël 1960.

Laue, Maxvon
Laue, Maxvon
William Henry Bragg

Fìsich.
Sir **William Henry Bragg** a l'era nà dël 1862 a Westward, ant ël Cumberland.

A l'é stàit professor a l'Università ëd Leeds e peui diretor dël Laboratòri d'arserca Davy-Faraday.
Dël 1915 a l'ha partagià ël premi Nobel dla fìsica con sò fieul William Lawrence Bragg për soe contribussion a lë studi dë struture cristalin-e për mojen dij raj X.
A l'é mòrt dël 1942.

## A pòrto sò nòm
* Laj ëd Bragg

Bragg, Williamhenry
Bragg, Williamhenry
Albas

***Albas*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Albas (Aude)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Aude

* d'un **[[Albas (Lot)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Lot
William Lawrence Bragg

Fìsich.
Sir **William Lawrence Bragg** a l'era nà dël 1890 an Adelàide.

Dël 1915 a l'ha partagià ël premi Nobel dla fìsica con sò pare William Henry Bragg pr'ij sò studi dë struture cristalin-e për mojen dij raj X.
Dal 1938 a l'é stàit professor Cavendish a Cambridge.
A l'é mòrt dël 1971.

Bragg, Williamlawrence
Bragg, Williamlawrence
Mende

**Mende** a l'é na comun-a fransèisa situà ant ël dipartiment ëd Lozère, ant la region ëd Lengadòca-Rossijon, con na popolassion ëd 11 804 abitant e na surfassa ëd 36,56 km².

## Colegament
*Mende

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Lozère
Blavignac

**Blavignac** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment ëd Lozère. A së stend për na surfassa ëd 13.83 km², con 225 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 16 ab/km².

## Demografìa

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Lozère
Max Karl Ernst Ludwig Planck

Fìsich.

**Max Karl Ernst Ludwig Planck** a l'era nà dël 1858 a Kiel.

Apress djë studi a Mùnich e a Berlin, dël 1879 Planck a l'ha otnù ël dotorà con na tesi an sla sconda lej dla termodinàmica.
Dòp d'avèj mostrà a l'Università ëd Kiel, a l'ha sucedù a Kirchhoff tanme professor ëd fìsica teòrica a l'Università ëd Berlin.
Dël 1918 a l'ha arseivù ël premi Nobel dla fìsica për la dëscuverta dij quant d'energìa.

Planck a l'é andàit an pension dël 1928 e a l'é mòrt dël 1947.

## Sò travaj
Al prinsipi ëd soa cariera, Planck a l'é dedicasse a lë studi dla termodinàmica, n'argoment ch'a l'ha anteressalo për tuta soa vita.
A Berlin a l'é vnùit a conossensa dël travaj sperimental an sla radiassion tèrmica fàit da Lummer, Pringsheim, Rubens e Kurlbaum e a l'é proponusse d'oten-e na lej teòrica ëd la radiassion dël còrp nèir.
Soe arserche a l'han avù sucess e an na ciambrea dla Socetà alman-a ëd fìsica ëd Berlin dij 14 dë dzèmber 1900 Planck a l'ha smonù na dedussion ëd sa lej.
Sòn a l'han marcà l'achit ëd la fìsica quàntica.

## A pòrto sò nòm
*Costanta ëd Planck

Planck, Max
Planck, Max
Peach Aviation

**Peach Aviation** a l'é na companìa d'aviassion giaponèisa ch'a l'ha ancaminà soe atività ant l'istà 2012.

Categorìa:Aviassion
Jetstar Japan

**Jeststar Japan** a l'é na companìa d'aviassion ch'a l'ha ancaminà soe atività ant l'istà 2012.
Ël 42% dël capital ëd Jetstar Japan a l'é tnù da JAL.

Categorìa:Aviassion
Lorenzo Patrito

**Lorenzo Patrito** a l'era nà dël 1912 ant ël Michigan, da na famija d'emigrà ëd Pont Canavèis, ch'a l'é peui tornà a Pont che chiel a l'era 'n gognin.
Lorenzo Patrito a l'é dventà prèive e dal 1935 al 1987 a l'é stàit prima vice-parco, peui pievan dla paròchia ëd Pont.
Ant ël pais a lo ciamavo ël *Canònich*.

Durant l'Arzistensa a l'ha soens confortà ij partisan ampërzonà ch'a dovìo esse fusilià.
Dël 1944, an ëtnisend dij contat con le formassion partisan-e dla zòna e con ël comand alman, a l'ha salvà na sessanten-a ëd pontèis pijà an ostagi dai nasifassista për arvangia e mnà përzoné a Ivrèja për esse fusilià.

Ai temp ëd la crisi dla manifatura ëd Pont Canavèis, ch'a l'ha ruinà desen-e 'd famije, sò angagg a l'é servì a deje agiut a vàire përson-e an dificoltà e soa ansistensa con ij frej Modesto e Dino Sandretto a l'é stàita determinanta për convincc-je a duverté lë stabiliment nassù al pòst ëd la manifatura.

Lorenzo Patrito a l'é mòrt ant ël maj 1998.

Patrito, Lorenzo
Quézac

***Quézac*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Quézac (Cantal)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Cantal

* d'un **[[Quézac (Lozère)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Lozère
Johannes Stark

Fìsich.

**Johannes Stark** a l'era nà dël 1874 a Schickenhof, an Baviera.

A l'é stàit professor a Göttingen e a Würzburg.
Dël 1919 a l'ha arseivù ël premi Nobel ëd fìsica për la dëscuverta dl'efet Doppler an sij raj canaj e dla separassion ëd righe spetraj ant un camp elétrich.
A l'é mòrt dël 1957.

Stark, Johannes
Stark, Johannes
Charles-Édouard Guillaume

Fìsich.
**Charles-Édouard Guillaume** a l'era nà dël 1861 a Fleurier.

Dël 1920 a l'ha arseivù ël premi Nobel ëd fìsica për la dëscuverta d'anomalìe ant le lije ëd nìchel e assel e soa amportansa ant la fìsica ëd precision.
A l'é mòrt dël 1938.

Guillaume, Charlesedouard
Guillaume, Charlesedouard
Terakaft

**Terakaft** a l'é na banda ëd mùsich touareg, fondà dël 2001.

## Àlbom prinsipaj
**Kel Tamashek*

Categorìa:Mùsica
James Franck

Fìsich.

**James Franck** a l'era nà dël 1882 a Amborgh.

A l'é stàit diretor ëd l'Anstitù fìsich ëd l'Università ëd Göttingen e professor ëd fìsica chìmica a l'Università ëd Chicago.
Dël 1925 a l'ha partagià con Gustav Hertz ël premi Nobel dla fìsica për soa dëscuverta dla laj ch'a goerna ël truch antra n'eletron e n'àtom.
A l'é mòrt dël 1964.

Franck, James
Franck, James
Gustav Hertz

Fìsich.
**Gustav Hertz** a l'era nà dël 1887.

Dël 1925 a l'ha vagnà, ansema a James Franck, ël premi Nobel dla fìsica.
A l'é mòrt dël 1975.

Hertz, Gustav
Hertz, Gustav
Jean Baptiste Perrin

Fìsich.
**Jean Baptiste Perrin** a l'era nà dël 1870 a Lille.

Dël 1926 a l'ha vagnà ël premi Nobel dla fìsica për sò travaj an sla dëscontinuità ant la strutura dla materia e, an particolar, la dëscuverta dl'echilibri ant la sedimentassion.
A l'é mòrt dël 1942.

Perrin, Jean Baptiste
Perrin, Jean Baptiste
Chandrasekhara Venkata Raman

Fìsich.
Sir **Chandrasekhara Venkata Raman** a l'era nà dël 1888 a Trichinopoly, ant l'India meridional.

A l'é stàit professor a l'Università ëd Calcutta.
Dël 1930 a l'ha vagnà ël premi Nobel ëd fìsica për la dëscuverta dl'efet Raman.
A l'é mòrt dël 1970.

## A pòrto sò nòm
*Efet Raman

Raman, Chandrasekhara
Raman, Chandrasekhara
Werner Karl Heisenberg

Fìsich.
**Werner Karl Heisenberg** a l'era nà dël 1901 a Duisberg, ant la Prussia renan-a.

A l'ha studià con Arnold Sommerfeld a l'Università ëd Mùnich e a l'é dotorasse dël 1923.
Apress un perìod ant ël qual a l'ha fàit l'assistent ëd Born a l'Università ëd Göttingen, a l'ha passà tre agn a l'Anstitù Bohr ëd Copenàghen.
Apress a l'é stàit professor a Lipsia e a l'ha travajà a l'Anstitù ëd fìsica Max Planck ëd Berlin.

Dël 1932 a l'ha vagnà ël premi Nobel ëd fìsica për la creassion dla mecànica dij quant.
Dal 1946 a l'é stàit diretor ëd l'Anstitù ëd fìsica Max Planck ëd Göttingen

Werner Karl Heisenberg a l'é mòrt dël 1976.

## Sò travaj
Antra soe numerose e amportante contribussion a la fìsica teòrica, ël nòm ëd Heisenberg a l'é gropà a la mecànica dle matris.

Heisenberg, Werner
Heisenberg, Werner
Victor Franz Hess

Fìsich.
**Victor Franz Hess** a l'era nà dël 1883.

Hess a l'é stàit professor ëd Fìsica a l'Università ëd Fordham.
Dël 1936, për soa dëscuverta dla radiassion còsmica, a l'ha vagnà ël premi Nobel ëd fìsica, ansema a Carl David Anderson.
A l'é mòrt dël 1964.

Hess, Victor
Hess, Victor
Clinton Joseph Davisson

Fìsich.
**Clinton Joseph Davisson** a l'era nà dël 1881 a Bloomington.

Dël 1937 a l'ha partagià con George P. Thomson ël premi Nobel ëd fìsica, për soa dëscuverta dij fenòmeno d'antërferensa cand dij cristaj a son esponù a dij raj d'eletron.
A l'é mòrt dël 1958.

Davisson, Clintonjoseph
Davisson, Clintonjoseph
Erwin Schrödinger

Fìsich.
**Erwin Schrödinger** a l'era nà dël 1887 a Vien-a.
A l'ha studià fìsica a l'Università ëd Vien-a e a l'é laureasse dël 1910.
Apress dij curt perìod a Stocarda e a Breslavia, a l'é dventà professor ëd fìsica a Zurigh.
Dël 1927 Schrōdinger a l'ha sucedù a Planck tanme professor a l'Università ëd Berlin.
Dël 1933 a l'ha chità l'Almagna e a la fin a l'ha acetà un pòst a l'Anstitù për jë studi avansà ëd Dublin, tanme diretor ëd la scòla ëd fìsica teòrica.

Dël 1933 Schrödinger a l'ha partagià con Paul Adrien Maurice Dirac ël premi Nobel ëd fìsica për la creassion dla mecànica dj'onde, na teorìa dl'anterassion dle partissele elementar.
A l'é mòrt dël 1961.

## A pòrto sò nòm
* Equassion dë Schrödinger

Schrodinger, Erwin
Schrodinger, Erwin
James Chadwick

Fìsich.
Sir **James Chadwick** a l'era nà dël 1891 a Manchester.

Chadwick a l'é stàit assistent diretor d'arserca al laboratòri Cavendish, a Cambridge.
Dël 1935 a l'é stàit nominà professor ëd fìsica a l'Università ëd Liverpool.

Dël 1935 Chadwick a l'ha vagnà ël premi Nobel ëd fìsica për soa dëscuverta dël neutron.
A l'é mòrt dël 1974.

Chadwick, James
Chadwick, James
Otto Stern

Fìsich.
**Otto Stern** a l'era nà dël 1888 a Sohrau.

Stern a l'é stàit professor al Carnegie Institute of Technology.
Dël 1943 a l'ha vagnà ël premi Nobel ëd fìsica.
A l'é mòrt dël 1969.

Stern, Otto
Stern, Otto
Wolfgang Pauli

Fìsich.

**Wolfgang Pauli** a l'era nà a Vien-a dël 1900.

Livrà soa tesi ëd dotorà dël 1921, a l'ha travajà për un perìod a l'Università ëd Göttingen e a Copenàghen.
Dël 1928 a l'ha pijà la cadrega ëd fìsica a l'Anstitù ëd tecnologìa ëd Zurigh.

Dël 1945 a l'ha vagnà ël premi Nobel ëd fìsica për la dëscuverta e sò travaj an sël prinsipi d'esclusion.
A l'é mòrt dël 1958.

## A pòrto sò nòm
* Matris ëd Pauli
* Prinsipi d'esclusion ëd Pauli

Pauli, Wolfgang
Pauli, Wolfgang
Percy Williams Bridgman

Fìsich.
**Percy Williams Bridgman** a l'era nà dël 1882 a Cambridge, ant ël Massachusetts.

Bridgman a l'é stàit professor ëd Matemàtica e filosofìa natural a l'Università ëd Harvard.
Dël 1946 a l'ha vagnà ël premi Nobel ëd fìsica për soe anvestigassion an sj'efet fìsich dj'àute pression.
A l'é mòrt dël 1961.

Bridgman, Percywilliams
Bridgman, Percywilliams
Cecil Frank Powell

Fìsich.
**Cecil Frank Powell** a l'era nà dël 1903 a Tonbridge, ant ël Kent.

Powell a l'é stàit professor ëd fìsica a l'Università ëd Bristol.
Dël 1950 a l'ha vagnà ël premi Nobel ëd fìsica për avèj dësvlupà un sempi métod fotogràfich për lë studi ëd process nuclear e për soe amportante dëscuverte an sij meson.
A l'é mòrt dël 1969.

Powell, Cecilfrank
Powell, Cecilfrank
Edward Victor Appleton

Fìsich.

Sir **Edward Victor Appleton** a l'era nà dël 1892 a Bradford, ant ël Yorkshire.

Dël 1947 a l'ha vagnà ël premi Nobel ëd la fìsica për soe arserche an fìsica dl'atmosfera, an particolar për soa dëscuverta dij seuli jonisà, ch'a pòrto sò nòm.
A l'é mòrt dël 1965.

Appleton, Edward
Appleton, Edward