Space Shuttle

Lo **Space Shuttle** (nòm ufissial: **Space Transportation System**, STS) a l'é stàit un sistema ëd lansi spassial parzialman riutilisàbil gestì da la NASA, l'agensìa spassial djë Stat Unì. A l'ha rapresentà na part essensial dij programa spassiaj american për 30 agn, dal prim vòl dël 1981 a l'ùltima mission dël 2011.

A l'era componù da tre element prinsipaj:
# **L'Orbiter**, la part ch'a smijava a n'avion con j'ale, andova a stasìo j'astronauta e 'l càrich.
# **Ël serbatòj estern** (External Tank), gròss e color arancion, ch'a contenìa 'l carburant (idrògen e ossìgen liquid) për ij motor prinsipaj.
# **Ij doi propulsor a carburant sòlid** (Solid Rocket Boosters - SRB), ch'a dasìo la spinta pì gròssa al decòl e peui a tombavo ant l'océan për esse recuperà e dovrà torna.

L'única part ch'as recuperava nen a l'era 'l serbatòj estern, ch'a brusava ant l'atmosfera. L'Orbiter a podìa porté fin a 7 astronauta e fin a 25 tonelà ëd càrich an òrbita terestra bassa.

### La flòta dj'Orbiter
La NASA a l'ha avù sinch Orbiter ch'a l'han volà ant lë spassi:
* **[[Space Shuttle Columbia|Columbia]]** (OV-102) – prim a volé dël 1981.
* **[[Space Shuttle Challenger|Challenger]]** (OV-099) – perdù ant l'incident dël 1986.
* **[[Space Shuttle Discovery|Discovery]]** (OV-103) – a l'ha volà pì 'd tùit.
* **[[Space Shuttle Atlantis|Atlantis]]** (OV-104).
* **[[Space Shuttle Endeavour|Endeavour]]** (OV-105) – costruì për rimpiassé ël Challenger.

Un sest orbiter, **[[Space Shuttle Enterprise|Enterprise]]** (OV-101), a l'era stàit dovrà mach për ëd preuve d'ateragi ant l'atmosfera e a l'ha mai volà ant lë spassi.

### Stòria dël programa
L'idèja d'un veìcol riutilisàbil a l'é nassùa për ridùe ij cost d'acess a lë spassi apress ël programa Apollo. Ël proget a l'é stàit aprovà dël 1972. Dòp na longa fase dë studi, ël Columbia a l'é lansasse për la prima vira ai 12 d'avril dël 1981 (mission **[[STS-1]]**), con j'astronauta John Young e Robert Crippen.

Ël programa a l'ha vivù 'd moment ëd glòria, com ël lansi dël telescòpi spassial Hubble (1990) e la costrussion ëd la Stassion Spassial Antërnassional (ISS), ma 'dcò 'd tragedie ch'a l'han marcà soa stòria.

### J'incident
* **[[Incident dlë Space Shuttle Challenger|Challenger]]** (28 ëd gené dël 1986): 73 second dòp ël decòl, la navëtta a l'é dësblasse për un guast a j'O-ring (giunsion ëd goma) dij propulsor a sòlid, causà dal frèid intens. Ij 7 mèmber ëd l'equipagi a son mòrt.
* **[[Incident dlë Space Shuttle Columbia|Columbia]]** (1m ëd fërvé dël 2003): durant ël rientr ant l'atmosfera, la navetta a l'é dësblasse përchè un tòch dë scuma isolanta dël serbatoi estern a l'avìa dëstissà le piastre termiche ëd protession an sla zëcca dl'ala. Ëdcò an sta ocasion, ij 7 astronauta a son mòrt.

D'apress a minca incident, ël programa a l'é stàit sospèis për d'agn për revisioné la sicurëssa. L'incident dël Columbia a l'ha marcà l'inissi dla fin dël programa.

### La fin dël programa
Dël 2004, ël president George W. Bush a l'ha anunsià che l'era djë Shuttle a sarìa finìa dòp ël completament ëd la ISS. L'ùltima mission a l'é stàita la **[[STS-135]]** dël Atlantis, ch'a l'é aterà al Kennedy Space Center ai 21 ëd luj dël 2011.

D'apress ël ritir, j'Orbiter a son ëstàit butà an esposission an diversi musé: l'Atlantis al Kennedy Space Center an Florida, ël Discovery al National Air and Space Museum an Virginia, l'Endeavour al California Science Center a Los Angeles, e l'Enterprise a l'Intrepid Museum a New York.

### Caraterìstiche tècniche (për l'Orbiter)
* **Longhëssa**: 37,2 m
* **Duvertura dj'ale**: 23,8 m
* **Autëssa**: 17,3 m
* **Pès a veuid**: 78.000 kg
* **Pèis al decòl**: 110.000 kg
* **Motor prinsipaj** (SSME): 3, ch'a brusavo idrògen e ossìgen liquid.
* **Velocità an òrbita**: 27.800 km/h
* **Autonomìa an òrbita**: fin a 17 di.

### Amportansa stòrica
Lë Space Shuttle a l'é stàit ël prim veìcol spassial riutilisàbil dla stòria e a l'ha cambià la manera ëd travajé ant lë spassi. A l'ha portà an òrbita 'd satélit amportant, a l'ha servì për la riparassion ëd Hubble e a l'ha rendù possìbil la costrussion ëd la Stassion Spassial Antërnassional. Soa ardità a viv ant ij programa spassiaj d'ancheuj, ch'a serco 'd rende l'acess a lë spassi sempe pì econòmich e sicur.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI