open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rava

La **rava** (géner *Brassica rapa*) a l'é na pianta ortìcola dla famija dle Brassicaceae. A l'é coltivà për soa rèis carnosa e për soe feuje (ponte 'd rava).

## Caraterìstiche
La rava a l'é na pianta bienal, coltivà com anual. La rèis a l'é carnosa, a forma 'd fus o d'amburì, con pel fin-a e 'd color bianch o giàun. La polpa a l'é bianca, crocanta e savorìa. Le feuje (ponte) a son longhe, fin-e e dentà.

## Utilisassion
La rava a l'é dovrà an cusin-a për:
*   Rèis: cheuita ant le mnestre o al forn, gratinà, frësca ant le salade.
*   ponte (le feuje): an supa, o com contorn.

An Piemont, le ponte 'd rava a son un piat tìpich, soens dovrà për condì la panissa.

## Varietà
A-i son vàire varietà ëd rava, ch'as diferensio për forma e época 'd madurassion:
*   Rava bianca: la pì comun-a, con rèis bianca.
*   Rava giàuna: con rèis giauna.
*   Rava milanèisa: con rèis piata.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Vërdure da rèis

Le **vërdure da rèis** (o **ortagi da rèis**) a son na categorìa ëd piante ortìcole dovrà për l'alimentassion uman-a, dont la part comestìbil a l'é la rèis (o bulb, o tùber). A son coltivà për la part ch'a chërs sota tèra.

## Caraterìstiche
Le vërdure da rèis a son normalment riche ëd fécola, vitamin-e (dzortut A, C) e mineraj. A peulo esse consumà frësche, cheuite o conservà.

## Esempi
Ij prinsipaj esempi ëd vërdure da rèis a son:
*   Caròta (*Daucus carota*)
*   Rava (*Brassica rapa*)
*   Ravanin (*Raphanus sativus*)
*   Seleri-rèis (*Apium graveolens* var. *rapaceum*)
*   Ratabach (*Brassica napobrassica*)

## Utilisassion
Le vërdure da rèis a son dovrà an vàire manere:
*   Frësche: ant le salade (caròta, ravanin).
*   Cheuite: ant le mnestre, al forn.
*   Conservà: sota àsil, sota euli.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Cossa

Na **cossa** (**cossòt** da giovo) a l'é 'l frut ëd na pianta dla famija dle Cucurbitaceae, dzortut dle specie *Cucurbita pepo*, *Cucurbita maxima* e *Cucurbita moschata*. A l'é un frut gròss, con na scorza dura e na polpa carnosa, dovrà an cusin-a e ant l'alimentassion.

## Caraterìstiche
La cossa a l'é un frut a bàcula, riond o ovòid, con na scorza dura e seulia, 'd color ch'a peul varié dal giaun al ross e al verd. La polpa a l'é carnosa, giàuna o arancion, con na gròss cavità sentral, anté as dësvlupo jë smens. A l'é rica ëd vitamin-a A e fibra.

## Utilisassion
La cossa a l'é dovrà an cusin-a për:
*   **Mnestre** e **supe** (crema 'd cossa).
*   **Contorn** (cossa al forn, fricassà).
*   **Doss** (torta 'd cossa, confetura).
*   **Për farin-e** (semolin 'd cossa).

Jë smens a son comestìbij e a peulo esse mangià frësche (dòp avèje sëccà) o rustìe.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Giardinagi

Ël **giardinagi** a l'é l'art e la pràtica ëd coltivé e soagné un giardin. A comprend na gran varietà d'atività, da la sëmna e 'l piantament a la povadura, al contròl dj'erbe grame e a l'irigassion.

## Sòrt ëd giardinagi
A-i son vàire sòrt ëd giardinagi, second la fonsion e lë stil:
*   Giardinagi ornamental: destinà a la blëssa e al piasì dj'euj (fior, erbo, busson).
*   Giardinagi pràtich (o orticoltura): destinà a la produssion d'aliment (vërdure, fruta, erbe aromàtiche).
*   Giardinagi paesagìstich: ch'a progeta spassi verd për sità e paisage.
*   Giardinagi sostenìbil: ch'a deuvra pràtiche rispetose dl'ambient (agricoltura biològica, risparmi d'eva).

## Atività prinsipaj
Le prinsipaj atività dël giardinagi a son:
*   Sëmna: buté jë smens ant la tèra.
*   Piantament: buté le piante già chërsùe ant ël teren.
*   Irigassion: deje l'eva a le piante.
*   Povadura: tajé le part veje o mnassà për favorì la chërsita.
*   Sarchiura: gavé j'erbe grame.
*   Concimassion: deje nutrient a la tèra.

## Amportansa
Ël giardinagi a l'ha n'amportansa ciav për:
*   Benefissi psicològich: a giuta a arlassesse e a ridùe lë stress.
*   Produssion d'aliment: a forniss fruta e vërdure fresche.
*   Benefissi ambientaj: a mìtiga la temperadura (ant le sità), a favoriss la biodiversità e a purìfica l'aria.

Categorìa:Giardinagi
Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pòr

Ël **pòr** (géner *Allium porrum*) a l'é na pianta ortìcola dla famija dle Amaryllidaceae (sot-famija Allioideae). A l'é coltivà për sò gambèt (fàuss fust), formà da feuje anvlupà, ch'a l'é la part comestìbil.

## Caraterìstiche
Ël pòr a l'é na pianta bienal, coltivà com anual. A forma un fust sutil e longh (fin a 30-40 cm) fàit da feuje anvlupà l'un-a con l'àutra. Le feuje a son piate e longhe, color verd ciàir. A l'ha 'n savor pì doss e pì fin che la siola.

## Utilisassion
Ël pòr a l'é dovrà an cusin-a për:
*   Mnestre e supe (es. la vichyssoise).
*   Contorn (al forn).
*   Sofrit e sàussa.

A l'é rich ëd vitamin-e (A, C, K) e mineraj (fer, manganèis).

## Varietà
A-i son vàire varietà ëd pòr, ch'as diferensio për la longhëssa dël fust e la resistensa al frèid:
*   Pòr d'istà: a maduro an pressa, për ël consum fresch.
*   Pòr d'invern: pì resistent, a peulo esse cojù fin-a a la prima.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Garage sale

Ël **Garage sale**, ciamà ëdcò **Yard sale**, a l'é n'event informal ëd vèndita d'oget usà da la pàrt ëd soget privà nen pofessionaj ch'a l'ha leugh prinsipalmènt ant'ij Pais Anglosàsson.
Ël but a l'é ëd veuidé la cà d'oget ch'as deuvro pì (liber, articoj sportiv, eletrodoméstich ecc.) e ramassé un pòch ëd sold.

## Àutri Pais
An Fransa costa usansa a l'é ciamà "vide-greniers". 
Ëdcò an Italia, combin ch'a sio ràir, a esisto esempi ëd costa pràtica ch'as treuvo ant lë pàgine Facebook dedicà 'me *Garage Sale Italia* o event locaj ispirà al concet "secondhand" (scònda man) 'me *Garage Sale Ravenna*.

Categorìa:Sociologìa
Categorìa:Stat Unì d'América
Gòlf Pérsich

Ël **Gòlf Pérsich** a l'é un mar squasi sarà ch'a fà part ëd l'Océan Indian.

A l'ha na surfassa d' 251.000 km², a l'é longh 989 km, largh 80/120 km, a l'é profond mediament 50 méter e 'l pont pì profond a l'é 'd 90 méter, sò volum a l'é 'd 8.780 km³ e soa costa a l'é 'd 5.000 km anviron.

Categorìa:Mar
Bab el-Mandeb

Ël **Bab el-Mandeb** a l' é 'na strèita che a sara a sud ël Mar Ross vers l'Océan Indian. 
A l’é largh anviron 30 km antrames Djibouti, an Àfrica e ël Yemen ant la Penìsola Aràbica.

Categorìa:Geografìa
Penìsola Aràbica

La **Penìsola Aràbica** (an lenga aràbica جزيرة العرب‎?, *Jazīrat al-ʿArab*, visadì "Penìsola (o Ìsola) dj' Arab") a l'é un vast sub continent che as treuva ant la part ossidental dl'Asia. 
A confin-a a est con ël Gòlf Pérsich, a ovest con ël Mar Ross, a sud con l'Océan Indian e a nòrd con ël desert sirian. Politicament la Penìsola Aràbica a l'é formà da j'Emirà Àrab Unì, dal Bahrain, dal Kuwait, dal Oman, dal Qatar, da l'Arabia Saodita e dal Yemen.
## Geografìa
La surfassa ëd la Penìsola Aràbica a l'é ëd 3.237.500 km² e soa autëssa màssima a l'é ël mont *Jabal an Nabi Shu'ayb*, aut 3.760 m an sël livel dël mar, ant ël Yemen dël nòrd.

Categorìa:Geografìa ëd l'Asia
Andy McNab

**Andy McNab**, pseudònim ëd **Steven Billy Mitchell** (Londra, 28 dzèmber 1959), a l'é në scritor ëd romanz an lenga anglèisa e ex militar.
## Biografìa
A l'ha prestà servissi militar ant lë forse spessiaj dl'aviassion anglèisa *"Special Air Service"* (SAS) durant la prim-a Guèra dël Gòlf e fàit prisoniè an Iraq. 
A l'ha racontà soa aventura ant ël liber *Bravo Two Zero*.

McNab, Andy
McNab, Andy
Sconda guèra dël Gòlf

La **sconda guèra dël Gòlf** o **guèra d'Iraq** o ëdcò **Operation Iraqi Freedom** a l'é stàit un conflit militar dl'inissi dël sécol ch'a fa 21. 
La guèra a l'é durà con vaire fase dal 20 mars 2003 al 18 dzèmber 2011. 

## Stòria
La guèra a l'é inissià con l'invasion dl'Iraq, da la pàrt ëd 'na coalission ëd Pais mnà dzortut da jë Stat Unì e dal Regn Unì che a veulio fé droché ël ditator Saddam Hussein considerà protetor dël terorism islamich internassional.
Un moment important dla guèra a l'é stàit l'arest, dël 13 dzèmber 2003, ëd Saddam Hussein che a l'é stàit procesà e l'condanà a mòrt da un tribunal irachen. L'esecussion a lé stàita dël 30 dzèmber 2006.
Aprèss ëd robaton ëd Saddam Hussein a l'é inissià un longh period ëd guèra sivil an Iraq antrames lë vaire component dla sossietà irachen-a: musulman scit, musulman sunit, curd e vej sostenidor ëd Saddam Hussein che a l'ha provocà pì mòrt che la guèra istessa.
La guèra a l'é finìa con l'istitussion an Iraq d'un goern nominalment democratich.
A l'ha provocà anviron 100.000 ëd mòrt antrames ij soldà irachen e 15.000 antrames i soldà dla coalission ma dzortut pì che 1.000.000 ëd mòrt antrames la popolassion sivil.

Categorìa:Guère
Castel dij Prinsi d'Acaja

Ël **Castel dij Prinsi d'Acaja**, (an italian: *Castello dei Principi d'Acaja*) a l'é stàit batì a parte da l'ann 1314 a Fossan, për inissiativa ëd Filip d'Acaja e completà apress dël 1324 e 1332. La strutura dël castel a l'é quadrà con quatr tor quadrà a ij canton.
Apress l'estinsion dla Cà d'Acaja, ël castel a pasa a ij Savòja e a parte dal secòl ch'a fa 16 a l'é stàit motobin decorà dal pitor Giovanni Caracca.
Al dì d'ancheuj a l'é sede dla bibliotèca comunal.

Castel dij Prinsi d'Acaja
Focke-Wulf Fw 61

Ël **Focke-Wulf Fw 61**, conossù ëdcò 'me **Focke-Achgelis Fa 61** a l'é stàit un elicòter alman dël 1936.
Progetà da Henrich Focke e da Gerd Achgelis, a l'é stàit ël prim elicòter d'usagi pràtich e a volé eficassment.

Categorìa:Elicòter
Ivan IV ëd Russia

**Ivan IV ëd Russia**, **Ivan IV Vasil'evič**, (Kolomenskoe, 25 òst 1530 - Mosca, 18 mars 1584), a l'é stàit në zar ëd Russia. 
A l'é avosà për avej comensà a cangié la Russia da un regn ancora lijà a l'età ëd mes ant na potensa pì moderna e imperialista. 

Categorìa:Zar ëd Russia
Lissànder I ëd Russia

**Lissànder I ëd Russia**, **Aleksandr I Pavlovič Romanov**, (San Peroborgh, 23 dzèmber 1777 - Taganrog, 1º dzèmber 1825), a l'é stàit zar ëd Russia dal 24 mars 1801 fin a soa mòrt. 
A l'era fieul ëd Pàul I ëd Russia.

Categorìa:Zar ëd Russia
Vought-Sikorsky VS-300

Ël **Vought-Sikorsky VS-300** a l'é stàit un elicòter american dël 1940.
Progetà da Igor Sikorsky, a l'é stàit ël prim elicòter con 'na sembiansa moderna, visadì con un gran rotor orisontal adnans për la portansa e un cit rotor vertical darè për compensé la forsa ëd torsion o efet ëd cobia.

Categorìa:Elicòter
Umberto Bossi

**Umberto Bossi** (Cassano Magnago, 19 stèmber 1941 – Varèis, 19 mars 2026) a l'é stàit un giornalista e òm politich italian.
Dël 1989 a l'ha fondà la Lega Nord.

Bossi, Umberto
Mil Mi-17

Ël **Mil Mi-17** a l'é l'ùltima evolussion ëd 'na linia d'elicòter russ nàita dël 1975 con ël Mil Mi-8.
Progetà da Mikhail Mil, a peul porté 24 passagè o 4.000 kg. e l'ha 'na lestëssa màssima ëd 280 km/h.
Fin al dì d'ancheuj a l'é stàit prodovù an 12.000 esemplar anviron e a resta an servissi an motobin aviassion sivil e militar dël mònd.

Categorìa:Elicòter
Walter Raleigh

Sir **Walter Raleigh** (1552 1554 anviron – Londra, 29 otòber 1618) a l'é stàit un esplorador e scritor anglèis.
A l'ha erseivù da l'argin-a Lisabëtta I d'Anghiltèra ël përmess d'ataché lë nav spagneule 'me corsar.
Dël 1584 a l'ha esplorà l'América Setentrional e batesà un teritori Virginia an onor dl'argin-a.

Raleigh, Walter
Raleigh, Walter
Francis Drake

Sir **Francis Drake** (Tavistock, antrames 1540 e 1544 – Portobelo, 28 gènè 1596) a l'é stàit un esplorador e òm politich anglèis.
A l'ha erseivù da l'argin-a Lisabëtta I d'Anghiltèra ël përmess d'ataché lë nav spagneule 'me corsar.
Antrames 1577 e 1580 a l'ha completà la prim-a navigassion complet-a dantorn ël Mònd fàit da un anglèis.

Drake, Francis
Drake, Francis
Mojtaba Khamenei

**Mojtaba Khamenei** visadì **Mojtabā Ḥoseynī Khāmeneī** (an persian مجتبی حسینی خامنه‌ای‎), (Mashhad, 8 stèmber 1969) a l'é un òm politich e religios iranian, dal 8 ëd mars 2026 *Guida suprem-a dl'[[Iran]]* 'me serior ëd so pare Ali Khamenei.

## Arferiment
*Encicopedia Britannica

Categorìa:Biografìe
Lozice

**Lozice** a l'é un comun dla Repùblica Ceca, part dla Region ëd Pardubice e dël distret ëd Chrudim.

Categorìa:Sità ceche
Vršatské Podhradie

**Vršatské Podhradie** a l'é un comun dla Slovachia, part dla Region ëd Trenčín e dël distret ëd  Ilava.

Categorìa:Sità slovache
Sikorsky R-4

Ël **Sikorsky R-4** a l'é stàit un elicòter american dj'ann 1940.
Progetà da Igor Sikorsky 'me evolussion dël VS-300, a l'ha volà la prima vira 
dël 14 gènè 1942 e a l'é entrà an servissi dël 5 gènè 1943. A l'é stàit prodovù an 131 esemplar e dovrà da la USAAF e da la RAF anglèisa durant la sconda guèra mondial.

Categorìa:Elicòter
Focke-Achgelis Fa 223 Drache

Ël **Focke-Achgelis Fa 223 Drache** a l'é stàit un elicòter alman dël 1940 derivà dal Focke-Wulf Fw 61.
Progetà da Henrich Focke e da Gerd Achgelis, a l'ha fait ël prim vol dël 3 òst 1940 e a l'é entrà an servissi dël 1941. A l'é stàit prodovù an 20 esemplar e dovrà da la Luftwaffe durant la sconda guèra mondial.

Categorìa:Elicòter
Igor Sikorsky

**Igor Ivanovich Sikorsky** (an russ: Игорь Иванович Сикорский, Igor' Ivanovič Sikorskij; an ucrain: Ігор Іванович Сікорський, Ihor Ivanovyč Sikors'kyj); (Kiev, 25 maj 1889 – Easton, 26 otòber 1972) a l'é stàit n'inventor ucrain-russ, naturalisà american avosà për esse un dij pionié dl'Aeronàutica.
## Biografìa
A l'era fieul ëd Ivan Alekseevič Sikorskij e ëd Marija Stepanovna Temrjuk-Čerkasova.
Dël 1912 Sikorskij a l'é vnì ingegnè dla division feroviaria, apress ëdcò aeronàutica, dla Russo-Baltique (RBVZ) a San Peroborgh e a l'ha progetà motobin avion dovrà da la Russia durant la prima guèra mondial.
Cheich ann apress la Rivolussion russa dël 1917, dël 1919, Sikorskij as tramudesse ant jë Stat Unì.

Sikorsky, Igor
Sikorsky, Igor
Wernher von Braun

Ël baròn **Wernher Magnus Maximilian von Braun** (Wirsitz, 23 mars 1912 – Alexandria, 16 giugn 1977) a l'é stàit n'angegnè almàn, naturalisà american avosà për esse un dij pionié dla Spassionàutica.
## Biografìa
A l'era fieul ëd Magnus von Braun (1878–1972) e ëd Emmy von Quistorp (1886–1959).
Dël 1934 a l'é vnì dotòr an fìsica e a progeta motobin fusëtte dovrà da l'Àlmania nasista durant la sconda guèra mondial.
A la fin dla guèra Von Braun, ansema a àutri siensià alman, a l'é tramudà ant jë Stat Unì andoa a travaja  për l'US Army e dal 1960 për la NASA dont a ven diretor.

von Braun, Werner
von Braun, Werner
Alistair MacLean

**Stuart Alistair MacLean**,  (Glasgow, 21 avril 1922 – Mùnich an Baviera, 2 fërvè 1987), a l'é stàit në scritor ëd romanz an lenga anglèisa. A l'hà scrivù ëdcò con ël pseudònim ëd **Ian Stuart**.
## Biografìa
A l'ha prestà servissi militar durant la Sconda guèra mondial 'me matlòt ant la Royal Navy. 
A la fin dla guèra, a l'é stàit congedà da la Royal dël 1946 e apress a l'ha studià literatura anglèisa a l'Università ëd Glasgow e laureasse dël 1953, a l'é vnì professor.

MacLean, Alistair
MacLean, Alistair
Messerschmitt Me 163

Ël **Messerschmitt Me 163** stranomà *Komet* (an alman: "cometa") a l'é stàit ël prim avion militar con motòr a fusëtta dël mond, fabricà an Almagna durant la Sconda guèra mondial.
Progetà da Alexander Lippisch, a l'ha fàit ël prim vòl dël 1° stèmber 1941 e a l'é intrà an servissi dal 1944.
Soa produssion a l'é stàita màch ëd 370 esemplar anviron dont motobin men entrà an servissi efetiv prima dla fin dla guèra.
Soa lestëssa màssima a l'era ëd 900 Km/h ma, durant 'na preuva, a l'ha argiozù 1.123 km/h.

Categorìa:Avion militar
Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Heinkel He 162 Volksjäger

L' **Heinkel He 162 Salamander** ciamà ëdcò **Volksjäger** (cassador dël pòpol), a l'é stàit un avion da cassa a reassion, fabricà an Almagna durant la Sconda guèra mondial.
A l'ha fàit ël prim vòl dël 6 dzèmber 1944 e a l'é intrà an servissi dal gènè 1945.
Soa produssion a l'é stàita ëd  màch 120 esemplar dont pòch entrà an servissi efetiv prima dla fin dla guèra.
Soa lestëssa màssima a l'era ëd 840 Km/h.

Categorìa:Avion militar
Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Università ëd Glasgow

L**'Università ëd Glasgow** (*Oilthigh Ghlaschu* an gaelich scossèis) a l’é nassùa dël 1451.

A l’é la sconda pi veja università an Scòssia apress cola ëd S. Andrea e un-a dle pì avosà dël mond.

## Organisassion
Al dì d'ancheuj l’Università ëd Glasgow a conta quatr facoltà e 26 dipartement andoa a studio 38.710 student (2024).

Categorìa:Scòssia
Glasgow
Victor Brauner

**Victor Brauner** (Piatra Neamț, 15 ëd giugn 1903 – Paris, 12 ëd mars 1966) a l'é stàit un pitor, disegnator e scultor romen, naturalisà fransèis. A l'é stàit un dj'esponent pì significativ dël surealism e a l'ha travajà 'dcò ant ij moviment *dada* e cubism.

## Biografìa
A l'é nassù an Romanìa, ant na famija ebrea. A l'ha studià a la Scòla ëd Bele Art ëd Bucarest. Dël 1924 a l'ha fondà la rivista *75 HP* e a l'é avzinasse al moviment dada. Dël 1925 a l'ha fàit soa prima esposission përsonal a Bucarest. Dël 1930 a l'é tramudà a Paris, andova a l'é vnù an contat con André Breton e 'l moviment surealista.

Dël 1938, durant na discussion con Esteban Francés, a l'ha perdù l'euj snistr për la schegia d'un véder. Sòn a l'ha anfluensà soa euvra e a l'é dventà n'element simbòlich recurent ant ij sò quader. Dël 1946 a l'ha pijà la sitadinansa fransèisa.

A l'é mòrt a Paris dël 1966.

## Euvra
Soa euvra a l'é caraterisà da na mës-cia 'd figure mitològiche, element onìrich e simbòj esotérich. A l'ha dovrà soens le tecniche dël *gratage* e dla *decalcomanìa*. A l'é conossù për le serie dij "quadri ossessi", anté ch'a figurava na figura ch'a s'arpet con dle variant. Sò stil a l'é motobin original e a l'ha anfluensà la generassion apress.

## Euvre prinsipaj
* *Autoportrait avec un œil arraché* (1931)
* *La bête* (1937)
* *M. K. (Monsieur K.)* (1938)
* *Le surréaliste* (1947)
* *Le grand meurtrier* (1952)
* *La lumière* (1954)
* *La lettre* (1961)

## Arconossiment
A l'ha partessipà a vàire edission dla **Bienal ëd Venessia** e a l'ha avù na gran retrospetiva al **Museo d'Art Modern ëd Paris** dël 1972.

Brauner, Victor