Arch e sajëtte

N**'arch** a l'é n'arma da lansi ch'a deuvra la fòrsa elàstica dij sò brass për lansé 'd **sajëtte**. A l'é stàit n'utiss fondamental për la cassa e për la guèra an vàire part dël mond, prima dl'ariv ëd j'arme da feu. A l'ha anfluensà profondaman la stòria, la mitologìa e la coltura 'd vàire pòpoj.

## Stòria
Ij prim arch a armonto al Paleolìtich e a j'ero fàit ëd bòsch, d'òss o 'd còrn. La tecnologìa a l'é evolùa con j'egissian e ij pòpoj mesopotàmich, ma a son ij mòngoj e j'asiàtich sentraj a porté l'arch a n'aut livel d'eficassa, specialman an sël caval.

Ant l'antichità, j'arcé a j'ero 'd soldà amportant ant l'armà greca, persian-a e roman-a. Al Medi Ev europé, l'arch longh (*longbow*) anglèis a l'é stàit decisiv an vàire bataje, coma a Agincourt (1415). Ant l'Asia, l'arch compòst a l'era motobin spantià për sò podèj e precision, e a l'é stàit dovrà da pòpoj coma ij mòngoj e j'otoman.

Con l'invension ëd la pover da sparé e dle prime arme da feu, a l'ancamin dl'Età Moderna, l'arch a l'ha perdù 'd pèis militar, ma a l'é restà n'utiss për la cassa e, pì tard, 'me në sport.

## Part dl'arch
* **Brass**: Le part ch'a së stendo, fait ëd bòsch, compost (bòsch, còrn, nerv) o 'd material modern coma 'l carbòni o la fibra 'd véder.
* **Còrda**: fàita ëd lin, càuna, nerv o material sintétich.
* **Impugnadura**: La part sentral andoa as ten l'arch.
* **Tache**: J'estremità dij brass andoa a s'ancàpita la còrda.
* **Mira**: An j'arch modern, as peul giontesse na mira mecànica.

## Sòrt d'arch
### Arch stòrich
* **Arch sempi**: fait d'un sol tòch ëd bòsch.
* **Arch compost**: fait ëd vàire strat ëd material (bòsch, còrn, nerv) tacà con dla cola. A l'era pì potent e curv.
* **balestra**: n'arch montà an s'un fust ch'a deuvra 'n mecanism për tende la còrda. A l'avìa na gran potensa 'd penetrassion, ma a l'era pì lenta da ricarié.

### Arch modern
* **Arch ricurv**: dovrà ant lë sport olimpich, con ij brass ch'a viro 'ndaré për pì potensa.
* **Arch compòst'' (compound bow): a deuvra 'd pulìe e cav për ridùe la fòrsa da mantnì an posission ëd tension, parèj da deje precision e potensa.
* **Arch longbow* (tradissional anglèis): motobin long e sempi, sensa mira.

== La sajëtta ==
La *'sajëtta** a l'é 'l proiétil lansà da l'arch. A l'é faita da:
* **Còcc** (punta): stòricaman ëd pera, òss, bronz o fer; al di d'ancheuj d'assel.
* **Asta**: ël còrp sentral, fait ëd bòsch, carbòni o alumini.
* **Còrde**: an piuma natural o 'd plàstica, për stabilisé 'l vòl.
* **Tache**: na tacadura an fond për ancordesse a la còrda dël tir.

== Utilisassion ==
=== Militar ===
L'arch a l'é stàit n'arma letal për sécoj, bon-a a tiré da le distanse con precision relativa. La balestra, an particolar, a l'era motobin temùa për sò podèj ëd penetré le còrasse.

=== Ëd cassa ===
N'utiss silensios e efetiv për ciapé d'animaj, ancor dovrà 'd vire anté che le arme da feu a son vietà.

=== Sportiva ===
El **tir con l'arch''' a l'é në sport olìmpich dai Gieugh dël 1900. As treuva 'dcò d'ant ël tir al bersaj tradissional, 3D o ant le competission ëd campagna.

## Arch e sajëtte ant la coltura
L'arch a l'é 'n sìmbol ëd potensa, precision e guèra an vàire mitologìe. As treuva 'me atribut ëd divinità (coma Apollo o Cùpid) e 'd personagi amportant (Robin Hood, l'arcé Ulisse). A l'é motobin present ant la literatura, ant ël cine e ant ij videogieugh.

## Vëdde 'dcò
* Balestra
* Tir con l'arch
* Robin Hood
* Arma d'assedi

## Ligam da fòra
* World Archery - Federassion antërnassional dë sport.

Categorìa:Arm
Categorìa:Stòria militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI