open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Acrolèt

N**acrolèt** a resta un registr d'un parlè ch'as consìdera formal e *da bin*. 

Any ij prim ann 1970 Derek Bickerton a l'ha smonù le paròle *acrolèt*, *[[mesolèt]]* e *[[basilèt]]* për arferisse a la question dla sërnia ëd còdess fàita da chèich parlant ëd lenghe créole ch'a restavo 'cò bon a parlé almanch an part la lenga normal dont a l'era formasse cola créola. Ste paròle a son peui stàite generalisà për arferisse a la sërnia ëd registr andrinta a na lenga qualsëssìa. 

Al dì d'ancheuj sta terminologìa-sì as preferiss a cole pì veje, ch'a l'avìo l'amplicassion pì ò manch duvèrta che le class àute dij sénter polìtich e econòmich pì amportant ëd na comun-a a parlèisso e a scrivèisso "giust", antramentr che le class basse e la provinsa a parlavo dialèt ò pura "mal". As trata ëd forme ëd giudissi ëd valor che chi a studia piemontèis a conòss motobin da davsin, ën essend a le fondamenta dla sërnia dë parlé la "lenga djë sgnor", che a sconda dij temp a l'é stàita l'astësan, pitòst che ël turinèis, ël fransèis e pr'ùltim l'italian.  

An chèich manera, n'acrolèt a resta la version parlà ëd na lenga literaria. J'acrolèt soèns a resto diferent da 'nt la lenga parlà sòlita për via ëd sò vocabolari e ëd soa sintassi. An confront a lòn ch'a-i riva ant ël parlé normal, ant n'acrolèt as fa motobin pì atension a le nòrme dle gramàtiche prescritive. J'acrolèt as dòvro an dj'ocassion rituaj e ant le selebrassion, e an dij rëscontr formaj polìtich amportant, coma ant j'inaugurassion e ant ij discors ch'as pronto për lese dadnans a na Cort ò a 'n Parlament. J'acrolèt as treuvo ëdcò ant ij rituaj religios. 

Vàire lenghe a l'han na diferensa motobin ciàira antra acrolèt e basilèt. An giaponèis la diferensa a l'é vnùita a fé part ëd la gramàtica formal, e adess as mostro dj'inflession separà për la lenga formal e cola nen formal.

## Ch'a varda ëdcò
* Mesolèt
* Basilèt

Categorìa:Variet%C3%A0_lengh%C3%ACstiche_e_d%C3%AB_stil
Mesolèt

**Mesolèt** a l'é na paròla ch'as arferiss a un registr ò ansema ëd registrs ëd na lenga parlà, dont caràter a dròca antrames al *bon deuit* ëd l'acrolèt e ël *belfé a parlesse antra nojàutri* dij basilèt. Ël parlé *an mesolèt*, quand a resta dëstacà da col an acrolèt, a l'é soèns la forma parlà pì spantià ëd la lenga, e da na mira general a resta dovrà da la class bassa e medio-bassa. 

## Ch'a varda ëdcò
* Basilèt
* Acrolèt

Categorìa:Varietà lenghìstiche e dë stil
Anguilla

**Anguilla** a l'é na dipendensa dël Regn Unì ant ij Caràib.
A l'é formà da l'ìsola omònima, longa 26 chilòmeter e larga nen pì ëd 5 chilòmeter, e da vajre isolòt nen abità.
A l'ha na surfassa ëd 102 km² e a conta anviron 13.500 abitant.

La capital a l'é The Valley, na borgià d'anviron 1.000 abitant.

## Anté ch'as treuva

## Conomìa
La conomìa dl'ìsola a tira dzortut an sël torism d'àut livel e an sj'atività ëd delocalisassion fiscal: apopré 8000 dite a son domicilià ambelessì.

Categorìa:América caraìbica

Categorìa:Possediment dël Regn Unì
Categorìa:Ìsole dl'América central
Frixe, Muxía

**Santa Locacia** ëd **Frixe** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Muxía. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 264 abitant (137 fomne e 127 òm) distribuì an 6 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Muxía
Gieugh ëd Banach-Mazur

Ch'as fissa un sot-ansem X \subseteq \mathbb N^{ \mathbb N }.
Ant la teorìa dj'ansem, ël **gieugh ëd Banach-Mazur** a l'é 'l gieugh antra doi giudagor, **I** e **II**, definì për parèj: ël giugador **I** a gieuga na sequensa finìa s_0 ëd nùmer naturaj; **II** a rëspond con n'estension pròpia t_0 \supset s_0; peui **I** a gieuga s_1 \supset t_0 e via fòrt: s_0 \subset t_0 \subset s_1 \subset t_1 \subset\ldots 
Costa partìa a produv n'element x= \cup_{i \in \mathbb N }s_i= \cup_{i \in \mathbb N }t_i \in \mathbb N^{ \mathbb N }.
Si x \in X, ël giugador **I** a vagna; dësnò a vagna **II**.

Ës gieugh a peul esse codificà tanme un gieugh G_A anté che le mòsse a son ëd nùmer naturaj: ch'as fissa n'enumerassion u_k dle sequense ëd naturaj.
Për minca (a_0,b_0,a_1,b_1, \ldots ) \in \mathbb N^{ \mathbb N } ch'as consìdera la sequensa (u_{a_0},u_{b_0},u_{a_1},u_{b_1}, \ldots ) assossià e ch'as definissa A tanme l'ansem ëd tuti j'element (a_0,b_0,a_1,b_1, \ldots ) \in \mathbb N^{ \mathbb N } pr'ij quaj o bin a-i é chèich n con u_{a_0} \subset u_{b_0} \subset\ldots\subset u_{a_n} ma u_{b_n} a l'é pà n'estension pròpia d'u_{a_n}, opura u_{a_0} \subset u_{b_0} \subset\ldots\subset u_{a_n} \subset u_{b_n} për tuti j'n e \cup_{n \in \mathbb N }u_{a_n} \in X.
Donca, un giugador a l'ha na strategìa ch'a vagna ant ël gieugh ëd Banach-Mazur si e mach si ël midem giugador a l'ha na strategìa ch'a vagna ant ël gieugh G_A.
Parèj, sota l'assiòma ëd determinatëssa, ël gieugh ëd Banach-Mazur a resta determinà për tut X \subseteq \mathbb N^{ \mathbb N }.

Un-a dj'aplicassion dël gieugh ëd Banach-Mazur a l'é ëd fé vëdde che, sota l'assiòma ëd determinatëssa, minca sot-ansem X \subseteq \mathbb N^{ \mathbb N } a l'ha la proprietà ëd Baire.

Categorìa:Lògica matemàtica
Corcubión, Corcubión

**San Marcos** ëd **Corcubión** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Corcubión. Soa popolassion al censiment dël 2006 a l’era ëd 1.638 abitant (826 fomne e 812 òm).

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Corcubión
O Ézaro, Dumbría

**Santa Uxía** dl**'Ézaro** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Dumbría. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 985 abitant (508 fomne e 477 òm) distribuì an 4 grup ëd popolassion. 

Ezaro
Bolano

**Bolano** (*Bolan* an lenga lìgura e dialèt spessin) a l'é un comun dla Liguria dë 7.838 abitant, an provincia dla Spessia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alberto Battilani (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dla Spessia
Borghetto di Vara

**Borghetto di Vara** (*O Borgheto* an lìgur, dialèt spessin) a l'é un comun dla Liguria ëd 992 abitant, an provincia dla Spessia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Delvigo (dal 06/06/2016).

## Sità gemelà
Borghetto di Vara a l'é gemelà con:
*  Schneckenlohe, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dla Spessia
Carro

**Carro** (*O Cäro* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 571 abitant, an provincia dla Spessia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Solari (dal 15/04/2008, second mandà dal 27/05/2013).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dla Spessia
Jean-Robert Argand

Matemàtich.
**Jean-Robert Argand** a l'era nassù a Gënevra ël 18 ëd luj dël 1768 e a l'é mòrt a Paris ël 13 d'agost dël 1822.

Dël 1806 Argand a l'ha smonù la configurassion pian-a dij nùmer compless.
Costa arpresentassion a l'era già stàita anventà da Caspar Wessel, dont ij travaj a saran artrovà mach dël 1897.
As dev ëdcò a Argand ël nòm ëd *mòdol* për ij nùmer compless.

## A pòrto sò nòm
* Pian d'Argand-Cauchy

## Euvre prinsipaj
* Essai sur la manière de représenter les quantités imaginaires dans les constructions géométriques

Argand, Jean-Robert
Pleven

**Pleven/Plevna** (*Плевен* an bùlgar) a l’é un-a dle sità pi amportante dla Bulgarìa; a conta 137.001 abitant (2007).

## Geografìa

Pleven a l'é al nòrd dla Bulgarìa; a la dista 170 km da Sòfia e as treuva 320 km a òvest dël Mar Nèir e 50 km a sud dël Danubi.. 

## Sità gemelà

Pleven a l'é gemelà con:
*  Rostov ans ël Dòn, Russia
*  Kaiserslautern, Gërmania
*  Charlottesville, Stat Unì d'América
*  Volos, Grecia
*  Guimarães, Portugal
*  Bitola, Macedònia

## Anliure esterne
* Sit istitussional (an bùlgar)

Categorìa:Bulgarìa
Categorìa:Sità europenghe
Thun

**Thun** a l’é na sità dla Svìssera, ant ël canton Berna.
A conta 41.252 abitant (2007).

## Geografìa
Thun a resta davzin al lagh omònim. Ël sentr ëstòrich a l'é an sna cita ìsola dël fium Aar.

## Anliure esterne

*Sit istitussional

Categorìa:Sità svìssere
Revignan (frassion d'Ast)

**Revignan** (*Revignano* ën italian) a l’é na frassion d'Ast.

## Stòria
An época roman-a, ël teritòri dël borgh a restava ant sla stra pì drita ch'a colegava Ast con Alba e sò topònim as goèrna na final latin-a *-anum* ch'a lo fa armonté a col'época-lì.

## Arferiment

Categorìa:Frassion d'Ast
Majan (ant ël Roé)

**Majan ant ël Roé** (*Magliano Alfieri* an italian) a l’é un comun ëd 1.897 abitant  dla provincia ëd Coni.
Al dì d'ancheuj, për anfluss dl'italian an vàire a lo diso ëdcò **Majan Alfé**.

## Stòria
An época roman-a, ël teritòri dël pais a restava ant sla stra pi drita ch'a colegava Ast con Alba e sò topònim as goèrna na final latin-a *-anum* ch'a lo fa armonté a col'época-lì .

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Luigi Carosso (al 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Arferiment

Majanantelroe
Quart (frassion d'Ast)

**Quart** (*Quarto* ën italian) a l’é na frassion d'Ast.

## Stòria
An época roman-a d'ambelessì a-i passava la via Fulvia, dont a-i ven ël topònim, da *ad quartum*, "a la quarta pera miliar" (Vergano, 1990, pàg. 10).

## Bibliografìa
*

Categorìa:Frassion d'Ast
San Pàul Subrì

**San Pàul Subrì** (*San Paolo Solbrito* an italian) a l’é un comun ëd 1.210 abitant  dla provincia d'Ast.

## Stòria
Për vàire sent agn *San Pàul* e *Subrì* a son stàit doj borgh separà.
An época roman-a, ël teritòri dël pais a restava tajà an doj antra ij munissipi ëd Karreo (Cher) e Hasta (Ast). Ës confin-sì, ch'a l'é restà peui ëdcò coma division antra doe diòcesi diferente, a l'é dësparù mach an temp motobin davsin al dì d'ancheuj .

* Stassion ëd San Pàul Subrì

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Carlalberto Goria (dal 30/05/2006).

## Sità gemelà
San Pàul Subrì a l'é gemelà con:
*  Kétpó, Ungherìa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sanpaulsubri
Montèu

**Montèu** (*Monteu da Po* an italian) a l’é un comun d' 892 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria
An época roman-a, davzin a 'ndova che al dì d'ancheuj a-i é ël borgh ëd Montèu, a-i era un dij munissipi roman pì amportant dël Piemont roman: *Industria* .

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Maria Elisa Ghion (dal 17/07/2007).

## Arferiment

Monteu
Ra Vila (frassion ëd Lissandria)

**Ra Vila** (*Villa del Foro* ën italian) a l’é na frassion ëd Lissandria.

## Stòria
An época roman-a, ambelessì a-i era ël borgh ëd *Forum Fulvii*, ch'a-j dava nòm a la Via Fulvia, un-a djë stra pì amportante dël Piemont roman. .

## Arferiment

Categorìa:Frassion ëd Lissandria
Mombërsèj

**Mombërsèj** (*Mombercelli* an italian) a l’é un comun ëd 2.294 abitant dla provincia d'Ast.

## Stòria
An época roman-a, ël teritòri dël pais a l'é belfé ch'a restèissa sota al munissipi ëd Ticinum (Pavìa), con la condission ëd *pagum attributum* .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Chiara Castino (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Mombërsèj a l'é gemelà con:
*  Villedieu-sur-Indre, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Mombersej
Odilon Redon

Pitor e graveur.
Nassù dël 1840 e mòrt dël 1916.
Dël 1880 a l'era mariasse con Camille Falte, na fija originaria dl'ìsola dla Réunion.

Redon a l'é stàit an relassion con ël mërcant Ambroise Vollard e con ij crìtich Marius-Ary Leblond (ch'a l'era në stranòm ch'a gionzìa doe përson-e: Georges Athénas e Aimé Merlo).
L'artistà a l'ha acetà ëd fé part dël comità d'onor dël musé Léon-Dierx, creà pr'inissiativa dij Leblond e inaugurà dël 1912.
A l'ha ëdcò daje an cadò al musé ël ritrat ëd soa cugnà, ch'a l'era considerà tanme n'eroin-a për soa assion d'arzistensa durant la guèra franch-prussian-a dël 1870.

## Euvre prinsipaj
**Papillons et fleurs* (aquarela, anviron 1910-1914).

Redon, Odilon
Gieugh dl'ansem përfet

An teorìa descritiva dj'ansem, ël **gieugh dl'ansem përfet** a l'é ël gieugh antra doi giugador (**I** e **II**), a anformassion completa ch'as dësrola parèj: as fissa un sot-ansem X ëd 2^{ \mathbb N }; ël giugador **I** a gieuga na sequensa binaria finìa s_0 \in 2^{ e **II** a-j rëspond an sernend n_0 \in 2.
Ël gieugh a va anans a mòsse alternà: cand ch'a toca a chiel, **I** a gieuga na sequensa binaria finìa s_i e **II** a-j rëspond con n_i=0 o n_i=1.
Si x=s_0n_0s_1n_1 \ldots  a l'é la concatenassion ëd tute le mòsse, **I** a vagna la partìa si x \in X, dësnò a l'é **II** ch'a vagna.

Ës gieugh a peul esse codificà tanme an gieugh an sij nùmer naturaj.

Categorìa:Lògica matemàtica
Levanto

**Levanto** (*Levanto* ëdcò an lìgur, *Lievàntu* ant ël dialèt dël paìs) a l'é un comun dla Liguria ëd 5.512 abitant, an provincia dla Spessia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ilario Agata (dal 01/06/2015).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dla Spessia
Maissana

**Maissana** (*Maissann-a* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 659 abitant, an provincia dla Spessia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Egidio Banti (da l' 8/06/2009, second mandà dal 26/0/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dla Spessia
Trèis

**Trèis** (*Treiso* an italian) a l’é un comun ëd 762 abitant dla provincia ëd Coni.

## Stòria
Ël borgh a nass ant sna cita stra roman-a ch'a colegava Ast con Alba, ën passand për Ajan. Da sòn a-i ven sò topònim: *ad tertium*, visadì *a la tersa pera miliar* . 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lorenzo Meinardi (dal 5/04/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Treis
Monterosso al Mare

**Monterosso al Mare** (*Monterosso* an lìgur, *Munterùsu* ant ël dialèt local) a l'é un comun dla Liguria ëd 1.462 abitant, an provincia dla Spessia.
A l'é un dij tre comun dlë *[[Sinch Tère]]*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Emanuele Moggia (dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Monterosso al Mare a l'é gemelà con:
*  Saint-Genès-Champanelle, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dla Spessia
Monterosso Calabro

**Monterosso Calabro** a l'é un comun dla Calabria ëd 1.861 abitant , an provincia ëd Vibo Valentia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ercole Massara (dal 28/05/2007).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Vibo Valentia
Luni

**Luni** a l'é un comun dla Liguria d' 8.277 abitant , an provincia dla Spessia.

Dal 20 d'avril 2017 , ël comun a l'ha virà nòm da **Ortonovo** (*Ortëneuo* an lenga lìgure e dialèt spessin) a Luni, për sotligné l'importansa dl'omònima sità roman-a ch'as treuvava ant ël teritòri comunal. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Petrini (dal 28/05/2007, second mandà dal 07/05/2012).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dla Spessia
Pignone

**Pignone** (*Pignon* an lìgur e dialèt spessin) a l'é un comun dla Liguria ëd 597 abitant, an provincia dla Spessia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mara Bertolotto (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dla Spessia
Portovenere

**Portovenere** o **Porto Venere** (*Portivene* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 3.763 abitant, an provincia dla Spessia.

## ''Patrimòni dl'umanità''
Dël 1997 Portovenere, ansema a le Sinch Tère e a le cite ìsole ëd Palmaria, Tino e Tinetto, a l'é stàita diciarà "patrimòni dl'umanità" da l'UNESCO.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Matteo Cozzani (dal 27/05/2013).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dla Spessia
Rocchetta di Vara

**Rocchetta di Vara** (*A Rocheta* an lìgur e dialèt spessin) a l'é un comun dla Liguria ëd 782 abitant, an provincia dla Spessia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Riccardo Barotti (da l' 8/06/2009, second mandà dal 26/05/2014).

Categorìa:Comun dla provincia dla Spessia
Sarzana

**Sarzana** a l'é un comun dla Liguria ëd 21.965 abitant, an provincia dla Spessia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessio Cavarra (dal 27/05/2013).

## Sità gemelà
Sarzana a l'é gemelà con:
*  Eger, Ungherìa
*  Villefranche-de-Rouergue, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dla Spessia
Diòcesi d'Ast

La **Diòcesi d'[[Ast]]** a l'é stàita sot a l'Arcidiòcesi ëd Milan da soa creassion fin al 1m ëd giugn dël 1803, quand con na bola ëd Pio VII a l'é staita dëstacà da Milan e passà sot a Turin.
Ij prim papé ansima a lòn che ij vësco d'Ast a goernèisso a son dël sécol ch'a fa XI.

## Época paleocristian-a
Ël prim vësco d'Ast atestà a l'é Sant Evasi, martirisà davsin a Casal Monfrà dël 362, ma a venta dì che lòn ch'a l'é rivane rësgoard a 's vësco a podrìa esse d'autut anventà. 

Dapress a Sant Evasi a son ëd sigura atestà 
* Pastor, dont a resta soa firma ant s'un papé dël 451,
* Majoran, ch'a l'é stàit al Concili Roman dël 465

Passa-ie lor-sì i l'oma pì gnun-a neuva sigura ëd vësco d'Ast fin aj temp dij Longobard. L'estesion teritorial dla pì antica diòcesi d'Ast a l'é nen conossùa.

Dij temp longobard an resta mension dël vësco 
*Ben-nàit, anvers al 680.

## Sècol ch'a fa XI
A son dë sti temp-sì le prime neuve (chèich diplòma imperial e bola papal) ch'an dago n'idèja dj'amzure dla diòcesi, e a son dj'amzure motobin grande.
La question a l'é che dë sti temp-sì a-i son anco' nen le diòcesi ëd Lissandria, ëd Casal, ëd Salusse, ëd Fossan, dël Mondvì e 'd Coni. Con sòn cola d'Ast as treuva a goerné la pì gran part dël Piemont meridional.
An particolar, ij teren dla diòcesi a rivavo, anvers a:
* levant: fin an Fubin-i, Quargnent, Soleri e Ovij, ën confinand con cole ëd Torton-a e ëd Pavìa;
* meridion: fin an Corgèli e Costiòle a la man drita ëd Tani, e a passavo ant sl'àutra sponda a l'autëssa ëd Castagnòle Lanse e d'ambelelì a montavo sù për Tani fin an ponta a j'Alp Marìtime, ën ciapand andrinta tuti ij brich antra Ast e Bra, la pian-a antra Cherasch, ël Mondvì e Coni, le valà dl'Elero, dël Pesi, dla Vermegnan-a, e dël Giss, fin al Còl ëd Tenda e al Còl djë Fnestre, ën confinand con le diòcesi d'Àich, d'Alba, d'Albenga e ëd Vintmija;
* ossident: da 'nt ij papé rivane ël confin a l'é nen vàire ciàr, a smija ch'a rivèissa a confiné con cola ëd Turin a Coconà; a dovìa monté sù da j'Alp Marìtime për la Stura fin an Cherasch e ch'a ciapèissa andrinta la pian-e ëd Bra, Somariva, Caramagna e Poirin; d'ambelessì ch'a-j andèissa dapress al cors dla Ban-a fin a Butiera;
* setentrion: ël confin con la Diòcesi ëd Vërsej a passava për Piovà, Alfian, Grassan e Autavila, ch'a restavo sot a Ast.

La surfassa dla diòcesi as anandierà a strens-se mach dla mità dël sécol ch'a fa XII, për via ch'a tachëran a slarghesse j'àutre, dëmentrè che neuve diocesi a saran creà.

## Bibliografìa
*
Pian d'Argand-Cauchy

Ël **pian d'Argand-Cauchy** o (**pian d'Argand-Gauss**) a l'é l'arpresentassion geométrica dij nùmer compless an s'un pian euclidéo: ël compless a+ib a resta identificà al pont ëd coordinà (a,b) an n'arferiment ortonormal dël pian.
Ël pian d'Argand-Cauchy a l'é stàit antroduvù për la prima vira da Wessel.

An particolar, ij nùmer reaj, visadì ij nùmer compless dla forma a+i0, a corëspondo ai pont an sl'ass dj'assisse, ch'a l'é donca ciamà *ass real*.
J'anmaginari s-cèt, visadì ij nùmer dla forma 0+ib, a corëspondo ai pont ëd l'ass dj'ordinà, che për lòn a l'é ciamà *ass anmaginari*.
Ël mòdol  \sqrt{a^2+b^2}  dël nùmer compless a+ib a dventa la distansa dël pont ch'a lo arpresenta da l'orìgin ëd j'ass.

## Arpresentassion goniomètrica dij nùmer compless
Costa antërpretassion geométrica dij nùmer compless a sugeriss n'àutra manera d'arpresenteje.

Consideroma un nùmer compless z=a+ib ëd mòdol r= \sqrt{a^2+b^2}.
Ciamoma α l'àngol che ël vetor ch'a gionz l'orìgin al pont ch'a arpresenta z a forma con l'ass dj'assisse.
I l'oma antlora
:a=rcosα,
:b=rsinα
e donca
:a+ib=r(cosα+isinα).
Dagià che sen e cosen a son ëd fonsion periòdiche ëd perìod 2π, i otnoma che
:a+ib=r[cos(α+2kπ)+isin(α+2kπ)]
anté che k a l'é n'antregh qualsëssìa.

La condission d'ugualiansa antra ij nùmer compless z=r(cosα+isinα) e z'=r'(cosβ+isinβ) a dventa donca
:r=r' e α=β+2kπ për chèich k \in \mathbb Z .

Minca nùmer α ch'a sodisfa j'equassion
: \cos\alpha = \frac a{ \sqrt{a^2+b^2} }
: \sin\alpha = \frac b{ \sqrt{a^2+b^2} }
a l'é dit n*'argoment* d'a+ib.

### Prodot e ëd nùmer compless an forma goniométrica
Con costa arpresentassion dij nùmer compless a dventa belfé fé le multiplicassion.

Consideroma an efet ij nùmer z=r(cosα+isinα) e z'=r'(cosβ+isinβ).
Sò prodot a sarà
:zz'=r( \cos\alpha +i \sin\alpha )r'( \cos\beta +i \sin\beta )=
::=rr'[ \cos\alpha\cdot\cos\beta - \sin\alpha\cdot\sin\beta +i( \cos\alpha\cdot\sin\beta + \sin\alpha\cdot\cos\beta )]=
::=rr'[ \cos ( \alpha + \beta )+i \sin ( \alpha + \beta )].

An particolar, an multiplicand n vire ël nùmer compless z=r(cosα+isinα) për chiel-midem as oten la fórmola ëd De Moivre.

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Sesant (frassion d'Ast)

**Sesant** (*Sessant* ën italian) a l’é na frassion d'Ast.

## Stòria
An época roman-a, ël teritòri dël borgh a restava ant sla stra ch'a colegava Ast con Industria. An Sesant a-i é na *località Tèrs*, dont  topònim a ven da *ad tertium* ("a la tersa pera miliar").

## Arferiment

Categorìa:Frassion d'Ast
Vernazza

**Vernazza** (*Vernassa* an lìgur, *Vernasa* ant ël dialèt local) a l'é un comun dla Liguria ëd 921 abitant , an provincia dla Spessia.
A l'é un dij tre comun dlë *[[Sinch Tère]]*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vincenzo Resasco (da l' 8/06/2009, second mandà dal dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dla Spessia
Castel dël Varon (Ast)

A l'é un compless ëd costrussion motobin antich, dont prima neuva an ven dal cronista astësan Ogeri Alfé.

Ël topònim genit a dovrava na L, che peui a l'é vnùita R për via dla L mòla rotacisà monfrin-a, e a l'é belfé ch'a vnisèissa da *vallum* ("muraja"). Ën vorend consideré l'ipòtesi che la colònia roman-a d'Hasta a la restèissa mach un dësvlup d'un borgh ligurin pì vej, sot a le fondamenta dël Castel a podrìo ess-ie ëdcò dle reste pre-roman-e.

Ën essend un dij pont pì àut dla sità veja a l'é belfé che ansema al Castel Vej a sia col che pì a l'ha mantnù la planimetrìa roman-a, che da 'nt j'àutre bande al dì d'ancheuj a peul trovesse coatà da vàire méter ëd tera. 

Categorìa:Architetura d'Ast
Varon
Zignago

**Zignago** (*Zignego* an lìgur, dialèt spessin) a l'é un comun dla Liguria ëd 534 abitant, an provincia dla Spessia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Simone Sivori (dal 06/06/2016).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dla Spessia
Vezzano

**Vezzano** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 2.105 abitant , an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Eddo Tasin (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Vezzano sul Crostolo

**Vezzano sul Crostolo** (*Vsân* an dialèt arzan) a l'é un comun ëd l'Emilia-Romagna ëd 4.237 abitant , ant la provinsa 'd Res ëd l'Emilia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Stefano Vescovi (dal 27/05/2019).

## Sità gemelà
Vezzano sul Crostolo a l'é gemelà con:
*  Friolzheim, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Res dl'Emilia
Vezzano (omònim)

***Vezzano*** a l'é 'l nòm ëd tre comun italian:

* **[[Vezzano]]**, an provincia ëd Trent

* **[[Vezzano Ligure]]**, an provincia dla Spessia

* **[[Vezzano sul Crostolo]]**, an provincia ëd Res dl'Emilia
Rovereto

**Rovereto** a l'é na comun-a dël Trentin-Sud Tiròl, an provincia ëd Trent, ëd 35.858 abitant.

## Sità binele

Rovereto a l'é binelà con:
*  Dolní Dobrouč, Repùblica Ceca
*  Forchheim, Almagna
*  Kufstein, Àustria

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Sgond (sant)

Sant protetor d'Ast, màrtir cristian dël I sécol.

## Le sorgiss
Lòn ch'as sa ëd la figura ëd San Sgond an riva da na sorgiss ch'a l'ha fàit motobin discute jë studios: j*Acta*, publicà dla fin dël sécol ch'a fa XIX da ij pare dla Congregassion Bolandista. Dapress a vàire discussion, l'opinion ch'a l'ha pijàit lë dzora a l'é che 'l test antich ch'a l'ha andrinta la stòria dël sant (j*Acta S.S. Marzo III*) a sia pro dël sécol ch'a fa VIII, ma che la part ch'a trata ëd San Sgond a sia  pijàita da 'nt un test pì vej, che peui a l'é përdusse.

## Sgond: antra legenda e crònaca
Conforma a lòn ch'a në diso j*Acta*, a sarìa tratasse d'un dl'àuta sossietà (*quidam illustris nomine Secundus*), lòn ch'a quadra ëdcò con sò esse amis dël prefet dj'Alp Còssie, Saprissi. A feje conòsse ël cristianésism a sarìa stàit San Calòger, ch'a l'era ampërzonà an Ast. Già bele convint dë fesse cristian a l'avrìa vorsù compagné Saprissi a Torton-a, andova ël prefet a vorìa massé San Marsan, vësco dla sità.

Rivà a Torton-a a l'avrìa ancontrasse con Marsan, ch'a l'avrìa daje consèj dë ten-e dur e d'andé dai confessor Faustin e Giovita, a Milan. Sgond a sarìa anda-ie, e là Faustin e Giovita a l'avrìo batialo, dand-je peui dël pan sacrà, përché a-j lo mnèissa a Marsan e Calòger. Sgond a sarìa tornà a Torton-a, a l'avrìa daje la comunion a Marsan e 'l dì dapress a l'avrìa vardalo meuire martirisà, dand-je peui sepoltura.

Ambelessì Saprissi a sarìa ancorzusse che Sgond a l'era fasse cristian e na vira capì che con le bon-e a-i la fasìa nen, a sarìa passà a dovré la tortura, an particolar a l'avrìo disarticolaje brass e gambe e peui a l'avrìo daje ël foet. Dapress a sòn a l'avrìo ampërzonalo, ën spitand dë mandelo al suplissi. La neuit, për miraco divin, Sgond a sarìa dësparì da Torton-a për trovesse n'Ast, ant la midema përzon ëd Calòger, andova ch'a l'avrìa peui trovalo 'l prefet. Saprissi a l'avrìa faje tajé la testa fòra dij mur dla sità.

Tute le version dj*Acta* a diso che sòn a sarìa rivà ij 30 ëd Mars, vàire studios a l'han fortì coma data ël 119 dGC.

## Bibliografìa
*

Sgond
Sgond
Sant Evasi (sant)

**Sant Evasi**, màrtir cristian dël IV sécol, a l'é stàit ël prim vësco d'Ast.

## Le sorgiss
Lòn ch'as sa ëd la figura ëd Sant Evasi a l'ha fàit motobin discute jë studios. Al dì d'ancheuj a l'é motobin malfé capì se 'l Sant Evasi dle sorgiss cristian-e a sia na person-a vèira ò mach l'arzultà dla fantasìa.

## La conta dj'Acta
Evasi a sarìa stàit antramentr ch'a predicava an Benevènt, quand pr'ispirassion divin-a a sarìa vnu-ie an ment d'andé a Roma. Ambelessì a l'avrìa trovà dla gent d'Ast, ch'a l'avrìa ciama-je dë vnì a fé 'l vësco an soa sità. Rè Liutprand anlora a l'avrìa falo consacré dal Papa e parej Evasi a sarìa vnùit an Ast, andova ch'a sarìa stàit vësco për 28 ò pura 38 agn (conforma a che version dj*Acta*).

Na vira ch'a son s-ciopa-ie ij rabej antra catòlich e arian, costi-sì a l'avrìo ciamà sù na gran partìa ëd gent ch'a-j dèissa contra. Evasi a sarìa scapà ant un pòst ciamà *Volusian* (ch'as sa nen andova ch'a restèissa) e peui a sarìa stërmasse ant ij bòsch. A ciamelo a Sédula e a campelo an përzon a sarìa stàit ël duca longobard Atubol, che peui a l'avrìa falo massé dadnans a la gesia ëd San Lorens, ël 1 dë dzémber dël 362 dGC.

## Crìtiche
Lòn che dzortut a lassa sburdì an sta conta a l'é che ij cé dij Longobard, dël 362, a j'ero motobin lontan da 'nt l'Italia, e rè Liutprand a nass mach chèich sécol pì tard. Se cheidun a podìa ciameje chèich-còs a 'n Papa dël 362, chiel-lì a l'era n'imperator roman, e nen ëd sigura un rè dij Longobard. Për gionta, a coj temp-là ij vësco a vnisìo nominà nen da ij Papa, ma da la comun-a dij chërdent midema. 

A son provasse an vàire a capì s'a podèissa mai esse che sti Evasi a fusso pì che un, vivù an temp diferent, e che peui col temp le conte ansima l'un e l'àutr a sio sconfondusse ant un-a sola, ma gnun a l'é rivà a na conclusion sigura.

## Bibliografìa
*

Evasi
Evasi
Evasi
Evasi
Pastor (vësco d'Ast)

**Pastor**, vësco d'Ast, a l'é atestà da soa firma sot a la litra sinòdica che Eusebi (metropolita ëd Milan) a-j mandava a papa Leon Magn dël 451 dGC, për condané l'eresìa dj'eutichian. Cola ëd Pastor a l'é la firma ch'a fa tërdes, e a dis:
   

## Bibliografìa
*

Categorìa:Vësco dla Diòcesi d'Ast
Majoran (vësco d'Ast)

**Majoran**, vësco d'Ast, a l'é atestà da soa presensa al Concili Roman dël 465, sot a papa Ilario.

## Bibliografìa
*

Categorìa:Vësco dla Diòcesi d'Ast
Soleri

**Soleri** (ëdcò *Solìare* ant la parlà dël pòst, *Solero* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.665 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant la porsion ossidental ëd la pian-a lissandrin-a, an sla riva stentrional dël Tani.

## Stòria
Ël teritòri 'd Soleri a l'é abità da n'época motobin antica: j'artrovament archeològich davzin a la cassin-a Urban-a, a òvest dël pais, a mostro che le tère a j'ero dagià popolà ant l'Età dël bronz. An época stòrica, le prime fondassion a armonto a l'época roman-a: la posission dël pais davzin a la *via Fulvia*, che da Derthona an passand për Forum Fulvii a mnava a Hasta, davzin al Tani ch'as podìa bin navighé e traversé, a l'ha facilità la creassion d'ansediament ruraj. A smija ch'ël nòm ëd Soleri a peussa derivé da *Solarium*, valadì *cà rùstica*. Ant l'Àuta Età 'd Mès, a l'época dla dominassion dij Franch ëd Carl Magn, Soleri a l'é concedù an feod a l'abassìa fransèisa 'd San Martin a Tours. Dël sécol ch'a fa X, për dësfendse dai ravagi dij Norman, ij monio a traslo le arlichie 'd san Perpetuo ant la cesa dël pais, che a le guerna ancora ancheuj. Dël 1048 a Soleri a nass san Brun, ch'a vnirà vësco 'd Segni, abà 'd Mont Cassin e peui sant protetor dël pais. Dël 1090, Soleri a l'é cedù a Bonifass, marchèis ëd Monfrà. Dël sécol ch'a fa XI ël pais a marcava 'l confin oriental dla Diòcesi d'Ast . Dël sécol ch'a fa XII, la popolassion dël pais a lassa la *vila vèja*, ch'a l'era tròp sogetà a le inondassion dël Tani, për tramudesse 'n pòch pì an àut an sla *vila fòrta*, ant l'area che che ancora ancheuj a ven ciamà *an sal casté* (an sël castel). Pròpi an cost época quaranta famije 'd Soleri a partéssipo a la fondassion ëd la sità 'd Lissandria. Con l'ecession dël perìod antra 'l 1224 e 'l 1255, col contòl dël vësco d'Àich, Soleri a l'ha sempre seguì le sòrt ëd la Comun-a 'd Lissandria, prima sota la giurisdission direta ëd la sità, peui dal Tërzent sota al Ducà 'd Milan.

Con la mòrt ëd l'ùltim djë Sfòrsa, dël 1535 ël Ducà 'd Milan a ven ancorporà ant le tère imperiaj dl'Imperi Roman Sacrà, sota l'imperador Carl V. Dël 1556 l'imperador a àbdica e a lassa a sò fieul Filip II ël Regn dë Spagna e ij sò possediment italian. Soleri a passa donca sota al contròl spagneul e a-i resta fin a l'inissi dël Setsent, quand che an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, a ven cedù al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. Soleri a l'é anfeodà a la famija Guasch. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 ël pais a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e al Mandament ëd Flissan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Ercole (dal 27/05/2014, scond mandà dal 29/05/2019; dagià sìndich dal 1985 al 1990).

## Curiosità
Na vira a coj ëd Soleri a-j davo la stranòm ëd *massa gent*.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Castagnòle Lanse

**Castagnòle Lanse** (*Castagnole delle Lanze* an italian) a l’é un comun ëd 3.815 abitant  dla provincia d'Ast.

## Stòria
Dël sécol ch'a fa XI ël pais a marcava ël confin meridional dla Diòcesi d'Ast, che ambelessì a passava da 'nt l'àutra sponda ëd Tani .

## Aministrassion

El sìndich a l'é Marco Violardo (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Castagnòle a l'é gemelà con:
*  Brackenheim, Gërmania
*  Charnay-lès-Mâcon, Fransa
*  Zbrosławice, Polònia

## Lese ëdcò
* Stassion ëd Castagnòle Lanse

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Castagnolelanse
Schir

Jë **Schir** a j'ero na partìa ëd tribù dij Germàn orientaj, ch'a l'é atestà an dj'euvre stòriche antra 'l II sécol aGC e 'l V sécol dGC. 

## Etimologìa dël nòm
L'etimologìa ëd sò nòm a l'é nen ciàira, ma a podrìa vorej dì *polid* ò pura *ëd sangh pur*, an contraposission a sò avsin, la tribù dij Bastarn (*sangh mës-cià*) (coma an "bastard"). A-i é ëdcò chi a chërd che l'etimologìa a ven-a pitòst da un sistema d'organisassion teritorial, che peui an anglèis a l'ha avù ésit ant la paròla anglo-sasson *shire* e che an Anghiltera a restava un teritòri aministrà da në *shire reeve*, visadì në sierif.

## Migrassion
As chërd che jë Schir an prinsipi a stèisso andova al dì d'ancheuj a-i é la Polònia, an Masuria ant j'anviron dla Vistola e dla Drwęca. A sarìo peui migrà anvers a meridion dël III sécol aGC, ansema aj Bastarn. Jë stòrich dël temp a diso che na vira ch'a l'avìo firmà na pas con l'imperi roman a stèisso a orient dij Bastarn, tacà al Mar Nèir. A-i son d'arferiment stòrich a jë Schir për ij ses sécoj ch'a-i ven-o dapress a 's moment-sì, a son nen vàire, ma a basto për për chërde che sta gent a l'abia avù na stòria stàbila.

Dël IV sécol dGC cheidun djë Schir a stava ant sëj Carpat, andova che peui a son stàit batù da j'Unn. Dapress a sòn na part ëd lor a l'é butasse ansema a j'Ostrogòt, dëmentrè che dj'àutri a vnisìo foederati dl'imperi roman. Odoacr, ël prim "rè d'Italia", a l'era mes ëschir e dapress a chiel vàire Schir a sarìo calà n'Italia.

## Jë Schir an Piemont
Ël topònim dë Scurslengh a dovrìa esse vnùit da 'nt jë Schir, dont ambelessì a podrìa ess-ie sta-ie në stansiament, aj temp d'Odoacr. Ant le prime mension ël pais a lo diso *Scricelengum*.

## Arferiment

Categorìa:Antiche gent germàniche
Roberto Bortoluzzi

Cronista sportiv.
**Roberto Bortoluzzi** a l'era nassù a Portici ai 28 ëd gené dël 1921 e a l'é mòrt a Génoa ai 5 ëd novèmber dël 2007.
Chità la cariera militar, dël 1944 a l'é intrà a travajé a la RAI.
Dël 1959, ansema a Guglielmo Moretti e Sergio Zavoli, a l'ha ideà la trasmission radiofònica *Tutto il calcio minuto per minuto*, anté ch'a l'ha travajà fin-a al 1987.

Bortoluzzi, Roberto
Sandro Ciotti

Cronista sportiv.
**Sandro Ciotti** a l'era nassù a Roma ël 4 ëd novèmber dël 1928 e a ambelelì a l'é mòrt ël 18 ëd luj dël 2003.
A l'é vnù arnomà an travajand a la trasmission radiofònica *Tutto il calcio minuto per minuto*.
A l'era ëdcò stàit mùsich ëd jazz.

Ciotti, Sandro
Nils Liedholm

Giugador e peui alenator ëd fótbal. **Nils Liedholm** a l'era nassù a Valdemarsvik, an Ësvessia, a j'8 d'otóber dël 1922.

A giugava ant ël Norrköping, anté ch'a l'ha vagnà ij campionà svedèis ant ël 1947 e 1948.
Catà peui dal Milan, a l'ha giugà ansema a Gren e Nordahl, formand con lor ël trio d'atach *Gre-No-Li*.
Con ël Milan a l'ha vagnà ij campionà italian dël 1951, 1955, 1957, 1959.
Dël 1958 a l'é stàit capitani dla Svessia ai campionà dël mond; rivà an final, a l'han ciapaje 5-2 dal Brasil.
Ël prim gòl dla Svessia a l'avìa falo chiel.

A tranteneuv agn Liedholm a l'ha chità ëd gieughe.
A l'é dventà alenator dël Milan, con ël qual a l'ha vagnà ël campionà italian dël 1979.
A l'ha alenà ëdcò la Roma, con la qual a l'é amponusse ant ël campionà dël 1983 e ant le Cope Italia 1980, 1981, 1984.

Niels Liedholm a l'avìa marià la turinèisa Nina Gabotto e a l'era restà vidov.
A l'é mòrt a Cucri, an Monfrà, ai 5 ëd novèmber dël 2007.
A l'é sotrà al camposanto monumental ëd Turin.

Liedholm, Nils
Provincia ëd Trent

La **Provincia Autònoma ëd Trent** a l'é an Trentin-Sud Tiròl e a comprend 223 comun.
A l'ha na surfassa ëd 6.207 km² e a conta 504.824 abitant.
Sò capleugh a l'é Trent. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la provincia ëd Bolsan, a est e a sud con ël Véneto (provinse ëd Belun, Vicensa e Veron-a) e a òvest con la Lombardìa (provinse ëd Sondri e Bressia).

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Lorenzo Dellai (dal fërvé dël 1999; ters mandà: 2008-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Trentin-Sud Tiròl
Trent
Università dla Virginia

L**'Università dla Virginia** (U. Va, *University of Virginia*) a l'é n'università pùblica motobin seletiva ch'as treuva a Charlottesville, an Virginia.
A l'é stàita concepìa, inmaginà e peui dissegnà da Thomas Jefferson, l'autor dla Diciairassion d'Indipendensa e ters pressident djë Stat Unì, ch'a la considerava tanme soa ciadeuvra.

L'Università dla Virginia a l'é stàita fondà dël 1819, ma Jefferson già dël 1800, cand ch'a l'era vice-pressident, a n'avìa concepine la planimetrìa e a l'avìa fàit ij dissègn conforma a 'n pian articolà an vàire edifissi an mon e bòsch piturà ëd bianch e con pòrti an sle doe bande d'un grand pra, anté che al fond as alva la biblioteca arionda, anspirà al Panteon ëd Roma.
Ël vilage universitari dl'Università dla Virginia a l'é 'l sol al mond anscrivù da l'UNESCO tanme patrimòni dl'umanità.

Antra jë student pì avosà dl'Università dla Virginia a-i son ëstaje Edgar Allan Poe, Woodrow Wilson, Robert e Edward Kennedy.

Virginia
Categorìa:Virginia
Enrico Ameri

Cronista sportiv.
**Enrico Ameri** a l'era nassù a Luca ël 15 d'avril dël 1926 e a l'é mòrt a Albano Laziale ël 7 d'avril dël 2004.
A l'é vnù arnomà an travajand a la trasmission radiofònica *Tutto il calcio minuto per minuto*.

Ameri, Enrico
Enzo Biagi

Giornalista e scritor.
**Enzo Biagi** a l'era nassù a Pianaccio, na frassion dla comun-a ëd Lizzano in Belvedere, an sl'Apenin bolognèis, ai 9 d'ost 1920, an na famija modesta.
A neuv agn a l'ha tramudà a Bològna.
Dël 1938, sensa chité dë studié, a l'ha ancaminà soa cariera ant ël giornalism al Resto del Carlino.
A dventa professionistà a 21 agn.

S-ciopà la guèra, a l'é torna ciamà a fé ël bajèt.
Dël 1943, an vorend pà aderì a la Repùblica Sossial Italian-a, as gionz ai partisan ant le brigà ëd Giustissia e Libertà.
Finìa la guèra, Biagi a fonda a Bològna n'ebdomadari, Cronache, e un giornal cotidian, Cronache Sera.
Peui a l'é stàit torna pijà al Resto del Carlino e a l'é vnù cronista al Gir d'Italia.
A sarà barà fòra dël giornal dòp che, dël 1951, a l'ha sot-signà ël tilèt dë Stocòlma contra l'atòmica.
Dal 1952 a l'é stàit redator cap a Epoca e diretor për chèich mèis ant ël 1960.
Peui a l'é passà a La Stampa e dël 1961 a l'ha pijà la diression dël telegiornal, dont a l'ha dàit le dimission doi agn apress.

Dël 1969 a l'ha fàit nasse ël programa televisiv *Dicono di lei*, basà an 's d'antërviste a përsonage arnomà.
Ant j'agn apress a l'ha colaborà a La Repubblica, ël Corriere della Sera e Panorama.

Durant Tangentòpoli a l'era stàit denonsià da Bettino Craxi.
Dal 1995 a l'ha tnù a la television la trasmission *Il fatto*, ch'a l'era mandà dòp dël telegiornal, fin-a al 2002 cand a l'é stàit barà fòra da la RAI séghit a na prononsiassion ëd Silvio Berlusconi, anragià për na pontà ëd prima dj'elession polìtiche italian-e dël 2001.
Biagi a l'é rintrà a travajé a la RAI dël 2007 con la trasmission *RT Rotocalco televisivo*, dont la prima pontà a l'é stàita dij 22 d'avril.

Dël 1943 a l'era mariasse con Lucia; a l'ha avù tre masnà: Bice, Carla e Anna (mòrta dël 2003).
Dël 2002 a l'é restà vidov.
Enzo Biagi a l'é mòrt a Milan ai 6 ëd novèmber 2007.

## Euvre prinsipaj
Enzo Biagi a l'ha scrivù apopré 80 lìber, publicà da Rizzoli e Mondadori, ch'a l'han vendù an tut anviron des milion ëd còpie.
* *Cenerentola* (1949, fàula musical inédita);
* *E vissero felici e contenti* (1957, comedia inédita);
* *La geografia di Enzo Biagi* (1974-1980, eut volum);
* *Disonora il padre* (1975);
* *Il signor FIAT* (1976);
* *Strettamente personale* (1977);
* *Lubjanka* (1990);
* *Un anno. Una vita* (1992);
* *I come italiani* (1993);
* *Quante donne* (1996);
* *Era ieri* (2005);
* *Quello che non si doveva dire* (con Loris Mazzetti, 2006);
* *Lettera d'amore a una ragazza di una volta* (dedicà a soa fomna mòrta).

Biagi, Enzo
Provincia ëd Bolsan

La **Provincia Autònoma ëd Bolsan** (*Autonome Provinz Bozen – Südtirol* an alman, *Provinzia Autonòma de Bulsan – Südtirol* an ladin) a l'é an Trentin-Sud Tiròl e a comprend 116 comun.
A l'ha na surfassa ëd 7.400 km² e a conta 487.673 abitant.
Sò capleugh a l'é Bolsan. 

## Geografìa
A confin-a a sud-est con ël Véneto (provincia ëd Belun), a sud con la provincia ëd Trent, a sud-òvest con la Lombardìa (provincia ëd Sondri), a òvest con la Svìssera e a nòrd e a est con l'Àustria.

## Popolassion
Ël 69,15 % dj'abitant a l'é 'd lenga tedesca, ël 26,47 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 4,37 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Luis Durnwalder (dal 17/03/1989).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Trentin-Sud Tiròl
Bolsan
Alfred Stieglitz

Fotògraf e galarista.
**Alfred Stieglitz** a l'era nassù a Hoboken, ant ël New Jersey, ël 1m ëd gené dël 1864 e a l'é mòrt a New York ël 13 ëd luj dël 1946.
A l'ha avù na gròssa anfluensa an sla coltura merican-a dl'ancamin dël sécon ch'a fa XX.
Mersì a soe galarìe a New York, a l'ha fàit conòsse Picasso, Matisse, Cézanne ant jë Stat Unì.
E mersì a chiel la fotografìa a l'é vnùita n'art arconossùa, al midem livel ëd la pitura.

A l'era un fotògraf ch'as arconossìa tanme *naturalista*, visadì a fotografava ël real da soa mira përsonal.
Soe fòto a son ëstàite le prime a esse smonùe ant un musé (a n'avìa fane un cadò al MoMA).
A l'ha fàit ëd senten-e 'd ritrat ëd soa fomna, la pitris Georgia O'Keeffe, e la colaborassion artìstica antra ij doi a l'é durà për tuta la vita.

Stieglitz, Alfred
Stieglitz, Alfred
FAO

La **FAO** (**Organisassion dle Nassion Unìe për l'Alimentassion e l'Agricoltura**) a l'é stàita fondà ai 16 d'otóber dël 1945 a Québec.
A l'é un-a dj'agensìe specialisà pì gròsse dël sistema dle Nassion Unìe.
A l'ha 'me but l'organisassion e la guida ant ij setor dl'agricoltura, ij bòsch, la pësca e ël desvlup rural.
Tanme organisassion antërgoernativa a conta 189 pais mèmber an dzorpì ëd n'organisassion mèmber: l'Union Europenga.

La FAO a l'é goernà da la conferensa dij pais mèmber, ch'as rancontra minca doi agn për esaminé ël travaj fàit e aprové ël programa e ël bilans pr'ij doi agn apress; la conferensa a vota ëdcò ël diretor general dl'agensìa.
Ël diretor general a l'é Jacques Diouf, ch'a l'ha ancaminà sò prim mandà dël 1994 e a l'é stàit torna elegiù doe vire: sò ters mandà a l'é ancaminà dël gené 2006.
Ant l'organisassion a travajo pì che 3600 përson-e, spatarà antra la sede sentral ëd Roma e sinch ufissi regionaj, neuv sot-regionaj, sinch ufissi ëd liura e vàire ufissi ant ij pais an camin ch'as dësvlupo.

J'atività prinsipaj dla FAO a son:
*l'assistensa al dësvlup, an giutand ij pais ch'a n'han da manca con dij proget d'assistensa técnica;
*l'anformassion, an arcujend, analisand, antërpretand e spantiand anformassion an sla nutrission, l'agricoltura, le foreste, la pësca;
*la consulensa ai goern an sla polìtica e la pianificassion agrìcole, le struture aministrative dont a-i fa da manca pr'ël dësvlup, comprèise le strategìe nassionaj pr'ël dësvlup rural, l'aument ëd la sicurëssa alimentar e la ridussion dla miseria;
*ël ròl ëd cort neutral, anté che tuti jë stat a peulo ancontresse për dëscute e formolé dë strategìe për afronté ij problema alimentar e agricoj pì gròss.

Tuti j'agn, ai 16 d'otóber, la FAO a organisa la Giornà Mondial dl'Alimentassion, an ocasion dl'aniversari ëd fondassion.

Categorìa:Nassion Unìe
Programa Alimentar Mondial

Ël **Programa Alimentar Mondial**, **PAM**, (*World Food Program*, *WFM*, an angleis) a l'é l'agensìa dle Nassion Unìe, fondà dël gené 1963, ch'a l'ha për but ëd combate e, an prospetiva, sganfé la fam dël mond.
A l'é la pì granda organisassion umanitaria për l'assistensa alimentar.
Soa sede a l'é a Roma.

J'atività dël PAM contra la fam as dësrolo an doi moment.
* J'emergense: durant le crisi, ël PAM a travaja për dé da mangé a chi a l'ha përdù tut për via ëd guère o calamità naturaj, an utilisand dle squadre ch'a antërven-o vitman.
* Ël dësvlup: con j'agiut al dësvlup e dij proget d'inovassion a termo longh, ël PAM a sosten chi a seufr për malnutrission crònica.
An portand dl'assistensa alimentar, l'assion dël PAM a visa a salvé la vità dj'arfugià e dle popolassion ch'as treuvo an dle situassion d'emergensa, amelioré la qualità dla vità e ël livel ëd nutrission dle popolassion ch'as treuvo implicà ant le crisi, porté assistensa ant la realisassion dij ben materiaj e favorì l'autonomìa dle popolassion e dle comunità.

Dl'avril 2007, Josette Sheeran a l'é dventà ël diretor esecutiv nùmer óndes dël Programa Alimentar Mondial.

Categorìa:Nassion Unìe
Anstitù Agronòmich për lë dlà dël Mar

L**'Anstitù Agronòmich për lë dlà dël Mar** (**IAO**) a l'é stàit fondà a Firense dël 1904, për inissiativa ëd na partìa d'agrònom tropicalista.
Al di d'ancheuj a l'é n'òrgo técnich e sientìfich dël Ministé dj'afé strangé dla Repùblica Italian-a.
Sò but a l'é dë studié, fé atività ëd formassion, dé ëd consulense e assistensa técnica ant ij setor dl'agricoltura tropical e sot-tropical e dla tua dl'ambient.
Sò travaj a l'é adressà an particolar ai pais dl'Àfrica, dl'América latin-a, dl'Asia e dl'Euròpa oriental.
J'àree ëd competensa dij programa dël IAO a son definì da la Cooperassion italian-a al dësvlup.
Al di d'ancheuj, j'atività pì amportante dl'anstitù a toco:
*l'agricoltura sostenìbil e la sicurëssa alimentar;
*le tecnologìa d'anformassion geospassial;
*la gestion dj'arsorse naturaj e la lòta a la miseria;
*la biodiversità, le biotecnologìe e la biosicurëssa.
Diretris general dël IAO a l'é Alice Perlini.

Categorìa:Istitussion italian-e
Larciano

**Larciano** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 6.028 abitant, an provincia ëd Pistòja.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Pappalardo (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pistòja
Louis François Antoine Argobast

Matemàtich.
**Louis François Antoine Argobast** a l'era nassù a Mutzig ël 4 d'otóber dël 1759 e a l'é mòrt a Strasborgh ël 18 d'avril dël 1803.

Ij sò travaj a l'han tratà dël càlcol diferensial e antëgral.
A l'ha studià ël concet d'infinitaman cit e a l'ha sërcà ëd precisé ëd fasson rigorosa la nossion ëd lìmit.
Dël 1800 a l'ha antroduvù la paròla fatorial për dessigné ël prodot dij prim n nùmer naturaj.

## Euvre prinsipaj
*Du calcul des dérivations (1800)

Argobast, Louis Francois Antoine
San Biagio di Callalta

**San Biagio di Callalta** a l'é un comun dël Véneto ëd 12.487 abitant, an provincia ëd Trevis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesca Pinese (dal 15/04/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Sanbiagiodicallalta
San Biagio Platani

**San Biagio Platani** (*San Brasi* an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 3.594 abitant , an provincia d'Agrigent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Carmelo Alba (dal 13/06/2006).

## Sità gemelà
San Biagio Platani a l'é gemelà con:
*  Remchingen, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sanbiagioplatani
San Biagio Saracinisco

**San Biagio Saracinisco** a l'é un comun dël Lassio dë 383 abitant, an provincia ëd Frosinon.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Dario Giustino Iaconelli (dal 27/05/2007).

Sanbiagiosaracinisco
San Vincenzo

**San Vincenzo** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 6.925 abitant , an provincia ëd Livorn.

## Economìa

La pi grand arsorsa ëd San Vincenzo a l'é 'l turism.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Michele Biagi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
San Vincenzo a l'é gemelà con:
*  Guanabo, Cuba
*  Pfarrkirchen, Gërmania
*  Saint-Maximin-la-Sainte-Baume, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Livorn
San Vincenzo Valle Roveto

**San Vincenzo Valle Roveto** a l'é un comun dl'Abruss ëd 2.555 abitant, an provincia dl'Àquila.
Ël pais a resta a 97 chilòmeter da L'Àquila, a n'autëssa ëd 440 méter.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Carlo Rossi (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Sanvincenzovalleroveto
Castel San Vincenzo

**Castel San Vincenzo** a l'é un comun dël Molise ëd 549 abitant , an provincia d'Isernia.

## Aministrassion
Ël sindich a l'é Domenico Di Cicco (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Arferiment

Castelsanvincenzo
San Vincenzo (omònim)

***San Vincenzo*** a l'é 'l nòm ëd quatr comun italian:

* **[[Castel San Vincenzo]]**, an provincia d'Isernia

* **[[San Vincenzo]]**, an provincia ëd Livorn

* **[[San Vincenzo la Costa]]**, an provincia ëd Cosensa

* **[[San Vincenzo Valle Roveto]]**, an provincia dl'Àquila
Collesalvetti

**Collesalvetti** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 16.230 abitant, an provincia ëd Livorn.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lorenzo Bacci (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Collesalvetti a l'é gemelà con:
*  Garching an der Alz, Gërmania

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Livorn