open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Favà-Avatani

**Favà-Avatani** a l'è na frassion dël comun ëd Poirin, ant la Sità metropolitan-a 'd Turin.

A son due borgià tacà: ij Favà a nòrd e j'Avatani a sud. Sti nòm a rivo da dij cognòm locaj. Le frassion a son piassà ant el pianaut ëd Poirin, ant na zòna pi an aut, delinià dal Bana e da lë Stlon.

## Stòria
Abità d'almanch 500 agn, la vita ant le borgià a l'é lià a l'agricoltura e a l'anlevament.

A inissi 900, j'abitant a j'ero 350, ch'a vivìo d'agricoltura ëd sussistensa: an coltivand gran, melia, càuna, fërsaja e i pi rich jë sparz. Nopà, a venìo anlevà vache, crin, galin-e, fèje e bigat, dzortut për vendje o për vende ij sò prodòt.

Na còsa fondamental ant la stòria dij Favà-Avatani a l'é la pëschera: un përtus ant la tèra, gròss bastansa për pësché, boré le bestie e neivé la càuna.

Ant lë scond dòp-guèra, a son rivà ij poss: lòn a l'ha përmettù ëd coltivé pi melia, an përmettend d'angrassé le bestie.

Ant j'agn '50, a son staite trovà dle monede, dle tombe e dj'utiss d'época roman-a, ch'a son stait datà al prim sécol Dc.

Dal 1947 a s'é lià a le borgià Don Fassin, nassù ant ël 1911 a Pióbes , ex partisan, prim pàroco dla paròchia da chiel instituì ai Favà, a l'ha sponsorisà la creassion dij poss, del mulin (prima a së meulìa a Vilastlon), dla pesa, dla circonvalassion, dël pilon ëd Madòna ëd Lourdes e dla trasformassion dël castel ëd Vernon ant un ricòver, andoa a l'é mòrt. A chiel a l'é staita dedicà na piassa ant ël sènter dij Favà.

Da j'agn '70 la popolassion a l'é chërsùa fin-a oltra 1.000 abitant, con tante neuv palassin-e e ca.

## Spòrt
L'echip ëd fòtbal, a l'é staita l'USAF: Union Sportiva Avatani Favà.

## Bibliografìa

* Alessandro Crivello e Antonio Bellezza Prinsi, Una comunità di campagna : storia delle borgate Favari Avatanei e dintorni, prog. grafico Franco Pavesio, 2005.

Categorìa:Poirin
Ri Stlon

Ël ri **Stlon** a l'é un afluent ëd snistra dël torent Bana. Sò përcors s'ancamina ant la provincia ëd Coni e a seguita ant la sità metropolitan-a ëd Turin, e a dà ël nòm ëdcò al paìs ëd Vilastlon, apopré a 15 km sud-est dal cap-leugh piemontèis.

A nass a apopré 300 m ëd cotiss, da un lagh ëd Ceresòle d'Alba; peuj a së dirigg vers nòrd, a travërsa ij comun ëd Carmagnòla, Poirin, Vilastlon për peuj dësboché ant ël Bana, ant la broa meridional ëd Moncalé.

Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Torent Bana

Ël **Bana** a l'é un torrent ch'a scor ant le provincie ëd Ast e ant la sità metropolitan-a 'd Turin. A l'é un afluent ëd drita dël fium Pò, a dësboca ant cost-sì poch prima dël Tepice.

## Përcors
A nass a apopré 300 m s.l.m. da le colin-e ëd Butijera d'Ast.
A ciapa Villanova d'Asti andoa a passa vzin a l'omònima surtìa dl'autostrà Turin-Piacensa, a ariva a Poirin, andoa a arsèiv da snistra l'eva dël Riverd.
Dòp avèj travërsà l'abità ëd Santna, a passa Cambiagn, Moncalé e Vilastlon: ambelessì a arsèiv l'eva dal Ri Stlon. A dësboca a la fin ant ël Pò pòch a sud ëd Bauduch (Moncalé).
Categorìa:Afluent ëd Pò
Neuv Turin

**Neuv Turin,** (Nuevo Torino an lenga spagneula) a l'é na sità dë l'Argentin-a ant la provincia di Santa Fe piassà ant ël dipartiment ëd Las Colonias . 
A l'é na zòna ëd produssion lattié e dël formagg. Ant la sità a së dësvlupa ël festival provincial dël polastr. 
Neuv Turin a pija ël nòm dla sità ëd Turin an Italia.

## Stòria
Neuv Turin a l'é staita fondà da Guillermo Lehmann e Christian Clauss ant ël 1875. Ël nòm a deriva da jë imigrà turineis, an efet, ij sò prim colòni a j'ero përlopì piemonteis e svìsser e an nùmer minor alman e spagneuj.

Ant ël 1886 la popolassion a l'é staita colpìa dal contagi ëd colera ch'a l'é durà divers meis, an copend scasi tuta la popolassion.

Fin-a col moment ël comun a vivia ëd conomìa ëd sussistensa, ma con lë stabiliment ëd neuv abitant a l'é ancaminà la produssion lattié e dël formagg, bele adess present.

## Popolassion
A l'ha 818 abitant (Indec , 2010), ch'a rapresenta un aument rispet aj 734 abitant (Indec , 2001) dël cens precedent.
Categorìa:Argentin-a
Red Bull

**Red Bull** a l'é na beivanda energétich prodòta dla omònima companìa austrìaca ëd Salisborgh.

## Stòria
Dietrich Mateschitz a l'era riussì a strenze acòrd con ël rich òm d'afé thailandeis Chaleo Yoovidhya, padron e fondator dl'asienda T.C. Pharmaceuticals e ideator dla beivanda *Krating Daeng*.
S'ij ero acordà për amportéla ant ël mercà européo e a l'a fondà la Red Bull GmbH ant ël 1984. Tre agn pi tard a comensia la vèndita an Àustria. A la fin dël 2018, Red Bull a dovria 12.239 dipendent an 171 stat con un faturà ëd 5,541 miliard ëd Euro.

## Prodòt
Red Bull a l'é na beivanda energétich analcòlich ëd color ambra, con taurin-a e cafein-a, a l'é gasà e a l'ha un gust doss.

Quaiche version dla bìbita

* *Energy Drink* (clàssich);
* *Sugarfree* (sensa sùcher);
* *Zero Calories* (zero calorìe);
* Red (anguria);
* Apricot (armognan e fròla)
* White (còch)

## Publicità

Red Bull a së sponsorisa senté spòrt estrem e an catend èchip sportive com Red Bull Salzburg, RB Leipzig e Red Bull Bragantino ant ël gieugh dël balon, quaich èchip ëd hockey e an pi, due scudarìa ëd Fòrmula 1: Red Bull Racing e Visa Cash App RB.

## Nòte

Categorìa:Bèive
Irwell (fium)

Ël fium **Irwell**, a l'é un fium dël Regn Unì longh 62 Km.
A nass a Irwell Springs 2,4 km a nòrd ëd Bacup.
 
Ël fium Irwell a traversa le sità d'Manchester e Salford e as campa ant ël fium Mersey davzin a Irlam.

Categorìa:Fium dël Regn Unì
Mersey (fium)

Ël fium **Mersey**, a l'é un fium dël Regn Unì longh 112 Km.
A nass a la confluensa dij fium Goyt e Tame.
 
Ël fium Mersey a traversa la part meridional dla sità ëd Manchester e la sità ëd Liverpool e as campa ant l'ansen ëd Liverpool.

Sò bassin idrogràfich a l’é ëd 4.680 km².

Categorìa:Fium dël Regn Unì
Segurano Cigna

**Segurano Cigna** (Provinsa ëd Coni, ... - ... ) a l'é stàit un pitor italian dël tard period gòtich che a l'ha travajà dzortut an Piemont a la scònda metà dël secol ch'a fa XV. 

Segurano Cigna a l'ha travajà a Prunèj (CN), Madòna dël Carmin (1478); a Erli (SV), San Martin (1463); a Garess, (CN), gesia ëd S. Maria Madlein-a (1461); a Arburent (CN) e a San Bias ëd Pamparà (CN), dantorn dël 1454.

Segurano, Segurano
Vickers Viscount

Ël **Vickers Viscount** a l'é stàit n'avion 'd linia a quatr motor a turbin-a costruì ant ël Regn Unì. 
Ël prim vòl dël protòtip a l'é stàit dël 16 luj 1948 e a l'é entrà an servissi dël 18 avril 1953 con la British European Airways.
Dal 1948 al 1963 a son stàit construì 445 Vickers Viscount an vaire version e l'ultim esemplar a l'é restà an servissi fin dël 2009.
Soa lëstessa màssima a l'era ëd 566 km/h visadì 306 kn.

Categorìa:Avion
Isabelle Adjani

**Isabelle Yasmina Adjani**, mej conossùa tanme **Isabelle Adjani**, a l'é n'atris e cantanta nassùa a Paris ël 27 dë giugn dël 1955.

## Film prinsipaj
* *La Gifle* (1974)
* *L'Histoire d'Adèle H.* (1975)
* *Le Locataire* (1976)
* *The Driver* (1978)
* *Nosferatu: Phantom der Nacht* (1979)
* *Possession* (1981)
* *Quartet* (1981)
* *Mortelle randonnée* (1983)
* *L'été meurtrier* (1983)
* *Subway* (1985)
* *Camille Claudel* (1988)
* *La Reine Margot* (1994)

Adjani, Isabelle
Marchesà ëd Salusse

Ël **Marchesà ëd Salusse** a l'é stait un antich Stat italian confinant con ël Ducà ëd Savòja, ch'a consistìa ant ël teritòri aranda Salusse e diferent possediment tra l'atual sità metropolitn-a ëd Turin e la provincia ëd Coni.

Lë Stat a l'era motobin pi antich dle sgnorìe rinassimentaje an essend un ardità dël fëodalesim dë l'auta età ëd mes.

## Teritòri dël marchesà

Ël marchesà ëd Salusse a l'avia com prinsipaj sènter dël marchesà: Salusse, la capìtal, Carmagnòla (sede dla zëcca), Manta, Arvèl, Racunis, Murassan e Dojan.

## Stòria
Salusse a fasìa part dël Marchesà Arduinich ant l'era dël Regn d'Italia ant l'età ëd mes, fin-a la conquista da part dij Aleramich dël Marchesà ëd Savon-a, mnà da Bonifassi Del Vasto.

Sò fieul Manfred I, quand Bonifassi a l'era mòrt ant ël 1142, a l'avia ardità ël territòri ëd sò pare, an trasformendlo ant na sgnorìa.

Për sòn, për tut ël perìod dla soa indipendensa, Salusse a l'é staita governà d' un branch dij Del Vasto, famija ch'a l'avia ëdcò autri possediment an Liguria e Piemont.

Durant tuta l'esistensa dël Marchesà, chiel a l'avia avu problem sia con ël ducà ëd Savoja, sia con la Fransa, tuit doi a j'ero stat pi fòrt.

Sòn a l'avia mnà Salusse a aleésse un poch con ël prim e un poch col scond.

La fin dël marchesà a l'era rivà con la lòta interna për la coron-a, ch'avia mnà a la gionzion da part dla Fransa ant ël 1549.

Dòp la guèra tra Savoja e Fransa conclusa con ël tratà ëd Lion, ij teritòri dël marchesà a son stàit dàit a ij Savoja, an cambi dla Bress, la Valromey e dël Bugey ant la Fransa ant ël 1601.

Categorìa:Salusse
Categorìa:Stat savojard
Categorìa:Stòria
Categorìa:Stòria dël Piemont
Per Motin

Per Motin (Pietro Mottino an italian) a l'era stait un bërsajé e brigant popolar italian.

## Stòria
Motin a l'é na mës-cia ëd realtà e legenda, i savoma ch'a l'era nassù a Candia (TO), ant ël 1827 e a l'era stàit ciamà për combate la bataja ëd Noara, e dòp un perìod ëd servissi coma bërsajé, chiel a l'ha defessionà ant ël 1849.

Dòp a cost aveniment, Per a s'era ancaminà ansema a na banda, a comëtte rapin-e ant ël Canavèis e ant ël Vërslèis: Motin a l'era considerà un gentilòm, e a l'avia l'apògg dla popolassion, përché chiel a assautava prinsipalman carton dlë Stat sabaud e a l'avìa bon-e manere con le përson-e.

Motin a l'era stait arestà doe vire, a l'era scapà la prima, ma la sconda a l'é stàit condanà a mòrt, ëdcò se chiel a l'avia pa massà gnun, ma la decision dla soa pen-a a l'era dovùa al fàit che chiel a l'avia tajà la còrda ëd na barca sël fium, an fasendla fonghé.

Re Vitòrio Emanuel II a l'ha pa conceduje la grassia. Motin a l'é mòrt ant ël 1854 travers ampicura.

## Nòte

Categorìa:Criminaj
Santa Melissa

**Santa Melissa** (28 ëd fërvé dël 126 – Bressia, 16 ëd stèmber dël 157 a Marcianòpoli) a l’é stàita na santa màrtira dla tradission cristian-a dël II sécol, nassùa an Lombardìa.

Second la legenda, a l’era na missionaria da l'Italia e a l’avrìa vivù a Marcianòpoli con la mission ëd evangelisé j’àuter pòpoj dla Tracia, la region andova a j’era la sità, ch’a l’era sota ël control dël governator Antioco. 

A l’é stàita martirisà da chiel ant la persecussion dl'imperador Antonin Pio. Soa festa  a l’é celebrà ‘l 16 stèmber da la Cesa Catòlica.

Categorìa:Sant catòlich
Glòsa

Ël **glòsa** a l'è na lenga ausiliaria antërnassional creà tra ël 1972 e ël 1992 da Ronald Clark e Wendy Ashby an revisionand un progét ëd lenga artifissial precedent, ciamà Interglòssa, realisà ant ël 1943 da Lancelot Hogben.

Ël glòsa a l'é na lenga artifissial con na strutura parei sempi da esse considerà na lenga isolanta, visadì sensa flession. Le paròle a resto sèmper ant la lor forma, qualsëssìa lor funsion ant la frase. La midema paròla a peul avej valor ëd verb, nòm, agetiv o preposission. 

Le paròle dël Glòsa a l'han rèis latin-e e greche, comun-e a tute le prinsipaj lenghe europée (anglèis, fransèis, aleman, spagneul e italian) o derivà da autre lenghe orientaj com ël cinèis, ij créoj e ij pidgin. Ël Glòsa a l'é scrivù con l'alfabet latin sensa caràter speciaj, segn o dobie vocaj o consonant. La pronunsia a l'é motobin sempia e regolar e a minca litra a corispond sèmper l'istess son.

## Ël pàter an lenga glòsa

: Na Parenta in Urani;
: Na Volu; Tu Nima gene revero.
: Tu Krati veni;
: Tu Tende gene akti
: epi Geo homo in Urani Place;
: don a na nu-di na di-pane;
: e Tu pardo na plu mali akti.
: Metro na pardo mu; qui akti mali de na.
: E ne dirige na a plu moli ofere;
: sed libe na ab mali.
: Ka Tu tena u Krati, u Dina
: e un Eufamo pan tem.
Categorìa:Lenghe
Filosofìa dël lengagi

La **filosofìa dël lengagi** a l'é na branca dla filosofìa ch'a studia la natura dël lengagi, soe relassion con la realtà e la manera andoa che j'esse uman a deuvro ël lengagi për comprende ël mond e comuniché. Sò but prinsipal a l'é d'analisé ij concet ëd significà, referensa, vrità, comprension e le struture dël pensé uman.

## Stòria
J'origin ëd la riflession filosòfica an sël lengagi a armonto a l'antichità, con ij travaj ëd Platon e d'Aristòtil. Ant ël sécol XX, la filosofìa dël lengagi a l'ha vivù un gran dësvlup con ël "gir lenghìstich" (*linguistic turn*) ant la filosofìa ossidental. Ij contribù pì amportant a ven-o da:

* Gottlob Frege e la distinsion antra segn e arferiment
* Ludwig Wittgenstein e soe euvre *Tractatus Logico-Philosophicus* e *Ricerche Filosofiche*
* Bertrand Russell e la teorìa dle descrission
* J.L. Austin e la teorìa dj'at lenghìstich

## Tema prinsipaj

### La natura dël significà
La question ëd lòn ch'a fà che na paròla o na fras a l'abio un significà a l'é sentral. A-i son vàire teorìe:
* La teorìa referensial: ël significà a l'é l'oget o la classe d'oget che ël termo a designa
* La teorìa dël mentalism: ël significà a l'é na rapresentassion mental
* La teorìa dël comportamentism: ël significà a l'é determinà da le condòte associà

### Relassion antra lengagi e realtà
Com a peul ël lengagi descrive la realtà? A-i é na corispondensa direta antra le struture dël lengagi e cole dël mond? Coste question a men-o a d'àutre an sël ròl dla vrità e dla faussità.

### At lenghìstich
J'at lenghìstich a son d'assion ch'as compon-o an dovrand ël lengagi. Austin a distingh:
* At locutor (dì cheicòs)
* At ilocutor (fé cheicòs an disendlo)
* At perlocutor (produve n'efet an sl'auditor)

## Scòle ëd pensé

### Filosofìa analìtica
La filosofìa analìtica dël lengagi a concentra soa atension an sël lengagi ordinari e an sl'analisi lògica dle struture lenghìstiche.

### Struturalism e post-struturalism
Jë struturalista com Ferdinand de Saussure a considero ël lengagi com un sistema ëd sign, antant che ij post-struturalista com Jacques Derrida a sot-ligno la natura instàbil dël significà.

### Filosofìa continental
A aceta na përspetiva pì stòrica e social an sël lengagi, sot-lignand sò ròl ant la costrussion dla realtà social.

## Aplicassion
La filosofìa dël lengagi a l'ha d'aplicassion an vàire camp:
* Lenghìstica
* Siense cognitive
* Inteligensa artifissial
* Drit e literatura

## Filòsof amportant
* Platon
* John Locke
* Gottlob Frege
* Bertrand Russell
* Ludwig Wittgenstein
* W.V.O. Quine
* Donald Davidson
* Noam Chomsky

## Vëdde ëdcò
* Semàntica
* Sintass
* Pragmàtica
* Lògica
* Lengagi formal

## Bibliografìa
* Wittgenstein, L. *Tractatus Logico-Philosophicus*, 1921
* Austin, J.L. *How to Do Things with Words*, 1962
* Searle, J. *Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language*, 1969

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Filosofìa dla siensa

La **filosofìa dla siensa** a l'é na branca dla filosofìa ch'a studia ij fondament, j'implicassion e la natura dla siensa. A esàmina ij concet e ij métod sientìfich, le ipòtesi e le conclusion, e a serca ëd capì com la siensa a funsion-a e com a dësvlupa soe teorìe.

## Stòria
La riflession filosòfica an sla siensa a armonta a l'antichità:
* Aristòtil a l'ha butà le base për l'osservassion sistemàtica e la classificassion
* Ant ël Rinassiment, Galileo Galilei a l'ha ancorporà l'esperimentassion ant ël métod sientìfich
* Francis Bacon a l'ha dësvlupà l'empirism modern
* Ant ël sécol XX, Karl Popper a l'ha introduvù ël concet ëd fausificassion
* Thomas Kuhn a l'ha rivolussionà ël camp con soa teorìa dij paradigma

## Tema prinsipaj

### Ël métod sientìfich
Com a deuvro ij siensià për generé conossensa? A-i son vàire apròcc:
* **Dedutiv**: da prinsipi general a prevision specìfiche
* **Indutiv**: da osservassion particolar a generalisassion
* **Ipotétich-dedutiv**: formulassion d'ipòtesi e test ëd conseguense

### Demarcassion
Coma as peul distingue la siensa da la pseudo-siensa? Popper a l'ha proponù la **faussificabilità** com criteri.

### Realism contra antirealism
* **Realism sientìfich**: le teorìe sientìfiche a descrivo la realtà com a l'é realment
* **Antirealism sientìfich**: le teorìe a son mach d'utiss për fé 'd prevision

### Spiegassion e prevision
Lòn ch'a fà na bon-a spiegassion sientìfica? Ël model nomològich-dedutiv a fortiss che na spiegassion a deuvra lege generaj për deduve ël fenòmen.

## Scòle ëd pensé

### Empirism lògich
Ëd Rudolf Carnap e dël Sircol ëd Vien-a, a fortiss che tute le afirmassion significative a deuvo esse verificabij empiricament.

### Faussificassionism
Ëd Karl Popper, a sosten che na teorìa a l'é sientìfica mach s'a peul esse faussificà da n'osservassion.

### Teorìa dij paradigma
Ëd Thomas Kuhn, a descriv la siensa com na sequensa ëd paradigma, con perìod ëd siensa normal e rivolussion sientìfiche.

### Anarchism epistemològich
Ëd Paul Feyerabend, a arfuda qualsëssìa régola fissa për la siensa, sostenend ël prinsipi "a l'é possìbil tut".

## Concet amportant
* Paradigma: model ëd riferiment për na comunità sientìfica
* Rivolussion sientìfica: cambiment radical ëd paradigma
* Incomensurabilità: ampossibilità ëd comparé diretament teorìe ëd paradigma diferent
* Programa d'arserca: dësvlup progressiv ëd na teorìa (Imre Lakatos)

## Filòsof amportant
* Karl Popper
* Thomas Kuhn
* Paul Feyerabend
* Imre Lakatos
* Rudolf Carnap
* Bas van Fraassen
* Nancy Cartwright

## Vëdde ëdcò
* Epistemologìa
* Métod sientìfich
* Teorìa sientìfica
* Realism sientìfich
* Stòria dla siensa

## Bibliografìa
* Popper, K. *La logica della scoperta scientifica*, 1934
* Kuhn, T. *La struttura delle rivoluzioni scientifiche*, 1962
* Feyerabend, P. *Contro il metodo*, 1975

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Siensa
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Filosofìa polìtica

La **filosofìa polìtica** a l'é na branca dla filosofìa ch'a studia la natura dël podèj, dlë stat, dla libertà, dla giustissia e dël drit. A serca ëd rësponde a question fondamentaj com: "Lòn ch'a l'é në stat giust?", "Che sòrt d'autorità a l'é legìtima?" e "Lòn ch'a son ij drit fondamentaj dij sitadin?".

## Stòria
La riflession filosòfica an sla polìtica a armonta a l'antichità:
* Platon e soa *Repùblica* a descriv na società ideal giusta
* Aristòtil a analisa le diverse forme ëd govern ant soe *Polìtiche*
* Ant ël Medioev, Tomà d'Aquin a l'ha arformà la filosofìa polìtica cristian-a
* Ant ël sécol XVII, Thomas Hobbes a l'ha dësvlupà la teorìa dël contrat social
* John Locke a l'ha anfluensà ël liberalism modern con soe teorìe sij drit naturaj
* Jean-Jacques Rousseau a l'ha elaborà soa version dël contrat social
* Ant ël sécol XX, John Rawls a l'ha rivolussionà la filosofìa polìtica con soa teorìa dla giustissia

## Tema prinsipaj

### La giustissia
Coma as peul definì na società giusta? A-i son doe posission prinsipaj:
* **Teorìa procedural**: la giustissia a dipend dal process ëd decision
* **Teorìa sostansival**: la giustissia a dipend dal contnù dle decision

### La libertà
Che sòrt ëd libertà a deuv garantì në stat? Isaiah Berlin a l'ha distinguù antra:
* **Libertà negativa**: assensa d'antërferense esterne
* **Libertà positiva**: capacità d'esse padron ëd soa vita

### Ugualiansa
Che tipo 'd ugualiansa a deuv esse garantìa? Ugualiansa d'oportunità o ugualiansa ëd resultà?

### La legitimità
Da andoa a ven ël drit dël podèj ëd comandé? Le prinsipaj teorìe a son:
* Teorìa dël mandà divin
* Teorìa dël contrat social
* Teorìa dël consens dij governà

## Scòle ëd pensé

### Liberalism
A fortiss la priorità dij drit individuaj e la limitassion dël podèj statal. Esponent: John Locke, John Stuart Mill, John Rawls.

### Conservatorism
A valorisa la tradission, l'órdin social e la continuità stòrica. Esponent: Edmund Burke, Michael Oakeshott.

### Socialism
A sosten l'ugualiansa social e econòmica e la proprietà coletiva dij mojen ëd produssion. Esponent: Karl Marx, Rosa Luxemburg.

### Anarchism
A arfuda minca forma ëd podèj statal e a propon na società basà an sla cooperassion volontaria. Esponent: Pierre-Joseph Proudhon, Mikhail Bakunin.

### Feminism polìtich
A critica le struture patriarcaj e a chërd l'ugualiansa dij géner. Esponent: Simone de Beauvoir, Nancy Fraser.

## Filòsof amportant
* Platon
* Aristòtil
* Niccolò Machiavelli
* Thomas Hobbes
* John Locke
* Jean-Jacques Rousseau
* Karl Marx
* John Stuart Mill
* John Rawls
* Jürgen Habermas

## Vëdde ëdcò
* Teorìa polìtica
* Drit naturaj
* Contrat social
* Democrassìa
* Giustissia social
* Drit ëd l'òm

## Bibliografìa
* Rawls, J. *Una teoria della giustizia*, 1971
* Nozick, R. *Anarchia, stato e utopia*, 1974
* Hobbes, T. *Il Leviatano*, 1651
* Rousseau, J.J. *Il contratto sociale*, 1762

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Polìtica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Filosofìa social

La **filosofìa social** a l'é na branca dla filosofìa ch'a studia la società uman-a, soe struture, soe institussion e le relassion antra j'andividuaj e la coletività. A esàmina ij fondament ëd la vita social, ij problema dl'órdin social, e a serca ëd capì com le società a son organisà e com a podrìo esse ameliorà.

## Stòria
La riflession filosòfica an sla società a l'ha soe rèis ant l'antichità:
* Platon e Aristòtil a l'han analisà la natura dl'òm com *animal social*
* Ant ël Iluminism, Jean-Jacques Rousseau a l'ha esaminà l'orìgin dle disugualianse sociaj
* Karl Marx a l'ha dësvlupà na crìtica radical dël capitalism e dla società ëd class
* Ant ël sécol XX, Max Weber a l'ha studià la rassionalism e la burocratisassion dla società
* Jürgen Habermas a l'ha elaborà la teorìa dl'assion comunicativa

## Tema prinsipaj

### L'òm com animal social
Përchè j'esse uman a vivo an società? Le rësposte a van da:
* Necessità biològiche e econòmiche
* Bzògn ëd recognossion e d'apartenensa
* Realisassion ëd soe potensialità

### Andividuaj e società
Coma a son le relassion antra j'andividuaj e la società? A-i son doe posission:
* **Olism**: la società a l'é pì che la soma dij sò mèmber
* **Andividualism**: la società a l'é mach na colession d'andividuaj

### Podèj e autorità
Coma a son organisà ij rapòrt ëd podèj ant la società? La filosofìa social a studia:
* Le forme d'autorità legìtima
* Le struture ëd dominassion
* La resistensa e l'emancipassion

### Alienassion
Ël concet d'alienassion a descriv la pèrdita 'd control e d'autorealisassion ant la società moderna.

## Scòle ëd pensé

### Teorìa crìtica
Ëd la Scòla ëd Frankfurt, a uniss la filosofìa social con la psicologìa e la sociologìa për critiché le struture ëd dominassion. Esponent: Theodor Adorno, Max Horkheimer, Herbert Marcuse.

### Struturalism
A analisa le struture invisìbij ch'a detèrmino le pràtiche sociaj. Esponent: Claude Lévi-Strauss, Louis Althusser.

### Post-struturalism
A crìtica l'ideja ëd struture fisse e a sot-linia ël caràter dinàmich e contestual dël social. Esponent: Michel Foucault, Pierre Bourdieu.

### Comunitarism
A fortiss l'amportansa dle comunità e dle tradission ant la formassion dj'identità andividuaj. Esponent: Charles Taylor, Michael Sandel.

## Concet amportant
* Contrat social: ipòtesi teòrica an sl'orìgin dla società
* Consens: acòrd tra ij mèmber ëd na società
* Conflit social: tension e lòta ant la società
* Anstitussion: struture organisà ch'a régolo la vita social
* Ëdco: sistema ëd valor e ëd credense condividùe

## Filòsof amportant
* Aristòtil
* Thomas Hobbes
* Jean-Jacques Rousseau
* Karl Marx
* Émile Durkheim
* Max Weber
* John Dewey
* Jürgen Habermas
* Axel Honneth

## Vëdde ëdcò
* Sociologìa
* Filosofìa polìtica
* Antropologìa filosòfica
* Teorìa crìtica
* Filosofìa dla stòria

## Bibliografìa
* Marx, K. *Manoscritti economico-filosofici del 1844*
* Durkheim, É. *Le regole del metodo sociologico*, 1895
* Habermas, J. *Teoria dell'agire comunicativo*, 1981
* Bourdieu, P. *La distinzione. Critica sociale del gusto*, 1979

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Società
Categorìa:Sociologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Teorìa

Na **teorìa** a l'é n'ansem ëd concet, propòsit e prinsipi organisà ch'a përmëtt ëd spieghé e fé 'd prevision an s'un set ëd fenòmen. An siense, na teorìa a l'é na spiegassion verificà e coroborà da vàire preuve empìriche, mentre an d'àutri contest a peul avèj ëd significà pì ampi.

## Etimologìa
La paròla a ven dal grech antich "θεωρία" (theōría), ch'a veul dì "contemplassion", "osservassion", "speculassion mental". A l'é rivà an piemontèis passand për ël latin "theorĭa".

## Sòrt ëd teorìe

### An siensa
Ant ël contest sientìfich, na teorìa a l'é:
* Na spiegassion completa e verificà ëd na part ëd la realtà
* Basà an s'ipòtesi verificà e arfutàbij
* Ch'a përmëtt ëd fé 'd prevision precise
* Sogeta a revision e mejorament

Esempi amportant:
* Teorìa dl'evolussion ëd Darwin
* Teorìa dla relatività ëd Einstein
* Teorìa dj'ansem an matemàtica

### An filosofìa
An filosofìa, na teorìa a peul avèj ëd significà diferent:
* Sistema ëd pensé organisà
* Strutura concetual për comprende la realtà
* Ansem ëd prinsipi fondamentaj

### An d'àutri camp
Ant le siense uman-e e sossiaj, le teorìe a son d'àutr che:
* Schema interpretativ
* Model esplicativ
* Strutura teòrica d'anàlisi

## Caraterìstiche ëd na bon-a teorìa sientìfica
* **Coerensa interna**: le part a deuvo esse lògiche antra 'd lor
* **Compatibilità**: a deuv esse compatìbil con le conossense stabilìe
* **Podèj esplicativ**: a deuv podèj spieghé ij fenòmen osservà
* **Capassità preditiva**: a deuv podèj fé 'd prevision verificàbij
* **Faussificabilità**: a deuv podèj esse butà an discussion da d'osservassion
* **Semplicità**: a deuv esse elèica (ël prinsipi ëd Ockham)

## Process ëd formassion
Na teorìa sientìfica as dësvlupa an vàire tape:
1. Osservassion ëd fenòmen
2. Formulassion d'ipòtesi
3. Sperimentassion e racòlta dat
4. Anàlisi dij resultà
5. Formulassion dla teorìa
6. Verìfica andependent
7. Acetassion o arvision

## Teorìe contra ipòtesi
A l'é amportant distingue:
* **Ipòtesi**: na spiegassion provisòria da verifiché
* **Teorìa**: na spiegassion consolidà e verificà
* **Lege**: na descrission matemàtica ëd relassion costante

## Arferiment stòrich
* Karl Popper e ël faussificassionism
* Thomas Kuhn e ij cambiament ëd paradigma
* Imre Lakatos e ij program ëd riserca sientìfica

## Esempi ëd teorìe amportante
* Teorìa atòmica
* Teorìa dle plache tetòniche
* Teorìa dl'anformassion
* Teorìa dij gieugh

## Vëdde ëdcò
* Métod sientìfich
* Ipòtesi
* Paradigma
* Model sientìfich
* Epistemologìa

## Bibliografìa
* Popper, K. *La logica della scoperta scientifica*, 1934
* Kuhn, T. *La struttura delle rivoluzioni scientifiche*, 1962
* Chalmers, A. *Che cos'è questa scienza?*, 1976

Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Siensa
Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
22/7

**22/7** a l'é un grup musical giaponèis feminin, nassù a Tokyo dël 2017.

Categorìa:Formassion musicaj
Filosofìa antica

La **filosofìa antica** a comprend ël period dël pensé filosòfich ch'a va da j'origin ant ël sécol VI a.C. fin a la fin ëd l'Antichità (sécol VI d.C.). A l'é nàita an Grecia e a l'ha dësvlupasse an tut ël mond mediterani, formand la base dla filosofìa ossidental.

## Periodisassion
La filosofìa antica as peul divid-se an tre perìod prinsipaj:
* **Filosofìa presocràtica** (sécoj VI-V a.C.): ij prim filòsof dla natura
* **Filosofìa clàssica** (sécoj V-IV a.C.): Sòcrate, Platon, Aristòtil
* **Filosofìa elenìstica e roman-a** (sécol IV a.C.-VI d.C.): stoicism, epicureism, seticism, neoplatonism

## Contest stòrich
La filosofìa a l'é nàita ant le colònie greche d'Asia Minor e a l'ha avù sò sènter pì amportant a Aten-e. A l'é dësvlupasse durant:
* L'Età clàssica dla Grecia
* L'Imperi d'Alessandr Magn
* L'Imperi Roman
* La conversion al Cristianésim ëd l'Imperi

## Scòle e corent prinsipaj

### Perìod presocràtich
Ij prim filòsof a sercavo ël prinsipi (*arché*) dl realtà:
* Scòla milesia: Talet, Anassimandr, Anassìmen
* Pitàgora e soa scòla: la realtà a l'é nùmer
* Eràclito: tut a cambia
* Scòla eleàtica: Parménide e Zenon, l'Esse a l'é ùnich e imutàbil
* Pluralista: Empédocle, Anassàgora
* Atomista: Demòcrit

### Perìod clàssich
* Sòcrate: a concentra l'atension an sël concet ëd vrità e virtù
* Platon: teorìa dle Ideje, metafìsica, epistemologìa, polìtica
* Aristòtil: lògica, metafìsica, ética, polìtica, siensa natural

### Perìod elenìstich e roman
* Stoicism: Zenon ëd Cision, Séneca, Epitet, March Aureli
* Epicureism: Epicuro, arserca dla felicità për mes ëd l'atarassìa
* Seticism: Piron, arfuda la possibilità ëd conòsse la vrità assoluta
* Neoplatonism: Plotin, giust ëd l'Esse e dël divin

## Tema prinsipaj
* La natura dla realtà (metafìsica)
* La possibilità e la natura dla conossensa (epistemologìa)
* La vita bon-a e la moral (ética)
* L'órdin polìtich ideal (filosofìa polìtica)
* Ël rapòrt antra l'òm e ël divin

## Métod filosòfich
* Diàlogh socràtich (maieutica)
* Argomentassion dialética
* Dimostrassion lògica
* Anàlisi concetual
* Sistemassion dël savèj

## Eredità e anfluensa
La filosofìa antica a l'ha:
* Anventà la magior part dle dissipline filosòfiche
* Dàit le base dle siense naturaj e matemàtiche
* Anfluensà ël pensé cristian, ebréo e islàmich
* Creà ij concet fondamentaj dla coltura ossidental
* Dàit nassita a la tradission lògica e rassional ossidental

## Autor amportant
* Talete ëd Milet
* Pitàgora ëd Samo
* Eràclito ëd Efeso
* Parménide d'Elea
* Sòcrate d'Atene
* Platon d'Atene
* Aristòtil ëd Stagira
* Epicur ëd Samo
* Zenon ëd Cision
* Plotin (neoplatonism)

## Opere fondamentaj
* *La Repùblica* ëd Platon
* *L'Organon* d'Aristòtil
* *Ël Nichomaco* d'Aristòtil
* *Le Meditassion* ëd March Aureli
* *J'Eneadi* ëd Plotin

## Vëdde ëdcò
* Filosofìa medieval
* Filosofìa moderna
* Filosofìa contemporania
* Lògica
* Metafìsica
* Ética

## Bibliografìa
* Reale, G. *Storia della filosofia antica*, 1975-1980
* Guthrie, W.K.C. *A History of Greek Philosophy*, 1962-1981
* Hadot, P. *Che cos'è la filosofia antica?*, 1995

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Graham Greene (ator)

**Graham Greene** (Brantford, 22 giugn 1952 – Toronto, 1º stèmber 2025) a l'é stàit n'ator canadeis. 

Greene, Graham
Metropolitan-a ëd Glasgow

La **metropolitan-a ëd Glasgow** (an anglèis: *Glasgow Subway*; dal 1936 al 2003: *Glasgow Underground*, e adnans *Glasgow District Subway*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Glasgow, an Scòssia. 
Inaugurà dël 14 ëd dzèmber 1896, a l'é formà da màch 'na linia circolar longa 10,5 km con 15 stassion e con convòj ëd trei vagon che an prinsipi a viagiavan con un un sistema a cav. 
La metropolitan-a ëd Glasgow a l'é la tersa pì veja dël mond apress cole ëd Londra e ëd Budapest.

Glasgow
Metropolitan-a ëd Londra

La **metropolitan-a ëd Londra** (an anglèis: *London Underground*) conossùa ëdcò 'me *The Tube*, a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Londra, ant ël Regn Unì. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 10 géné 1863. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 11 linie longhe an total 402 km con 272 stassion. 
La metropolitan-a ëd Londra a l'é la pì veja dël mond.

Londra
Metropolitan-a ëd Milan

La **metropolitan-a ëd Milan** a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Milan, an Italia. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 1º novèmber 1964. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 5 linie longhe an total 111,8 km con 134 stassion. 

Milan
Metropolitan-a ëd Roma

La **metropolitan-a ëd Roma** a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Roma, an Italia. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 9 fërvé 1955. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 3 linie longhe an total 62 km con 77 stassion. 

Roma
Metropolitan-a ëd Paris

La **metropolitan-a ëd Paris** a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Paris, an Fransa. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 19 luj 1900. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 16 linie longhe an total 245,6 km con 321 stassion. 

Paris
Metropolitan-a ëd Madrid

La **metropolitan-a ëd Madrid** (an spagneul: *Metro de Madrid*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Madrid, an Spagna. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 17 otòber 1919. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 16 linie (12 ëd metropolitan-a, 1 linia ëd anliura ciamà "Ramal" e 3 linie ëd motropolitan-a ligera) longhe an total 296,4 km con 303 stassion. 

Madrid
Metropolitan-a ëd Mosca

La **metropolitan-a ëd Mosca** (an russ: *Московский метрополитен*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Mosca, an Russia. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 15 maj 1935. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 16 linie longhe an total 525.8 km con 300 stassion. 

Mosca
Metropolitan-a ëd Pechin

La **metropolitan-a ëd Pechin** (an cinèis: *北京地铁*, *Běijīng dìtiě*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Pechin, an Cin-a. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 1º otòber 1969. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 29 linie longhe an total 879,9 km con 523 stassion. 

Pechin
Metropolitan-a ëd Neuva York

La **metropolitan-a ëd Neuva York** (an anglèis: *New York City Subway*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Neuva York, ant jë Stat Unì. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 27 otòber 1904. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 25 linie longhe an total 299 km con 472 stassion. 

Neuva York
Metropolitan-a ëd Berlin

La **metropolitan-a ëd Berlin** (an alman: *U-Bahn Berlin*, visadì *Untergrundbahn Berlin*), a l'é, ansema al servissi suburban ciamà *S-Bahn*, ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Berlin, an Almagna. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 15 gènè 1902. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 9 linie longhe an total 155,4 km con 208 stassion. 

Berlin
Metropolitan-a ëd Tokyo

La **metropolitan-a ëd Tokyo** (an giaponèis: *東京地下鉄*, *Tōkyō chikatetsu*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Tokyo, an Giapon. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 20 dzèmber 1927. Al dì d'ancheuj ël sistema a l'é formà da 9 linie sota la gestion dla sossietà *Tokyo Metro* e da 4 linie sota la gestion dla sossietà *Toei* për 'na longhëssa total ëd 304,1 km con 286 stassion. 

Tokyo
Metropolitan-a ëd Praga

La **metropolitan-a ëd Praga** (*Pražské metro*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Praga, an Repùblica Ceca. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 9 maj 1974. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 3 linie longhe an total 65,2 km con 61 stassion. 

Praga
Metropolitan-a d'Atene

La **metropolitan-a d'Atene** (*Μετρό Αθήνας*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità d'Atene, an Grecia. 
La prim-a linia, antrames Atene e ël port dël Pireo, a l'é stàita inaugurà dël 27 fërvè 1869. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 3 linie longhe an total 91,7 km con 66 stassion. 

Atene
Metropolitan-a ëd Bùdapest

La **metropolitan-a ëd Bùdapest** (*budapesti metró*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Bùdapest, an Ungherìa. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 2 maj 1896. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 4 linie longhe an total 39,4 km con 52 stassion. 

Bùdapest
Metropolitan-a ëd Varsavia

La **metropolitan-a ëd Varsavia** (*Metro Warszawskie*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Varsavia, an Polònia. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 5 avril 1995. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 2 linie longhe an total 41.3 km con 39 stassion. 

Varsavia
Carlo Biotti

**Carlo Biotti** (Milan, 5 ëd giugn 1901 – Alassio, 10 ëd dzèmber 1977) a l’é stàit un magistrà italian, president ëd la session penal dël Tribunal ëd Milan e peui giùdis ëd la Cort ëd Cassassion.  

## Biografìa
Biotti a l’é intrà ant la magistratura ant j’ani tranta e a l’ha fàit tuta soa cariera fin-a a dventé pressident ëd la Prima session penal dël Tribunal ëd Milan, che a l’época a l’era considerà un pont ëd riferiment nassional. Peui a l’é stàit nominà giùdis ëd la Cort ëd Cassassion, l’òrgo giudissiari pì àut d’Italia.  

Sò nòm a l’é ligà specialment al process civil promovù da Licia Pinelli, vidoa dël ferovié Giuseppe Pinelli, contra ël comissari ëd polissìa Luigi Calabresi. Ant l’ann 1971 Biotti a l’é stàit ricusà; l’episòdi a l’ha avù gran resonansa e a l’ha mostà le tension antra magistratura, polìtica e opinion pùblica ant j’ani dla strategìa dla tension.  

## Eredità
Biotti a l’é considerà un sìmbol ëd la indipendensa dla magistratura. Soa vicenda a l’é cità ant la storiografìa e ant ël giornalism coma n’esempi ëd pression esterne a le quai ij giùdis italian a peulo esse sotopòst.  

Categorìa:Magistrà
Metropolitan-a ëd Washington

La **metropolitan-a ëd Washington** (*Washington Metrorail*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Washington, ant jë Stat Unì. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 27 mars 1976. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 6 linie longhe an total 188 km con 91 stassion. 

Washington
Metropolitan-a ëd Vien-a

La **metropolitan-a ëd Vien-a** (an alman: *U-Bahn Wien*, visadì *Untergrundbahn Wien*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Vien-a, an Àustria. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 25 fërvè 1978. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 5 linie longhe an total 83,9 km con 109 stassion. 

Vien-a
Metropolitan-a ëd Copenàghen

La **metropolitan-a ëd Copenàghen** (*Københavns Metro*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Copenàghen, an Danimarca. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 19 otòber 2002. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 4 linie longhe an total 43 km con 44 stassion. 

Copenàghen
Metropolitan-a ëd Stocòlma

La **metropolitan-a ëd Stocòlma** (*Stockholms tunnelbana*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Stocòlma, an Svessia. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 1° otòber 1950. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 3 linie con 7 diression longhe an total 105,7 km con 100 stassion. 

Stocòlma
Marchand (meison viturìstica)

La **Marchand** a l’é stàita una meison viturìstica italian-a creà dël 1890 a Piasensa, dal piasentin Stefano Orio an prinsipi për la produssion ëd bici con so nòm.
Dël 1893 Orio inissia la colaborassion con ij frej franseis Paul e Léonce Marchand originari ëd Dunkerque e la sossietà a pija ël nòm ëd *Orio & Marchand*.
Dël 1898 la Orio & Marchand inissia la produssion ëd viture e ëd mòto. Dël 1900, aprèss la mòrt ëd Stefano Orio, la sossietà a pija ël nòm *Frej Marchand* e dël 1907 ël nòm *Marchand & Dufaux*. 

La meison viturìstica a l'é stàita sarà dël 1909.
## Bibliografìa
* Harald H. Linz, Halwart Schrader: Die große Automobil-Enzyklopädie. BLV, München 1986, ISBN 3-405-12974-5 (an alman)
* G. N. Georgano: Autos. Encyclopédie complète. 1885 à nos jours. Courtille, 1975 (an fransèis)

Categorìa:Meison viturìstiche italian-e
Metropolitan-a ëd Mùnich

La **metropolitan-a ëd Mùnich** (an alman: *U-Bahn München*, visadì *Untergrundbahn München*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Mùnich, an Gërmania. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 19 otòber 1971. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 8 linie longhe an total 103,1 km con 109 stassion. 

Mùnich
Metropolitan-a ëd Sità dël Méssich

La **metropolitan-a ëd Sità dël Méssich** (an spagneul: *Metro de la Ciudad de México*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Sità dël Méssich, an Méssich. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 4 stèmber 1969. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 12 linie longhe an total 226.48 km con 195 stassion. 

Sità dël Méssich
Categorìa:Sità dël Méssich (sità)
Metropolitan-a ëd Buenos Aires

La **metropolitan-a ëd Buenos Aires** (ciamà localment an spagneul: *el subte* për *Subterráneo de Buenos Aires*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Buenos Aires, an Argentin-a. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 1º dzèmber 1913 e a l'é la pì veja dl'América Latin-a. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 6 linie longhe an total 56,7 km con 90 stassion. 

Buenos Aires
Metropolitan-a ëd San Pàul ëd Brasil

La **metropolitan-a ëd San Pàul ëd Brasil** (*Metrô*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd San Pàul ëd Brasil, an Brasil. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 14 stèmber 1974. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 6 linie longhe an total 104,4 km con 94 stassion. 

San Pàul ëd Brasil
Claudia Cardinale

**Claude Joséphine Rose Cardinale**, mej conossùa tanme **Claudia Cardinale**, (Tùnis, 15 avril dël 1938 - Nemours, 23 stèmber 2025) a l'é stàita n'atris italian-a. 
## Biografìa
Claudia Cardinale a l'era fija ëd Francesco Cardinale (18 novèmber 1909) e Yolanda Greco (25 giugn 1918), nàit an Àfrica Settentrional, fieuj ëd imigrà sicilian.

Cardinale, Claudia
Pamplon-a

**Pamplon-a** (*Pamplona* an ëspagneul, *Iruñea* an basch) a l'é na sità dla Spagna, ant la Comunità Autònoma ëd Navara dont a l'é capleugh.

A conta 209.672 abitant (2023).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Pamplon-a
Piemontákeri

Ij **piemontákeri** o sint piemontèis, a son na sotpartìa dij sint, stansià an Piemont e an Fransa, ant j'Alp Marìtime, saltuari an Liguria, Lombardia e Lazio, ch'a parlo un romaní diferent da col tradissional, con ampréstit dal piemontèis.

Tra ij pi gròss sènter ëd sociassion dij sint piemontèis a son ij capleu piemontèis, Carmagnòla, Civass, Vila Falèt, San Damian, Vilafranca, Ivrèja e oltralp Grasse (sò quarté Plan a l'é completament sint piemontèis) e Saintes-Maries-de-la-Mer.

## Stòria
Ij piemontakeri a son rivà da l'India nord ossidental, an passand për l'Euròpa, an Piemont apopré ant ël '400, ma soa presensa a l'è documentà për la prima vira ant ël 1601, ant un band sabaud contra lor.

Ij piemontakeri stansià an Francia, a son originari d'una zona al finagi tra Piemont e Lombardìa, për via dij lombardism ant soa lenga, a son nen stàit na colònia dij piemontakeri piemonteis migrà an Fransa.

## Tradission
Ij mariagi a ven-o për scapada, donca a son nen ufissiaj e ij fieuj a pijo ël cognòm matern.

Ij mesté tradissionaj a j'ero ardrissé i cavaj e le cadreghe e batì le sëste ëd goret, ora cost mesté a son disusà, a resto mach ij travaj coma giostraj e coma sirsens.

Ij piat tìpich piemontakeri a son l'ariss e arsete a base d'euv e buele ëd galin-a.

## Lenga
Ël sint piemontèis a l'è un dialet nen-vlax dël romaní, visadì a l'avìa pa avù tanta influensa da la lenga rumen-a. La particolarità dël piemontakero a l'é la presensa ëd vocàboj dal piemontèis, dzoratut an tema dij mèis e dì dla sman-a.

A esisto due variant dël dialet: la variant piemontèisa e cola fransèisa; paradossalment la variant fransèisa a manten pi ampréstit linguìstich dla variant parlà an Piemont.

Costa lenga, a l'é pa comprensìbil për ij parlant dël piemontèis tradissional, a l'ha son e litre diferent, a venta donca smentì ij sit ch'a fortisso che ij sint a son una dle comunità pi ative an lenga piemontèisa.

Categorìa:Sociologìa
Oran

**Oran** a l'é na gròssa sità ëd l'Algerìa.

A conta sirca 610.000 abitant.

## Anliure esterne

Categorìa:Sità african-e
Categorìa:Algerìa
Max Beckmann

**Max Beckmann** (Lipsia, 12 ëd fërvé 1884 – New York, 27 dë dzèmber 1950) a l'é stàit un pitor, disegnator, scultor e scritor alman.

Beckmann, Max
Beckmann, Max
Boeing B-52 Stratofortress

Ël **Boeing B-52 Stratofortress** a l'é n'avion bombardié a reassion fabricà ant jë Stat Unì a parte da j'inissi dj'agn '50.
A l'ha fàit ël prim vòl dël 15 avril 1952 e a l'é intrà an servissi dal fërvè 1955 .
Soa produssion a l'é stàita ëd 744 esemplar e a l'é an servissi màch an jë Stat Unì.
Soa lëstessa màsima a l'é ëd 958 km/h e so ragg d'assion a l'é ëd 16.000 km.

Categorìa:Avion militar
Convair B-36

Ël **Convair B-36**, stranomà **Peacemaker** a l'é stàit n'avion bombardié a motor a piston e a reassion fabricà ant jë Stat Unì a parte da la fin dj'agn '40.
A l'ha fàit ël prim vòl dël 8 d'òst 1946 e a l'é intrà an servissi dal fërvè 1948.
Soa produssion a l'é stàita ëd 384 esemplar an vaire version e a l'é stàit an servissi màch an jë Stat Unì.
Soa lëstessa màsima a l'era ëd 672 km/h e so ragg d'assion a l'é ëd 6.415 km.

Categorìa:Avion militar
Convair B-58 Hustler

Ël **Convair B-58 Hustler** a l'era n'avion bombardié a reassion supersònich fabricà ant jë Stat Unì antrames la fin dj'agn '50 e j'an '60.
A l'ha fàit ël prim vòl dël 11 novèmber 1956 e a l'é intrà an servissi dal 15 mars 1960.
Soa produssion a l'é stàita ëd 119 esemplar e a l'é stàit an servissi màch an jë Stat Unì fin dël 1970.
Soa lëstessa màsima a l'era ëd 2.229 km/h visadì 2 Mach e so ragg d'assion a l'era ëd 3.220 km.

Categorìa:Avion militar
Metropolitan-a ëd San Peroborgh

La **metropolitan-a ëd San Peroborgh** (an russ: *Петербургский метрополитен*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd San Peroborgh, an Russia. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 15 novèmber 1955. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 5 linie longhe an total 124.8 km con 72 stassion. 

San Peroborgh
Metropolitan-a ëd Barslon-a

La **metropolitan-a ëd Barslon-a** (an spagneul e an catalan: *Metro de Barcelona*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Barslon-a, an Spagna. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 30 dzèmber 1924. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 12 linie longhe an total 157,8 km con 203 stassion. 

Barslon-a
George Grosz

**George Grosz** (nassù com Georg Groß; Berlin, 26 ëd luj 1893 – New York, 6 ëd luj 1959) a l'é stàit un pitor alman.

Grosz, George
Metropolitan-a ëd Los Angeles

La **metropolitan-a ëd Los Angeles** (*Los Angeles Metro Rail*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Los Angeles, ant jë Stat Unì. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 14 luj 1990. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 2 linie ëd metropolitan-a pesant (linie B e D) e da 4 linie ëd metro-tranvìa (linie A, C, E e K) longhe an total 195,1 km con 107 stassion. 

Los Angeles
Metropolitan-a ëd Shanghai

La **metropolitan-a ëd Shanghai** (an cinèis: *上海地铁*, *Shànghǎi dìtiě*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Shanghai, an Cin-a. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 28 maj 1993. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 20 linie longhe an total 837 km con 510 stassion. 

Shanghai
M113

Ël **M113** a l'é un car armà da trasport trupa american.
A l'é stàit progetà e realisà da la *Food Machinery Corporation - FMC* ëd San José, ant la scònda metà dj'agn '50. A peul trasporté fin a 11 soldà e a l'é armà con 'na mitraja Browning M2 HB da 12,7 mm.   
A l'é stàit prodovù (antrames 1956 e 2007) an vaire version an anviron 80.000 esemplar e a l'é an servissi con motobin forse armà dont cole american-e e cole italian-e. 

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Car armà
Roberto Benigni

**Roberto Remigio Benigni** (Manciano La Misericordia, frassion ëd Castiglion Fiorentino, 27 otòber 1952) a l'é n'ator, regista e comich italian.
### Biografìa
A l'é fieul ëd Luigi Benigni (1919-2004) e ëd Isolina Papini (1919-2004), dël 1991 a maria l'atriss Nicoletta Braschi.

Benigni, Roberto
Harold II d'Anghiltèra

**Harold II d'Anghiltèra** (*Harold Godwinson* o *Harold Godƿinson*) (Wessex, 1022 anviron – Hastings, 14 otòber 1066) a l'é stàit re d'Anghiltèra dal 6 gènè 1066 fin a soa mòrt durant la bataja ëd Hastings.
Ultim re Anglosasson a l'era fieul dël cònt Godwin ëd Wessex e ëd Gytha Thorkelsdaettir.

Categorìa:Sovran
Vielm ël Conquistador

**Vielm ël Conquistador** (an anglèis: *William the Conqueror*; an fransèis: *Guillaume le Conquérant*), nassù a Falaise, anviron dël 1027 e mórt a Rouen ai 9 ëd stèmber dël 1087, a l'é ëdcò conussù con ij nòm ëd Vilelm ël Bastàrd (perchè fieul ilegìtim), Vilelm II ëd Normandìa e Vilelm I d'Anghiltèra.

A l'era fieul ëd Robert ël Magnìfich e ëd «Herleva» o «Arlette»,'na scónda spusa për la tradission danèisa (more danico) e donc nen admetua da la Gesia Catòlica.

Düca ëd Normandìa da l'età ëd eut agn (A l'è stàit col ch'a fa cinch a arsèive formalmènt ël tìtol ëd Düca dla Normandìa) col nòm ëd Vielm II, e a l'ha portà cost tìtol dal 1035 fin al 1087.

Apress la vitòria a la batàja ëd Hastings dël otòber dël 1066 a l'é vnù ël prim rè d'Anghiltèra d'achjt Normàn e a l'ha regnà dal 25 ëd dzèmber dël 1066 fìn a soa mòrt, ai 9 ëd stèmber dël 1087.

Categorìa:Sovran
Pipin III

**Pipin III** (an fransèis: **Pépin III**) stranomà **le Bref**, (Jupille, 714 – Saint Denis, 24 stèmber 768), a l'é stàit ël re dij Franch dal 751 fin a soa mòrt. 

A l'é stàit ël pare ëd Carl Magn.

Categorìa:Sovran
Saab 340

Ël **Saab 340** a l'é n'avion ëd linia për curte distanse a doi motor ëd fabricassion svedèisa. 
Ël prim vòl dël protòtip a l'é stàit dël 25 gènè 1983 e a l'é intrà an servissi ël medesim agn.
Dal 1983 al 2005 a son stàit construì 459 Saab 340.
Soa lestëssa a l'é ëd 524 km/h.
Dal Saab 340 a l'é stàit desvelupà ël Saab 2000.

Categorìa:Avion
ITA Airways

**ITA Airways** (**Italia Trasporto Aereo S.p.A.**) a l'é na companìa d'aviassion italian-a.

Ël pressident a l'é Sandro Pappalardo e l'aministrator delegà a l'é Jörg Eberhart.

## Stòria
ITA Airways a l'é nassùa dël 11 novèmber 2020.
Dël 2025 a l'é vnùa part dël grùp Lufthansa.

Categorìa:Aviassion
Gulfstream G650

Ij **Gulfstream G650, G700 e G800**, a son 'na famija d'avion da turism executive a reassion american-a fabricà a parte da la fin dj'agn '2010.
L'avion G650 a l'ha volà la prima vira dël 25 novèmber 2009 e a l'é intrà an servissi dël 27 dzèmber 2012.
An total ij modej dla famija Gulfstream a son stàit prodovù fin al dì d'ancheuj an 654 esemplar e la lestëssa màssima dl'a version G650 a l'é ëd 983 km/h visadì Mach 0,925.

Categorìa:Avion