Ontologìa

L**'ontologìa** a l'é la branca dla metafìsica ch'a studia l'esse an tant che esse, la natura dla realtà e le categorìe fondamentaj dl'esistensa. A l'é ciamà ëdcò "filosofìa prima" e a serca ëd rësponde a la question: "Lòn ch'a l'é ch'a esist për da bon?".

## Etimologìa
Ël termo a ven dal grech antich:
* **ὄν** (ón) - "l'é", "l'esse"
* **λόγος** (lógos) - "discors", "siensa"
Donca "ontologìa" a veul dì "siensa dl'esse" o "discors an sl'esse".

## Stòria

### Antichità
* Aristòtil: a l'ha definì l'ontologìa coma "la siensa dl'esse an tant che esse"
* Platon: soa teorìa dle Ideje a l'é na forma d'ontologìa realista
* Parménid: a l'ha butà le base con soa riflession an sl'Esse

### Età medieval
* Tomà d'Aquin: a l'ha dësvlupà l'ontologìa cristian-a
* Duns Scòto: distinsion antra esse e essensa
* Vielm ëd Occam: nominalism e semplificassion ontològica

### Età moderna
* René Descartes: dualism tra ment e materia
* Baruch Spinoza: monism e panteism
* Gottfried Leibniz: teorìa dle mònad

### Età contemporania
* Martin Heidegger: ontologìa fondamental e crìtica dla metafìsica tradissional
* Jean-Paul Sartre: ontologìa fenomenològica
* Willard Van Orman Quine: ontologìa naturalisà

## Tema sentraj

### L'esse e soe modalità
* Esse necessari e esse contingent
* Esse possìbil e esse real
* Esse potensial e esse atual

### Categorìe ontològiche
Le categorìe fondamentaj dl'esse:
* Sostansa e proprietà
* Universaj e particolar
* Càusa e efet
* Possìbil e real

### Ël problema dj'universaj
* **Realism**: j'universaj a esisto indipendent da la ment
* **Nominalism**: j'universaj a son mach nòm
* **Concetualism**: j'universaj a esisto mach ant la ment

## Scòle ontològiche

### Realism
A fortiss che la realtà a esist independent da nòstra ment:
* Realism metafìsich
* Realism sientìfich
* Realism moral

### Idealism
A sosten che la realtà a l'é fondamentalment mental o spiritual:
* Idealism sogetiv (Berkeley)
* Idealism assolù (Hegel)
* Idealism trassendental (Kant)

### Materialism
A fortiss che tut a l'é materia o process materiaj:
* Materialism redutiv
* Materialism dialétich
* Fisicalism

### Dualism
A sosten che a-i son doi tipo ëd sostansa:
* Dualism cartesian (ment e materia)
* Dualism proprietà

## Ontologìa contemporania

### Ontologìa fundamental
Dësvlupà da Martin Heidegger:
* Distinsion antra esse e ent
* L'esse com process
* L'esse-nel-mond

### Ontologìa fenomenològica
* Edmund Husserl: redussion eidética
* Maurice Merleau-Ponty: ontologìa dla carn

### Ontologìa analìtica
* Willard Van Orman Quine: "esse a l'é esse ëd na variàbil"
* Saul Kripke: essensialism e teorìa dij designator rigid
* David Lewis: realism modal

## Aplicassion

### Ontologìa formal
A deuvra dj'utiss formaj për studié l'esse:
* Lògica modal
* Teorìa dj'ansem
* Semàntica formal

### Ontologìa an siensa
* Realism sientìfich
* Status ëd j'entità teòriche
* Ontologìa dla fìsica quàntica

### Ontologìa social
* Costrussion social dla realtà
* Ontologìa dij fat istitussionaj
* Realism social

## Problema contemporani

### L'esse e ël lengagi
* Rapòrt antra realtà e descrission
* Ontologìa e semàntica
* Ël problema dla referensa

### Ontologìa e tecnologìa
* Realtà virtual e soa ontologìa
* Inteligensa artifissial e status ontològich
* Ontologìa dij mojen ëd comunicassion

### Ontologìa e ecologìa
* Status ontològich dla natura
* Ontologìa dj'ecossistem
* Responsabilità ontològica

## Métod ontològich
* Anàlisi concetual
* Fenomenologìa
* Esperiment mentaj
* Argomentassion a priori
* Anàlisi dël lengagi ordinari

## Autor amportant
* Aristòtil (384-322 a.C.)
* Tomà d'Aquin (1225-1274)
* René Descartes (1596-1650)
* Gottfried Leibniz (1646-1716)
* Immanuel Kant (1724-1804)
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831)
* Martin Heidegger (1889-1976)
* Willard Van Orman Quine (1908-2000)

## Euvre fondamentaj
* *Metafìsica* d'Aristòtil
* *Meditassion metafìsiche* ëd Descartes
* *Esse e temp* ëd Heidegger
* *Paròla e oget* ëd Quine
* *La salvëssa dij fenòmen* ëd Quine

## Vëdde ëdcò
* Metafìsica
* Epistemologìa
* Filosofìa prima
* Esistensa
* Essensa
* Realism

## Bibliografìa
* Heidegger, M., *Esse e temp*, 1927
* Quine, W.V.O., *Da un pont ëd vista lògich*, 1953
* Aristotle, *Metafìsica*
* Lowe, E.J., *The Four-Category Ontology*, 2006

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI