Sécol ch'a fa IX dGC

Coma mojen për amzuré ël passé dël temp, ël **sécol ch'a fa IX dGC** a resta ël sécol ch'a l'é durà dl'801 dGC al 900 dGC.

## Euròpa ossidentala

### Pì tard a l'han ciamaje "Temp Sombr"
A anandiesse da un 400 dapress a sti ann-sì, dle figure anfluente dij prim temp dl'Arnassensa a l'avrìo pijàit l'andi a definì sti temp-sì, e ij tre sécoj ch'a-i ero sta-ie anans ëd cost, coma Temp Sombr. L'espression a veul dì ch'as trata ëd temp quand a l'era dësmortasse ël lum dl'Imperi Roman d'Ossident, dapress al 476 dGC, e ën general a j'ero chità le forme d'art clàssica, ij borgh a j'ero fasse motobin pì cit e ël podèj polìtich a l'era s-ciapasse an mila tòch viaman sensa amportansa. J'entità regionaj a j'ero chërsùe fin-a a fesse stat, e fin-a imperi. Conforma a st'ipòtesi dl'Arnassensa mach la Gesia Catòlica Roman-a a l'avrìa avù un chèich podej antërnassional, limità però da le comunicassion motobin sagrinà antra region d'Euròpa. Le reste dla siviltà clàssica a sarìo mach stàite preservà dai frà catòlich ën tracopiand-je a man, ma con lòn che motobin pòca gent a l'era bon-a a lese, squasi gnun-a anformassion a sarìa stàita spantià. A coj temp-la, an efet, la pì gran part dla popolassion a j'ero ëd campagnin, e le sita roman-e a restavo mach pì dij gran drocheri. Comsëssìa, j'art corelà a la religion e la vita djë sgnor a restavo anco' vive, lòn ch'a l'avìa ëmnà a deje da vive a vàire mèistr artisan. Dij "Temp Sombr" europengh a l'é restane vàire oget, ch'as goèrno ant ij musé ëd tut ël mond.

### J'art dij "Temp Sombr"
Anans tut l'art a l'era restà për via che la Gesia a la catava. Coma utiss dla liturgìa Roman-a Catòlica, vàire mila oget d'òr as fasìo anco' sempe. Cope sacrà, arlichiari, Cros, rosari, tòch dj'autar e statue dla Vèrgin e dij Sant a son sempe fasse, ën tnisend viva la produssion artìstica d'ës temp-sì. L'architetura a l'ha torna tacà a dësvijesse na frisa bele che d'ës sécol-sì. As tratava dzortut ëd tiré sù dle costrussion ëd servissi për la Gesia, e vàire castej (ij prim fait dal temp dij roman, për prima ròba coma dle mòte, dle cà fòrt ò dle tor, sensa pa gnun-a arfinidura.

## Ant ël mond a-i rivava

* Ël comersant àrab Shulama a scriv che le gionche cinèise a mnavo fin a 600-700 passagé ant l'Océan Indian. A scriv che le nav cinèise a-i ero tròp fonde për rintré ant ël fium Eufrà (Irak dël dì d'ancheuj), lòn ch'a-j obligava a mné a pòrt sò passagé e soa caria con dle cite barche da traspòrt. 
* Për via ëd fator dont as sa nen vàire, as anandia ël droché dl'época clàssica dla Siviltà Maya.
* Ël Beowulf a podrìa esse stait scrivù dë sti temp-sì, contut ch'a podrìa esse stait ëscrivù ëdcò sent ann anans.
* An Euròpa ossidental a-i son ël Règn ëd Carlomagn, e cola che an vàire a ciamo l'Arnassensa Carolingia.
* As anandio dij gran atach dij Vichingh contra l'Euròpa, ën portand dle devastassion mai pì finìe.
* La sepoltura ant la nav d'Oseberg.
* J'ungherèis a rivo ant l'Ungherìa dël dì d'ancheuj, e a la dëstaco da 'nt la Bulgarìa.
* Ij Tukolor a van a sté ant la val fluvial dël Senegal.
* Ij comersant Mussulman a van a sté ant ël nòrd-òvest e sud-est dël Madagascar.
* 803 dGC — La costrussion dël Buddha Gigant ëd Leshan fait da la dinastìa Tang an Cin-a a ven finìa, dapress a 90 agn passà a scurpì la pera ëd na colin-a.
* Apopré 813 dGC-915 dGC — as anandio dij gran atach navaj  dj'àrabo contra le rivere dël Tiren e dl'Adriàtich.
* 800 dGC — la flòta àraba a l'armonta 'l Téver.
* 813 dGC - Carlomagn a assòcia al tròno sò fieul, Ludovich ël Divot.
* 814 dGC - Ludovich ël Divot a suced a sò pare Carlomagn.
* 843 - Acòrd ëd Verdun.
* 848 dGC–852 dGC — La riva ossidental dël Téver a ven pijàita andrinta a la sità ëd Roma. Na muraja difensiva, comissionà da Papa Leon IV a ven tirà sù d'anviron a lòn ch'a sarà ciamà la sità ëd Leon.
* 851 dGC — Ël mercant àrabo Suleiman al-Tajir a vìsita ël pòrt ëd Guangzhou ant la Cin-a meridional, e a s-ciàira coma as fa la porslan-a, la moschéa islàmica ëd Guangzhou, ël sistema ëd magasin ëd granaja dla sità, e coma a travaja soa aministrassion munissipal.
* 863 dGC — L'aotor cinèis Duan Chengshi a parla dël comersi djë s-ciav, d'avòrio e d'ambra grisa an Somalia, an Àfrica oriental.
* 870 dGC — A ven fondà ël Castel ëd Praga.
* 800 dGC–909 dGC — j'Aglabit a ven-o un podèj andipendent an Àfrica setentrional.
* 850 dGC–875 dGC — Ij prim colon Norvegèis a rivo n'Islanda.
* 863 dGC–879 dGC — moment dë sisma antra gesie orientaj e ossidentaj.
* 864 dGC — Cristianisassion dla Bulgarìa sot a Bòris I
* 875 dGC–884 dGC — Huang Chao a fa monté n'arvira andàita a bruta fin contra la Dinastìa Tang an Cin-a.
* Fin dël sécol: la Bulgarìa a la va da 'nt la boca dël Danubi a l'Epir e a la Bòsnia.
* N'Italia vàire sità as fan repùblica: pr'esempi Forlì, dl'889.
* Ël Règn cristian dla Nubia a toca sò moment pì àot tant an sens econòmich che militar. (Stòria antica dël Sudan).
* Harald Fairhair a vins la bataja ëd Hafrsfjord e a fa dla Norvegia un regn unificà.
* Jë scach a rivo an Giapon.
* 862 dGC — As anandia la dinastìa ëd Rurik an Russia
* 885 dGC — Ij dissepoj dij sant Siril e Metòdio, Clement d'Ohrid e Naum ëd Preslav a son an Bulgarìa. As dësvlupa l'alfabet sirìlich.
* 867 dGC — As anandia un moment dë splendor për l'Imperi Roman d'Orient sot a la Dinastìa Macédona.
* 887 dGC - Carl ël Gròss a l'é tirà giù dal podèj dai sò vassaj.
* As anandia ël Period ëd Temp Càod Medioeval.

## Përson-e amportante

* Alfred ël Grand
* Arnulf ëd Carinsia 
* Carlomagn
* Wang Kon
* San Siril e San Metòdio
* Han Yu
* Clement d'Ohrid
* Naum ëd Preslav 
* Kenneth I dë Scòssia
* Luis ël Pio
* Adi Sankara
* Huang Chao
* Harald I ëd Norvegia
* Rurik
* Boris I ëd Bulgarìa
* Basilio I ël Macédone (Βασίλειος Α') (811–886), imperator (867 dGC)–(886 dGC)
* Al-Jahiz
* Papëssa Gioana, na legendaria papëssa fomela
* Taizu dj'ùltim Liang

## Anvension, dëscoerte, antrodussion
* Ël Latin volgar a taca a dësvlupesse an vàire lenghe romanze
* Prima figura ëd na mòla sircolar da na sorgiss europenga — ant la figura as ë-ciàira na manoja, la prima atestassion dël dovré ëd manoje snodà ant l'ossident (Utrecht Psalter, 843 dGC)
* Anvension dla póer da spar faita da j'alchimista Taoìsta cinèis
* Prim lìber stampà ch;as conòssa, la *[[Sutra dël Diamant]]*, stampà an Cin-a con la técnica dla stampa a matris ëd bòsch dl'868 dGC

Categorìa:Sécol ch'a fa IX