open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alghe

J**'Alghe** a son un grup eterogeni d'organism fotosintétich ch'as treuvo dzortut ant j'ambient aquàtich, ma dcò ant la tèra ùmida o an simbiosi (es. ant ij lichèn). A aparten-o a vàire regn, prinsipalment Protista e Plantae, e a son essensiaj për la produssion d'ossigen e la caden-a alimentar global. A esisto da le forme unicelular (microalghe) a cole pluriselular (macroalghe), sensa avèj le struture tìpiche dle piante com rèis o feuje.

## Classificassion
Regn: Protista (es. diatomee, dinoflagelà), Plantae (es. alghe vërde)

Phylum/Division: Chlorophyta (alghe vërde), Rhodophyta (alghe rosse), Phaeophyceae (alghe brun-e), Bacillariophyta (diatòmee)

## Morfologìa
Le caraterìstiche a dipendo dal grup:
* Tal: Còrp sensa diferensiassion an rèis, feuje o fust. A peul esse laminar (es. Ulva), filamentos o ramificà.
* Pigment: Oltre a la clorofila, a l'han d'àutri pigment coma la ficoeritrin-a (ross) o la fucoxantin-a (brun-a), ch'a-j dà ël color caraterìstich.
* Struture selular: Le microalghe a son ëd sòlit unicelular, con parej celular ëd sìlice (diatomee) o ëd celulosa.

## Abitat e Ecologìa
J'alghe a coloniso:
* Ambient marìn: Pì ëd ël 90% dle specie (es. kelp ant ij bass fond, fitoplancton).
* Eva dossa: Lagh, fìum, pëschere.
* Tèra: Surfasse ùmide, scòrsa d'erbo.
A son produtor primari ant j'ecosistem, sostnend la vita aquàtica. Ant ël plancton, a son la base dël mangé për coraj, pess e balen-e.

## Amportansa për l'[[Òm]]
Positiva:
* Aliment: Utilisà ant la cusin-a global (es. nori për ël sushi, spirulina com integrator).
* Industria: Estrassion d'agar-agar (da le rodoficee), biocombustibij, fertilisant.
* Ambient: Assorbiment ëd CO₂, produssion d'ossìgen.

Negativa:
* Fiorìe esplosive: Chërsite ecessive (es. marea rossa) ch'a lìbero tossin-e e a masso la fauna.
* Invasive: Specie forestere ch'a danegiio j'ecosistem (es. Caulerpa taxifolia ant ël Mediterani).

## Esempi avosà
Ulva lactuca (salada d'eva): Alga vërda motobin comun-a ant le còste.

Sargassum: Alga brun-a ch'a forma ëd bariere ant l'Océan Atlàntich.

Spirulina platensis: Microalga dovrà për sò contnù d'aminoàcid.

Macrocystis pyrifera (Kelp giganta): Forma ‘d foreste sota-eva ant ij bass fond.

Diatomee: Component prinsipal dël fitoplancton, essensiaj për ël cicl dël silissi.

J'alghe a l'han giugà un ròl ciav ant l'evolussion dla vita an sla Tèra, an contribuend a l'ossigenassion dl'atmosfera. Sò studi a l'é fondamental për la biotecnologìa e la comprension dij cambiament climàtich.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Restaurassion Meiji

La **Restaurassion Meiji**, ciamà ëdcò **Revolussion Meiji** a l'é stàit un cambiamen radical dla polìtica giaponèisa antrames ël 1866 e ël 1869, con la restaurassion dla potensa imperial apress secoj ëd domini djë shōgun (shogunà Tokugawa).
La restaurassion a l'é comenensà d'apress l'inissiativa dl' imperator Matsuhito che, apress soa mòrt, a l'ha pijà ël nòm Meiji.

Categorìa:Stòria
Diga dle Tre Gole

La **Diga dle Tre Gole** a l'é 'na diga fàita për la produssion d'energia idroeletrica an sël fium Asur an Cin-a.
La diga, completà dël 20 maj 2006 a l'é ëdcò la sgonda diga pìj grand dël mond, apress la diga ëd Itaipú, e l'é bon-a a sodisfé ël 3% dël bzogn d'energia dël Pais.

## Arferiment
*Britannica

Categorìa:Architetura
Nerv

Ij **Nerv** a son struture anatòmiche dël sistema nervos, formà da fass ëd fibre nervose (asson) e tessù ëd sostegn, ch'a l'han la funsion ëd trasmëtte ij signaj eletrochìmich antra ël servel, ël midol spinal e j'àutre part dël còrp. A son essensiaj për la sensibilità, ël moviment e la coordinassion dle fonsion vitaj. A fan part dël sistema nervos periférich (SNP) e a colego ij recetor sensoriaj e ij mùscoj a j'òrgan sentraj (servel e midol).

## Anatomìa e Classificassion
Ij nerv a peulo esse classificà an base a soa funsion e a soa locassion:
* Nerv sensoriaj: A pòrto informassion dai recetor (tàtil, dolor, temperadura) al sistema nervos sentral.
* Nerv motor: A trasmëtto j'órdin dal sistema nervos sentral ai mùscoj o a le giàndole.
* Nerv mës-cià: A conten-o sia fibre sensoriaj che motorie (es. nerv vagh).

Ij nerv a son ëdcò partagià an:
* Nerv crànich: 12 cobie ch'a parto dal servel (es. nerv òtich për la vista).
* Nerv spinaj: 31 cobie ch'a seurto dal midol spinal (es. nerv siàtich).

## Morfologìa
La strutura d'un nerv a comprend:
* Neuron: L'unità funsional, con n'asson (prolongament long ch'a trasmëtt ij signaj) e na guaina ëd mielin-a (isolant ch'a velocisa l'impuls).
* Tèssù ëd sostegn:
** Endonèuri: Tessù conetiv ch'a anvlopa minca asson.
** Perinèuri: A forma dë strà fascicolar ëd fibre.
** Epinèuri: La guaina esterna ch'a protegg tut ël nerv.

Ij nerv a peulo esse mielinisà (con guaina spessa) o pa mielinisà, a seconda dla velocità ëd transmission.

## Funsion
Ij nerv a gieugo un ròl ciav ant:
* Sensibilità: Trasmission d'anformassion dai sens (es. pel) al servel.
* Moviment: Ativassion dij mùscoj volontari e involontari.
* Regolassion autònoma: Control dle fonsion automàtiche (batiment dël cheur, digestion).

Ël process a l'é basà su j'ampuls nervos (signal elétrich) e ij neurotrasmetidor (sostanse chìmiche ant le sinapsi).

## Amportansa për l'[[Òm]]
Positiva:
* Permëtto la comunicassion antra tùit j'òrgan.
* Base për ij rifless e l'aprendiment.
* Utilisà ant la medzin-a për diagnòstica (es. test dij rifless).

Negativa:
* Neuropatìe: Dann ai nerv causà da diabete, feride o tossin-e.
* Maladìe demielinisante: Es. sclerosi multipla, andova la guaina ëd mielin-a as dëstruv.
* Dolor neuropàtich: Dolor crònich sensa cause fìsiche direte.

## Esempi avosà
Nerv siàtich: Ël nerv pì longh e largh dël còrp uman, ch'a va da la bassa schin-a al pé.

Nerv vagh: Nerv crànich ch'a contròla j'organ intern (cheur, polmon).

Nerv òtich: A trasmëtt j'anformassion visuaj da la rétina al servel.

Nerv radian: A consent ël moviment dij brass e dla man.

Ij nerv a son vitaj për l'adatament e la sopravivensa dj'organism. Sò studi a l'é fondamental ant la neurologìa, la riabilitassion e la comprension dle maladìe neurològiche.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Gust

Ël **gust** a l'é un dij sinch sens prinsipaj dël còrp uman, ansema a la vista, l'udì, ël tàtil e l'odorà. A l'é col sens ch'a përmëtt ëd arconòsse ij savor ëd còs ch'i mangioma o ch'i beivoma, grassie a le papile gustative situà an sla lenga e ant la boca. Ël gust a l'é strèitament colegà a l'odor, dagià che ij flavor ëd lòn ch'i consumoma a dipendo ëdcò da j'aròm ch'a rivo al nas.

## Fisiologìa dël Gust
Le papile gustative a son ëd zòne cite ëdzora a la surfassa dla lenga e dël palà. Minca papila a conten ëd recetor gustativ ch'a son sensìbij a molécole specìfiche dij aliment. Costi recetor a mando 'd signaj al servel, ch'a-j identìfica coma savor diferent. A esisto sinch savor base arconossù:
* Doss (esempi: sùcher, fruta)
* Salà (esempi: sal, patatin-e)
* Aspr (esempi: lìmon, asil)
* Amèr (esempi: cafè, cicolata nèira)
* Umami (esempi: formagg, carn)

D'àutri savor, com ël gust ëd grass o metàlich, a peulo esse percepì, ma a son nen considerà "base."

## Fator ch'a nfluenso ël Gust
Età: Con j'agn, ël nùmer ëd papile gustative a peul diminuì, ridovend la sensibilità.

Salute: Maladìe com 'l Covid-19 a peulo modifiché ël gust.

Genética: Cheidun a peulo esse pì sensìbij a l'amèr (esempi: gust ëd la sostansa PROP).

## Disturb dël Gust
Ageusia: Perdita completa dël gust.

Disgeusia: Percession distorta dël savor (esempi: gust metàlich an boca).

## Conclusion
Ël gust a l'é pa mach n'esperiensa sensorial, ma ëdcò un element ëd cultura e identità. Ant ël Piemont, la richëssa dij savor a l'é në specc ëd soa stòria e dij sò prodòt tradissionaj.

## Riferiment
*Brillat-Savarin, J.A. (1825). La Fisiologìa dël Gust.*

*Studi scientific su le papille gustative (Rivista Nature).*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Antibiòtich

J**'antibiòtich** a son dle sostanse chìmiche o dij fàrmach dovrà për combate le infession causà da bateri. A travajo an blocand la proliferassion dij micro-organism o an massandje, sensa danegé generalment le sélule uman-e. A son pa vàld contra ij virus (esempi: influensa, Covid-19), dagià che costi a l'han un mecanism d'infession diferent.

## Stòria
Ël prim antibiòtich, la penicilin-a, a l'é stàit dëscoatà dël 1928 dal siensià britànich Alexander Fleming. Costa dëscoerta a l'ha revolussionà la medzin-a, rendend possìbil la cura ëd maladìe fin-a alora mortaj, com la polmonite o la sifìlide. Dòp ëd la Seconda Guèra Mondial, a son ësvilupasse d'àutri antibiòtich, com la tetraciclin-a e l'eritromicìn-a.

## Mecanism d'Assion
J'antibiòtich a agisso an vàire manere:
* Anibission ëd la sìntesi dla paret selular (esempi: penicilin-e).
* Bloch ëd la produssion dle protein-e batériche (esempi: tetraciclin-e).
* Anterferensa con la replicassion dël DNA (esempi: chinolon).

A esisto ëdcò antibiòtich a largh spetr (vàlid contra vàire tip ëd bateri) e antibiòtich a spètr streit (specìfich për chèich sòrt).

## Usagi Responsabil
L'abus o l'usagi pa aproprià dj'antibiòtich a peulo porté a l'antibio-resistensa, un fenòmen andova ij bateri a dvento resistent a j'efet dël fàrmach. Sòn a l'é un problema global ëd salute pùblica, identificà da l'OMS com na minassa prioritaria. Për evité sòn, a l'é ciav:
* Pijé j'antibiòtich mach s'a son prescrit da un médich.
* Respeté le dose e la durà dël tratament.
* Evité d'usèje për maladìe viràj.

## Efet Secondari
J'antibiòtich a peulo causé:
* Alergie (esempi: reassion a le penicilin-e).
* Dësquilibri dla flora intestinal (con diarea o infession da Candida).
* Dann al fìdich o ai rognon (an cas ëd dòse ecessive).

## Conclusion
J'antibiòtich a son n'arma vital contra le infession batériche, ma a deuvo esse dovrà con responsabilità. La sfida dël sécol ch'a-i é adess a l'é cola ëd manten-e soa validità an contrastand la resistensa, ëdcò grassie a n'educassion ciàira ant ël teritòri piemontèis e an Euròpa.

## Varda ëdcò
Bateri

Medzin-a

## Riferiment
*Fleming, A. (1929). Sël Penicillium.*

*Organisassion Mondial ëd la Sanità (OMS). Antibiotic Resistance Report.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Protestantésim

Ël **Protestantésim** a l'é un dij branch prinsipaj dël Cristianésim, nassù ant ël sécol XVI con la Arforma Protestanta, inissià da figure com Martin Luter, Gioan Calvin e Ulrich Zwingli. A l'ha arvoltà le tradission e le dotrin-e dla Cesa catòlica roman-a, an basandse an sël ritorn a la Bibia com autorità ùnica (*sola scriptura*) e an sl'ideja che la salvëssa a sia otnùa për fede (*sola fide*). Al di d'ancheuj, ël Protestantésim a l'é present an tut ël mond, con pì che 900 milion ëd credent.

## Stòria
La Riforma a l'é ancaminà ant ël 1517, quand che Martin Luter a l'ha publicà le 95 Tesi contra la vèndita dle indulgense. Sòn a l'ha portà a na separassion da Roma, con la creassion ëd Cese nassionaj e locaj. An Svìssera, Calvin e Zwingli a l'han dësvlupà ël Calvinism, ch'a fortiss la predestinassion. An Anghiltèra, Enrich VIII a l'ha fondà l'Anglicanésim për motiv polìtich, creand na Cesa autònoma.

Ant ël sécol XVII, le guère 'd religion (es. la Guèra dij Trant'Agn) a l'han marcà ij conflit antra Stat catòlich e protestant. Ël Protestantésim a l'é peui spantiasse an Amèrica e an Àfrica grassie a le mission.

## Dotrin-e Prinsipaj
*Sola Scriptura*: La Bibia a l'é l'ùnica sorgiss ëd vrità.

*Sola Fide*: La salvëssa a ven mach për fede, pa për euvre.

*Sola Gratia*: La grassia 'd Dé a l'é suficienta për la salvëssa.

Sacerdossi universal dij credent: Gnun-a mediassion clerical obligatòria.

Sacrament ridot: Batèsim e Sen-a (Eucaristìa simbòlica).

## Branch prinsipaj
Luteranésim: Basà an sjë scrit ëd Luter, ancorà an Germania e Scandinavia.

Calvinism (Cese arformà): Anfluent an Olanda, Svìssera e Scòssia.

Anglicanésim: Cesa d'Anghiltèra, con na strutura simil-catòlica ma dotrin-a protestant.

Batista: Ancorà an sël batèsim dj'adult e l'autonomìa dle Cese.

Pentecostalésim: Ch'a dà amportansa a jë spirit manifest (es. don ëd le lenghe).

## Pràtiche e Liturgìa
La liturgìa protestanta a l'é pì sempia che cola catòlica, con meno ritual. La prédica a l'é sentral, e la mùsica a peul esse tradissional o moderna. La gestion dla Cesa a varia:
* Congregassional: Decision dij fidej.
* Presbiterian: Consèj d'ansian.
* Episcopal: Vësco e gerarchìa.

## Anfluensa e Sfide
Ël Protestantésim a l'ha contribuì a:
* La nàssita dla democrassìa moderna.
* L'educassion popolar (scòle për tuti).
* L'ética dël travaj (spirit capitalista).
Ant ël sécol XXI, a frontegia sfide com ël secolarism, l'ecumenism e le division interne.

## Disseminassion Globaj
Jë Stat Unì a son ël pais pì protestant, ma comunità fòrte a-i son an Corea dël Sud, Brasil, Nigeria e Kenya. Le Cese evangeliche e pentecostaj a son cole ch'a chërso ëd pì.

## Conclusion
Ël Protestantésim a l'ha trasformà la stòria europea e mondial, an promovend ëd valor com la libertà 'd cossiensa e l'individualism religios. Soa capacità d'adatesse a le colture locaj a l'ha garantine la sopravivensa e l'espansion.

Categorìa:Religion
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sistema imunitari

Ël **sistema imunitari** a l'é l'ansem dij mecanism ëd protession dël còrp uman (e dj'àutri organism viv) contra agent estern o danos, com bateri, virus, parassit, o sélule malavie. Sò but prinsipal a l'é col ëd identifiché e neutralisé costi element, garantend la sopravivensa e l'equilibri (homeòstasi) dël organism.

## Strutura e Fonsion
Ël sistema imunitari as divid an doi part prinsipaj:
* Imunità inà (o natural): A agiss an manera genérica e ràpid, sensa memòria dij patògen. A comprend:
** Bariere fìsiche (pel, bava).
** Sélule difensive (macròfagh, granulocit).
** Protein-e antimicròbiche (complement, citochin).
* Imunità adativa (o aquisìa): As dësvlupa dòp l'esposission a un patògen specìfich e a crea na memòria imunològica. A l'ha:
** Linfòcit T (atach diret a le sélule infetà).
** Linfòcit B (produssion d'anticòrp).

J'òrgan primari (miola òssea, timo) e secondari (linfonòd, splen) a son essensiaj për la produssion e l'ativassion dle sélule imunitarie.

## Stòria dle Scuverte
Antichità: Ij Grech a l'avìo notà che cheidun ch'a fasìa na maladìa a restava protegiù (esempi: variole).

1796: Edward Jenner a dësvlupa ël prim vacin contra le variole, sfrutand l'imunità aquisìa.

Sécol XX: Arserca ansima a j'anticòrp e ij linfocit (Nobel a Burnet e Medawar për la toleransa imunitaria).

## Fator ch'a nfluenso l'Imunità
Età: Le masnà e j'ansian a l'han na rispòsta imunitaria pì debla.

Nutrission: Vitamin-e (C, D) e mineral (zinc) a manten-o ël sistema.

Stress crònich: A riduv la produssion dij glòboj bianch.

Vacinassion: A smon na protession aquisìa sensa espon-se a la maladìa.

## Maladìe e Disordin
Autoimunità: Ël sistema a ataca le sélule bon-e (esempi: diabet tipo 1, artrite reumatòida).

Imunodeficiensa: Debla difèisa (esempi: AIDS causà da HIV).

Alergìe: Risposte ecessive a sostanse nen danose (esempi: polen).

## Conclusion
Ël sistema imunitari a l'é na rej ëd protession complicà e afassinanta. Soa capacità ëd amprende e adatesse a l'é fondamental për la salute.

## Riferiment
*Janeway, C. (2001). Immunobiologìa: ël sistema imunitari an salute e maladìa.*

*Organisassion Mondial ëd la Sanità (OMS). Guide ansima a le vacinassion.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Conflit Arab-Israelian

Ël **Conflit Arab-Israelian** (an lenga aràbica الصراع العربي الإسرائيلي‎?, al-Ṣirāʿ al-ʿarabīyy al-'isrāʾīlīyy, an lenga ebràica הסכסוך הישראלי-ערבי‎) a l'é 'na situassion ëd conflit semi permanent che vaire vire a l'é rivà a la guèra ch'a-i é antra jë stàt àrab e lë stàt d'Israel apress la fin dla sconda guèra mondial (1948) fin al dì d'ancheuj.
La motivassion prinsipal a l'é stàit che j'arab a a l'han mai acetà la nassita dl'estat d'Israel an Palestin-a, andoa a-era dagià 'na granda comunità àraba; con ël temp Israel a l'ha signà vairi tratà ëd pas con la Giordania e con l'Egit. 

Categorìa:Polìtica
Categorìa:Stòria
Categorìa:Sécol ch'a fa XX
Marchèise

Le **marchèise** (o **mestruassion**) a son ël process natural ëd smoniment ëd la mucosa uterin-a (endométri) ch'as manifesta ëd manera periòdica ant le fomne an età feconda. Cost fenòmen a l'é part dël cicl menstrual, ch'a dura an média 28 di e a prepara ël còrp a na possìbil gravidansa. Le prime marchèise (**menarca**) a comparisso ant l'adolessensa (11-15 agn), e a finisso con la menopàusa (45-55 agn).

## Fisiologìa dle Marchèise
Ël cicl menstrual a l'é regolà da ormon com estrògen e progesteron, prodovù da j'ovàri. Le fase prinsipaj a son:
* Fase folicolar: Ricostrussion ëd l'endométri dòp le marchèise.
* Ovulassion: Liberassion ëd n'ovocit da l'ovàri.
* Fase luteinica: Preparassion ëd l'ùter për n'eventual impiantassion.
* Marchèise: Smoniment dël tessù s'a-i é nen na fecondassion.

La durà media dle marchèise a l'é ëd 3-7 di, con na pèrdita ëd sangh ëd 30-80 ml. A peulo esse companià da dolor ëd pansa (dismenoréa), cambi d'umor, o fatiga.

## Aspet Culturaj e Stòrich an Piemont
Storicament, le marchèise a j'ero carià ëd superstission e tabù. Ancheuj, ant ël Piemont, as parla pì duvertament ëd salute mestrual, grassie a campagne d'educassion ant le scòle e a l'acess a prodòt d'igien (assorbent, còp mestruaj). La tradission popolar a arcorda rimèdi naturaj, com tisan-e ëd canamìa për ij cramp o diete riche ëd fer.

## Salute e Igien-e
A l'é important:
* Dovré prodòt igiénich sigur (cangé j'assorbent minca 4-6 ore).
* Ten-e sot euj ij sìntom nen ordinari (esempi: marchèise motobin dolorose o iregolar).
* Consulté un médich s'a-i é assensa ëd marchèise (amenoréa) për pì ëd 90 di.

## Maladìe Colegà
Endometriosi: Tessù endometrial fòra da l'ùter, ch'a causa dolor grev.

Sìndrom pre-mestrual (PMS): Cambi fìsich e emossionaj prima dle marchèise.

Anemìa: Da pèrdite ecessive ëd sangh.

## Aspet Sociaj
Malgré ij progress, ël tema a l'é ancora stigmatisà an vàire part ëd la società. An Piemont, ij moviment për ij drit ëd le fomne a lòto për l'eliminassion ëd la tassa rosa (còst pì àut dij prodòt igiénich) e për n'educassion sensa pregiudissi.

## Conclusion
Le marchèise a son n'element natural e vital ëd la salute feminil.

## Varda ëdcò
Ormon

## Riferiment
*Organisassion Mondial ëd la Sanità (OMS). Salute mestrual: linie guida.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Epilessìa

L**'epilessìa** a l'é na condission neurològica crònica caraterisà da la predisposission a arseive crisi comissiaj, dëscoordinament temporani dël sistema nervos sentral. Coste crisi a peulo manifestesse con moviment ancontrolà, pèrdita ëd cossiensa, o alterassion ëd sensassion e a son causà da n'atività elétrica anormal ant ël servel. A colpiss përson-e ëd tute le età e a l'é tratàbil con fàrmach, dieta, o cirurgìa.

## Sòrt ëd Crisi
A esisto prinsipalment doi sòrt ëd crisi:
* Crisi generalisà: A colpisso tut ël servel. Sot-categorìe a comprendo:
** Crisi toniche-clòniche (convulsion, pèrdita ëd cossiensa).
** Crisi d'assensa (breve "disconession" sensa moviment).
* Crisi focaj (o parsiaj): A parto da na region specìfica dël servel. A peulo causé:
** Sintom motòri (esempi: spasim ëd na man).
** Sintom sensitiv (esempi: vision ëd lus).

## Cause
Le cause a peulo esse:
* Genétiche (mutassion ch'a influenso ij canaj iònich dël servel).
* Lesion serebraj (trauma, tumor, ëscontr).
* Infession (meningite, encefalite).
* Malformassion ëd nassensa (esempi: sclerosi tuberosa).
Ant ël 50% dij cas, la causa a l'é pa identificà (epilessìa idiopàtica).

## Diagnosi
La diagnosi as basa an sj'osservassion dij sìntom e an test coma:
* Eletroencefalograma (EEG): Registra l'atività elétrica dël servel.
* Risonansa magnetica (RMN): Për escludi lesion strutturaj.
* Esam dël sangh: Për controlé d'àutre maladìe (esempi: diabet).

## Tratament
Fàrmach antiepileptich (esempi: carbamazepin-a, valproàt): A ridùo l'atività elétrica anormal.

Dieta chetògena: Rica ëd grass, pòvra ëd carboidràt, efetiva ant ij cit.

Chirurgìa: Rimòssion dla part dël servel ch'a causa le Crisi (se localisà).

Neuromodulassion: Stimolassion dël nerv vagal për ridùe la frequensa dle Crisi.

## Complicassion
Stat epilétich: Crisis ch'a duro pì ëd 5 minute, emerzensa médica.

Feriment durant na crisi (esempi: cadute).

Ansietà o depression për l'impotensa a controlé le Crisi.

## Prevension
Evité ij fator d'arzigh (esempi: mancansa ed seugn, stress ecessiv).

Pijé ij fàrmach conforma a la prescrission.

Educassion ant le scòle e ant la comunità për ridùe ij pregiudissi.

## Conclusion
L'epilessìa a l'é na maladìa complessa ma gestìbil.

## Riferiment
*Organisassion Mondial ëd la Sanità (OMS). Epilessìa: un apel global a l'assion.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mal dë stòmi

Ël **mal dë stòmi** (o gastroenterite) a l'é n'infiamassion dlë stòmi e dj'intestin, causà për sòlit da n'infession viral, batérica, o parassitaria. A l'é caraterisà da diarea, vòmit, dolor dë stòmi, e d'àutri sìntom com frev e disidratassion. A peul colpì përson-e ëd tute le età, ma a l'é pì comun ant ij cit e j'ansian.

## Cause
Virus: Norovirus, Rotavirus (prinsipal causa dij cas ant ij cit).

Bateri: Escherichia coli, Salmonella, Campylobacter (spantià për sòlit con aliment contaminà).

Parassit: Giardia lamblia, Cryptosporidium (da eva nen sicura).

Intossicassion alimentar: Consum ëd mangé mal conservà.

## Sìntom
Ij sintom a comparisso 1-3 di dòp l'esposission e a peulo duré fin a 7 di:
* Diarea agiva (lìquida o sangonenta).
* Vòmit e nàusea.
* Cramp adominaj.
* Frevëtta (38-39°C).
* Disidratassion (secchessa dla pel, pòca urin-a, dëscoordinament).

## Diàgnosi
La pì part dij cas as diagnòstico an basandse an sj'osservassion dij sìntom. D'àutri test a peulo comprend:
* Esam dël sangh për controlé ij segn ëd disidratassion.
* Coltura dle merde për identifiché bateri o parassit.
* Test ràpid për ël Rotavirus o Norovirus.

## Tratament
Ël tratament a l'é sintomàtich e a mira a preven-e la disidratassion:
* Idratassion: Bèive eva a pcite dòse, solussion reidratante oraj (esempi: SRO).
* Dieta blanda: Ris, pan bianch, banan-e (dieta BRAT). Evité làit, grass, e aliment iritant.

Fàrmach:
* Antiemétich për la nàusea (esempi: ondansetron).
* Probiòtich për arstabilì la flòra intestinal.
* Antibiòtich mach për infession batériche grave (esempi: ciprofloxacin).

## Prevension
Igien-e: Lavesse le man con savon apress ëd dovré ël bagn e prima ëd mangé.

Sicurëssa alimentar: Cusiné bin la carn, evité eva dubiosa.

Vacin: Esist ël vaccin contra ël Rotavirus për ij cit.

## Complicassion
Disidratassion greva: Necessità 'd ricòver ant l'ospidal.

Sìndrom emolìtico-uremica (SEU): Raira complicassion dle infession da E. coli.

Malassorbiment crònich: An cas ëd dann a la mucosa intestinal.

## Cand consulté un médich
Sintom ch'a duro pì ëd 7 di.

Presensa ëd sangh ant le merde o ël vòmit.

Segn ëd disidratassion greva.

## Conclusion
Ël mal dë stòmi a l'é na condission spantià ma generalment tratàbil. La prevension a l'é ciav.

## Riferiment
*Organisassion Mondial ëd la Sanità (OMS). Tratament dla diarèa acìva.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Vacin

Ij **vacin** a son preparà biològich dovrà për protege ël còrp da maladìe infetive, an stimoland ël sistema imunitari a arconòsse e a neutralisé d'agent patògen (esempi: virus, bateri) sensa causé la maladìa vera. A son n'arzorsa essensial ant la prevension ëd epidemìe e ant l'eliminassion ëd maladìe com le variòle o la poliomielite.

## Stòria dij Vacin
1796: Edward Jenner a dësvlupa ël prim vacin contra le variole, dovrand ël virus ëd la vajolatura dle vache (dal latin *vaccinus*, "dla vaca").

1885: Louis Pasteur a crea ël vacin contra la rabia, an dovrand na técnica për indebolì ël virus.

Sécol XX-XXI: Dësvlup ëd vacin contra tétan, difterite, epatite B e, dël 2020, ij prim vacin a RNA messagé (esempi: Pfizer, Moderna) për ël Covid-19.

## Mecanism d'Assion
Ij vacin a introduvo ant ël còrp n'antigen (part dël patògen o na version modificà) ch'a ativa le difèise:
* Produssion d'anticòrp specìfich da part dij linfocit B.
* Memòria imunològica: Ël sistema imunitari a arpija l'antìgen, garantend na rispòsta pì rapida e vàlida ant ël futur.

A esisto vàire tipo ëd vacin:
* Vacin viv atenuà (esempi: rosolìa).
* Vacin inativà (esempi: influensa, epatite A).
* Vacin a subunità o protèich (esempi: HPV).
* Vacin a RNA messagé (esempi: Covid-19).

## Salute e Sicurëssa
Ij vacin a l'han salvà milion ëd vite, ma a peulo causé d'efet secondari leger (dolor al pont d'iniession, frev) rarament grev (alergìe). A l'é fondamental:
* Respeté ël calendari vacinal (esempi: difterite-tétan-tossesnin-a për ij cit).
* Manten-e l'imunità ëd strop për protege coj ch'a peulo nen vacinesse.
* Combate le fàusse neuve con anformassion verificà.

## Sfide Moderne
Esitassion vacinal: Chèich përson-e a l'han pau dle complicassion, motobin ràire.

Neuve maladìe: Arserca sempe an cors për patògen com ël Zika o la dengue.

Acess global: Ancor pa tuti ij pais a l'han dòse a basta.

## Conclusion
Ij vacin a son un pilastr ëd la medzin-a preventiva.

## Varda ëdcò
Sistema imunitari

## Riferiment
*Organisassion Mondial ëd la Sanità (OMS). Raport global sij vacin.*

*Pasteur, L. (1885). Studi sla rabia e soa prevencion.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Broncopneumopatìa crònica ostrutiva

La **Broncopneumopatìa Crònica Ostrutivaì** (**BPCO**) a l'é na maladìa polmonar crònica e progressiva caraterisà da na limitassion dël fluss d'aria che as peul nen esse completament reversìbil. A l'é associà a na rispòsta infiamatòria dij polmon a sostanse iritante, com ël fum ëd tabach, e a l'é un-a dle prinsipaj cause ëd maladìa e mortalità an Euròpa.

## Sìntom e Segn
Ij sìntom prinsipaj a son:
* Dispnea (fià curt) ch'a peul agravesse con l'esercissi.
* Toss crònica, ëd sòlit con catar.
* Sibilament (s-ciòp ëd fià).
Ij sintom as dësvlupo gradualment e a peulo porté a complicassion com insuficensa respiratòria o cheur polmonar.

## Cause e Fator d'arzigh
Fum ëd tabach: La causa prinsipal (80-90% dij cas).

Esposission a pover o gas (esempi: travaj ant la minera, agricoltura).

Inquinament atmosférich (an sità con tràfich intens).

Deficit d'alpha-1-antitripsina (na condission genética raira).

## Diàgnosi
La diàgnosi as basa an sël esam spirométrich (misura dël volum d'aria espirà) e an sla arcòlta dij sìntom. D'àutri test a peulo comprend:
* Radiografìa dij polmon.
* Tomografìa computerisà (TC).
* Esam dël sangh për valuté l'ossigenassion.

## Tratament e Gestion
La BPCO a l'é pa curàbila, ma ij tratament a peulo amelioré ij sìntom e ridùe le complicassion:
* Smon-e ëd fumé: Pass essensial për slontané la progression.
* Fàrmach:
** Broncodilatador (esempi: salbutamol, tiotròpi) për deurbe le vie d'aria.
** Cortison inalà për ridùe l'infiamassion.
** Ossigenoterapìa: Për coj ch'a l'han ipossemìa greva.
** Riabilitassion respiratòria: Esercissi e educassion për gestion ëd la maladìa.

## Complicassion
Esacerbassion: Pegiorament brusch dij sìntom, ëd sòlit causà da infession.

Polmonite: Pì frequenta për colpa dle difèise dësblà.

Càncher dij polmon: Arzigh aumentà për coj ch'a fumo.

## Prevension
Evité ël fum (ativ e passiv).

Protession ant ij ambient ëd travaj con pover.

Vacinassion contra influensa e polmonite pneumocòcica.

## Conclusion
La BPCO a l'é na maladìa ch'a mnassa la qualità ëd la vita, ma con na diàgnosi tempestiva e na gestion atenta, ij passient a peulo vive pì bin.

## Riferiment
*Global Inissiativa për la BPCO (GOLD). Linie guida 2023.*

*ISTAT. Statìstiche su fum e salute an Piemont.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Chimica analìtica

La **chìmica analìtica** a l'é la branca dla chìmica ch'a studia ij métod për identifiché e determiné la quantità dle sostanse present an un campion. Sò but a l'é d'oten-e anformassion an sla composission e la strutura dij materiaj, an dovrand técniche ch'a van da le preuve tradissionaj a strument avansà. As divid an analisi qualitativa (savèj lòn ch'a-i é) e analisi quantitativa (savèj quant a-i é).

## Stòria
Le origin ëd la chìmica analìtica a rivo a l'antichità, con j'alchimista ch'a dovravo preuve ëd color o precipitassion për arconòsse ij metaj. Ant ël sécol XVII, Robert Boyle a l'ha formalisà ij prim concet ëd reassion chìmica analìtica. Ant ël sécol XX, l'antrodussion d'anstrument com ël spetrofotòmeter e ël cromatògraf a l'ha revolussionà ël camp, rendend possìbil d'analisi pì precise e ràpide.

## Concet Base
Analisi Qualitativa: Identificassion dj'element o dij compost present (esempi: test ëd fiama për ij metaj).

Analisi Quantitativa: Mzura dle quantità (esempi: titolassion àcid-base).

Métod Clàssich:
* Titolassion: Gionta d'un reagent fin a rivé a l'equivalensa.
* Gravimetrìa: Pèis d'un precipità për calcolé la concentrassion.

Métod Anstrumentaj:
* Spetroscopìa: Studi dl'assorbiment o emission ëd lus (esempi: UV-Vis, IR).
* Cromatografìa: Separassion dij component ëd na mës-cia (esempi: HPLC, GC).
* Eletrochìmica: Mzura ëd corent o potensial (esempi: pH-metr).

## Aplicassion Pràtiche
Ambient: Control ëd l'eva dël Pò për j'inquinant.

Farmacìa: Verìfica dla purëssa dij medicament.

Forensa: Anàlisi ëd le preuve ant ij cas penaj.

Agroalimentar: Test ëd sicurëssa për ij prodòt alimentar.

Industria: Contròl ëd qualità ant la produssion ëd material.

## Técniche Moderne
Spetrometrìa ëd massa (MS): Identificassion ëd molécole con precision àuta.

Risonansa magnética nuclear (RMN): Studi dla strutura molecular.

Microscopìa eletrònica: Anàlisi ëd la surfassa a livel nanométrich.

## Sfide Contemporanie
Svilup ëd sensor pì sensìbij për trové trasse d'inquinant.

Chìmica vërda: Riduve ij solvent tòssich ant j'analisi.

Gestion dij dat: Analisè ëd gran quantità d'anformassion con l'inteligensa artifissial.

## Conclusion
La chìmica analìtica a l'é essensial për ël progress sientìfich e la protession dla salute e dl'ambient.

## Riferiment
*Skoog, D.A. (2013). Fondament ëd Chìmica Analìtica.*

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sal da cusin-a

Lë **Sal da cusin-a** a l'é n'ingredient ëd cusin-a, formà prinsipalmènt da clorur ëd sòdio. A temperadura d'ambient a s'presenta 'me un sòlid cristallin bianch e con un savor carateristich.

Categorìa:Mangé e bèive
Chimica fìsica

La **chìmica fìsica** a l'é la branca dla chìmica ch'a studia ij prinsipi fìsich ch'a govern-o le proprietà e le trasformassion dij materiaj. A combin-a concet ëd fìsica e chìmica për spieghé ij mecanism dle reassion, la strutura molecular, e l'energìa implicà ant ij process chìmich. Sò but a l'é d'antërpreté ij fenòmen chìmich an bas a lege matemàtiche e modej teòrich.

## Stòria
La chìmica fìsica a l'ha soe rèis ant ij travaj ëd Wilhelm Ostwald, Josiah Willard Gibbs, e Svante Arrhenius ant ël sécol XIX. Costi siensià a l'han fondà ij concet ëd termodinàmica chìmica, cinética, e eletrochìmica. Ant ël sécol XX, Gilbert N. Lewis a l'ha dësvlupà la teorìa dij legam chìmich, e Erwin Schrödinger a l'ha aplicà la mecànica quantìstica a problema chìmich, anandiand la chìmica quantìstica.

## Concet Base
La chìmica fìsica as fonda su quatr pilaster prinsipaj:
* Termodinàmica chìmica: Studi dij cambi d'energìa ant le reassion (esempi: entalpìa, entropìa).
* Cinética chìmica: Analisi dla velocità dle reassion e dij fator ch'a anfluenso (temperatura, catalisador).
* Chìmica quantìstica: Aplicassion ëd la mecànica quantìstica për predì la strutura e le proprietà dj'àtom e dle molécole.
* Spetroscopìa: Studi dl'anterassion ëd la materia con la lus për determiné soa composission.

## Branche
Eletrochìmica: Studi dij fenòmen ch'a colego l'energìa elétrica a le reassion chìmiche (esempi: pile, eletrolisi).

Fisicochìmica dij colòid: Studi dle mës-cie omogenie e eterogenie (esempi: gel, goma).

Termochìmica: Mzura dël calor assorbì o liberà ant le reassion.

## Aplicassion Pràtiche
Industria: Otimisassion dij process ëd produssion (esempi: sìntesi d'amoniaca për fertilisant).

Ambient: Studi dij gas ëd sèra e sò impat ant ël càud global.

Medzin-a: Dësvlup ëd fàrmach basà an sl'anterassion molecular.

Energìa: Progeté célule fotovoltaiche e baterìe pì eficent.

## Técniche d'Anàlisi
Calorimetrìa: Mzura dël calor ëscambià ant na reassion.

Spetroscopìa Raman: Studi dij mòt vibrassionaj djë molecole.

Simulassion computassionaj: Model matemàtich për predì comportament chìmich.

## Sfide Moderne
Chìmica verda: Descriv process ch'a ridùo l'usagi ëd solvent tòssich.

Material avansà: Sintetisé sostanse con proprietà ùniche (esempi: grafene).

Energìa sostenìbil: Dësvlup ëd catalisador për la conversion ëd CO₂.

Conclusion
La chìmica fìsica a l'é n'euvra pont fra la teorìa e la pràtica, essensial për ij progress tecnològich e sientìfich.

## Varda ëdcò
Termodinàmica

## Riferiment
*Atkins, P. (2006). Prinsipi ëd Chìmica Fìsica.*

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Chimica inorgànica

La **chìmica inorgànica** a l'é la branca dla chìmica ch'a studia ij compost inorgànich, visadì coj ch'a conten-o pa dle liure carbòni-idrògen (C-H), fàit ecession për cheich compòst com ël diòssid ëd carbòni (CO₂) e ij cianur. A l'ha com camp d'arzerca la sìntesi, la caraterisassion e l'utilisassion ëd mineraj, metaj, gas e àutri element dla tàula periòdica.

## Stòria
La chìmica inorgànica a l'ha soe rèis ant l'antichità, con lë studi dij metaj (esempi: ram, fer) e dij sò mineraj. Ant ël sécol XVIII, Antoine Lavoisier a l'ha definì ij concet ëd element e combinassion chìmica, anandiand la chìmica moderna. Ant ël sécol XIX, lë svilup dla taula periòdica da part ëd Dmitrij Mendeleev a l'ha organisà j'element an base a soe propietà. An temp recent, la chìmica inorgànica a l'ha dësvlupà àree com la chìmica dij coordinand (ligand e metal) e la chìmica dlë stat sòlid.

## Concet Base
Element e Compost: J'element inorgànich a son tuti coj dla tàula periòdica, mentre ij compost a peulo esse:
* Binari (esempi: NaCl, CO₂).
* Ternari (esempi: CaCO₃, H₂SO₄).

Ligam chìmich: Principalment iònich (tra metal e nen-metal), covalent (condivision d'eletron), e metàlich (eletron lìber).

Propietà Periodiche: Arferìe a la posission dël element ant la tàula (esempi: eletronegatività, ragg atòmich).

## Aplicassion Pràtiche
Industria: Produssion d'àcid solfòrich (H₂SO₄) për fertilisant, silissi për semicondutor.

Medzin-a: Compost ëd plàtini ant ij chemioteràpich, fluorur ant l'igien-e dental.

Ambient: Tratament ëd l'eva con cloro (Cl₂) o òssid ëd fer për eliminé j'ampurità.

## Tècniche d'Analisi
Spetroscopìa: Për identifiché j'element an base a l'assorbiment ëd lus.

Diograssìa a rag X: Për determiné la strutura cristalin-a.

Microscopìa eletrònica: Për osservé la morfologìa dij material.

## Sfide Moderne
Material për l'energìa renovàbil: Catalisador për célule a idrògen, baterie al liti.

Chìmica verda: Sìntesi sensa solvent tòssich o consum energétich elevà.

Arserca ant ij nanomaterial: Partìcole d'òr për aplicassion médiche.

## Conclusion
La chìmica inorgànica a l'é un camp dinàmich ch'a colega siensa, tecnologìa e società.

## Varda ëdcò
Tàula periòdica

Metal

Cristal

## Riferiment
*Cotton, F.A. (1999). Chìmica Inorgànica Avansà.*

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Cicl ëd l'eva

Ël **cicl ëd l'eva** (o cicl idrològich) a l'é ël process natural andova l'eva dla Tèra a cìrcola antra l'atmosfera, la surfassa terestra, e ël sot-seul. A l'é un mecanism essensial për la sopravivensa dj'ecosistem e për l'equilibri dël clima.

## Fase dël Cicl
Ël cicl a comprend vàire fase ch'as ripeto continuament:
* Evaporassion: L'eva dij lagh, fium, e ocean as trasforma an vapor grassie al calor dël sol.
* Traspirassion: L'eva ch'a seurt da le piante e la tèra a travers ël sudor ëd le feuje.
* Condensassion: Ël vapor as trasforma an nìvole o fiòche an rinfrëscand-se ant l'atmosfera.
* Precipitassion: L'eva a torna a la Tèra an forma ëd pieuva, fiòca, o tampesta.
* Inflitrassion: Part ëd l'eva a pénetra ant ël sot-seul, alimentand j'aquifer.
* Eva 'd surfassa: L'eva ch'a scor an sij fium, lagh, o ocean, pronta për torna evaporé.

## Amportansa Ecològica
Manteniment dj'ecosistem: L'eva a nutr piante e animaj.

Regolassion dël clima: Le nìvole a influenso la temperadura.

Purificassion natural: L'inflitrassion a filtra j'inquinant.

## Sfide Moderne
Cambiament climàtich: Ridussion dij giassé e suitin-e estive.

Inquinament dij fium: Sostanse chìmiche ch'a danegio l'eva potàbil.

Gestion idràulica: Evité inondassion con dighe e sistem d'avis (esempi: Pò a Turin).

## Conclusion
Ël cicl ëd l'eva a l'é na rej ëd vita ch'a colegà tuti j'esse vivent.

## Varda ëdcò
Pò

## Riferiment
*Organisassion dle Nassion Unìe për l'Educassion, la Siensa e la Coltura (UNESCO). Raport sul cicl idrològich global.*

Categorìa:Meteorologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Vent

Ël **vent** a l'é ël moviment ëd l'aria ant l'atmosfera, causà da le diferense ëd pression antra doe zòne dla Tèra. A l'é un fenòmen natural fondamental për l'equilibri dël clima e a l'ha n'impat significativ an sla vita dj'esse vivent e an sj'atività uman-e.

## Formassion dël Vent
Ël vent as forma për via dla diferensa ëd pression atmosférica antra d'àree càude e frèide:
* L'aria càuda, essend men densa, as àussa e a crea na zòna ëd bassa pression.
* L'aria frèida, pì pesanta, as ëspantia vers le zòne ëd bassa pression për ugualié la pression.
La rotassion dla Tèra (efet ëd Coriolis) a influensa la diression dël vent, creand pattern globaj com ij vent alisé e ij vent ossidentaj.

## Sòrt ëd Vent
A esisto vàire sòrt ëd vent, classificà për orìgin e caraterìstiche:
* Vent globaj: Colegà a la sircolassion general dl'atmosfera (esempi: alisé, vent polar).
* Vent regionaj: Influensà da la geografìa local (esempi: Föhn, vent càud e sùit ch'a seurt da le montagne).
* Vent locaj: Generà da condission specìfiche (esempi: brisa marin-a, brisa ëd montagna).
* Tempeste: Vent estrem com tifon, uragan, o tornado, associà a pression motobin bassa.

## Amportansa dël Vent
Ecològica: Dispersion ëd smens, polinisassion, regulassion ëd la temperadura.

Energética: Produssion d'energìa eòlica (esempi: parco eòlich ant le coline piemontèise).

Cultura e stòria: Utilisà për la navigassion, ij moln, e ant le tradission popolar.

## Vent ant ël Piemont
An Piemont, ij vent a son influensà da le Alp e la Pianura Padan-a. Ël *Föhn* a l'é frequent ant le valade ossidentaj, portand temp càud e sech dòp avèj traversà le montagne. La brisa dël Lagh Magior a mòdera ël clima local, mentre ij vent frèid ëd Tramontan-a a peulo porté neucc ëd fiòca ant l'invern.

## Mzure e Predission
Ij vent a son misurà con:
* Anemòmeter (velocità).
* Giravent (diression).
Ij meteoròlogh a dòvro modèj computassionaj për predì ij vent, essensiaj për l'aviassion, l'agricoltura, e la protezion sivil.

## Problem e Sfide
Erosion dij teren: Vent fòrt a peulo porté via la tèra fértil (esempi: tempeste ëd sabia).

Dann a le costrussion: Tempeste a càuso dann con vent ëd pì ëd 100 km/h.

Cambiament climàtich: Aument ëd l'intensità dij vent estrem ant j'ùltim agn.

## Conclusion
Ël vent a l'é na fòrsa naturaj ch'a modela l'ambient e a anfluensa la vita cotidian-a.

## Varda ëdcò
Atmosfera

## Riferiment
*Organisassion Meteorològica Mondial (OMM). Raport sui vent globaj.*

Categorìa:Meteorologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Interassion fòrta

L**'interassion fòrta** (o **fòrsa fòrta**) a l'é un-a dle quatr fòrse fondamentaj ëd la natura, ansema a la gravità, l'eletromagnetism e l'interassion debla. A l'é responsàbil ëd ten-e unì ij component dël nùcleo atòmich (proton e neutron) e ëd manten-e la coesion dij quark ant ël sen ëd le partissele subatòmiche com ij barion (pr'esempi, proton e neutron) e ij meson. Costa fòrsa a l'é medià da le partissele ciamà gluon, ch'a pòrto na càrica ëd color, e a l'é descrivùa da la teorìa dla cromodinàmica quantìstica (QCD).

## Stòria
La teorìa dl'interassion fòrta a l'é stàita dësvlupà dël sécol ch'a fa XX. Dël 1935, ël fìsich giaponèis Hideki Yukawa a l'ha proponù n'ipotesi për spieghé la fòrsa ant ël nùcleo atòmich, an prevedend l'esistensa d'un meson. Contut, la teorìa modërna dla QCD a l'é stàita elaborà ant j'agn '70, grassie al travaj ëd fìsich com Murray Gell-Mann e David Gross. La QCD a definiss l'interassion fòrta com na fòrsa ch'a agiss an tra ij quark për mojen dij gluon, con un mecanism basà an sla càrica ëd color.

## Descrission
L'interassion fòrta a agiss an tra quark, ij component elementar ëd le partissele com proton e neutron. A l'é diferenta da l'eletromagnetism për via ëd soa natura: la fòrsa a dventa pì fòrta quand che ij quark a son distansià, un fenòmen ciamà confinament dij quark. Ij gluon, sensa massa, a pòrto lor midem la càrica ëd color, lòn ch'a men-a a n'efet d'antërassion  che a rinfòrsa la fòrsa.

## Proprietà
Libertà asintòtica: A energie àute (o distanse curte), ij quark a comporto com s'a fusso lìber, na propietà confermà da le preuve sperimentaj.

Confinament dij quark: A distanse grande, la fòrsa a aumenta, rendend ampossìbil separé ij quark. Sòn a spiega përché as peulo mai osservé quark isolà.

Mediassion dij gluon: A l'opòst dij foton (mediator ëd l'eletromagnetism), ij gluon a son soget a l'interassion fòrta midema, creand d'euvrage ëd gluon complicà.

## Ròl ant la Fìsica
L'interassion fòrta a l'é ciav për la stabilità dij nùcleo atòmich e për l'esistensa ëd la materia ordinaria. An dzorpì, a l'é fondamental ant lë studi:
* Dle stèile ëd neutron, andova la fòrsa a contrasta la gravità.
* Dël plasma ëd quark e gluon, na condission ëd materia present ant l'Univers primitiv.

## Vardé ëdcò
Eletromagnetism

Interassion debla

## Arferiment
*Gell-Mann, M. (1964). "A Schematic Model of Baryons and Mesons". Physics Letters.*

*Gross, D. (2004). "The discovery of asymptotic freedom". Reviews of Modern Physics.*

Categorìa:Fìsica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Interassion debla

L**'interassion debla** (o **fòrsa debla**) a l'é un-a dle quatr fòrse fondamentaj ëd la natura, ansema a la gravità, l'eletromagnetism e l'interassion fòrta. A l'é responsàbil ëd chèich process ëd decadiment nuclear (coma ël decadiment beta) e a giuta a regolé le reassion nuclear ant ël cheur dle stèile. A l'é ëdcò essensial ant ij process ëd trasformassion ëd le partissele elementar, com ij quark e ij lepton. Costa fòrsa a l'é medià da le partissele ciamà boson W e Z, ch'a pòrto na càrica dël tipo "dèbol", e a l'é descrivùa da la teorìa dl'eletrodinàmica debla (o Model Eletrodèbol).

## Stòria
La comprension dl'interassion debla a l'é ancaminà dël sécol ch'a fa XX. Dël 1933, ël fìsich Enrico Fermi a l'ha proponù la prima teorìa matemàtica për descrive ël decadiment beta. Contut, la teorìa modërna a l'é stàita dësvlupà ant j'agn '60 e '70, con ël travaj ëd fìsich com Sheldon Glashow, Abdus Salam, e Steven Weinberg, ch'a l'han unificà l'interassion debla e l'eletromagnetism ant ël Model Eletrodèbol. Cost model a l'ha prevëddù l'esistensa dij boson W e Z, confermà sperimentalment dël 1983.

## Descrission
L'interassion debla a l'é diferenta da j'àutre fòrse përchè a peul cangé la "sòrt" (o flavor) dij quark e dij lepton. Për esempi, ant ël decadiment beta, un neutron as trasforma an proton, con l'emission d'un eletron e d'un antineutrin. Sòn a càpita përchè un quark "down" a dventa un quark "up" për mojen ëd l'emission ëd na partissela W⁻. A l'opòst ëd l'eletromagnetism, ij boson W e Z a l'han na massa elevà (circa 80-90 GeV/c²), lòn ch'a rend l'interassion debla motobin curt-ragi (10⁻¹⁸ m).

## Proprietà
Mediassion dij boson W e Z: Ij boson W⁺, W⁻, e Z⁰ a son ij mediator ëd la fòrsa debla. Ij boson W a son carià, ël boson Z a l'é neuter.

Violassion ëd la parità: L'interassion debla a rispeta pa la simetrìa ëd parità, visadì a preferiss n'orientament ëd spin rispet a n'àutr.

Cangiament ëd flavor: A l'é l'ùnica fòrsa ch'a peul modifiché la sòrt dij quark (es. da "strass" a "up").

## Ròl ant la Fìsica
L'interassion debla a l'é fondamental ant:
* La fusion nuclear ant le stèile, andova a përmet la trasformassion ëd proton an neutron.
* Ël decadiment radioativ dj'element, com l'urani o ël carbon-14.
* La sìntesi dij element pesant ant le supernòve.
* Jë esperiment ëd partissele àute energie, andova as produvo dij process com la produssion ëd boson W e Z.

## Vardé ëdcò
Eletromagnetism

Interassion fòrta

## Arferiment
*Fermi, E. (1934). "Tentativo di una teoria dell'emissione dei raggi β". Ricerca Scientifica.*

*Glashow, S. (1961). "Partial-symmetries of weak interactions". Nuclear Physics.*

Categorìa:Fìsica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Semicondutor

Ij **semicondutor** a son ëd material con proprietà elétriche antrames tra cole dij condutor e cole dj'isolant. Soa condutività a peul esse modificà për mojen ëd temperadura, ëd lus, o an giontand d'ampurità (process ciamà dopagi). Ij semicondutor pì dovrà a son ël silissi (silicon), ël germani, e ël arseniur ëd galio. Costi materiaj a son essensiaj ant l'elaborassion dij circuit integrà, dij transistor, e d'àutri component eletrònich.

## Stòria
Lë studi dij semicondutor a l'ha avù soe orìgin ant ël sécol ch'a fa XIX. Dël 1833, Michael Faraday a l'ha osservà che ël sulfur d'argent a diminuiss soa resistensa con l'aumenté dla temperadura, l'opòst dij metaj. Dël 1874, Karl Ferdinand Braun a l'ha studià ël comportament dij semicondutor ant ij contat dij cristaj. Contut, la teorìa modërna a l'é dësvlupasse ant j'agn '30 e '40 dël sécol ch'a fa XX, con la mecànica quantìstica. Ant ël 1947, John Bardeen, Walter Brattain, e William Shockley a l'han fabricà ël prim transistor a semicondutor, rivolussionand la tecnologìa.

## Descrission
Ij semicondutor a travajo për mojen ëd la strutura ëd soe bande d'energìa: la banda ëd valensa (pì bassa) e la banda ëd condussion (pì àuta). Lë spassi antrames, ciamà gap ëd banda, a detèrmina la facilità con la qual j'eletron a peulo passé a la banda ëd condussion. Ant ij semicondutor pur (intrìnsech), la condutività a dipend da la temperadura. Ant coj dopà (estrìnsech), as gionto d'àtom d'ampurità për creé dij portador ëd càrica:
* Semicondutor ëd tipo N: Gionta d'àtom con pì eletron (es. fòsfor ant ël silissi).
* Semicondutor ëd tipo P: Gionta d'àtom con men d'eletron (es. boro ant ël silissi).

La giunzion tra semicondutor N e P a forma un dìod, ch'a përmet ël passage ëd corent mach an na diression.

## Proprietà
Condutività variàbil: A peul esse controlà con dopagi o temperadura.

Efet fotoelétrich: La lus a peul aumenté la condutività (es. ant le cèlule solari).

Sensibilità a le ampurità: Na quantità cita ëd dopant a peul cangié dramaticament le proprietà elétriche.

## Aplicassion
Ij semicondutor a son fondamentaj ant:
* Transistor: Component base për l'amplificassion e lë switch ëd signaj.
* Circuit integrà: Memòria, microprocessor, e sensor.
* Dìod a emission ëd lus (LED): Conversion d'energìa elétrica an lus.
* Cèlule solari: Trasformassion ëd l'energìa solar an eletricità.
* Sensòr: Temperadura, lus, pression.

## Vardé ëdcò
Transistor

Eletrònica

## Arferiment
*Shockley, W. (1950). Electrons and Holes in Semiconductors. Van Nostrand.*

*Bardeen, J. (1947). "The Physical Principles of Semiconductor Devices". Bell System Technical Journal.*

Categorìa:Fìsica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Stassion ëd Castagnòle Lanse

La **stassion ëd Castagnòle Lanse** a l'é la stassion feroviaria ch'a serv la comun-a ëd Castagnòle Lanse, an la provincia d'Ast.

A resta arlongh doi ferovìe: chila ch'a colega Lissandria con Cavlimor e chila ch'a porta ad Ast e Mortara.

A l'é stàita uvrìa ël 13 d'otóber dël 1865. Ël 17 ëd giugn dël 2012 a l'é stàita sarà, ma a l'é tornà uvrìa ël 11 ëd stèmber dël 2023.

Castagnòle Lanse