Valsesian

__TOC__
Ël valsesian a fa part dij dialèt dël piemontèis oriental (bass piemontèis) ansem a bielèis, vërslèis, monfrin, lissandrin, astësan, langhèt e monregalèis, rapresentandne la variant pì setentrional.
Con coste parlade a condivid dontré caraterìstiche ch’a lo distinguo da l’àut piemontèis.

## Coniugassion dij verb

* la prima përson-a singolar dij verb a finiss an consonant: *mi i parl* ( e nen i parlo)
* la sconda përson-a singolar a finiss nen an *–s* ma an *e/i* (ët parle, ët ei)
* ël përnòm verbal dla sconda përson-a singolar a l’é nen *it* ma *ët* (pr. at)
* ël përnòm verbal dla tersa përson-a plural a l’é nen *a* ma *i* (*lor i parlo*)
* l’ausiliar ant ij temp compòst a l’é generalment *esse* e nen *avèj*: *mi i son parlà* (bele se a riva ëd sente ëdcò: *mi j’heu parlà*, ch’a son-a come arcàich)
* le desinense dël temp a lë vnì a son: 
** *i fareu*
** *ët farai* 
** *al farà* 
** *i faroma* 
** *i farèi* 
** *i faran*
* le desinenze dl’impërfèt për la prima e la sconda coniugassion (parlé, voghe) a son: 
** *i parleva* (*vogheva*)
** *ët parleve*
** *al parleva*
** *i parlevo*
** *i parleve*
** *i parlevo*
* per la tersa coniugassion (dormì/dromì) i l’oma: 
** *i dormiva*
** *ët dormive* e vìa fòrt.
* la negassion as fa con **mìa** ò **not**: *I seu *'mìa*** [[nopà]] che ''i seu nen'', ò ''sagrinte '''not*** nopà che *sagrinte nen*.

## Sostantiv
### Sortìe an –cc/gg
* *lacc* e nen làit 
* *fregg*, femm. *frëggia* nopà ëd frèid/frèida
### Tendensa a ‘saré’ ij sostantiv con na ‘''o''’
ant ij cas ch’a seguo:
* *quadro, sucro* nopà ëd quàder, sùcher
* *crussio, pròpio* nopà ëd crussi, pròpi
* *formagio* nopà ëd formagg

## Plural

### Plural prolétich
 
* *gat / gàit, omèt / omèit*
* *bon / bòin*

### Plural metafonétich
 
* *man / men* (ò *mèin*), 
* *grand/grend*
* *òm / euime*

Belavans ij plural metafonétich a son praticament perdusse ant ij pais pì grand, ma a son goernasse ant le valade lateraj e ant ij centro pì isolà dla val.

### Plural feminin

* *mistà / mistaj, stra / straj*

## Artìcoj

* Singolar: *ël / la*
* Plural: *ij* për mascolin e feminin
A dzorvivo ancó (ma a son an camin ch’a sparisso ëd pianta) le forme arcàiche:
* *o*, për ël mascolin singolar: *S’o Sass* (topònim)
* *ël*, per ël feminin plural: *ël mate* (le fije)

## Fonética

Ël valsesian a l’ha goernà, ansem a le parlade limìtrofe dla Valsressa, dij son rapresentà graficament con *tc* e *dg*, ch’as treuvo an paròle come *vedgio* (vej), *petcio* (pento), ch’a esisto nen ant ël piemontèis comun.

Ëdco costi son as dòvro pì nen ant ij pais pì grand, ma ant ij centro pì pcit l’esse an gré ëd prononsieje a rapresenta na *patent* ëd bon valsesian.

## Grafìa

Generalment jë scritor valsesian a l'han pì car ëscrive nen ant la grafìa stòrica piemontèisa, ma pitòst dovrand cola dl'italian giontandje ij fonema ch'a esisto nen ant la lenga nassional.
Minca doi agn as ten a Grignasch un rëscontr ëd poesìa dedicà al poeta Pinèt Turlo e j'organisator a racomando costa trascrission fonética:
(Antra parèntes a l'é indicà ël corispetiv an grafìa stòrica)
**-c**'(-cc): noc' (nòcc)
**-c** (-ch): pic (pich)
**é** (e): végiu (vegio, an koiné *vej*)
**ö** (eu): pöi (peui)
**ó** (come ant l'italian Roma) (an koiné a son-a sempe *o*)
**ò** (ò duèrta): fiòca
**ss** (ss): massé
**s** (s/z): gasìa
**ü** (u): brüt (brut)

Categorìa:Lenghìstica piemontèisa
Categorìa:Piemontèis oriental