open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Calidris canutus

## Calidris canutus
### Descrission
Ël ***Calidris canutus*** (piovan) a l'é un limìcol ëd la famija dij Scolopacidae, ël second pì gròss dël géner Calidris dòp ël piovan gròss . A l'é longh 23-26 cm, con n'aliura ëd 47-53 cm e a peisa an tra 100 e 200 g . An **istà** (piumagi nussial), a l'é inconfondìbil: la facia, la gola, ël pét e la pansa a son d'un bel **color ross viv**, con dë strie nèire an sjë strop e la schin-a macià . An **invern** a perd ël ross e a dventa uniformement gris ciàir an sjë strop e bianch sota . Ël bech a l'é curt, nèir e drit, le piòte a son gris-verd . Ij giovo a smijo a j'adult d'invern, ma con dë strie pì marcà .

### Ambient
A viv e a nidìfica ant la tundra àrtica dël nòrd dël Canadà, dl'Euròpa e dla Russia, an zòne ùmide con vegetassion ràira . A l'é **migrator a longa distansa**, un dij pì grand, con vàl fin a 14.000 km për rivé a passé l'invern an sle còste 'd tut ël mond . Durant la migrassion e l'invern, as treuva an sle spiage, ant j'estuari e le salin-e, andoa a s'ambaron-a an ëstrop gròss . A mangia dzortut mòlusch, e d'istà 'dcò inset .

### Distribussion
A l'ha na distribussion circumpolar àrtica. A son arconossùe ses sot-specie, mincadun-a con soe rote migratòrie . La sot-specie nominal *C. c. canutus* a nidìfica an Siberia e a passa l'invern ant l'Àfrica ossidental e meridional . *C. c. islandica* a nidìfica an Groenlandia e a l'é 'n invernant comun an Euròpa ossidental . *C. c. rufa* a nidìfica an Canadà e a passa l'invern ant l'América dël Sud . An Italia a l'é 'n migrant e invernant ràir, vëddù dzortut ant le lagune nòrd-adriàtiche. A l'é classificà **Near Threatened** (NT) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Calidris canutus*** L., 1758

Categorìa:Calidris
Phalaropus fulicarius

## Phalaropus fulicarius
### Descrission
Ël ***Phalaropus fulicarius*** a l'é n'osel limìcol ëd la famija dij Scolopacidae. A l'é longh 20-24 cm, con n'aliura ëd 37-41 cm e a peisa an tra 40 e 80 g (le fumele a son pì gròsse dij mas-cc).

Ël piumagi a cambia con le stagion e a l'ha un **dimorfism sessual** anvers: la **fumela** a l'é pì colorà dël mas-cc. An **istà** (livrea nussial), la fumela a l'ha la part inferior (còl, pét, pansa) d'un bel color castan ross, la testa nèira con doe **gròsse macie bianche** an sle ciafele, e la schin-a nèira e brun. Ël bech a l'é giàun con la ponta nèira. Ël **mas-cc** a l'ha 'l midem disegn ma con ij color pì smòrt, pi gris. An **invern**, tuti e doi a perdo ël color ross e a dvento gris an sël dòrs e bianch sota, con na **mascra nèira** travers j'euj ch'a resta sempe. Ël bech a dventa tut nèir. A l'ha 'd piòte palmà e lobà, n'adatament a la vita an eva.

### Ambient
A nidìfica ant la tundra àrtica, an sle rive dij lagh e dle palud, andoa a fà 'l nil an na depression dël teren, e a duverta 3-4 euv, che a cova për 18-19 di. Durant la riprodussion, ij **ròj tradissionaj a son anvertì**: la fumela a fà la cort al mas-cc e a lo lassa peui cudì j'euv e ij cit. D'invern, a dventa **pelàgich** e a viv an àut mar, ant le zòne andoa a-i son d'upwelling e bondansa 'd plankton. A mangia dzortut crostassé, inset, mòlusch e plankton, ch'a ciucia an creand dij cit mulinèj con sò bech an virand an sj'eve.

### Distribussion
A l'ha na distribussion circumpolar àrtica. A nidìfica an sle còste àrtiche dël Canadà, dla Groenlandia, dl'Islanda, dël Svalbard e dla Russia. A migra për l'invern ant l'Océan Atlàntich (còste dl'Àfrica ossidental) e ant l'Océan Passìfich (còste dël Cile e dël Perù), ma 'dcò ant ij Caràib e ant l'América dël Sud. A l'é **ràir** an Italia, con poche osservassion. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Phalaropus fulicarius*** L., 1758

Categorìa:Phalaropus
Aegypius monachus

## Aegypius monachus

### Descrission
L**'Aegypius monachus** a ven ciamà parej për le piume ch'a-j monto an sël còl, com un capuss da monio. A l'ha tre méter d'apertura alar e a l'é ël pi gròss dj'avoltoj. A fà n'euv sol e a lo coa për doi mèis. A-i va quatr o sinch meis prima che ël cit a peussa lassé 'l nil. A peul deurve la carogne dont as nutr rompend diretament la pel con sò gran bech, nopà 'd passé da j'aperture naturaj com j'autr grifon. Ant l'arserca dle carogne a l'é un solitari e a l'é un dominant an sla carogna, an essend ël pi gròss ëd tùit.

### Ambient
A fà 'l nil an sla sima d'un gran erbo, për esempi dzor un pin, ch'a peussa sosten-e ij sò tre méter ëd diametr.

### Distribussion
As treuva an Euròpa e Asia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Aegypius monachus** (Linnaeus, 1766)

Categorìa:Aegypius
Circaëtus gallicus

## Circaëtus gallicus
### Descrission
Ël ***Circaëtus gallicus*** (àquila serpentaria) a l'é un rapinant ëd la famija dj'Accipitridae, longh 59-70 cm, con n'aliura ëd 162-195 cm e un pèis d'1,2-2,3 kg . As arconòss për la **testa gròssa e rionda** (ch'a smija a cola d'un rapinant dla neuit), j'euj gròss e giàun viv, e 'l bech curt ma robust . La part superior a l'é gris brun, la part inferior a l'é bianca con dle bande o dle maciòte brun-e . An vòl, a mostra dj' **ale longhe e larghe** e la coa con 3-4 fasse scure . Ij giovo a l'han le part inferior pì bianche e men macià .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert con quaich erbo: pra sech, colin-e rocose, gàrighe, boschin ëd conìfere e latifeuje . A cassa pì che àutr an vòl, a autësse fin a 500 méter, e a peul **fé lë [[spìrit]]** com un farchèt . A mangia dzortut serp (fin a 150 cm ëd longhëssa), ma 'dcò laserde, ran-e, cite ratavolòira e gròss inset . A fà 'l nil an sj'erbo e a duverta n'ùnich euv . A l'é **migrator** (le popolassion europee a van an Àfrica a l'invern) .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa meridional, l'Asia sentral e ossidental, e an chèiche part d'Àfrica . An Italia a nidìfica dzortut ant ij teritòri apenìnich e prealpin, e a l'é considerà na **specie protegiùa'' . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'[[IUCN]], ma a l'é an declin an chèiche region për la ridussion dj'ambient naturaj .

== Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse ==

* ***Circaëtus gallicus*''' Gmelin, JF, 1788

Categorìa:Circaëtus
Categorìa:Falcon
Ciconia nigra

## Ciconia nigra
### Descrission
La ***Ciconia nigra*** (sigògna nèira) a l'é un gròss osel trampolié dla famija dij Ciconiidae, pì cita dla sigògna bianca . A l'é longa 95-105 cm, con n'aliura ëd 150-205 cm e a peisa an tra 2,5 e 3,5 kg . Ël piumagi a l'é dzortut nèir con arfluss verd e porpra, con la part inferior dël còrp (pansa) e la gola bianche . Ël bech e le piòte a son ross viv . La pel dantorn a j'euj a l'é rossa . Ij giovo a l'han la testa e 'l còl pì brun, e ël bech e le piòte gris verd . A l'é mut, ma a peul bate ij bech (claquage) për comuniché .

### Ambient
A viv ant ij bòsch vej e ùmid, dzortut arlongh ij fium e ij lagh, con erbo àut për nidìfiché, e a cassa ant le zòne duverte (pra, marne) . A nidìfica an sj'erbo vej (soens fò, rol, pin) e a duverta 3-5 euv . A mangia dzortut pess, anfibi, inset e cit invertebrà . A l'é **migrator**: a passa l'invern ant l'Àfrica sota al Sahara .


### Distribussion
A nidìfica ant l'Euròpa oriental e sentral, ant l'Asia sentral e ant l'Àfrica dël Nòrd . An Italia a l'é 'n migrant e nidificant ràir, con poche cobie an Piemont (Parch dël Ticino, Val d'Ossola), an Lombardìa e an Friul . La popolassion italian-a a l'é stimà an 4-6 cobie . A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I) . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Ciconia nigra** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Ciconia
Categorìa:Sigògne
Streptopelia turtur

## Tórtora
### Descrission
La ***Streptopelia turtur*** (tórtora) a l'é n'osel ëd la famija dij Columbidae, pì cit e sutil dël colomb ordinari . A l'é longa 26-28 cm, con n'aliura ëd 47-53 cm e un pèis ëd 99-170 gram . As arconòss fàcil për le **striature bianche e nèire** ch'a portà an sël còl (na sòrt ëd "colarin"). Ël pét a l'é color rosà, la pansa a l'é bianca, e j'ale a son rosse con dë scaje maròn . La coa, a forma 'd cun-e, a l'ha na banda nèira e 'l bòrd bianch, bin visìbil an vòl . Ij giovo a l'han na livrea pì uniforma e a manco dël colarin .

### Ambient
A viv ant ij leugh duvert con erbo e busson, com ij bòsch nen tròp s-ciass, ij camp con sev, j'olivé e ij fruté . A l'é n'osel **migrator**. A riva an Euròpa a avril-magg për nidìfiché e a parte agost-stèmber për torné a passé l'invern ant l'Àfrica dël Nòrd e ant la zòna dël Sahel . A mangia dzortut smens, ma 'dcò d'inset e cite lumasse .

### Distribussion
A nidìfica an Euròpa, ant l'Asia sentral e ant l'Àfrica dël Nòrd . A l'é **spantià an tuta Italia**, ma a manca an sj'Alp pì àute . La specie a l'é **an grev declin**: a livel global a l'é classificà **Vulneràbil** (VU) da l'IUCN . An Euròpa, le popolassion a son calà dël 78% an tra 'l 1980 e 'l 2013, e an Italia a l'é considerà **Vulneràbil** për la ridussion dj'ambient naturaj e la pression venatòria .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Streptopelia turtur*** L., 1758

Categorìa:Streptopelia
Categorìa:Tórtole
Columba palumbus

## Colomb favé
### Descrission
La ***Columba palumbus*** (colomb favé) a l'é 'l pì gròss dij colomb sërvaj d'Euròpa . A l'é longh 38-44 cm, con n'aliura ëd 68-80 cm e a peisa an tra 280 e 600 g . Ël piumagi a l'é gris-bleu an sël dòrs, gris reusa an sël pét, e la gola a l'ha d'arfless verd . La caraterìstica pì vistosa a l'é na **macia bianca** an sla part lateral dël còl, ch'a forma un semicolar . J'ale a son grise con doe bande bianche, e la coa a l'é grisa con na banda nèira a la fin . Ij giovo a l'han la macia bianca pì cita . Sò crij a l'é un "coo-coo" repetitiv .

### Ambient
A viv ant ij bòsch (tant ëd latifeuje che 'd conìfere), ant ij parch, ij giardin e le zòne coltivà, dal livel dël mar fin a 1.800 méter . A l'é **sedentari** ant le region càude, **migrator** ant le region frèide . A mangia dzortut smens, gran, gale e gëmme, e dle vire inset . A fà 'l nil an sj'erbo e a duverta 2 euv, ch'a cova për 16-18 di .

### Distribussion
A l'é spantià an tuta l'Euròpa, ant l'Àfrica dël Nòrd e ant l'Asia fin-a a la Cin-a . An Italia a l'é **comun** an tuta la penìsola, an Sicilia e an Sardëgna, e a l'é nidifiant e invernant . A l'é protegiù da la Diretiva Osej e da la legislassion venatòria . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Columba palumbus** Linnaeus, 1758

Categorìa:Columba
Categorìa:Colomb
Falco subbuteo

## Falco subbuteo

### Descrission
Ël **Falco subbuteo** a smija, an cit, un farcon pelegrin. A l'é talment lest ant l'aria da esse bon a ciapé le babòje an vòl. Tra ij sò bocon preferì a-i é le liòle che a mangia an vòl, sensa posesse. E peui a mangia cit osej e giariòt. A fà tre euv ant un nil ch'a fà nen chiel, ma a dòvra coj lassà bandonà daj cornajass.

### Ambient
A-j piaso ij bòsch nen tròp s-ciass e con vzin dlë raizure, o aire coltivà o vegetassion sarvaja.

### Distribussion
As treuva an Euròpa e Asia an istà e an Àfrica an invern.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Falco subbuteo**

Categorìa:Falco
Categorìa:Falcon
Seoul

**Seoul** a l’é la capital dla Coréa dël Sud.

A l’é ëdcò la prima sità dël paìs, con pi che 10 milion d'abitant (2005).

## Aministrassion
Seoul a l'a niun sìndich: a l'é aministrà dal govern dla Corea.

## Sità gemelà

Seoul a l'é gemelà con:

## Anliure esterne

Categorìa:Coréa dël Sud
Categorìa:Sità asiàtiche
La Manta

**La Manta** (mach *Manta* an italian) a l’é un comun ëd 3.564 abitant  dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Guasti (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Manta
Guglielmo Caccia

**Guglielmo Caccia** a l'era un pitor, stranomà **ël Moncalv** da sò pais d'adossion Moncalv, anté ch'a l'é mòrt dël 1625.
A l'era nassù a Montabon dël 1568.

A l'ha soagnà con ij sò travaj tante cese dël Piemont.
Sò stil a l'era 'l baròch anfluensà dal manierism clàssich.
Soa prima euvra a l'é na pala ch'as treuva ant la cesa ëd Guaren-e.
Dël 1585 a realisa, con Lanino, ij fresch ëd la Capela dël Rosari ant la cesa parochial ëd Candia Lomellina e coj dël santuari 'd Crea.
Moncalv a ven ëdcò ciamà daj Duca 'd Savòja për afresché la vila real dël Vibocon, na palassin-a peui dësblà ant l'assedi dël 1706.
D'àutre soe euvre ch'a arpresento ij Dé e le Muse as treuvo ant ël salon ëd Palass Tizzone.
Sò a son ancor ij quàder dla *Deposission* ch'as treuva an San Gaudensi a Noara; *Fuga an Egit* a Casal Monfrà; *San Bernard Ciairaval* a la Galarìa Sabàuda ëd Turin; *L'éstasi ëd San Fransesch*.
La Basìlica dla Consolà a Turin a goerna, smonùe da banda dla sacristìa, le tèile dël *Pare Etern* e dël *Crocifiss* (na pala d'autar).

Caccia, Guglielmo
Palass Carignan

**Palass Carignan** a l'é un-a dle residense sabàude a Turin.
Progetà da Guarino Guarini, soa costrussion a l'é ancaminà j'11 ëd maj dël 1679.

Categorìa:Architetura ëd Turin
Categorìa:Musé ëd Turin
Coni

**Coni** (*Cuneo* an italian) a l'é na sità dël Piemont.
A conta 54.817 abitant e a l'é 'l capleugh dl'omonima provincia.

## Stòria
Dël sécol ch'a fa XI ël teritòri ëd Coni a smija ch'a fussa ël confin ossidental dla Diòcesi d'Ast . Ël borgh ëd Coni a l'é peui stàit fondà dël 1198.

## Architetura
Sènter ëd la sità a l'é l'eut-sentesca piassa Galimberti, ch'a fa da passage an tra ij pòrti dl'età ëd mes ëd contrà 'd Roma e coj modern ëd cors Nissa, visadì tra Coni vej e neuv, e anté che minca màrtes a-i é ël mërcà.
La cesa 'd San Fransesch, dl'età 'd mes, ancheuj a l'é dventà musé cìvich.
An leja Angeli a son presente dle ca liberty e an cors IV Novèmber a-i é n'edifissi ëd Mollino, anté ch'as treuva la Federassion dij Paisan.
Da la tor cìvica as peul vëdd-se ël panorama 'd tuta la sità e dle montagne dantorn.

## Frassion
Le frassion ëd Coni a son: Tet Canèl, Spinëtta, Borgh San Giusep, Roà dij Lerda, Bumbunina, San Pio, Ël Passòu, San Pe dël Gal, Roà dij Ross, San Blegn, Madòna dl'Olm, Ronch, San Ròch, Confrerìa, Bombonin-a

## Traspòrt
L'aeropòrt ëd Coni as treuva a Levaldis (20 km).

La Stassion ëd Coni a l'é la stassion feroviaria ch'a serv la sità. As treuva arlongh tre ferovìe: chila ch'a colega Fossan con Coni, chila ch'a colega Coni con Vintmija e chila ch'a colega Savian con Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Patrizia Manassero (dal 04/07/2022).

## Përsonalità

* Giorgio Marengo (1974), vësco

## Sità gemelà
Coni a l'é gemelà con:
*  Santa Fé de la Vera Cruz, Argentin-a
*  Nissa Marìtima, Fransa
*  Richard Toll, Senegal
*  Fürstenberg/Havel, Almagna

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Provincia ëd Coni

La **Provincia ëd Coni** a së spantia ant ël setor sud-ossidental dël Piemont.
A comprend 250 comun e a conta 592.303 abitant.
A l'ha na surfassa ëd 6.903 km² e a l'é për estension la prima provincia dël Piemont: për lòn a l'è ciamà *Provincia Granda*.
Sò capleugh a l'é Coni. Con j'àutre ses sità pì gròsse (Alba, Bra, Savijan, Fossan, Salusse e Mondvì) a forma 'l 'Set seuri'.

## Geografìa
A confin-a a òvest con la Fransa, a nòrd con la Sità metropolitan-a 'd Turin, a est con la provincia d'Ast, a sud con la Liguria (provinse d'Imperia e Savon-a).
Ant sò teritòri a scoro ij fium: Pò, Vràita, Màira, Grana, Stura, Gess, Vermenagna, Pes, Tane, Bormia e Belb.
Soa montagna pì àuta a l'é 'l Viso, 3841 méter.

## Stòria
La Provincia ëd Coni a l'è stàita istituìa con ël Decret Real n. 3702 dël 23 d'otòber dël 1859 (l'ansidita Lej Ratass).

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'è Federico Borgna (Sindich 'd Coni)
## Anliure esterne
* Sit istitussional
  

Categorìa:Geografìa piemontèisa
Columba oenas

## Columba oenas
### Descrission
La ***Columba oenas*** (colombela) a l'é n'osel ëd la famija dij Columbidae, ch'a smija a la colomba sarvaja (*[[Columba livia]]*) ma a l'é pì cita e a l'ha 'l piumagi gris uniform, sensa la gropera bianca . A l'é longa 28-34 cm, con n'aliura ëd 60-66 cm e un pèis ëd 286-365 gram . Le part superior a son gris bleu, con dë strìe nèire dzora a j'ale, e la coa a l'ha na banda larga nèira a la fin . La gola e 'l pét a l'han d'arfless viòla o verd metàlich . J'euj a son nèir, ël bech a l'é giaun con la ponta reusa, e le piòte a son reusa . An vòl, as vëdd che la part sota dj'ale a l'é gris, nen bianca .

### Ambient
A viv ant ij bòsch duvert, le campagne con erbo vej, le ròche e le ruin-e, andoa a treuva dij përtus për fé 'l nil . A mangia smens, gëmme, fruta e quàich cit invertebrà . A fà doi euv bianch e a fà fin-a tre covade a l'ann .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, ant l'Àfrica dël Nòrd e ant l'Asia sentral fin-a a l'Iran . An Italia a l'é **vulneràbil** (VU) con na popolassion stimà an 400-1.000 adult . A nidìfica an Toscan-a, an sij Apenin, an Sicilia e an quàich zòna dla Pian-a Padan-a . A l'é 'n migrant e d'invern a peul aumenté për l'ariv d'osej dal nòrd .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Columba oenas*** Linneus, 1758

Categorìa:Columba
Categorìa:Colomb
Provincia ëd Noara

La **Provincia ëd Noara** a l'é an Piemont e a comprend 88 comun.
A l'ha na surfassa ëd 1.339 km² e a conta 361.904 abitant.
Sò capleugh a l'é Noara.

## Geografia
A confin-a a nòrd con la provincia dël Verban-Cusi-Òssola, a òvest con la provincia ëd Vërsèj, a sud con la Lombardìa (provincia ëd Pavìa), a est ancora con la Lombardia (provinse ëd Varèis e Milan).

## Stòria
A l'è stàita istituìa con ël Decret Real n. 3702 dël 23 d'otóber dël 1859 (l'ansidita Lej Ratass).

Dël 1927 a l'ha perdù ël teritòri ëd Vërsèj, istituìa capleugh ëd provincia e dël 1992 a l'ha perdù ël teritòri dla neuva provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Diego Sozzani (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Provincia ëd Vërsèj

La **Provincia ëd Vërsèj** a l'é an Piemont e a comprend 82 comun.
A l'ha na surfassa ëd 2.088 km² e a conta 176.909 abitant.
Sò capleugh a l'é Vërsèj.

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la provincia dël Verban-Cusi-Òssola e la Svìssera, a òvest con le provinse ëd Turin e 'd Biela e la Val d'Osta, a sud con la provincia ëd Lissandria, a est con la provincia ëd Noara e la Lombardìa (provincia ëd Pavìa). 

A passo  'nt la provincia la Sesia, ël Serv, l'Elv e la Séssera.

## Stòria
A l'è stàita istituìa con ël Decret Real n. 1 dël 2 ëd gené dël 1927, dëstacandse da la provincia ëd Noara.

Dël 1992 a l'a perdu ël teritòri ëd Biela, istituìa capleugh ëd provincia. 

## Comun-e prinsipaj
* Vërsèj
* Ël Borgh Sesia
* Santià
* Gatinera
* Trin
* Varal

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Carlo Riva Vercellotti (dal 30/05/2011).

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Provincia ëd Biela

La **Provincia ëd Biela** a l'é an Piemont e a comprend 82 comun.
A l'ha na surfassa ëd 914 km² e a conta 187.440 abitant.
Sò capleugh a l'é Biela.

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la Val d'Osta e d'j'àutre part con le province ëd Turin e Vërsèj.
A passo  'nt la provincia l'Elv, la Stron-a, ël Serv e la Séssera.
Le montagne pì àute ëd la provincia a son ël mont Mars, ël Bò, ël Crest e ij Tre Vësco.

## Stòria
A l'è stàita istituìa dël 1992, dëstacandse da la provincia ëd Vërsèj. 

## Comun-e prinsipaj
* Biela
* Cossà
* Candèj
* Vijan
* Trivé
* Andorn

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'è Roberto Simonetti (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Provinsa ëd Biela|‎
Eratòstene

Matemàtich, geògraf e astrònom.
Nassù a Ciren-e anviron dël 276 aGC, mòrt a Lissandria an Egit anviron dël 194 aGC.

Eratòstene a dirigìa la biblioteca ëd Lissandria e a l'era amis e corëspondent d'Archimede.
A l'ha dissegnà na carta dël mond conossù d'antlora, da Gibiltèra a l'India e da la Somalia al sìrcol polar àrtich.
A l'ha determinà la distansa antra Lissandria e Roma an 3750 stadi.

### La mzura dël raj dla Tèra
Sò arzultà pì avosà a l'é soa mzura dël raj dla Tèra.
Eratòstene a savìa che a mesdì dël solstissi d'istà ant la sità ëd Sien-e un paloch vertical a fasìa pa d'ombra, antant che a Lissandria, a 5000 stadi (visadì 799,2 chilòmeter) ëd distansa l'ombra a formava n'àngol ëd 7°12'.
Sòn a l'ha përmëtuje ëd calcolé la sirconferensa dla Tèra (o mej, la longheur d'un meridian) an 252000 stadi, con n'aprossimassion dël 2%.

Eratòstene a l'ha anventà ël *métod dlë siass* për trové tuti ij nùmer prim pì cit d'un nùmer dàit.

## A pòrto sò nòm
* Siass d'Eratòstene.

Categorìa:Astrònom
Categorìa:Geògraf
Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël III sécol aGC
Diofant

Matemàtich.
**Diofant ëd Lissandria an Egit** a l'é nassù tra 'l 200 e ël 214 e a l'é mòrt tra 'l 284 e ël 298.

## A pòrto sò nòm
* Aprossimassion diofantin-a.
* Equassion diofantin-a.

## Euvre prinsipaj
* Peri polygonon arithmon;
* Arithmetica (euvra an 13 lìber, dont mach 7 a son rivane; a l'é n'arcòlta ëd 130 problema);
* Porismes (euvra përdùa).

Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël 200
Kiel

**Kiel** a l’é na sità dla Gërmania ëd 235.366 abitant (2006).
A l'é la capital e la sità pì popolà dël Land (Stat Federal) dlë Schleswig-Holstein. 

## Geografìa
Kiel as treuva an sël Mar Bàltich e an particular an slë strèit Ansen ëd Kiel (*Kieler Förde*).

## Stòria

Kiel a l'é stàita fondà tra ël 1233 e ël 1242 e a l'é stàita, ant ël cors dij sécoj, sità autònoma dla Lega Anseàtica, ùnich sboch sël mar dël teritori dla Sassònia, part dël Sacr Roman Imperi, possediment dla corona ëd Danimarca, dë Svessia, e part ëd la Confederassion Alman-a. Vers la fin ëd l'Eutsent Kiel a dven la sede dij quartié generaj ëd la marin-a prussian-a e ël prinsipal pòrt militar dla flòta alman-a, grassie ëdcò a la duvertura, ant ël 1895, dël Canal ëd Kiel, ch'a colega Mar dël Nòrd e Mar Bàltich. Ant la Sconda Guèra Mondial Kiel a patiss grev darmagi e squasi l'80% dla sità a ven crasà. La sità a l'é stàita riedificà con criteri modern e a l'é ël sènter econòmich e cultural pì important ëd la region.

## Conomìa
Le prinsipaj atività econòmiche a son gropà al setor tersiari e aj cantié navaj.
Motobin important a l'é ël pòrt, ch'a consent ël traspòrt vers àutre sità sël mar Bàltich e ant j'anviron: Òslo (an Norvegia), Göteborg (an Svessia), Klaipėda (an Lituania), Tallin (an Estònia), Turku (an Finlandia), Kaliningrad e San Pietroborgh (an Russia).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Angelika Volquartz.

## Sità gemelà
Kiel a l'é gemelà con:
*  Brest, Fransa
*  Coventry, Regn Unì
*  Gdynia, Polònia
*  Kaliningrad e Sovjesk, Russia
*  Stralsund, Germania
*  Tallin, Estònia
*  Vaasa, Finlandia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità alman-e
Canal ëd Kiel

Ël **Canal ëd Kiel** a l'é un canal artifissial dla longhëssa ëd 98 km, ch'a colega ël Mar dël Nòrd (a Brunsbüttel, davzin a l'estuari dël fium Elba) e ël Mar Bàltich (a Kiel), an traversand la penìsola dlë Yutland. Ël canal a consent ëd nen passé antorn a la Danimarca e a përmét ëd vansé bin 519 km.

A l'é stàit costruì për un but militar: la flòta alman-a a l'avìa da manca ëd fé passé soe nav dal Mar dël Nòrd al Bàltich an manera pi lesta e ant un teritòri ch'a fussa mach alman. La costrussion, ancaminà dël 1887, a l'ha ciamà eut agn ëd travaj për 9.000 ovrié. A l'è stàit inaugurà dal Kaiser Guglielm II ël 20 ëd giugn dël 1895.

Kiel
Categorìa:Traspòrt fluvial
Schwerin

**Schwerin** a l'é na sità dla Gërmania setentrional ëd 96.280 abitant (2006).
A l'é la capital dël Land Meclenborgh-Pomerania Ossidental. 

## Geografìa

Schwerin a l'é sircondà da lagh; ansima a n'ìsola ant ël sènter d'un dë sti lagh-sì, lë Schweriner See, a-i é ël Castel dë Schwerin.

## Monument pi important
Ël monument sìmbol ëd la sità, për sécoj residensa dij Duch dël Meclenborgh e ancheuj sede dël Parlament ëd lë Stat, a l'é ël Castel.

## Aministrassion

Ël sìndich pròvisori a l'é Wolfram Friedersdorff.

## Sità gemelà
Schwerin a l'é gemelà con:
*  Odense, Danimarca
*  Piła, Polònia
*  Res dl'Emilia, Italia
*  Tallin, Estònia
*  Vaasa, Finlandia
*  Växjö, Svessia
*  Wuppertal, Gërmania

## Anliure esterne
Sit istitussional

Categorìa:Sità alman-e
Saarbrücken

**Saarbrücken** a l'é na sità dla Gërmania ëd 180.5150 abitant (2006).
A l'é la capital dël Land Saarland. 

## Geografìa
Saarbrücken a l'é situà ant n'amplia valada an sle rive dël fium Saar, afluent ëd la Mosela, davsin al confin con la Fransa. 

## Stòria
Ant ël cors dël Neuvsent Saarbrücken a l'è stàita doi vire (1919-1935 e 1945-1957) anglobà ant un teritòri indipendent ciamà *Saarland* e sota l'aministrassion fransèisa.

## Conomìa
La sità a l'é ël sènter d'un bassin industrial andoa ch'as produvo assel, sùcher, bira, siràmica, strument òtich e material për le costrussion.

## Monument pi important

* Pont ëd pera an sël fium Saar (1546)
* Cesa gòtica ëd Sankt Arnual
* Castel dël sécol XVIII
* Mercà *St. Johanner Markt*

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Charlotte Britz.

## Sità gemelà

Saarbrücken a l'é gemelà con:
*  Cottbus, Gërmania
*  Nantes, Fransa
*  Tbilisi, Geòrgia

## Anliure esterne
* http://www.saarbruecken.de/ Sit istitussional]

Saarbrucken
Lenga sarda

Ël **sard**, o **sardagneul**, a l'é la lenga natural dla Sardëgna.
A l'é na lenga romanza, arconossùa da la laj 26/1997 dla region Sardëgna e da la laj 482/1999 dlë stat italian.
Le doe varietà prinsipaj dla lenga a son ël *[[logudoresu]]*, parlà ant ël nord e ël sènter ëd l'ìsola, e ël *[[campidanesu]]*, spantià a sud.

Sardagneul
Stefano Bruzzi

Pitor.
**Stefano Bruzzi** a l'era nassù a Piasensa dël 1º ëd magg 1835 e a l'é mòrt amblessì dël 4 gènè 1911. 

## Euvre prinsipaj
**L'arpos ëd mesdì*, conservà a Piasensa a la Galarìa Ricci-Oddi.

Bruzzi, Stefano
Giuseppe Ungaretti

Poeta italian.
**Giuseppe Ungaretti** a l'era nassù a Lissandria an Egit ij 10 ëd fërvé dël 1888 da pare e mare 'd Luca e a l'é mòrt a Milan ant la neuit tra 'l 1 e ij 2 ëd giugn dël 1970.
La passion për l'euvra ëd Mallarmé e d'Apollinaire e l'esperiensa an sij camp ëd bataja an sël Cars durant la prima guèra mondial a formo ij fondament ëd soa poesìa.

## Euvre prinsipaj
* *Il porto sepolto* (1916)
* *Allegria di naufragi* (1919)
* *L'allegria* (1931)
* *Sentimento del tempo* (1933)
* *La Terra Promessa* (1950) 
* *Vita d'un uomo. Tutte le poesie* (1969)

Ungaretti, Giuseppe
Ungaretti, Giuseppe
Magdeborgh

**Magdeborgh** (*Magdeburg* an alman) a l'é na sità dla Gërmania ëd 228.826 abitant (2006).
A l'é la capital dël Land Sassònia-Anhalt. 

## Geografìa
Magdeborgh a l'é situà an sle rive dël fium Elba. 

## Stòria

Magdeborgh a l'é stàita un-a dle sità pì importante dl'Età ëd Mes e a l'ha avù na posission ëd soen particular durant ël regn dl'imperator Oton I ël Grand, considerà ël prim ver imperator dël Sacr Roman Imperi, ch'a vnisìa sovens ant la sità, andova ch'a vivìa soa fomna *Editha*. A l'é ëdcò stàita na sede arsivëscovil motobin importanta. Magdeborgh a l'ha avù vàire contrast con la Cesa e ij sò rapresentant e a l'é stàita un-a dle prime sità a ambrassé ël protestantésim, grassie ëdcò a l'ativism ëd Martin Luter. La sità a l'é stàita squasi completament devastà ant ël cors ëd la sconda guèra mondial e ricostruìa con në stil modern.

## Monument pi important
* Catedral
* Monasté *Unsere Lieben Frauen* (Nòstra Sgnora Bin-vorsùa)
* Monument a caval d'Oton I
* Reste dla fortëssa prussian-a

## Përsonalità

* Otto von Guericke, òm ëd siensa ch'a l'ha fàit djë studi important an sël veuid con vàire dimostrassion pùbliche (a s'arcòrdo j'emisfere ëd Magdeborgh)
* Georg Philipp Telemann, compositor baròch

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lutz Trümper.

## Sità binele
Magdeborgh a l'é binelà con:
*  Braunschweig, Germania
*  Nashville, Stat Unì d'América
*  Sarajevo, Bòsnia e Erzegòvina

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità alman-e
Proverb e sentense

## Introdussion
Ij 9 **proverb e sentense** as treuvo ant l'istess manoscrit an dova as treuva ël Dotrinal ëd Mayfred.
A son datà ant ël 1225 e a son ant un còdes che as treuva ant la Biblioteca Capitolar d'Ivreja.

## Test
Esempi ëd proverb:

*In tuti te fida - he no in gnesuno. <BR>*
*Tuto lo mondo a la reversa. <BR>*
*Parla poco, parla bene, - a la lingua met el freno. <BR>*
*... <BR>*

A-i é cheicun che a l'ha notà na tendensa ëd costi **proverb e sentense** an vers la koiné lombard-veneta dël temp.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese
Giuliano Gasca Queirazza, Gianrenzo P. Clivio, Dario Pasero - La letteratura in piemontese dalle Origini al Settecento - Raccolta di testi antologici

000501
11 proverb

## Introdussion
J**11 proverb** as treuvo ant l'istess manuscrit an dova as treuva ël poemèt Dit dël Re e dl'Argin-a.
A son datà tra la fin dël sécol che a fa XIII e l’inissi dël sécol che a fa XIV.
Ël manoscrit as treuva ant la Biblioteca dla Catedral ëd Noara.

## Test
Esempi ëd proverb:

*Avìa cerca fior - e tem lo so saguì; <BR>*
*deffendey lo so dolçor, - inance vol morir. <BR>*

*Usel purga le aley - che in cel possa voler; <BR>*
*quan temp vem, - in alto sa monter. <BR>*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese
Giuliano Gasca Queirazza, Gianrenzo P. Clivio, Dario Pasero - La letteratura in piemontese dalle Origini al Settecento - Raccolta di testi antologici

000601
Lìriche I

## Introdussion
A son trovasse doi esempi ëd lìriche ant un minutari dël 1348, conservà ant l'Archivi Comunal ëd Vërsèj.
Ël minutari a l'era dël nodar vërslèis Fazio ëd Biandrà.

## Test
Chèich righe dla prima lìrica: 

*Per Dè voy pre che voy m'amez, <BR>*
*in bona fé - por Dè voy pre - che voy m'am[ex] <BR>*
*et no amex altre che moy. <BR>*

*Per voy à fayt un tal zardin <BR>*
*che int a li mont no 'n é lo più fin, <BR>*
*grociossete, in bone foy, <BR>*

*... <BR> *

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese
Giuliano Gasca Queirazza, Gianrenzo P. Clivio, Dario Pasero - La letteratura in piemontese dalle Origini al Settecento - Raccolta di testi antologici

0008 01
Parlament III

## Introdussion
Ij **Parlament** a son esempi ëd litre, datà tra la fin dël sécol che a fa XIII e l'inissi del sécol che a fa XIV.
Costi a l'é ël ters **Parlament**, da ij Parlament e Epìstole.

## Test
Chèich righe dël ters **Parlament**: 

*Al savio e parlante homo magistre dignissimo Zuam de Becaria, meser Pero alegroeza e speciale dilecto cun salù. <BR>*
*La grande nomenanza de la vostra compìa e perfecta siencia, che é sparsa per diverse parte del mondo, se commove li homen a *
*deverse tornar a vuy, li quay universalmente serovum senza luxe s'al ne fose lo splendor de la vostra grande sciencia perfecta. <BR>*
*... <BR> *

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese
Giuliano Gasca Queirazza, Gianrenzo P. Clivio, Dario Pasero - La letteratura in piemontese dalle Origini al Settecento - Raccolta di testi antologici

0009 02
Parlament IV

## Introdussion
Ij **Parlament** a son esempi ëd litre, datà tra la fin dël sécol che a fa XIII e l'inissi del sécol che a fa XIV.
Costi a l'é ël quart **Parlament**, da ij Parlament e Epìstole.

## Test
Chèich righe dël quart **Parlament**: 

*Al savio e discreto homo meser Pero dii Boniparte, Ioanim magistre de gramaia, quamvisdè che indegno, salù e sì mesmo cum molta anpieza de gracia. <BR>*
*E' vego che dolcemente vuy se ame e desere lo me honor e la mia utilità, quamdo cusì da lunze vuy se m'ay alezù inter gl'altre magistre e como pare del vostro grazioso figlol.<BR>*
*... <BR> *

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese
Giuliano Gasca Queirazza, Gianrenzo P. Clivio, Dario Pasero - La letteratura in piemontese dalle Origini al Settecento - Raccolta di testi antologici

0009 03
Lauda ëd Salusse

## Introdussion
La **Lauda ëd Salusse** as trova ant l'istess còdes dla Confraternita dël Gonfalon ëd Salusse, an dova as treuvo le Recomendaciones ëd Salusse.

## Test
Chèich righe dla lauda, motobin anfluensà daj modej toscan: 

*Oy, stella matutina, <BR>*
*doza Vegen maria, <BR>*
*sanctissima Reyna, <BR>*
*metìne in iusta via. <BR>*
*... <BR> *

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese
Giuliano Gasca Queirazza, Gianrenzo P. Clivio, Dario Pasero - La letteratura in piemontese dalle Origini al Settecento - Raccolta di testi antologici

0019 01
Categorìa:Salusse
La canson dij dësbaucià

## Introdussion
Poesìa an piemontèis da le Canson torinèise **Canson dij dësbaucià**.

## Test
L'inissi dla canson: 

*I voj fé savei sta vota <BR>*
*a tutta la gioventù <BR>*
*ch'a s'é fait na bella notta <BR>*
*d' soe tre prime vir[t]ù. <BR>*
*D' putagn e l'hostarìa <BR>*
*e lo giù chi gl ven apres <BR>*
*a gl porto la roba via <BR>*
*e l'honer, ch'é poi 'l pez. <BR>*
*... <BR>*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese
Giuliano Gasca Queirazza, Gianrenzo P. Clivio, Dario Pasero - La letteratura in piemontese dalle Origini al Settecento - Raccolta di testi antologici

002902
Cuculus canorus

### Descrission
Ël **Cuculus canorus** (coco, coch, cocò) a l'é n'osel dla famija dij **Cuculidae**. A l'ha na dimension pì o meno d'un colomb (32-34 cm d'autëssa), con un piumagi gris-bleu dzora e bianch sota, con ëd bande trasversaj scure. La coa a l'é longa e pontà. A l'ha un vòl drit e lest, parèj d'un falcon. Ël cant a l'é ël clàssich e arconossìbil **"cucù"** (ëdcò "cucù-cucù"), fàit dal mas-cc për marché 'l teritòri. A l'é motobin conossù për sò **parassitism ëd nidificassion**: la fumela a fà ij sò euv ant ij nì d'àutri osej pì cit (passeròt, canarin, prispolon), ch'apress a covran e a nutriran ël cit dël coco coma s'a fussa 'l sò.

### Ambient
Ël coco a viv an vàire ambient: **bòsch**, **sev**, **campagne con d'erbo**, **zòne ùmide** e 'dcò **giardin**. A preferiss le zòne con vàire vegetassion dova a peul trové ij nì dle specie òspit. A l'é n'osel migrator: a passa l'invern ant l**'Àfrica subsaharian-a** e a torna an Euròpa da mars a magg për nidifiché. A mangia dzortut **inset** (an particolar larve peilose 'd farfale, che j'àutri osej a-j mangio nen), aragn e anset volant.

### Distribussion
A nidìfica an **Euròpa**, **Asia** (fin-a a la Cin-a e al Giapon) e 'nt l**'Àfrica setentrional**. An Italia, a l'é un **migrator estiv comun** an tuta la penìsola e ant j'ìsole, dzortut ant le zòne pianegiante e 'd colin-a. A l'é present ant ij bòsch, ant le campagne e ant ij pòst duvert con d'erbo. Soa popolassion a l'é an diminussion an vàire region d'Euròpa për la ridussion dij sò ambient (sev, zòne rùstiche) e dla dispònibilità dj'osej òspit. Contut, a l'é ancor motobin comun e nen considerà an perìcol a livel global.
## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Cuculus canorus*** Linneus, 1758

Categorìa:Cuculus
Categorìa:Coco
Parlament II

## Introdussion
Ij **Parlament** a son esempi ëd litre, datà tra la fin dël sécol che a fa XIII e l'inissi del sécol che a fa XIV.
Costi a l'é lë scond **Parlament**, da ij Parlament e Epìstole.

## Test
Chèich righe dlë scond **Parlament**: 

*Al so dilecto figlol Martin, Pero di Boniparte, benison de pare e veraso amor cun salù. <BR>*
*Se e' ne volese satisfar a la toa verasa e driga voluntà, al no parove che amase a la pietà,*
*per la qual lo pare naturalmente se commove inverso di soe verase e drige figlol. <BR>*
*... <BR> *

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Gianrenzo P. Clivio, *Profilo di storia della letteratura in piemontese*
* Giuliano Gasca Queirazza, Gianrenzo P. Clivio, Dario Pasero, *La letteratura in piemontese dalle Origini al Settecento, raccolta di testi antologici*

0009 01
Cuculus saturatus

## Cuculus saturatus
### Descrission
Ël ***Cuculus saturatus*** (coco himalayan) a l'é n'osel dla famija dij Cuculidae, longh 30-32 cm, con un pèis ëd 70-150 g . A smija motobin al coco ordinari (*Cuculus canorus*), ma as diferensia për ël cant e për le bande pi larghe an sël pét . Ël mas-cc a l'ha la part superior gris, le part inferior bianche con dle **bande nèire motobin larghe** . La coa a l'é scura con dle macie bianche . A-i é 'dcò na forma 'd fumela (forma reusa) con le part superior rosse .

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd montagna (conìfere e mës-cià), ant le foreste e le bussonà . A l'é 'n **parassita ëd nij** (com tùit ij coco): a fà nen ël nil, ma a deuvra ij nì d'àutri osej, dzortut ëd silvie, për fé anlevé ij sò cit . A mangia dzortut inset.

### Distribussion
A nidìfica ant l'Himalaya, ant la Cin-a meridional e a Taiwan . A passa l'invern ant l'Asia sud-oriental e ant j'ìsole dla Sonda . A l'é stàit registrà 'dcò an Euròpa . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Cuculus saturatus*** Blyth, 1843

Categorìa:Cuculus
Categorìa:Coco
Clamator glandarius

## Clamator glandarius

### Descrission
Ël **Clamator glandarius** a parassita osej gròss com chiel, normalment berte ma 'dcò cornajass. La fumela nen sempre a dësbela j'euv dla specie parassità, donca a peulo esse anlevà sia cit ëd coco che cit ëd berta. Costi, essend ëd dimension parìe ai cit ëd coco, a meuiro nen com le specie pi cite. Sto coco a peul deposité pi che n'euv për nil.

### Ambient
A-j piaso j'ambient con bòsch rair e le campagne con dij busson.

### Distribussion
A viv ant le zòne pi caude dël Mediterani e nen al sènter e nòrd Europa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Clamator glandarius* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Clamator
Scolopax rusticola

## Bëccassa

### Descrission
Osel dl'órdin caradriform (famija scolopàcid), con piòte curte, euj motobin grand e bech goregn.
Ël piumage a l'é maròn con rigadure nèire, la longheur a riva al màssim a 35 centim.

A mangia dle bòje e a l'é vajanta a volé, ma a passa bon-a part dla giornà stërmà ant ij busson, dont a seurt a l'ambrunì.

A l'é motobin cassà.

### Ambient
Le bëccasse a vivo a cobie, ëdcò durant j'emigrassion; ant la stason dj'amor ij mas-cc a lòto për ël possess ëd le fumele.

### Distribussion
A viv an Euròpa setentrional e ant le region frèide dl'Asia.
A l'ancamin dl'invern a emigra ant l'Euròpa meridional, an India e an Cin-a.
Dle vire a fa sò ni ëdcò an Piemont.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Scolopax rusticola

Categorìa:Scolopax
Categorìa:Bëccasse
Asio otus

## Cioch
### Descrission
Ël ***Asio otus*** (cioch) a l'é un rapinant noturn ëd la famija dij Strigidae, àut 31-37 cm, con n'aliura ëd 86-98 cm e un pèis ëd 210-330 g. La caraterìstica pì vistosa a son ij **gròss sbuf ëd piume** (ch'a smijo d'orije) e j'euj color arancion o ross. La part superior a l'é motobin mës-cià 'd brun, gris e giàun, la part inferior a l'é bianca crema con dë **strìe longitudinaj scure**. A l'ha 'n disch facial bin marcà. A smija al duso campagnin (*Asio flammeus*), ma a l'é pì cit e a l'ha jë sbuff d'orije pì longh e davzin. Sò cant a l'é un "uh" përfond e chiet, ripetù minca 2-3 second.

### Ambient
A viv ant ij bòsch, dzortut ëd conìfere (pin, sapin) e latifeuje, anvironà da zòne duverte (camp, pra) për la cassa. As treuva 'dcò ant ij fruté, j'olivé, ij filar e ij parch. A l'é **noturn**, ma d'invern a peul posé ant ij dormitor comun an sj'erbo àut, soens an cite colònie. A fà nen ël nil da sol, ma a deuvra ij nil vej dij cornajass, dle grive. A duverta 4-5 euv. A mangia dzortut cit rat (arvìcole) ma 'dcò osèj e inset.

### Distribussion
A l'é spantià an tuta l'Euròpa, l'Asia e l'América dël Nòrd. An Italia a l'é **nidificant e sedentari** an tuta la penìsola, Sicilia e Sardëgna, con na popolassion stimà an 6.000-12.000 cobie e considerà **an chërsùa**. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN. Le mnasse prinsipaj a son la trasformassion dij bòsch, l'usage dij pesticida e l'eletrocussion.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Asio otus*** L., 1758

Categorìa:Asio
Categorìa:Cioch
Strix uralensis

## L'oloch dij mont Uraj

### Descrission
La **_Strix uralensis_** (an lenga piemontèisa **oloch dij mont Uraj** o **oloch**) a l'é un rapinant noturn ëd la famija dij Strigidae, un-a dle specie pì gròsse d'Euròpa dòp ël cioch real . A l'é longh 50-64 cm, con n'aliura ëd 110-134 cm, e a pèisa an tra 500 e 1.300 g (le fumele a son pì gròsse dël mas-cc) . La testa a l'é larga e arionda, con un disch facial gris e sensa "orije" (sbuff ëd piume). La **coa a l'é longa** e a forma 'd cun-i. Ël piumagi a va dal gris-rossastr al biancastr, con dë strìe scure an sël pét e la pansa. J'euj a son cit e 'd color brun scur, ël bech a l'é giàun. A l'é conossù për sò cant teritorial, un "huow-huow-huow" fòrt e ritmich, ch'as sent fin-a a 2 km . A peul esse confondù con l'oloch (*[[Strix aluco]]*), ma a l'é pì gròss, a l'ha la coa pì longa e a manca dle linie an sël disch facial .

### Ambient
A viv ant le foreste s-ciasse ëd taiga, ij bòsch ëd conìfere e ij bòsch mës-cià ëd latifeuje, dzortut andoa a-i son erbo vej con cavità për fé 'l nil . A peul adatesse 'dcò a le foreste temperà e, an chèich part dël sò areal, a frequenta ij parch e le zòne coltivà . A l'é 'n cassador solitari e teritorial, ativ dzortut ëd neuit. A mangia dzortut cit mamìfer (arvìcole, rat), ma 'dcò osèj, anfibi e gròss inset, che a cassa da posatòi.

### Distribussion
A l'é spantià ant la region paleàrtica, da la Scandinavia e l'Euròpa sentral e oriental travers la Russia fin-a al Giapon e a la Cin-a nòrd-oriental . La popolassion mondial a l'é stimà an 640.000-1.052.000 adut e a l'é considerà **stàbil** . An Italia a nidìfica mach ant l'estrem setentrion, dzortut an Friul (dal 1994), ma a l'é stàita osservà 'dcò an Piemont, Trentin e Vénet . La popolassion italian-a a l'é motobin cita (2-10 adult) e a l'é an fase d'espansion . A l'é protegiù da la Diretiva Osèj (Anes I) e da la Convenssion ëd Berna .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Strix uralensis*** Pallas, 1771

Categorìa:Strix
Categorìa:Cioch
Strix nebulosa

## Strix nebulosa

### Descrission
A l'é un gròss osel con abitùdin ëd neuit, belfé da arconòsse për sò largh disch facial a sercc. A cassa normalment dij cit roditor. A peul ëdcò cassé animaj gròss com na levr o un cunij. Sovens a fà 'l nil dzora a dj'erbo s-ciapà. A cassa an ambient duvert, vzin ai sò bòsch preferì, ëdcò 'd di. A fà da quatr a sinch euv.

### Ambient
Com a dis sò nom, a viv ant ël setentrion estrem.

### Distribussion
As treuva an Euròpa, Asia e América setentrional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Strix nebulosa** (Forster, 1772)

Categorìa:Strix
Categorìa:Cioch
Glaucidium passerinum

## Glaucidium passerinum
### Descrission
Ël ***Glaucidium passerinum*** (sivìtola cita) a l'é 'l pì cit dij rapinant noturn d'Euròpa . A l'é grand com në storn, longh 15-19 cm, con n'aliura ëd 32-39 cm . A pèisa 50-65 g për ël mas-cc e 67-83 g për la fumela . A l'ha 'n piumagi da gris a brun rossastr, con tante cite macie bianche an sla testa e an sj'ale . La part inferior a l'é bianca con dë strìe brun-e . La coa a l'é longa e a mostra sinch bare ciàire . A l'ha na testa cita e arionda, sensa i "barbis" (piume dj'orije) che a l'han j'àutre sivìtole, j'euj giàun viv e 'd dzorsign bianch .

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd conìfere e mës-cià, dzortut ant le foreste veje e s-ciasse ëd sapin e malëzzo, an montagna antra 500 e 2.000 méter . A l'é **sedentari** e a resta tut l'ann ant sò teritori . A l'é ativ dzortut a l'alba e al tramont, e as peul vëdde 'dcò ëd di . A fà 'l nil ant le buse dij pich o ant le cassin-e . A mangia cit mamìfer, cit osej e gròss inset .

### Distribussion
As treuva ant le foreste boreaj e montagnose dl'Euròpa setentrional e sentral, da la Scandinavia e Pirené a la Siberia e al Giapon . An Italia a l'é present **mach an sj'Alp**, andoa a nidìfica con na popolassion stimà d'1.400-2.800 adult . A l'é classificà **Quasi Mnassà** (NT) ant la Lista Rossa Italian-a për la ridussion e la frammentassion ëd l'habitat . A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I) .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Glaucidium passerinum*** L., 1758

Categorìa:Glaucidium
Categorìa:Sivìtole
Picus viridis

## Picus viridis

### Descrission
Ël pich verd (**Picus viridis**) a l'é 'l pi conossù dij pich d'Europa, ëdcò për ël vers ch'a fà ant la stagion dj'amor. Tùit ij pich a serco babòje e ruve daré dla scòrsa dle piante. Ël pich verd, an pi, as posa ant ij camp për serché 'l mangé ch'a l'ha pi car, le furmije. A fà ses o set euv ant un nil con l'intrada pròpi rionda con na cambra përfonda e vertical. La manera 'd volé dël pich verd a l'é ondolà.

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd vaire sòrt, ëdcò nen tant s-ciass.

### Distribussion
As treuva an Euròpa e Asia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Picus viridis** (Linneus, 1758)

Categorìa:Picus
Categorìa:Pich
Dendrocopos major

## Dendrocopos major

### Descrission
A pica a tamborn contra un bion për marché 'l teritòri e për fesse sentì da la fumela. A cala nen për tèra com a fà 'l pich verd. A mangia dle babòje, ma d'invern ëdcò smens e smens dle pin-e, ch'a tira fòra da le pin-e dòp avej-je ancastrà ant la nicia d'un erbo. A fà da quatr a set euv ant un përtus ch'a smija col dël pich verd. 

### Ambient
A viv ant ij bòsch a latifeuje ma 'dcò ant ij sapin.

### Distribussion
A viv ant l'Europa e ant l'Asia

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Dendrocopos major* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Dendrocopos
Categorìa:Pich
Dendrocopos minor

## Dendrocopos minor
### Descrission
Ël ***Dendrocopos minor*** (pich cit) a l'é 'l pì cit dij pich europeng. A l'é longh 14-17 cm, con n'aliura ëd 24-29 cm e a pèisa 17-25 g. La part superior a l'é barà 'd bianch e nèir, la part inferior a l'é bianca con dë strìe nèire. La testa a l'é bianca con na fina strìa nèira ("mustass") ch'a part dal bech e as fond con ël cupiss. Ël **mas-cc** a l'ha la front e la coron-a (la part auta dla testa) 'd color ross viv, mentre la **fumela** a l'ha la coron-a nèira. Ij giovo dij doi sess a l'han na macia rossa an testa. A viv soens an sle ponte dj'erbo àut, e a l'é difìcil da vëdde; sò crij a l'é un "keek" ripetù, pì doss dël pich gròss.

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd latifeuje e mës-cià, ij parch e ij fruté, dzortut ant le zòne ùmide con erbo a bòsch doss (vèrs ij fium). A fà 'l nil an përtus ch'a s-ciòda ant ij branch ëd bòsch mars, a 3-12 méter da tèra, e a duverta 4-8 euv. A mangia dzortut inset e larve ch'a ciapa an sle rame cite. A peul gavé via la scòrsa dj'erbo për trové da mangé.

### Distribussion
A l'é spantià ant la region paleàrtica, da la Spagna a la Kamchatka e al Giapon. A l'é present an tuta l'Euròpa, ma a l'é ràir e localisà . An Italia a l'é spantià an manera pì o meno continua an sj'Alp e j'Apenin setentrionaj, e an manera frammentaria an àutre region. An Piemont a l'é present, ma a l'é nen comun . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Dendrocopos minor*** L., 1758

Categorìa:Dendrocopos
Categorìa:Pich
Surnia ulula

## Surnia ulula

### Descrission
A ciapa roditor e dzortut lemmings, che a serca ant le raisure o ant ij pòst duvert vzin ai bòsch. As tramuva da sò teritori mach se costi animaj a diminuisso. A fà 'l nil ant j'erbo s-ciapà o an drinta a vej nij d'autr osej. A fà da sinch a ses euv.

### Ambient
A viv ant le foreste 'd conìfere e biole.

### Distribussion
As treuva an Euròpa, Nòrd América e Siberia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Surnia ulula** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Surnia
Categorìa:Cioch