Determinism

Ël **determinism** a l'é na posission filosòfica ch'a fortiss che tùit j'event, comprèise le decision uman-e e j'assion, a son determinà da càuse precedent. Second costa vision, ël futur a l'é completament determinà dal present conforma a le lege dla natura, e gnente a peul sucede d'autrament.

## Definission
Ël determinism a peul esse definì com:
* La teorìa che tùit j'event a son causà da event precedent
* La credensa che ël futur a l'é completament determinà dal present
* La posission che a-i é mach un possìbil cors dj'event
* La negassion dël cas ver e dla libertà uman-a

## Stòria

### Antichità
* Demòcrit e j'atomista: tut a l'é determinà dal moviment dj'àtom
* Stoicism: determinism còsmich e destin
* Aristòtil: a diferensia antra necessità e possibilità

### Età moderna
* Baruch Spinoza: determinism assolù e panteism
* Pierre-Simon Laplace: demòni laplassian e determinism sientìfich
* Isaac Newton: mecanicism e determinism fìsich

### Età contemporania
* Albert Einstein: "Dé a gioga pa ai dà"
* Sigmund Freud: determinism psìchich
* B.F. Skinner: determinism comportamentalista

## Tipo ëd determinism

### Determinism causaj
Tùit j'event a son causà da event precedent conforma a lege naturaj:
* Determinism fìsich
* Determinism chìmich
* Determinism biològich

### Determinism sientìfich
La siensa a peul an prinsìpi predì e spieghé tùit j'event:
* Mecanicism newtonian
* Determinism laplassian
* Redussionism sientìfich

### Determinism psìchich
Le decision uman-e a son determinà da process mentaj:
* Determinism freudian
* Determinism cognitiv
* Determinism neuro-sientìfich

### Determinism stòrich
J'event stòrich a son determinà da fator sociaj e econòmich:
* Materialism stòrich (Marx)
* Determinism econòmich
* Determinism cultural

## Argoment a favor

### Argoment sientìfich
* Sucess dle predission sientìfiche
* Regolarità osservà ant la natura
* Eficassia dla siensa aplicà

### Argoment lògich
* Prinsìpi ëd rason sufissenta (Leibniz)
* Necessità lògica dle relassion ëd càusa-efet
* Coerenza dël real

### Argoment metafìsich
* Unità e coerenza dël real
* Impossibilità dël cas assolù
* Compatibilità con la vision d'un univers ordinà

## Crìtiche e problema

### Lìber arbitri
Ël problema prinsipal dël determinism:
* Compatibilism: determinism e libertà a son compatìbij
* Incompatibilism: determinism e libertà a son incompatìbij
* Libertarianism: arfuda ël determinism për salvé la libertà

### Mecànica quàntica
La siensa moderna a buta an discussion ël determinism:
* Prinsìpi d'indeterminassion ëd Heisenberg
* Natura probabilìstica dij fenòmen quàntich
* Débat Einstein-Bohr

### Cas e spontaneità
* Esistensa ëd fenòmen aleatòri
* Emergensa ëd proprietà neuve
* Creatività e novità

## Determinism e religion

### Predestinassion
* Determinism teològich
* Débat an sla predestinassion
* Problema dël mal an un mond determinà

### Providensa
* Vision ëd Dé ch'a guerna l'univers
* Compatibilità antra determinism e libertà divin-a
* Determinism e miràcoj

## Implicassion

### Responsabilità moraj
Coma a peulo j'esse uman esse responsàbij an un mond determinà?
* Compatibilism: responsabilità basà an sla coerensa interna
* Determinism dur: negassion dla responsabilità moral
* Alternative: responsabilità com funsion social

### Siense uman-e
* Determinism an psicologìa
* Determinism an sociologìa
* Determinism an economìa

### Drit e giustissia
* Sistema giudissiari ant un mond determinà
* Punission e determinism
* Reabilitassion an leu dël castigh

## Autor amportant
* Demòcrit (ca. 460-370 a.C.)
* Baruch Spinoza (1632-1677)
* Pierre-Simon Laplace (1749-1827)
* Arthur Schopenhauer (1788-1860)
* Sigmund Freud (1856-1939)
* Albert Einstein (1879-1955)

## Euvre fondamentaj
* *Ética* ëd Spinoza
* *Sagi an sla filosofìa dla probabilità* ëd Laplace
* *L'interpretassion dij seugn* ëd Freud
* *Débat Einstein-Bohr* an sla mecànica quàntica

## Vëdde ëdcò
* Lìber arbitri
* Compatibilism
* Cas
* Mecanicism
* Predestinassion
* Materialism

## Bibliografìa
* Laplace, P.S., *Sagi filosòfich an sla probabilità*, 1814
* Spinoza, B., *Ética*, 1677
* Kane, R., *The Significance of Free Will*, 1996

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Ética
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI