open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vis d'Archimede

La **Vis d'Archimede** a l'é n'atrass mecànich antich progetà për elevé dj'eve o 'd materiaj a grana fin-a. A l'ha portà sò nòm da Archimede, lë siensà grech ch'a l'ha dëscrivula anviron dël sécol III a.C., combin che ëd strument smijant a fusso dovrà già prima an Egit.

## Descrission e funsionament
La vis a consist an n'ass sentral, ëd sòlit anclinà, dantorn al qual a l'é anrotolà na lama a forma d'élica ant un silìnder s-ciair. Quand che la vis a l'é faite viré (a man o con na sorgiss d'energìa), la lama a pòrta ël material che a ven tramudà da la part pì bassa a cola pì àuta për efet dla rotassion, për peui seurte da n'overtura a l'estremità superior. A l'é dovrà dzortut për l'elevassion d'eva (ant l'agricoltura, për l'irigassion e për drené le tère), ma 'dcò për tramudé d'àutri materiàj granos, tanme 'l gran, la sabia o d'àutre sòrt ëd carburant.

## Utilisassion
* **Agricoltura**: për porté l'eva dai canaj a le campagne o për drené le palude.
* **Industria**: për tramudé e manegé 'd materiaj a gran-a fin-a ant le fàbriche.
* **Tratament dl'eva**: ant le stassion ëd tratament, për tramudé la fiòca o la farin-a dj'oss.
* **Idroelétrich**: an chèich sistema idroelétrich modern.

## Stòria e legenda
A l'é dëscrivùa da Vitruvi ant sò *De architectura*. Na legenda a conta che Archimede a l'avèissa anventà sta vis për gavé l'eva da la sèntin-a 'd na nav gròssa dël re Gerone II, ma a-i é gnun-a preuva stòrica.

## Variant moderne
Le vis d'Archimede moderne a peulo esse fabricà 'd metal o 'd plàstica e a son alimentà 'd sòlit da motor elétrich. A resto n'atrass sempi, afidàbil e con pòca manutension, motobin apressià për soa capacità 'd travajé con d'eva motobin sporcà ëd sediment o materie sòlide.

## An Piemontèis
An piemontèis, l'atrass as ciama **vis d'Archimede** o, pòch formal, **tornant**. Costa dëscrission-sì a peul servì com base për spantié l'usage e l'arpòrt ëd cost atrass ant l'ingegnerìa e l'agricoltura piemontèisa.

## Arferiment
* Archimede
* Pompa
* Ingegnerìa idràulica

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Assul

**Assul** a l'é n'atrass manual, o na feramenta, progetà për s-ciapé, tajé o dësfé 'd bòsch, e storicament 'dcò për dësfé dla pera tëndra. L'assul a l'é un-a dle feramente pì antiche e fondamentaj ant la stòria dl'umanità.

## Part e strutura
N'assul a l'é formà da:
* Na **lama**, generalment 'd fer o d'assel, an forma 'd cun-i ò d'un vej trìangol, con un taj bin afilà da na part.
* Un **man-i** ëd bòsch resistent (rol, frasso, nisolé), fissà a la lama travers n'euj ò un përtus che a-j përmëtt dë sté bin fissa.

A-i é 'd sòrt d'assul ch'a cambio 'd forma e pèis, da coj pì cit e liger për ij travaj ëd precision, a coj pì gròss e pèis për s-ciapé dij bion.

## Utilisassion
L'assul a l'é dovrà dzortut ant:
* **S-ciapé 'd bòsch**: për gaveje la scòrsa, dësfé 'd bion an tàule, modlé le forme.
* **Carpentarìa**: për preparé le trav, le travërsin-e e le pilie.
* **Scultura an bòsch**: con dle manere pì sutile e precise.
* **Edilissia**: anticament për dësfé 'd pera tendra (tuf, arenaria).

Ant ël Piemont tradissional, l'assul a l'é stàita n'utiss essensial për ij boscaté, ij carpenté e ij mësté dël bòsch.

## Stòria
Ij prim assul a j'ero 'd pera s-ciapà fissà a 'n branch con ëd ligam 'd vengh o tèndin. Con l'ariv dël ram e dël bronz a son dventà pì precis e lest a fé. Con l'Età dël Fer, le lame a son dventà pì dure e dureivole. Ancheuj, a-i é d'assul moderne con dij man-i ant material sintétich e lame 'd qualità motobin àuta.

## Assul ant la coltura piemontèisa
Ant ël mond rural piemontèis, l'assul a l'era 'n simbòl ëd l'ovrié, dla fatiga onesta e dla capassità 'd trasformé la materia prima. A l'era un dj'utiss fondamentaj për la costrussion dle cà, dij mobij e dj'utiss ëd travaj.

## Vardé 'dcò
* Man-i
* Martel
* Ressia
* Atrass

## Arferiment
* Vocabolari Treccani

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ressia

**Ressia** (dal latin *resega*) a l'é n'atrass manual o mecànich dovrà për tajé e dësfé 'd bòsch, metal, piastre o àutri materiaj dur, travers un moviment 'd va-e-ven ò 'd rotassion ëd na lama dentà.

## Strutura
Na ressia a l'é formà da:
* Na **lama**, d'assel temprà, con na sequensa 'd dent a ponta.
* Un **man-i** (ò quàder, ant le ressie a tlé) për manegé l'utiss.
* Na strutura ëd tension (ant le ressie a tlé) për tende la lama.

## Sòrt 'd ressie
A-i son vàire tipo 'd ressie, mincadun për un travaj specìfich:
* **Ressia a tlé** (o da boscaté): con na strutura retangolar e na lama dëstacàbil, dovrà për dësfé 'd bion an tàule.
* **Ressia da trav** (o da minusié): con na lama curta e robusta, për travaj ëd precision ant la falegnamerìa.
* **Ressia a gavet**: con na lama sutila fissà a n'archèt, dovrà për tajé 'd forme curvilinie an bòsch o metal.
* **Ressia da fer** (o da metal): con na lama fin-a e dent motobin fin, për tajé profilà 'd fer, alumini, oton.
* **Ressia a nastro**: mecànica, con na lama 'n sël fil continuà ch'a rola an su doi volant, dovrà ant le segherìe.
* **Ressia circolar**: mecànica, con na lama rotonda dentà, montà su na taula.
* **Ressia dël dentista**: n'utiss motobin cit dovrà ant ij tratament dentari.

## Utilisassion
La ressia a l'é dovrà për:
* **Dësfé 'd bòsch** an tàule, ass, paj (ant la segherìa e la carpentarìa).
* **Modlé 'd forme** an bòsch o metal (ant la falegnamerìa e la mëccànica).
* **Tajé 'd materiaj d'edilissia** (piastre, tub, blòch).
* **Fé 'd travaj ëd precision** ant l'artisanà e l'industria.

## Stòria
Ij prim esempi 'd ressia a j'ero 'd lame 'd pera dentà o 'd oss. Ant l'Età dël Bronz e dël Fer a son dventà 'd metal. La ressia a tlé a l'é stàita amportanta për lë svilup dla carpentarìa. Con la Rivolussion Industrial a son ëvnùe mecàniche, alimentà a vapor, peui a eletricità.

## Ressia ant la coltura piemontèisa
Ant la tradission piemontèisa, la ressia a l'era l'utiss sènter dël boscaté e dël minusié. Ël rumor ëd la ressia a marcava 'l travaj ant le segherìe 'd montagna e ant le boteghe d'artisan. A l'era simbol ëd la trasformassion dël bòsch, na materia prima fondamental për l'economìa local.

## Vardé 'dcò
* Assul
* Martel
* Atrass

## Arferiment
* Vocabolari Treccani

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Martel

**Martel** (dal latin *martellus*) a l'é n'atrass manual fondamental dovrà për bate, buté an posission o dësfé. A l'é un-a dle feramente pì antiche e universaj, dovrà ant vàire mësté, da l'edilissia a la falegnamerìa, da la mecànica a la metalurgìa.

## Part e strutura
Un martel a l'é formà da:
* Na **testa**, normalment 'd fer o d'assel temprà, con doe part prinsipaj:
** La **testa**, ch'a l'é la part pian-a o legerment bombà për bate.
** Ël **penel** (o còrn), ch'a peul avèj forma 'd quatr, 'd bala, 'd punta o dë stèila për buté an posission dij ciòv, për ësbërleché 'd pere o për d'àutri travaj specìfich.
* Un **man-i**, ëd sòlit 'd bòsch robust (rol, frasso, ninsolé) o 'd material sintétich, fissà a la testa travers n'euj.

## Sòrt ëd martel
A-i son vàire tipo ëd martel, mincadun për un travaj particolar:
* **Martel da frapé**: pèis, con testa quadrà e penel a quatr.
* **Martel da minusié**: pì cit, con penel a bala për dësfé 'd ciòv.
* **Martel da përdon**: testa 'd goma o 'd plàstica për bate sensa marché.
* **Martel geològich**: pì cit e pontù për colpì 'd pere.
* **Martel d'òr**: cit e precis, dovrà da j'oréfiss.
* **Martel da meisin**: con testa an ram për bate ant le fonderìe.

## Utilisassion
Ël martel a l'é dovrà për:
* **Bate dij ciòv** (ant l'edilissia e la falegnamerìa).
* **Dësfé 'd ciòv** (con ël penel a quatr).
* **Modlé 'd metal** (ant la fusin-a e la mëccanica).
* **Rompe ëd pere** (ant la geologìa e l'edilissia).
* **Buté an posission dle trav** (ant la carpentarìa).

## Stòria
Ij prim martej a j'ero 'd pere fissà a 'n branch con ëd ligam 'd vengh. Con l'Età dël Bronz a son dventà 'd bronz e, dòp, con l'Età dël Fer, a son fasse pì resistent. La strutura base a l'é restà sostansialman cola midema an vàire sécoj.

## Martel ant la coltura piemontèisa
Ant la tradission piemontèisa, ël martel a l'era 'n simbòl dël travaj onest e dla trasformassion dla materia. A l'era l'utiss fondamental dël murador, dël minusié e dël minador. Ël sò son a marcava 'l ritm dël travaj ant le fàbriche e j'ovrié.

## Vardé 'dcò
* Assul
* Ressia
* Atrass

## Arferiment
* Vocabolari Treccani

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Scopel

**Scopel** (ò **Scarpel**, dal latin *scalpellum*) a l'é n'atrass manual a lama fissa, dovrà për intajé, scarpelé o dësfé 'd bòsch, pera, metal o àutri materiaj dur. A l'é essensial për ij mësté dl'intajadure, dla scoltura, dla falegnamerìa fin-a e dla meisin-a.

## Strutura
Në scopel a l'é formà da:
* Na **lama**, d'assl temprà, con un taj a bisel da na part e na surfassa pian-a da l'àutra.
* Un **man-i**, ëd bòsch resistent (rol, bòsch ëd fò) o 'd material sintétich, fissà a la lama travers na coa a cùpola.

## Sòrt dë scopej
A-i son vàire sòrt dë scopej, mincadun për un travaj o material specìfich:
* **Scopel da minusié**: con lama larga, për fé 'd conche, dë scanaladure e travaj ëd precision an bòsch.
* **Scopel da pera** (ò gradin): con lama robusta e larga, për dësfé e modlé la pera.
* **Scopel da metal** (ò bulin): pì cit e precis, për travaj d'incision e 'd finission an sël metall.
* **Scopel a goja**: con na lama 'n forma 'd U o V, për fé dë scanaladure decorative.
* **Scopel a rëssa**: lama drita e larga, për fé surfasse pian-e.
* **Scopel chirùrgich**: motobin cit e precis, dovrà ant la sirurgìa.

## Utilisassion
Lë scopel a l'é dovrà për:
* **Intajé 'd bòsch** (ant la falegnamerìa e l'ebanisterìa).
* **Scarpelé 'd pera** (ant la scoltura e l'edilissia).
* **Fé 'd gravure** an sël metal (ant l'art e la mëccanica 'd precision).
* **Modlé 'd materiaj sintétich** (com la rèsina).
* **Operassion chirurgiche** (ant la medzin-a).

## Técnica d'utilisassion
Lë scopel as ten con na man an sël man-i e l'àutra an sla lama për giudé la diression. As deuvra colpend-lo con na massa ò un martel (për bòsch e pera) ò possand-lo a man (për travaj pì fin). A venta manten-e la lama sèmper bin afilà.

## Stòria
Ij prim scopej a j'ero 'd pera s-ciapà o 'd oss. Con l'ariv dël ram e dël bronz a son dventà pì precis. Ant l'Età dël Fer a son fasse con lama 'd fer, an ancaminand la forma moderna. An Egit e ant la Roma antica a j'ero già dovrà për la costrussion dij monument.

## Scopel ant la coltura piemontèisa
Ant la tradission piemontèisa, lë scopel a l'era l'utiss fondamental dël minusié, dl'intajador e dël picapere. A l'era dovrà për realisé mòbij antich, decorassion architetòniche e sculture religiose. An vàire paìs dël Piemont as peulo ancora vëdde d'euvre 'd bòsch e 'd pera realizà con cost utiss.

## Vardé 'dcò
* Assul
* Martel
* Lima
* Atrass

## Arferiment
* Vocabolari Treccani

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Metropolitan-a ëd Tbilisi

La **metropolitan-a ëd Tblisi** (an georgian: *თბილისის მეტროპოლიტენი* visadì *Tbilisis Met'rop'olit'eni*; an russ: *Тбилисское Метро* visadì *Tbilisskoe metro*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Tbilisi, an Geòrgia. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 11 gènè 1966. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 2 linie longhe an total 26,4 km con 22 stassion. 

Tiblisi
Curtiss Model K

Ël **Curtiss Model K**, conossù ëdcò 'me **Model 4**, a l'é n'idravion monomotòr a un pòst american ëd la Prima guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël gènè 1915 e a l'é intrà an servissi ël medesim agn.
A l'é stait dovrà da la *Российский императорский флот* (Rossjiskji imperatorskji Flot), l'aviassion dla marin-a militar imperial russa, durant la prima guèra mondial. A l'é stait prodovù màch an 50 esemplar anviron e soa lestëssa màssima a l'era ëd 110 km/h.

Categorìa:Avion militar dla prima guèra mondial
Categorìa:Avion militar
Aviatik D.I

L' **Aviatik D.I** conossù ëdcò 'me **Berg D.I** o **Aviatik (Berg) D.I**, a l'é n'avion da cassa a un pòst austriach ëd la Prima guèra mondial .
A l'ha volà la prima vira dël 24 gènè 1917 e a l'é intrà an servissi ël medesim agn.
A l'é stait dovrà da la *kaiserliche und königliche Luftfahrtruppen*, l'aviassion militar dl'Austria-Ungherìa durant la prima guèra mondial. A l'é stait prodovù an 700 esemplar anviron da la *Österreichisch-Ungarische Flugzeugfabrik Aviatik (Ö-UF Aviatik)* e soa lestëssa màssima a l'era ëd 175 km/h.

Categorìa:Avion militar dla prima guèra mondial
Categorìa:Avion militar
Torn

**Torn** (dal latin *tornus*, a soa vira dal grech τόρνος - "utiss rotond") a l'é n'atrass mecànich dovrà për modlé 'd materiaj travers un moviment ëd rotassion. A l'é un-a dle màchine pì antiche e amportante ant la stòria dla tecnologìa, dovrà për travajé 'l bòsch, ël metal, la pera, la tèra e ij materiaj sintétich.

## Strutura e funsionament
Un torn a l'é formà da:
* **Ël bancal**, na strutura longa e robusta ch'a sosten tuta la màchina.
* **La testa fissa**, ch'a conten ël motor e fa viré ël mandrin.
* **Ël mandrin**, ch'a ten ferm ël tòch da travajé e a lo fa viré.
* **La contraponta**, ch'a sosten l'àutra estremità dël tòch.
* **Ël carèt**, ch'a bogia l'utiss ëd taj longh ël tòch.
* **L'utiss ëd taj**, ch'a gava via 'l material për deje forma.

## Sòrt 'd torn
A-i son vàire sòrt 'd torn, mincadun për n'usage e material specìfich:
* **Torn da bòsch**: leger, për travajé 'd bòsch ant l'ebanisterìa e l'artisanà.
* **Torn paralel**: robust, për travajé 'd metal ant la mëccanica.
* **Torn a copié**: ch'a peul arprodùe 'd forme a parte da 'n model.
* **Torn a torëtta**: automatisà, për produssion an serie.
* **Torn a contròl numérich** (CNC): comandà da computer, për travaj ëd precision e d'àuta produssion.
* **Torn da vasé**: për modlé l'argila e la tèra, ant la tradission dla siràmica.

## Utilisassion
Ël torn a l'é dovrà për:
* **Deje forma cilìndrica, cònica o profilà** a 'd tòch ëd bòsch, metal o plàstica.
* **Fé 'd filet** (vis e scaje).
* **Solié e polidé** la surfassa dij tòch.
* **Fé d'aleature** ant ij tòch.
* **Modlé la tèra** për fé d'euvre d'artisanà (vas, piat, statuëtte).

## Stòria
Ij prim torn a j'ero ativà a man ò con l'arch. A son ëstàit trovà 'd testimonianse 'd torn da vasé già ant l'Egit antich e an Mesopotamia. Ant l'Età 'd Mès ël torn a pedal a l'é spantiasse an Euròpa. Con la Rivolussion Industrial, ël torn a l'é dventà motorisà e a vapor, e peui elétrich. Ancheuj, ij torn CNC a son la base dla produssion mecànica moderna.

## Torn ant la tradission piemontèisa
An Piemont, ël torn a l'é stàit n'utiss fondamental ant le boteghe dij *tornitor*, ch'a travajavo 'l bòsch për fé 'd mobij, dë scale e d'utiss, e ant le fonderìe për travajé ij metaj. Ancor al di d'ancheuj, a-i son d'artisan ch'a deuvro 'l torn për fé d'euvre d'art e d'arcostrussion stòrica. La tradission dël torn a tèra (da vasé) a l'é documentà ant le valade monregalèis e ant ël Canavèis.

## Vardé 'dcò
* Fresa
* Tràpan
* Mòrsa
* Atrass

## Arferiment
* Vocabolari Treccani

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Rabòt

**Rabòt** (dal fransèis *rabot*, ch'a veul dì "utiss për gavé via") a l'é n'atrass manual o mecànich dovrà për raboté e solié la surfassa dël bòsch, për gavene dë spëssor o për deje na forma precisa. A l'é l'utiss fondamental dël minusié e dël carpentié.

## Strutura
Un rabòt manual a l'é formà da:
* Na **guida**, na piastra pian-a 'd metal o 'd bòsch ch'a scor an sla surfassa da raboté.
* Na **lama** (o fer) d'assel temprà, con ël taj anclinà, ch'a gava via dë scaje sutile ëd bòsch.
* Un **cagnèt** ò cun-i, ch'a ten fërma la lama e a consent ëd regolé la profondità dël taj.
* Un **man-i**' dë dnans e un an daré për guidé l'utiss.

## Sòrt 'd rabòt
A-i son vàire sòrt 'd rabòt, mincadun për un travaj specìfich:
* **Rabòt pian**: për solié e dësgrossé le tàule.
* **Rabòt da lingera**: për gavé via 'd gròss scaje.
* **Rabòt da finì** (o da dòp): për na finission pì fin-a.
* **Rabòt a dent**: con na lama dentà, për gavé via 'd bòsch sensa s-cianché le fibre.
* **Rabòt a gola**: con la guida profilà, për fé 'd modanure e 'd cornis.
* **Rabòt a fé linghet**: për fé d'ancastr a coa 'd ràndola.
* **Rabòt elétrich**: motorisà, për travajé an pressa e su 'd gròsse surfasse.

## Utilisassion
Ël rabòt a l'é dovrà për:
* **Solé le tàule** e gaveje la scòrsa e le ruvidità.
* **Dëspiané le surfasse** për rendje pian-e e regolar.
* **Ridùe lë spëssor** d'una tàula.
* **Fé d'ancastr'' e 'd profij decorativ.
* **Ariondé o sbërslé j'àngoj''.

## Stòria
Ij prim rabòt a j'ero 'd pera o 'd bòsch dur con na lama 'd pera s-ciapà. Ant l'Età dël Bronz e dël Fer a son dventà 'd metal. L'Imperi Roman a l'ha spantià l'usage dël rabòt an Euròpa. Ant ël Medi Ev, ij rabòt ëd bòsch con lama 'd fer a j'ero comun ant le boteghe dij minusié. La Rivolussion Industrial a l'ha portà ai rabòt mecànich e peui elétrich.

## Rabòt ant la tradission piemontèisa
Ant le boteghe piemontèise, ël rabòt a l'era un dij prim atrass ch'as amprendìa a dovré. Ël minusié a lo passava an sle tàule con moviment regolar e decis, an fasend seurte ij ghërsin d'òr. Ancor ancheuj, ant le valade d'Ossola e dël Canavèis, a-i é d'artisan ch'a deuvro 'l rabòt a man për arcostrùe 'd mobij antich e për manten-e vive le técniche tradissionaj. Ël "rabòt ëd botega" a l'era sempe tenù bin afilà e pront a l'usage.

## Vardé 'dcò
* Assul
* Ressia
* Scopel
* Atrass

## Arferiment
* Vocabolari Treccani

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Carta véder

**Carta véder** (carta véder), a l'é n'atrass dovrà për solié, sgrossé e polidé la surfassa d'un material. A l'é fàita 'd un feuj (soens ëd carta, tèila o fibra) coatà con ëd gran-e d'un material dur e tajent.

La gran-e ch'a coatavo la carta véder antica a j'ero 'd véder polverisà (da sò nòm), ma ancheuj as deuvro 'd mineraj sintétich pì resistent .

## Strutura
La carta véder a l'é formà da:
* **Ël sustrat**: carta flessìbil, tèila o fibra ëd nàilon.
* **L'abrasiv**: gran-e cristalin-e ëd corindon, carbòni ëd silissi o smerili.
* **L'ancolant**: na résina ch'a ten fërme le gran-e an sël sustrat.

## Gran-a
La **gran-a** a l'é ël nùmer ch'a identìfica la grosseur dle gran-e. Pì 'l nùmer a l'é cit, pì le gran-e a son gross e pì la carta a l'é "fòrta" (a gava via tanta materia). Pì 'l nùmer a l'é àut, pì la carta a l'é fin-a e pì la surfassa a ven lusenta .

La scala pì dovrà an Euròpa a l'é la FEPA P (fin al 7000) .

**Taje pràtiche** :
* Gran-a 40-80: **grossolan-a** – për sgrossé, gavé la vernis veja, livelé 'l bòsch nen tratà.
* Gran-a 100-180: **media** – për le lavorassion antërmedie.
* Gran-a 220-400: **fin-a** – për la finission, anans dla vernis.
* Gran-a 500-2500: **finìssima** – për polidé, bagnà (për le vernis d'auto).

## Sòrt ëd carta véder
* **Carta al corindon**: (ossid d'alumini). A l'é la pì comun-a. A va bin për ël bòsch, jë stuch, le vernis. A s-cianca nen tròp le gran-e .
* **Tèila smerili**: (gran-e an sla tèila). A l'é pì resistenta. As deuvra për ël metal, la ruso, ij travaj fòrt .
* **Carta al carburo ëd silissi**: a l'ha 'n color nèir, a tajé 'l véder, la pera, ij legn resinos. As peul dovré a sech o bagnà .

## Formà
La carta véder as treuva an vàire forme :
* **Feuj** o **ròtoj**: për travaj a man.
* **Disch**: con ël Velcro, për le levigatris orbitaj.
* **Nastr sensa fin**: për le levigatris a nastr.
* **Trìangol**: për le levigatris a delta.

## Com as deuvra
Për travajé bin a venta sempe passé da la gran-a pì bassa (grossa) a cola pì àuta (fin-a), sensa passé diret da na gran-a a na gran-a tròp lontan-a (esempi: da 80 a 150, nen da 80 a 220) .

Se as deuvra a man, a venta anvlupé la carta an s'un cit tòch ëd bòsch për avèj na surfassa bin piata e fé fòrsa uniforma .

**Consèj pràtich**:
* Bòsch sech: as deuvra a sech.
* Vernis d'auto: as deuvra bagnà (grana motobin àuta).
* Metal: tèila smerili, gran-a media.
* Mur e giss: carta al carburo ëd silissi.

## Sicurëssa
Quand as deuvra la carta véder a venta sempe buté:
* **Mascherin-a** (për nen respiré la póer)
* **Ociaj ëd protession**
* **Guant** (për nen tajesse) 

## Vardé 'dcò
* Lima
* Rabòt
* Atrass

## Arferiment
* Vocabolari Treccani

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Idravion

L**'idravion** a l'é un avion ch'a peul decolé e amaré ansima a surfasse d'eve libere o an strutùre preparà ciamà idroscaj o idroport.

## Stòria

Ël prim ver idravion a l'ha volà dël 28 mars 1910 për anviron 550 méter, pilotà dal fransèis Louis Paulhan.
L'idravion ëd Paulhan ciamà "Le Canard" a l'era stàit costruì da l'ingegnè Henri Fabre e a l'ava un motòr Gnome da 50 cavaj e tre flotant, un sentral danans e doi daré sota j'ale.

Categorìa:Avion
Mòrsa

**Mòrsa** (dal latin *mordere*, mòrde) a l'é n'atrass dovrà për ten-e fërmà e fissà un oget antramentre ch'as travaja ansima, coma për tajé, solié o coleghé. A l'é n'utiss essensial ant la mëccànica, la falegnamerìa, la metalurgìa e vàire àutri mësté.

## Strutura
Na mòrsa tìpica a l'é formà da:
* Na **base** fissà a un banch ëd travaj.
* Doj **brass paralel** o mascarin, un fiss e l'àutr mòbil.
* Na **vis** a saré, che a consent ëd deurbe e saré la mòrsa për pijé l'oget.
* Soens a-i son ëd *spëssor* removìbij an metal piassà për nen dësfé la surfassa dl'oget tenù.

## Sòrt 'd mòrse
A-i son vàire sòrt 'd mòrse, mincadun për n'usage specìfich:
* **Mòrsa da fré** (ò mòrsa paralela): robusta, con brass largh e na gran fòrsa 'd saré, dovrà ant la mëccanica e la metalurgìa.
* **Mòrsa da minusié**: pì legera, soens ëd bòsch, dovrà për ten-e fërme tàule o ass an fasend ëd travaj ëd falegnamerìa.
* **Mòrsa a brass angolà** (mòrsa da coladura): për ten-e doi tòch da coleghé a àngol drit ant la saldadura o ant la coladura.
* **Mòrsa a vis** (a sarà ràpida): con un mecanism a leva për saré e deurbe an pressa.
* **Mòrsa 'd precision** (mòrsa da banch): motobin pì cite, dovrà ant l'eletrònica e pijé dij cit component.
* **Mòrsa a strap**: portàbil, con un brass a forma ëd C, dovrà për ten-e tòch provisoriament ant ij canton pì malfé.

## Utilisassion
La mòrsa a l'é dovrà për:
* **Ten-e fërma un tòch** antramentre ch'as travaja ansima con d'àutri utiss.
* **Alineé doi tòch** për coleghé, saldé o ancolé.
* **Evité ch'a bogio** durant operassion ëd taj, ëd përtusage o ëd soliadura.
* **Dësfé 'd tòch** (con ëd mòrse grand e fòrte).
* **Creé 'd pression costanta** ant le coladure o ant ij travaj ëd l'ebanista.

## Stòria
Le prime mòrse a j'ero 'd fasson rudimental, faite con ëd branch e 'd ligam. Ant l'Età dël Fer e dël Bronz a son butasse le prime mòrse 'd metal. La mòrsa moderna a l'ha tùit ij sò precursor ant le ofisin-e dj'artisan dël Medi ev e dël Rinassiment. Con la Rivolussion Industrial a son dventà n'utiss standard ant le ofisin-e mëccaniche.

## Mòrsa ant la coltura piemontèisa
Ant le ofisin-e tradissionaj piemontèise, la mòrsa a l'era sènter dël travaj dël fré, dël minusié e dël mecànich. A l'era 'l compang fidel për ten-e bin fërma la materia prima e fé un travaj precis e sicur. An vàire boteghe antiche as peulo ancora vëdde 'd mòrse d'oton e fer ch'a testimònio na stòria 'd mësté e 'd competensa.

## Vardé 'dcò
* Torn
* Martel
* Ressia
* Atrass

## Arferiment
* Vocabolari Treccani

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ansaldo S.V.A.

L**'Ansaldo S.V.A.** a l'é stàit n'avion da riconission e bombardiè len a un motòr italian ëd la Prima guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 19 mars 1917 e a l'é intrà an servissi da la fin dël 1917.
A l'é stait dovrà da ël *Servizio Aeronautico del Regio Esercito* e da motobin autre aviassion alià durant e apress la guèra dont cola djë Stat Unì. A l'é stait prodovù antrames 2.000 esemplar anviron con vaire designassion. So ragg d'assion a l'era ëd 690 km e soa lestëssa màssima a l'era ëd 220 km/h.

Categorìa:Avion militar dla prima guèra mondial
Categorìa:Avion militar
Margot Robbie

**Margot Elise Robbie**, (Dalby, 2 luj 1990), a l'é n'atris australian-a.

## Biografìa
Margot Robbie a l'é fija ëd Sarie Kessler e ëd Doug Robbie.
Dël dzèmber 2016 a l'ha marià ël regista e ator anglèis Tom Ackerley dont dël 2024 a l'ha avù un fieul.
## Filmografìa parsial

* 2013: *The Wolf of Wall Street*
* 2017: *Tonya*
* 2023: *Barbie*

Robbie, Margot
Robbie, Margot
Scala

**Scala** a l'é n'atrass o na strutura ch'a serv për monté e calé, për gionze doi livel diferent o për rivé a 'd pòst ch'a son àut. La paròla a ven dal latin tard *scala* (ant ël latin clàssich as dovrava mach ël plural *scalae*, ch'a veul dì "gradin"), derivà da *scandĕre* "monté".

## Sòrt dë scale
### Scala architetònica
An edilissia, la scala a l'é na strutura fàita 'd na rampa ò pì rampe 'd gradin ch'a colego ij pian diferent ëd n'edifissi o dë spassi urban. A peul esse ëd pera, marmo, bòsch o ciman. Quand ch'a l'é a forma 'd cuchija as ciama *scala a lumassa*.

### Scala portàtil
J'atrass për travajé a pòst àut a son ëd doi sòrt prinsipaj:
* **Scala sempia**: fàita da doi montant paralel con na serie dë spërson trasversaj. As deuvra për calé ant jë scav, monté an sle costrussion provisòrie o fé dij travaj ëd finitura.
* **Scala dobia**: a l'é l'union ëd doe scale sempie gropà ansima con na cerniera e con un limitador d'overtura. A peul nen passé ij 5 méter d'autëssa.

Tute le scale portàtij a deuvo avèj ij pé con ëd dispositiv antisghiament e jë spërson a deuvo esse bin ancassà ant ij montant. A l'é proibì dovré na scala 'd metal an sij travaj con part elétriche sota tension.

### Scala orisontal
La *scala orisontal* (o *spalera orisontal*) a l'é n'atrass da ginnàstica fissà a la muraja. A l'é longa 5 méter, con ij montant sagomà për l'impugnadura e jë spërson distant 18 cm l'un da l'àutr. A serv për fé d'esercissi 'd fòrsa, d'ossilassion e 'd traslocassion. A l'é n'atrass motobin dovrà ant l'educassion fìsica përchè a manten le capassità naturaj dël còrp uman ch'as perdo con la vita moderna.

## Norme 'd sicurëssa
Për dovré na scala a venta:
* Butela an sël teren bin ferma (s'a l'é cedèivol, as buta sota na tàula 'd ripartission)
* Monté e calé sempe con la facia anvers la scala
* Mai sté an doi ansima
* Mai travajé a caval ëd na scala dobia
* Gropé la sintura 'd sicurëssa a në spërson se la scala a l'é bin drita
* Ten-se nen an sj'ùltim tre spërson

## Àutri significà
La paròla *scala* as deuvra 'dcò ant:
* **Disegn e cartografìa**: ël rapòrt antra le mzure disegnà e cole reaj.
* **[[Mùsica]]**: la sequensa ordinà dij son për autëssa (scala musical).
* **Gieugh ëd carte**: na serie 'd carte an órdin progressiv (ant ël poker, për esempi).
* **Figura**: na sucession d'element second l'órdin ëd grandëssa o d'amportansa (es. scala dij color, scala salarial).

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Tràpan

**Tràpan** a l'é n'atrass mecànich dovrà për fé dij përtus ant ij materiaj pì dur. Ël moviment a l'é 'd rotassion e a l'é otnù travers na fòrsa manual, elétrica o idràulica. A l'é un dij ferament pì antich e amportant ant la stòria dla tecnologìa.

## Strutura
Un tràpan modern a l'é formà da:
* **Motor** (ant ij modej elétrich) ch'a fà viré la punta.
* **Mandrin**, ch'a ten fërma la ponta e as peul regolesse për ponte 'd vàire diàmeter.
* **Impugnadura**, ch'a peul esse a pistòla, a petorin-a o a colòna.
* **Ponta**, l'utiss tajent ch'a gava via 'l material.

Ij tràpan a peulo avèj la percussion: un mecanism ch'a fà bate la ponta anans e andré antramentre ch'a vira, për travajé ant ël ciman o la pera.

## Sòrt ëd tràpan
A-i son vàire sòrt 'd tràpan, mincadun për n'usage specìfich:

### Tràpan a man
Ël pì sempi a l'é 'l tràpan a man, ch'a deuvra la fòrsa dël brass për viré. A peul esse:
* **Tràpan a manovela**: con na manovela ch'a fà viré la ponta travers un sistema 'd roe dentà.
* **Tràpan a arch**: un-a dle version pì antiche, con n'arch e na cordin-a ch'as anvlupa al mandrin.
* **Tràpan a petorin-a**: con na piastra për taché al pét e na manovela për viré.

### Tràpan elétrich
A l'é 'l pì comun ant le ca e ant j'ofissin-e:
* **Tràpan avitàbil**: sensa fil, a batarìa, për travajé andova a-i é gnun-a presa.
* **Tràpan a percussion**: për travajé ant ël ciman e la pera.
* **Tràpan a colòna**: fissà a 'n bancal, për travaj ëd precision.
* **Tràpan a àngol**: con la testa inclinà për rivé ant ij canton.

### Tràpan për usagi specìfich
* **Tràpan dental**: cit e precis, dovrà dai dentista.
* **Tràpan chirurgich**: për fé dij përtus ant j'oss durant j'operassion.
* **Tràpan minerari**: gròss e potent, për fé dij poss o për serché 'd mineral.
* **Tràpan a martel**: për rompe 'l ciman e l'asfalt.

## Ponte e verin-e
La punta a l'é la part ch'a fa 'l travaj ëd taj. A l'ha da manca d'esse d'un material pì dur che col da travajé. Ij tipo prinsipaj a son:
* **Verin-a da bòsch**: con la ponta central e doe ale tajente.
* **Verin-a da metal** (o da fer): elìtica, d'assel temprà.
* **Verin-a da ciman**: con na piastrin-a ëd widiam saldà.
* **Verin-a a coron-a**: për fé dij përtus gròss (fin a 150 mm).
* **Verin-a a scalin**: për fé ij përtus për ij ciòv.

## Stòria
Ij prim tràpan a arch a l'han ancaminà a esse dovrà ant la preistòria për fé 'd përtus. Ant l'Egit antich as dovravo për travajé la pera e 'l bòsch. Ël tràpan a manovela a l'é stàit anventà ant l'età 'd Mes. Dël 1889, l'ingegné american Arthur James Arnot a l'ha brevetà 'l prim tràpan elétrich, e dël 1917 la Black & Decker a l'ha anventà ël mandrin a crichèt.

## Sicurëssa
Quand as deuvra 'n tràpan a venta:
* Ten-e 'l tòch sempre bin fërmà (con na mòrsa s'a l'é possìbil).
* Deuvré dj'uciaj ëd protession.
* Avèj la ponta bin afilà.
* Fërmé sùbit s'a s'ancanta.
* Deuvré pa 'd vestì larg ch'a peusso ambrojesse.

## Vardé 'dcò
* Torn
* Mòrsa
* Fresa
* Atrass

## Arferiment
* Vocabolari Treccani
* Norme ëd sicurëssa për ël tràpan

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Nieuport 17

Ël **Nieuport 17** o **Nieuport XVII C.1** a l'é n'avion da cassa a un pòst franseis ëd la Prima guèra mondial, evolussion dël Nieuport 11.
A l'ha volà la prima vira dël gènè 1916 e a l'é intrà an servissi dal mars 1916.
A l'é stait dovrà da l'Aviation militaire franseisa e da motobin autri pais, dont l'Italia, durant la guèra. A l'é stait prodovù an 3.600 esemplar e soa lestëssa màssima a l'era ëd 170 km/h.

Categorìa:Avion militar dla prima guèra mondial
Categorìa:Avion militar
Dalby (Australia)

**Dalby** a l'é 'na sità dl'Australia an lë stat dël Queensland.
A conta 12.758 abitant (2021).

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà a j'inissi di j'an 1840 ant un leugh ciamà "The Crossing". 

Categorìa:Sità dl'Osseania
Categorìa:Australia
Queensland

Ël **Queensland** (*QLD*) a l'é në stat dl'Australia e so capital a l'é Brisbane.
A l'ha 'na surfassa ëd 1.729.742 km² e a conta 4.703.193 abitant (2016).

Categorìa:Australia
Ansaldo A.300

L**'Ansaldo A.300** a l'é stàit n'avion da riconission e trasport len a un motòr italian entrà an servissi pòch apress la fin ëd la Prima guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira a la fin dël 1918 e a l'é intrà an servissi dël 1919.
A l'é stait dovrà da ël *Servizio Aeronautico del Regio Esercito* e da motobin autre aviassion apress la guèra dont cola belga, polonèisa e russa. A l'é stait prodovù an 850 esemplar anviron con vaire designassion. So ragg d'assion a l'era ëd 3,30 ore ëd vol e soa lestëssa màssima a l'era ëd 198 km/h.

Categorìa:Avion militar
Machete

**Machete** a l'é n'utiss tajent, dle vire considerà na sorta ëd cotlass gròss, ch'a l'ha na lama longa e larga, normalment drita e con un taj da na part sola. A l'é dovrà dzortut ant l'América Latin-a e an Àfrica për travajé ant ij camp o ant ij bòsch, com për tajé la cana da sùcher o për duverté na stra ant la vegetassion s-ciassa . Sò nòm a ven da lë spagneul e a smija ch'a peussa derivé da *macho*, ch'a veul dì "maj" (na sòrt ëd martel gròss) .

## Descrission
La lama a l'é soens longa pì che 50 centim e a peul esse fin-a a 60-65 cm, ma a-i na j'é 'dcò ëd pì cite . A l'é fàita d'assel, e sò spessor a l'é cit, normalment men che 3 milim . La ponta dla lama a peul esse 'n pòch curvà, e 'l man-i a l'é ëd sòlit sempi, fàit con doi part ëd bòsch o plàstica fissà con dij ciòv . A l'é n'utiss grev an testa për podej tajé con fòrsa.

## Utilisassion
**Ant l'agricoltura e ant la vita 'd tuti ij di**, ël machete a l'é n'utiss fondamental. A serv për tajé la cana da sùcher, për gavé j'erbo e la vegetassion bassa ant le piantagion, e për duverté dij senté ant la foresta . An vàire paìs tropicaj, a l'é dovrà 'dcò për fé dij travaj ant la cusin-a, com për s-ciapé le nos ëd còco o tajé 'd fruta gròssa, pròpi com as fà con na manaja .

**Com arma**, ël machete a l'é stàit e a l'é dovrà an vàire conflit e arvire. A l'é l'arma pì conossùa dj'organisassion com ij Tonton Macoute an Haiti . A l'é tristement avosà për sò usagi durant ël genocidi dël Ruanda dël 1994, quand le milissie hutu a l'han dovralo për massé ij tutsi . A l'é 'dcò l'arma sìmbol ëd quàich moviment ëd liberassion, com ël "Ejército Popular Boricua" (Los Macheteros) an Portorico .

## Ant la cultura
Ël machete a l'é 'dcò present an vàire sìmbol e tradission. L'Angola a l'é l'ùnich paìs al mond ch'a l'ha un machete disegnà an dzor soa bandiera, ansema a na roa dentà, për rapresenté ij travajeur e la lòta . Ant ël Brasil, ant lë stat ëd Rio Grande do Sul, a-i é na dansa ciamà *dança dos facões* (dansa dij machete), andoa ij balarin a bato ij sò machete an sla mùsica .

## Variant regionaj
A-i son vàire sòrt 'd machete ch'a cambio nòm e forma second ël paìs. An Àfrica oriental e meridional, la variant pì comun-a as ciama *panga*, con na lama pì larga vers la ponta . Ant le Filipin-e, n'utiss ch'a smija motobin a l'é 'l *bolo*, ch'a l'ha la lama pì gròssa vers la ponta për deje pì fòrsa ant ël taj . Ant ij Caràib anglèis, com an Giamàica, a l'é ciamà soens *cutlass* .

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Antony Gormley

**Antony Gormley** (nassù ël 30 d'agost 1950 a Londra) a l'é un djë scultor britànich pì important e conossù dël di d'ancheuj. Sò travaj a l'é caraterisà da l'esplorassion dla relassion antra ël còrp uman e lë spassi. Soe euvre a son soens ëd grand dimension e a peulo esse vëddùe an vàire sit pùblich dël mond.

## Biografìa
Gormley a l'ha studià archeologìa, antropologìa e stòria dl'art al Trinity College ëd Cambridge (1968-1971). Dòp un viagi an India e Sri Lanka, andoa a l'ha amprendù la meditassion budista, a l'é tornà a Londra e a l'ha studià art al Central Saint Martins e a la Slade School of Fine Art (1977-1979). A l'é vnù conossù ant j'agn 1980.

## Euvre prinsipaj
* ***Angel of the North*** (Àngel dël Nòrd, 1998): na statua ëd metal ëd 20 méter con dj'ale gròsse, piassà a Gateshead, ant ël nòrd ëd l'Anghiltèra. A l'é dventà 'n sìmbol ëd la region.
* ***Another Place*** (N'àutr Pòst, 1997): 100 statue 'd fer ch'a vardo 'l mar, piassà an sla spiagia 'd Crosby (press Liverpool). Le statue a son fàite dal sò midem còrp e a arpresento la presensa uman-a e 'l temp.
* ***Field*** (Camp, 1990): na serie 'd milen-e 'd cite figure 'd crea butà an sël paviment, ch'a vardo 'l visitator. A-i na j'é vàire version ëspantià për ël mond.
* ***Quantum Cloud*** (Nuvola Quàntica, 2004): na strutura d'assel gròssa ant l'aeropòrt ëd Londra-Heathrow, ch'a forma na figura uman-a.
* ***Exposure*** (Esposission, 2010): na strutura gròssa 'd metal, piassà a Lelystad (Olanda), ch'a smija a n'òm an posission fetal.
* ***Iron: Man*** (Òm ëd Fer, 1993): na serie dë statue ch'a arpresento sò còrp, viaman pì sbarà.

## Art e arconossiment
Gormley a deuvra soens sò còrp 'me stamp për le statue, për esploré ij tema dla presensa, l'assensa, lë spassi interior e la relassion con l'ambient. A l'ha arseivù 'd premi amportant, com ël Turner Prize dël 1994. A l'é stàit nominà OBE dël 1997. Sò travaj a l'é present ant ij pì important musé d'art moderna, com la Tate Gallery e 'l Museum of Modern Art ëd Neuva York.

## Curiosità
Le figure d'òm ëd Gormley a l'han pa ij caràter dla facia, përchè a l'é l'istessa posission ch'a parla. Sò travaj a l'é 'dcò dovrà ant ij film e ant le coverturin-e dij disch. La statua dl'Àngel dël Nòrd a l'é un-a dle pì fotografà dël Regn Unì.

Gormley, Antony
Eletrodoméstich

**Eletrodoméstich** a l'é n'aparà o na cita màchina ch'a dòvra l'energìa elétrica për fé dij travaj doméstich, an fasend la vita pì còmoda e an riduvend la fatiga.

## Stòria
Ij prim eletrodoméstich a son ëstàit dësvlupà ant la sconda metà dël sécol XIX, ma a l'é mach ant ël sécol XX che a son ëspantiasse ant le ca dla gent . Anans, vàire utiss a esistìo già ma a funsionavo a man o con àutre forme d'energìa, com la lavatris o ël frulator a man .

Ant j'agn 1950 a l'é ancaminà la vera rivolussion dj'eletrodoméstich an Euròpa e an Italia, grassie a la produssion ëd massa e a la chërsùa econòmica . La Fera ëd Milan a l'era ël leugh andoa as presentavo le neuve tecnologìe prima 'd rivé ant le ca . An Italia, asiende com Candy (lavatris), Smeg e Zanussi a l'han ancaminà la produssion .

## Classificassion
J'eletrodoméstich as divido normalment an tre categorìe prinsipaj, basà an sl'usagi e an sle tradission :

### Eletrodoméstich bianch
A son ij gròss eletrodoméstich, destinà al travaj ëd ca. Ël nòm a ven da la scòca metàlica smaltà 'd bianch . As divido an:
* **Linia frèid**: frigo, congelator.
* **Linia lavagi**: lavatris, lavapiat, fòn.
* **Linia cusin-a**: forn, pian ëd cusin-a, forn a microonde.

### Eletrodoméstich brun
A son j'aparà për la comunicassion e l'arlass, com la radio, la television, ij videoregistrator. Ël nòm a ven da l'usagi 'd material com la bachelite o 'l bòsch .

### Cit eletrodoméstich
A son aparà pì cit, portàtij, ch'a servo për travaj specìfich:
* Frulator
* Tostapan
* Fer da stiré
* Suvatapiss
* Màchina dël café
* Bilansa da cusin-a

## Amportansa e anfluss social
L'ariv dj'eletrodoméstich a l'ha cambià la vita 'd tute le famije, dzortut për le fomne, ch'a l'han podù ridùe 'l temp dedicà ai travaj ëd ca . Ant j'agn dël miràcol econòmich, a son dventà ël sìmbol dël progress e dla modernità .

An Piemontèis, la paròla a l'é documentà ant ël *Grand Dissionari Piemontèis* ëd monsù Enrico Olivetti .

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pastorisassion

**Pastorisassion** a l'é un process tèrmich dovrà për ridùe la caria 'd microorganism (dzortut patògen) ant j'aliment liquid, com ël làit, ij giuss ëd fruta, la bira e 'l vin. L'obietiv a l'é dëstissé le forme vegetative dij bater (com la Salmonella o l'Escherichia coli), sensa dësblé dël tut la flora natural, për conservé le caraterìstiche organolétiche e nutrissionaj dël prodot.

Ël process a l'é stàit antitolà a Louis Pasteur, che dël 1864 a l'ha dësvlupalo për evité che 'l vin a vnièissa gram.

## Stòria
Prima dla pastorisassion, as dovrava la sterilisassion a àuta temperadura, ma costa a modificava 'l savor dij prodot. Dël 1795, ël cusiné fransèis Nicolas Appert a l'avìa anventà na técnica ëd conservassion an butand j'aliment an bote sarà e scaudà, ma a l'é stàit Pasteur a capì che 'l calor a massava ij microorganism e a l'ha aplicà ël process al vin e a la bira për evité che as fasèisso mal.

Dël 1886, Franz von Soxhlet a l'ha aplicà la pastorisassion al làit për l'alimentassion dij cit.

## Sòrt ëd pastorisassion
A-i son vàire técniche ëd pastorisassion, ch'a cambio second la temperadura e 'l temp:
* **Pastorisassion bassa** (o LTLT – Low Temperature Long Time): 62-65°C për 30 minute. As deuvra dzortut për cit volum e për prodot artigianaj.
* **Pastorisassion àuta** (o HTST – High Temperature Short Time): 72-75°C për 15-20 second. A l'é la técnica pì comun-a për ël làit alimentar.
* **Pastorisassion a ultra-àuta temperadura** (o UHT – Ultra-High Temperature): 135-150°C për 2-5 second. Sto process a dëstissa squasi tùit ij microorganism e a consent ëd conservé 'l prodot fòra dël frigo (an confession sigilà).

## Aplicassion
La pastorisassion a l'é dovrà dzortut për:
* **Làit**: për eliminé ij bater patògen (Brucella, Salmonella, Mycobacterium tuberculosis).
* **Giuss ëd fruta**: për evité la fermentassion.
* **Bira**: për bloché la fermentassion e stabilisé ël prodot.
* **Vin**: për bloché la fermentassion secondaria e garantì la stabilità.
* **Euv liquid**: për evite l'arzigh ëd Salmonela.

## Diferensa con la sterilisassion
La sterilisassion a dëstissa tute le forme 'd vita (spore comprèise), mentre la pastorisassion a dëstissa mach le forme vegetative. Për sòn, ij prodot pastorisà a deuvo esse conservà an frigo e a l'han na scadensa pì curta (3-7 di për ël làit frësch), mentre coj sterilisà (UHT) as peulo conservé për méis.

## Efet an sj'aliment
La pastorisassion a càmbia pòch ël valor nutrissional dij prodot. Le vitamin-e idrosolùbij (com la vitamin-a C) a peulo calé 'n pòch, ma la ridussion a l'é nen significativa për la salute. Ël savor a resta quasi l'istess.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Tratament alimentar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Victoria (Australia)

Ël **Victoria** (*VIC*) a l'é në stat dl'Australia e so capital a l'é Melbourne.
A l'ha 'na surfassa ëd 227.444 km² e a conta 6.503.491 abitant (2016).

Categorìa:Australia
Australia Ossidental

L' **Australia Ossidental** (*Western Australia* o *WA*) a l'é në stat dl'Australia e so capital a l'é Perth.
A l'ha 'na surfassa ëd 2.527.013 km² e a conta 2.474.410 abitant (2016).

Categorìa:Australia
Australia Meridional

L' **Australia Meridional** (*South Australia*, o *SA*), a l'é në stat dl'Australia e so capital a l'é Adelaide.
A l'ha 'na surfassa ëd 984.377 km² e a conta 1.751.693 abitant (2019).

Categorìa:Australia
Neuv Gàles dël Sud

Ël **Neuv Gàles dël Sud** (*New South Wales*, o *NSW*) a l'é në stat dl'Australia e so capital a l'é Sydney.
A l'ha 'na surfassa ëd 801.150 km² e a conta 8.128.984 abitant (12/2019).

Categorìa:Australia
Teritòri dël Nòrd

Ël **Teritòri dël Nòrd** (*Northern Territory*, o *NT*) a l'é në stat dl'Australia e so capital a l'é Darwin.
A l'ha 'na surfassa ëd 1.347.791 km² e a conta 244.761 abitant (12/2019).

Categorìa:Australia
Lenghe d'Italia

**Lenghe d'Italia** a l'é 'l nòm ch'as dà a le varietà 'd lenghe parlà an Italia. Për **lenghe** a s'antendo cole ch'a son stàite classificà almen con un còdes ISO 639-3.

### Lenghe romanze
* Lenga italian-a (*Italian*) [it]: lenga ufissial dl'Italia. A l'é parlà da 57,7 milion ëd përson-e com lenga mare e da 3 milion com sconda lenga .
* Lenga piemontèisa (*Piemontèis*) [pms]: lenga romanza parlà dzortut an Piemont. A l'é motobin diferenta da l'Italian standard .
* Lenga lombarda (*Lombard*) [lmo]: lenga romanza parlà dzortut an Lombardìa e 'dcò an Piemont e Trentin, al confin con la Lombardìa. A l'é motobin diferenta da l'Italian standard .
* Lenga véneta (*Vèneto*) [vec]: lenga romanza parlà dzortut an Véneto e an Trentin, al confin con ël Véneto. A l'é motobin diferenta da l'Italian standard .
* Lenga lìgura (*Ligure*) [lij]: lenga romanza parlà an Liguria e 'dcò an Piemont, al confin con la Liguria.
* Lenga emilian-romagneula (*Emilian*) [eml]: lenga romanza parlà dzortut an Emilia, e 'dcò ant ij bòrd ëd le region confinante.
* Lenga emilian-romagneula (*Rumagneul*) [rgn]: lenga romanza parlà dzortut an Romagna, e 'dcò ant ij bòrd ëd le region confinante.
* Lenga furlan-a (*Friulan*) [fur]: lenga romanza parlà dzortut an Friul.
* Lenga ladin-a (*Ladin*) [lld]: lenga romanza parlà ant le Dolomit.
* Lenga sarda (*Sardagneul*) [sd]: lenga romanza parlà an Sardëgna. A l'é considerà la lenga pì diferenta da l'Italian standard .
* Lenga napoletan-a (*Napolitan*) [nap]: lenga romanza parlà an Campania e ant l'Italia meridional. A l'é nen comprensìbil con l'Italian standard .
* Lenga sicilian-a (*Sicilian*) [scn]: lenga romanza parlà dzortut an Sicilia. A l'é motobin diferenta da l'Italian standard .

### Àutre lenghe
* Lenga dij segn italian-a (*Lenga dij segn italian-a*) [ise]: lenga dij segn dovrà da la comunità dij ciòrgn an Italia. A l'é dovrà da 60.000 përson-e .

## Status e arconossiment
Poche dle lenghe regionaj e dle minoranse lenguìstiche stòriche a son protegiùe da la Lege n. 482 dël 1999 .

## Vardé 'dcò
* Lenga piemontèisa
* Minoranse lenghìstiche an Italia

Categorìa:Lenghìstica
Hobart

**Hobart** a l’é 'na sità australian-a, capital dlë stat dla Tasmània. 
A l'ha 'na popolassion ëd 254.930 abitant.
## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1804.

Categorìa:Australia
Categorìa:Sità dl'Osseania
Aparà da sub

**Aparà da sub** (an Anglèis *scuba set*) a l'é n'ansema d'echipagiament ch'a përmëtt a un sub ëd respiré sot'eva an portand-se da sol l'aria respiràbil, sensa dipende da la surfassa. La paròla "scuba" a l'é n'acrònim për *Self-Contained Underwater Breathing Apparatus* (aparà respiratòri sot-marin autonòm). 

## Stòria
L'idèja d'un aparà ch'a consentèissa dë sté sot'eva sensa esse gropà a la surfassa a l'é veja. Dël 1864, ij fransèis Rouquayrol e Denayrouze a l'han anventà un regolator a domanda, ma le bómbole d'antlora a podìo nen ten-e pression basta àuta.  Dël 1926, Yves Le Prieur a l'ha presentà un aparà con na bómbola d'aria compressa e un regolator manual, ma l'aria a surtìa an continuassion, sfrutandla mal. 

L'aparà da sub modern, ciamà "Aqua-Lung", a l'é stàit anventà dël 1943 dai fransèis Jacques-Yves Cousteau e Émile Gagnan. Sò regolator a l'era bon a fornì l'aria mach ant ël moment dl'inspirassion (a domanda), lòn ch'a l'ha rendù l'aparà sicur e pràtich.  La paròla "scuba" a l'é stàita conià dël 1952 dal magior american Christian Lambertsen për sò aparà a ricìrcol. 

## Component prinsipaj
An sens strèit, l'aparà da sub a l'é mach l'echipagiament ch'a forniss ël gas, ma ant l'usage comun as gionta ëdcò j'acessori ch'a son part ëd l'assemblagi. J'element prinsipaj a son:
* **Bómbola**: a conten ël gas compress (soens ària, ma ëdcò d'àutre mës-cie com Nitrox o Trimix). 
* **Erogator**: a riduv la pression àuta dla bómbola a la pression ambient, e a forniss ël gas a domanda. A l'é componù da un **prim stadi** (an sla bómbola) e un **second stadi** (col ch'as ten an boca). 
* **Giubòt ad asset variàbil (GAV)**: a serv për controlé la galegiabilità, an gonfiand-se o dësgonfiand-se. A l'ha 'dcò la fonsion ëd sosten-e la bómbola. 
* **Manòmeter**: a mostra la pression ëd gas ch'a resta ant la bómbola. 
* **Imbracatura**: ël sistema ch'a ten ansema la bómbola e 'l GAV an sla schin-a dël sub. 

An sens largh, as deuvra "aparà da sub" për riferisse a tut l'echipagiament dël sub, ch'a comprend ëdcò la muta, le pin-e, la mascra, l'aerator, la zavora e 'l computer sub. 

## Fonsionament
A-i son doi sistema prinsipaj:
* **Sistema a sircuit duvert**: a l'é 'l pì comun. Ël sub a anspira ël gas dal second stadi, e l'àira spirà a ven campà fòra ant l'eva. 
* **Sistema a ricircol** (*rebreather*): ël gas spirà a ven tratà për gavé la diòssid ëd carbòni e a ven arsircolà, an giontand l'ossìgen necessari. A l'é pì complicà ma a dura motobin ëd pì. 

## Sicurëssa
L'usage dl'aparà da sub a ciama na formassion adeguà për evité dj'arzigh grev com la sofocassion, la maladìa ëd decompression o la *palonà* (risalìa an contròl).  A l'é fondamental controlé sempe la pression, pianifiché l'imerssion e avèj na sorgiss d'aria d'emergensa. 

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Tasmània

La **Tasmània** (*TAS*) a l'é në stat dl'Australia e so capital a l'é Hobart.
A l'é formà da n'ìsola a 240 km a sud ëd la tèra prinsipal; a l'ha 'na surfassa ëd 68.402 km² e a conta 571.165 abitant (2022).

Categorìa:Australia