open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mèis

Un **mèis** a l'é na partission dël calendari ch'a corispond a na division dël temp basà an sl'ann solar o lunar. A l'é dovrà për organisé j'atività uman-e, le stagion, e le festività. La paròla a ven dal latin *mensis*, ch'a veul dì «lun-a», arferendse al cicl lunar.

## Definission astronòmica
Mèis lunar: Anviron 29,5 di, basà sla durà d'un cicl complèt dle fase dla lun-a.

Mèis solar: Part ëd l'ann solar, ch'a dura anviron 30,44 di.

Mèis calendarial: Definì dai calendari (es. Gregorian) con un nùmer fiss ëd di, da 28 a 31.

## Mèis ant ël calendari gregorian
Ël calendari gregorian, dovrà an Piemont e an vàire pais, a l'ha 12 mèis con durà variàbil:

Gené (31 di)

Fërvé (28 o 29 di)

Mars (31 di)

Avril (30 di)

Magg (31 di)

Giugn (30 di)

Luj (31 di)

Ost (31 di)

Stèmber (30 di)

Otóber (31 di)

Novèmber (30 di)

Dzèmber (31 di)

Ij nòm dij mèis a ven-o dal latin e a arfleto la stòria roman-a (es. Luj da Giulio César, Ost da l'imperator August).

## Mèis ant j'àutri calendari
Calendari islàmich: 12 mèis lunari (29 o 30 di), sensa coression con l'ann solar.

Calendari ebràich: Lunisolar, con mèis ëd 29 o 30 di e agn bisest për mantnì l'aliniament.

Calendari cinèis: Mèis lunar con nòm basà ans le costelassion e feste tradissionaj.

## Usagi ant la cultura piemontèisa
Ij mèis a guido le tradission agrarie e festività locaj:

Gené: Epifanìa (6 ëd Gené) con la Befana.

Fërvé/Mars: Carlevé (Carnaval) con feste com la «Bataja dle Arance» a Ivreja.

Avril: Fèra ëd San Giòrs (23 d'Avril), patron ëd j'armeje.

Stèmber/Otóber: Vëndëmmia (cujìa dl'uva) ant le region vinìcole.

Dzèmber: Preparassion dël Nadal con ël «Paneton» e marcà dle feste.

## Stòria e evolussion
Ant l'antica Roma, ël calendari a l'avìa 10 mèis (da Mars a Dzèmber). IJ mèis ëd Gené e Fërvé a son ëstàit giontà dël re Numa Pompili. La riforma giulian-a (46 a.C.) a l'ha stabilisà la durà dij mèis com a l'é ancheuj, peui rangià dal calendari gregorian dël 1582.

## Curiosità
Fërvé: L'ùnich mèis con 28 di (29 minca 4 agn).

Stèmber, Otóber, Novèmber, Dzèmber: A j'ero originariament ij 7m, 8m, 9m, e 10m mèis (da septem, octo, novem, decem an latin).

An Piemontèis, le fras popolar a colego ij mèis a la vita cotidian-a:

«Mars citrin, temp bel e temp fin» (Mars variàbil).

«Ost càud, fruta e pom da tute le part».

## Mèis e società
Ij mèis a son fondamentaj për l'organisassion dël travaj, dla scòla, e dle feste. An Piemont, a son ëdcò n'ocasion për arnové le tradission, com ij mërcà ëd Natal a Dzèmber o le sagre d'istà.

Categorìa:Sistema d'amzura dël temp
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Zòna oraria

Na **zòna oraria** a l'é na region ëd la Tèra anté che tuti ij pais o le partìe a deuvro la midema ora local, basà an sl'angolassion dël sol e an sle division longitùdinaj. Le zòne orarie a son ëstàite creà për semplifiché j'orari dij tren, la comunicassion antërnassional e j'atività econòmiche.

## Stòria
Prima dël sécol XIX, minca sità a dovrava soa ora solar local, determinà da la posission dël sol. Con l'ariv dle ferovìe e dël telégraf, a l'é dventà necessari un sistema unificà. Dël 1884, 25 pais a l'han partissipà a la Conferensa dël Meridian Prinsipal a Washington D.C., andoa a l'é stàit fissà ël meridian ëd Greenwich (0° longitùdin) coma referensa për j'ore antërnassionaj. Sòn a l'ha dàit vita al sistema dle zòne orarie, dividùe an 24 fus orari ëd 15° minca un (1 ora ëd diferensa).

## Strutura
Temp Universal Coordinà (TUC o UTC): Base për tute le zòne orarie, determinà dal meridian ëd Greenwich.

Diferense d'ora: Minca zòna oraria a l'é indicà con UTC±[nùmer], esempi:

UTC+1 (Europa sentral: Italia, Piemont).

UTC-5 (Est ëd jë Stat Unì).

Ora legal (ora estiva): D'istà, vàire pais a sposto l'ora anans ëd 60 minut për aprofité ëd la lus dël di. An Piemont, sòn a càpita da l'ùltima dumìnica ëd mars a l'ùltima dumìnica d'otóber.

## Usagi ant ël Piemont
Ël Piemont, com tuta Italia, as treuva ant la zòna oraria sentral-europenga (CET, UTC+1). Durant l'ora estiva (CEST), as passa a UTC+2. Sta organizassion a influensa j'orari dël travaj, dle scòle, e dij traspòrt. A esist ëd tradission locaj colegà a la mzura dël temp:

Ore solar: Ancor dovrà an campagne për le atività agrarie.

Sonade dle cese: Stòrich sistema për marché le ore ant ij pais.

## Zòne orarie particolar
Zòne con mez'ore o quart d'ora: Esempi: India (UTC+5:30), Nepal (UTC+5:45).

Linia internassional dël cambi dël di: A corispond a 180° longitùdin, andoa la data a cambia.

## Problemi e ecession
Le frontiere polìtiche a peulo modifiché le zòne orarie:

La Cina a deuvra mach UTC+8, bele che soa estension a sia ëd 60° ëd longitùdin.

La Russia a l'ha 11 zòne orarie, ma a l'ha riduvuje për motiv organisativ.

## Curiosità
Ant ël Piemont ëd l'Eut-sent, ij tren a l'han s-ciairà l'adossion dl'ora nazional, eliminand le diferense locaj.

Dël 1940-1945, l'Italia (e ël Piemont) a l'han sperimentà ore estive për motiv ëd guèra.

## Anfluensa ant la società global
Le zòne orarie a son essensiaj për:

Coordinament antërnassional: Conferense, comersi, vol.

Trasmission dij mojen ëd comunicassion: Direte televisive, internet.

Siensa e navigassion: Satélit, sistema GPS.

Le zòne orarie a arpresento n'armonia antra natura e organisassion uman-a, an consentend un dialògh global sensa anterussion.

Categorìa:Sistema d'amzura dël temp
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mangé

Ël **mangé** a l'é l'ansem d'aliment che le përson-e a consumo për sopravive e alimentesse. Ant ël Piemont, ël mangé a l'ha na tradission rica e varià, arfless ëd la stòria, la geografia e la cultura locaj, con ëd piàt che a combin-o influense ruraj, montagnin-e, e urban-e.

## Stòria dël mangé piemontèis
La cusin-a piemontèisa a l'é stàita anfluensà da le invasion seltìche, roman-e, e da jë scambi comersiaj con la Fransa e la Liguria. Durant ël Medi ev, ij monio a l'han svilupà técniche ëd conservassion dij mangé, com la salassion dle carn e la produssion ëd formagg. Con l'ariv dl'età moderna (për esempi, la patata e le tomàtiche dòp ël 1492), la dieta a l'é vnùa pi varià.

## Piat tradissionaj
Agnolòt: Pasta vempìa con carn ëd vache o crin, servìa con condiment d'aròst o bur e sàvia.

Bagna cauda: Sàussa càuda ëd aj, anciove, e d'euli, dovrà për bagné ij vegetaj ant l'invern.

Frit mist: Mës-cia ëd carn, formagg, fruta, e verdure fricassà, tìpich dle feste.

Bonet: Dessert ëd cicolata e amaret, simil al flantan ma pi cremos.

Tajarin: Pasta fin-a a l'euv, servìa con condiment ëd trìfola o ragù.

## Prodòt locaj
Trìfola bianca d'Alba: Fonz motobin arnomà për sò aròm intens, cujì da stèmber a dzèmber.

Giandoja: Creme ëd ninsòle e cicolata, nà a Turin dël sécol XIX.

Formagg: Castelmagn (DOP), Robiòla ëd Rocaveran, e Toma piemontèisa.

Vin: Bareul, Barbaresch, Barbera, e Moscà d'Ast, esportà an tut ël mond.

Ris ëd Vërsèj: Coltivà ant le risere ëd la pianura, dovrà për risòt e antipast.

## Festività e tradission
Fera dla Trìfla d'Alba: Da otóber a dzèmber, con degustassion e mërcà antërnassionaj.

Salon dël Gust (Turin): Event organìsà da Slow Food për promeuve la cusin-a sostenìbil.

Sagre: Feste locaj com la Sagra dël Povron a Carmagnòla o la Fèsta dël Bacialé ant ël Monfrà.

## Influensa d'àutre culture
La cusin-a fransèisa a l'ha lassà soa ampronta ant l'usagi dël bur e dle sàvie, mentre che cola lìgur a l'ha portà le técniche ëd pasta frësca.

## Ël moviment Slow Food
Fondà dël 1986 a Bra da Carlo Petrini, ël moviment Slow Food a combat për la difèisa dla biodiversità alimentar e dle tradission culinarie locaj. L'Università ëd Siense Gastronòmiche ëd Polens a forma ij neuv leader ant l'alimentassion sostenìbil.

## Curiosità
La carn crùa a l'é un piat tìpich dij restorant piemontèis, servìa con limon e parmesan.

Ël café a l'ha un ròl sentral ant la società, con tradission com ël bicerin (café, cicolata, e crema ëd làit).

Ij grissin (ghërsin) a son nà a Turin dël sécol XVII e a son ëspantiasse an tut ël mond.

Ël mangé piemontèis a l'é n'espression d'identità e comunità, un pont ëd partensa për esploré la richëssa cultural dël teritòri. A arpresenta n'armonìa antra tradission e inovassion, anté che minca piàt a conta na stòria.

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pan

Ël **pan** a l'é n'aliment base fàit con farin-a, eva, alvà (o àutri agent ëd fermentassion), e solitament cheuit ant un forn. Ant ël Piemont, ël pan a l'ha na tradission antica e a l'é part essensial dla dieta e dla cultura local, con dle varietà ch'a arfleto le risorse dël teritòri e le influense stòriche.

## Stòria
Ël pan a l'é stàit prodovù ant ël Piemont fin da l'época roman-a, quand che ij gran (sorgh, sèil, e pi tard frument) a j'ero coltivà ant le pianure. Ant l'Età ëd Mes, ij forn comunaj a j'ero sènter ëd la vita sossial, e minca vilagi a l'avìa soe tradissionj. Dël sécol XVII, a Turin a son ëstàit anventà ij ghërsin (grissin), pan fin e crocant, creà për alimenté ël Duca Carl Emanuel II ch'a podìa pa digerì ël pan comun.

## Sòrt ëd pan piemontèis
Pan comun: Fàit con farin-a ëd frument, eva, alvà, e pòch ëd sal. A l'é la base për la mnestra o le supe.

Pan neir (pan ëd sèil): Tìpich dle valade alpin-e, fàit con farin-a ëd sèil e cheuit ant forn ëd pera.

Mica: Na forma rotonda e bassa, dovrà për fé le panade o compagné ij salam.

Ghërsin: Bastoncin sùtil e crocant, nà a Turin e esportà an tut ël mond.

Pan ëd mej: Fàit con farin-a ëd gran sarasin (mej), comun ant le zòne montagnose.

## Preparassion tradissionaj
La preparassion dël pan a l'é sempe stàita un ritual:

Ampasté: La farin-a a l'é mës-cià con eva e alvà natural (levà).

Fërmenté: L'ampast a arposa për che la fermentassion a lo fasa gonfié.

Formé: Ël pan a pija soa forma (tonda, longh, o a corona).

Cheuse: Cheuit ant un forn ëd pera scaudà a bòsch, ch'a dà un gust ùnich.

## Usagi ant la cultura piemontèisa
Ël pan a l'é ël simbòl d'ospitalità e condivison. Ant le famije, as disìa:

«Pan e vin a fan la sanità» (proverbi popolar).

«Tiraje ël pan a cheidun» (ofrì agiut).

A l'é dovrà ant ij ritual religios (es. ël pan benedì a Pasqua) e ant ij piat tradissionaj com la bagna cauda o la panissa (polenta con lard).

## Feste e tradission
Festa dël Pan: Organisà an vàire comun, con dimostrassion ëd forné e degustassion.

Fera dël Ghërsin (Turin): Selebrà l'anvension dij grissini con mërcà e concors.

Pan e Sautissa: Ant ël Monfrà, degustassion ëd pan frësch e salam locaj.

## Produssion moderna
Ancheuj, vàire fornerìe artisanal a manten-o vive le técniche antiche, ma a esist ëdcò produssion andustriaj. Ël Consorsi dij Prodotor dël Ghërsin Torinèis a garantiss la qualità e l'origin dij grissini tradissionaj.

Curiosità
Dël 1800, Napoleon a l'ha ciamà ij ghërsin «ël pan dij Turinèis».

Ant ël Piemont rural, ël pan vej a l'era mojà ant ël lait për fé colassion.

La mica a l'era dovrà dai soldà për soporté le marce longhe.

Ël pan a l'é pì che n'aliment: a l'é na testimoniansa ëd la stòria, ëd la fadiga dij camp, e dl'artisanà piemontèis. A uniss le generassion e a continua a esse un simbòl ëd vita e comunità.

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Hymenochaete cinnamomea

## Hymenochaete cinnamomea

### Descrission
**Hymenochaete cinnamomea** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli. A l'ha un color da brun a cinamòmo.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire paìs an Euròpa e an vàire region an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Hymenochaete cinnamomea*** (Pers.) Bres. (1897)

Categorìa:Hymenochaete
Sereal

Ij **sereaj** a son piante erbose coltivà për ij sò gran, ch'a son dovrà për prodove farin-e, pan, pasta, ris, bèive (coma la bira), e aliment për j'animaj. Ant ël Piemont, la coltivassion dij sereaj a l'ha na tradission antica e a l'é fondamental për l'economìa agrìcola e la cultura alimentar local.

## Definission e tipo
Ij sereaj a aparten-o a la famija dle graminacee (Poaceae). Ij prinsipal a son:
* Frument (gran): Utilisà për fé pan, pasta, e doss.
* Ris: Coltivà ant le risere, base ëd la cusin-a piemontèisa.
* Mais (gran ëd Turkìa): Dovrà për la polenta e l'alimentassion dj'animaj.
* Sèil: Për pan ner e prodòt tradissionaj montagnin.
* Orzo: Për la bira, ël cafè d'òrzo, e le mnestre.
* Biava: Për l'aliment dël bestiàm.

## Stòria ant ël Piemont
La coltivassion dij sereaj an Piemont a armonta a l'época pre-roman-a, con tribù seltich-lìgur ch'a coltivavo sèil e òrzo. J'antich roman a l'han portà ël gran e migliorà le tècniche d'irigassion. Ant l'Età ëd Mes, ij sereaj a j'ero la base dl'alimentassion rural, con sistema ëd rotassion dle colture. Dël sécol XVIII, l'introdussion dël mais da l'América a l'ha rivolussionà l'agricoltura, mentr che ël ris a l'é dventà na coltura d'ecelensa ant la pianura ëd Vërsèj.

## Coltivassion an Piemont
Risicoltura: La pianura ëd Vërsèj e Noara a l'é ël sènter piemontèis dël ris, con varietà arnomà com Arborio, Carnaroli, e Baldo. Le risere a carateriso ël paisage con ij sò camp alagà.

Gran: Coltivà ant le colin-e e le zòne meno ùmide, dovrà për la farin-a ëd qualità.

Mais: Ant la pianura për la polenta e l'industria alimentar.

Sèil: Coltivà ant le valade alpine (es. Val Susa, Val d'Osta) për un pan rùstich e duràbil.

## Usagi ant la cusin-a piemontèisa
Ij sereaj a son la base ëd vàire piat tradissionaj:

Risòt: Preparà con ris Carnaroli, arnomà për ël risòt a la trìfola o ai bolè.

Polenta: Fàita con farin-a ëd mais, servìa con sautisse o formagg.

Pan neir: Con farin-a ëd sèil, tìpich dj'Alp.

Bagna càuda: Servìa con pan fresch o mica për pocié.

Orzo mondà: Ant le mnestre invernaj.

## Ecomomìa e sfide
Ij sereaj a son fondamentaj për l'export piemontèis, specialment ël ris, che l'Italia a l'é un dij prim produtor europengh. Le sfide moderne a comprendo:

Cambiament climàtich: Pì alt arzigh ëd sech o pieuve ecessive.

Globalisassion: Competission con produtor asiàtich e american.

Sostenibilità: Passagi a tècniche biològiche e risparm d'eva ant le risere.

## Feste e tradission
Fiera dël Riso (Vërsèj): Event otonal con degustassion, mostre, e concors ëd risòt.

Sagre dël Mais: An vàire pais, con dimostrassion ëd muliné la farin-a e preparé la polenta.

Festa dël Pan Neir: Ant le valade alpine, për selebré la sèil e ij prodòt locaj.

## Curiosità
Le risère piemontèise a son n'ambient important për j'osej migratòri e la biodiversità.

Ant ël Medi ev, ël pan ëd sèil a l'era ciamà «ël pan dij pòver», dacant al gran dij rich.

Ij sereaj a son pì che na sorgiss d'aliment: a son un pont ëd partensa për comprende la stòria, l'economìa, e le tradission d'un teritòri ch'a l'ha sempe vivù an simbiosi con la tèra.

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Òrdi

L**'òrdi** (**Hordeum vulgare**) a l'é un sereal ch'a l'é coltivà da sécoj an tute le part dël mond. A l'é na pianta erbàcea anuala ch'a fà part dla famija dle Poaceae (Graminacee). L'òrdi a l'é un di prim cereaj ch'a l'é stàit domesticà da l'òm e a l'ha na gròssa importansa tant an l'alimentassion uman-a com an cola dj'animaj.

## Caraterìstiche
L'òrdi a l'ha në spi con ij gran an serie longitudinal. Ij gran a peulo esse vestì o desnò, a seconda dël tip. L'òrdi vestì a l'ha na tùnica ch'a resta atacà al gran, mentre che l'òrdi dësvestì a l'ha na tùnica pi facil da gavé.

## Coltivassion
L'òrdi a l'é na pianta resistenta e a peul chërse an condission ambientaj averse, come teren pòvr o region frèide. A peul esse coltivà tant për l'usi alimentar com për la fabricassion dël malt, ch'a serv për la bira e për certe bevande alcòliche.

## Usagi
Alimentassion: L'òrdi a peul esse consumà an forma ëd farin-a, sémola o gran inter. A l'é present an mnestre e piat tradissional, an particular an le region montagnose.

Beivande: A l'é un ingredient fondamental për la fabricassion dla bira e ëd quaiche brande. L'òrdi maltà a l'é la bas dël process dla birificassion. A l'é ëdcò dovrà për fé ël cafè d'òrdi.

Aliment për j'animaj: L'òrdi a l'é sovens dovrà com mangime për j'animaj d'alevament.

## Stòria
L'òrdi a l'é un dij prim cereaj ch'a l'é stàit coltivà da l'òm. I rest preistòrich a mostro che a l'era già coltivà ant l'Orient Medi 7.000 agn prima dël Crist. A l'é stàit fondamental ant le diete di pòpoj antich com ij Mesopòtam e ij Roman.

## Curiosità
Ant l'Antica Grecia e Roma, l'òrdi a l'era considerà un aliment fondamental për ij gladiator, ch'a j'ero ciamà *hordearii* (mangiator d'òrdi).
L'òrdi a l'é sovens dovrà ant dij remedi naturaj për le soe proprietà benéfiche.

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Botànica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Biava

La **biava** (**Avena sativa**) a l'é na pianta erbosa dla famija dle graminacee (Poaceae), coltivà për ij sò gran, dovrà tant për l'alimentassion uman-a che për cola dj'animaj. An Piemont, la biava a l'ha avù storicament un ròl amportant ant l'agricoltura e la dieta, bele che soa coltivassion a sia diminuìa ant ij sécoj pì recent.

## Stòria
La coltivassion dla biava a armonta a l'Età dël Bronz ant le region dël Medi Orient. A l'é rivà an Euròpa ant l'Età dël Fer e a l'é dventà amportant ant l'antichità roman-a, tant për l'aliment dij soldà che për ij cavaj. Ant ël Piemont medieval, la biava a l'era coltivà ant le zòne montagnose e pedemontan-e, andoa ël clima pì frèid a favorìa soa chërsùa. A l'era dovrà për fé farin-e, mnestre, e aliment për ij cavaj e ij beu.

## Caraterìstiche
La biava a l'é na pianta ch'a resist a le temperadure basse e a preferiss teren ùmid. So spi a l'han dij gran movr a la fin dl'istà. A l'é conossùa për esse rica ëd fibre, vitamin-e B, e mineraj com ël magnesi e ël fer.

## Coltivassion an Piemont
Storicament, la biava a l'era coltivà ant le valade alpine e ant le colin-e dël Canavèis e dël Monfrà. Con l'ariv dël mais e d'àutri sereaj pì redditissi, soa coltivassion a l'é calà, ma a l'é restà n'element tradissional ant le zòne montagnose. Ancheuj, quaich coltivador a manten la produssion për usagi local o për prodòt ëd nicia.

## Usagi ant la cusin-a piemontèisa
Potage: Fàit con farin-a ëd biava, laità, e mèj, tradission d'invern.

Supe: La biava a l'era mës-cià con d'àutri sereaj për fé mnestre nutritive.

Aliment për animaj: Specialment cavaj e muj, për soa energìa.

Biava tostà: Dovrà për fé sostitut del cafè o com ingredient ant ij dessert.

## Ecomomìa e sfide
Ant ël sécol XX, la biava a l'é stàita sostituìa da colture pì comersiaj com ël gran e ël ris. Tutun, ant j'ùltim agn, a l'é torna anteressanta për soe propietà nutritive e sostenìbij, con quaich produtor ch'a torna a propon-la ant ël mercà bio.

## Tradission e cultura
Proverbi: «La biava a fa ij mùscoj fòrt» (arferì a l'aliment dj'animaj).

Feste: An chèich pais, la mietitura dla biava a l'é selebrà con feste d'istà.

## Curiosità
La biava a l'é stàita un dij prim sereaj coltivà an Piemont për soa adatabilità al clima frèid.

Ant la medzin-a popolar, j'infusion ëd biava a j'ero dovrà për calmé j'anfluense.

La farin-a ëd biava a l'é sensa glùten, ma a l'é rairament dovrà da sola për la panificassion.

La biava a arpresenta na part ëd la memòria agrìcola piemontèisa, un testimoni ëd na cultura ch'a savìa dovré lòn che la tèra a ofrìa. Ancor ancheuj, a manten un ròl simbòlich ant l'alimentassion natural e ant l'arcòrd dij savor d'na vira.

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Botànica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sèil

La **sèil** (**Secale cereale**) a l'é na pianta erbosa dla famija dle graminacee (Poaceae), coltivà për ij sò gran e conossùa për esse na sorgiss d'aliment resistent al frèid e a le condission montagnose. An Piemont, la sèil a l'é stàita tradissionalment dovrà për fé ël pan neir, un aliment base dle popolassion ruraj e alpin-e.

## Stòria
La sèil a l'é originaria dl'Asia sentral e a l'é spantiasse an Euròpa ant l'Età dël Fer. An Piemont, soa coltivassion a l'é confermà dal Médi Ev, quand che a l'era coltivà ant le zòne montagnose e pedemontan-e, andoa ël clima frèid e ij teren pòver a favorìo soa chërsùa. La sèil a l'era preferìa a àutri sereal përchè a soportava mej le gelà e le stagion curte.

## Caraterìstiche
La sèil a l'é na pianta ch'a riva a n'autëssa ëd fin a 2 méter, con dë spi longhe e gran sombr. A l'é rica ëd fibre, magnesi, fer, e vitamin-e B. Soa farin-a a l'é pì scura e aromàtica che cola dël gran, e a conten men glùten, rendend-la adata a chèich diete speciaj.

## Coltivassion an Piemont
Storicament, la sèil a l'era coltivà ant le valade alpine (es. Val Susa, Val Chisone) e ant le colin-e dël Canavèis. Con l'ariv dël mais e dël frument, soa coltivassion a l'é calà, ma a l'é restà vital ant le comunità montagnin-e. Ancheuj, quaiche coltivador e mulin tradissionaj a manten-o la produssion për ij mercà locaj o për la cusin-a artisanal.

## Usagi ant la cusin-a piemontèisa
Pan neir: Fàit con farin-a ëd sèil, eva, alvà natural, e cheuit ant forn ëd pera. Tìpich dle valade, a l'é servì con salam, formagg, o mëj.

Supe e mnestre: La farin-a ëd sèil a l'era mës-cià con d'àutri sereaj për fé mnestre nutriente.

Bèive: An chèich zòne, la sèil a l'era dovrà për fé bèivande fermentà o distilà.

Aliment për animaj: Dovrà për nutrì ij cavaj e ij beu ant l'invern.

## Ecomomìa e sfide
La coltivassion dla sèil a l'é dësblà për via dij cost ëd produssion pì àut rispet a d'àutri sereaj. Tutun, ant j'ùltim agn, a-i é stàit n'anteress creà për soe qualità nutrissionaj e sostenìbij, con proget për arpijé soa coltivassion ant le zòne montagnose.

## Tradission e cultura
Proverbi: «Pan ëd sèil, sanità për l'ann intregh» (arferì a soe proprietà nutrissionaj).

Feste dël pan nèir: Organisà an vàire comun alpìn, con dimostrassion ëd cusin-a e degustassion.

Sìmbol ëd resistensa: La sèil a l'é stàita arpresentà ant la literatura piemontèisa coma esempi ëd vita dura ma onesta.

## Curiosità
Ant ël Piemont medieval, ël pan ëd sèil a l'era ciamà «ël pan dij pòver», opòst al pan bianch dij rich.

Le spi ëd sèil a j'ero dovrà ant le decorassion ëd feste pagan-e prima dël Cristianésim.

La farin-a ëd sèil a l'é dovrà ant la produssion ëd chèich tipo ëd bira artisanal.

La sèil a arpresenta na ponta d'union antra la tèra e la memòria stòrica piemontèisa. Soa presensa ant le valade a conta na stòria ëd resistensa e adatament, un testament ëd coma na coltura a peul definì l'identità d'un pòpol.

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Botànica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Surgo

Ël **surgo** (**Sorghum bicolor**) a l'é na pianta erbosa dla famija dle graminacee (Poaceae), coltivà për ij sò gran, fòragg për j'animaj, e produssion ëd sìrop. An Piemont, ël surgo a l'ha avù un ròl amportant ant l'alimentassion rural e ant l'agricoltura, specialment ant le zòne pì sëcche o montagnose.

## Stòria
Ël surgo a l'é originari dl'Àfrica subsarian-a e a l'é spantiasse an Euròpa travers l'Àsia Minor e la region mediterania. An Piemont, a l'é stàit introdovù dël sécol XVII, quand che ij contadin a sercavo dle colture resistente a la suitin-a e a le condission difìcij. A l'é dventà amportant ant le zòne àride dle Langhe e dël Roèro, andoa ël teren sabios e pòver a favorìa soa chërsùa.

## Caraterìstiche
La pianta dël surgo a peul rivé a n'autëssa ëd 3 méter, con dë spi compat e gran rotond ëd color rossastr o biancastr. A l'é conossù për soa resistensa a la suitin-a e a le maladìe, grassie a soe rèis profonde ch'a ciamo eva an bass. Ij gran a son rich ëd fibre, protein-e, e mineral com fer e potassi.

## Coltivassion an Piemont
Stòricament, ël surgo a l'era coltivà ant le colin-e pì pòvre e sabiose, andoa àutri sereaj a riessìo pa. Soa produssion a l'era destinà a:

Aliment uman: Farin-e për pan e polenta.

Foragg: Feuje e gamba për nutrì ij beu e ij cavaj.

Sìrop: Estrat da chèiche varietà, dovrà coma dolseur natural.
Ant j'ùltim desen-e d'agn, la coltivassion a l'é calà për l'ariv d'àutre colture com ël gran e ël mais, ma a l'é mantnùa da chèich coltivador tradissionaj o për usagi speciaj (es. prodòt bio).

## Usagi ant la cusin-a piemontèisa
Pan ëd surgo: Fàit con farin-a mës-cià ëd surgo e gran, aromàtich e nutrient.

Polenta: La polenta ëd surgo a l'era na alternativa econòmica a cola ëd mais ant le famije pòvre.

Bèive: An chèich zòne, ij gran a j'ero fermentà për fé na beivanda simil a la bira.

Dessert: Ij gran a j'ero dovrà për fé doss ëd le feste, mës-cià con mèj o nos.

## Ecomomìa e sfide
Ël surgo a l'é stàit sostituì da colture pì reditissie, ma ant j'ùltim agn a l'ha torna atirà l'atension për soe qualità:

Sostenibilità: Pòca eva necessaria, adat a le càuse dël cambiament climàtich.

Dieta sensa glùten: La farin-a ëd surgo a l'é naturalment sensa glùten.

Bioenergìa: Utilisà për prodove biomasa o biocombustìbij.

## Tradission e cultura
Proverbi: «Surgo e sudor a fan seurte ‘l savor» (arferì a la fadiga dij camp).

Feste dël racolt: An chèich pais, la mietitura dël surgo a l'era selebrà con danse e mangé comun.

Memòria dij vej: Ancor contà ant ij racònt dij contadin, che a lo ciamavo «ël gran dij pòver».

## Curiosità
Ant ël Piemont dël sécol XIX, ël surgo a l'é stàit dovrà për sustnì la popolassion durant le carestie.

Le spi ëd surgo a j'ero butà ant le ca coma simbòl ëd prosperità.

Ant la medzin-a popolar, j'infusion ëd feuje ëd surgo a j'ero dovrà për traté j'anfluesa.

Ël surgo a arpresenta na testimonianza dla resiliensa dl'agricoltura piemontèisa, na pianta ch'a l'ha sustnù le generassion ant ij moment pì dur. Soa stòria a l'é n'esempi ëd coma na coltura a peul adatesse a le necessità dla tèra e dla gent.

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Botànica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Formagg

Ij **formagg** a son prodòt con la coagulassion dël làit, për sòlit ëd vaca, crava, o feja, seguità da na pressadura e na stagionadura. A son na part essensial dl'alimentassion uman-a e a l'han na tradission antica an Piemont, region con vàire formagg d'ecelensa arconossù a livej internassional.

## Produssion
La produssion dël formagg as divid an quatr pass prinsipaj:
# Coagulassion: Ël làit a l'é fàit quajé con ëd prèis(cajà o sostanse vegetaj).
# Colada: La part sòlida (quajà) a l'é separà da cola lìquida.
# Pressadura: La quajà a l'é butà an forme e pressà për deje la forma.
# Stagionadura: Ël formagg a l'é conservà për un perìod ch'a varia da pòchi di a vàire agn, a second dël tipo.

An Piemont, la tradission a preferiss ël làit crù e tècniche artigianaj.

## Varietà piemontèise
Ël Piemont a l'é famos për vàire formagg tradissionaj:
* Castelmagn: Formagg grass DOP dël Cunèis, dësvlupà ant ël Médi Ev, con savor intens e granulos.
* Toma Piemontèisa: Sempi e cremos, stagionà curta.
* Robiola ëd Rocavran: Fresch e cremos, fait con làit ëd feja o crava.
* Bra: Formagg ëd vaca stagionà, doss o picant.
* Gorgonsola: Un dij formagg piemontèis pì arconossù, con ven-e bleu e savor marcà.

## Usagi ant la cusin-a
Ij formagg piemontèis a son dovrà ant:
* Antipast: Tajarin con robiòla o gnòch con castelmagn.
* Prim piàit: Risòt al gorgonsòla, gnòch con toma.
* Fondue: Mës-cia ëd formagg fondù.
* Dessert: Acompagnà con amel o conserve.

## Salute
Ij formagg a son rich ëd protein-e, causi, e vitamin-a B12, ma a conten-o ëdcò grass saturà. Për coj ch'a l'han ëd problema ëd latòsi, a esisto formagg stagionà ch'a n'han pòch.

## Stòria
La produssion dël formagg an Piemont a armonta a l'época roman-a. Ij mesté medieval e ij mërcà dël sécol ch'a fa XIX a l'han portà ij formagg piemontèis an Euròpa. La tecnica dë stagionadura a l'é stàita arfinà da le comunità montagnin-e.

## Cultura
Ël formagg a l'é simol ëd sust e tradission ruraj. A l'é protagonista ëd feste com la Fiera dël Formagg an Val d'Osta (vzin al Piemont) e a compariss ant ël proverbi: "Formagg vej e pan neuv a fan la boca contenta".

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Amel

L**'amel** a l'é na sostansa dossa e viscosa prodovùa da j'avije (Apis mellifera) a parte dal nétar dle fior o da sostanse dosse ch'a treuvo an sla vegetassion. L'amel a l'é stàit dovrà da l'òm për milen-e d'agn tant coma aliment, medzin-a, e ingredient ant ij ritual religios o culturaj. An Piemont, la produssion d'amel a l'ha na tradission antica, specialment ant le zòne montagnose e ruraj.

## Produssion
L'amel as forma grassie a un process natural dle avije:
* Racòlta: J'avje a cheujo nétar da le fior o "melata" (na sostansa ch'a fan cert inset).
* Trasformassion: Ël nétar a l'é mës-cià con enzim ant ël garbin dj'avije e evaporà për ridùe l'umidità.
* Stocagi: L'amel a l'é deponù ant le cele ëd sira, andova a ven sigilà con na covertura ëd sira.
* Estrassion: J'apicultor a dëssigilo le cele e a na pijo l'amel con ëd machinari specialisà.

An Piemont, l'apicultura a l'é praticà dzortut ant le valade e le colin-e, andova a-i é na gran varietà ëd fior.

## Varietà
La qualità e ël savor dël'amel a dipendo dal tipo ëd fior visità da j'avije. Varietà comun an Piemont a son:
* Amel ëd gasìa: Ciàir e delicà, prodovù ant le zòne con tante robinie.
* Amel ëd Castagn: Scur e amèr, caraterìstich dle zone montagnose.
* Amel ëd Tili: Aromàtich, con noanse ëd menta.
* Amel Millefior: Mës-cia ëd fior ëd campagna.
* Amel ëd Rododendr: Rair e biancast, tìpich dj'Alp.

A esist ëdcò amel aromatisà con erbe o fruta, com l'amel al tarassach o a le viòle.

## Usagi
L'amel a l'é dovrà ant:
* Cusin-a: Com edulcorant natural ant ij dessert (es. basin 'd Droné), marmelà, o coma condiment për ël formagg.
* Salute: Antibatérich natural, për mal ëd gola o ferìe; a l'ha proprietà antiossidante.
* Cosmétich: Ant le maschere për la pel o ij prodòt idratant.
* Tradission popolar: An Piemont, a l'é smonù com ëd don për porté boneur.

## Proprietà salutar
L'amel a l'é rich ëd frutòsi vitamin-e mineral (causi, fer). A l'é men calòrich che ël sùcher bianch, ma a deuv esse dovrà con moderassion. A l'é adat për la dieta dij vegetarian, ma pa për coj ch'a seguo un regim vegan (a l'é un prodòt animal).

## Stòria
L'amel a l'é stàit dovrà già ant l'Età dla pera, com a mostro ëd piture rupestr. J'Egit antich a lo dovravo ant l'ambalsamassion dij mòrt, e ij Roman për fé beivande medicinaj. An Piemont, j'apicultor a l'han sempre avù un ròl amportant ant l'economìa rural, con dj'alev ëstorich ant le Langhe e ël Monfrà.

## Cultura
L'amel a l'é un sìmbol ëd sapiensa, diligensa, e natura. A compariss ant ël proverbi piemontèis: "L'amel a ven nen da le busie" (a venta travajé për otnì quaicòs ëd bon). A l'é ëdcò protagonista ëd feste coma la Sagra dl'Amel ant ël Canavèis.

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Fruta

La **fruta** a l'é ël frut comestìbil ëd le piante ch'a fiorisso, caraterisà da savor doss o àcid e dovrà ant l'alimentassion uman-a për soe proprietà nutritive. An Piemont, la fruta a l'ha un ròl sentral ant la cusin-a tradissional e ant l'economìa rural, grassie a na gran varietà ëd produssion locaj com persi, pom, pruss, uva, e ninsòle.

## Botànica
Da na mira sientìfica, la fruta a l'é ël risultà dlë svilup ëd l'ovari d'un fior, ch'a conten jë smens për la riprodussion ëd la pianta. As peul dividse an:
* Fruta vera: Svilupà da l'ovari (es. pom, pruss).
* Fruta fàussa: Svilupà da d'àutre part dla fior (es. fròla, anté che la part carnosa a ven dal ricetacol).

Ij frut as classìfico ëdcò an:
* Fruta carnosa: uva, pesi, anguria.
* Fruta sëcca: Nos (ninsòla), leguminose (favëtta).

## Varietà piemontèise
Ël Piemont a l'é famos për vàire frute tradissionaj:
* Pom: Varietà come la Ruinèt o la Garda.
* Persi: Nòvole ëd Cocconato, tìpich dël Astesan.
* Pruss: Madernassa (për la cugnà) e Martin Sech.
* Uva: Bareul, Barbera o për mangesse (uva dij pais).
* Ninsòla: Tonda Gentile dël Cunèis (IGP), dovrà ant ël giandujòt.
* Castagna: Fruta stòrica dle valade alpine.
* More, rìbes, e frut ëd bòsch coltivà ant le colin-e.

## Usagi ant la cusin-a
La fruta piemontèisa a l'é dovrà ant:
* Consum crù: Com merenda o ant le macedònie.
* Conserve: Marmelada (es. cugnà ëd pruss), fruta siropà, o sucherà.
* Dessert: Torte (es. torta ëd pom), bonet, o gelà.
* Beivande: Such, branda aromatisà (es. branda ëd fruta), e vin.
* Piat salà: Pom ant j'insalade, pruss con ël formagg.

## Salute
La fruta a l'é na sorgiss amportanta ëd vitamin-e (A, C), fibra, e antiossidant. Consumé fruta minca di a giuta a preven-e maladìe cardiovascolar e diabet. La fruta sëcca (nos, màndole) a l'é rica ëd grass san, ma calòrica. La fruta candìa o sucherà a dev esse limità.

## Stòria
La coltivassion ëd la fruta an Piemont a armonta a j'époche roman-e e medieval, con j'ort dij monio. Ant ël sécol ch'a fa XVIII, le riforme agrìcole a l'han anrichì la varietà ëd frute, antramentre che ël sécol ch'a fa XX a l'ha vëddù la nàssita ëd marca IGP e DOP për protege le produssion locaj.

## Cultura
La fruta a l'é un sìmbol ëd prosperità e stagion. A compariss ant ij proverbi piemontèis: "A bon fruta, bon vin". Le feste tradissionaj a la celebro, coma la Fera dij Pom ant Ël Canavèis o la Sagra dël Persi a Coconà. La fruta a l'é ëdcò present ant l'art regional, com ant le nature mòrte dël sécol ch'a fa XIX.

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pom

Ij **pom** (nòm sientìfich: Malus domestica) a son ël frut dël pomé, na pianta da frut dla famija dle Rosaceae. Arconossù për sò savor doss o legerment àcid, ij pom a son un dij frut pì coltivà e consumà ant ël mond, comprèis ël Piemont, andova a l'han na tradission agraria e culinaria d'ecelensa.

## Botànica
Ël pomé a l'é n'erbo ch'a peul rivé a n'autëssa ëd 2-4 méter. Soe fior, bianche o rosà, a smìo a cole dle reuse. Ël frut, ël pom, a l'é na fàussa fruta (ël ver frut a son ëe smens, ciamà "gran-e"), con na bussola carnosa ch'as peul mangesse. La pel a varia da verd a ross, a second ëd la varietà, e la polpa a peul esse crocanta o farinosa.

## Varietà piemontèise
Ël Piemont a l'é famos për vàire varietà locaj ëd pom, caraterisà da savor e resistensa al frèid.

## Usagi ant la cusin-a
Ij pom piemontèis a son dovrà ant:
* Consum crù: An salade, macedònie, o com merenda.
* Dessert: Torta ëd pom, strudel, o cheuit al forn con ëd sùcher e canela.
* Conserve: Marmlade (es. marmelà ëd Ruinèt), pom ëscaudà, o sucrà.
* Beivande: Sidr, such, o vërsa ant la branda.
* Piat salà: Acompagnà con formagg (es. toma o castelmagn).

## Salute
Ij pom a son rich ëd fibra (dzortut an pel), vitamin-a C, e antiossidant (coma la quercitin-a). A giuto a regolé ël colesteròl e a sosten-e ël sistema imunitàri. A l'han pòche calorìe e a son adat për la dieta dij diabétich. La pel a peul conten-e pestissidi, për lòn a consijo ëd lavé bin ij pom prima ëd mangeje.

## Stòria
Ij pom a son coltivà an Piemont dal temp dij Roman, ma a son ësvilupasse ant l'Età ëd Mes grassie a j'ort dij monio. Ant ël sécol ch'a fa XVIII, j'arboriculteur piemontèis a l'han selessionà le varietà pì resistente al clima frèid. Ant j'agn '60, la produssion a l'ha vivù un declin për via dla concorensa dle varietà industriaj, ma dël 2000 a l'é nassùa na rivalorassion dle specie locaj.

## Cultura
Ël pom a l'é un sìmbol ëd salute e saviëssa ant la cultura piemontèisa. As treuva ant ij proverbi: "Un pom al di a ten lontan ël médich". A l'é ëdcò protagonista ëd feste com la Fera dij Pom ant ël Canavèis e la Sagra dël Pom Rustì an Val Susa. Ant l'art, ij pom a comparisso ant le nature mòrte dël '800 piemontèis.

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Banana

Le **banane** a son ël frut dle piante dël géner Musa, originarie dle zòne tropicaj e subtropicaj ëd l'Asia sud-oriental, d'Africa e d'América sentral. Arconossùe për sò savor doss e soa pasta cremosa, le banane a son un dij frut pì consumà al mond e a son ëdcò present ant l'alimentassion piemontèisa, tant coma prodòt fresch che ant ij prodòt processà.

## Botànica
La pianta ëd la banana, ciamà banané, a l'é na gigantesca erba ch'a peul rivé a n'autëssa ëd 5-7 méter. A l'ha dle feuje larghe e longhe ch'as dësvlupo an s'ëd gambe fàite ëd feuje anvertojà. Le fior a nasso an n'ansëma ciamà rëssa, ch'a pòrta vàire livej ëd banane (ciamà man) ch'a formo na bërla. La banana a l'é tecnicament na baja sensa smens, dovù a la coltivassion partenocarpica (sensa ampòlinassion).

## Varietà
A esist-o pì ëd 1.000 varietà ëd banane, ma le pì conossùe a son:
* Cavendish: La pì comersialisà, con pel giauna e polpa dossa.
* Plantain: Pi granda e meno dossa, dovrà për esse cotinà (tìpica dij pais tropicaj).
* Banana rossa: Con pel rossastra e savor ëd fròla.
* Banana nan-a: Pi cita, dovrà ant le macedònie.
An Piemont, a son prinsipalment important le banane d'importassion, vendùe fresche o ant ij dessert.

## Usagi
Le banane a son dovrà ant:
* Cusin-a: Consumà fresche, ant ij gelà, torte (es. torta ëd banana), o cotinà ant ij doss (es. banane flambé).
* Industria: Farin-a ëd banana për celìachi, fibra për tessù.
* Medzin-a tradissional: An Asia, la pel a l'é dovrà për le ferìe, e la polpa për combate la diarrea.

## Salute
Le banane a son riche ëd potassi (giuto a regolé la pression), vitamin-a B6, e fibra. A l'han ëdcò triptòfan, ch'a giuta a prodùe la serotonin-a (mejora l'umor). A son consijà për jë sportiv për sò contnù d'energìa. Atension, contnend sùcher, a peulo nen esse consumà an quantità da coj ch'a l'han ël diabet.

## Stòria
Le banane a son coltivà da almanch 7.000 agn ant le zòne ëd Malaysia e Papua Neuva Guinea. A son rivà an Euròpa ant ël sécol ch'a fa XV grassie a j'esplorator portughèis. An Piemont, a son ëstàite antrodovùe com prodòt esòtich ant ël sécol ch'a fa XIX, e al di d'ancheuj a son part ëd la dieta comun-a.

## Coltivassion
Le banane a chërso mej ant un clima tropical con piovosità àuta. A l'han damanca ëd teren rich e bin drenà. Le piante a meuiro apress la produssion ëd la bërla, ma ij rizòm a buto ëd neuv but. An Piemont, la coltivassion a l'é limità a le sère për propòsit ornamentaj o d'arserca.

## Cultura
An Piemont, la banana a l'é associà a l'esòtich e a l'istà. A compariss ant ij proverbi: "Fé la figura dël can ch'a ruva la banana" (esse ridìcol).

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Uva

L**'uva** a l'é ël frut dla vis (Vitis vinifera), na pianta rampicanta dla famija dle Vitaceae. L'uva a l'é coltivà an tut ël mond për prodùve vin, ma ëdcò për consumela frësca o për fé d'àutri prodòt com l'uva passìa, ël such, e la branda. An Piemont, la coltivassion ëd l'uva a l'ha n'importansa stòrica e econòmica, grassie a le avosà zòne vinìcole com le Langhe, ël Monfrà, e ël Roè, arnomà për ij vin d'ecelensa.

Botànica
La vis a l'é na pianta legnosa ch'a peul vive për desen-e d'agn. Soe feuje a son palmà e lobà, con na surfassa rugosa. Le fior, ciamà ciòche, a son cite e verdastre, e a nasso an rapëtte. Ël frut, l'uva, a l'é n'asinel ch'as treuva an s'ëd rape, con dë smens an mes a la polpa dossa e sucrà. Le uve a peulo esse bianche (giaun-verde) o nèire (viòla-rosse), a second dla varietà.

## Varietà piemontèise
Ël Piemont a l'é famos për vàire varietà d'uva dovrà për fé vin e për mangé:
* Nebieul: Dovrà për ij vin Bareul e Barbarèsch, con aroma ëd viòla e fior.
* Barbera: Uva nèira con savor frutà e àcid, base dël Barbera d'Asti.
* Moscà: Për vin doss e spumant com ël Moscà d'Asti.
* Dossèt: Uva nèira dël Monfrà, ch'a dà vin corpos.
* Cortèis: Uva bianca për ël Cortèis ëd Gavi.
* Uva da tàula: Com l'Italia o la Regina, dovrà për mangé frësca.

## Usagi ant la cusin-a
L'uva piemontèisa a l'é dovrà ant:
* Vinificassion: Produssion ëd vin ross, bianch, e spumant d'arnomansa internassional.
* Consum fresch: An macedònie o com fruta ëd stagion.
* Conserve: Marmelada d'uva, uva passìa, o sota spirit.
* Dessert: Torta d'uva, gelà.
* Distilà: Branda otnùa da le vinasse dël vin.

## Salute
L'uva a l'é rica ëd resveratròl (antiossidant), vitamin-a C, e potassi. A giuta a protege ël cheur e a ridùe l'infiamassion. Ël vin ross, con moderassion, a peul avèj efet benéfich, ma l'ecess d'àlcool a l'é danos. L'uva passìa a l'é energética ma pì calorica.

## Stòria
La viticultura an Piemont a armonta a j'époche roman-e, ma a l'é sbocià ant ël Médi Ev con ij monio cistercens. Ant ël sécol ch'a fa XIX, la filossera a l'ha devastà ij vigné, ma la coltivassion a l'é artornà grassie a j'innest su vis american-e. Al di d'ancheuj, ël Piemont a l'ha dzortut 17 DOCG e 42 DOC, segn ëd qualità.

## Cultura
L'uva a l'é sìmbol ëd abondansa e tradission. As festegia con la Vendëmmia (arcòlta d'uva) ant le campagne e le sagre, coma la Festa dij Sampardin a La Morra. Ël proverbi piemontèis a dis: "Bon vin a fa bon sangh". L'uva a l'é ëdcò protagonista ant l'art, com ant le euvre 'd Pinin Pacòt ch'a celebrò la vita rural.

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sòja

La **sòja** (nòm sientìfich: Glycine max) a l'é na pianta leguminosa originaria dl'Asia orientaj, coltivà për ij sò gran, rich ëd protein-e e d'àutri nutriment. La sòja a l'é un dij prodòt agrìcoj pì amportant al mond, dovrà tant ant l'alimentassion uman-a che ant l'industria. An Piemont, soa coltivassion a l'é limità, ma a l'é sempe pì present ant ij prodòt vegetarian e vegan, com ël tofu o ël lait ëd sòja.

## Botànica
La sòja a l'é na pianta erbosa anual ch'a riva a n'autëssa ëd 1-1,5 méter. Soe feuje a son trifolià (con tre fojëtte), e soe fior bianche o viòla a nasso an rape. Ël frut a l'é un legum (dòsa) ch'a conten da 2 a 4 gran, ëd color giàun, verd, o nèir, a second dla varietà. Ij gran a son rich ëd d'euli e protein-e.

## Varietà
Le varietà ëd sòja as diferensio për ël temp ëd madurassion, la dimension dij gran, e l'usagi:
* Sòja giaun-a: La pì coltivà për l'euli e le farin-e.
* Sòja nèira: Dovrà ant la cusin-a asiàtica (es. për fé ij natto).
* Sòja vërda (edamame): dòse giovno consumà frësche.
An Piemont, a son comersialisà prinsipalment ij derivà dla sòja, com ël tofu o ij prodòt fermentà.

## Usagi
La sòja a l'é dovrà ant:
* Alimentassion uman-a: Tofu, tempeh, làit ëd sòja, sàussa ëd sòja (shoyu), e prodòt vegetarian.
* Alimentassion animal: Farin-e proteiche për ël mangim.
* Industria: Euli për cosmética, bioplàstiche, biodiesel.
* Agricoltura: A miliora la fertilità dël teren grassie a la simbiosi con ij bateri ch'a fiss-o l'azòt.

## Salute
La sòja a l'é na sorgiss completa ëd protein-e vegetaj (con tùit j'aminoàcid essensiaj), fibra, e isoflavonòid (antiossidant). A peul giuté a ridùe ël colesteròl e l'arzigh ëd maladìe cardiovascolar. A l'é adata për la dieta dij vegetarian e dij celìach (sensa glùten). Contut, cheidun a peul avèj d'alergìe o sensibilità a soe component.

## Stòria
La sòja a l'é coltivà an Cin-a da almanch 5.000 agn. A l'é rivà an Euròpa ant ël sécol ch'a fa XVIII, ma a l'ha trovà spantiament an Piemont mach ant ël sécol ch'a fa XX, con l'anteress për l'agricoltura sostenìbil e l'alimentassion alternativa. Al di d'ancheuj, a l'é dovrà ant la cusin-a fusion e ant ij prodòt bio.

## Coltivassion an Piemont
La coltivassion ëd la sòja an Piemont a l'é limità për via dël clima pa tropical, ma cheidun agricultor a la sperimento ant le zòne pian-e e càude. A l'ha damanca dë teren bin drenà e temperadure àute për chërse. La sòja a l'é na coltura ch'a peul diversifiché j'anlevament piemontèis, dzortut ant ël setor ëd le protein-e vegetaj.

## Cultura
La sòja a l'é associà a l'alimentassion moderna e a la salute. An Piemont, a l'é smonùa ant ij negossi bio e ant ij ristorant vegan. A l'é ëdcò un sìmbol ëd globalisassion, essend che la pì part dël prodòt a ven da l'América o l'Asia.

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ninsòla

La **ninsòla** (nòm sientìfich: Corylus avellana) a l'é ël frut dël ninsolé, un cit erbo o busson dla famija dle Betulaceae. Cost frut sëch, ciamà ëdcò nissòla, a l'é arnomà për sò savor aromàtich e sò ampiegh ant la cusin-a e l'industria dossariera piemontèisa. Ël Piemont a l'é un dij produtor prinsipaj d'Euròpa, dzortut grassie a la varietà Tonda Gentil dël Cuneèis (IGP), coltivà ant le [Langhe] e ël [Roé.

## Botànica
Ël ninsolé a l'é un busson ch'a peul rivé a n'autëssa ëd 3-5 méter. Soe feuje a son rotonde con ël bòrd dentà, e i sò fior mas-cc (ament) a son longh e pendent, mentre le fior fumele a son cite e viòla. Ël frut, la ninsòla, a l'é na nos proteta da na scòrsa legnosa (la greuja) e da na fojëtta verda ch'as dësquata a madurassion. La part comestìbil a l'é la smens (ël gran), giàuna e crocanta.

## Varietà piemontèise
An Piemont, la coltivassion dle ninsòle a l'é concentrà ant le zòne dle Langhe e dël Roé, con vàire varietà d'eccelensa:
* Tonda Gentil dël Cuneèis (IGP): La pì arnomà, con gran rotond, aromàtich, e pel fin-a. Dovrà për ël gianduja e ij prodòt doss.
* Ninsòla dël Piemont: Varietà tradissional con savor intens.

## Usagi ant la cusin-a
Le ninsòle piemontèise a son dovrà ant:
* Dossarìa: Gianduja, pralinà, cicolata, toron, e creme (es. Nutella).
* Panataria: Torte, biscòt, e pan ëd ninsòle.
* Conserve: Ninsòle tostà, euli aromàtich, o sucrà.
* Piat salà: Ant le salade, o coma panadura.
* Licor: Amaret (con ël savor ëd ninsòla) o Frangelico.

## Salute
Le ninsòle a son riche ëd grass monoinsaturà (salute për ël cheur), vitamin-a E, magnesi, e antiossidant. A giuto a riduve ël colesteròl cativ (LDL) e a sostnì la salute dël servel. Contut, a son calòriche (600 kcal/100g) e a deuvo esse consumà con moderassion. A son adate për le diete vegetariane e sensa glùten.

## Stòria
La coltivassion dle ninsòle an Piemont a armonta a j'époche roman-e, ma a l'ha avù në svilup ant ël sécol ch'a fa XIX, quand che ij contadin a l'han selessionà le varietà pì aromàtiche. Ant j'agn '60, la Tonda Gentil a l'ha otnù ël march IGP, garantend-ne l'orìgin e la qualità. Ancheuj, ël Piemont a prodov ël 70% dle ninsòle italian-e.

## Coltivassion
Le ninsòle a chërso mej ant le colin-e assolà, con teren sabios e àcid. A l'han damanca d'invern frèid ma nen tròp geilà. La pianta a l'é coltivà a busson o a file, e la racòlta a ven fàita da agost a stèmber, ëdcò con màchine sbardlatris. Le sfide prinsipaj a son ij parassit (es. balanin) e le maladìe com ël marsum.

## Cultura
La ninsòla a l'é un sìmbol ëd richëssa e tradission rural. As festegia con la Sagra dla Ninsòla ant le comun-e dle Langhe, con degustassion e mostre artigianaj.

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Carn

La **carn** a l'é ël tessù muscolar dj'animaj, dzortut ëd bes-ce, crin, e galin-e, dovrà ant l'alimentassion uman-a për sò contnù ëd protein-e, fer, e vitamin-e. An Piemont, la carn a l'ha un ròl sentral ant la cusin-a tradissional, con dle preparassion arnomà com la carne crùa, ël brasà al Bareul, e ij salam artigianaj. La produssion ëd carn a l'é colegà a n'antica tradission d'anlev e macelassion, ch'a arflet l'identità rural dël teritòri.

## Produssion
La produssion ëd carn an Piemont as basa dzortut su:
* Bestie bovin-e: La rassa Fasson-a Piemontèisa (vitel ëd cheussa) a l'é arnomà për soa carn maira e tënnra.
* Crin: Anlevà ant le campagne për fé salam, cone, e sautisse ëd la Val d'Osta.
* Crin e feja: Men comun, ma presente ant le zòne montagnose.
* Galin-a e conij: A chërso ant j'anlev famijar o industriaj.
Ij produtor piemontèis a dan priorità a le tècniche sostenìbij e al rispet dj'animaj.

## Varietà
Le prinsipaj categorìe ëd carn consumà an Piemont a son:
* Carn rossa: Bovin, crin, e feje (es. costà, fricandò).
* Carn bianca: Galin-a, conij, e biro.
* Carn tratà: Salam com ël salam d'la doja, ël salam ëd patate, e la bresaola.
* Prodòt locaj: Bogia nen (muset ëd crin), sautissa ëd Bra, e tapolon (balotin-e dël Canavèis).

## Usagi ant la cusin-a
La carn piemontèisa a l'é dovrà ant:
* Piat crù: Carn crùa al cotel (tajà fin) con ijtajarin.
* Cheuit al forn: Aròst, brasà, o frità mìst.
* Stufà e condiment: Ragù d'la duminica për ij tajarin.
* Bròd e bujì: Bujì mist con sàussa verda.
* Salam: Present ant j'antipast e ij panin.

## Salute
La carn a l'é na sorgiss amportanta ëd protein-e complete, vitamin-a B12, e fer emìnich (assorbìbil). Contut, un consum ecessiv ëd carn rossa o tratà a peul aumenté l'arzigh ëd maladìe cardiovascolar o tumor. A consijo ëd balancé con pess, leguminose, e verdure. La carn bianca a l'é considerà pì san-a për sò contnù ëd grass pi bass.

## Stòria
La consumassion ëd carn an Piemont a armonta a j'époche prëistòriche, con ij prim popoj pastoraj. Ant ël Medi Ev, ij nòbij a consumavo ëd cassa (cerv, cinghial), antramentre che ij contadin a mnavo pòch crin e galin-e. Ant ël sécol ch'a fa XIX, l'arsèta dël vitel tonà e dij salam a l'ha marcà l'ancamin ëd la fama dla cusin-a carnìvora piemontèisa.

## Cultura
La carn a l'é un sìmbol ëd convivi e festa. A l'é protagonista ëd sagre com la Fera dël Beu Grass a Carrù e la Sagra dël Bujì an vàire pais. La tradission dla carne crùa, ancor viv ant j'òsto, a testimonja l'atension a la qualità e a la semplissità.

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI