Napalm

Ël **napalm** a l'é na sostansa incendiaria e viscosa dovrà coma arma da guèra. A l'é formà da na mës-cia 'd combustìbij e 'd sostanse ch'a lo rendo pì spess, përchè as taca ai bersaj e a brusa a temperadure motobin àute (900-1.200 °C) për un temp longh. A l'é stàit motobin dovrà ant la Sconda guèra mondial e, dzortut, ant la Guèra dël Vietnam.

## Composission
Ël nòm a ven da **na**ften e **palm**itat, ij sò ingredient originaj. La formula original, dësvlupà dël 1942 da 'd chìmich american comandà da **Louis F. Fieser** a l'Università d'Harvard, a l'era:
* **Sal ëd palmità** (da l'assid palmìtich, ch'as treuva ant l'euli 'd palm) o **sal ëd naften**.
* **Benzin-a** tanme combustìbil.

La version moderna, ciamà **napalm B** o *super napalm*, a deuvra:
* **Polistiren** (ch'as treuva 'nt la plàstica) o **benzen**.
* **Benzin-a** o **petròli**.
Coste sostanse a-j dan na consistensa ch'a smija a la geladin-a, ch'as taca a tut lòn ch'a toca.

## Caraterìstiche
Ël napalm a l'ha vàire caraterìstiche ch'a lo rendo 'n'arma teribla:
* **Brusa a temperadura motobin àuta** e për un temp longh.
* **Consuma l'ossìgen** ant l'àira dantorn, sofocand le përson-e.
* **As dëspantia e as taca** a le surfasse (përson-e, edifissi, veicoj).
* **As peul nen dëstissesse con l'eva** (a peul fin-a brusé dzora a l'eva).

## Utilisassion militar
Ël napalm a l'é stàit dovrà:
* **Ant la Sconda Guèra Mondial**: Da j'American an sle sità giaponèise (es. Tokyo) e contra le posission alman-e.
* **Ant la Guèra dël Vietnam**: A l'é stàit dovrà massivament da j'American për dësboché le foreste (për ësvelé le posission dël Viet Cong) e contra ij vilage. A l'é 'dventà 'l sìmbol dla crudeltà ëd cola guèra.
* **Ant d'àutri conflit**: Ant la Guèra dël Golf, ant la Guèra sivil sirian-a, e da vàire ditator an sle pròprie popolassion.

A l'é campà da avion (tanme bombe) o lansà da lanciator a reassion (*flamethrower*).

## Efet umanitari e crìtiche
Ël napalm a càusa 'd ferìe motobin gròsse e 'd patiment estrem:
* **Brusadura dë scond e ters grad** fin-a a l'òss.
* **Intossicassion da monòssid ëd carbòni**.
* **Patiment psicològich** për le vìtime e ij testimòni.

Për costa rason, l'usagi dël napalm contra le popolassion sivij a l'é stàit motobin criticà. La foto dla masnà vietnamita **Kim Phuc** ch'a camin-a an mes a la stra, brusà dal napalm, a l'é dventà un sìmbol ëd l'oror ëd cola guèra.

## Legislassion antërnassional
Ël **Protocòl III** dla Convension an sle arme convensionaj (1980) a **proibiss l'usagi d'arme incendiare contra la popolassion sivila o contra 'd bersaj militar mës-cià 'nt na zòna sivila**. Lòn a val ëdcò për ël napalm. J'USA a l'ha sotscritlo mach dël 2009, e vàire nassion a l'han nen aderì.

A l'é pa proibì l'usagi contra 'd bersaj militar isolà (es. un tanch ant na campagna), ma lë stigma ch'a pòrta a l'ha fait sì che soa utilisassion a sia motobin ridovùa dòp ël Vietnam.

## Napalm ant la coltura 'd massa
L'arma a l'é motobin conossùa grassie a 'd film e a la literatura:
* ***Apocalypse Now*** (1979): Na sen-a motobin famosa a dis: "I love the smell of napalm in the morning".
* ***Rambo***.
* Tante canson e euvre 'd protèsta contra la guèra.

## Vos corelà
* Arma incendiaria
* Bomba
* Guèra dël Vietnam
* Convension an sle arme convensionaj
* Brusadura

## Arferiment


Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI