open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
San Balegn

**San Balegn** (*San Benigno Canavese* an italian) a l’é un comun ëd 5.567 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maura Geminiani (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Sanbalegn
Scolop

Jë **Scolop** a son na congregassion religiosa catòlica. 
 
L'ordin a l'é stàit fondà da san Giusep Calasanzi, dël 1597 e dël 1622 a l'é stàit arconossù da la Cesa tanme órdin dij *Chiérich Regolar Pòver dla Mare ëd Nosgnor dle Scòle Pie*. Calasanzi a l'ha anandià n'atività d'anstrussion d'ispirassion cristian-a, ma nen confessional, duverta a j'ebreo, dont as ciamava pà la conversion. Soa scòla popolar a l'era gratùita.

Calasanzi a l'ha giontà ai tre vot tradissionaj (castità, povertà e obediensa) un quart vot, col dl'atension particolar a l'educassion dle masnà pòvre. A l'ha peui vorsù che s'euvra a fussa realisà dzortut për mojen dël ministeri sacerdotal. Ancor dël di d'ancheuj l'órdin a cudiss e a diris ël pì antich colegi dë scòle popolar: ël Nasaren ëd Roma, fondà da Calasanzi midem.

Ant la prima dël 1597, Calasanzi, mèmber dla Confratérnita dij Dódes Apòstoj, a l'avìa visità la borgià ëd Trastevere a Roma e ant la paròchia ëd Santa Dorotea a l'avìa duertà na cita scòla parochial, possà da lë stat d'abandon e d'ignoransa dle masnà. Cola scòla a l'é stàita sorgiss dle Scòle Pie. Ij giovo ch'a j'ero butasse ansema a chiel con ël passé dël temp a l'han decidù ëd pijé ij vot e ëd formé na comunità. La Cesa a l'ha aprovala tanme Congregassion dël 1617 e tanme órdin con un vot specìfich dël 1622.

Ël carisma calasansian a l'é manifestasse pòch për vira e a l'é stàit aprovà da la Cesa 'me na mission d'anstrussion cristian-a destinà a masnà e giovo, condividùa ant na comunità ëd vita religiosa e praticà da person-e consacrasse a Dé, ëd preferensa prèive. L'órdin a l'era stàit dispërdù për desideri dij Gesuita, përchè sò aderent a j'ero considerà trop sempi ant soa fasson ëd vestì, ma passaje apopré sinch agn a l'é stait autorisà torna da papa Pio IX. 

Fin-a a soa mòrt, Calasanzi a l'é angagiasse për l'espansion dla congregassion an ansistend sempe ansima a tre caraterìstiche: 
* dé priorità a l'educassion fin da cit, 
* l'educassion dij pòver,
* l'educassion a la pietà cristian-a.

Categorìa:Catolicésim
Lenghe séltiche

Le **lenghe séltiche** a son un grup ëd lenghe indoeuropenghe che na vòta a ocupava bon-a part dl'Euròpa e adess a son an perìcol d'estinsion.

## Classificassion
A peulo dividse an **lenghe séltiche continentaj** (tute mòrte dapress al V sécol) e **lenghe séltiche insular**, anco' vive ma ad arzigh dë perd-se.
Le lenghe séltiche a son:

* lenghe séltiche insular
** lenghe séltiche britòniche
*** lenga breton-a
*** lenga còrnica (lenga mòrta) 
*** lenga galèisa
*** lenga cùmbrica (lenga mòrta) 
*** lenga pìctica (lenga mòrta) 
** lenghe séltiche gojdéliche
*** lenga gaélica clàssica (lenga mòrta) 
*** lenga scossèisa
*** lenga irlandèisa
*** lenga manèisa (lenga mòrta) 
* lenghe séltiche continentaj
** lepontin (lenga mòrta) 
** parlé dla Galia (lenga mòrta) 
** lenga seltiberian-a (lenga mòrta) 
** lenga galata (lenga mòrta) 



## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Johann Kaspar Zeuss, *GRAMMATICA CELTICA e monumentis vetustis tam Hibernicae linguae quam Britannicarum dialectorum Cambriacae Cornicae Aremoricae comparatis Gallicae priscae reliquis construxit*, Acad. Reg. Hib. Soc. Hon., Acad. Reg. Boruss. Adi. Comm. Epist. Berolini, Apud Weidmannos MDCCCLXXI (1871).
* R. Gray et Q. Atkinson, « Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin »; *Nature*, 27-11-2003.
Lenga breton-a

## Pais andoa a l'é parlà

La **lenga breton-a** ò **breton** a l'é parlà dzortut an Brëtagna, val a dì an Fransa.
Ëdcò se ël breton a l'é parlà an Fransa, a l'é na **lenga séltica insular** përché a l'é stàit portà an Fransa ant ij sécoj ch'a fan VI e VII da 'nt j'ìsole britàniche.
Costa a l'é la base dla lenga, ma vàire paròle dël dialèt vanetèis a arvelo 'd paròle vnùite dal parlé gal-romanz ch'a-i era prima e 'd paròle séltiche vnùite probabilman d'la veja lenga gala.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **breton** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe séltiche
*** lenghe séltiche insular
**** lenghe séltiche britòniche
***** **lenga breton-a**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **BR**
* Còdes ISO 639-2: **BRE**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bre

breton-a
Lenga còrnica

La **lenga còrnica** ò **cornvajèis** ò **Cornish** a l'é na lenga mòrta dël 1777, che adess as sërca ëd fé arvive. 

## Pais an dova a l'era parlà
A l'era parlà dzortut an Cornvaja, val a dì an Anghiltèra.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Cornish** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe séltiche
*** lenghe séltiche insular
**** lenghe séltiche britòniche
***** **lenga còrnica**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **KW**
* Còdes ISO 639-2: **COR**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cor

còrnica
còrnica
Lenga galèisa

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga galèisa** o **galèis** (galèis: *Cymraeg*) a l'é parlà specialment ant la region ossidental dla Gran Brëtagna, visadì an Gàles, e ëdcò 'nt ël Chubut, na colònia galèisa 'nt la Patagònia Argentin-a.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Cymraeg** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe séltiche
*** lenghe séltiche insular
**** lenghe séltiche britòniche
***** **lenga galèisa**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **CY**
* Còdes ISO 639-3: **CYM**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cym

Categorìa:Lenghe séltiche  insular
Quajuss

**Quajuss** (*Quagliuzzo* an italian) a l’é un comun ëd 332 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Domenico Ferraro (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Lenga gaélica clàssica

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga gaélica clàssica** o **gaélich clàssich** a l'é na lenga leteraria mòrta tra 'l 1700 e 'l 1800. A l'era scrivùa dzortut an Irlanda e an Scòssia.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **gaélich clàssich** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe séltiche
*** lenghe séltiche insular
**** lenghe séltiche gojdéliche
***** **lenga gaélica clàssica**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **GHC**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ghc

gaélica_clàssica
gaélica_clàssica
Lenga gaélica scossèisa

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga gaélica scossèisa** ò **Gaélich ëscossèis** a l'é parlà dzortut an Scòssia, val a dì ant ël Regn Unì.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **gaélich ëscossèis** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe séltiche
*** lenghe séltiche insular
**** lenghe séltiche gojdéliche
***** **lenga gaélica scossèisa**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **GD**
* Còdes ISO 639-2: **GLA**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gla

gaélica_scossèisa
gaélica_scossèisa
Lenga irlandèisa

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga irlandèisa** ò **irlandèis** ò **Irish** a l'é parlà dzortut an Irlanda.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dl' **irlandèis** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe séltiche
*** lenghe séltiche insular
**** lenghe séltiche gojdéliche
***** **lenga irlandèisa**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **GA**
* Còdes ISO 639-2: **GLE**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gle

irlandèisa
Lenghe germàniche

## Lenghe germàniche

Le **lenghe germàniche** a son na partìa ëd lenghe indoeuropenghe che, a parte dal V sécol dòp Nosgnor a son spantiasse motobin.
A peulo dividse an **lenghe germàniche orientaj** (con ël **gòtich**, na lenga mòrta), **lenghe germàniche setentrionaj** (an pràtica cole scandìnave) e **lenghe germàniche ossidentaj**, la partìa pì gròssa.
Le lenghe germàniche a son:

* lenghe germàniche orientaj
** lenga gòtica, na lenga mòrta ant ij prim sécoj dòp Nosgnor  
* lenghe germàniche setentrionaj (o scandìnave)
** lenghe scandìnave orientaj
*** lenga norvegèisa (Bokmål)
*** lenga danèisa
*** lenga Jutish
*** lenga dalecarlian-a
*** lenga scanian-a
*** lenga svedèisa
** lenghe scandìnave ossidentaj
*** lenga faroèisa
*** lenga islandèisa
*** lenga Jamtska
*** lenga norvegèisa (Nynorsk)
* lenghe germàniche ossidentaj
** lenghe anglèise
*** lenga anglèisa
*** lenga Scots
*** lenga Yinglish
** lenghe frisian-e
*** lenga frison-a ossidental
*** lenga frison-a setentrional
*** lenga Saterfriesisch
** lenghe àut germàniche
*** lenga francon-a
*** lenghe medio tedesche
**** lenga tedesca
**** lenga slesian-a
**** lenga thüringisch
**** lenga Lausitzisch-Neumärkisch
**** lenga sasson-a
**** lenga lussemborghèisa
**** lenga moselfränkisch
**** lenga ostfränkisch
***** lenga Mainfränkisch
**** lenga tedesca dla Pennsylvania
**** lenga nordhessisch
**** lenga osthessisch
**** lenga mittelhessisch
**** lenga nordobersächsisch
**** lenga hochpreußisch
**** lenga rheinfränkisch
***** lenga Pfälzisch
**** lenga ripuarisch
***** lenga Kölsch
*** lenghe àut tedesche
**** lenga alemànica
***** lenga sveva
***** lenga niederalemannisch
***** lenga mittelalemannisch
***** lenga hochalemannisch
***** lenga höchstalemannisch
****** lenga Walser
***** lenga Colonia Tovar
**** lenga bavarèisa
***** lenga nordbairisch
***** lenga mittelbairisch
***** lenga südbairisch
**** lenga cimbrian-a
**** lenga Hutterite
**** lenga mochen-a
*** lenghe Yiddish
**** lenga Yiddish oriental
**** lenga Yiddish ossidental
** lenghe bass germàniche
*** lenga frisian-a oriental
*** lenghe bass francon-e
**** lenga Afrikaans
**** lenga neerlandèisa
**** lenga limburghèisa
**** lenga Zeeuws
*** lenghe bass sasson-e
**** lenga Achterhoeks
**** lenga Drents
**** lenga Gronings
**** lenga Nordniederdeutsch
**** lenga Ostfälisch
**** lenga Plautdietsch
**** lenga Sallands
**** lenga Stellingwerfs
**** lenga Twents
**** lenga Veluws
**** lenga westfalian-a



## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Lenga islandèisa

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga islandèisa** ò **Islandèis** a l'é parlà an Islanda.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dl**islandèis** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche setentrionaj
**** lenghe scandìnave ossidentaj
***** **lenga islandèisa**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **IS**
* Còdes ISO 639-2: **ISL/ICE**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=isl

islandèis
islandèis
Lenga jamtska

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga jamtska** a l'é parlà dzortut an Svessia, ant ël Jämtland.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dla **lenga Jamtska** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche setentrionaj
**** lenghe scandìnave ossidentaj
***** **lenga Jamtska**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **JMK**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=jmk

Categorìa:Lenghe dla Svessia
Categorìa:Lenghe scandìnave ossidentaj
Lenga norvegèisa (Nynorsk)

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga norvegèisa** ò **Norvegèis** ò **Nynorsk** a l'é parlà an Norvegia.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Norvegèis** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche setentrionaj (ò scandìnave)
**** lenghe scandìnave ossidentaj
***** **lenga norvegèisa**

## Còdes ISO
Norvegèis:
* Còdes ISO 639-1: **NO** 
* Còdes ISO 639-2: **NNO**

Neo-Norvegèis:
* Còdes ISO 639-1: **NN** 
* Còdes ISO 639-2: **NNO**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=nno

norvegèis
norvegèis
Càliari

**Càliari** (*Cagliari* an italian, *Castèddu* an sard) a l'é na sità dla Sardëgna ëd 157.415 abitant , capleugh dla region e dl'omònima sità metropolitan-a.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Massimo Zedda (dal 30/05/2011).

## Sità gemelà
Càliaria a l'é gemelà con:
*  Buenos Aires, Argentin-a

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Caliari
Caliari
Ratavolòira

La **ratavolòira** a l'é ën mamìfer ch'a smija ch'a vòla, an efet a plana mach.
Ël nòm a veul dì literalman *rat ch'a vòla*: cost animal a jë a smija a 'n rat, mach ch'a l'ha j'ale, con j'orije motobin pi gròsse e ij dent pitost pi longh.

A l'é n'animal ch'a viv ëd neuit.
Durant ël di a së stërma e a va a deurme 'ndrinta a dle balme. As buta a piòte an aria e as taca con j'onge a la pera.
A vëdd nen lontan, ma a sent tant bin.
Le ratavolòire a mangio bòje, ma ëdco fruta, ran-e e pess.

A-i në j'é 'd varie specie, fin-a un-a bela gròssa ch'a-j ciucia 'l sangh a le bestie. A-j diso "vampir" e a l'é per lòn che la fantasìa popolar (prima 'd tut romanz e cine) a l'han daje costa forma a cole creature d'imaginassion pi mòrte che vive.

Tanta gent a-j fà dle ca a le ratavolòire an manera ch'as fërmo da lor, përchè a mangio tante bòje sensa da manca da masseje con la chìmica.

Categorìa:Chiroptera
Lenga gòtica

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga gòtica** o **gòtich** a l'é na lenga mòrta dij prim sécoj dapress a Nosgnor. A l'era parlà daj Gòt migrà da 'nt l'Euròpa oriental e a l'ha lassà chèich cita marca ant ël piemontèis modern.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **gòtich** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche orientaj
**** **lenga gòtica**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **GOT**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=got

gòtich
gòtich
gòtich
gòtich
gòtich
Lenga ossitan-a

L**'Ossitan** o **Lenga d'Òch** a l'é na lenga romanza parlà da 2 milion ëd përson-e ant Ossitània, ant le valade sud-òvest dël Piemont (vardé valade ossitan-e) e ant la Val d'Aran an Catalogna.

La lenga ossitan-a a l'é 'dcò ciamà **Provensal**. Costì a l'é sò nòm ëstòrich, ma provensal a l'é 'dcò 'l nòm ëd na variant ëd la lenga ossitan-a.
*Ossitan* ëdcò a smon dij problema perchè a l'é ël nòm savant dël dialèt lengadossian; ëdcò coj ëd Piemont, sovens a son costumà a dì *Nosto Modo* për ciamé soa lenga. Quaidun a deuvra 'dcò la paròla fransèisa *Patois*, ch'a veul mach dì "dialèt", ma al di d'ancheuj a l'é considerà dëspresiativ.

## Pais andoa a l'é parlà
A l'é parlà specialment an Fransa, ma anche Italia e Spagna.

## Le variant regionaj
Na division grossera dle variant regionaj dl'ossitan a peul esse costa:
* nord-ossitan: auvergnat, limosin, vivaro-alpin
* ossitan mojen: lengadossian, provensal
* gascon

## Literatura
L'autor pì avosà a l'é Frédéric Mistral, premi Nobel për la Literatura dël 1904, con na poesìa scrita dël 1859 dal tìtol *Mirèio*.

A l'ha scrivù ëdcò ël *Tresor dòu Felibrige*, un dissionari dla lenga d'òch ch'a conten pì che 75.000 paròle.

## Classificassion
Në schema 'd classificassion ëd l'Ossitan a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe gal-romanze
***** lenghe ossitan-e

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **OC**
* Còdes ISO 639-2: **OCI**
* Còdes ISO 639-3: **OCI**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=oci

Categorìa:Lenghe dla Fransa
Categorìa:Lenghe dla Spagna
Categorìa:Lenghe dl'Italia
Categorìa:Lenghe romanze
Agrigent

**Agrigent** (*Agrigento* an italian, *Girgenti* an sicialian) a l'é na sità dla Sicilia ëd 59.791 abitant , capleugh dl'omònima provinsa.

## Posission
La sità a resta an sn'autipian ëd montagna, delimità dai bassin dij fium Sant'Ana (l'antich *Hypsas*) e San Bias (l'antich *Akragas*), an na posission ch'a dòmina la Val dij templi e an vista dla riva meridional ëd la Sicilia.

## Clima
Ël clima a Agrigent a l'é motobin doss, ëdcò ant le stagion frèide.

## Nòm

Ël nòm dla comun-a a l'é stàit *Girgenti* fin al 1929.

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà da dij colon ch'a vnisìo da j'ìsole greche, an acòrd con j'abitant dla vzin-a Gela, ant ël VI sécol aGC.
An pòch ëd temp, *Akragas* a l'é vnù viaman rich e potent.
Ant ël V sécol aGC, sota la tiranìa ëd Teron, a l'ha batù le fòrse cartaginèise preponderante, ma a la fin dël sécol ij cartaginèis a l'han pijà l'arvangia, a l'han pijà e crasà la sità strompà da la fam apress un longh assedi.

Arcostruìa e torna popolà da Timoleon, a l'é stàit al sènter dle lòte antra roman e cartaginèis.
A parte dal 210 aGC a son ij roman a ocupelo an pianta stàbil.
Sota ij roman, *Agrigentum* a passa un perìod ëd calma e prosperità.

La decadensa a ancamin-a sota ij bisantin.
Ocupà da j'àrabo durant la prima mità dël sécol ch'a fa IX, a l'ha pijà ël nòm ëd *Girgenti*, denominassion ch'a l'ha goernà fin-a an época moderna.

Durant l'época sveva, a l'é andaje dapress a la sòrt ëd Palerm.
Dël sécol ch'a fa XIV a l'é stàit sotmëtù a la potenta famija dij Chiaramont, da la qual as lìbera vers la fin dël sécol.
Sota j'aragonèis a profita dij privilegi duganaj ch'a giuto ël dësvlup comersial già bon.

## Torism
Agrigent a l'é un-a dle destinassion torìstiche pì frequentà ëd Sicilia, an avend motobin d'amportansa da la mira archeològica, architetural e artìstica.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Calogero Firetto (dal 1/06/2015).

## Musé
*Musé archeològich

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Agrigent
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Enna

**Enna** a l'é na sità dla Sicilia ëd 28.181 abitant, dal 1926 capleugh dl'omònima provinsa.

## Posission
Enna a resta an sn'autipian a 931 méter, ant un pòst motobin panoràmich.
A l'é ël capleugh ëd provinsa pì àut ëd Sicilia.
Për soa posission geogràfica, scasi ant ël mes ëd l'ìsola, ant l'antichità a l'é stàita dita *nombril ëd Sicilia*.

## Stòria
Postà an na posission amportanta da na mira stratégica, la sità a l'é stàita abità fin da la preistòria.
La tradission literaria a la presenta tanme antich sènter dij sican e peui dij sìcuj; a parte dal sécol ch'a fa VII aGC a intra ant ël reu coltural grech, an acujend j'anfluense ch'a vnisìo da Gela e da Siracusa.
A riess comsëssìa a goerné dle prerogative autonomiste, butà an discussion na prima vira dal siracusan Agatòcle dël IV sécol aGC, peui da Cartàgin.

### Le guère pùniche
Alià ai roman durant la prima guèra pùnica, la sità a l'é stàita batùa dai cartaginèis dël 259 aGC e liberà tòst dël 258 aGC.
Tutun, durant la sconda guèra pùnica, ël cónsol roman a l'ha fàit massé tuti j'abitant, ch'a l'avìo strenzù n'acòrd con ij cartaginèis.

### La dominassion roman-a
Sota ij roman, la sità a l'ha goernà soa caraterìstica ëd fortëssa militar e ëd sènter aministrativ d'un gròss teritòri.
Durant ël II sécol aGC a-i é staje n'arvira djë s-ciav ch'a l'é stàita strompà.

A l'época amperial a l'é vnùita munissipi.

### Ël perìod bisantin
Cand la potensa roman-a a l'ha declinà, a l'é stàita conquistà dai bisantin.
Sota ij bisantin Enna a l'é restà fortëssa militar anté ch'a j'ero consentrà j'armade ancarià d'oponse a l'anvasion àraba.
Soa posission ëstratégica a l'ha përmëttuje d'arziste motobin ëd temp.
Tutun, apress n'assedi durà pì che vint agn, dl'859 Enna a l'é drocà ant le man d'Abbâs Ibn Fadhl, ch'a l'ha fala ravagé.

### L'ocupassion àraba
La sità a l'ha avù un perìod ëd prosperità; ant ël sécol ch'a fa X a l'é stàita sede ëd n'emirà, sènter d'arzistensa contra ij conquistador norman, ai quaj as rend dël 1087.
Ant ij sécoj apress, ël *Castrum Iohannis* a resta sota j'Angiò e j'aragonèis, a sconda dj'aveniment sicilian.

Dël 1926 la sità, che fin-a a col moment a l'avìa goernà la denominassion ëd *Castrogiovanni*, a l'ha pijà ël nòm d*'Enna* e a l'é vnùita cap-leugh ëd provinsa.

## Artisanà
Antra ij prodot tìpich ëd l'artisanà, a-i son j'artìcoj an fer forgià, an aram e d'àutre lije, le brodarìe e le siràmiche.

## Leu d'anteresse
Contrà 'd Roma e le piasse Vitòrio Emanuel e Umbert I a son ij leu ëd rancontr.
Tuti ij di an contrà Mërcà Sant Antòni as dësrola ël mërcà dj'alimentar, ch'a smon dij prodot caraterìstich coma le sautisse e ij prodot dël làit.
Na vira a la sman-a, an piassa Euròpa, a-i é ël mërcà dla fruta, dla vërdura e dle veste.

### Costrussion
*Castel ëd Lombardìa
*Palass Pollicarini

### Musé
*Musé Alessi

### Cese
*La catedral
*La cesa ëd San Fransesch
*La cesa ëd San Tomà
*La cesa ëd Santa Ciàira

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gaspare Agnello (dal 17/05/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Enna
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Categorìa:Enna
Pantelleria

**Pantelleria** a l'é un comun dla Sicilia ëd 7.635 abitant, an provincia ëd Tràpani.

Ël teritòri comunal a pija tuta l'ìsola ëd Pantelerìa.
As trata ëd n'ìsola ant ël mar Mediterani dont l'adoss volcànica a l'é arvelà da le manifestassion tìpiche dël volcanism secondari.
L'ìsola a resta a 85 km da la Sicilia e a 70 km da le rive ëd Tunisìa.
A l'ha na surfassa d' 83 km².
La sima pì àuta, ël volcan Montagna Granda a l'é a 836 méter.

## Stòria
Già abità ant ël Neolìtich, l'ìsola a l'é stàita conquistà vers ël sécol ch'a fa VII aGC dai feniss, ch'a l'han ciamala *Hirani*.

Disputà da roman e cartaginèis a l'época dle guère pùniche, a l'é stàita pijà dai roman ch'a l'han ciamala *Cossyra*.
Declinà Roma, a l'é stàita la vira dij vàndaj e dij bisantin, prima dl'ariv dj'àrabo, ch'a l'han ciamala *Bent el Rion*.
La colonisassion mussulman-a a l'ha lassà dle marche visìbij ant ij topònim e ël tipo ëd costrussion dovrà ancor dël di d'ancheuj.
Dël sécol ch'a fa XII a l'é stàita sotmëtùa dai norman.

Durant la sconda guèra mondial l'ìsola a l'ha patì ëd violent bombardament alià.

## Conomìa
Le vos prinsipaj dla conomìa ëd Pantelerìa a son ij càper, l'uva ëd Damasch, ël vin e un torism ch'a l'é viaman pì dësvlupà.

## Leu d'anteresse
*Castel Barbacan

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Salvatore Gino Gabriele (dal 15/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Tràpani
Ragusa

**Ragusa** (*Raùsa* an sicilian) a l'é na sità dla Sicilia ëd 72.168 abitant, capleugh dl'omònima provinsa.

## Posission
La sità as alva an slë spiuvent meridional dël mont Iblea.

## Stòria
Dle rason archeològiche e la presensa d'antiche necròpoj sgavà ant la ròca a dan sostegn a la tesi conforma a la qual ël leu a l'era abità da l'età dël bronz.
Ambelessì a l'é formasse l'aglomerassion sìcula d*'Hybla Heraea* ch'a l'ha stabilì dle relassion con dij colon grech ch'a vnisìo da Camarin-a, sènter fondà dai siracusan.
I l'oma pòche anformassion an sla roman-a *Hybla*, ch'a l'é bel fé ch'a sia stàita crasà dai vàndaj.

Arcostruìa ant ël sécol ch'a fa VII da dij colon dalmassian ch'a vnisìo da Ragusa e ch'a l'han daje ël nòm ëd soa sità d'orìgin, a l'época bisantin-a a l'é stàita ranforsà con dij murajon ëd sinta., për contrasté ij tanti atach dij pirata sarasin.
Durant la prima mità dël sécol ch'a fa IX, Ragusa a l'é finìa sota la dominassion àraba.

Con l'ariv dij norman, a la fin dël sécol ch'a fa XI a l'é stàita alvà a contà; un sécol pì tard ës contà a comprendìa ëdcò Mòdica.
Anfeodà ai Chiaramonte, a l'é passà sota ël podèj dj'aragonèis e dij Henriquez.

Motobin danegià dal taramòt dël 1542 e scasi crasà da col dël 1693, soa strutura urban-a a l'é stàita motobin trasformà.

## Urbanism
Al di d'ancheuj Ragusa as compon ëd doi sènter urban distint: Ibla a orient, ch'a smon dle caraterìstiche topogràfiche e urban-e ëd ciàira adoss medieval; Ragusa a ossident, caraterisà da soa modernità e soa regolarità planimétrica, con dij grand ass ortogonaj.

## Conomìa
Ël setor andustrial dla sità a l'é ativ, an particolar col ëd l'estrassion dël petreuli e col dj'andustrie plàstiche, metalùrgiche e alimentar.
J'atività artisanaj a son fosonante e a produvo dle siràmiche decorà con sene dla vita sicilian-a, dj'oget an fer forgià, dle brodarìe, dle sede travajà, dj'oget an paja.

## Leu d'anteresse
La sentral contrà 'd Roma a l'é un leu 'd rancontr.
Ël mërcà ebdomadari as dësrola tuti ij giòbia an Piassa Solferin.
As treuvo dle veste, dla lingerìa e dle specialità alimentar.

### Palass
*Palass ëd Donnafugata
*Palass Cosentini
*Palass Battaglia

### Cese
*La catedral
*La cesa ëd Santa Marìa dla Scala
*La cesa ëd Santa Marìa ëd l'Itria
*La cesa ëd San Giòrs
*La cesa ëd San Giusep
*La cesa ëd San Giòrs Vej
*La cesa dij Capussin Vej
*La cesa ëd San Dumini
*La cesa dl'Imacolà

### Musé
* Musé archeològich ibleo

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Nello Dipasquale (dal 26/06/2006).

## Anliure esterne

* Sit istitussional
Lou Dalfin

Ij **Lou Dalfin** a son ën grop folk-rock ch'a canta an lenga ossitan-a.
Ël grop a l'é stàit fondà ant ël 1982 da Sergi Berard.

## Mùsica
* I fase
** 1982: *En franso i ero de grando guero*;
** 1984: *L'aze d'alegre*.
* II fase
** 1992: *W Jan d' l'eiretto*, Ed. Ousitanio Vivo; 
** 1995: *Gibous, Bagase e Bandí*, Ed. Baracca e Burattini/Sony; 
** 1997: *Radio Ousitania libra*, dal viv con ël grop basch Sustraia, Ed. Baracca e Burattini/Sony; 
** 1998: *Lo viatge*, Ed. Noys; 
** 2001: *La flor de lou Dalfin*, UPRFolkRock/Peones edission musicaj; 
** 2003: *Sem encar ici* - sìngol argistrà e mixà da Madaski e M. Tavella e mai distribuì ant ij negòssi; 
** 2004: *L’òste dal Diau*, Ed. Tarantanius, distribussion Venus. Targa Tenco 2004 per ël mej disch an lenga local dl'ann.
** 2005: *Al temps de festa en Occitania*, Ed. Aditi Image/Felmay, video DVD con la registrassion dël consert tnù a Turin al local Hiroshima Mon Amour l'11 magg 2004 e doi documentari sj'anstrument e la coltura ossitan-a.
** 2007: *I Virasolelhs*, Ed. Musicalista.
** 2009: *Remescla*, Ed. Musicalista/Green Queen Music/Self.

## Anliura esterna
* loudalfin.it - Sit dël grop an italian e ossitan.

Categorìa:Mùsica
Tràpani

**Tràpani** a l'é na sità dla Sicilia ëd 70.648 abitant, capleugh dl'omònima provinsa.

## Stòria
Ij roman a l'han ciapà la sità apress la bataja naval ëd j'Égadi (sconda mità dël III sécol aGC).

Ant ël sécol ch'a fa IX Tràpani a l'é stàit ocupà da j'àrabo.
Con ij norman, dël 1077 a l'é vnùit na sità real con dij privilegi particolar; a l'ha passà un perìod ëd granda prosperità che a l'é andàit anans ant ij sécoj apress sota j'aragonèis.
Costi-sì a l'han bonificà le zòne davzin-e e a l'han ëspantià la zòna urban-a con dij quartié neuv.

## Conomìa
A parte dal sécol ch'a fa VIII aGC e fin-a al di d'ancheuj, j'arsorse dla popolassion a son gropà ëd fasson ës-ciassa al mar: la pësca, atività prinsipal, a l'é gionzusse a la cujìa dël coral, a le salin-e, al tràfich comersial marìtim e a j'àutre atività gropà a l'ambient marin.

Antra j'atività dl'artisanà a-i son ël travaj dij coraj, dle siràmiche e dij màrmol.

## Leu d'anteresse
Ij leu 'd rancontr dij trapanèis as consentro arlongh contrà Torrearsa, cors Vitòrio Emanuel e Lèja Argin-a Élena.

### Mërcà
Ant la piassa dël Mërcà dij Pess tuti ij di a-i é ël comersi dij prodot dël mar.
Tuti ij giòbia ël mërcà tìpich dij bateur as dësrola al Rion Palma.

### Cese
*Santuari dla Nonsià
*Cesa ëd Santa Marìa ëd Gesù
*Cesa ëd Sant Agustin

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vito Damiano (Pdl).

## Musé
*Musé nassional Pepoli

## Anliure esterne

* Sit istitussional
Caltanissëtta

**Caltanissëtta** (*Nissa* an sicilian) a l'é na sità dla Sicilia ëd 60.355 abitant, capleugh dl'omònima provinsa.

## Posission
A resta ant la part superior ëd la Val dël Salso e a së stend an slë spiuvent meridional ëd Mont San Giulian.

## Stòria
La prima documentassion ëstòrica dla sità a armonta al perìod norman, cand ël cont Rugé d'Autavila a òcupa sò teritòri dël 1086 e a conquista ël castel ëd Perarossa, ch'a duvìa esse na sitadela àraba.
A l'é parèj che, con la fondassion norman-a dël priorà ëd San Gioann, as dësvlupa la prima nos urban-a dla sità.

Caltanissëtta a l'é stàita aragonèisa e peui anfeodà ai Lancia, a j'aragonèis duca ëd Randass e ai Moncada ch'a l'han goernala për quatr sécoj.

## Conomìa
La sità a l'é ël sènter prinsipal dël distret ëd min-e sicilian, motobin ativ ant j'agn 1930.
Al di d'ancheuj a forniss ancor na bon-a produssion ëd sorfo e ëd sal ëd potassi e magnesi, ma l'atività a diminuiss viaman për ël dovresse ëd sorgiss d'energìa neuve.

### Artisanà
Antra j'espression pì tìpiche ëd l'artisanà local a-i son le scolture an bòsch gravà e le siràmiche.

## Leu d'anteresse
Ij leu preferì da j'abitant për la spassgiada seiran-a a son cors Umbert ant la part pì antica dla sità e arlongh lèja dla Region an cola pì recenta.

Un dij mërcà pì caraterìstich a l'é col dla Pëscherìa, ch'a smon dij pess, dla vërdura, dla fruta e dij formagg tìpich sicilian.

### Musé
*Musé archeològich munissipal.

### Cese
*La catedral
*La cesa ëd San Sebastian

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Michele Campisi (dal 22/06/2009).

## Sità gemelà

Caltanissëtta a l'é gemelà con:
*  Rochester, Stat Unì d'América

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Provincia ëd Carbònia-Iglesias

La **Provincia ëd Carbònia-Iglesias** a l'é an Sardëgna e a comprend 23 comun.
A l'ha na surfassa ëd 1.495 km² e a conta 131.148 abitant.
A l'ha doi capleugh: Carbònia e Iglesias. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la provincia dël Medi Campidan e a est con la provincia ëd Càliari. A l'é bagnà a sud e a òvest dal Mar Mediterani.

## Stòria
A l'è stàita istituìa dël 2001, dëstacandse da la provincia ëd Càliari. 

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Pierfranco Gaviano.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sardëgna
Carbonia-Iglesias
Carbònia

**Carbònia** (*Carbonia* an italian) a l'é na sità dla Sardëgna ëd 30.004 abitant ; a l'é 'l capleugh dla provincia dla Sardëgna dël Sud.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Salvatore Cherchi (da l' 11/06/2006).

## Sità gemelà
Carbònia a l'é gemelà con:
*  Behren-lès-Forbach, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Carbònia-Iglesias
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Iglesias

**Iglesias** (*Igrèsias* an sard) a l'é na sità dla Sardëgna ëd 27.624 abitant ; a l'é un dij doi capleugh dla provincia ëd Carbònia-Iglesias.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pierluigi Carta (dal 23/05/2005).

## Sità gemelà
Iglesias a l'é gemelà con:
*  Oberhausen, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Carbònia-Iglesias
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Sanluri

**Sanluri** (*Seddori* an sard) a l'é na sità dla Sardëgna d' 8.566 abitant; a l'é un dij doi capleugh dla provincia dël Medi Campidan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessandro Collu (dal 10/05/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dël Medi Campidan
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Gian Carlo Menotti

Nassù a Cadegliano-Viconago, davzin a Varèis, ij 7 ëd luj dël 1911, **Gian Carlo Menotti** a l'é stàit compositor, organisator musical, libretista e regista.
A l'ha scrivù soa prima òpera ch'a l'avìa óndes agn.
Apress d'avèj studià al Conservatòri ëd Milan e, për consèj d'Arturo Toscanini, a l'Anstitut Curtis ëd Philadelphia, dël 1937 Menotti a ancamin-a a compon-e sota la guida ëd Rosario Scalero e a dësbuta al Metropolitan ëd New York con *Amelia al ballo*.
Durant ël fassism a arfuda 'd buté ël distintiv dël partì e soe òpere a son nen arpresentà ant ij teatro italian.
Dël 1950 a l'é l'òpera *The consul*, ch'a oten la cuvertin-a dl'arvista Time e a vagna ël premi Pulitzer tanme la mèj òpera musical dl'ann.
Lë scond Pulitzer a l'é vagnà da Menotti con l'òpera *The saint of Bleecker Street*, arpresentà la prima vira dël 1954 al Broadway Theater ëd New York.
Amportanta a l'é stàita soa atività tanme regista (an tra ij sò alestiment pì famos, coj ëd *Pelléas et Melisande* e dla *Bohème*).
Dël 1958 a l'é stàit ël fondator dël Festival dij Doi Mond.
Dal 1992 al 1994 a l'é stàit diretor artìstich dl'Òpera a Roma.
Peui a l'ha ancora componù ël *Trio per piano, violino e clarinetto* (1997) e *Jacob's Prayer*, na cantà për còro e orchestra smonùa a San Diego, an Califòrnia, dël 1997.
Menotti a l'é mòrt a Montecarlo ël 1 ëd fërvé dël 2007.

## J'òpere
Menotti a l'ha scrivù vàire òpere.
An tra le pì amportante a-i son:
* *Amelia al ballo* (1937)
* *The old maid and the thief*
* * The medium* (1945)
* *The telephone* (1947)
* *The consul* (1950)
* *Amahl and the night visitors* (1951)
* *The saint of Bleecker Street*
* *Ultimo selvaggio*
* *Maria Golovin*
* *Goya*

Menotti, Gian Carlo
Eugène Delacroix

Pitor fransèis.
**Ferdinand Victor Eugène Delacroix** a l'era nassù a Charenton-Saint-Maurice ël 26 d'avril dël 1798 e a l'é mòrt a Paris ël 13 d'aost dël 1863.

Delacroix a l'é 'l pitor che pì che tuti j'àutri a l'ha antërpretà ël romanticism an Fransa, an creand euvre ëd gran potensa espressiva, caraterisà da 'd color satì e avisch.
Sò magìster a l'era stàit Jean Louis Théodore Géricault: an efet, dël 1818 Delacroix a l'avìa fàit da model për na figura dël *Barchin dla Medusa* e a l'era restane fòrt anfluensà.
Tra soe ciadeuvre, a-i son ël *Ravagi ëd Scio* e la *Mòrt ëd Sardanapal*.
Avosà a l'é 'dcò ël quàder ëd gran dimension *La libertà ch'a men-a ël pòpol*, ch'a arcòrda la rivolussion dël luj 1830. Ël quàder a l'é stàit esponù dël 1831 an ëvnisend bin apressià.
Rival ëd Delacroix a l'era Jean-Auguste-Dominique Ingres, protagonista dël neo-classicism fransèis.

Delacroix, Eugène
Il Piccolo

**Il Piccolo** a l'é 'n giornal ëd Triest, fondà dël 1881.
Diretor responsàbil a l'é Sergio Baraldi.
Ël giornal a stampa apopré 50.000 còpie al di.

## Anliure esterne
Sit internet

Categorìa:Giornaj
Nikolaj Berdjaev

Filòsof.
**Nikolaj Berdjaev** a l'era nassù ant na famija aristocràtica a Kijv dël 1874.
Studios ëd Marx, Berdjaev a l'era formasse an sl'idealism alman.
An tra 'l 1901 e ël 1903, për avèj aderì a 'd sìrcoj sossial-democràtich, Berdjaev a l'é deportà ant ël nòrd dla Russia.
Apress la rivolussion dël 1917 a l'é ciamà a Mosca për pijé la càtedra ëd filosòfia a l'università.
Na serie ëd seminari ansima a Dostojevskii, anté ch'a sosten ël faliment dl'utopìa marxista, a-i valo l'esili ant ël 1923.
Berdjaev a va a Berlin e peui a Paris, sità andoa ch'a-i seurto ij sò scrit pì amportant e anté ch'a meuir dël 1948.

## Euvre prinsipaj
J'euvre ëd Berdjaev a son anspirà a n'esistensialism religios, crìtich anvers l'ogetivism filosòfich e sientìfich modern.
An tra soe euvre prinsipaj a-i son:
*La filosofìa dla libertà (1916);
*Na neuva età 'd mes (1924);
*Ël destin ëd l'òm ant ël mond contemporani (1934);
*Studi 'd na metafìsica escatològica (1946);
*S-ciavensa e libertà dl'òm (1947).

Berdjaev, Nikolaj
Neuv Méssich

Ël **Neuv Méssich** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 315.194 km² e na popolassion d' 1.903.289 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[West]]**. A confin-a a nòrd col Colorado, a òvest con l'Arison-a, a sud col Texas e col Méssich, a est col Texas e con l'Oklahoma.

La capital a l'é Santa Fe (62.203 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Albuquerque (448.607 abitant). Autre sità a son Rio Rancho e Las Cruces.

## Organisassion polìtica
Ël Neuv Méssich a contribuiss con 5 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Nùoro

**Nùoro** (*Nùgoro* an sard) a l'é na sità dla Sardëgna ëd 36.454 abitant, capleugh dl'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Demuru Zidda (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Nuoro
Nuoro
Penélope Cruz

**Penélope Cruz Sánchez**, mej conossùa tanme **Penélope Cruz**, a l'é n'atris e 'd vire modela, nà ël 28 d'avril dël 1974 a Madrid, an Spagna.

### Biografìa
Penélope Cruz a l'é nà da Encarna Sánchez, na pruchera, e Eduardo Cruz, un mërcant. A l'ha doi frel pì cit: la cantanta **Monica Cruz** e l'ator **Eduardo Cruz**. Fin da masnà, a l'ha mostrà na grand passion për la dansa e l'art dramàtica. A l'ha studià dansa clàssica al *National Conservatory of Spain* për neuv agn, e dansa spagneula con la famosa *Cristina Hoyos*. A 15 agn, a l'ha vagnà un concors ëd talent e a l'ha ancaminà a travajé ant la television spagneula tanme presentatris e atris, an partessipand a vàire programa e serie.

Dël 1992, a l'ha fàit soa prima part amportanta ant ël film *Jamón, jamón* ëd Bigas Luna, ch'a l'ha daje 'n sucess nassional. Soa colaborassion con ël regista Pedro Almodóvar a l'ha marcà soa cariera: a l'ha travajà an *Carne trémula* (1997), *Todo sobre mi madre* (1999) e *Volver* (2006), për l'ùltim a l'é stàita nominà a l**'Òscar për la mej atris**.

A la fin dj'agn 1990, a l'ha ancaminà na cariera ant ël cine anglòfon, an recitand an film com *All the Pretty Horses* (2000), *Blow* (2001), *Vanilla Sky* (2001) e *Sahara* (2005). Dël **2009**, për soa part an *Vicky Cristina Barcelona* ëd Woody Allen, a l'ha vagnà l**'Òscar për la mej atris ëd sostegn**, dventand la prima atris spagneula a vagné n'Òscar.

Dël **2010**, a l'ha marià l'ator spagneul **Javier Bardem**, che a l'avìa conossù an sël set ëd *Jamón, jamón* e che a l'avìa arpijà la relassion ant ël 2007. La cobia a l'ha doi fieuj: **Leo** (n. 2011) e **Luna** (n. 2013).

### Atività artìstica
Penélope Cruz a l'é conossùa për soa versatilità, an recitand an film dramàtich, comedie, e 'd vie ant ël cine d'autor. A l'ha travajà con ij regista pì amportant dël mond, coma **Pedro Almodóvar**, **Woody Allen**, **Fernando Trueba**, **Bigas Luna**, e **Rob Marshall**. A l'é 'dcò stàita testimonial ëd vàire marche 'd lusso, an particolar ëd **L'Oréal**.

Ant j'ùltim agn, a l'ha colaborà torna con Almodóvar an *Los amantes pasajeros* (2013), *Madres paralelas* (2021) e an d'àutri proget.

### Premi e arconossiment
Penélope Cruz a l'ha vagnà vàire premi antërnassionaj, an tra 'i quaj:
* **Òscar për la mej atris ëd sostegn** (2009) për *Vicky Cristina Barcelona*
* **Premi BAFTA** (midem film)
* **Premi dël Cinemà Europengh** për la mej atris (për *Volver*, 2006)
* Tre **Premi Goya** (për *Volver*, *Los amantes pasajeros*, *Madres paralelas*)
* Na stèila an slë **Hollywood Walk of Fame** (2011)

A l'ha 'dcò arseivù la **Medaja d'òr al Mérit ant le Art dël Minister ëd la Coltura spagneul** (2018).

### Angagg social
Penélope Cruz a l'é angagià an vàire càuse umanitarie. A l'é ambassadris ëd bon-a volontà për l*'UNESCO* e a sosten d'organisassion ch'a bato contra ël càncher e për ij drit ëd le fomne. Dël 2020, durant la pandemìa ëd COVID-19, a l'ha donà 1,5 milion d'euro a j'ospidaj ëd Madrid.

## Filmografìa

Cruz, Penélope
Alabama

L**'Alabama** (an lenga choctaw: *Albaamaha*) a l'é në stat federal djë Stat Unì, ant la part sud-oriental dël pais. A l'ha na surfassa ëd 135.765 km² e na popolassion stimà ëd 5.108.468 abitant (2023).

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[South]]**. A confin-a a nòrd col Tenessì, a òvest col Mississippi, a sud con l'Océan Atlàntich (Gòlf dël Méssich) e con la Florida, a est con la Geòrgia.

La capital a l'é Montgomery (200.603 abitant). La sità pì popolà a l'é Birmingham (196.644 abitant), ma l'àrea metropolitan-a pì granda a l'é cola ëd Huntsville, ch'a l'é an granda chërsùa për via dl'industria aerospassial. Àutre sità amportante a son Mobile, Tuscaloosa e Auburn.

## Stòria
Ël nòm a ven da la tribù nativa dj'Alabama. La zòna a l'é stàita esplorà da jë spagneuj e peui colonisà da fransèis e anglèis. A l'é dventa stat ël 14 dë dzèmber dël 1819 (22esim stat). A l'é separasse da l'Union ai 11 ëd gené dël 1861 për intré ant jë Stat Confederà d'América. Dòp la guèra, a l'é stàit riamëttù ant ël 1868. Durant ël sécol XX, a l'é stàit un dij sènter dël moviment për ij drit sivil (boicotagi dij bus ëd Montgomery, marcia da Selma a Montgomery).

## Geografìa e econòmìa
L'Alabama a l'ha na còsta bassa an sël Gòlf, con ël port ëd Mobile. La part setentrional a l'é pì colinosa (montagne Apalache). L'economìa a l'é basà an sl'industria (automòbij, aerospassi, siderurgìa), l'agricoltura (sòja, coton, aj) e ij servissi. La NASA a l'ha sènter amportant a Huntsville (Marshall Space Flight Center).

## Organisassion polìtica
L'Alabama a contribuiss con 9 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union. Storicament a l'é considerà un dij pì conservator. Ël governador a l'é Kay Ivey (Republican-a, dal 2017). Le doe càmere dël legislativ a son controlà dai Republican.

## A pòrto sò nòm
* Paradòss ëd l'Alabama
* Fium Alabama
Lanusèi

**Lanusèi** (*Lanusèi* an sard) a l'é na sità dla Sardëgna ëd 5.728 abitant; a l'é un dij doi capleugh dla provincia dl'Oliastra.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Virginia Lai (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Categorìa:Comun dla provincia dl'Oliastra
Òlbia

**Òlbia** (*Terranòa* an sard) a l'é na sità dla Sardëgna ëd 52.832 abitant ; a l'é un dij doi capleugh dla provincia d'Òlbia-Tempio.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianni Giovannelli (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Olbia
Olbia
Tempio Pausania

**Tempio Pausania** a l'é na sità dla Sardëgna ëd 14.244 abitant ; a l'é un dij doi capleugh dla provincia d'Òlbia-Tempio.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Pintus (dal 9/05/2005).

## Sità gemelà

Tempio Pausania a l'é gemelà con:
*  Armungia, Italia
*  Asiago, Italia
*  Foza, Italia
*  Sinnai, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Òlbia-Tempio
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Provincia d'Òlbia-Tempio

La **Provincia d'Òlbia-Tempio** a l'é an Sardëgna e a comprend 26 comun.
A l'ha na surfassa ëd 3.397 km² e a conta 149.216 abitant.
A l'ha doi capleugh: Òlbia e Tempio Pausania. 

## Geografìa
A confin-a a òvest con la provincia ëd Sàssari e a sud con la provincia ëd Nùoro. A l'é bagnà a nòrd dal Mar ëd Sardëgna e a est dal Mar Tiren.

## Stòria

A l'è stàita istituìa dël 2001, dëstacandse da la provincia ëd Sassari e con doi comun dla provincia ëd Nùoro. 

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Anna Pietrina Murrighile (dal 23/05/2005).

Provincia dolbiatempio
Olbia-Tempio
Sàssari

**Sàssari** (*Sassari* an sassarèis) a l'é na sità dla Sardëgna ëd 128.982 abitant, capleugh dl'omònima provinsa.

## Geografìa
Sènter dzortut aministrativ, comersial e coltural, as treuva an s'un pian calcari a 225 méter d'autëssa ant la part nòrd-òvest ëd l'ìsola a na desen-a ëd chilòmeter dal mar.

## Stòria

Bele ch'a smija che na cita presensa uman-a a-i sia staje già d'lë II milegn aGC, la nàssita e ël dësvlup dël sènter urban ëd Sàssari a l'é dl'Età ëd mes, cand ch'a l'é dventà arfuge për le popolassion ëd la còsta che dël sécol ch'a fa X a j'ero restà tajà fòra da tut comersi marìtim e ant l'istess temp tròp esponùe a j'atach dij Sarasin.

Nassù tanme alternativa a Porto Torres (la rica colònia roman-a ëd *Turris Lybisonis*), Sàssari a l'ha avù ëd grand vantage cand cost-sì a l'ha torna fiorì dël sécol ch'a fa XI, cand l'arnàssita dël comersi possà da Genoèis e Pisan a l'é fasse sente an sl'ìsola.
Mersì a soa bon-a posission orogràfica e al sènter dël setor pì viv dël teritòri d'anfluensa ëd Torres, oget ëd le lòte për la supremassìa conòmica ant l'àut Tiren tra Pisa e Génoa, Sàssari a l'é dventà sboch natural pr'ij comersi.

## Conomìa e coltura
Sàssari a l'é an na situassion conòmica assè bon-a an rapòrt a la region, mersì al dësvlup ëd chèich setor andustriaj e ëd l'atività torìstica dla provinsa.
An sità a-i é d'amportante atività ëd comersi e na pì modesta atività andustrial gropà a la trasformassion dij prodot agrìcoj e dl'edilissia.
Un ròl amportant a livel regional ant ël camp ëd la coltura a l'é col ëd l'università, ch'a armonta al sécol ch'a fa XVI.

## Demografìa
Fin a la prima mità dël sécol ch'a fa XIX la part abità ëd Sàssari a l'é mantnusse andrinta ai termo dle muraje, fabricà antra la fin dël sécol ch'a fa XIII e l'ancamin ëd col ch'a fa XIV, con un nùmer d'abitant, a stim, antra 14.000 e 16.000.
Findi al perìod antra le doe guère mondiaj la chërsùa dla popolassion sassarèisa a l'é stàita motobin meusia: al censiment dël 1861 j'abitant ch'a stasìo andrinta ai termo dla comun-a a j'ero pòchi pì che 25.000.
Dël 1881 a son rivà a 34.000 e quatrmila ëd pì a son ëstàit argistrà ant ël 1901.
Pì tard, antra 'l 1921 e ël 1931, la popolassion a l'é passà da 44.000 a 51.000 abitant, për rivé a 70.000 ant ël 1951 e a pì che 90.000 dël 1961.
L'andi dël dësvlup demogràfich sassarèis a arflet la pasia evolussion conòmica dla sità.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianfranco Ganau (dal 9/05/2005).

## Sità gemelà
Sàssari a l'é gemelà con:
*  Timişoara, Romanìa 

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Sassari
Sassari
Provincia dl'Oliastra

La **Provincia dl'Oliastra** a l'é an Sardëgna e a comprend 23 comun.
A l'ha na surfassa ëd 1.854 km² e a conta 57.994 abitant.
A l'ha doi capleugh: Lanusèi e Tortolì.

## Geografìa
A confin-a a sud-est con la provincia ëd Càliari e a nòrd-òvest con la provincia ëd Nùoro. A l'é bagnà a sud e a est dal Mar Tireni.

## Stòria
A l'é stàita istituìa dël 2001, dëstacandse da la provincia ëd Nùoro. 

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Pier Luigi Carta (dal 8/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Provincia dloliastra
Oliastra
Oristan

**Oristan** (*Oristano* an italian, *Aristanis* an sard) a l'é na sità dla Sardëgna ëd 32.399 abitant , capleugh dl'omònima provinsa.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Angela Eugenia Nonnis (da l'11/06/2007).

## Sità gemelà
Oristan a l'é gemelà con:
*  Ciutadella de Menorca, Spagna

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Oristan
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Algher

**Algher** (an catalan *L'Alguer*, an sard *S'Alighera*, an italian *Alghero*) a l'é na sità dla Sardëgna ëd 40.776 abitant, an provincia ëd Sàssari.

## Lenga
Ël 22,8 % dj'algherèis a parla catalan, ch'a l'é ëdcò mostrà a le masnà a scòla.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Mario Bruno (dal 8/06/2014).

## Sità gemelà
Algher a l'é gemelà con:
*  Balaguer, Spagna
*  Barslon-a, Spagna
*  Encamp, Andòrra
*  Palma de Mallorca, Spagna
*  Tarragona, Spagna

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sàssari
Ancon-a

**Ancon-a** (*Ancona* an italian) a l'é na sità dle Marche ëd 101.948 abitant , capleugh dla region e dl'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fiorello Gramillano (dal 22/06/2009).

## Sità gemelà

Ancon-a a l'é gemelà con:
*  Spàlato, Croassia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ancon-a
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Arison-a

L**'Arison-a** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 295.254 km² e na popolassion ëd 5.743.834 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[West]]**. A confin-a a nòrd con lë Utah, a òvest con Nevada e Califòrnia, a sud col Méssich, a est col Neuv Méssich.

La capital a l'é Phoenix (1.321.045 abitant), ch'a l'é cò la sità pì popolà dlë stat. Àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Tucson, Mesa, Glendale, Chandler, Scottsdale, Tempe, Gilbert e Peoria.

## Organisassion polìtica
L'Arison-a a contribuiss con 10 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
Arkansas

L**'Arkansas** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 137.732 km² e na popolassion ëd 2.752.629 abitant. 

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[South]]**. A confin-a a nòrd con ël Missouri, a òvest con l'Oklahoma e col Texas, a sud con la Luisian-a, a est col Tennessì e col Mississippi.

La capital a l'é Little Rock (183.133 abitant), ch'a l'é ëdcò la sità pì popolà dlë stat e l'ùnica con pì che 100.000 abitant.

## Stòria
L'Arkansas a l'é stàit admetù ant l'Union dël 1836.
Ai 6 ëd maj dël 1861 a l'é separassne.

## Organisassion polìtica
L'Arkansas a contribuiss con 6 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.