open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Canadà

Ël **Canadà** ò **Cànada** a l'é na nassion ch'a së stend ant la part pì setentrional dl'América dël Nòrd. 

Con 9.984.670 km² a l'é për estension lë scond pais pì grand dël mond, an spantiandse tra l'Océan Atlàntich, l'Océan Passìfich e l'Océan Àrtich.

A confin-a a òvest e a sud con jë Stat Unì. 

Le lenghe pì parlà a son l'anglèis e ël fransèis, ch' a son 'cò le lenghe ofissiaj dla nassion.

La capital a l'é Ottawa (808.391 abitant). Àutre sità importante a son Toronto, Montréal, Vancouver, Calgary, Edmonton, Québec e Winnipeg.
Lë 75% dël pòpol canadèis (33.476.670 abitant ëd 41.465.298 an total) a viv a men che 250 km dal confin con jë Stat Unì.

## Anté ch'as treuva



## Stòria
Abità inissialment da popolassion aborìgene, ël Canadà a l'é nà da la fusion ëd pì colònie anglèise (cheidun-e ëd coste an precedensa a j'ero stàite fransèise).
Ël pais a l'ha vagnà l'indipendensa dal Regn Unì con un process gradual ancomensà ant ël 1867 e terminà ant ël 1982. A séguita però a fé part dël Commonwealth e a arconòss tanme monarca l'argin-a dël Regn Unì Carl III.

## Conomìa e arsorse
Ël Canadà a l'é ël prim produtor d'urani dël mond.

## Organisassion polìtica e aministrassion
Ël Canadà a l'é na monarchìa constitussional, federal e parlamentar.
A comprend des provinse e tre teritòri. Le provinse a son pì autònome che ij teritòri rispet al govern federal.

Ël prim ministr a l'é Justin Trudeau (dal 2015).


## Anliure esterne
Stat Unì d'América

Jë **Stat Unì d'América** (*United States of America* ò *USA* an anglèis) a son un pais dl'América setentrional.
A confin-o a nòrd còn ël Canadà e a sud con ël Méssich.
A son bagnà a est da l'Océan Atlàntich e a òvest da l'Océan Passìfich.

La capital a l'é Washington.

A l'han na surfassa ëd 9.834.000 km² e na popolassion d'apopré 329,3 milion d'abitant, scond ël censiment ch'a l'é tnusse dël 2019.
Ëd costi, 196,8 milion (63,7%) a son ëd bianch, 50,4 milion (16,4%) a son d'adoss ispànica e a son ciamà ij *Latinos*, 38,9 milion (12,6%) a son ëd négher.
Ël 12% ëd j'abitant a son nassù fòra d'jë Stat Unì.
La speransa ëd vita dj'abitant a l'é dë 79 agn.

## Anté ch'as treuvo



## Stòria
La prima colonisassion a l'é stàita dël 1621.
Jë Stat Unì a son indipendent dal 1776.
Dël 1789 a l'han adotà na constitussion.

* La guèra spagneula-merican-a dël 1898

## Conomìa
Dël 2012 ël 2,79% dël prodot anterior ëspòrch a l'é stàit dedicà a l'arserca e al dësvlup.

## Organissasion polìtica
Jë Stat Unì d'América a son na federassion ëd 50 stat pì un distret federal andoa a-i é la capital (Distret ëd Columbia).
Ël president a l'é Joe Biden (dal 20 ëd gené dël 2021).

## Anliure esterne
Dominica

**Dominica** a l'é un pais dij Caràib.

La capital a l'é Roseau.
A l'ha na surfassa ëd 751 km² e a conta anviron 71.700 abitant.

## Anté ch'as treuva


Lë stat a l'é formà mach da l'omònima ìsola.

## Stòria
Dominica a l'é stàit un possediment dël Regn Unì fin al 1978, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Dominica (nòm ofissial: **Commonwealth of Dominica**) a l'é una repùblica.
Ël president a l'é Sylvanie Burton (dal 2023).
Ël prim ministr a l'é Roosevelt Skerrit (dal 2004).

Categorìa:América caraìbica

Categorìa:Ìsole dl'América central
Giamàica

La **Giamàica** (*Jamaica* an anglèis) a l'é un pais dij Caràib.

La capital a l'é Kingston.
A l'ha na surfassa ëd 10.991 km² e a conta anviron 2.650.000 abitant.

## Anté ch'as treuva


Lë stat a l'é formà mach da l'omònima ìsola.

## Stòria
La Giamàica a l'é stàit un possediment dël Regn Unì fin al 1962, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
La Giamàica a l'é un regn dël Commonwealth e l'argina a l'é Carl III dël Regn Unì.
Ël prim ministr a l'é Andrew Holness (dal 2016).

Categorìa:América caraìbica

Categorìa:Ìsole dl'América central
Nicaragua

Ël **Nicaragua** a l'é un pais dl'América central.

A confin-a con Honduras e Còsta Rica e a l'é bagnà da l'Océan Pacìfich e da l'Océan Atlàntich (Mar dij Caràib).
La capital a l'é Managua.
A l'ha na surfassa ëd 129.494 km² e a conta anviron 5.670.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
Ël Nicaragua (nòm ofissial: **República de Nicaragua**) a l'é un-a repùblica.
Ël president a l'é Daniel Ortega (dal 2007).

Categorìa:América central
Saint Kitts e Nevis

**Saint Kitts e Nevis** (dit ëdcò **Saint Christopher e Nevis**) a l'é un pais dij Caràib.

La capital a l'é Basseterre.
A l'ha na surfassa ëd 261 km² e a conta 42.696 abitant (2005).

## Anté ch'as treuva



## Stòria
Saint Kitts a l'é stàita la prima colònia anglèisa ant ij Caràib (1624); Nevis a l'é stàita ocupà dël 1628.
Le doi ìsole a son stàite prima una colònia anglèisa e peui 'no stat asocià fin al 1983, quand a l'han otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Saint Kitts e Nevis  (nòm ofissiaj: **Federation of Saint Christopher and Nevis** e **Federation of Saint Kitts and Nevis**) a l'é un regn dël Commonwealth.
L'argina a l'é Elisabeta II dël Regn Unì.
Ël prim ministr a l'é Denzil Douglas (dal 1995).

Categorìa:América caraìbica
Santa Lussìa

**Santa Lussìa** (*Saint Lucia* an anglèis) a l'é un pais dij Caràib.

La capital a l'é Castries.
A l'ha na surfassa ëd 620 km² e a conta anviron 160.000 abitant.

## Anté ch'as treuva


Lë stat a l'é formà mach da l'omònima ìsola.

## Stòria
Santa Lussìa a l'é stàita un possediment dël Regn Unì dal 1814 al 1979, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Santa Lussìa a l'é un regn dël Commonwealth.
L'argin-a a l'é Carl III dël Regn Unì.
Ël prim ministr a l'é Philip J. Pierre (dal 2021).

Categorìa:América caraìbica

Categorìa:Ìsole dl'América central
Honduras

L' **Honduras** a l'é un pais dl'América central.

A confin-a con Guatemala, El Salvador e Nicaragua e a l'é bagnà da l'Océan Passìfich e da l'Océan Atlàntich (Mar dij Caràib).
La capital a l'é Tegucigalpa.
A l'ha na surfassa ëd 112.412 km² e a conta anviron 9.540.539 abitant.

## Anté ch'as treuva

## Stòria
Le còste dl'Honduras a son ëstàite dëscoatà da j'europengh durant ël quart viage ëd Cristòfo Colomb vers ël Neuv Mond.

## Organisassion polìtica
L'Honduras (nòm ofissial: **República de Honduras**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Xiomara Castro (dal 2022).
San Vincens e Grenadin-e

**San Vincens e Grenadin-e** (*Saint Vincent and the Grenadines* an anglèis) a l'é un pais dij Caràib.

La capital a l'é Kingstown.
A l'ha na surfassa ëd 389 km² e a conta anviron 110.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria
San Vincens e Grenadin-e a l'é stàit un possediment dël Regn Unì fin al 1979, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
San Vincens e Grenadin-e a l'é un regn dël Commonwealth e l'argina a l'é Elisabeta II dël Regn Unì.
Ël prim ministr a l'é Ralph Gonsalves (dal 2001).

Categorìa:América caraìbica
Angòla

L' **Angòla** (*Angola* an portughèis) a l'é un pais dl'Àfrica central.

A confin-a con Repùblica Democràtica dël Còngo, Zambia e Namibia; l'exclave ëd Cabinda a confin-a con Repùblica Democràtica dël Còngo e Còngo. L'Angòla a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Luanda.
A l'ha na surfassa ëd 1.246.700 km² e a conta anviron 25 milion d'abitant (2014).

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
L'Angòla a l'é stàita un possediment dël Portugal fin al 1975, quand ch'a l'ha conquistà soa indipendensa dòp na longa guèra ëd liberassion.

## Conomìa
L'Angòla a l'é lë scond produtor ëd petròli d'Àfrica.

## Organisassion polìtica
L'Angòla (nòm ofissial: **República de Angola**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é José Eduardo dos Santos (dal 1979).
Ël prim ministr a l'é Fernando da Piedade Dias dos Santos (dal 2002).
Còngo

Ël **Còngo** (*Congo* an fransèis), ufissialment **Repùblica dël Còngo**, a l'é un pais dl'Àfrica central. A confin-a a nòrd con Cameron e la Repùblica Centrafrican-a, a est e sud con la Repùblica Democràtica dël Còngo (RDC), a sud con l'Angòla (an travers l'exclave ëd Cabinda), e a òvest con ël Gabòn. A l'é bagnà da l'Océan Atlàntich (Golf ëd Guinea) për un curt trat ëd còsta. La capital a l'é Brazzaville, ch'as treuva an sla riva nòrd dël grand fium Còngo, pròpi dnans a Kinshasa, la capital dla RDC. A l'ha na surfassa ëd 342.000 km² e a conta anviron 6,5 milion d'abitant .

## Anté ch'as treuva

## Stòria moderna
Ël Còngo a l'é stàit na colònia dla Fransa, conossùa prima com "Còngo Fransèis" e peui com "Moyen-Congo" (Còngo Mesan), a parte dal 1882. Dël 1910 a l'é dventà part ëd l'Àfrica Equatorial Fransèisa. A l'ha otnù l'indipendensa ai 15 d'agost dël 1960 . Dòp l'indipendensa, ël pais a l'ha vivù 'd perìod d'instabilità polìtica, con ël regim marxista (1969-1991) e na guèra sivil ant ij prim agn '90. La situassion a l'é stabilisasse vers la fin dj'agn '90.

## Organisassion polìtica
Ël Còngo (nòm ofissial: **République du Congo**) a l'é na repùblica semipressidensial. Ël pressident a l'é Denis Sassou Nguesso, ch'a l'ha governà ël pais për la pì part dël temp dal 1979 (gavà un perìod ant j'agn '90) e ch'a l'é tornà al podèj dòp la guèra sivil dël 1997. Ël prim ministr a l'é Anatole Collinet Makosso (dal 2021).

## Economìa
L'economìa dël Còngo a l'é basà dzortut an sl'estrassion dël petròli, ch'a costituiss la pì part dj'esportassion e dle intrade dël govern. Ël pais a l'ha 'dcò d'àutre risorse naturaj com bòsch, gas natural, potassa e mineraj. L'agricoltura a l'é praticà ma a provëdd dzortut al consum local. Malgré soe risorse, na gran part ëd la popolassion a viv an condission ëd povretà.

## Geografìa
Ël teritòri a l'é quatà për la pì part da foresta pluvial, con na cita fassa costiera e na zòna pian-a a sud-est (valada dël Niari). A l'é travërsà da vàire fium, dont ël Còngo e sò afluent (l'Ubangui). La zòna setentrional a l'é motobin pà da man.

## Demografìa
La popolassion a l'é formà da vàire grup ètnich, an prevalensa dël grup bantu (Kongo, Teke, Mboshi). La lenga ofissial a l'é 'l fransèis, ma a son ëdcò parlà dle lenghe nassionaj com ël kituba (créol a base kongo) e 'l lingala. La religion pì spantià a l'é 'l cristianésim (dzortut catòlich e protestant).
Mali

Ël **Mali** a l'é un pais dl'Àfrica nòrd-ossidental.

A confin-a con Senegal, Mauritania, Algerìa, Nìger, Burkina Faso, Còsta d'Avòri e Guinea.
La capital a l'é Bamako.
A l'ha na surfassa ëd 1.240.192 km² e a conta anviron 19.500.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Ël Mali a l'é stàit un possediment dla Fransa, con ël nòm ëd *Sudan Fransèis*, fin al 1960, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Ël Mali (nòm ofissial: **République du Mali**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Assimi Goïta (dal 2021).
Ël prim ministr a l'é Choguel Kokalla Maïga (dal 2021).
Mauritania

La **Mauritania** (*موريتانيا* an àrabo) a l'é un pais dl'Àfrica nòrd-ossidental.

A confin-a con Senegal, Mali, Algerìa e Repùblica Saharawi e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Nouakchott.
A l'ha na surfassa d'1.030.700 km² e a conta anviron 3 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
La Mauritania a l'é stàita un possediment dla Fransa fin al 1960, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
La Mauritania (nòm ofissial: **لجمهورية الإسلامية الموريتانية / République Islamique de Mauritanie**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Mohamed Ould Ghazouani (محمد ولد الغزواني) (dal 2019).
Ël prim ministr a l'é Moctar Ould Diay (المختار ولد أجاي) (dal 2024).
Algerìa

L' **Algerìa** (*الجزائر* an àrab) a l'é un pais dl'Àfrica setentrional.

A confin-a con Maròch, Repùblica Saharawi, Mauritania, Mali, Nìger, Libia e Tunisìa e a l'é bagnà dal Mar Mediterani.
La capital a l'é Algeri.
A l'ha na surfassa ëd 2.381.741 km² e a conta anviron 33 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva

## Demografìa
Scasi un ters dj'abitant ëd l'Algerìa a l'han men che 15 agn; ël 5% a l'han pì che 65 agn.
La speransa ëd vita a la nàssita a l'é dë 72 agn.

## Stòria moderna
L'Algerìa a l'é stàita un possediment fransèis dal 1830 al 1962, quand - ai 3 ëd luj - a l'ha conquistà soa indipendensa dòp na guèra ëd liberassion ancaminà dël 1954 e ch'a l'ha fàit almanch un milion ëd mòrt.

Ël prim pressident, Ben Bella, a l'é stàit taparà via con un colp dë stat ant ël 1965, ch'a l'ha mnà al podèj ël colonel Houari Boumedienne.
Chiel-sì a l'ha possà ancor ëd pì la polìtica sossialista, statalisand l'andustria dël petròli.
Dël 1978 a l'é montà al podèj Benjedidi Chadli, confirmà dël 1984 e 1988.
Dël 1989 la neuva constitussion a l'ha antroduvù vàire arforme ant na diression democràtica.
Doi agn apress, j'elession aministrative a son ëstàite vagnà dal Front islàmich ëd salvëssa; l'armada a l'ha blocà ël process eletoral e ël podèj a l'é passà a na gionta militar.
Sòn a l'ha dàit l'andi a na desen-a d'agn ëd violense për euvra dle formassion islamiste e a 'd violente reassion da la part ëd l'esèrcit.

## Conomìa
Ël prodot anterior ëspòrch a l'é 'd 3400 éuro për abitant (2008).
La disocupassion a l'é a l'11% dla popolassion ativa (2008).

## Organisassion polìtica
L'Algerìa (nòm ofissial: **الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Abdelmadjid Tebboune (عبد المجيد تبون) (dal 2019).
Ël prim ministr a l'é Sifi Ghrieb (سيفي غريب) (dal 2025).

## Anliure esterne
Tunisìa

La **Tunisìa** (*تونس* an àrabo) a l'é un pais dl'Àfrica setentrional.

A confin-a con Libia e Algerìa e a l'é bagnà dal Mar Mediterani.
La capital a l'é Tùnis.
A l'ha na surfassa ëd 163.610 km² e a conta anviron 12 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
La Tunisìa a l'é stàita un protetorà fransèis dal 1881 al 1956, quand ch'a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
La Tunisìa (nòm ofissial: **الجمهورية التونسية**) a l'é na repùblica.
Ël pressident a l'é Kais Saied (قيس سعيد) (dal 2019).
Ël prim ministr a l'é Kamel Madouri (كمال المدوري) (dal 2024).
Libia

La **Libia** (*ليبيا* an àrab) a l'é un pais dl'Àfrica setentrional, afacià an sël Mar Mediterani. Con na surfassa d'1.759.540 km², a l'é ël quart pais pì grand d'Àfrica për estension . A conta anviron 7 milion d'abitant .

A confin-a a nòrd-òvest con la Tunisìa, a òvest con l'Algerìa, a sud con ël Nìger e ël Ciad, a sud-est col Sudan e a est con l'Egit . La capital a l'é Trìpoli .

## Anté ch'as treuva

## Stòria moderna
La Libia a l'é stàita na colònia italian-a dal 1911 al 1943. Dòp la Sconda guèra mondial, a l'é stàita aministrà da Regn Unì e Fransa fin al 24 dë dzèmber dël 1951, quand a l'ha proclamà soa indipendensa 'me **Regn Unì ëd Libia** con Idris I 'me rè . Dël 1969, na partìa d'ufissiaj guidà da Muammar Gheddafi a l'ha esilià 'l rè e a l'ha proclamà la repùblica. Soa ditadura a l'ha durà fin-a al 2011, quand a l'é stàita ambossà durant la Primavera Àraba e na guèra sivil .

## Geografìa
La Libia a l'ha na còsta mediterania longa apopré 1.770 km. Ël pais a l'é prevalentement pian e desert, con d'ecession dle zòne montagnose com ël massiss dël Tibesti ch'a riva a 2.267 méter. La part setentrional a l'ha na pian-a costiera, la Gefara, e dj'altopian (la Cirenaica) . Ij pòch fium ch'a-i son, com ël Ki'am e 'l Ramla, a son peren mach an Tripolitania .

## Conomìa
La Libia a l'é ël ters pais produtor ëd petròli d'Àfrica, con d'arserve d'apopré 48,4 miliard ëd barij . Dël 2025 a l'ha prodovù anviron 1,3 milion ëd barij al di, ma a mira a rivé a 2 milion dël 2028 . La moneda ufissial a l'é ël dinar lìbich (LYD) . Dòp ël 2011, l'economìa a l'ha patì dël conflit e dla division polìtica, con problema 'd inflassion e 'd dësconossiment dla moneda .

## Organisassion polìtica
La Libia (nòm ufissial: *Stat ëd Libia*) a l'é na repùblica con doe fassion polìtiche rival: ël Govern d'Unità Nassional (GUN) a Trìpoli e n'àutr a Tobruch (est). Dël 2021, a l'é stàit formà 'n govern d'union provisòri guidà da Abdul Hamid Dbeibah për porté 'l pais a j'elession, ma la division a l'é 'ncora real . La situassion a l'é complicà da presense 'd milissie e d'anteresse antërnassionaj .
Egit

L' **Egit** (*مصر* an àrabo) a l'é un pais dl'Àfrica, ma a l'ha ëdcò na part an Asia, la penìsola dël Sìnai.

A confin-a con Libia, Sudan, Israel e Palestin-a e a l'é bagnà dal Mar Mediterani e dal Mar Ross.
La capital a l'é Ël Càiro.
A l'ha na surfassa d'1.001.449 km² e a conta anviron 83 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva

## Stòria
### Stòria antica
Dël 31 aGC l'Egit a l'é stàit gionzù a Roma.

### Stòria moderna
Dél secol ch'a fa XVIII, l'Egit à l'era ancora un possediment dij Turch, pì nominal che real. Dël 1882, dòp l'overtura dël Canal ëd Suez, l'Egit a l'é dventà un protetorà anglèis.
Dël 1922 l'Egit a l'ha otnù l'indipendensa con ël re Fuad, ma j'anglèis a l'han seguità a comandene la polìtica fin al 1952, quand na partìa d'ufissiaj, guidà da Nasser, a l'ha esilià ël re Faruk e a l'ha proclamà la repùblica.

Ai 3 ëd luj 2013 un colp dë stat militar a l'ha destituì ël pressident Mohamed Morsi.

## Conomìa
Për l'esercissi 2009-2010, ël prodot anterior ëspòrch egissian a l'é stàit ëd 157 miliard d'éuro.
J'intrade prinsipaj a son arpresentà dal torism, ij trasferiment ëd j'espatrià, ij pedage dël canal ëd Suez.

## Organisassion polìtica
L'Egit (nòm ofissial: **جمهورية مصر العربية** = *Repùblica Àraba d'Egit*) a l'é na repùblica.
Ël pressident provisòri a l'é Adli Mansour.
Ël Prim Ministr a l'é Hazem Beblawi (dal luj 2013).
## Anliure esterne
Gabòn

Ël **Gabòn** (*Gabon* an fransèis) a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.

A confin-a con Guinea Equatorial, Cameron e Còngo e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich (Gòlf ëd Guinea).
La capital a l'é Libreville.
A l'ha na surfassa ëd 267.668 km² e a conta anviron 1.500.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Ël Gàbon a l'é stàit un possediment dla Fransa dal 1885 al 1960, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Ël Gabòn (nòm ofissial: **République Gabonaise**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Ali Bongo (dal 2009).
Ël prim ministr a l'é Rose Christiane Ossouka Raponda (dal 2020).

Categorìa:Gabòn
Zimbabwe

Ël **Zimbabwe** a l'é un pais dl'Àfrica centr-meridional, sensa surtìa al mar.

A confin-a a sud con ël Sudàfrica, a òvest con ël Botswana, a nòrd con la Zambia e a est con ël Mosambich.

La capital a l'é Harare.

A l'ha na surfassa ëd 390.757 km² e a conta anviron 15 milion d'abitant (stima 2023).

## Anté ch'as treuva

## Stòria moderna
Ël Zimbabwe a l'é stàit un possediment dla British South African Company ëd Cecil Rhodes dal 1888 al 1922 e dël Regn Unì (con ël nòm ëd *Rhodesia dël Sud*) fin al 1965, quand ij colon bianch a l'han proclamà l'indipendensa dël pais con ël nòm ëd *Rhodesia*, në stat rassista ch'a l'era ofissialment condanà da le Nassion Unìe, ma ch'a l'era giutà dal Sudàfrica e da vàire pais ossidentaj (Stat Unì, Israel, e via fòrt).

Dòp vàire agn ëd guèra 'd liberassion, dël 1980 a l'é stàit formà un govern d'intèisa nassional e 'l neuv pais a l'ha pijà ël nòm ëd *Zimbabwe*, sota la guida ëd Robert Mugabe e 'l partì ZANU-PF. Dël 2017 Mugabe a l'é stàit gavà e a l'é suceduje Emmerson Mnangagwa.

## Conomìa
La disocupassion an Zimbabwe a l'é stimà a l'80%. L'economìa a l'é stàita devastà da 'd polìtiche falà, da l'iperinflassion (ch'a l'ha portà a l'abandon dla moneda local), da la corussion e da 'd sansion antërnassionaj. Ël setor agrìcol, na vira produtiv, a l'é an crisi. A-i é 'd risorse minerarie amportante (òr, platin, diamant). La povretà a l'é motobin spantià.

## Organisassion polìtica
Ël Zimbabwe (nòm ofissial: **Republic of Zimbabwe**) a l'é na repùblica pressidensial, ma con un sistema polìtich motobin càud e giudicà autoritari dal partì ùnich ZANU-PF.

Ël pressident a l'é Emmerson Mnangagwa (dal 2017). J'elession a son contestà da l'oposission e da j'osservador antërnassionaj.

## Coltura
Le lenghe ofissiaj a son l'anglèis, ël shona e l'ndebele. La società a l'é multi-étnica. Ël pais a l'é famos për j'antiche rovin-e ëd **Grand Zimbabwe**, monument UNESCO e sìmbol dël pais.
Sudan

Ël **Sudan** (*السودان* an àrabo) a l'é un pais dl'Àfrica nòrd-oriental.

A confin-a con Egit, Libia, Ciad, Repùblica Sentrafrican-a, Repùblica Democràtica dël Còngo, Uganda, Kenya, Sud Sudan, Etiòpia e Eritrea e a l'é bagnà dal Mar Ross.
La capital a l'é Khartoum.
A l'é un dij pais pì gròss d'Àfrica, con na surfassa ëd 1.844.797 km² e a conta anviron 41.682.000 abitant.

La speransa ëd vita a l'é 'd 54 agn.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Ël Sudan a l'é stàit un possediment dël Regn Unì e, formalment, dl'Egit dal 1899 al 1956, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

Ëd giugn 1989 un colp dë stat a l'ha mnà al podèj Omar al-Bashir, ch'a resta ancor pressident al di d'ancheuj.

## Organisassion polìtica
Ël Sudan (nòm ofissial: **جمهورية جمهورية السودان / Republic of Sudan**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Abdel Fattah Abdelrahman Burhan (عبد الفتاح البرهان) (dal 2019).
Ël prim ministr a l'é Abdalla Hamdok (عبدالله حمدوك) (dal 2019).
Botswana

Ël **Botswana** a l'é un pais dl'Àfrica meridional.

A confin-a con Sudàfrica, Namibia, Zambia e Zimbabwe.
La capital a l'é Gaborone.
A l'ha na surfassa ëd 581.730 km² e a conta anviron 1.650.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Ël Botswana a l'é stàit un possediment dël Regn Unì (con ël nòm ëd *Bechuanaland*)  dal 1885 al 1966, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Ël Botswana (nòm ofissial: **Lefatshe la Botswana** an tswana, **Republic of Botswana** an anglèis) a l'é una repùblica.
Ël president a l'é Mokgweetsi Masisi (dal 2018).
Ettore Piazza

Poeta e scritor ëd teatro.
**Ettore Piazza** a l'era nassù ij 25 d'otóber dël 1901 a Carpignan e a l'é mòrt ël 1 ëd gené dël 1962 a Nervi, al di d'ancheuj frassion ëd Génoa.
A l'é stàit un dij poeta pì significativ dla resistensa antifassista dël Piemont.
Militant comunista, esponent dël CLN ëd Noara, sìndich ëd Carpignan, dirigent polìtich e diretor dël giornal La lotta.
Obligà a fërmesse da la maladìa ch'a l'avrìa strompalo, a l'é butasse a scrive, dzorpì che 'd polìtica, d'euvre ëd teatro e 'd poesìa an piemontèis e an italian e ant ël 1953 a l'ha vagnà, a la par con Ignazio Buttitta ël premi *Cattolica*.
Soa ùnica arcòlta 'd poesìe ant ël piemontèis ëd Carpignan publicà a l'é *Canto ancora a bocca chiusa* (Milan, 1977, a l'Ansëgna dij Brandé), con na prefassion ëd Davide Lajolo.

Piazza, Ettore
Piazza, Ettore
Piazza, Ettore
Dumini Badalin

Poeta.
**Dumini** (a l'anàgrafe *Domenico*) **Badalin** a l'era nassù a Turin ij 6 ëd mars dël 1917 e a l'é mòrt-ie ij 5 ëd fërvé dël 1980.
A l'avìa travajà për vàire agn a la FIAT aviassion.
A l'era marià con  Rosetta.

## Soa produssion poética
Badalin a l'ha scrivù la pì part ëd soe poesie an monfrin, ma a-i na i-é ëdcò an turinèis. A l'era fasse conòsse dal pùblich ant ël 1969, cand a l'avìa vagnà ël concors Nino Còsta; ant l'Armanach piemontèis dël 1970 a-i surtìo tre 'd soe poesìe (*Bela*, *Ra mé sgnora*, *Lin-a d'agost*), soasìe da Celestina Costa (fija ëd Nino).

Ant ël giugn dël 1970 a l'avìa ancaminà a colaboré al Musicalbrandé, con *In paisan*. Badalin a l'ha ancaminà a publiché soe arcòlte 'd poesìe possà da Roberto Marra.
Soens sò manuscrit a smon-o dle cite variant con ël passé dël temp, sign che chiel a chitava nen ëd travajeie ansima. Ëd chiel a-i resto ëdcò chèich pàgine an pròsa.

## Euvre
**Listeurij dij varèj* (1978);
**Doe minute për ti* (1979);
**Ij varèj* (2006, edission cudìa da Giusep Gorìa an 1000 còpie numerà, surtìa con un CD ëd poesìe arsità da l'autor).

Badalin, Dumini
Badalin, Dumini
Castel ducal d'Ajé

Ël **castel ducal d'Ajè** a l'é un-a dle residense sabàode. Ël castel as treuva a Ajé, ch’a resto ant la sità metropolitan-a 'd Turin, Piemont.

Castelducaldaje
Categorìa:Ajé
British Museum

Ël **British Museum** a l'é un dij pì important e famos musé dël mond, situà a Londra, ant ël quarté ëd Bloomsbury. A l'é stàit ël prim musé pùblich nassional dël mond e a goerna na colession ëd pì che 8 milion d'oget ch'a quato pi che doi milion d'agn dë stòria dl'umanità.

## Stòria
Ël British Museum a l'é stàit fondà dël 1753 da Sir Hans Sloane, un médich e naturalista ch'a l'ha lassà soa colession privà a la nassion. Lë stat a l'ha catà la colession con ël *British Museum Act* për 20.000 sterlin-e e a l'ha duvertà 'l musé al publich ël 15 ëd gené dël 1759, ant la Montagu House, un palass dël sécol XVII.

Ant ël sécol ch'a fà XIX, la colession a l'é chërsùa an pressa grassie a dj'acquisti e a dle spedission archeològiche, e a l'é stàit necessari costruì l'edifissi atual, progetà da Robert Smirke, ch'a l'é stàit completà dël 1852. La famosa Sala ëd Letura a l'é stàita giontà dël 1857.

Dël 1881 la colession dë stòria natural a l'é stàita separà e tramudà al Natural History Museum a South Kensington. D'apress, ël British Museum a l'é specialisasse ant l'archeologìa e l'art antica.

## Colession prinsipaj
Ël musé a goerna d'euvre e artefàit ëd tute le civiltà dël mond. An tra ij pì avosà a-i son:
* La **[[pèra ëd Rosëtta]]**, ciav për la decifrassion dij geroglìfich egissi.
- Ij **màrmor'', provenient dal [[Parthenon]] d'[[Atene]].
- La **testa dël faraon Ramses II**.
- Ël **tesòr ëd Oxus**, art persian-a.
- Ij **bronz dël Benin**.
- La **mumia''' 'd Katebet.
- Manuscrit ëd Leonardo da Vinci e d'àutri artista.

## Edifissi
L'edifissi atual a l'é na ciadeuvra dl'architetura neoclàssica. La Gran Cort (Great Court), duvertà dël 2000, a l'é la piassa cuverta pì granda d'Euròpa, con na copa ëd véder progetà da Norman Foster.

Categorìa:Stòria
Categorìa:Londra
Buckingham Palace

**Buckingham Palace** a l'é la residensa dij reaj del Regn Unì dal 1897, quand l'argin-a Vitòria a l'é trasferisse ambelessì. As treua a Londra.

Categorìa:Architetura dël Regn Unì
Categorìa:Londra
Canary Wharf

**Canary Wharf** a l'é un distret 'd Londra che a conten-e la tor pì àuta dla sità.
La costrussion dla tor a l'é ancaminà ant ël 1988 e terminà ant ël 1991. A l'é àuta 235 m.

Categorìa:Architetura dël Regn Unì
Categorìa:Londra
Tavio Cosio

Scritor, poeta e stòrich an piemontèis, an ossitan e an italian.

## Vita

**Tavio Cosio** a nass a Vila Falèt ai 30 ëd mars dël 1923 e a meuir ai 10 ëd luj dël 1989 al Mel.
A viv ij sò prim agn ëd vita ‘nt la gòj dij gieugh dle masnà ‘d campagna. Man man ch’a chërs, però, ij travaj a pijo ‘l pòst dij gieugh e, vist che për chiel la tèra a l’è tròp bassa, ij sò a lo mando an colege.
A taca a studié da prèive, ma dòp pòch temp a lassa perdi costa stra për iscrivse a farmacìa, an otnend la làurea. Ël travaj a lo pòrta për un pòch a Bossolasch e, dël ’63, al Mél, ënt la valada dë Vràita.
Da amant ëd la montagna e dle tradission, Tavio a peul nen finì ‘nt ën pòst pì bel e, pròpi ‘n costa valada, a ancontra ël grand Barba Tòni Bodrìe. Con l'amis ëstudios a condivid la passion për sò piemontèis e a amprend ‘cò a parlé e a scrivi “a nosto modo”.
Soa predisposission për la cultura, a lo fa ven-i n'arferiment per ij giovinòt che da chiel a pijo ripetission ëd matemàtica, latin e dissegn. Finìe le lession ëd teorìa, a taco cole pì bele, andoa Tavio a men-a ij fieuj a vèdi ij nì, le piante e le bestie.
A masenté n'atività as peul nen disse ch’a sia ‘n bon afarista: dvòte, al dòp-mesdì, a sara la farmacìa a va për bolè o a pija 'n crajon e 'n papé e a taca a dissegné cheicòs.
Ëd caràter a l'é solar, irònich, svicc e educà. Ma pen-a as buta la vesta da spessiari a resta malpiasent.
Sò temp lìber a lo passa a gieughi a le bòce, a dissegné e a ciaciaré con ij vej, për fesse conté dë stòrie che chiel a butrà për ëscrit.
Ant soa vita a viagia tant, specialment con Liliana, cola ch’a l’é stàita soa morosa për vint agn.
Soa veuja ‘d vivi però a basta nen për combati j’ictus ch’a lo portran a meuri ‘nt soa ca ‘d Mel.

## Euvre

Tavio Cosio a l’é conossù come scritor an italian për soe euvre ‘d caràter stòrich, come ‘l lìber **Il mercato di Melle dal secolo XIV ai giorni nostri** e d’àutri studi stòrich ansima al Mel publicà ansima a vàire giornaj. N’apontament fiss a son sò racont publicà ansima a ‘’La pagina di Saluzzo’’, cujì dòp soa mòrt ant un lìber antitolà **Disegni, ritratti, racconti**.
Ël lìber **Roche, sarvan e masche** (1984) a ven fòra dai racont ëscotà daj vej ënt ij dòp-mesdì ën gir për le borgià. A l’é soa pì gròssa scrita an provensal, ansima a tante poesìe scrite su pì giornaj.
Ma soa pì vera ven-a literaria a l’è esponùa an piemontèis, soa lenga. **Pere, gramon e lionsa** (1975) e **Sota ël chinché** (1980) a son un monument a la pròsa.
Sò racont a son nen mach un ferm-imàgin: soa padronansa dla lenga, l’arserca dij vocaboj - mai tròp académica –, soe metàfore foravìa e la fantasiosa esposission, a dan lus, vos e color ai sò scrit.
A passa da situassion grignòire, come la stòria dij carabigné dla Comun-a contà da Nòta a soe amise vejòte: 

a d'àutre còtie, come

 

Cosio, Tavio
Cosio, Tavio
Cosio, Tavio
Luis Olivé

**Luis Olivé** (nòm anagràfich **Luigi Armando Olivero**) a l'é stàit un dij pi gran poeta piemontèis dël Neuv-sent.
A l'era nassù a la Vila dë Stlon ai 2 ëd novèmber dël 1909.
Giornalista parlamentar, a l'é stàit anvià special ëd La Stampa e dël Pòpol.
A l'ha passà bon-a part ëd soa vita an gir për ël mond; rivà a Roma a l'avìa fondà l'arvista Ël tòr - *Arvista lìbera dij piemontèis*, surtìa dal 1945 al 1947.
A l'é mòrt an soa ca 'd Roma ai 31 ëd luj dël 1996.

## Soa produssion literaria
Olivé a l'avìa ancaminà a scrive poesìe motobin giovo: a l'avìa sëddes agn e le prime a j'ero an italian.
A-j publicava an vàire arviste, tanme Il pensiero, La farfalla, Rassegna filodrammatica.

### La produssion poética an piemontèis
Olivé a l'é rivà a la poesìa piemontèisa vers la fin dj'agn 1920, grassie a l'amicissia con Alfredo Nicola, ch'a l'ha peui presentalo a Pinin Pacòt.
La stòria a l'é ancaminà cand ant lë dzèmber 1928 a l'é comparìe an sël Pasquino na poesìa d'Alfredino, anté che ël protagonista as roja për trové un cadò për soa morosa.
Antlora Olivé a l'é butasse a compon-e doi sonèt an piemontèis antitolà *'L mè regal*, ch'a son publicà ëd gené 1929.
Ij doi autor a anandio parèj na corëspondensa; pi tard as conossran grassie al comun amis avocat Vincenzo Signorini, poeta piemontèis ëdcò chiel.
Ant la prima dël 1930, Alfredino a l'ha presentà Olivé a Pacòt e a j'àutri Brandé durant na sin-a a l'òsto d'Ambrusengh, a la qual a partissipava ëdcò Nino Còsta.

Olivé a componrà pì che 1000 poesìe an piemontèis.

### Euvre prinsipaj
**Poema dl'élica* (1939)
**Babilonia stellata* (Milan, 1941; në studi an sla gioventura merican-a)
**Roma andalusa* (1945)
**Turchia senza harem* (Roma, 1945)
A l'é n'ansagg literari, che a pija l'andi dai longh sogiorn d'Olivero an Turchìa al temp ëd soa modernisassion ëmnà da Kemal Atatürk.
**Adamo ed Eva in America alla vigilia del secondo diluvio universale* (romanz, 1946)
**Reverìe* (1953-1959)
**Ij faunèt* (1955)
**Rondò dle masche* (1971)
**Romanzìe* (1983)

## A pòrto sò nòm
* AssOlivero

Olivé, Luis
Olivé, Luis
Olive, Luis
Olivé, Luis
Umberto Luigi Ronco

**Umberto Luigi Ronco** a l'era nassù a Pamparà dël 1913 e a l'é mòrt a Roma dël 1997, anté ch'a l'era trasferisse për steje davzin a sò magìster Filippo Tommaso Marinetti.
A l'era ën pitor, giornalista e scritor an piemontèis e an italian, esponent ëd l'esperiensa futurista.

## Euvre prinsipaj
**Novèmber viòla-giàun* (1962, prefassion ëd Luis Olivé)

Ronco, Umberto Luigi
Ronco, Umberto Luigi
Ronco, Umberto Luigi
Ronco, Umberto Luigi
Bep Ross

Scritor e poeta an lenga piemontèisa.
**Bep Ross** (Giuseppe Rosso a l'anàgrafe) a l'era nassù al Borgh dël 1935 e a l'é stàit anlev ëd Barba Tòni.
Bon-a part ëd soa euvra literaria a resta spatarà ansima a giornaj e arviste.
A l'é mòrt dël 1995.

## Euvre
**Bàuss* (1989)

Ross, Bep
Tòni Bodrìe

Poeta an lenga piemontèisa e ossitan-a.
**Barba Tòni Bodrìe** (Antonio Bodrero a l'anàgrafe) a l'é nassù a Frasso, an val Vràita, al 1m ëd novèmber dël 1921 e a l'é mòrt a Coni ant la neuit antra ij 15 e ij 16 novèmber 1999.

A l'era laureasse a Turin e a l'ha fàit ël professor ëd litre ant ij liceo e, dal 1973, ël présside.
A l'é stàit ëdcò consejé regional.

## Euvre prinsipaj
**Fraisse e méel* (1965)
**Solestrelh òucitan* (1971)
**Val d'Inghildon* (1974)
**Sust* (1985)
**Dal prim uch a l'aluch* (arcòlta ëd poesìe piemontèise, con achit ëd Gianrens P. Clivi e pòst-fassion ëd Giovanni Tesio; 2000)

## Premi e arconossiment
*Premi Dumini Badalin, 1982.

Bodrìe, Tòni
Bodrìe, Tòni
Bodrìe, Tòni
Ardeola ibis

## Ardeola ibis
### Descrission
La ***Bubulcus ibis*** a l'é n'osel dla famija dj'Ardeidae, un-a dle specie d'airon pì cit e pì spantià dël mond . A l'é longa 46-56 cm, con n'aliura ëd 88-96 cm e a peisa an tra 300 e 400 g . An **istà** (piumagi nussial), a l'ha la testa, ël còl e la part superior dël còrp d'un color groson (ocra), ël rest dël còrp a l'é bianch . Ël bech a l'é giaun e le piòte a son giàun-verd . An **invern** a perd ël color groson e a dventa tut bianch . Ij giovo a son bianch con ël bech e le piòte scur . A l'é caraterisà da 'n bech robust e da 'n còl curt .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e agrìcoj, le pasture, ij pra e le zòne ùmide, e a l'é streitament associà a le bestie an pastura (vache, cavaj) për ciapé j'inset ch'a ven-o fòra da la tèra . A nidìfica an colònie, soens ansema a d'àutri airon, an sle piante o ant le cane. A fà 3-5 euv . A mangia dzortut inset (sautarele, grì), ma 'dcò verm, ran-e e cit pess .

### Distribussion
A l'é spantià an tuti ij continent (gavà l'Antàrtide). A l'é originari d'Àfrica, d'Asia e d'Euròpa meridional . An Italia a l'é nidificant e migrant regolar, dzortut ant la Pian-a Padan-a (Delta dël Pò, Valli ëd Comacchio) e an Sicilia . La popolassion italian-a a l'é an chërsùa . A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I) . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Ardeola ibis** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Ardeola
Categorìa:Airon
Vanellus vanellus

## Pavonëtta
### Descrission
La ***Vanellus vanellus*** (pavonëtta) a l'é n'osel limìcol ëd la famija dij Charadriidae, àut 28-33 cm, con n'aliura ëd 67-87 cm e un pèis ëd 128-330 g. La caraterìstica pì vistosa a l'é la **crësta longa e sutila** an sla testa. La part superior a l'é vërda scura con arfless porpra e violet; la part inferior a l'é bianca. La testa a l'é bianca con na fassa nèira an sla gola e an sël pét. Le piòte a son rossastre. Ij **mas-cc** a l'han la crësta pì longa e la facia pì marcà che le **fumele**; ij giovo a l'han la crësta pì curta e 'l piumagi pì smòrt. An vòl, j'ale larghe e rionde a fan un son caraterìstich "lapping". Sò crij a l'é un "pee-wit" fòrt, da sò nòm anglèis "peewit".

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e agrìcoj, ij pra ùmid, le pasture e le zòne ùmide con erba curta. A nidìfica an na depression dël teren e a duverta 3-4 euv, che a cova për 25 di. A mangia dzortut inset, verm, mòlusch e cit invertebrà, ciapà an sla tèra.

### Distribussion
A l'é spantià an tuta la region paleàrtica: Euròpa, Asia e Àfrica dël Nòrd. A nidìfica da l'Euròpa e Asia central fin-a a la Russia e a la Cin-a. A l'é **migrator**: a passa l'invern ant l'Euròpa ossidental, l'Àfrica dël Nòrd e l'Asia meridional. An Italia a l'é nidificant al nòrd e migrant o invernant ant ël rest dël pais. A l'é classificà **Near Threatened** (NT) da l'IUCN për ël declin dle popolassion.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* Vanellus vanellus (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Vanellus
Categorìa:Pavonëtte
Pluvialis apricaria

## Pivié
### Descrission
Ël ***Pluvialis apricaria*** (pivié) a l'é n'osel limìcol ëd la famija dij Charadriidae, àut 26-29 cm, con n'aliura ëd 53-59 cm e un pèis ëd 165-260 g. As arconòss për la part superior nèira spatarà 'd **macie dorà** ch'a-j dan n'aspet bariolà. An **istà** (piumagi nussial), ël mas-cc a l'ha la facia, la gola e la pansa nèire, separà da la part superior da na larga banda bianca ch'a part da la front e a cala giù për ij fianch. Le fumele e ij mas-cc dël sud a l'han ël nèir pì limità e la banda bianca pì larga. An **invern**, le part inferior a son bianche, e l'aspet dorà a resta. L'assela (le piume sota l'ala) a l'é **tuta bianca**, caràter ch'a lo diferenzia da d'àutri pivé. Sò crij a l'é un **"tlui"** o **"tluu"** fòrt e mòl. A cor an pressa e peui as fërma d'amblé për ciapé soe prede .

### Ambient
A nidìfica ant la tundra àrtica e ij teren ùmid (brughiere, torbiere) dl'Euròpa setentrional. D'invern a migra vers le zòne duverte: pasture, camp, teren arà, pra, e pì da ràir an còsta. A mangia insèt (coleòter, larve), verm, mòlusch, e 'dcò gale e smens. A l'é **gregari** fòra dla stagion ëd riprodussion e a forma dë strop, soens gròss.

### Distribussion
A nidìfica an Islanda (ch'a ten un ters dla popolassion mondial), Regn Unì, Fennoscandia e Russia nòrd-ossidental. Le popolassion dël nòrd a son migratris, cole dël sud a son pì sedentarie. A passa l'invern ant l'Euròpa ossidental e meridional, ant l'Àfrica dël Nòrd e ant l'Asia sud-ossidental. An Italia a l'é 'n migrant e invernant regolar, dzortut ant la Pian-a Padan-a e ant le zòne costiere. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Pluvialis apricaria*** L., 1758

Categorìa:Pluvialis
Vanellus gregarius

## Vanellus gregarious
### Descrission
La ***Vanellus gregarius*** (pavonëtta gregaria) a l'é n'osel limìcol ëd la famija dij Charadriidae, longh 27-30 cm, con n'aliura ëd 70 cm e un pèis ëd 150-250 g. An **istà** (piumagi nussial), a l'ha na caparucia nèira con un **dzorsign bianch** bin vistos dzora a j'euj, e la pansa con na **banda nèira** an sël bass pét e un ariond castan. Le part superior a son gris giaunastr. An **invern**, a perd la banda nèira e le part superior a ven-o pì brun-e, con la testa manch marcà. An vòl, a mostra 'd gròsse **macie bianche triangolar** an sj'ale e la coa con na banda nèira a la fin. Ij giovo a l'han le part superior con n'aspet a **scaje**.

### Ambient
A viv ant le zòne duverte e stëplà, ij semi-desert, le pasture e ij teren coltivà. A nidìfica ant na depression dël teren e a duverta 3-5 euv. A l'é **gregari** fòra dla stagion ëd riprodussion. A mangia dzortut inset, ciapà an sla tèra.

### Distribussion
A nidìfica ant le stëppe dël Kazakistan e dël sud ëd la Russia. A l'é 'n **migrator**. A passa l'invern ant l'Irak, l'Iran, la Siria, l'Arabia Saudita, l'India nòrd-ossidental, l'Eritrea e 'l Sudan. A l'é ràir an Euròpa. A l'é classificà **an perìcol crìtich** (CR) da l'IUCN, con na popolassion stimà an 11.000 individuaj an declin.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Vanellus gregarius*** Pallas, 1771

Categorìa:Vanellus
Categorìa:Pavonëtte
Glareola pratincola

## Glareola pratincola
### Descrission
La ***Glareola pratincola*** (pernis ëd mar) a l'é n'osel limìcol atìpich ëd la famija dle Glareolidae, con na siluëtta an vòl ch'a smija a cola 'd na rondolin-a o 'd na sterna . A l'é longa 24-28 cm, con n'aliura ëd 60-70 cm e un pèis ëd 70-90 g . Le piòte a son curte, j'ale a son longhe e a ponta, e la coa a l'é longa e ancreusament forcà, n'adatament a l'alimentassion an vòl . Ël bech a l'é curt e nèir, con la base rossa . La part superior a l'é brun olivastr, la gola a l'é color crema, bordà da na fin-a linia nèira ch'a part da j'euj . Ël pét a l'ha 'd nuanse giaunastre, e la pansa a l'é bianca . La part sota dj'ale a l'é castan ross con na bordura nèira, bin vistosa an vòl . Ij giovo a manco dël colar nèir e a l'han le part superior con n'aspet a scaje .

### Ambient
A viv an sle zòne pian-e e duverte davzin a l'eva: salin-e, marne, lagun-e e teren lavorà . A fà 'l nil an tèra, ant na depression dël teren, an colònie, soens ansema a d'àutri limìcoj . A l'é n'osel migrant e a riva an Euròpa an avril-magg për nidìfiché e a part agost-stèmber për passé l'invern ant l'Àfrica tropical . A mangia dzortut inset (sautarele, coleòter) ciapà an vòl o an sla tèra .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa meridional, l'Asia sud-ossidental e l'Àfrica . An Italia a nidìfica an manera localisà an Sardëgna, Sicilia, Puglia e Campania . La popolassion italian-a a l'é motobin cita e a l'é stimà an 31 cobie (2002) . A l'é classificà **In Perìcol** (EN) ant la Lista Rossa Italian-a . An Piemont a l'é 'n migrant ràir e as peul vëdde 'd passagi .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Glareola pratincola*** L., 1766

Categorìa:Glareola
Hoplopterus spinosus

## Hoplopterus spinosus
### Descrission
L**'Hoplopterus spinosus** (pavonëtta armà) a l'é n'osel limìcol ëd la famija dij Charadriidae, longh 25-27 cm, con na massa d'anviron 150 gram. A l'ha na livrea pitòst vistosa: la front, la coron-a e 'l cupiss a son nèire; la part sota l'euj e 'l còl a son bianch, con na larga riga nèira ch'a part dal bech e a traversa la gola e 'l pét. La schin-a e j'ale a son gris giaunastr; la coa e la ponta dle piume primarie a son nèire, mentre la gropera a l'é bianca. An vòl, a mostra un gròss panel bianch an sle part anterior dj'ale . Ël bech e le piòte a son nèir . A l'é ciamà "armà" përchè a l'ha në speron a la piega dl'ala, dovrà për la difèisa . Ij giovo a smijo a j'adult ma con le part superior pì ciàire e bordà .

### Ambient
A viv ant le zone ùmide d'eva bassa, dzortut ant le marne costiere, le risere e ij teren agrìcoj davzin a l'eva . A mangia dzortut inset e d'àutri invertebrà, ciapà a tèra apress pòchi pass lest. A fà 'l nil an sla tèra, an na ciàpola, e a duverta 4 euv . A l'é conossù për sò crij tìpich, un fòrt "zik-zik-zik" .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Àfrica subsaharian-a, ant ël Méditerani Oriental e ant l'Àsia sud-ossidental fin a l'Iran . Le popolassion dla Grecia e dla Turchìa a son migratris, mentre j'àutre a son resident . A l'é an declin ant la part setentrional ëd sò areal, ma motobin comun ant l'Àfrica tropical . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Hoplopterus spinosus*** L., 1758

Categorìa:Hoplopterus
Categorìa:Pavonëtte
Glareola nordmanni

## Glareola nordmanni
### Descrission
La ***Glareola nordmanni*** (përnis ëd mar) a l'é n'osel limìcol dla famija dle Glareolidae, ch'a smija motobin a la *Glareola pratincola* ma as diferenzia për la part inferior dj'ale ch'a l'é **tuta nèira** (ant l'àutra specie a l'é castan-a). A l'é longa 24-27 cm, con n'aliura ëd 52 cm e a peisa 85-110 g. La part superior a l'é brun olivastr, la gola a l'é giaunastra, e a l'ha na **linia nèira** dantorn a j'euj e a la gola. La coa a l'é forcà. Ij doi sess a son motobin smijant . Sò crij a l'é pì bass che col dla pernis ëd mar comun-a .

### Ambient
A viv ant le stëppe e ij teren duvert e sech, dzortut ant le zòne stëplà antra Kazakistan e Moldavia . A nidìfica an colònie an sle rive dij lagh e ant le palud ëd le stëppe, an sla tèra patanùa, e a duverta 3-4 euv. A mangia dzortut inset volant (sautarele, tèrmit) ciapà an vol, dzortut a l'alba e al tramont. A l'é **gregaria** e a forma dë strop, fin-a 'd milen-e d'osej, ch'a séguito le nìvole ëd vòj 'd sautarele an Àfrica.

### Distribussion
A l'é na specie **migratris** ch'a nidìfica ant l'Euròpa sud-oriental (Ucrain-a, Russia) e ant l'Asia sentral, dal Kazakistan a la Moldavia. A passa l'invern ant l'Àfrica meridional (Botswana, Namibia, Sudàfrica e Zimbabwe). A l'é 'n migrant ràir an Euròpa ossidental e an Italia. La popolassion mondial a l'é stimà an 150.000-190.000 adult e a l'é **an declin**; për sòn a l'é classificà **Near Threatened** (NT) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Glareola nordmanni*** Fischer von Waldheim, 1842

Categorìa:Glareola
Cursorius cursor

## Cursorius cursor
### Descrission
Ël ***Cursorius cursor*** (coraton biond) a l'é n'osel limìcol dla famija dij Glareolidae, ch'a viv ant le zòne desertiche e semidesertiche . A l'é longh 20-25 cm, con n'aliura ëd 50-55 cm e a peisa 70-100 g . A l'ha la part superior dël còrp color sabia, la part inferior bianca, e na **strìa nèira** travers j'euj . La gola a l'é bianca, ël pét a l'é groson . Le gambe a son longhe e giaune, ël bech a l'é curt e nèir . Ij doi sess a son smijant . Sò crij a l'é un "prrr" sech .

### Ambient
A viv ant le zòne duverte e sëcche, le stëppe, ij semi-desert e le zòne sabiose, dal livel dël mar fin a 1.500 méter . A l'é **sedentari** o **migrator** a sconda dla latitùdin. A mangia dzortut inset, verm, laserde e bòje, ch'a cassa corend an sla tèra . A fà 'l nil an tèra, ant na depression dël teren, e a duverta 2-3 euv .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Àfrica dël Nòrd e subsaharian-a, ant l'Asia sud-ossidental (Arabia, Iran, Pakistan, India) e ant l'Euròpa meridional (penìsola Ibérica, ìsole Canarie) . An Italia a l'é 'n visitator ràir, con poche osservassion an Sicilia e an Sardëgna . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Cursorius cursor** (Latham, 1787)

Categorìa:Cursorius
Pterocles orientalis

## Pterocles orientalis
### Descrission
Ël ***Pterocles orientalis*** (pernis sërvaja) a l'é 'l pì gròss e pì pesant dj'osej dla famija dij Pteroclidae, longh 33-39 cm, con n'aliura ëd 70-73 cm e un pèis ëd 300-615 gram. A smija a 'n colomb ma a l'ha un còrp pì robust e j'ale longhe e a ponta. Ël **mas-cc** a l'ha la testa e 'l còl gris, la gola 'd color castan, e 'l pét gris con na fin-a linia nèira an bass. Le part superior a son giaun-dorà con dë strie nèire, e la pansa a l'é nèira (caraterìstica pì vistosa). La **fumela** a l'é pì brun-a e pi finement macià an sj'ale e an sla testa, ma a l'ha l'istessa pansa nèira dël mas-cc. La part sota dj'ale a l'é bianca, e 'l vòl a l'é lest e diret. Sò crij a l'é un "tchohourrr-rrrr-rrrr" mòl e caraterìstich.

### Ambient
A viv ant le zòne sëcche e duverte: stëppe, teren semi-desèrtich sabios o giàiros con scarsa vegetassion, e camp coltivà. A forma 'd cit ëstrop fòra dla stagion ëd riprodussion. A l'é **granìvor**: a mangia dzortut smens cite, e a bèiv a primalba, voland a gròssi strop vers j'eve. A fà 'l nil an tèra, ant na depression, e a duverta 3 euv verdastr, cudì da tùit e doi ij genitor.

### Distribussion
A l'é spantià ant na larga fassa dal Nòrd-Àfrica e la Spagna a l'Asia sentral. A son arconossùe doe sot-specie: *P. o. orientalis* an Euròpa, Àfrica dël Nòrd e Medi Orient, e *P. o. arenarius* an Asia (Kazakistan, Cin-a nòrd-ossidental, Pakistan). Le popolassion asiàtiche a migro an Pakistan e India d'invern. An Italia a l'é 'n visitator ràir. La specie a l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN, ma an Spagna e ant le Canarie (Fuerteventura) a l'é an declin e a l'é considerà "Vulneràbil".

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Pterocles orientalis*** L., 1758

Categorìa:Pterocles
Pterocles alchata

## Pterocles alchata
### Descrission
Ël ***Pterocles alchata*** (pernis sërvaja) a l'é n'osel ëd la famija dij Pteroclidae, àut 31-39 cm e dël pèis ëd 207-408 g . A smija a na pernis o a 'n colomb ma con la coa longa e a ponta . La colorassion a l'é crìptica, na mës-cia 'd verd oliva, brun, giaun, gris e nèir . La pansa a l'é bianca (a diferensa dël *Pterocles orientalis*, ch'a l'ha la pansa nèira) . Ël **mas-cc** a l'ha la facia castan-a, na linia nèira travers l'euj, la gola nèira, e na banda larga brun rossastra an sël pét bordà 'd nèir . Le part superior a son verd giaunastr. La **fumela** a l'ha la facia e 'l pét color sabia con tre linie nèire an sël pét, e le part superior gris macià 'd nèir .

### Ambient
A viv ant le zòne stëppose e semidesèrtich, ij teren rocos e le pian-e sensa erbo . A preferiss ij teren sabios e a évita ij desert duvert . A l'é 'n **gran beivitor** e a forma dë strop gròss për andé a bèive a primalba . A mangia dzortut smens e, dle vire, cit invertebrà .

### Distribussion
A nidìfica an Àfrica dël Nòrd, Medi Orient, Turchìa, Iran, Irak, Kazakistan . An Euròpa as treuva an Spagna, Portugal e Fransa meridional . Le popolassion dël Kazakistan a migro an Pakistan e nòrd ëd l'India . A l'é considerà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Pterocles alchata*** L., 1766

Categorìa:Pterocles