Rej ëd computer

Na **rej ëd computer** (an anglèis *computer network*) a l'é n'ansem ëd dispositiv ëd càlcol colegà tra 'd lor për condivide risòrse, anformassion e servissi. Colegà via mojen fìsich (fij, fibre òtiche) o sensa fil (Wi-Fi, Bluetooth), ste rej a përmëtto la comunicassion global (es. Internet) o local (es. LAN). Ij protocòj prinsipaj a son TCP/IP, Ethernet, e HTTP, con aplicassion che van da la navigassion web a la gestion ëd dat an temp real.

## '''Stòria'''
* **Ani 1960**: ARPANET, predecessor d'Internet, a colega università e sentr d'arserca an USA.  
* **Ani 1970**: Introdussion dël TCP/IP për standardisé la comunicassion antra rej diferente.  
* **Ani 1980**: Espansion dle **LAN** (Local Area Network) con Ethernet e token ring.  
* **1991**: La **World Wide Web** a lansa l'usagi pùblich d'Internet.  
* **Ani 2000**: Advent dle rej sensa fil (Wi-Fi) e rèj mobij (3G/4G).  
* **Al di d'ancheuj**: **5G**, **IoT** (Internet of Things), e rej definìe da software (SDN).  

## '''Strutura e Component'''
Na rej a comprend:  
* **Dispositiv**: Computer, server, router, switch, firewall.  
* **Mojen ëd transmission**: fij UTP, fibre òtiche, onde radio.  
* **Protocòl**: Regole për ël traspòrt dij dat (es. TCP, UDP, HTTP).  
* **Servissi**: DNS (trasformassion ëd nòm an adrësse IP), DHCP (assignassion d'adrësse).  
* **Topologìa**: Configurassion fìsica o lògica (es. stèila, bus, mesh).  

## '''Tipologìe'''
1. **PAN** (Personal Area Network): Colegament curt (es. Bluetooth ant smartphone e auricolar).  
2. **LAN** (Local Area Network): Rej locaj (es. ufissi, scòle).  
3. **WAN** (Wide Area Network): Rej estèise (es. Internet).  
4. **MAN** (Metropolitan Area Network): Rej ëd sità (es. fibra òtica municipal).  
5. **VPN** (Virtual Private Network): Colegament sicur an tra rej pùbliche.  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Internet**: Acess a sit web, email, e streaming.  
* **Amprese**: Gestion ëd risòrse condivise (archivi, stampante).  
* **Educassion**: Piataforme d'e-learning e colaborassion an ligna.  
* **IoT**: Contròl ëd ca inteligenta, sensor industriaj.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Condivision ëd risòrse**: Stampant, archivi, e conession.  
** **Comunicassion**: Messagìstica, video-càuss.  
** **Acess remot**: Travajé da ca ò viagi.  
* **Svantagi**:  
** **Sicurëssa**: Atach hacker, virus, e violassion ëd dat.  
** **Còst**: Instalassion e manteniment ëd l'infrastruture.  
** **Dipendensa**: Vulnerabilità a le fale ëd rej.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 1990**: Passagi a le rej Ethernet a 100 Mbps.  
* **Ani 2010**: Cloud computing e virtualisassion ëd rej.  
* **Al di d'ancheuj**:  
** **5G**: Velocità àute e latensa bassa për aplicassion crìtiche.  
** **IA ant le rej**: Gestion automàtica dël tràfich.  
** **Blockchain**: Sicurëssa decentralisà për transassion.  

## '''Vardé ëdcò'''
* Internet  
* Protocol TCP/IP  
* LAN  
* Sicurëssa anformàtica  

## '''Arferiment'''
# Tanenbaum, A. S. (2011). *Computer Networks*. Pearson.  
# Comer, D. (2018). *The Internet Book*. CRC Press.  
# RFC 791 * Internet Protocol (1981). IETF.  

## '''Ligam estern'''
* Sit ëd l'IETF (Internet Engineering Task Force)  
* Guida a le rej ëd Cisco  
* Modèl OSI (Wikipedia)  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI