open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Servel

Ël **servel** a l'é l'òrgo sentral dël sistema nervos e a coordina tuti ij process cognitiv, emossionaj, e fisiològich dël còrp. Situà ant ël crani, a l'é protegiù da j'òss craniaj e dal lìquid cerebrospinal. A l'é formà da milion ëd neuron e célule gliaj, ch'a comùnico antra 'd lor për traté anformassion e gestì le rispòste a jë stimoj.

## Strutura dël Servel
Ël servel as divid an tre part prinsipaj:
* Servel Grand (Cerebr):
A òcupa la pì gran part dël crani.
A l'é dividù an doi emisfer (snistr e drit) con ëd division ch'a definisso ij lòb:
** Lòb frontaj (decision, rason).
** Lòb parietaj (sensibilità tàtij).
** Lòb temporaj (memòria, udì).
** Lòb oçipital (vision).
La surfassa a l'é quatà da la scòrsa serebral, na strutura pien-a ëd grinfe (gir) e scanaladure (sorgh).

* Servel Cit (Cerebel):
Localisà sota ël cerebr, a contròla l'equilibri, la coordinassion dij moviment, e ël ton muscolar.
* Tronc serebral:
Colegà a la miola spinal, a gestiss le funsion vitaj automàtiche (respirassion, batiment dël cheur, pression sanguigna).
* Diencéfal:
A comprend tàlam (stassion ëd trasmission dij signaj sensoriaj) e ipotàlam (regolassion ëd fam, set, cicl ëd seugn, e temperadura).

## Fonsion prinsipaj
* Elaborassion djë stimoj sensoriaj: a cheuj e anterpreta dat da j'euj, orije, pel, e àutri sens.
* Contròl motor: Coordinassion dij mùscoj volontari e involontari.
* Memòria e amprendiment: Memorisassion ëd esperiense e conossense.
* Regolassion emossional: Gestì le rispòste emotive (gòj, tëmma, stress).
* Contròl dle funsion vitaj: Manteniment ëd l'omeòstasi (equilibri antërn).

## Sòrt ëd atività cerebral
* Atività cònsie: Pensé volontari, decision, lenga.
* Atività incònsie: Funsion automàtiche (digestion, respirassion).
* Atività subcònsie: Arcòrd memorisà ma pa sempe acessìbij (esempi: abitudin).

## Amportansa
Ël servel a l'é essensial për:
* La sopravivensa: Contròl dle funsion base com ël ritm cardìach.
* La cossiensa: Capacità ëd sente, pensé, e comuniché.
* L'adatament: Capacità d'amprende e fé front ai cambi ambientaj.

## Patologìe comùn-e
* Colp serebral (Ictus): Blocagi o s-ciòp ëd na ven-a ant ël servel.
* Alzheimer: Pèrdita progressiva ëd memòria e abilità cognitive.
* Parkinson: Dësórdin motori (tremor, rigidëssa).
* Epilessìa: scàrie elétriche anormaj ant ij neuron.
* Meningite: Anfiamassion dle membran-e ch'a protegio ël servel.

## Conservé la salute dël servel
* Esercissi mentaj: Sudoku, letura, amprendiment ëd lenghe neuve.
* Dieta equilibrà: Pess rich d'Omega-3 (salmon, sardin-e), nos, e fruta scura (mirtij).
* Dormì 7-8 ore për neuit: Arparassion dij tessù e consolidament ëd memòria.
* Evité stress crònich: Pratiché yoga o meditassion.
* Protession daj trauma: Usé ël caschet an bicicleta o ant jë sport.

## Curiosità
Ël servel a consuma ël 20% dl'ossìgen e dl'energìa dël còrp, malgré a rapresenta mach ël 2% dël pèis corporal.

A produv na quantità d'energìa parèj a cola ëd na lampadin-a (20 Watt).

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sistema sensorial

Ël **sistema sensorial** a l'é l'ansem dij mecanism ëd base ch'a përmëtto a j'organism viv ëd rilevé e arsponde a jë stimoj ëd l'ambient, tant estern coma intern. A comprend ij sinch sens tradissionaj — vista, udì, tast, taj, e odor — ma ëdcò d'àutri com l'equilibri, la posission dël còrp, e la sensassion ëd dolor.

## Organ Sensoriaj

* **Vista**: Realisà da j**[[euj]]**, ch'a deuvro la lus për generé figure visive.
* **Udì e Equilibri**: Gestì da j**[[orija|orije]]**, con la còclea ch'a rileva ij son e ij canal semicircolar ch'a contròlo l'equilibri.
* **Taj**: Rilevà da ij recetor ëd la **[[pel]]**, sensìbij al contat, pression, temperadura, e dolor.
* **Odor**: Detectà dal **[[nas]]** travers ij recetor chìmich.
* **Tast**: Percepì da la **lenga** con recetor për savor com dos, salà, aspr, amèr, e umami.

## Fonsionament dël Sistema Sensorial

Ij **recetor sensoriaj** a trasformo jë stimoj an signal elétrich, mandà al servel travers ij nerv. Ël servel a antërpreta costi signal për creé la përcussion. Esempi:
* **Mechanorecetor**: Rëspond a pression o vibrassion (es.: taj).
* **Termorecetor**: Sensìbij a càud o frèid.
* **Nocicetor**: Rilevo ël dolor.
* **Chimiorecetor**: Utilisà për odor e tast.
* **Fotorecetor**: Present ant j'euj për la vista.

## Amportansa dël Sistema Sensorial

A l'é essensial për l'adatament a l'ambient, la sopravivensa (es.: evité perìcoj), e j'atività quotidian-e. Dësrangi ant ël sistema a peulo porté a condission coma la sëcchessa, la surdità, o la neuropatìa periférica.

## Patologìe Associà

* **Vista**: Catarata, degenerassion macolar.
* **Udì**: Tinitus, surdità.
* **Odor/Tast**: Anosmìa (përdita d'odor), ageusìa (përdita dël tast).
* **Taj**: Neuropatìe, ch'a causo dòlor o formicolament.

## Ricerca e Inovassion

Ij progress ant la neurologìa e la robotica a l'han portà a:
* **Impiant coclear**: Për arcuperé l'udì.
* **Pròtesi retìniche**: Për artorné na vista parsial.
* **Realtà virtual**: Deuvra stimoj multisensoriaj për esperiense imersive.
* **Tecnologìe àptiche**: Për contròlo pròtesi con ël taj.

## Conclusion

Ël sistema sensorial a l'é fondamental për l'interassion con ël mond. La ricerca a continua a slarghé nòstra comprension e a amelioré le tecnologie për traté le dësfunsion.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Polmon

Ij **polmon** a son ij prinsipaj òrgan dël sistema respiratòri, responsàbij dlë scambi d'ossìgen (O₂) e diòssid ëd carbòni (CO₂) antra l'aria e ël sangh. J'uman a l'han doi polmon, situà ant la gabia toràcica, protegiù da le còste e separà dal diafram. Ël polmon drit a l'é pì gròss e a l'ha tre lòb, mentre col ëd snistra a l'ha doi lòb për fé spassi al cheur.

## Strutura dij Polmon

Ij polmon a son òrgan spongios e elàstich, formà da:  
* **Bronch**: Ramificassion ëd la trachea ch'a intro ant ij polmon e as partisso an bronchìoj.  
* **Bronchìoj**: Tubo pì cit ch'a porto l'aria a j'alvéoj.  
* **Alvéoj**: Milion ëd sachëtte microscòpiche andova a-i é lë scambi dij gas con ij capilar sanguign.  
* **Pleura**: Membrana ch'a quata ij polmon e a riduv l'atrit durant la respirassion.  
* **Rete ëd capilar**: A colega j'alvéoj a le ven-e e arterie.  

### Lòb Polmonar
* **Polmon drit**: Dividù an lòb superior, mesan, e inferior.  
* **Polmon snistr**: Dividù an lòb superior e inferior, con un pòst për ël cheur (incadradura cardìaca).  

## Fonsion dij Polmon

* **Scambi ëd gas** (O₂ e CO₂): Grassie a la difusion ant j'alvéoj, l'ossìgen a intra ant ël sangh e ël CO₂ a l'é eliminà.  
* **Regolassion dël pH sanguign**: Eliminand ël CO₂, ij polmon a giuto a manten-e l'equilibri àcid-base.  
* **Filtrassion**: Mùco e pèil ant le vie respiratòrie a blòc-o partissele estran-e.  
* **Produssion ëd sostanse biochìmiche**: Esempi: surfatant (ch'a prevnìa lë s-ciòde dj'alvéoj) e enzim për la difèisa.  

## Patologìe dij Polmon

* **Polmonite**: Infession causà da bater, virus, o fungi.  
* **Asma** e **BPCO** (Maladìa polmonar ostrutiva crònica): Maladìe cròniche ch'a riduvo ël fluss d'aria.  
* **[[Càncher]] ai polmon**: Sovens colegà al fum ëd sigarëtte o a l'esposission a sostanse tòssiche.  
* **Embolìa polmonar**: Ostrussion ëd n'artéria polmonar da part ëd coagol sanguign.  
* **Fibròsi polmonar**: Tessù cicatrissial ch'a riduv la capacità respiratòria.  
* **Pneumotorace**: Presensa d'aria ant lë spassi pleural, ch'a peul causé ël colass dël polmon.  

## Tratament e Prevension

* **Antibiòtich e Antiviraj**: Për combatje le anfession.  
* **Ossigenoterapìa**: Për passient con ipossìa (bass ossìgen ant ël sangh).  
* **Trapiant ëd polmon**: Solussion për maladìe terminaj.  
* **Chimioterapìa e Radioterapìa**: Për ël càncher.  
* **Ventilassion mecànica**: Apògg artifissial për la respirassion.  
* **Prevension**: Evité ël fum, vacinassion (es.: contra ël pneumocòch), e contròl ëd l'inquinament.  

## Curiosità

* Ij polmon ëd n'uman adult a peulo conten-e apopré 4-6 litr d'air.  
* La surfassa total dj'alvéoj a l'é granda apopré 70 m², paragonàbil a un camp ëd tennis.  
* Durant l'esercissi fìsich, la frequensa respiratòria a peul rivé a 40-60 respirassion al minut.  

## Conclusion

Ij polmon a son òrgan vitaj ch'a consento la sopravivensa atravèrs lë scambi d'ossìgen. Soa salute a dipend da në stil ëd vita san e da la protession da agent estern nociv. La ricerca médica a l'é sempe pì an camin ch'a dësvlupa terapìe avansà për maladìe polmonar.  

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sistema nervos

Ël **sistema nervos** a l'é na rej ëd comunicassion complicà ch'a coordina le funsion dël còrp, a elàbora j'anformassion sensoriaj, e a përmëtt ëd reagì a jë stimoj ambientaj. A l'é formà da neuron (célule nervose) e da struture ëd sostegn com le célule gliaj. As divid an doi part prinsipaj: ël sistema nervos sentral (cervel e miola spinal) e ël sistema nervos periférich (nerv e gangi).

## Strutura dël sistema nervos
* Neuron:
** Dendrit: Ramificassion ch'a arsèiv ij signal dj'àutri neuron.
** Asson: Long prolongament ch'a trasmet j'ampuls elétrich.
** Sinapsi: Pont ëd comunicassion antra neuron, andoa as lìbero dij neurotransmetor.

* Sistema nervos sentral (SNS):
** Servel: Contròla pensé, memòria, emossion, e funsion vitaj (respirassion, ritm cardìach).
** Miola spinal: Trasmëtt ij signaj dal servel al còrp e a gestiss ij rifless autònom.

* Sistema nervos periférich (SNP):
** Nerv sensitiv: A pòrta j'anformassion dai sens al SNS.
** Nerv moviment: A trasmet j'órdin dal SNS ai mùscoj e a le giàndole.

## Sòrt ëd sistema nervos
* Sistema nervos volontari (somàtich): Controlà con la volontà (esempi: marcé).
* Sistema nervos involontari (autònom):
** Simpàtich: A prepara ël còrp a l'assion («combat o scapa»).
** Parasimpàtich: A riprìstina l'equilibri («pòsa e digeriss»).

## Fonsion prinsipaj
* Arsèive stimoj (dolor, lus, son).
* Elaboré anformassion ant ël servel.
* Coordiné rispòste (moviment, secret ëd giàndole).
* Mantnì l'omeòstasi (equilibri antërn).

## Amportansa
Ël sistema nervos a l'é essensial për:
* La comunicassion antra célule e òrgo.
* L'adatament a l'ambient (aprendiment, memòria).
* La protession dël còrp (rifless, dolor com signal d'alarm).

## Patologìe
Cheich problema comun:
* Maladìe neurodegenerative: Alzheimer, Parkinson (pèrdita ëd neuron).
* Sclerosi mùltipla: Dëstrussion ëd la guàina ëd mielin-a ant ël SNS.
* Epilessìa: Atività eletrìca anòrmal ant ël servel.
* Ansietà e depression: Dësbalansi dij neurotransmetor.

## Conservé la salute dël sistema nervos
* Esercissi mentaj: Letura, gieugh dë strategìa, amprendiment.
* Dieta san-a: Omega-3 (pess), vitamin-a B (gran), antiossidant (fruta).
* Dormì a basta: Arparé ij dan neurològich.
* Evité stress e tossin-e: Fum, àlcool e dròghe a danegio ij neuron.

## Prevenzion
Contròl médich regolar, vacinassion (es. contra la meningite), e protession dij trauma crànich (caschet).

Ël sistema nervos a l'é ël «diretor» dël còrp, na rej ëd precision ch'a l'ha da manca ëd cure e rispet për fé front a le sfide dla vita.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mùscol

Ij **mùscoj** a son dij tessù orgànich che, an tirandse, a përmëtto ël moviment dël còrp e dj'òrgan. A son costituì da fibre muscolar (o miociti) organizà an fasse, e a gieugo un ròl essensial ant ël sosteniment, la locomossion, e la regolassion ëd funsion vitaj com la sircolassion dël sangh e la digestion.

## Strutura dij mùscoj
Minca mùscol a l'é formà da:
* Fibre muscolar: Célule longhe ch'a peulo tiresse.
* Tessù conetiv: A quata le fibre e a forma ij tendon, ch'a gropo ij mùscoj a j'òss.
* Nerv: A dà l'ampuls elétrich për la contrassion.

## Sòrt ëd mùscoj
A esisto tre tip prinsipaj:
* Mùscoj strià (scheletrìch):
** A son controlà volontariament.
** A servo për ël moviment dël còrp (esempi: bicìpite).
* Mùscoj liss (visceraj):
** A travajo involontariament.
** A son ant j'òrgo intern (stòmi, vas sanguign).
* Mùscol cardìach:
** A l'ha 'd fibre strià ma a bat volontariament.
** As treuva ant ël cheur.

## Fonsion
* Moviment: Locomossion e spostament dle part dël còrp.
* Sosteniment: Manteniment ëd la postura e stabilità.
* Produssion ëd calor: Da l'energìa dësperdùa durant la contrassion.

## Amportansa
Ij mùscoj a son crìtch për:
* La respirassion (diaframa).
* La sircolassion dël sangh (contrassion dël cheur).
* La protession dj'òrgo (muscoladura adominal).

## Patologìe
Cheiche problema comun:
* Atrofìa: Pèrdita ëd massa muscolar për mancansa d'usagi.
* Miopatìa: Maladìe ch'a danegio le fibre muscolar.
* Crampe: Contrassion dolorose e involontarie.

## Conservé la salute muscolar
* Esercissi regolar: Fòrsa e flessibilità.
* Dieta equilibrà: Rica ëd protein-e (carn, legum), vitamin-e (B, D), e mineraj (magnesi, potassi).
* Idratassion e ripos: Evité l'afaticament ecessiv.

Ij mùscoj a son fondamentaj për la vita e la libertà ëd moviment. Soa cura a l'é essensial për në stil ëd vita san e ativ.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Felice Gimondi

**Felice Gimondi**, coridor ciclista, a l'era nassù a Sedrina ël 29 stémber dël 1942 e a l'é mòrt a Giardini-Naxos ël 16 òst 2019.
A l'ha vagnà tre vire ël Gir d'Italia.

## Vitòrie pi importante
* 3 Gir d'Italia (1967, 1969 e 1976)

Gimondi, Felice
Gimondi, Felice
Bernard Hinault

**Bernard Hinault**, (Yffiniac, dël 14 novémber 1954) a l'é stàit un coridor ciclista franseis.
 
A l'ha vagnà cinc vire ël Gir dla Fransa, tre ël Gir d'Italia e due Gir dla Spagna.

## Vitòrie pi importante
* 5 Gir ëd Fransa (1978, 1979, 1981, 1982 e 1985)
* 3 Gir d'Italia (1980, 1982 e 1985)
* 2 Gir dla Spagna (1978 e 1983)

Hinault, Bernard
Hinault, Bernard
Francesco Moser

**Francesco Moser**, coridor ciclista, a l'é nassù a Giovo ël 19 giugn dël 1951.
A l'ha vagnà 'na vira ël Gir d'Italia.

## Vitòrie pi importante
* 1 Gir d'Italia (1984)

Moser, Francesco
Francesco, Moser
Maladìa d'Alzheimer

La **Maladìa d'Alzheimer** a l'é na maladìa neurodegenerativa ch'a colpiss ël servel, causand na degradassion progressiva dle facoltà cognitive e dël comportament. A l'é la forma pì comun-a ëd demensa ant j'adult vej e a l'é ancaminà a esse studià dal médich tedësch Alois Alzheimer dël 1906.

## Còsa a l'é?
La maladìa as manifesta con l'acumulassion ëd proteine anormale ant ël servel: le plache amilòide (formà da protein-a beta-amilòide) e ij grovij ëd protein-a tau. Costi cangiament a danegio ij neuron e ij colegament antra 'd lor, portand a la pèrdita ëd memòria, confusion, e dificoltà ant le atività quotidian-e.

## Sintom prinsipaj
* Memòria: Dificoltà a arcordé j'aveniment recent o a amprende neuve informassion.
* Lenga: Problema a trové le paròle giuste o a comprende ël discors d'àutri.
* Orientament: Përdse ant ël temp o ant ël leu, fin-a ant jë spassi conossù.
* Decision e pianificassion: Capacità ridota ëd gestion ëd problem o ëd pijé decision.
* Cambiament d'umor: Ansietà, agitassion, o apatìa.

## Cause e Fator d'arzigh
Le cause precise a son pa anco' ciàire, ma a son identificasse vàire fator ch'a aumento l'arzigh:
* Età: Pì che 65 agn, ël risch a chërs sempe ëd pi.
* Genética: Mutassion ant ij gen (es. gen APOE-e4) a peulo contribuì.
* Stil ëd vita: Ipertension, diabete, fumé, o mancansa d'atività fìsica.
* Trauma crànich: Ferìee grave al cò a son colegà a un arzigh pì àut.

## Diàgnosi
La diagnosi a l'é complicà përchè a deuv combiné:
* Test cognitiv: Valutassion ëd memòria e razonament.
* Esam ëd laboratòri: Për esclude d'àutre maladìe.
* Esam d'imàgine: Risonansa magnética o TAC për vëdde ij cangiament ant ël servel.

## Tratament
Al dì d'ancheuj, a-i é pa na cura, ma a son disponìbij dij tratament ch'a giuto a gestì ij sintom:
* Medicament: Inibitur ëd colinesterasi (donepezil) o memantin-a për mejoré la comunicassion tra neuron.
* Terapie nen farmacològiche: Atività cognitiv (es. gieugh ëd memòria), musicoterapìa, o fisioterapìa.
* Sostegn ai caregiver: Formassion për coj ch'a bado ij malà, për gestion dë stress e comportament problemàtich.

## Sfide e Sostegn
La maladìa d'Alzheimer a l'é nen mach un problema médich, ma sociał. Ij malà a l'han damanca ëd sostegn continuà për fé front a la pèrdita d'autonomìa. Le famije a devo sovens organisesse con servissi ëd respite care o senter d'acojensa.

## Arserca e Speranse
Jë studi a son concentrà ansima a:
* Medicament preventiv: Vacin o terapie për bloché l'acumulassion ëd protein-e anormale.
* Biomarker: Esam dël sangh o dël licor spinal për diagnostiché la maladìa prima dij sìntom.
* Terapìe genética: Modifiché ij gen associà a l'arzigh d'Alzheimer.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Dacryobolus karstenii

## Dacryobolus karstenii

### Descrission
**Dacryobolus karstenii** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli, chërpà con l'età. A l'ha un color da ciàir a ocra, a scuriss con l'età.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire paìs an Euròpa e an pòche region an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Dacryobolus karstenii*** (Bres.) Oberw. ex Parmasto (1968)

Categorìa:Dacryobolus
Medzin-a

La **medzin-a** a l'é la siensa e l'art ch'a l'ha për but ëd studié la salute, diagnostiché, prevnì e traté le maladìe ëd l'òm e dj'animaj. A comprend ëdcò lë studi dle struture dël còrp (anatomìa), dij process biològich (fisiologìa), e dle càuse dle maladìe (patologìa). La medzin-a a l'é praticà daj médich e da d'àutri professionista ëd la salute, coma infermé, farmacista, e spessialista.

## Stòria
La medzin-a a l'ha d'orìgin antiche. Ant l'Egit antich e an Mesopotamia, as trovavo già dle conossense dzora a remedi naturaj e procedure chirùrgiche. Ij Grech antich, con Ipòcrates (ël "pare dla medzin-a"), a l'han portà n'apressament pì sientìfich, an basandse su l'osservassion e la rason. Galen, un médich roman, a l'ha arformà la teorìa dj'umor, ch'a l'é stàita dominanta fin a l'Età ëd mes.

Ant l'Età ëd mes, le università europenghe a l'han dësvlupà lë studi ëd la medzin-a, con contribussion amportante da part ëd pensador coma Avicënna (ant ël mond islàmich). Con ël Rinassiment, la dissession uman-a a l'ha permëttù d'aprofondì la conossensa dl'anatomìa.

Ant ël sécol ch'a fa XIX, la teorìa dij germ ëd Louis Pasteur e Robert Koch a l'ha arvolussionà la comprension dle maladìe infetive. Ël dësvlup dij vacin e dj'antibiòtich (coma la penicilin-a) a l'ha salvà milion ëd vite.

## Branche dla Medzin-a
La medzin-a moderna as divid an vàire branche:
* Medzin-a interna: Trata dle maladìe dj'òrgan antërn, sensa chirurgìa.
* Chirurgìa: Tratament atravèrs operassion.
* Pediatrìa: Medzin-a për masnà e adolessent.
* Ginecologìa e Ostetricia: Salute dle fomne e part.
* Neurologìa: Studi dël sistema nervos.
* Psichiatrìa: Tratament dij disturb mentaj.
* Medzin-a preventiva: Prevension dle maladìe (es. vacinassion).

## Medzin-a Moderna
La medzin-a dël di d'ancheuj a deuvra tecnologie avansà coma la risonansa magnética, la robòtica chirùrgica, e la genòmica. La farmacologìa a l'ha dësvlupà medzin-a për control ëd maladìe cròniche coma ël diabet o l'ipertension. La telemedzin-a a përmet ëd consulté ij médich an ligna, specialment ant le zòne ruraj.

## Sfide
Tra le sfide prinsipaj a-i son la resistensa a j'antibiòtich, ël còst elevà dij tratament, e le disuguajanse ant l'acess ai servissi sanitari. La medzin-a a dev ëdcò confrontesse con question étiche, coma l'eutanasìa o l'usagi ëd sélule staminaj.

## Medzin-a tradissional piemontèisa
Ant ël Piemont tradissional, as trovavo remedi naturaj basà an sj'erbe, com ël carlin (genziana) për ij problem ëd stomi, o l'usagi ëd mèl e pròpoli. Coste pràtiche a son ëstàite an part sostituìe da la medzin-a moderna, ma a l'han lassà n'eredità cultural amportanta.

## Conclusion
La medzin-a a l'é n'element essensial për la qualità ëd la vita uman-a. Con dësvlup continuà e na cooperassion antërnassional, as spera ëd podèj combate tuti ij tipo ëd maladìa ant ël futur.

## Arferiment bibliogràfich
*Porter, R. (1997). The Greatest Benefit to Mankind: A Medical History of Humanity.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Dipendensa

La **dipendensa** a l'é na condission andoa na përson-a a l'ha damanca ëd consumé na sostansa o ëd fé n'assion për sentisse bin o për evité ëd sente d'efet negativ. Costa condission a peul avèj d'implicassion grave an sla salute fìsica, mental e an sle relassion sociaj.

## Tip ëd dipendensa
* Dipendensa da sostanse:
A comprend l'abus d'alcol, dròghe (coma la cocaìna, eroìna, o cannabis), tabach, e medicament come j'ansiolìtich. Coste sostanse a cambio ël funsionament dël servel, creand na domanda fìsica o psicològica.

* Dipendensa comportamental:
A l'é colegà a d'assion com ël gieugh d'azar, la dipendensa da internet, l'atività sessual ossessiva, o la dipendensa dal travaj. An costi cas, la përson-a a peul nen controlé sò comportament, malgré ij problema ch'a në ven-o.

## Cause
Le cause dla dipendensa a son múltiple:
* Fator biològich: predisposission genética o squilibri ant ij neuro-trasmettor (come la dopamin-a).
* Fator ambientaj: stress, pression sociaj, o mancansa ëd sostegn familiar.
* Fator psicològich: trauma passà, ansietà, o depression.

## Conseguense
* Salute fìsica: Maladìe dël fìdich, dann al sistema nervos, risch ëd surdòsi.
* Salute mental: Ansietà, paraneuja, isolament.
* Sociał: Pèrdita dël travaj, conflit familiar, problema legal.

## Tratament
Le terapìe për la dipendensa a peulo anclude:
* Disintossicassion: Sot-control médich për gestion d'astinensa.
* Psicoterapìa: Antervension cognitive-comportamental për cambié ij pensé negativ.
* Grup d'apògg: Organisassion come j'Alcolist Anònim (AA) o Narcòtich Anònim (NA).

## Prevension
La cossiensa dj'arzigh e l'educassion, dzortut ant ij giovo, a son essensiaj. Ël sostegn familiar e l'acess a servissi médich a peulo ridùe l'arzigh ëd dipendensa.

## Riferiment
* Organissassion Mondial dla Sanità (OMS).

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Dendrocorticium crystalliferum

## Dendrocorticium crystalliferum

### Descrission
**Dendrocorticium crystalliferum** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli.

### Ambient
A l'é stàit trovà mach an Fransa.

### Comestibilità
| ordo = Corticiales
| familia = Punctulariaceae

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Dendrocorticium crystalliferum*** Boidin & Gilles (1998)

Categorìa:Dendrocorticium
Dentìstica

La **dentìstica** a l'é la branca ëd la medzin-a ch’a studia e a trata le maladìe e ij problema dij dent, dle zanzive e dël cav oral an general. Soa aplicassion a l'ha për but ëd garantì la salute oral, preven-e maladìe e arparé ij dann a j'element dentaj e ai tessù conessionaj.

## Stòria
La pràtica dental a l'é antichissima. J'Egissi antich (3000 a.C.) a l'avìo già tècniche për traté ij dent, e j'Etrusch a l'han dësvilupà dle pròtesi dentaj. Ant ël Medioev, ij "barbé" a fasìo estrassion dij dent malavi. La dentìstica moderna a nass ant ël Sécol ch'a fa XVIII con Pierre Fauchard, considerà ël pare dla dentìstica, ch’a l'ha publicà *"Le Chirurgien Dentiste"* (1728), un test fondamental.

## Branch prinsipaj
* Dentìstica preventiva: Educassion a l'igien oral, detartrasi, fluoridisassion.
* Dentìstica restaurativa: Arparé ij dent con oturasion (piomb), coron-e o inlays.
* Ortodonsìa: Corege l'aliament dij dent con aparà fiss o mobij.
* Chirurgìa oral: Estrassion ëd dent, impiant o gestion ëd patologìe grave.
* Periodontologìa: Tratament dle maladìe dle zanzive (për esempi, gengivite).
* Endodonsìa: Terapìa dël canal radicolar (për salvé dent anfetà).
* Pròtesi dentaj: Sostituì dent mancant con pròtesi fisse o mobij.

## Formassion e specialisassion
Për esse dentista, a venta avèj na laurea an Odontoiatrìa (5-6 agn) e superé n'esam dë stat. Chi ch’a veul specialisesse (ortodonsìa, chirurgìa, ecc.) a deuv fé cors adissionaj. An Piemont, j'università 'd Turin a òfro cors ëd formassion.

## Tendense atuaj
* Tecnologìa: Utilisassion dë scanner 3D për pròtesi, ragg X digitaj, laser për tratament sensa dolor.
* Prevension: Pì atension a l'igien oral e a la dieta.
* Conession con salute general: Studi a mostro che le maladìe dle zanzive a peulo influensé ël cheur o ël diabete.

## Dentìstica an Piemont
An Piemont, la dentìstica a l'é bin dësvlupà, con n'atension particolar a l'acessibilità dle cure. J'ospidaj pùblich e jë studi privà a collaboro për garantì servissi a tuti. A-i son ëdcò programa ëd prevenzion për le scòle.

## Arferiment
*Fauchard, P. (1728). Le Chirurgien Dentiste.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
ChatGPT

**ChatGPT** a l'é un modèl d'inteligensa artifissial creà da OpenAI, basà ansima a l'architetura GPT (Generative Pre-trained Transformer). A l'é progetà për generé dëscors sìmil a col uman an rispondend a dle chestion o a dle richieste an lenga natural. Utilisà ant ël diàlogh, la tradussion, la generassion ëd test, e l'anàlisi ëd dat, ChatGPT a l'ha vist na granda adossion ant ij setor educativ, tecnològich, e comersiał dal moment ëd soa publicassion an version beta ant ël 2022.

## Stòria
Ël dësvlup ëd ChatGPT a l'é partì con jë studi ëd OpenAI, n'organisassion fondà dël 2015. La prima version ëd GPT (GPT-1) a l'é stàita presentà dël 2018, seguità da GPT-2 (2019) e GPT-3 (2020), ch'a l'han dimostrà na capacità sempe pì ampressionanta ëd generé test coerent. ChatGPT, basà ansima a GPT-3.5 e peui GPT-4, a l'é stàit lansà al pùblich ant ël novèmber dël 2022, diventand rapidament famos për soa abilità ëd sosten-e conversassion complesse e risòlve problemàtiche.

## Caraterìstiche técniche
* Architetura Transformer: Utilisa në schema ëd rej neuraj ch'a analisa paròle an relassion le un-e con j'àutre, ant na sequensa.
* Pre-adestrament: Adestrà su dat ëd test ëd miliard ëd pàgine (lìber, sit web, artìcoj).
* Fine-tuning: Agiustà con dat specìfich për garantì rispòste pì sicure e útij.
* Interatività: A peul gestì contest compless, memorisand ël fluss ëd na conversassion.

## Usagi e aplicassion
* Assistensa a client: Automatisassion ëd rispòste an chat.
* Agì ant l'educassion: Spiegassion ëd concet o creassion ëd quiz.
* Generassion ëd contnù: Scriture d'artìcoj, poesìe, o còdes ëd programassion.
* Supòrt a la decision: Anàlisi ëd dat o sintesi ëd document.
* Agiut ant la ricerca: Riunì anformassion da vàire sorgiss.

## Limit e discussion
* Precision: A peul generé anformassion pa giuste o outdated.
* Bias: Arflet ël pregiudissi dij dat ëd formassion.
* Sicurëssa: Arzigh ëd mal-dovragi për spam o desinformassion.
* Etica: Debat an sl'utilisassion responsàbil e dij drit d'autor.

## Arferiment
*OpenAI (2022). ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue.*

Categorìa:Inteligensa Artifissial
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Gemini (Google)

**Gemini** a l'é un model d'inteligensa artifissial creà da Google ant ël *framework* ëd Google DeepMind, progetà për gestì dat multimodal (test, figure, audio, video) e generé rispòste coerente. Presentà dël 2023 e butà an circolassion dël 2024, Gemini a l'é un concorent diret ëd ChatGPT d'OpenAI, con n'acent particolar an sl'elevà prestassion ant ij travaj complicà e ant l'antegrassion con ij servissi Google com Search, Workspace e Cloud.

## Stòria
Google a l'ha ancaminà a dësvlupé Gemini apress ël sucess ëd model precedenta com LaMDA e PaLM. L'obietiv a l'é stàit creé un sistema AI ch'a podèissa travajé con dat ëd sòrt diferente (multimodal) e ch'a fussa pì eficent rispet ai concorent. Gemini a l'é stàit anuncià ufissialment dël magg 2023, con na version beta limità, e a l'ha avù sò debùt pùblich ant ël mars 2024. A l'é stàit elogià për soa capacità ëd comprende e generé contnù complicà, comprèisa l'anàlisi ëd document scanerisà o ëd diagrama tècnich.

## Caraterìstiche tècniche
* Multimodalità: A peul elaboré e combiné test, figure, àudio e dat numérich ant na sola chestion.
* Scalabilità: Esist an tre version (Nano, Pro, Ultra) për dispositiv mobil, servissi an linia, o ricerca avansà.
* Antegrassion con ecosistema Google: Compatibilità con Google Search, Bard (chatbot), e strument ëd produtività.
* Eficiensa energética: Utilisassion ëd chip Tensor ëd Google për riduve ël consum.

## Aplicassion pràtiche
* Generassion ëd contnù: Creé presentassion, artìcoj, o diagrama a parte da dat.
* Assistensa tècnica: Arsòlv problema an temp real con l'anàlisi d'imàgine o d'eror ëd còdes.
* Educassion: Spiegassion ëd concet sientìfich o stòrich con esempi multimodaj.
* Ricerca sientìfica: Analisé dat ëd speriment o generé ipòtesi.
* Creatività: Progeté campagne ëd marketing con test e visual combinà.

## Lìmit e crìtiche
* *Bias* ant ij dat: Preocupassion ch'a arprodùa stereòtip colturaj o sossiaj.
* Sicurëssa: arzigh ëd dësinformassion o ëd mal-usagi ant la generassion ëd contnù.
* Dipendensa da Google: L'AI a l'é nen compatìbil con tuti ij framework open-source.
* Acess limità: La version pì avansà (Ultra) a l'é pa ancor disponìbil për ël pùblich general.

## Tendense atuaj
* Gemini Advanced: Svilup ëd version pì potente për j'imprèise.
* Etica: Debat an sla trasparensa dj'algoritm e ël control dij dat.
* Integrassion ant l'IoT: Conession con dispositiv inteligent (es. ca automàtiche).

## Arferiment
* *Google DeepMind (2023). Whitepaper técnich ëd Gemini.*

Categorìa:Inteligensa Artifissial
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Copilot (Microsoft)

**Copilot** a l'é na famija d'utiss d'inteligensa artifissial (AI) dësvlupà da Microsoft për giuté j'utent a completé travaj ëd programassion, d'ufissi, e d'àutri travaj complicà. Integrà ant ëd prodot com GitHub, Windows, e Microsoft 365, Copilot a utilisa modèj ëd lengagi naturaj (com GPT-4 d'OpenAI) për generé còdes, sugerì test, o risponde a domande an temp real. La piataforma a l'é progetà për aumenté la produtività e facilité l'aprendiment ant ij setor tecnològich, educativ, e comersiał.

## Stòria
La prima version ëd Copilot, GitHub Copilot, a l'é stàita anonsià dël giugn 2021 an colaborassion con OpenAI, basandse sul model Codex. L'obietiv a l'é stàit giuté ij programator a scrive còdes pì ancreus e con men eror. Dël 2023, Microsoft a l'ha slargà ël nòm "Copilot" a d'àutri servissi, coma Windows Copilot (integrà ant ël sistema operativ) e Microsoft 365 Copilot (për document, email, e presentassion). Costi svilup a mostro l'antension ëd Microsoft ëd creé n'ecosistema AI unificà.

## Caraterìstiche tècniche
* Modèj d'AI: Basà ansima a GPT-4 e Codex për la generassion ëd còdes e test.
* Antegrassion: Compatibilità con Visual Studio Code, GitHub, Excel, Word, Teams, e Windows 11.
* Multimodalità: A peul gestì test, còdes, e coment vocaj.
* Personalisassion: A ampara da le preferense e lë stil dl'utent për facilité ij sugeriment.
* Lengagi ëd programassion: Manteniment ëd Python, JavaScript, C++, e dzortut j'àutri lengagi.

## Aplicassion pràtiche
* Programassion: Generassion automàtica ëd còdes, coression d'eror, e documentassion.
* Produtività d'ufissi: Creassion ëd draft ëd document, sìntesi ëd riunion, o organisassion ëd dat an Excel.
* Assistensa ant Windows: Risòlve problema tècnich, configurassion ëd sistema, o spiegassion ëd funsion.
* Educassion: Agì jë student a amprende a programé o a struturé ëd tesì.
* Business intelligence: Analisè dat e generé rapòrt an Power BI.

## Lìmit e crìtiche
* Qualità dël còdes: A peul generé còdes pa sicur o inefficient.
* License: Debat an sij drit d'autor dij còdes generà (es. GitHub Copilot a peul violé license open-source).
* Privacy: Preocupassion an sl'usagi dij dat utent për l'adestrament dij modèj.
* Dipendensa: Arzigh ëd riduve la capacità crìtica dj'utent.
* Cost: La version pì avansà a veul un abonament mensil.

## Tendense atuaj
* Copilot Pro: Version premium con pì potensa e funsion dedicà a j'imprèise.
* Etica e regolassion: Lòte për definì diretris an sj'AI generative ant ël travaj.
* Integrassion con Azure: Utilisassion ëd Copilot për gestion ëd cloud e anàlisi ëd dat.
* Open-source: Svilup d'alternative lìbere, com Codeium, për contrabilansé Microsoft.

## Arferiment
*Microsoft (2023). Whitepaper su Copilot ant l'ecosistema AI.*

Categorìa:Inteligensa Artifissial
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
OpenAI

**OpenAI** a l'é n'asienda d'arserca an sël camp dl'anteligensa artifissial (IA) fondà dël 2015. Sò but prinsipal a l'é col d'assicuré che l'IA a giuta tuta l'umanità an manera sicura e benéfica. Tra ij fondator a-i son Sam Altman, Elon Musk, e d'àutri rivà dal mond dla tecnologìa e dla siensa.

## Stòria
OpenAI a l'é stàita creà dë dzèmber dël 2015 con n'achit ëd 1 miliard ëd dòlar da part dij fondator. An orìgin, a l'é nàita com organisassion sens-a fin ëd vagné, ma dël 2019 a l'ha cambià strutura për diventé na sossietà a fin ëd vagné limità (capped-profit), për atrae pì 'd fond e talent.

## Mìssion
La mission d'OpenAI a l'é cola d'avansé l'IA an manera responsàbil, garantend che le tecnologìe dësvlupà a sio dovrà për ël bin comun. A pòrto anans d'arserca për evité che l'IA a peussa causé dësquilibri sociaj o dann a la società.

## Prodòt e servissi
* GPT (Generative Pre-trained Transformer): Na serie ëd modej ëd lenga, con GPT-3 e GPT-4 tra ij pì avansà. A pe* ulo generé test, arsponde a dëmande, e scrive còdes.
* DALL-E: Modèl ch'a crea figure da descrission testuaj.
* ChatGPT: Na IA ch'a diàloga con j'utent, dovrà për assistensa, amparament, e pì ancor.
* API: Servissi për jë svilupador për integré j'IA d'OpenAI ant le aplicassion.

## Collaborassion
Dël 2019, Microsoft a l'ha investì 1 miliard ëd dòlar an OpenAI, e dël 2023 n'àutr investiment ëd 10 miliard. Sta colaborassion a përmet a Microsoft ëd dovré le tecnologìe d'OpenAI ant ij sò servissi, com Azure AI.

## Etica e Sicurëssa
OpenAI a dédica risorse a la sicurëssa dl'IA, studiand j'arzigh ëd modej tròp potent. A l'ha ëdcò dij protocoj për evité abus e deformassion ant le risposte. A sostnìss ël concet ëd IA alignà ai valor uman.

## Curiosità
Elon Musk a l'ha chità l'asienda dël 2018 për conflit d'interess.

ChatGPT a l'ha rivà a 100 milion d'utent mach 2 mèis apress la publicassion dël 2022.

Categorìa:Inteligensa Artifissial
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Etanòl

**Etanòl** (o àlcol etìlich), con formula chìmica C₂H₅OH, a l'é un lìquid incolor e infiamàbil motobin dovrà tant ant l'andustria com ant la vita cotidian-a. A l'é un tipo d'àlcol che as treuva sia ant le bevande alcòliche sia com combustìbil o solvent.

## Stòria
L'etanòl a l'é stàit dovrà da l'umanità fin da l'antichità, prinsipalment ant le bevande alcòliche otnùe për fermentassion ëd fruta o siròp. La produssion andustrial a l'é ancaminà dël sécol XIX, con ël dësvlup dle técniche ëd distilassion e sìntesi chìmica.

## Proprietà
* Fòrmola: C₂H₅OH
* Punt d'ebolission: 78.37 °C
* Solubilità: As mës-cia bin con l'eva.
* Odor: Caraterìstich, legerment doss.

## Usagi prinsipaj
* Bevande alcòliche: Bira, vin, e licor a conten-o etanòl otnù për fermentassion dë dzora a glucòsi.
* Combustìbil: Dovrà com bioetanòl për motor, dzortut an Brasil e Stat Unì.
* Andustria chìmica: Solvent për vernis, desinfetant, e bas për sìntesi ëd plàstiche.
* Medzin-a: Antisétich (es. gel idroalcòlich) e conservant për fàrmach.

## Produssion
L'etanòl as peul otnisse con doi process prinsipaj:
* Fermentassion biològica: Iest o bater a trasformo ël sùcher (es. d'uva, cana da sùcher) an àlcol.
* Sìntesi chìmica: Combinassion d'etilèn (C₂H₄) e eva an pressensa d'àcid.

## Sicurëssa
* Tossicità: Consum elevà a men-a a dëpendensa (alcolism) o avariament d'organ.
* Infiamàbil: A deuv pa esse scaudà davzin a feu.
* Regolamentassion: An vàire pais, l'etanòl andustrial a l'é denaturà (gionta d'sostanse tòssiche) për evité ch'a sia bevù.

## Etanòl e ambient
Ël bioetanòl a l'é considerà na font d'energìa rinnovàbil, ma soa produssion a peul avèj d'efet negativ, com la deforestassion për coltivé cana da sùcher o sorgh.

## Curiosità
Durant la pandemìa ëd COVID-19, la domanda d'etanòl për gel desinfetant a l'é montà dël 500%.

An Brasil, ël 45% dle viture a deuvro flex-fuel, ch'a peulo dovré sia benzìna che etanòl.

## Arferiment
* *IUPAC, Nomenclatura dij Compost Organich*
* *FAO, Rapòrt su Bioenergìa (2021)*
* *Johnson, H. Stòria dël Vin e dj'Alcol.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Nicotin-a

La *nicotin-a*' a l'é na sostansa chìmica stimolanta e alcalòid natural present ant le feuje dël tabach (Nicotiana tabacum). Soa formola a l'é C₁₀H₁₄N₂, e a l'é responsàbil ëd la dipendensa da tabach. A l'é trovasse 'dcò an d'àutre piante dla famija dle Solanacee, coma tomàtiche e patate, ma an quantità mìnime.

## Stòria
Ël nòm "nicotin-a" a ven da Jean Nicot, ambassador fransèis dël sécol XVI ch'a l'ha portà ël tabach an Euròpa. La sostansa a l'é stàita isolà për la prima vira dël 1828 dai chìmich Wilhelm Heinrich Posselt e Karl Ludwig Reimann. Ant ël passà, a l'é stàita dovrà com insetissida prima che soa tossicità për l'òm a fussa arconossùa.

## Proprietà chìmiche
* Fòrmola: C₁₀H₁₄N₂
* Aspet: Lìquid incolor ch'a dventa brun a contat con l'aria.
* Solubilità: As mës-cia con l'eva mach an forma ëd sàj (es. nicotin-a idroclòrid).
* Punt d'ebolission: 247 °C (as decompon).

## Efet ansima al còrp
La nicotin-a a agiss anligand-se ai recetor nicotìnich ëd l'acetilcolin-a ant ël servel, stimoland la liberassion ëd dopamin-a (responsàbil dël sentiment ëd piasì). Sòn a men-a a:
* Aument ëd pression e bàtit dël cheur.
* Ridussion dl'apetit.
* Sensassion ëd vijà.

La dipendensa a nass përchè ël còrp as abìtua a livej àut ëd dopamin-a, cissand ël bisogn ëd pi fumé.

## Usagi
* Prodòt dël tabach: Sigarëtte, tabach da fiuté, sigar, e pover.
* Terapìa sostitutiva: Ceròte, tabeuròt, e àutri prodòt për pianté lì 'd fumé.
* Lìquid për sigarëtte eletròniche: Combinà con aromà e glicerìn-a.

## Salute e arzigh
* Tossicità: Dode elevà (50-60 mg për n'adult) a peul esse letal.
* Maladìe cardiovascolar: Aumenta l'arzigh d'infart e ëd pression àuta.
* Dipendensa: Classificà da l'OMS com na droga psicoativa.

Da noté che la nicotin-a ëd për sòlit a l'é pa ël component pì dësgrassià dël tabach (es. catram e monòssid ëd carbòni a son pes), ma a l'é cola ch'a ten ij fumator ancadenà.

## Regolamentassion
An Italia, la vendita ëd prodòt ëd tabach a l'é vietà ai minoren ëd 18 agn.

L'UE a l'ha limità la quantità ëd nicotin-a ant le pover a 20 mg/g.

Le terapìe sostitutive a peulo esse pijà sensa riseta, ma con avìs médich.

## Curiosità
Le avije a son motobin sensìbij a la nicotin-a: chèich produtor ëd tabach a la deuvro për protege le piante.

Dë studi a sugerisso che la nicotin-a a peul amelioré la memòria a curt termo, ma j'arzigh a sùpero ij benefìssi.

Ant ël cine, la nicotin-a a l'é stàita protagonista ant ël film Thank You for Smoking (2005), sàtira dzora a l'andustria dël tabach.

## Arferiment
* *Organissassion Mondial ëd la Sanità (OMS), Rapòrt sul Tabach (2023).*
* *S. Benowitz, Farmacologìa dla Nicotin-a, J. Med. Chìm. (2010).*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Tabach

Ël **tabach** (Nicotiana tabacum) a l'é na pianta dle Solanacee originaria dle Amériche, coltivà për soe feuje, dovrà për produssion ëtëd sigarète, sigar, tabach da fiuté, e àutri prodòt ch'a conten-o nicotin-a, na sostansa ch'a crea dipendensa. A l'é stàit un dij prodòt econòmich pì amportant dla stòria, ma a l'é 'dcò associà a vàire problem ëd salute.

## Stòria
Ël tabach a l'é stàit coltivà da le popolassion indìgene dle Amériche già 5.000 agn fa, dovrà ant ij ritual religios e com meisin-a. A l'é stàit portà an Euròpa da Jean Nicot, ambassador fransèis ant ël Portugal, dël sécol XVI. Dël sécol XVII, a l'é dventà na coltura amportanta ant le colònie anglèise dël Virginia, ancaminand n'andustria global.

## Coltivassion
Ël tabach a chërs mej ant un clima tropicaj o subtropicaj, con tèra bin drenà. Ij prim produtor mondiaj dël 2023 a son:
* Cin-a
* India
* Brasil
* Stat Unì
* Indonesia

La pianta a ven cujìa a man o con màchine, e peui sëccà ant ëd cassie ëd bòsch o an forn.

## Composission chìmica
Le feuje ëd tabach a conten-o:
* Nicotin-a (alcalòid stimolant).
* Catram (cancerògen).
* Monòssid ëd carbòni (tòssich për ël sangh).
* Nitrosamin-e (sostanse cancerògene).

## Usagi prinsipaj
* Fumé: Sigarëtte, sigar, pipa.
* Tabach sensa fum: Da fiuté, da mës-cié.
* E-lìquid: Për sigarëtte eletròniche (giontà 'd nicotin-a sintética).
* Usagi nen fumàbil: Antich insetissida o ingredient ant ij ritual tradissionaj.

## Efet ansima la salute
L'Organissassion Mondial ëd la Sanità (OMS) a classìfica ël tabach com la prima càusa ëd mòrt evitàbil. J'efet a comprendo:
* Càncher (polmon, làringh, boca).
* Maladìe cardiovascolar (infart, ësclèrosi).
* Maladìe respiratòrie (BPCO, bronchit crònica).
* Dipendensa da nicotin-a.

## Econòmia e regolamentassion
Ël tabach a l'ha alimentà comersi internassionaj e sfrutament ëd man d'òvra, ma dël sécol XXI a l'é soget a tasse elevà e lej restrittive:
* Diviet ëd fumé ant ij pòst pùblich (es. Lej Sirchia an Italia, 2003).
* Avèrtiment ëd salute an sle scàtole.
* Limitassion ëd publissità.

An Euròpa, la Diretiva UE 2014/40 a regula la produssion e la vendita.

## Coltura e società
Ël tabach a l'é stàit sìmbol ëd status sossial (es. sigar ëd lusso) ma 'dcò d'opression (es. s-ciavism ant le piantagion mérican-e). Ant la literatura e cine, a l'é stàit rapresentà tant com element 'd sofisticassion (es. film Casablanca) che 'd degradassion (es. Thank You for Smoking).

## Curiosità
Ant ël sécol XVII, ël tabach a l'era dovrà com moneda ant cheich colònie.

Thomas Jefferson a l'ha scrivù la Costitussion djë Stat Unì ant ël parch ëd na piantagion ëd tabach.

An Piemont, la coltivassion ëd tabach a l'é stàita limità, ma a-i son ëstàite d'esportassion ëd feuje ant ël sécol XIX.

## Arferiment
* *OMS, Rapòrt global sul tabach (2023).*
* *Banca Mondial, Dàit econòmich sla coltivassion dël tabach (2021).*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Salute

La **salute** a l'é lë stat ëd benésser fìsich, mental e sossial complet, nen mach l'assensa dle maladìe. Costa definission, dàita da l'Organissassion Mondial ëd la Sanità (OMS) dël 1948, a sotligna che la salute a dipend da n'equìlibri antra còrp, ment e contest antorn.

## Determinant prinsipaj dla Salute
La salute a l'é influensà da vàire fator:
* Biològich: Età, sess, genética.
* Ambientaj: Aria e eva polide, acess a servissi sanitari.
* Stil ëd vita: Dieta, esercissi, fumé, consum d'àlcol.
* Sossio-econòmich: Educassion, sòld, condission ëd travaj.

Ant ël Piemont, l'esposission a l'amiant ant j'andustrie dël sécol XX a l'ha causà 'd maladìe respiratòrie an tra ij travajor.

## Sistem Sanitari
Ël Servissi Sanitari Nassional (SSN) an Italia a garantiss assistensa gratuita o a bass cost. An Piemont, j'ospidal pì amportant a son le Molinette ëd Turin e ël Magior ëd la Carità ëd Noara. Le sfide prinsipaj a son:
* Lista d'ateisa longhe për chirurgìa.
* Difìcoltà a rivé ai médich ëd base ant le zòne ruraj.

## Prevension
Le strategìe për prevenì le maladìe a comprendo:
* Vacinassion (es. contra ël COVID-19 o ël rossaso).
* Campagne contra ël fum (es. Lej Sirchia).
* Contròl ëd l'obesità për mojen ëd diete equilibrà.

Dël 2023, ël Piemont a l'ha avù un aument dël 20% dle consulte dietétiche për causa ëd l'anteress për la nutrission sana.

## Salute Mental
La salute mental a l'é sempe pì arconossùa com essensial. Problem com depression, ansietà o dipendense a son gestì con terapìe e sostegn sossial. An Piemont, ël programa "Salute an Comunità" a eufr servissi gratuit ëd psicòlogh ant ij pais pì cit.

## Salute Global
Le minace prinsipaj a la salute mondial a son:
* Pandemìe (es. COVID-19, Ebola).
* Resistensa a j'antibìotich për colpa dël malusagi.
* Cambiament climàtich (es. zanzare ch'a porto maladìe ant le zòne prima frèide).

L'OMS a stima che ël 25% dle mòrt mondiaj a sio colegà a l'ambient scaudà.

## Curiosità
Le Zòne Bleu: Region andoa la gent a viv pì longh (es. Sardëgna), studià për sò stil ëd vita.

Ant ël Medioev, ël Piemont a l'ha dovù fé ij lasaret për isolé ij malà ëd pesta.

La prima scòla médica piemontèisa a l'é nassùa a Turin dël sécol XIV.

## Arferiment
* *Organissassion Mondial ëd la Sanità (OMS), Costitussion (1948).*
* *Minister ëd la Salute Italian, Rapòrt 2023 sla Prevension.*
* *Region Piemont, Pian Regional për la Salute Mental.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Dendrothele acerina

## Dendrothele acerina

### Descrission
**Dendrothele acerina** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli. A l'ha un color da bianch a grisastr.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire paìs an Euròpa e an vàire region an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Dendrothele acerina*** (Pers.) P.A. Lemke (1965)

Categorìa:Dendrothele
Mal ëd testa

Ël **mal ëd testa** a l'é na condission comun-a ch'a colpiss la testa o ël còl, con dolor ch'a peul varié da leger a grev. A peul esse sìntom ëd d'àutri problema ëd salute o capitè për soa cont. As classìfica an vàire sòrt, dont le pì frequente a son ël mal ëd testa da tension, l'emicrania (emicrania).

## Sòrt prinsipaj
Mal ëd testa da tension:
* Causà da stress, tension dij mùscoj dël còl o dla testa.
* Dolor costant, com na fascia ch'a së strangia.

Emicrania:
* Dolor pulsant, soens da un sol leu dla testa.
* A peul esse compagnà da nausea, sensibilità a la lus o al son.
* Dura da pòche ore a vàire di.

Mal ëd testa a rapa:
* Rar ma motobin doloros, con atach ch'as ripeto për sman-e.
* Dolor intens antorn a n'euj, con lerme o nas che a cola.

## Cause
Le cause a peulo esse:
* Stress o mancansa ëd seugn.
* Disidratassion o dieta pa equilibrà.
* Esercissi fìsich ecessiv o tension visual (es. vardé ël computer për tant temp).
* Problema médich: Pression àuta, anfession dij sen nasaj, o ferìe a la testa.

## Sìntom
A dipendo dal tipo:
* Dolor s-ciapant, pulsant, o costant.
* Vertigin, confusion, o dificoltà a parlé (ant ij cas grev).
* Sensibilità a jë stìmoj estern (lumin, rumor).

## Tratament
* Medicament: Antidolorìfich com ibuprofen, paracetamol, o triptan (për emicrania).
* Ripos: Sté ant ël silensi e ant lë scur.
* Idratassion: Bèive eva për evité la disidratassion.
* Terapìe naturaj: Massage, agopuntura, o respirassion profonda.
Se ël mal ëd testa a ven grev o a peul nen esse gestì, a l'é mèj ciamé un médich.

## Prevension
* Gestì lë stress: Meditassion, esercissi ëd rilassament.
* Dieta regolar: Evité sùcher rafinà, cafè an ecess, e aliment ch'a peulo smon-e j'atach (es. formagg stagionà).
* Dormì a basta: 7-8 ore për neuit.

## Curiosità
Ant l'antich Egit, për cissé via ël mal ëd testa as butavo dle feuje ëd sàles sla testa (la scòrsa dël sàles a conten salicilin-a, predecessor ëd l'aspirin-a).

La scritris Virginia Woolf a l'ha descrivù soe emicranie ant sò diari, ch'a-j rendìo impossìbil travajé për di.

Ant ël Piemont dël sécol XIX, as dovravo impast ëd lavanda o tisan-e ëd canamìa com rimedi popolar.

## Arferiment
* *Organissassion Mondial ëd la Sanità (OMS), Rimedi ai mal ëd testa (2022).*
* *Istituto Neurologich ëd Turin, Tratament dle Cefalee (2023).*

Categorìa:Biologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI