open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Trentin-Sud Tiròl

Ël **Trentin-Sud Tiròl** (*Trentino-Alto Adige* an italian, *Trentino-Südtirol* an alman, *Trentin-Südtirol* an ladin) a l'é na region autònoma dl'Italia.
Sò cap-leu a l'é Trent. L'àutra sità a l'é Bolsan.
A conta 1.074.524 abitant e a l'ha na surfassa ëd 13.605,5 km².

## Geografìa
Ël Trentin-Sud Tiròl as treuva ant ël nòrd dla nassion e a confin-a con ël Véneto a sud e a est, con la Lombardìa a sud e a òvest. A nòrd a confin-a con l'Àustria e a òvest con la Svìssera.
Ël 100% dla region a l'é fàit da brich.

## La Region Autònoma
Ël Trentin-Sud Tiròl a l'é formà da doe provinse autònome: Trent e Bolsan.
Ël Consèj Regional a l'é nen elegiù, ma a l'é formà da l'union dij Consèj dle doe Provinse Autònome e as radun-a metà dle vòlte a Trent e metà dle vòlte a Bolsan.

## Aministrassion

Ël Pressident dla Region dal giugn 2016 a l'é Arno Kompatscher, ch'a l'é 'dcò President dla Provinsa ëd Bolsan.
La pressidensa dla region a l'é n'ufissi pijà an alternansa dai doi pressident provinsaj.

## Popolassion e lenghe
Ant la region a-i son tre grup étnich: alman (60%), italian (35%) e ladin (5%).

La provinsa ëd Trent a l'é apopré dël tut italian-a, con minoranse ladine (Val di Fassa e Val di Fiemme) e vej-almane (mochen e cimbrian).

La provinsa ëd Bolsan a l'é an magioransa (69,15%) alman-a; j'italian (26,47%) a son dzortut ant le sità (a son rivaje, an magioransa, dël perìod fassista). Ij ladin (4,37%) a son an Val Gardèna e an Val Badìa.

## Anliure esteriore
* Sit istitussional
Vitòrio Emanuel I

**Vitòrio Emanuel I**, nassù a Turin ij 24 ëd luj dël 1759, sconda masnà ëd Vitòrio Medeo III, dal 1793 al 1796 a combat con corage për la difèisa dj'Alp an Val d'Osta, contra ij fransèis.
Drocà la monarchìa dlë dzèmber dël 1798 as artira con la famija an Sardëgna, për rintré an sël continent l'ann dòp, pront a torné an Piemont con le vitòrie ëd Suvorov e dj'amperiaj contra ij fransèis.
Për l'ampediment rivà da Vien-na, a ancamin-o soe peregrinassion umiliante.
Nen rassegnà a l'esili 'me sò frel Carl Emanuel IV, a spera che n'antensa atività diplomàtica a-j përmëtta d'oten-e torna ij teritòri dla coron-a sabàuda.
Arvelasse inùtij tuti ij tentativ, dël 1806 a torna an Sardëgna, anté ch'a viv an dignitosa povertà.
Antramentre, dël 1802, a l'era dventà re, che Carl Emanuel a l'avìa abdicà.

Drocà Napoleon, a lassa sò frel Carl Felis regent an Sardëgna e ij 20 ëd maj dël 1814 a rintra an trionf a Turin; ël di apress a scancela la legislassion e j'ordinament butà daj fransèis.
Cand apress la bataja ëd Waterloo la pas a torna an Euròpa, a arciama a Turin ëdcò la famija.
Con ël tratà ëd Paris a oten la Liguria e a-j dan andaré Nissa Marìtima e part ëd la Savòja.

Marià con Marìa Teresa, sò ùnich fieul mas-cc a l'era mòrt (a-j restavo quatr fije: Beatris, fomna ëd Fransesch IV; le binele Marìa Teresa e Mariana; Marìa Cristin-a).
Dagià che gnanca sò frel a l'avìa d'ardité mas-cc, a l'ha arciamà a Turin Carl Albert, a col temp sot-tenent ant l'esèrcit fransèis, ch'a sarìa dventà re apress Carl Felis si la situassion genealògica a fussa nen cangià (e an efet a cangërà pà).

Dël 1816, Vitòrio Emanuel a fa torna duverté l'Academia militar.
Contrari a qualsëssìa prinsipi costitussional, a preferiss abdiché dòp ij moviment dël 1821 an favor ëd sò frel Carl Felis.
An col moment Carl Felis a l'era a Mòdena për saluté a sò passage ël re 'd Nàpoli ch'a rintrava da Lubian-a, e Vitòrio Emanuel a nòmina regent Carl Albert.
Ai present a dis: *I pòrto con mi l'aringret d'avèj travajà për gnente al boneur ëd mè pòpol* e a part për Nissa.

Vitòrio Emanuel as artira ant ël castel ëd Moncalé anté ch'a meuir ij 10 ëd gené dël 1824.

Vitorio Emanuel I
Vitorio Emanuel I
Acrocephalus arundinaceus

## Acrocephalus arundinaceus

### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... 
A l'é ën cit osel ch'a mangia bòje.

### Ambient
Da finì.

### Distribussion
As treuva an Euròpa e Asia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Acrocephalus arundinaceus (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Acrocephalus
Acrocephalus paludicola

## Acrocephalus paludicola

### Descrission
A fa un nil ch'a smija col dël Acrocephalus schoenobaenus ma un pòch pi cit. A fa da 4 a 6 euv. A mangia dzortut le bòje d'eva e ij sò vërmet. 

### Ambient
A viv ant la vegetassion bassa dle zòne ùmide, anté a sta scasi sèmper stërmà, pi che ant ij busson dle rive. Soa nicia ecològica a l'é donca la dëstèisa dle cane.

### Distribussion
As treuva an Italia e Euròpa sènter-oriental. An migrassion as fa vëdde an Euròpa ossidental, as sa nen s'a von-a an Àfrica.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* Acrocephalus paludicola (Vieillot, 1817)

Categorìa:Acrocephalus
Véneto

Ël **Véneto**, ciamà dcò con l'espression "le Venessie", a l'é na region d'Italia.
Sò cap-leu a l'é Venessia.
A conta 4.905.854 abitant e a l'ha na surfassa ëd 18.345,35 km².

## Geografìa
Ël Véneto a confin-a a nòrd con l'Àustria, a sud con l'Emilia-Romagna, a òvest con la Lombardìa, a nòrd-òvest con ël Trentin-Sud Tiròl e a est con ël Friul-Venessia Giulia. A est a l'é bagnà dal Mar Adriàtich, andóa 's treuva la lagun-a ëd Venessia.
Ël 56,4% dla region a l'é an pian, ël 14,5% a l'é fait da colin-e e ël 29,1% da brich.
Ij fium prinsipai a son ël Pò e l'Àdis.

## Sità e provinse

Ël Véneto a l'ha 7 provinse:
* Belun (BL)
* Pàdoa (PD)
* Rovigh (RO)
* Trevis (TV)
* Venessia (VE)
* Veron-a (VR)
* Vicensa (VI)

## Aministrassion
Ël Pressident dla Region a l'é Luca Zaia (dal 7/04/2010 - second mandà: 2015-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Acrocephalus palustris

### Descrission
L**'Acrocephalus palustris** (**passra dle cane**, **passra ëd lësca** o **lëscarin-a subiareula**) a l'é un cit osel migrant ch'a mangia 'd bòje.

### Ambient
Da finì.

### Distribussion
As treuva an Euròpa, Àfrica e Asia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Acrocephalus palustris (Bechstein, 1798)

Categorìa:Acrocephalus
Alcedo atthis

## Alcedo atthis
### Descrission
L**'Alcedo atthis**' (seren-a, merla pëschera) a l'é un cit osel dla famija dij Alcedinidae, conossù për sò piumagi motobin colorà . A l'é longh 16-17 cm, con n'aliura ëd 24-26 cm e a peisa an tra 34 e 46 g . A l'ha la part superior (testa, schin-a e ale) d'un bleu viv, la part inferior (pét e pansa) d'un color arancion, e le piòte curte e reusa . Ël bech a l'é longh, drit e a ponta, nèir ant ij mas-cc, con la base arancion ant le fumele . Ij giovo a l'han la part superior pì brun-a e la part inferior pì ciàira . Sò crij a l'é un "tsii" fòrt e penetrant .

### Ambient
A viv arlongh le rive dij fium, lagh, torent e canaj con eva ciàira e lenta, con vegetassion dle rive për fé 'l nil . A l'é **sedentari**, ma a peul fé dë spostament s'a gela l'eva . A mangia dzortut pess (fin a 8 cm) e d'àutri cit invertebrà, ciapà an picà ant l'eva da na pertia . A fà 'l nil ant le sabie dle rive, an na galarìa longa 30-100 cm, e a duverta 6-7 euv .

### Distribussion
A l'é spantià an tuta l'Euròpa, an Àfrica dël Nòrd e an Asia fin-a a la Cin-a e al Giapon . An Italia a l'é present an tuta la penìsola, an Sicilia e an Sardëgna, ma a l'é an declin për l'inquinament dj'eve e la degradassion dj'ambient fluviaj . A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I) . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Alcedo atthis*** L., 1758

Categorìa:Alcedo
Asio flammeus

## Un cioch: Asio flammeus

### Descrission
Ël **cioch ëd palude** (**Asio flammeus**) a ancàpita an Italia an mentre dla migrassion parsial ëd l'otonn. A cassa dzortut dij giari cit, voland e dovrand ëdcò le orije për localiseje. As fà vëdde 'dcò dë di, përchè a cassa soens con la lus dël sol. A l'é 'l sol cioch che a fà un nil, ambaronand un pòch ëd rame a tera tra j'erbe dla palude. A fà da quatr a ses euv.

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide dl'Euròpa setentrional.

### Distribussion
As treuva an Euròpa, Asia, América e Hawaii.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Asio flammeus** (Pontoppidan, 1763)

Categorìa:Asio
Categorìa:Cioch
Bartramia longicauda

## Bartramia longicauda

### Descrission
Ël **Piro-piro macià** a l'é bin definì dal nòm e a l'ha 'dcò 'l bech curt.

### Ambient
A càpita bin da rair ant j'ambient ùmid d'Euròpa.

### Distribussion
A l'é tìpich dla Mérica dël Nòrd, ma as na treuvo ëdcò an Euròpa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Bartramia longicauda* (Bechstein, 1812)

Categorìa:Bartramia
Calidris acuminata

## Calidris acuminata
### Descrission
La ***Calidris acuminata*** (chichì a coa pontùa) a l'é n'osel limìcol ëd la famija dij Scolopacidae, un pòch pì gròss dël piovan comun. A l'é longh 22 cm, con n'aliura ëd 36-43 cm e a peisa an tra 39 e 114 g.

Ël piumagi a cangia con le stagion. An **istà** (livrea nussial) a l'é caraterisà da na **testa barossa** ('na "calòta" ëd color castan ross) e da **disegn V** nèir an sël pét e ij fianch. La part superior dël còrp a l'é macià 'd castan, nèir e bianch, con ël pét color giaun crema. An **invern** a dventa pì gris uniform. Ij **giovo** a son pì vistos che j'adult, con color pì viv e 'l mantel marcà.

### Ambient
A nidìfica ant la tundra ùmida dla Siberia oriental (dal fium Lena a la baia ëd Chaun). A fà 'l nil an sla tèra, ant na depression dël teren rivestìa d'erba, e a duverta 4 euv. A mangia dzortut inset e larva, ma 'dcò mòlusch e crostassé. Durant la migrassion e l'invern, as treuva ant le zòne ùmide d'eva bassa: salin-e, marne, estuari, risere e teren fangos.

### Distribussion
A l'é **migrator**. A nidìfica an Siberia e a passa l'invern dzortut an Australia e Neuva Zelanda, ma 'dcò ant l'Asia sud-oriental e an Papua Neuva Guinea. A l'é 'n migrant ràir an América dël Nòrd e an Euròpa. A l'é classificà **Vulneràbil** (VU) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Calidris acuminata*** Horsfield, 1821

Categorìa:Calidris
Calidris alpina

## Calidris alpina
### Descrission
Ël ***Calidris alpina*** (piovan) a l'é n'osel limìcol ëd la famija dij Scolopacidae, un dij pì comun e spantià d'Euròpa . A l'ha na longhëssa ëd 16-22 cm e un pèis ëd 40-60 g . Ël bech a l'é longh e legerment curvà an giù . La livrea a cambia motobin con la stagion. An **istà** (piumagi nussial), a l'ha la front e la part superior dla testa color castan, la schin-a brun-a con macie nèire e rosse, e na **gròssa macia nèira an sla pansa** . An **invern** a perd la macia nèira e a l'ha le part superior gris brun uniforme e le part inferior bianche . Ij giovo a l'han ël piumagi pi smijant a l'adult d'istà, con le part superior pi ciaire . A l'é motobin **gregari**, e a forma dë strop numeros, soens ëd senten-e d'osej.

### Ambient
A nidìfica ant la tundra àrtica e subàrtica, ant le palud e le torbere . D'invern e durant le migrassion, as treuva dzortut an sle còste marin-e, ant j'estuari e le salin-e . A mangia cit invertebrà, com verm, crostassé e inset, che a sërca ant la pauta con sò bech .

### Distribussion
A l'é spantià an tut l'emisfer setentrional (Olàrtich) . A nidìfica ant le region àrtiche e temperà frèide dl'Euròpa, dl'Asia e dl'América dël Nòrd . A migra vers le còste dl'Euròpa meridional, dl'Àfrica, dl'Asia sud-oriental e djë Stat Unì për l'invern . A l'é 'n visitator motobin comun an Italia durant le migrassion e l'invern, dzortut an sle còste e ant le lagun-e. A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN, ma chèiche popolassion a son an cal .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Calidris alpina*** Linneus, 1758

Categorìa:Calidris
Calidris ferruginea

## Calidris ferruginea
### Descrission
La ***Calidris ferruginea*** (chichì) a l'é n'osel limìcol cit ëd la famija dij Scolopacidae, ch'a smija al piovan comun ma a l'ha 'l bech pì longh e legerment curvà an giù, e 'l còl e le piòte pì longhe. A l'é longh 18-23 cm, con n'aliura ëd 38-41 cm e a peisa 44-117 g.

Ël piumagi a cangia con le stagion. An **istà** (livrea nussial) a l'é inconfondìbil: testa e part inferior (pét e pansa) a son d'un bel color ross viv, la schin-a a l'é gris sombr con dë strie nèire e rossastre. An **invern** a perd ël ross e a dventa gris uniform an sjë strop e bianch sota, con un **dzorsign bianch** bin vistos. Ij giovo a l'han le part superior gris e brun, la pansa bianca e 'l pét color persi.

### Ambient
A nidìfica ant la tundra àrtica dla Siberia, da la penìsola ëd Yamal a la baia ëd Kolyuchin. A l'é **migrator** e a passa l'invern dzortut an Àfrica, ma 'dcò ant l'Asia meridional e sud-oriental, an Australia e an Neuva Zelanda. A frequenta le zòne ùmide costiere: salin-e, marne, estuari e teren fangos. A mangia inset, mòlusch e d'àutri cit invertebrà.

### Distribussion
A l'é spantià an tuta Euròpa, Asia e Àfrica, ma a nidìfica **mach** an Siberia. An Italia a l'é 'd passagi (dzortut a la prima e a l'otonn) e as peul vëddse ant le zòne ùmide costiere e ant la Pian-a Padan-a. A l'é classificà **Quasi Mnassà** (NT) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Calidris ferruginea*** Pontoppidan, 1763

Categorìa:Calidris
Acrocephalus schoenobaenus

## Acrocephalus schoenobaenus

### Descrission
A viv ant le zòne ùmide europee. Sò cant a l'é antërcalà da dle nòte gratà com col ëd vaire autr oslin ëd palude. An mentre dël temp dla riprodussion a fà dij vòj "a paracadute". A fa un nil bel gròss tra ij busson bass o tra le cane. A fa da sinch a ses euv. A mangia dle bòje e a migra an Àfrica ant un vòl sol. Për sòn, prima d'ancaminé la migrassion, a mangia tut lòn ch'a peulo.

### Ambient
A viv tra le cane e ij busson dla riva, tra ij sàles e la vegetassion spëssa.

### Distribussion
As fà 'l nil an Euròpa e a migra an Àfrica.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* Acrocephalus schoenobaenus (Vieillot, 1817)

Categorìa:Acrocephalus
Acrocephalus scirpaceus

## Acrocephalus scirpaceus

### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... 
L**'Acrocephalus scirpaceus** a l'é un cit osel migrant.

### Ambient
Da finì.

### Distribussion
As treuva an Euròpa e Asia an istà e an Àfrica an invern.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Acrocephalus scirpaceus (Hermann, 1804)

Categorìa:Acrocephalus
Calidris minuta

## Calidris minuta

**Órdin**:   Charadriiformes
**Famija**:  Scolopacidae
**Géner**:   Calidris





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... 
A l'é ën cit osel migrateur.


### Ambient
Da finì.


### Distribussion
Nòrd Éuropa, Asia e Àfrica.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Calidris minuta

Categorìa:Calidris
Calidris temminckii

## Calidris temminckii

### Descrission
Ël **Calidris temminckii** a smija al Calidris minuta, combin ch'a sia pi solitari. La fumela a peul dovré vaire mas-cc për covà diferente, parej mentre a lassa il prim mas-cc a cové, a peul ancaminé n'autra nijà con un second.

### Ambient
J'abitùdin e l'ambient a son com cole dël Calidris minuta.

### Distribussion
A fà 'l nil an Scandinavia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* Calidris temminckii (Leisler, 1812)

Categorìa:Calidris
Cettia cetti

## Cettia cetti
### Descrission
Ël ***Cettia cetti*** (arsigneul ëd fium) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Cettiidae, cita, con na longhëssa ëd 13-14 cm e un pèis ëd 12-18 g . A l'ha le part superior color castan ross, la testa e 'l cupiss gris perla . La gola e 'l pét a son bianch, ij fianch a l'han un tòch ëd brun . La coa a l'é larga e a ventaj, soens dëstendùa, e a l'ha **mach des piume** (mentre la pì part dj'osej a n'ha dódes), caràter che a rend l'osel motobin arconossìbil . L'ùnich segn ch'as buta an evidensa a l'é un **dzorsign ciàir** dzora a l'euj . Ij mas-cc a son pì gròss dle fumele, ma 'l piumagi a l'é istess . A l'é pi fàcil sentilo che vëdd-lo, përchè a stà stërmà ant la vegetassion e a canta fòrt con n'esplosion ëd nòte ciàire e pressà: "chip... chi-chi-chi-chi-chi" .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide con vegetassion s-ciasse, arlongh le rive dij fium e dij lagh, ant le palud, le cane e ij busson . A l'é stàit osservà fin-a a 1.300 méter . A mangia inset, larve, ragn e d'àutr cit invertebrà, e d'invern 'dcò smens . A fà 'l nil ant la vegetassion s-ciassa, a pòch da tèra, e a duverta 3-5 euv .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa meridional e central, ant l'Àfrica dël Nòrd e ant l'Asia sud-ossidental . A l'ha tre sot-specie . An Italia a nidìfica an tuta la penìsola, Sicilia e Sardëgna, con na popolassion stimà an 400.000-800.000 adolt (ancrement ant ël 2000-2010) . A l'é considerà stàbil e a l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Cettia cetti*** Temminck, 1820

Categorìa:Cettia
Chlidonias hybrida

## Chlidonias hybrida
### Descrission
Ël ***Chlidonias hybrida*** (muliné) a l'é n'osel dla famija dij Laridae, un dij pì gròss dle ròndole 'd mar. A l'ha na longhëssa ëd 23-29 cm, n'aliura ëd 57-63 cm e un pèis ëd 60-101 g . An **istà** (piumagi nussial), a l'ha la testa nèira, le ciafele e ij fianch dël còl bianch, e le part inferior gris sombre . Ël bech a l'é robust e ross, le piòte a son rosse. An **invern**, a perd ël color nèir dla testa (a-j resta mach na riga nèira daré a j'euj) e le part inferior a ven-o bianche, con ël bech ch'a dventa nèir . Ij giovo a l'han la schin-a con dë scaje color giaunastr . A vòla elegant, e sò crij a l'é n'arpetù "krekk" .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva dossa: lagh, palud, stagn, risere e salin-e, dzortut cole con eva bassa e vegetassion. A nidìfica an colònie, an fasend ëd nil flotant an sle piante aquàtiche . A mangia inset, larve, cit pess e anfibi. A l'é migrator e a passa l'invern an Àfrica e ant l'Asia meridional .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, Asia, Àfrica e Australia . An Italia a nidìfica dzortut ant la Pian-a Padan-a e an quàich àutra region, con na popolassion ëd 450-500 cobie . A l'é protegiù da la Diretiva Osej e a l'é classificà "Vulneràbil" (VU) ant la Lista Rossa Italian-a .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Chlidonias hybrida*** Pallas, 1811

Categorìa:Chlidonias
Chlidonias niger

## Chlidonias niger
### Descrission
Ël ***Chlidonias niger*** (mijarin) a l'é un cit osel dla famija dij Laridae (ij gabian e sterne), longh 22-25 cm, con n'aliura ëd 60-65 cm e un pèis ëd 55-70 g. A l'ha 'n bech nèir, sutil e legerment curvà, e le piòte curte e scure. An **istà** (livrea nussial), a l'ha la **testa e 'l còrp tut nèir** (con d'arfless gris), le part superior gris sombr e j'ale grise con na banda pì ciàira. An **invern** a perd ël color nèir e a dventa gris an sël dòrs, bianch sota, con la testa bianca e na **calòta nèira**, e na taca scura dëdnans a j'euj e ai fianch dël pét. A vòla con bàt d'ale përfond e un vòl ondulà, an pogiand-se an sle cane për arposesse . Sò crij a l'é 'n "kik" àut e penetrant .

### Ambient
A viv ant le palude d'eva dossa, ant ij lagh e ant le risere con eva bassa e vegetassion, andoa a fà 'l nil an sle piante ch'a s-ciasso (soens an sle cane) . A fà 'nil flotant con ëd tòch ëd vegetassion, e a duverta 2-4 euv . A l'é n'osel gregari, ch'a nidìfica an colònie . A mangia dzortut inset e larve, ma 'dcò cit pess, ran-e e anfibi . A cassa voland bass an sj'eve e an sle pasture.

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa e Asia ossidental (sot-specie *C. n. niger*) e ant l'América dël Nòrd (sot-specie *C. n. surinamensis*) . An Euròpa, a nidìfica ant le zòne ùmide dai paìs bàltich e Russia a la Polònia e Ucrain-a . La popolassion mondial a l'é 'd 500.000 cobie, ma an Italia a l'é motobin ràir: a nidìfica nen regolarment (mach cheich tentativ ant ël Delta dël Pò e ant la Pian-a Padan-a) e as vëdd dzortut ëd passagi . A l'é protegiù da la Diretiva Osej e da AEWA .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Chlidonias niger*** L., 1758

Categorìa:Chlidonias
Gallinago gallinago

## Bëccassin

**Órdin**: Caradriform
**Famija**: Scolopàcid
**Géner**:   ---





### Descrission
Ël **bëccassin**, o **tinivlòt** a l'é n'osel dl'órdin caradriform (famija scolopàcid).
Longh apopré 30 centim, a l'ha ël bech longh e drit, piumage nèir e bianch con larghe rigadure barosse e pansa bianca.

A l'é n'osel ch'a l'é cassà.

### Ambient
Ël bëccassin a viv arlongh le còste e ij mojiss.

### Distribussion
Da finì.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gallinago gallinago

Categorìa:Gallinago
Categorìa:Tinivlòt
Gallinago media

## Gallinago media
### Descrission
Ël ***Gallinago media*** (bëcassin) a l'é n'osel limìcol ëd la famija dij Scolopacidae, parent ëd la *Gallinago gallinago* (bëcassin ordinari) . A l'é legerment pì gròss e pì robust, longh 26-30 cm, con n'aliura ëd 42-50 cm e un pèis ëd 140-260 g. La part superior a l'é macià 'd brun, nèir e crema . La part inferior a l'é bianca con ël pét e ij fianch strià. J'ale a l'han dle bande bianche e a son pì larghe che ant ël bëccassin comun . La coa a l'ha motobin ëd bianch . Ël bech a l'é pì curt. A l'é na specie **silensiosa**. Sò crij, quand a leva, a l'é un raucc "èch" . Ij mas-cc a son vajant durant la parada nussial, con ëd son caraterìstich ch'a smijo a cit ciadel o a na ròda ch'as dëscadagna . A l'é famos për soe migrassion longhe e s-cëtte, fin a 6.760 km sensa fërmesse e a quote àute (fin a 8.700 m) .

### Ambient
A nidìfìca ant ij pra e le palud ùmide con vegetassion curta, ant l'Euròpa nòrd-oriental e la Russia. Durant le migrassion, as treuva 'dcò ant le zòne pì sùite. D'invern a va an Àfrica . A mangia dzortut inset e verm .

### Distribussion
A nidìfica dzortut an Russia, Bielorussia, Norvegia e Svessia . A passa l'invern ant l'Àfrica (da la Mauritania al Mozambich) . An Italia a l'é 'n migrant regolar, dzortut ant le zòne ùmide . A l'é classificà **Near Threatened** (NT) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Gallinago media*** Latham, 1787

Categorìa:Gallinago
Categorìa:Tinivlòt
Cinclus cinclus

## Cinclus cinclus

### Descrission
Ël merlo d'eva (**Cinclus cinclus**) a l'è bon a caminé sot eva pròpi com a fan ij palombar, sercand babòje da eva e autre bës-cëtte da eva. A riess a resté sot eva mersì a l'assion dj'ale. A viv arlongh ij torent e ij turbij a lo sbaruvo pa; an pi, s'a-i é na cascada, a peul adritura fé 'l nil daré dla cascada. A fà 'l nil con la mofa, e a-j dà na forma rionda. A fà mediament sinch euv.

### Ambient
A viv stansial an bon-a part d'Europa..

### Distribussion
Euròpa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Cinclus cinclus* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Cinclus
Emberiza schoeniclus

## Emberiza schoeniclus
### Descrission
L**'Emberiza schoeniclus** (passra 'd lësca) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dj'Emberizidae, longh 13,5-15,5 cm e dël pèis ëd 10-24 g . A l'é caraterisà da un marcà dimorfism sessual. Ël **mas-cc** an livrea nussial a l'ha la **testa e la gola nèire**, un **semicolar bianch** an sël còl, e le part inferior bianche strià . La part superior a l'é gris brun con dë strìe scure . La **fumela** a l'é motobin pì smòrta, con la testa brun-a e le part inferior giàunastre strià . A l'ha 'n ciàir dzorsign. An invern, ël mas-cc a perd ël capuss nèir e a smija a la fumela . Sò cant a l'é na strofa motobin caraterìstica e arconossìbil, un "tzi-tzi-tzi-tchri" lent.

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide con vegetassion s-ciasse: cane, bòsch ùmid, palud e rive dij lagh . As treuva 'dcò ant ij camp ëd colsa e ant le colin-e . A l'é 'n migrant o resident, a seconda dla latitùdin . A mangia dzortut smens d'erba e dle vire inset .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa e ant l'Asia setentrional, da la Spagna a la Kamchatca e a l'Himalaya . A l'é classificà an 15 sot-specie . Le popolassion dël nòrd a migro an Àfrica dël Nòrd e ant l'Asia meridional . An Italia a nidìfica ant la pian-a padan-a e a l'é sedentari për la pì part . A l'é comun e a l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Emberiza schoeniclus*** L., 1758

Categorìa:Emberiza
Limnodromus scolopaceus

## Limnodromus scolopaceus
### Descrission
Ël ***Limnodromus scolopaceus*** a l'é n'osel limìcol ëd la famija dij Scolopacidae . A l'ha na longhëssa d'apopré 29-30 cm, n'aliura ëd 46-52 cm e un pèis ëd 88-135 g . La caraterìstica pì vistosa a l'é 'l **bech longh e drit**, d'anviron 6-7 cm, e la part superior dël còrp color rossastr an istà . An **istà** (piumagi nussial), a l'ha la testa e le part inferior ëd color ross viv, con dë strìe nèire an sij fianch, e la schin-a brun nèir macià . An **invern** a l'é gris uniform . A l'ha na **grossa macia bianca an sla gropera**, ch'as vëdd ant ël vòl . A l'é quasi idéntich al "Limnodromus griseus", ma as arconòss për ël bech pì longh e për la preferensa d'ambient . Sò crij a l'é n'àut "keek" .

### Ambient
A nidìfica ant la tundra ùmida e ij pra aquitrinos ant l'estrem nòrd d'América e an Siberia . D'invern as treuva ant j'estuari, jë stagn d'eva dossa e le risere . A mangia cit invertebrà (inset, verm, crostassé, molusch) ch'a sërca ant l'eva bassa o ant la pàuta con sò bech longh .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Alaska, ant ël nòrd dël Canadà e ant l'Àrtich siberian . A migra vers ël sud djë Stat Unì e l'América sentral . A l'é 'n visitator ràir an Euròpa, ma a peul esse vëddù da passant . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Limnodromus scolopaceus*** Say, 1822

Categorìa:Limnodromus
Himantopus himantopus

## Himantopus himantopus
### Descrission
L’**'Himantopus himantopus*** (gambiton) a l'é n'osel limìcol elegant e inconfondìbil, ëd la famija dij [[Recurvirostridae]] . A l'é àut 33-36 cm e a peisa 120-200 g, con n'aliura ëd 67-83 cm . La caraterìstica pì vistosa a son le *'piòte motobin longhe e color reusa viv** e 'l **bech longh, sutil e nèir** . La part superior dël còrp (schin-a e ale) a l'é nèira, la part inferior a l'é bianca . La testa e 'l còl a son bianch, con na macia nèira ch'a peul varié second la stagion e 'l sess . Ël mas-cc a l'ha la schin-a nèira con arfluss verd; la fumela a l'ha la schin-a d'un color brun, an contrast con le remigante nèire . Ij giovo a l'han na colorassion pì grisa e sabiosa an sj'ale . Sò crij a l'é n'àut "kik-kik-kik" o "ket-kit", fòrt e penetrant .

=== Ambient ===
A viv ant le zòne ùmide d'eva bassa, sia dossa che salmastra: lagun-e, marne, stagn, risere, salin-e e estuari . A preferiss le zòne duverte con rive sabiose o fangose e poca vegetassion, andoa a peul sërché da mangé an passand ant l'eva . A nidìfica an colònie cite, soens ansema a d'àutri limìcoj com j' [[avosëtte]] . A fà 'l nil an na depression dël teren, an sla tèra patanùa o an sla vegetassion, davzin a l'eva, e a duverta 3-5 euv . A mangia dzortut inset aquàtich, larve, cit crostassé, verm e mòlusch, ch'a cheuj con sò bech longh ant l'eva o ant la pàuta.

=== Distribussion ===
A l'é spantià ant l'Euròpa meridional, l'[[Àfrica]] e l'[[Asia]] fin-a a Taiwan . An Euròpa a nidìfica an Spagna, Fransa, Italia, Grecia, Turchìa e Ucrain-a, con na popolassion stimà d'apopré 21.000 cobie . An [[Italia]] a l'é nidificant localisà, dzortut ant la bassa Pian-a Padan-a (Piemont comprèis), an Sardëgna e an Sicilia, con na popolassion ëd 900-1.700 cobie . A l'é **migrator**: le popolassion dël nòrd a passo l'invern an Àfrica e ant l'Asia meridional . A l'é protegiù da la [[Diretiva Osèj]] (Anes I) e a l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'[[IUCN]] .

== Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse ==

* ***Himantopus himantopus*''' L., 1758

Categorìa:Himantopus
Limosa limosa

## Limosa limosa
### Descrission
La ***Limosa limosa*** (pita real) a l'é n'osel limìcol ëd la famija dij Scolopacidae, àut 36-44 cm e con n'aliura ëd 70-82 cm . A l'ha un **bech longh e drit** (7,5-12 cm), reusa o giaunastr con la ponta nèira, e dle piòte longhe gris-verdastre o nèire . An **invern** a l'ha la part superior gris brun uniforma, la part inferior biancastra, la coa bianca con na larga banda terminal nèira e na strìa bianca an sj'ale motobin visìbil an vòl . An **istà** (livrea nussial) la testa, ël còl e 'l pét a dvento rosà o castan, e la pansa a l'ha dë strìe scure . La fumela a l'é pì gròssa e men colorà dël mas-cc . A viv an strop e a fà 'n crij "wicka-wicka" o "kik" .

### Ambient
A frequenta le zòne ùmide d'eva dossa: stagn, palud, pra anondà, risere e pasture ùmide . Durant la migrassion e l'invern as treuva 'dcò ant j'estuari e le saline . A nidìfica an depression dël teren con vegetassion bassa, an pra e torbere . A fà 3-6 euv, e a mangia inset, verm, crostass, e 'dcò d'element vegetaj (gran, smens) .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa e Asia (sot-specie *L. l. limosa* e *L. l. melanuroides*) e an Islanda (sot-specie *L. l. islandica*) . A migra an Àfrica, ant l'Asia meridional e an Australia . An Italia a l'é 'n migrant e invernant regolar (apopré 30.000 esemplar), con dle cite colònie 'd nidificassion (a l'é ràir) . A l'é considerà "Near Threatened" (NT) a livel mondial, ma a l'é an cal an Euròpa për la pèrdita d'habitat e l'intensificassion agrìcola .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Limosa limosa*** Linneus, 1758

Categorìa:Limosa
Limicola falcinellus

## Limicola falcinellus
### Descrission
Ël ***Calidris falcinellus*** (grièt) a l'é un cit limìcol ëd la famija dij Scolopacidae, caraterisà da 'n **bech longh e sutil, legerment curvà an giù**, e da na **banda bianca** dzora a l'euj ch'a së slonga daré . A l'é longh 15-18 cm, con n'aliura ëd 34-37 cm e a peisa an tra 25 e 45 g . An **istà** (piumagi nussial), a l'ha la part superior brun rossastr con dë strìe nèire e bianche, la part inferior bianca con ël pét strià . An **invern** a dventa gris brun an sël dòrs e bianch sota, con dë strìe men marcà . Ij giovo a l'han le part superior con dë scaje bianche . Sò crij a l'é un "chirr" o "krr" sech .

### Ambient
A nidìfica ant le torbiere e le palud ùmide dla tundra àrtica (Scandinavia setentrional, Russia) . A l'é **migrator**: a passa l'invern ant l'Àfrica sota al Sahara, ant l'Asia meridional e ant l'Australia . Durant le migrassion e l'invern, as treuva ant le zòne ùmide d'eva bassa: estuari, lagun-e, salin-e, risere . A mangia dzortut inset, verm, crostassé e mòlusch .

### Distribussion
A nidìfica ant le region setentrionaj d'Euròpa e dl'Asia, da la Scandinavia e la Russia fin-a a la Siberia oriental . A l'é 'n visitator ràir ant l'Euròpa ossidental e sentral . An Italia a l'é 'n migrant ràir, con poche osservassion ant la Pian-a Padan-a e an sle còste . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Limicola falcinellus*** Pontoppidan, 1762

Categorìa:Limicola
Limosa lapponica

## Limosa lapponica

**Órdin**:   Charadriiformes
**Famija**:  Scolopacidae
**Géner**:   Limosa





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... 
A l'é n'osel migrateur.


### Ambient
Da finì.


### Distribussion
As treuva an istà an Nòrd Asia e Alasca, an invern an Euròpa, Àfrica, Asia meridional, Australia e Neuva Zelanda.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Limosa lapponica

Categorìa:Limosa
Locustella certhiola

## Locustella certhiola

### Descrission
A càpita da rair da nojautr e sempre an mentre dle migrassion, d'otonn e d'invern. A l'é 'dcò ciamà *Locustella dël Pallas*.

### Ambient
A viv ant j'ambient nòrd-orientaj dla Russia.

### Distribussion
A fa 'l nil an Russia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Locustella certhiola* (Pallas, 1811)

Categorìa:Locustella
Rafael Bombelli

Matemàtich.
**Rafael** (o **Raffaele**) **Bombelli** a l'era nassù a Bològna dël 1526 e a l'è mòrt ambelelì (o, peul desse, a Roma) dël 1572.

A l'ha travajà a lë sbòss ëd na teorìa dj'imaginari.

## Euvre prinsipaj
***Algebra, parte maggiore dell'aritmetica, divisa in tre libri** (Bològna, 1572). Ël prim lìber a l'é tut dedicà ai cont con potense e rèis; lë scond a trata dla teorìa e dl'arzolussion dj'equassion algébriche; ant ël ters as fa vëdde 'me apliché ij métod ësmonù a l'arzolussion ëd vàire problema.

Bombelli, Rafael
Locustella luscinioides

## Locustella luscinioides

### Descrission
A smija a tanti autr osej ëd fium e, anlora, për identifichelo as fa arferiment dzortut al cant, che a smija al fërcé dle bòje. Quand a vòla a canta 'dcò con un "tsich" arpetù. A fa da quatr a sinch euv ant un nil pendù tra le cane e ij busson, fin-a dzor l'eva. A mangia dzortut bòje e vermet d'eva.

### Ambient
A-j piaso j'ambient ëd palude con specc d'eva, sircondà da cane, busson e sàles.

### Distribussion
A fa 'l nil an Eurasia e a migra an Àfrica.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Locustella luscinioides* (Savi, 1824)

Categorìa:Locustella
Acrocephalus melanopogon

## Acrocephalus melanopogon

### Descrission
A àussa sovens la coa quand a l'é posà, e sòn a lo diferensia dal Acrocephalus schoenobaenus. Sò cant a l'é motobin bel e a smija a col ëd l'arsigneul. El nil a l'é spatarà, a fa da quatr a eut euv. A mangia bòje e ragnà.

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide e a migra parsialment.

### Distribussion
A l'é na specie dzortut meridional e dl'àira mediterania. 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Acrocephalus melanopogon*
* *Lusciniola melanopogon*

Categorìa:Acrocephalus
Categorìa:Arsigneuj
Lymnocryptes minimus

## Lymnocryptes minimus

**Órdin**:   Charadriiformes

**Famija**:  Scolopacidae

**Géner**:   Lymnocryptes

### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: a l'é un bëccassin cit, un tinivlòt cit. 
A l'é n'osel.

### Ambient
Da finì.

### Distribussion
As treuva an Euròpa e Russia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Lymnocryptes minimus

Categorìa:Lymnocryptes
Micropalama himantopus

## Micropalama himantopus
### Descrission
La ***Calidris himantopus*** (dita 'dcò ***Micropalama himantopus*** ma la classificassion moderna a la pòrta a *Calidris*) a l'é un cit osel migrator dla famija dle Scolopacidae. A l'ha 'n còrp slansà, longh anviron 20 cm, con gambe motobin longhe e rossastre, e 'n bech longh e legerment arcà vers ël bass. Ël piumagi d'istà a l'é brun an sël dòrs con dë strie nèire, bianch an sla pansa e con na stria sora j'euj; d'invern a dventa pì gris uniform. A l'ha un vol lest, con batùe d'ale leste.

### Ambient
A l'ha pi car le zòne ùmide d'eva bassa: lagun-e, ëstuari, rive 'd lagh e pra ùmid. A sërcà 'd mangé an campand ël bech ant l'eva o ant ël lim për ciapé d'invertebrà aquàtich, com d'inset, vërm e crostacè cit. A l'é un osèl discret, ch'as mës-cia bin ant la vegetassion dle rive.

### Distribussion
A fà 'l nil ant la tundra àrtica dël Nòrd América (Alaska e Canadà setentrional) an istà. Për passé l'invern a migra vers le region dël Sud América (dal Perú al Cile e Argentina) e 'dcò ant le Antile e la costa dël Golf dël Méssich. A l'é 'n migrator ëd longa distansa. Durant le migrassion a peul esse vëddù 'dcò ant jë Stat Unì sentraj e meridionaj. Soa presensa an Euròpa a l'é rairìssima e casual.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Micropalama himantopus*** Bonaparte, 1826
* ***Calidris himantopus***

Categorìa:Micropalama
Motacilla alba yarrellii

## Motacilla alba yarrellii
### Descrission
La ***Motacilla alba yarrellii*** (buarin-a) a l'é na sot-specie dla balarin-a bianca (*Motacilla alba*), ch'a viv dzortut ant j' Ìsole Britàniche . A l'é stàita descrivùa dël 1837 dal naturalista anglèis William Yarrell, ch'a l'ha daje sò nòm . A l'é legerment pì gròssa dla sot-specie nominal, con na longhëssa d'anviron 18 cm e n'aliura ëd 25-30 cm .

Ël **mas-cc** an livrea nussial a l'é inconfondìbil: la part superior (mantel e schin-a) a l'é 'd color nèir carbon (nopà che gris com ant la balarin-a bianca), an contrast con le part inferior che a son bianche . La testa a l'é bianca con la caparucia nèira, e a l'ha na **gorgera nèira** ch'a passa sota la gola . Le ale a son nèire con dle bande bianche . La **fumela** a l'é pì smòrta, con ël nèir dël dòrs ch'a vira al gris sombr, e ij color an general pì sbiadì . Ij giovo a l'han na colorassion brunastra an sle part superior . Sò crij a l'é un "tsilit" o "chisick" fòrt, e 'l cant a l'é na ciaciarada pressà .

### Ambient
A viv ant na gran varietà d'ambient duvert, dzortut davzin a l'eva: rivere, pra, pasture, teren coltivà, ma 'dcò ant le sità e ij pais . A l'é na specie **insetìvora**, e a cassa le soe prede (mosche, coleòter, larve) an sla tèra o an vòl, an bogiand la coa an su e 'n giù sensa fé arch . A fà 'l nil ant le filure dle ròche, ant ij mur, o ant le struture uman-e, e a duverta 4-5 euv .

### Distribussion
A nidìfica dzortut ant j' Ìsole Britàniche (Anghiltèra, Gàles, Scòssia, Irlanda) e an sle còste davzin-e dla Fransa e dij Pais Bass . Le popolassion dël nòrd a son migratris e a passo l'invern ant la Spagna e ant l'Àfrica dël Nòrd, mentre cole dël sud a son pì sedentarie . A l'é considerà na rarità an Euròpa sentral e setentrional, ma a peul capité 'd vëdd-lo an vàire pais durant le migrassion . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Motacilla alba yarrellii** Gould, 1837

Categorìa:Motacilla
Motacilla alba

## Motacilla alba
### Descrission
La ***Motacilla alba*** (buarin-a) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Motacillidae, longh 16,5-19 cm (le sot-specie dl'Asia oriental a peulo rivé a 21 cm) e dël pèis d'anviron 25 g. A l'é caraterisà da na **coa longa e sutila** ch'a fà su e giù sensa fé arch, da sò nòm.

La colorassion a l'é na combinassion ëd gris, nèir e bianch. La sot-specie nominal (*M. a. alba*) a l'ha la part superior grisa, la part inferior bianca, la testa bianca con la caparucia nèira e la gola nèira. J'ale a son nèire e bianche. An invern, la gola a perd ël nèir e a dventa bianca. Ij doi sess a son smijant, ma ël mas-cc a l'ha 'l nèir pì marcà. Ij giovo a son pì brun e a l'han nen ël disegn marcà dla testa.

La **sot-specie ''M. a. yarrellii*** (balarin-a nèira), ch'a viv ant j' [[Ìsole Britàniche]], a l'ha la part superior (mantel e schin-a) tuta nèira, anvece che grisa.

=== Ambient ===
A viv ant ij teren duvert, soens davzin a l'eva: rivere, pra, pasture, teren coltivà, ma 'dcò ant le sità e ij pais. A l'é na specie *'insetìvora**: a mangia inset, verm, ragn, cite lumasse e crostassé, ciapà an sla tèra o an vòl. A l'é motobin **socièivol** e, fòra dla stagion ëd riprodussion, a forma dë strop ch'a peulo passè la neuit ansema ant ij dormitor comun. A fà 'l nil ant le filure dle ròche, ant ij mur, ant ij pont e ant le struture uman-e, e a duverta 4-6 euv.

=== Distribussion ===
A l'é spantià an tuta la region paleàrtica: Euròpa, Asia e nòrd-Àfrica. A son arconossùe an tra 9 e 11 sot-specie. A l'é **sedentaria** ant le part pì càude dl'areal (Euròpa ossidental, Mediterani), e **migratris** ant ël rest. Le popolassion dël nòrd a passo l'invern ant l'[[Àfrica]] e ant l'Asia meridional. An [[Italia]] a l'é comun-a an tuta la penìsola, tant 'me sedentaria che 'me migratris e invernanta. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'[[IUCN]]. A l'é l'osel nassional dla [[Letònia]].

== Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse ==

* ***Motacilla alba*''' L., 1758

Categorìa:Motacilla
Locustella fluviatilis

## Locustella fluviatilis

### Descrission
A smija a la Locustella luscinioides ma a l'é un pòch pi cita. A mangia dzortut ëd bòje e a l'é malfé vëddla. Sovens a s'arconòss mach dal cant, cha a smija a col dla Locustella naevia, ma a l'é pi fòrt e con dle nòte pi dëstacà an tra 'd lor. Sò habitat a l'é mach lingerment spostà vers la tèra fërma. A fa normalment quatr euv. A l'é migratris.

### Ambient
A-j piaso boschet e busson arlongh le zòne ùmide.

### Distribussion
A fa 'l nil an Eurasia e a migra an Àfrica.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Locustella fluviatilis* (Wolf, 1810)

Categorìa:Locustella
Locustella lanceolata

## Locustella lanceolata

### Descrission
A càpita da rair an Europa, ant soe migrassion dl'otonn e dl'invern.

### Ambient

Originaria dle part nòrd orientaj dla Russia.

### Distribussion
As treuva an Russia, Nòrd Asia e Giapon an istà, e ant l'Asia Sud-est an invern.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Locustella lanceolata* (Timminck, 1840)

Categorìa:Locustella
Numenius arquata

## Numenius arquata
### Descrission
Ël **Numenius arquata** a l'é conossù për ël longh bech voltà an giù (pi long ant le fumele) e për ël cant fòrt ch'a fà ant ël temp ëd la riprodussion e dla migrassion. 
A l'é apopré 55 centim; a l'ha n'overtura d'ale d'un méter e un bech longh fin-a a 12 centim.
A camin-a ant l'eva bassa an tastand ël fond. A l'ha pi car i cit vërtebrà. A peul mangé babòje, bëstiëtte con greuja e sensa, smens, sostanse vegetaj. 
A l'é anciarmanta soa parà nussial, con vòj ondulà e a paracadute, con j'ale dëstèise e cant squilant. 
A fà mediament quatr euv, për tèra, ant un cit përtus riparà da quaich bocc d'erba e vzin a l'eva. 

### Ambient
A l'é n'osel tìpich dij pòst ùmid.

### Distribussion
As treuva an gran part ëd l'Euròpa sentral e setentrional. Ant la migrassion as ferma ant ij pòst ùmid arlongh le còste. A migra ëdcò an Asia e Àfrica


File:Numenius arquata.jpg
File:Numenius arquata male flying.jpg|Un mas-cc an vòl
File:Eggs Numenius arquata.jpg|Un nì con j'euv


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Numenius arquata* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Numenius
Numenius phaeopus

## Numenius phaeopus

### Descrission
Ël **Numenius phaeopus** a l'é la version cita ëd Numenius arquata. La diferensa tra le doe specie an vol as fa an sentendne ël cant. Ël N. phaeopus a bat j'ale pi an pressa e a l'é ëdcò pi ciair da sota. Quand a l'é a tèra, a sonda ël teren con colp d bech lest për serché babòje a autre bëstiëtte. A mangia ëdcò dij vegetaj. J'euv a son normalment tre o quatr.

### Ambient
A fà sovens ël nil ant ël bru. A sern ambient ant la tundra o autr ambient con vegetassion bassa e eva ant le vicinanse.

### Distribussion
Sò areal a l'é nòrdich: Scandinavia, Russia, Scòssia e Islanda. A passa an sla còsta an mentre dla migrassion. A migra fin ant l'Àfrica meridional.


File:Numenius phaeopus MHNT.jpg|N'euv


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Numenius phaeopus* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Numenius
Numenius tenuirostris

## Numenius tenuirostris

### Descrission
Ël **Numenius tenuirostris** a l'é rair e a l'ha ëd dimension com ël Numenius phaeopus.

### Ambient
A son signalà raire aparission an Euròpa sentral e meridional.

### Distribussion
Sò areal a l'é l'Asia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Numenius tenuirostris* (Vieillot, 1817)

Categorìa:Numenius
Panurus biarmicus

## Panurus biarmicus

### Descrission
A l'é un dj'osej pi bej dla palude, për ij doi "barbis" ch'a marco soa testa. A mangia dzortut babòje e vermet, e d'invern jë smens dle cane. A l'é un migrator parsial, përché a l'é pa resistent al vol, e d'invern a patiss. A fà 'l nil dzora a dij baron ëd cane, e a fà da sinch a eut euv.

### Ambient
A viv ant ij mojiss bin dëstendù.

### Distribussion
A viv pitòst localisà an Euròpa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Panurus biarmicus* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Panurus
Ossidassion

L**'ossidassion**, ant un sens largh ëd la paròla, a l'é lòn ch'a-i ancàpita cand n'àtom a perd dj'eletron.
A l'é 'l process ch'a fa ven-e rusnent ij materiaj an fer.

Categorìa:Chìmica
Phalaropus lobatus

## Phalaropus lobatus
### Descrission
Ël ***Phalaropus lobatus*** a l'é 'l pì cit dij Phalaropus e 'l pì spantià dël géner, con na longhëssa ëd 16-20 cm, n'aliura ëd 31-41 cm e un pèis ëd 20-48 g. A l'é caraterisà da un **bech sutil e a gucia** e da dij **dij lobà** (con na membrana), ch'a-j përmëtto ëd nové bin. La specie a presenta n'anversament dij ròj sessuaj: la **fumela** a l'é pì gròssa e pì colorà dël mas-cc.

An **istà** (livrea nussial), la fumela a l'ha la part superior gris perla, un **colarin ross** an sla gola e an sij fianch dël còl, e la facia nèira con na **macìa bianca** sota a l'euj. La gola a l'é bianca. Ël mas-cc a l'é na version pì smòrta, con ij color pì brun e men viv. An **invern**, tùit e doi a perdo 'l color ross e a dvento gris an sël dòrs e bianch sota, con na **mascra nèira** travers j'euj ch'a resta sempe. Ij giovo a smijo a j'adult d'invern ma a l'han dë strìe giaunastre an sle part superior.

### Ambient
A nidìfica ant la tundra àrtica e subàrtica dl'emisfer setentrional, an sle rive dij lagh e dle palud con vegetassion bassa e eva bassa. A l'é 'n **migrator** e a passa la pì part dl'ann (fin a 9 mèis) an àut mar, ant le zòne tropical e subtropical andova a-i son d'upwelling (corent ch'a pòrto su 'l plankton). A mangia dzortut inset aquàtich an quand a l'é an sla tundra, e zooplankton (crostassé, etc.) quand a l'é an mar. A deuvra la tècnica 'd **viré an sërcc** an sl'eva për creé dij cit mulinèj ch'a pòrto a la surfassa soe prede. Durant la riprodussion, ij **ròj a son anvertì**: la fumela a fà la cort al mas-cc, a lo dësfend e a lassa peui a chiel la cura d'euv e dij cit.

### Distribussion
A l'ha na distribussion circumpolar àrtica. A nidìfica ant le region setentrionaj dl'América dël Nòrd, dl'Euròpa e dl'Asia (Scandinavia, Russia, Siberia, Alaska, Canadà). A passa l'invern ant l'Océan Passìfich (còste dl'América sentral e meridional), ant l'Océan Indian (Mar Aràbich) e ant l'Asia sud-oriental. A l'é 'n migrant ràir an Euròpa sentral e an Italia. A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN, con na popolassion mondial stimà an 3,6-4,5 milion d'individuj.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Phalaropus lobatus*** L., 1758

Categorìa:Phalaropus
Phalaropus tricolor

## Phalaropus tricolor

**Órdin**: Charadriiformes
**Famija**: Scolopacidae
**Géner**: Phalaropus





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... 
A l'é n'osel migrateur.


### Ambient
Da finì.


### Distribussion
As treuva an invern an América meridional e an istà an Euròpa.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Phalaropus tricolor

Categorìa:Phalaropus
Philomachus pugnax

## Philomachus pugnax

### Descrission
Ël **Philomachus pugnax** a riva an Italia con ël piumagi invernal. Ant la stagion dj'amor a l'ha le piume colorà an vaire manere, e ij mas-cc a s'afronto a colp ëd color e ëd bech për la conquista dël teritòri. Ij mas-cc, ch'a son pi gròss, a dan gnun agiut a le fumele, ch'a deuvo dichesse da sole a cové e anlevé ij cit. Quand a l'é posà, a sta motobin drit, con sò bech curt e le gambe colorà, e a peul esse confondù con autre sòrt ëd trampolié. A mangio dzortut babòje ma 'dcò anvertebrà e vegetaj. A fan ël nil për tèra tra la vegetassion ëd la palude, mediament quatr euv.

### Ambient
A-j piaso camp e bruere ùmide con eva e paludi. A l'ha n'areal nòrd-oriental.

### Distribussion
A migra an Asia e Àfrica, quaidun a resto an Euròpa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Philomachus pugnax* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Philomachus