Filosofìa presocràtica

La **filosofìa presocràtica** a comprend ij prim filòsof grech ch'a son vivù prima ëd Sòcrate (469-399 a.C.). Costi pensator, ativ antra ij sécoj VII e V a.C., a l'han butà le base dla filosofìa ossidental an passand da le spiegassion mitològiche a cole rasonà. A son ëstàit ij prim a serché na spiegassion natural e unificà dla realtà.

## Contest stòrich
La filosofìa presocràtica a l'é nàita ant le colònie greche d'Asia Minor (Iònia) e dl'Italia meridional (Magna Grecia) ant ël sécol VII a.C. Le sità prinsipaj a j'ero:
* Milet (anté a l'é nàita la scòla milesia)
* Efeso (assossià a Eràclit)
* Elea (scòla elèatica)
* Agrigent (assossià a Empédocle)

## Caraterìstiche generaj
Ij presocràtich a son caraterisà da:
* Anteresse prinsipal për la cosmologìa e la metafìsica
* Serca d'un prinsipi unificador (*arché*) ch'a spiega la realtà
* Usagi dla rason (*logos*) an pì dla tradission mitològica
* Atension a la natura (*physis*) e ai sò process

## Scòle prinsipaj

### Scòla milesia
Prima scòla filosòfica, fondà a Milet:
* Talete (ca. 624-546 a.C.): l'eva a l'é l'element primordial
* Anassimandr (ca. 610-546 a.C.): l*'[[àpeiron]]* (l'ilimità) a l'é l'orìgin ëd tut
* Anassìmene (ca. 585-528 a.C.): l'aria a l'é ël prinsipi ëd tut

### Scòla eleàtica
A fortiss l'unità e l'imutabilità dla realtà:
* Parménide (ca. 515-450 a.C.): "l'é" a l'é ùnich e imutàbil
* Zenon d'Elea (ca. 490-430 a.C.): paradòss për difende le tesi ëd Parménide

### Filosofìa dël cambiament
* Eràclito (ca. 535-475 a.C.): "tut a cambia", ël feu a l'é ël prinsipi, amportansa dël *logos*

### Teorìa dj'atòm
* Demòcrit (ca. 460-370 a.C.): la realtà a l'é fàita d'atòm e veuid

### Ij pluralista
* Empédocle (ca. 495-435 a.C.): quatr element (tèra, eva, aria, feu) e doe fòrse (amor e òdi)
* Anassàgora (ca. 500-428 a.C.): la realtà a l'é fàita d'omomerìe e a l'é organisà dal *nous* (ment)

## Tema prinsipaj

### L'arché
Ël prinsipi fondamental e unificador dla realtà. Minca filòsof a l'ha proponù sò arché:
* Talet: eva
* Anassimandr: àpeiron
* Anassìmene: aria
* Eràclito: feu
* Parménide: l'Esse

### Ël problema dël cangiament
Coma a peulo cangé le còse s'a-i é na realtà fondamental? J'eleàtich a nego ël cangiament, antant che Eràclit a lo aceta com essensial.

### La natura dla conossensa
Prima riflession an s'a l'é possìbil conòsse la realtà e con che mojen.

## Eredità
Ij presocràtich a l'han:
* Anventà ël pensé filosòfich ossidental
* Dàit n'apòrt decisiv a la nàssita dla siensa
* Anfluensà 'd fasson determinanta Sòcrate, Platon e Aristòtil
* Dësvlupà ij prim concet ëd lege natural e necessità

## Lìmit
* Testimonianse framentarie (a resto mach ëd citassion an euvre pì tarde)
* Mistura 'd filosofìa e siensa ancreusa
* Lenga complicà e ambigua

## Ij presocràtich pì amportant
* Talete ëd Milet
* Anassimandr ëd Milet
* Anassìmene ëd Milet
* Pitàgora ëd Samo
* Eràclito ëd Efeso
* Parménide d'Elea
* Zenon d'Elea
* Empédocle d'Agrigent
* Anassàgora ëd Clazomene
* Demòcrit d'Abdera

## Vëdde ëdcò
* Filosofìa greca antica
* Sòcrate
* Cosmologìa
* Metafìsica
* Arché

## Bibliografìa
* Kirk, G.S., Raven, J.E. & Schofield, M. *I presocratici*, 1993
* Guthrie, W.K.C. *A History of Greek Philosophy*, 1962-1981
* Barnes, J. *The Presocratic Philosophers*, 1982

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Filosofìa greca
Categorìa:Filòsof
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI