open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Furmìa

Le **furmìe** a son dij cit inset sociaj ch'a aparten-o a la famija dij Formicidae (órdin Hymenoptera). A vivo an colònie organisà e a son trovà an tut ël mond, fòra che ant le region polar. A l'han un ròl ecològich amportant coma decompositor, predador, e disseminador ëd smens. A esist-o pì ëd 12.000 specie ëd furmìe, con na granda varietà ëd comportament e adatament.  

## Stòria

Le furmìe a son ëstàite studià già ant l'antichità, con Aristòtil ch'a l'ha descrivù soa organisassion sossial. Dël 1758, Carl Linnaeus a l'ha classificà le prime specie ant sò *Systema Naturae*. Ant ël sécol XX, ël mirmecòlogh **E.O. Wilson** a l'ha rivolussionà lë studi dle furmìe con soe arserche an sl'evolussion sossial e la comunicassion chìmica.  

## Caraterìstiche

* **Organisassion sossial**:  
** **Regin-a**: A pon j'euv e a dirigg la colònia.  
** **Ovariere**: Furmìe fumele sensa ale, ch'a fan travaj ëd manteniment, difèisa, o nutriment.  
** **Mas-cc**: A l'han na vita curta e a servo mach për la fecondassion ëd la regin-a.  
* **Strutura fìsica**:  
** Còrp dividù an testa, torach, e adòmen (con un sutil ëstrangolament antra torach e adòmen).  
** Anten-e genicolà (angiontà) për sensoré l'ambient.  
** Mandìbole fòrte për porté ëd càrich.  
* **Comunicassion**: A dòvro feromon për marché ij senté, ciamé d'agiut, o identifichesse.  

## Ciclo ëd vita

# **Euv**: Fàit da la regin-a.  
# **Larva**: Alimentà da j'ovriere con saliva o ujà ridòta.  
# **Ninfa**: Ant un boj ëd seda (pupa), anté ch'a riva la metamòrfosi.  
# **Adult**: A dventa ovriera, mas-cc, o regin-a neuva.  

## Classificassion

Le furmìe as divido an vàire sot-famije, tra le pì conossùe:  
* **Formicinae**: Furmìe comun (es. *Formica rufa*, furmìa rossa).  
* **Myrmicinae**: Includ *Solenopsis invicta* (furmìa ëd feu) e le furmìe ch'a coltivo ij fonz.  
* **Dolichoderinae**: Furmìe ch'a produvo d'àutri odor për marché.  
* **Ponerinae**: Furmìe predatris con pinse potent.  

## Amportansa

* **Ecologìa**:  
** **Aerassion dël teren**: Creo galarìe ch'a mës-cio l'aria ant ël sol.  
** **Contròl dij parassit**: A mangio euv ëd póer o d'àutri inset.  
** **Disseminassion ëd smens**: Cheuje ij gran për mangé, ma ch'a dësbelo cole ch'a resto.  
* **Për l'òm**:  
** **Agricoltura**: Specie com le furmìe rosse a contròlo ij parassit, ma d'àutre a danegio le coltivassion.  
** **Siensa**: Studià për soe strategìe ëd cooperassion e inteligensa coletiva.  

## Menasse

* **Specie invasiva**: Furmìe com la *Linepithema humile* (furmìa d'Argentin-a) a danegio j'ecosistema locaj.  
* **Dëstrussion dj'ambient**: Urbanisassion e deforestassion a ridùo ij leu ëd nidificassion.  
* **Cambiament climàtich**: A àltero ij cicl ëd riprodussion e la disponibilità ëd nutriment.  

## Riferiment
*Hölldobler, B. (1990). "The Ants". *Harvard University Press*.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Colomb

Ij **colomb** a son dj'osej ch'a aparten-o a la famija dij Columbidae e a l'órdin dij Columbiformes. A son conossù për soa capacità ëd vol, soa natura social, e sò ròl stòrich ant la comunicassion uman-a. A esisto pi 'd 300 specie ëd colomb an tut ël mond, comprèis ël colomb comun (o "colomb ëd sità") e le tortorele. Ant ël Piemont, a son present tant ant j'ambient urban che rural.

## Classificassion sientìfica
* Regn: Animalia
* Filum: Chordata
* Class: Aves
* Órdin: Columbiformes
* Famija: Columbidae
* Géner prinsipal: Columba, Streptopelia, Patagioenas

## Descrission
Ij colomb a l'han un còrp robust, un cit cò con piume lisse, e ale fòrte ch'a-j përmëtto ëd volé an manera àgil. Ël piumagi a peul varié dal gris al bianch, al brun o al verd metalisà, an dipendensa dla specie. A l'han un bech curt con na naris carnosa, e dij pé fòrt ch'a-j servo për sgaté. Ël colomb comun (Columba livia domestica) a l'é col pì spantià ant le sità, con un crij caraterìstich ("cru-cru").

## Comportament e dieta
Ij colomb a son omnìvor e as nùtro ëd smens, gran, fruta, e residuà alimentar trovà ant le sità. A vivo an ëstrop e a formo dle cobie monògame, con ij doi genitor ch'a partìssipo a fé ël ni, cové j'euv (1-2), e alimenté ij cit. A son conossù për sò sistema ëd navigassion ecessional, ch'a-j përmëtt ëd torné al ni anche a distanse 'd senten-e 'd chilòmetr.

## Abitat
Originalman associà a le còste rocose e a le colin-e, ij colomb a son adatasse a vive ant le sità, anté ch'a covo an su edifissi, pont, e tor. Ant ël Piemont, a son comun ant le piasse, ij parch, e le campagne, dzortut andoa a peulo trové da mangé.

## Amportansa stòrica e cultural
Ij colomb a son stàit dovrà për sécoj coma "colomb viagiator" për porté messagi durant guère o comersi. Ant la cultura piemontèisa, a son associà a la pas (es. la colomb bianca) e a la libertà. Ant ël mond rural, la presensa dle tortorele a l'é considerà n'arferiment a la stagion d'amor (primavera). Ant le tradission locaj, ël colomb a l'é present ant le fàule e ij proverbi, com "Essì babi com un colomb" (për un ch'a mangia tròp).

## Specie notàbij
* Colomb comun (Columba livia): Tipich ëd le sità, con piumagi gris-bes e colar metalisà.
* Tortorela (Streptopelia turtur): Cita e dlicà, con un crij armonios, present ant le campagne piemontèise.
* Colomb ëd bòsch (Columba palumbus): Pì grand, con në sfumadura bianca e bande nèire an sle ale.
* Colomb viagiator: Sòrt ëd colomb anlevà për competission ëd vol e orientament.

## Problema e gestion
Ant le sità, ij colomb a peulo causé dann a j'edifissi con sò escrement e a son considerà danos për l'igiene. A l'é proibì d'alimenteje an vàire zòne urban-e për evité l'aument ëd popolassion. Malaora, chèiche spècie sëlvàtiche a son an declin për colpa dla perdita d'ambient naturaj.

## Galerìa 'd figure

## Arferiment
*Gibbs, D. (2010). Pigeons and Doves: A Guide to the Pigeons and Doves of the World. Bloomsbury Publishing.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pess can

Ij **pess can** (o squaj cit) a son dij pess cartilaginos ch'a aparten-o a la famija dij Squalidae e a l'órdin dij Squaliformes. A son conossù për sò corp slansà, le spin-e an sle pine dorsaj, e sò ròl ant l'ecosistema marìn. La specie pì spantià a l'é lë Squalus acanthias (pess can spinos), present ant j'océan e ant ij mar temperà, comprèis ël Mar Mediterani. A l'han un nòm popolar ch'a ven da soa abitudin ëd cassé an ëstrop, com na muta 'd can.

## Classificassion sientìfica
* Regn: Animalia
* Filum: Chordata
* Class: Chondrichthyes
* Órdin: Squaliformes
* Famija: Squalidae
* Géner: Squalus

Specie notàbil: Squalus acanthias

## Descrission
Ij pess can a l'han un còrp idrodinàmich, longh fin a 1,5 m, con na pel gris-bleuva e dë stisse bianche an sij fianch. Le caraterìstiche prinsipaj a son:
* Doe spin-e venenose davzin a le pine dorsaj (ùtil për difèisa).
* Euj gròss sensa membran-e nititant (a son sempe duvert).
* Dent avuss e afilà, organisà an file mùltiple ch'a sostituisso ëd continuo.
* Pess eteroterm (sangh frèid) ch'a deuvra ëd tessù adipos për scaudesse an eva.

## Comportament e dieta
Ij pess can a son predador ativ, ch'a casso an ëstrop për ciapé sardin-e, calamar, e d'àutri pess pì cit. A peulo migré për senten-e 'd chilòmetri ant ij bassin oceànich. La riprodussion a l'é ovovivìpara: le fumele a partorisso da 2 a 15 cit dòp na gestassion ëd 18-24 mèis (un dij pì longh ant ij pess).

## Abitat
A preferisso le zòne costiere e d'eva fonda (fin a 900 m) ant ij mar temperà. Ant ël Mediterani, a son present ant l'Adriàtich e ant ël bassin ossidental. An Piemont, a son vist da ràir ma a peulo rivé ant ij mercà locaj com prodot dla pësca.

## Amportansa econòmica e ecològica
* Ecosistema: Contròl dle popolassion ëd pess pì cit e invertebrà.
* Alimentar: Soa carn a l'é dovrà për ël "fish and chips" an Anglatèra, ma a l'ha pòch valor ant la cusin-a piemontèisa.
* Industria: Ël fìdich a l'é rich d'euli (squalen) për la cosmetica.
* Ricerca: Studià për sò sistema imunològich resistent.

## Minasse e conservassion
La specie Squalus acanthias a l'é classificà com vulneràbil (IUCN) për colpa dla pësca ecessiva (dovrà për fé frità, fìdich, e farin-a 'd pess). Soa lenta riprodussion a rend la popolassion sensìbil. An Euròpa, a son stabilì 'd quòte ëd pësca për protegg-la.

## Ant la cultura piemontèisa
Mancand n'acess diret al mar, ij pess can a son pì che àutr conossù ant la gastronomìa moderna o ant ij resocont dij pëscador dla Liguria. A l'é smijà a na creatura misteriosa për soe spin-e e sò comportament agressiv. Ant ël passà, soa pel ëd cartilagin a l'era dovrà për polidé ël bòsch.

## Galerìa 'd figure

## Arferiment
*FAO. (2022). Global Shark Fishery Report.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Gamel

Ël **gamel** a l'é n'animal erbìvor ëd granda dimension ch'a aparten al géner Camelus e a la famija dij Camelidae. Conossù për soe gheube (bossòt ëd grass) e soa resistensa a le condission estreme dij desert, a l'é stàit fondamental ant la stòria uman-a coma animal da soma, da monta e da produssion ëd làit. A esisto doe specie prinsipaj: ël gamel dromedari (Camelus dromedarius), con na sola gheuba, e ël gamel bactrian (Camelus bactrianus), con doe gheube.

## Classificassion sientìfica
* Regn: Animalia
* Filum: Chordata
* Class: Mammalia
* Órdin: Artiodactyla
* Famija: Camelidae
* Géner: Camelus
* Specie: C. dromedarius, C. bactrianus

## Descrission
Ij gamel a l'han un còrp robust, con na gamba longa e na pel ëd sòlit brun ò bes. Soe caraterìstiche pì notàbij a son:
* Gheuba: Anmagasin-a grass, nen eva, ch'a-j dà energìa durant dij perìod sensa mangé.
* Pé largh: Për nen afondé ant la sabia.
* Naris mòbij: A peulo saré për evité che la sabia a intra ant ël nas.
* Sign spess e orije curte për protegg-je da le tempeste ëd sabia.
Ij dromedari a rivo a 2,2 m d'autëssa e a peulo vive fin a 40 agn.

## Comportament e dieta
Ij gamej a son adatà a la vita ant ij desert: a peulo soporté fin a 15 di sensa eva e resiste a temperadure ëd 50°C. A mangio erba, feuje spinose, e piante salà, e a peulo bèive fin a 150 liter d'eva an 15 minute. A vivo an ëstrop guidà da n'esemplar dominant (mas-cc) e a comùnico con crij rauch e moviment dël cò.

## Abitat
* Dromedari: Desert d'Àfrica setentrional, Medi Orient, e Asia sentral.
* Bactrian: Zòne desertiche e steparìe frèide d'Asia sentral (es. Mongolia).
Ant ël Piemont, ij gamej a son vist mach ant ij zoo o ant jë spetàcoj dij sirch, ma a l'han gnun ròl stòrich ant la region.

## Amportansa stòrica e econòmica
Ij gamej a son stàit dovrà për sécoj coma:
* Animal da soma: Për traversé desert coma la Via dla Seda.
* Produtor ëd làit, carn, e lan-a (për ël bactrian).
* Atrassion turìstica: Corse ëd gamel e monta tradissional.
Soa resistensa a l'é smijà a la perseveransa ant la cultura popolar.

## Specie e ìbrid
* Dromedari: 90% dij gamej al mond. Sensa gheuba, a l'é pì adatà al càud.
* Bactrian: Men numeros, a soporta ëdcò ël frèid (fin a -30°C).
* Ibrid (Bukht): Ancrosi tra dromedari e bactrian, pì fòrt ma stéril.

## Ant la cultura piemontèisa
Mancand na tradission local dij gamej, a son associà a l'esotism e a le conte d'aventure. La paròla "gamel" a peul esse dovrà ant ël parlé piemontèis për descrive na përson-a motobin passient ò ch'a peussa soporté 'd situassion dure.

## Galerìa 'd figure

## Arferiment
* *FAO. (2021). The Role of Camels in Desert Agriculture.*
* *Wilson, R. T. (2019). The Camel. Routledge.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Bestiam

Ël **bestiam** (bovin) a l'é n'ansem ëd mamìfer domesticà ch'a aparten-o a la famija dij Bovidae e al géner Bos. A son conossù për esse dovrà ant l'agricoltura për la produssion ëd làit, carn, e për ël travaj ant ij camp. Ant ël Piemont, a l'han sempe avù un ròl sentral ant l'economìa rural, dzortut con le rasse locaj com la Rassa Piemontèisa.

## Classificassion sientìfica
* Regn: Animalia
* Filum: Chordata
* Class: Mammalia
* Órdin: Artiodactyla
* Famija: Bovidae
* Géner: Bos
* Spècie prinsipaj:
** Bos taurus (bovin europengh)
** Bos indicus (zebù, men comun an Euròpa)

## Descrission
Ij bovin a l'han un còrp robust, con quatr gambe ch'a finisso an ongie s-ciapà, e na coa longa con fiòch. Soe caraterìstiche a comprendo:
* Còrn: Present an vàire rasse (es. la Piemontèisa a l'é sensa còrn o con còrn cit).
* Pèil: Variàbil (bianch, nèir, ross o motobi colorà) an base a la rassa.
* Stòmi ruminant: Quadripartì, ch'a-j përmëtt ëd digerì erba e fen.
Ij mas-cc (tòr) a son pì grand che le fumele (vaca), con muscolatura marcà. La grandëssa a peul rivé a 1,5 m d'autëssa e 1.000 kg ëd pèis.

## Comportament e dieta
Ij bovin a son animal sociaj ch'a vivo an ëstrop guidà da na gerarchìa. A mangio dzortut erba, fen, e foragere, ma ant j'alevament modern a peulo integresse con gran e sùcher. A son ativ ëd di e a deurmo pòche ore për neuit. La riprodussion a l'é controlà: la vaca a partoriss un cit (vitel) apress 9 mèis ëd gestassion.

## Abitat e anlevament
Originalman, ij bovin a vivìo ant le savan-e e le praterie, ma al di d'ancheuj a son anlevà an tut ël mond. Ant ël Piemont, a son present ant:
* Anlevament estensiv: Ant ij pra ëd montagna e colinari (es. Val Susa, Langhe).
* Anlevament intensiv: Stabi ëd granda dimension për la produssion ëd làit.
Ij bovin a l'han damanca d'eva a basta, ëd spassi për giré, e ëd protession dal càud o dal frèid.

## Amportansa econòmica e cultural
* Produssion alimentar: Làit (dovrà për formagg com la Toma e ël Bra), carn (es. la carn Fasson dla Rassa Piemontèisa).
* Travaj ant ij camp: Stòricament, a tiravo la slòira o ij chèr.
* Cultura: Festa dël Beu Grass a Carrù, sìmbol ëd prosperità. Ant ij proverbi: "A tira coma un beu" (për na përson-a motobin fòrta).

## Rasse notàbij
* Rassa Piemontèisa: Autoctona, sensa còrn, carn maira d'àuta qualità.
* Frisian-a neira e bianca (Holstein): Specialisà ant ël làit.
* Limosin: Carn rossa gustosa, originaria dla Fransa.
* Chianin-a: Giganta italian-a, pel bianca.

## Sfide e salute
Ij bovin a peulo patì ëd maladìe com:
* Lenga bleuva (trasmëttùa da mosca).
* Mastite (anfiamassion ëd la pupa, ant j'alevament ëd làit).
* Sòch dij pé.
L'alevament intensiv a peul causé stress e problema ëd binesse. An Piemont, ij progèt për conservé le rasse tradissionaj a son ativ.

## Galerìa 'd figure

## Arferiment
* *Associazione Nazionale Allevatori Bovini Italiani. (2023). Rapport ëd produssion.*
* *FAO. (2022). Livestock's Role in Sustainable Agriculture.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Erythricium laetum

## Erythricium laetum

### Descrission
**Erythricium laetum** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli. A l'ha un color rossastr con ij bòrd bianch.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire paìs an Euròpa e an cheiche region an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Erythricium laetum*** (P. Kars.) J. Erikss. & Hjortstam (1970)

Categorìa:Erythricium
Sërpent

Ij **sërpent** a son dij rétij sensa piòte ch'a aparten-o a l'órdin dij Squamata e al sot-órdin dij Serpentes. Conossù për sò còrp longh e flessìbil, a son predador carnìvor ch'a casso con velen, costrission, o amboscà. A esisto pi 'd 3.900 specie an tut ël mond, dai desert ai bòsch tropicaj. An Piemont, le specie pì comùn a son la vipra (Vipera aspis) e la bissa serpentin-a (Natrix natrix).

## Classificassion sientìfica
* Regn: Animalia
* Filum: Chordata
* Class: Reptilia
* Órdin: Squamata
* Sot-órdin: Serpentes
* Famije notàbij:
** Viperidae (vipre)
** Colubridae (serpent comun)
** Pythonidae (piton)

## Descrission
Ij sërpent a l'han un còrp sensa piòte, coatà dë scaje chitinose ch'a-j përmëtto ëd bogesse an sla tèra. Soe caraterìstiche a comprendo:
* Massëlla mòbil: A peulo duverté la boca a 150° për anglobé prede pì gròsse 'd lor.
* Lenga biforcà: Utilisà për sente j'odor ant l'aria.
* Sens tèrmich: An chèiche specie (es. crotaj), për localisé le prede a la neuit.
Ij sërpent a peulo esse velenos (vipre) o strissiador (piton), e soe dimension a van da 10 cm (Leptotyphlops) a 10 m (piton reticolà).

## Comportament e dieta
Tuti ij sërpent a son carnìvor e a mangio roditor, ran-e, pess, o d'àutri sërpent. A casso con:
* Velen: Inietà për massé la preda (es. vipra).
* Costrission: Sofoché la preda ant ij brass (es. boa).
* Amboscà: Sté ciuto për surprende la preda.
La riprodussion a peul esse ovìpara (euv) o ovovivìpara (masnà viv).

## Abitat
Ij sërpent a son present an tuti ij continent, gavà l'Antàrtich. An Piemont, as treuvo:
* Vipra aspis: Ant le zòne rocose e bòsch ëd montagna.
* Bissa serpentin-a: Ant j'eve mòrte e jë stagn.
* Coronela austrìaca: Sërpent liss ant le colin-e solegià.

## Amportansa ant l'ecosistema
Ij sërpent a contròlo le popolassion ëd roditor e d'inset, prevenend maladìe e dan a j'arcòlt. Ël velen ëd chèiche specie a l'é dovrà ant la medzin-a për fé d'antìdot o meisin-e.

## Specie notàbij
* Vipra aspis: Sërpent velenos piemontèis, longh fin a 80 cm.
* Còbra real (Ophiophagus hannah): Pì longh sërpent velenos (5,5 m).
* Piton real (Python regius): Strissiador african, popolar coma animal da compagnìa.
* Crotal diamantin (Crotalus adamanteus): Con ël sonaj an sla coa.

## Ant la cultura piemontèisa
Ij sërpent a son present ant le fàule e le superstission:
* Simbol ëd perìcol: La vipra a l'é associà a la mòrt o a j'ingiustissie.
* Guarission: La pel dël sërpent a l'era dovrà ant ij rimedi tradissionaj.
* Manere 'd dì: "Fé la vista da sërpent" për descrive cheicun ch'a l'é pa fidà.

## Galerìa 'd figure

## Arferiment
*Mattison, C. (2014). The New Encyclopedia of Snakes. Princeton University Press.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Archaea

J**'Archaea** a son un domini ëd micro-organism unicelular procariòt, distint dai Bateri e da j'Eucariòt. A son stàit arconossù tanme domini separà ant j'agn 1970, grassie a l'anàlisi dël RNA ribosomial. A son conossù për vive an ambient estrem (com sorgiss càude, eva salà, o teren àcid), ma a son ëdcò present an ambient ordinari, comprèis l'intestin ëd l'òm. An Piemont, a son studià ant j'università për soa amportansa ant ij cicl biochìmich e ant la biotecnologìa.

## Classificassion sientìfica
* Domini: Archaea
* Regn: (pa aplicà — domini separà)
* Filum prinsipaj:
** Euryarchaeota (produtor ëd metan, alòfil)
** Crenarchaeota (termoacidòfil)
** Thaumarchaeota (ròl ant ël cicl dël nitrògen)
** Asgardarchaeota (parent prossim dj'Eucariòt)

## Descrission
J'Archaea a l'han na strutura sempia, sensa nùcleo, ma a son diferent dai Bateri për:
* Membrana celular: Lìpid con liure éter (pa éster com ij Bateri).
* Parete celular: Sensa peptidoglican (caraterìstica dij Bateri).
* Genòma: Genòma organisà an operon e con mecanism ëd replicassion sìmil a j'Eucariòt.
Soe dimension a van da 0,1 a 15 μm, e a peulo esse ëd forma tonda, bastoncin, o iregolar.

## Abitat
J'Archaea a coloniso ambient estrem e nen:
* Termòfil: Ant le sorgiss termaj (es. Pyrolobus fumarii, ch'a viv a 113°C).
* Alòfil: Ant ij lagh salà (es. Halobacterium salinarum).
* Acidòfil: Ant le minere ëd sofro (pH < 3).

Ambient comun: Tèra, ocean, e ant l'intestin ëd le bestie (es. metanògen).

## Amportansa ecològica e biològica
* Cicl dël nitrògen: J'Archaea nitrificant a trasformo l'amoniàca an nitrat.
* Produssion ëd metan: Metanògen a lìbero metan (CH₄), un gas ëd sèra.
* Evolussion: J'Asgardarchaeota a son considerà ij parent pì prossim a l'orìgin dj'Eucariòt.
* Biotecnologìa: Enzim termo-stàbij (es. polimerasi për PCR) e produssion ëd biogas.

## Specie notàbij
* Methanobrevibacter smithii: Present ant l'intestin uman, a produv metan.
* Halobacterium salinarum: Viv ant ël Mar Mòrt, con pigment fotosensìbij.
* Sulfolobus acidocaldarius: Termoacidòfil isolà ant le sorgiss ëd sofro.
* Lokiarchaeota: Part dël grup Asgard, fondamentaj për la stòria evolutiva.

## Ant la cultura piemontèisa
Mancand n'aparensa visìbil, j'Archaea a son conossù mach ant l'àmbit sientìfich. Le università piemontèise (es. Turin) a contribuisso a jë studi an sij metanògen e soa aplicassion ant l'energìa renovàbil.

## Galerìa 'd figure

## Arferiment
* *Woese, C. R. (1990). Towards a natural system of organisms. PNAS.*
* *National Center for Biotechnology Information (NCBI). (2023). Archaeal Genomics.*
* *Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria (2021).*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Dinosaur

Ij **dinosaur** a son na part ëd rétij preistòrich ch'a dominavo la Tèra durant l'Era Mesosòica (da 230 a 66 milion d'agn fa). A son conossù për soe dimension ampressionante, soe forme diversificà, e l'estinsion massiva causà da n'asteròid. La paròla "dinosaur" a ven dal grech deinós (terìbij) e sauros (lasert). An Piemont, ij rest ëd dinòsaur a son trovà ant le formassion rocose, dzortut ant j'Alp e ant le colin-e ëd Langa.

## Classificassion sientìfica
* Regn: Animalia
* Filum: Chordata
* Class: Sauropsida
* Sot-class: Dinosauria
* Órdin prinsipaj:
** Saurischia (con anca da lusert): Theropoda (carnìvor) e Sauropoda (erbìvor gigant).
** Ornithischia (con anca d'osel): Triceratops, Stegosaurus.

## Descrission
Ij dinosaur a l'han dominà la Tèra për 165 milion d'agn, con na granda varietà ëd forme:
* Dimension: Dai cit Compsognathus (1 m) al gigant Argentinosaurus (40 m).
* Strutura: Schéletr robust, piòte sota ël còrp (pa slongà com ij lasert), e pel ch'a peul esse squamosa o piumà (ant ij parent dj'osej).
* Ovìpar: Deponìo euv ant ij ni, con cure parentaj an chèiche specie.

## Comportament e dieta
* Carnìvor: Tyrannosaurus rex a cassava con dent avuss.
* Erbìvor: Brachiosaurus a mangiava feuje d'èrbo àut.
* Onìvor: Chèich specie a combinavo dieta.
Ij dinosaur a mostravo comportament sociaj, com migrassion an ëstrop o difèisa dij cit.

## Abitat
A l'han colonisà tuti ij continent, comprèis l'Antàrtich. An Piemont, ij sò rest a son conservà ant le roche sedimentarie marin-e (es. Cetiosaurus ant la Val d'Osta), segn ch'a vivìo ant un ambient tropical o sub-tropical.

## Amportansa ant l'ecosistema
Ant ël Mesosòich, ij dinosaur a j'ero ij predador e consumator dominant, mantenend l'equilibri antra vegetassion e popolassion d'animaj. Soa estinsion a l'ha përmëttù ai mamìfer ëd evolve.

## Estinsion
Fa 66 milion d'agn, n'asteròid a l'é s-cionfasse ant ël Méssich (cráter ëd Chicxulub), causand:
* Anvërnament global (pover ch'a blocava ël sol).
* Estinsion dij 75% dle specie, comprèis ij dinosaur nen avian (ij sol survivent a son j'osej modern).

## Specie notàbij
* Tyrannosaurus rex: Sìmbol dij carnìvor, con masnà longa 12 m.
* Triceratops: Erbìvor con tre còrn e në scù protetiv.
* Velociraptor: Cit predador piumà, agil e inteligent.
* Cetiosaurus: Sauròpod trovà ant le Alp ossidental.

## Ant la cultura piemontèisa
Ij dinosaur a son present ant:
* Musé: Esempi ant ël Musé Ossidental ëd Turin.
* Educassion: Progèt scolàstich për studié la preistòria.
* Mode: "Grand com un dinosaur" për descrive quaicòs d'antich o dëscomod.

## Galerìa 'd figure

## Arferiment
* *Natural History Museum. (2023). Dinosaur Facts and Evolution.*
* *Brusatte, S. (2018). The Rise and Fall of the Dinosaurs. HarperCollins.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Fonz

Ij **fonz** (dal latin *fungus*) a son organism eucariòtich ch'a aparten-o al regn dij Fungi. A son diferent da le piante e da j'animaj, e a l'han un ròl essensial ant j'ecosistema për decompon-e la materia orgànica.

## Descrission sientìfica
Ij fonz a son formà da na rej ëd filament ciamà **miceli**, che as dëstend ant ël teren o ant ël substrà. La part visìbil, ciamà carpòfor (o "capel"), a l'é la strutura ch'a produv le spore për la riprodussion. A esisto ëd fonz comestìbij, velenos, e coj ch'a vivo an simbiosi con le rèis dle piante (micorise).

## Etimologìa
Ël termo piemontèis fonz a ven diretament dal latin *fungus*, mantnù ant la forma piemontèisa. An italian as dis *fungo*.

## Amportansa ant la natura
Ij fonz a son decompositor essensiaj: a trasformo la materia mòrta an sustanse nutriente për ël teren. Minca ann, ant le foreste piemontèise, ij boscaté e j'espert a cheujo dij fonz comestìbij coma ij bolé (Boletus edulis), ij galèt (Cantharellus cibarius), e ij pinareuj (Lactarius deliciosus).

## Fonz ant la tradission piemontèisa
Ant la cusin-a piemontèisa, ij fonz a son ingredient pregià. As deuvro ant ij risòt, le supe, e le conserve sot'euli. La cheujìa dij fonz a l'é n'atività tradissional, con regulassion rìgide për evité ëd danegié j'ambient.
Ant la cultura popolar, cheich fonz a l'han ëd nòm caraterìstich:
* *Cravin* (Amanita muscaria): velenos, con ël capel ross e ij pont bianch.
* Lansèt (Hygrophorus marzuolus): comestìbil, cojù a la fin dl'invern.

## Fonz velenos
Ël Piemont a l'ha ëdcò dij fonz pericolos, coma l'Angel ëd la mòrt (Amanita phalloides), responsàbil ëd la pì part dj'avelenament mortaj. A l'é fondamental nen cheuje fonz sensa esperiensa.

## Festival e manifestassion
An vàire pais piemontèis as organizo Fere dij Fonz d'otonn, com ël "Fungo d'Òr" a Alba o la "Mostra dij Fonz" ant la Val Susa. Coste ocasion a buto an evidensa l'amportansa econòmica e cultural ëd cost organism.

## Nòta stòrica
Ant ël Medioev, ij fonz a j'ero ciamà "nissù dël diav" për via ëd soe caraterìstiche misteriose. La siensa moderna a l'ha dëscoatà sò ròl ant la salute dij bòsch.

## Da savèj
* A l'é nen na pianta! Ij fonz a l'han un regn separà.
* A respiro ossìgen coma j'animaj.
* A fan parte dle lìcher (lichen), an simbiosi con le alghe.

## Esempi ‘d fonz an Piemont
* Bolè (Boletus): arconossù për sò savor.
* Pongòla (Morchella): raira e stimà.
* Cucumela (Macrolepiota procera): grand e delicà.

## Arferiment
* *Carlo Montanari, Flora e fauna dël Piemont, Turin, 2010.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Piante

Le **piante** (sientìfich: Plantae) a son organism vivent, për la pì part autòtrof (a produvo da sol ël sò nutriment atravërs la fotosìntesi), ch'a formo un dij regn prinsipaj dla vita an sla Tèra. Ant ël Piemontèis, ël termo a comprend sia le piante erbàcee che cole legnose, dai cit fior a j'erbo gigant.

## Descrission sientìfica
Le piante a son caraterisà da:
* Célule con celulosa: na strutura rìgida ch'a-j dà sostegn.
* Fotosìntesi: a trasformo l'energìa solar, CO₂ e eva an ossigen e glucòsi (sùcher), grassie a la clorofila.
* Organisassion strutural: rèis, gamba, feuje, e për chèiche specie, fior e frut.

A riprodovo për smens, spore, o për margòta (propagassion vegetativa). J'angiosperme (piante ch'a fan fior) a son ël grup pì diversificà.

## Classificassion
Ël regn Plantae as divid an vàire grup prinsipaj:
* Briofite (mofe e epàtiche): piante sensa vas colonar, motobin cite.
* Féles e ëd sòrt: con vas për l'eva, ma sensa smens.
* Gimnosperme (pin, sapin): smens ma sensa fior.
* Angiosperme (rol, pomé, gran): smens protegiùe da frut.

Esempi an Piemont:
* Rol (Quercus robur): erbo sìmbol dël Piemont.
* Castagné (Castanea sativa): amportant për ij sò frut.
* Tarassach (Taraxacum officinale): erba spontania con fior giàune.

## Ròl ant l'ecosistema
Le piante a son fondamentaj për:
* Produssion d'ossìgen: grassie a la fotosìntesi.
* Base dla caden-a alimentar: erbivor a mangio feuje e fior.
* Stabilisé ël teren: le rèis a preven-o l'erosion.
Ant ël Piemont, le foreste (33% dël teritòri) a son vitaj për la biodiversità, con zòne protegiùe coma ël Parch dël Pò Piemontèis.

## Piante e cultura piemontèisa
Agricoltura:
* Ris (Oryza sativa): coltivà ant le riser ëd Vërsèj e Noara.
* Vis (Vitis vinifera): base për ij vin nòbij com ël Bareul e ël Barbarèsch.

Erbe ofissinaj:
* Assensi (Artemisia absinthium): dovrà ant ij licor tradissionaj.
* Lavanda: për profum e remedi naturaj.

Simbologia:
* La rol a l'é stàita sìmbol ëd fòrsa ant la literatura.
* Ël pin silvestr a marca ij paisage dle colin-e.

## Piante an perìcol
An Piemont, chèiche specie a son an dësparission për colpa dl'urbanisassion e dij cambi climàtich:
* Ginèiver (Juniperus phoenicea): ràir ant le Alp Marìtime.
* Ninsòla (Corylus avellana): menassà da maladìe coma ël dryocosmus kuriphilus.

## Nòte stòriche
Ant l'Età ëd mes, ij minusié piemontèis a dovravo le piante për costrussion (rol, sapin) e për fé colorant naturaj. La tradission dij "òrt ëd le monie" a l'ha salvá vàire varietà d'erbe e ëd fior.

## Savèj curios
* La sequòia pì veja dël Piemont a l'é ant ël parch ëd Stupinis, àuta 35m.
* Ël ris piemontèis a l'é un dij pì stimà al mond për sò gust ùnich.
* Le feuje 'd lauro a son dovrà ant la cusin-a për aromatisé ij brasà.

## Arferiment
*Silvia Pellissetti, Flora dël Piemont: Stòria e biodiversità, Edission Piemontèisa, 2015.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Fior

Na **fior** (dal latin *flos*) a l'é la part riprodutiva dle piante angiosperme, caraterisà da color viv, forme varià, e profum ch'a atira j'inset pëër la polinisassion. Ant ël Piemontèis, ël termo a comprend ëdcò le struture similar d'àutre piante, ma soens as riferiss a cole ch'a fiorisso con blessa.

## Descrission sientìfica
Na fior tìpica a l'é formà da:
* Pétaj: part colorà ch'a atira j'impolinator.
* Sépaj: fojëtte verde ch'a protegio ël boton.
* Stam (òrgan mas-cc): a produv ël pòlin.
* Pistil (òrgan feminin): a conten j'ovari.
Le fior a peulo esse solitari (coma la viora) o ragrupà an infioressense (coma la pan-a dël girasol).

Le fior as divido an:
* Complet: con tute e 4 le part (pétaj, sépaj, stam, pistil).
* Incomplet: manca d'un-a o pì part.

## Classificassion
Le fior as classìfico për soa strutura, colòr, e métod ëd polinisassion:
* Fior ëd camp (es. papàver, girasol): sempie, adatà a la polinisassion da vent o inset.
* Fior ëd bòsch (es. campanulin-a, prìmula): pì delicà, tìpiche dj'ambient ùmid.
* Fior coltivà (es. reusa, tulipan): sernùe për blëssa o savor.

Esempi an Piemont:
* Viora dle Alp (Viola calcarata): fior bleu viv dij pra montagnin.

## Ròl ant l'ecosistema
Le fior a son ciav për:
* Polinisassion: colaborassion con avije, farfale, e àutri inset.
* Produssion ëd smens: base për la sopravivensa dle specie.
* Creassion d'habitat: nutriment për j'animaj.
Ant ij pra piemontèis, le fior salvaje (es. arnis e margriton) a sostento la biodiversità.

## Fior ant la cultura piemontèisa
Simbologia:
* La margriton-a a l'é sìmbol ëd purëssa.
* Ël girasol a rapresenta la fedeltà al sol.

Medzin-a tradissional:
* Canamìa (Matricaria chamomilla): dovrà për fé té calmant.
* Malva (Malva sylvestris): për lenì j'anfiamassion.

## Fior coltivà e econòmia
Ël Piemont a l'ha na tradission floricultora amportanta:
* Produssion ëd lavanda ant le colin-e d'Ast për l'essensa.
* Zafran (Crocus sativus): coltivà an vàire zòne për la spessia raira.

## Fior an pericol
Chèiche fior autoctone a son an dësparission për colpa dl'agricoltura intensiva:
* Nigritela dle marne (Nigritella rubra): orchidea raira dle Alp.
* Gensian-a (Gentiana lutea): cojùa tròp për fé ël licor.

## Savèj e curiosità
Ant ël Santuari ëd Crea (Monfrà), a-i son sculture antiche inspirà a le fior.

Le fior ëd cuch (Convallaria majalis) a son tradissionalment regalà ël prim ëd magg për porté boneur.

## Arferiment
*Laura Gallo, Botànica popolar piemontèisa, Edission Alzani, 2008.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Biochìmica

La **Biochìmica** (dal grech βίος, *bios*, "vita" e χημεία, *chimeia*, "chìmica") a l'é la siensa ch'a studia ij process chìmich ch'a sucedo ant j'organism vivent. A fond la chìmica con la biologìa për comprende com le molécole a organiso la vita, da la replicassion dël DNA a la produssion d'energìa ant le sélule. An Piemontèis, ël termo a l'é dovrà tant ant l'ambient sientìfich che ant la medzin-a pràtica.

## Descrission sientìfica
La biochìmica a analisa:
* Macromolécole: protein-e, carboidrà, lìpid, e àcid nucleich (DNA, RNA).
* Enzima: catalisador biològich ch'a velociso le reassion.
* Metabolism: trasformassion ëd nutriment an energìa (es. glicòlisi, cicl ëd Krebs).
* Signalassion selular: com le sèlule a comùnico con molécole com j'ormon.

Ij prinsipi base a comprendo:
* Strutura e funsion dël DNA (dobia elisse, còdes genétich).
* Sìntesi dle protein-e (trascrission e tradussion genética).
* Equilibri dinàmich antra catabolism e anabolism.

## Stòria
* Sécol XIX: stùdi d'Anselme Payen (scuverta dël prim enzima, la diastasi).
* 1926: James B. Sumner a cristalisa l'enzima ureasi, provand che le protein-e a peulo avèj atività catalìtica.
* 1953: Watson e Crick a propon-o la strutura dël DNA, base dla biologìa molecular.
* Sécol XXI: Proget Genoma Uman e tecnologìe CRISPR për modifiché ij gen.

Piemontèis amportant:
* Amedeo Avogadro (contribù a la teorìa molecular, nà a Turin).
* Rita Levi-Montalcini (Premi Nobel për la medzin-a dël 1986 për jë studi ansima a le proteine ëd cressiment).

## Amportansa ant la vita quotidian-a
Medzin-a: dësvlu* p ëd farmach mirà (es. insulin-a sintética).
* Agricoltura: Organism Geneticament Modificà (OGM) për resistensa a j'inset.
* Nutrission: studi dle vitamin-e e dij mineral essensiaj.
* Diagnòstich: test biochìmich (es. glicemìa, colesterol).

## Biochìmica ant ël Piemont
Ël Piemont a l'ha n'arzigh ant l'arserche biochìmica:
* Università ëd Turin: Dipartiment ëd Biologìa Molecular con studi ansima a le maladìe neurodegenerative (es. Alzheimer).
* Sènter ëd Arserche për l'Oncologìa (Candiolo): arserche ansima a le mutassion genétiche ant ij tumor.
* Biòtecnologie alimentar: studi dla fermentassion ant la produssion ëd vin (es. Bareul) e formagg (es. Castelmagn).

Esempi locaj:
* La produssion ëd ris ant ël Vërslèis a deuvra la conossensa biochìmica për milioré le varietà.
* J'essense ëd lavanda dël Monfrà a son studià për soe proprietà antimicròbiche.

## Termo piemontèis
* Protein-a: protein-a (struture fàite d'aminoàcid).
* Sélula: sélula (unità base dla vita).
* Energìa: energìa (ATP com "munission" selular).
* Erbo genétich: èrbo filogenétich.

## Savèj curios
La Bagna Càuda a deuvra la biochìmica dla fermentassion dl'aj për liberé savor e sustanse antioss* idante.
* Ël Giandujòt a deuv sò gust a le reassion ëd Maillard antra carboidrà e protein-e dle ninsòle.

## Arferiment
*Carlo Guido Ceradini, Biochìmica: Prinsipi e Aplicassion, Edission PiemonteStampa, 2010.*

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sal (chìmica)

La **sal** (dal latin *sal*) an chìmica a l'é un compòst iònich formà da la reassion tra n'àcid e na bas, con na strutura ëd cation (ion positiv) e anion (ion negativ). La sal pì conossùa a l'é ël clorur ëd sòdi (NaCl), dovrà ant la cusin-a e ant l'andustria. An Piemontèis, ël termo a comprend ëdcò ij compòst chìmich ch'a condivido sta strutura, ma la sal da tàula a l'é col ch'a l'ha n'amportansa stòrica e cultural pì granda ant la region.

## Descrission sientìfica
Le saj a son caraterisà da:
* Fòrmula chìmica: cation + anion (es. NaCl, CaCO₃).
* Liure iòniche: fòrse eletrostàtiche antra jë ion.
* Proprietà: cristalin, solubilità variàbil, pont ëd fusion àut.

As classìfico an:
* Saj neutr: prodovù da àcid fòrt e base fòrta (es. NaCl).
* Saj àcid: con cation ëd n'àcid fej (es. NaHSO₄).
* Saj básich: con anion ëd na base feja (es. MgOHCl).
* Saj dobi: contenent doi cation o anion (es. KAl(SO₄)₂).

## Stòria dla sal an Piemont
La sal a l'é stàita na richëssa vital ant ël Piemont medieval:
* Vie dla sal: ròte comersiaj (es. dal Mar Mediterani a j'Alp) për trasporté la sal, essensial për conservé j'aliment.
* Gabele dla sal: tasse impòste dal Ducà 'd Savòja, ch'a l'han portà a rivolte popolar com cola dël Mossu ëd la Sanità (1699).

## Amportansa ant la vita quotidian-a
* Cusin-a: condiment e conservant (es. salam, tòfe ëmbaronà).
* Salute: regolassion dël bilansi idroelectrolìtich (es. Na⁺ e K⁺ ant ël sangh).
* Andustria: produssion ëd clòro e sòda (Na₂CO₃) për veder e detergent.

Ant ël Piemont, ël sal a l'é dovrà ant:
* Viticoltura: për controlé la fermentassion dël vin.
* Artigianà: salassion dij formagg (es. Bra DOP).
* Tradission: la Bagna Càuda a deuvra tant sal për mantnì l'equilibri dël savor.

## Esempi 'd saj piemontèis
* Clorur ëd sòdi (NaCl): sal da tàula dovrà ant la salassion ëd le tòfe ëd Nissa.
* Nitrà ëd potassi (KNO₃): stòrich prodovù për fé polveriera ant le fàbriche dël Canavèis.
* Solfat ëd càussi (CaSO₄): component dël giss estrat dle minere dël Monfrà.

## Sicurëssa e salute
* Ecess ëd sal: pression àuta e maladìe cardiovascolar (ël Piemont a l'ha dij program për ridùe ël consum).
* Sal andustriaj: mancansa ëd precaussion a peul porté a contaminassion dl'eva (es. NaCl ant ij torent alpìn).

## Sal ant la coltura piemontèisa
* Proverbi: "Tant ëd sal an tèra, gnente ëd mal an sèira" (a esorta a la moderassion).
* Dit: ant la literatura, ël sal a simbolisa la saviëssa (es. "A l'é 'l sal ëd la tèra" dëscriv n'òm ëd valor).

## Savèj curios
La Saleres dl'Argentera (Val Vermenagn) a l'é stàita n'antich senté për ël comersi dla sal con la Fransa.

## Arferiment
*Carlo Casalegno, Stòria dël Sal ant ël Piemont, Edission Alzani, 1998.*

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Chìmica orgànica

La **chìmica orgànica** a l'é la branca dla chìmica ch'a studia ij compost a base ëd carbòni, an particolar coj ch'a conten-o ëdcò idrògen, ossìgen, nitrògen, sofro, e àutri element. Sti compost a son ciamà “orgànich” përchè storicament a j'ero associà a j'organism vivent, ma al di d'ancheuj a comprendo ëdcò sostanse sintétiche creà an laboratòri.

## Strutura dle molécole orgàniche
Ël carbòni a l'ha la capacità ëd formé quatr liure covalent, an creand dë struture complesse come caden-e, anej, e ramificassion. Sòn a përmëtt na gran varietà ëd molécole, dal sempi àtom ëd metan (CH₄) a cole complesse com le protein-e. J'element prinsipaj ch'a detërmino le proprietà dij compost orgànich a son ij grup functional, com l'àlcol (-OH), l'àcid carbossìlich (-COOH), e j'amine (-NH₂).

## Sòrt ëd compost orgànich
* Alifàtich: Compost con caden-e duverte, com j'àlcol, j'àcid grass, e j'idrocarburi (es. metan, etilen).
* Aromàtich: Compost con anej ëd carbòni, com ël benzene e ij sò derivà.
* Eterocìclich: Anej ch'a conten-o d'àutri element (es. ossìgen o nitrògen), com ël piròl o ël furan.

## Reassion orgàniche
Le reassion prinsipaj a son:
* Sostitussion: Un grup a sostituiss n'àutr ant na molécola.
* Adission: Gionta d'àtom a na liura dobia o tripla.
* Eliminassion: Formassion ëd na liura dobia për pèrdita d'àtom.
* Ossidassion e ridussion: Scambi d'eletron, com ant la conversion da àlcol a cheton.
Catalisator com àcid, bas, o enzima a giuto a velocisé ste reassion.

## Aplicassion
La chìmica orgànica a l'é essensial ant:
* Medzin-a: Sìntesi ëd meisin-e com la penicilin-a.
* Agrochìmica: Produssion ëd fertilisant e pesticid.
* Industria: Creassion ëd plàstica, fibre sintétiche, e colorant.
* Energétich: Tratament dël petròli e combustìbij.

## Amportansa ant d'àutri camp
Ant la biochìmica, a studia le proteine e 'l DNA. Ant l'ambient, a analisa l'impat dij contaminant. Ant la tecnologìa, a dësvlupa material neuv com ij polìmer.

## Stòria
Ant ël 1828, Friedrich Wöhler a sintetisa l'urèa da un compost inorgànich, dimostrand che ij process vitaj a son pa necessari për creé sostanse orgàniche. Sòn a l'ha duvertà la stra a la chìmica orgànica moderna.

La chìmica orgànica a l'é un camp dinàmich ch'a continua a evolve, con d'arzerche an sij material biodegradàbij e le terapie géniche. Soa amportansa a resta central ant ël progresse siensifich e tecnològich.

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Chìmica

La **Chìmica** (dal grech χημεία, "art ëd fonde ij metaj") a l'é la siensa ch'a studia la composission, la strutura, le proprietà, e le trasformassion ëd la materia. A l'é fondamental për comprende ij process naturaj e për lë svilup ëd neuve tecnologìe. An Piemontèis, ël termo a comprend ëdcò j'aplicassion pràtiche ant l'andustria e la vita ëd minca di.

## Descrission sientìfica
La chìmica a s'ancàrica ëd:
* Element chìmich: sostansa pura che as peul nen decompon-e (es. ossìgen, carbòni).
* Compost: combinassion d'element (es. eva: H₂O).
* Reassion chìmica: trasformassion antra sostanse (es. combustion, ossidassion).

Ij prinsipi base a son:
* Legam ëd conservassion dla massa (Lavoisier): "Gnente as crea, gnente as perd, tut as trasforma."
* Tàula periòdica: classificassion d'element basà an sël nùmer atòmich e proprietà.

## Stòria
* Antichità: j'Egissi a dovravo la chìmica për fabriché véder e profum.
* Medioev: j'alchimista piemontèis a sercavo la "piera filosofal" për trasformé ij metal an òr.
* Sécol XVIII: Antoine Lavoisier a fonda la chìmica moderna, definend l'ossidassion.
* Sécol XIX: Amedeo Avogadro (nà a Turin) a fòrmula la teorìa dle molécole.

Piemontèis famos:
* Ascanio Sobrero (inventor ëd la nitroglicerin-a, 1847).
* Giulio Natta (Premi Nobel për la chìmica dël 1963 për ij polìmer).

## Branche dla Chìmica
* Orgànica: studi dël carbòni e dij sò compòst (es. plàstiche, farmach).
* Inorgànica: element e compòst sensa carbòni (es. metal, mineral).
* Analìtica: anàlisi dle sostanse (es. test ëd qualità dl'eva).
* Fìsica: relassion antra chìmica e lej fìsiche (es. termodinàmica).
* Biochìmica: process chìmich ant j'organism vivent (es. digestion).

## Amportansa ant la vita quotidian-a
* Medzin-a: sintesi dij farmach (es. penicilin-a).
* Agricoltura: fertilisant e pesticida për mejoré le coltivassion.
* Alimentar: conservant, colorant, e control ëd sicurëssa.
* Ambient: tratament dij ravage e produssion d'energìa pura (es. pile a idrògen).

## Chìmica ant ël Piemont
Ël Piemont a l'ha na tradission andustrial chìmica fòrta:
* Andustria dël véder (Cirie, Val Susa): produssion ëd véder për l'Euròpa.
* Fàbriche ëd colorant (Canavèis, sécol XIX): base për le tinte naturaj.
* Politécnich ëd Turin: arserche an chìmica dij material (es. grafene).

Esempi d'aplicassion locaj:
* Lavanda dij lagh: tratament chìmich për ridùe l'acidità dl'eva.

## Savèj curios
* Ël nitrògen (N₂) a forma ël 78% dl'aria, ma ij sò compòst (es. amonìaca) a servo për fé ij fertilisant.
* La tinta ëd Turin (blu ëd cobalto) a l'é stàita dovrà për coloré le ceràmiche dël '700.

## Arferiment
*Luigi Cerruti, Stòria dla Chìmica an Piemont, Edission Alzani, 1995.*

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Àlcol

J**'àlcoj** a son na class ëd compost orgànich caraterisà da la presensa d'un o pi grup idrossìlich (-OH) lià a n'àtom ëd carbòni saturà (sp³). A son ëd fonsion important ant la chìmica orgànica e a l'han d'aplicassion vàire, da l'industria a la vita quotidian-a. Ël pì conossù a l'é l'àlcol etìlich (C₂H₅OH), present ant le bevande alcòliche.

## Strutura e classificassion
La fòrmula general ëd j'àlcoj a l'é R-OH, anté che R a peul esse un grup alchil (caden-a saturà) o aril (*aneling aromatic*). As classìfico an base al nùmer ëd grup OH e a la posission dël carbòni ch'a pòrta l'idròssil:
* Primari: L'OH a l'é lià a un carbòni primari (es. etanòl, CH₃CH₂OH).
* Secondari: L'OH a l'é lià a un carbòni secondari (es. isopropanòl, (CH₃)₂CHOH).
* Ternari: L'OH a l'é lià a un carbòni ternari (es. terz-butanòl, (CH₃)₃COH).
J'àlcoj polìdrich (es. glicòl, glicerin-a) a conten-o doi o pi grup OH.

## Propietà fìsiche
* Pont d'ebolission: Àut për colpa dij ligam d'idrògen tra le molécole (es. etanòl: 78°C).
* Solubilità: J'àlcoj curt a son solùbij an eva, coj longh a son pì lipofìlich.
* Odor: Variàbil, da neutr (metanòl) a piasèivol (etanòl).

## Propietà chìmiche
J'àlcoj a partìssipo a vàire reassion:

Ossidassion:
* Primari → Aldeid (e peui àcid carbossìlich).
* Secondari → Cheton.
* Ternari → Pa ossidà ëd sòlit.

Esterificassion: Con j'àcid carbossìlich a formo èster (es. acetat d'etil).

Disidratassion: Pèrdita d'eva për formé alchen (es. etilen da l'etanòl).

Reassion con metall reativ: Formassion d'alcolà (es. Na + etanòl → etòssid ëd sòdi + H₂).

## Aplicassion
* Medzin-a: Disinfetant (isopropanòl), solvent për meisin-e.
* Alimentar: Etanòl ant le bevande e conservant.
* Industria: Metanòl për sìntesi ëd formaldeid, etilen glicòl ant l'antigel.
* Energetich: Combustìbil (etanòl mes-cià con benzin-a).

## Amportansa ant la biochìmica
Ant j'organism vivent, j'àlcoj a partìssipo a process metabolich:
* Ël gliceròl a l'é component dij lìpid.
* L'etanòl a l'é prodovù da fermentassion dij sùcher.
* J'àlcoj a son precursor për vitamin-e e ormon.

## Sicurëssa
* Tossicità: Ël metanòl (CH₃OH) a l'é velenos e a peul causé la mòrt.
* Etanòl: L'abus a men-a a dëpendensa e dann al fìdich.
* Manipolassion: Da dovresse con ventilassion për evité vapor infiamàbij.

## Stòria
L'usagi d'etanòl ant le bevande a armonta a l'Antichità (vin, bira).

Ant ël Médi Ev, j'àlcoj a j'ero dovrà tanme medzin-e o solvent.

Ant ël sécol XIX, la sìntesi chìmica a l'ha portà a la produssion ëd massa d'àlcoj sintétich.

J'àlcoj a son un esempi ciav ëd coma la chìmica orgànica a l'ha n'amportansa central ant la tecnologìa e la società. Soa versatilità a-j rend indispensàbij ant la vita quotidian-a.

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Carboidrat

Ij **carboidrat** (o glùcid) a son na class ëd compost orgànich formà da carbòni, idrògen e ossìgen, con formula general (CH₂O)ₙ. A son un-a dle prinsipaj sorgiss d'energìa për j'organism vivent e a gieugo un ròl strutural ant le piante e cheidun animal. As treuvo an natura sia an forma sempia (es. sùcher) che complessa (es. àmid, selulòsa).

## Classificassion
Ij carboidrat as peulo partagesse an tre categorìe prinsipaj:

Monossacàrid: Le unità bas, con 3-7 àtom ëd carbòni. Esempi:
* Glucòsi (C₆H₁₂O₆): Sorgiss d'energìa primaria ant le sélule.
* Frutòsi: Sùcher dij frut.

Dissacàrid: Formà da doi monossacàrid unì. Esempi:
* Sacaròsi (glucòsi + frutòsi): Sùcher ëd tàula.
* Latòsi (glucòsi + galatòsi): Present ant làit.

Polissacàrid: Caden-e longhe ëd monossacàrid. Esempi:
* àmid: Riserva d'energìa ant le piante.
* Selulòsa: Component strutural dle parete celular vegetaj.
* Glicògen: Riserva d'energìa ant j'animal.

## Strutura
Ij monossacàrid a l'han na strutura linear o anelà (es. anel ëd 5 o 6 component). La presensa ëd grup idrossìlich (-OH) e na liura carbonil (C=O) a determin-o soe proprietà. J'isòmer (es. glucòsi e frutòsi) a l'han midema fòrmula ma struture diferente.

## Propietà
Fìsiche: Solùbij an eva (sùcher cit), cristalin o pulvrient (es. sacaròsi).

Chìmiche:
* A peulo fé idròlisi (rotura con eva) për dé monossacàrid (es. àmid → glucòsi).
* A peulo fermenté (es. glucòsi → etanòl + CO₂ ant ij liévit).
* A partìssipo a reassion ëd caramelisassion o Maillard (colorassion ant la cusin-a).

## Fonsion biològiche
* Riserva d'energìa: àmid (piante) e glicògen (fìdich e mùscoj).
* Strutura: Selulòsa ant le piante, chitin-a ant j'inset.
* Comunicassion selular: Glicoprotein-ee ant le membrane.

## Aplicassion
* Alimentar: Dolcificant, aditiv për fé esse pì spess (es. pectin-a ant la marmelada).
* Industria: Produssion ëd carta (selulosa), bioplàstich, tessù (viscosa).
* Medzin-a: Solussion ëd glucòsi për via endovenosa.
* Bioenergìa: Etanòl da fermentassion ëd biomassa.

## Salùt e dietética
* Sùcher sempi (es. sacaròsi) a son digerì lest ma a peulo causé d'àut ëd glicemìa.
* Carboidrat compless (es. gran antregh, legum) a l'han n'assorbiment pì gradual.
* Fibra alimentar (es. selulosa) a giuta la digestion e ël trànsit intestinal.

## Stòria
Ant l'Antichità, ij sùcher a j'ero otnù da cana o biarave.

Ant ël sécol XVIII, ël glucòsi a l'é stàit isolà da Ugo von Liebig.

Ant ël sécol XIX, studi an sla fotosìntesi a l'han ciairì ël ròl dij carboidrat ant l'energìa dle piante.

Ancheuj, ij carboidrat a son studià ant la biochìmica për sò colegament con ël metabolism.

## Sicurëssa
Consum ësagerà ëd sùcher a peul mené a diabète o obesità.

Intoleransa al latòsi: Mancansa d'enzima për digerì ël latòsi.

Fibra tròpa pòca a l'é colegà a problema d'intestin.

Ij carboidrat a son essensiaj tant për la vita che për l'industria. Soa capacità ëd memorisé energìa e formé struture a-j rend un dij component pì versàtij dla chìmica orgànica.

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI