open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saint-Cyr-le-Chatoux

**Saint-Cyr-le-Chatoux** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Ròno-Alp, ant ël dipartiment ëd Ròno. As dëstend an sna surfassa ëd 6,28 km², con 107 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 17 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Ròno
Lathyrus sylvestris

## Lathyrus sylvestris
Pianta sempe cogià, gamba piata, pan-e con 5-15 fior, ëd color reusa vinos. Ël frut a l'é na dòsa lunga da 4 a 7 cm.

### Ambient
A chërs ant ij pra sech, arlongh le sev, an bordura dij bòsch.

### Proprietà
Pa conossùe.

### Cusin-a
Ij frut a peulo esse dovrà com ij pòis coltivà.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Lathyrus sylvestris** L.

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Lathyrus
Aegopodium podagraria

## Aegopodium podagraria
Pianta erbosa ch'a viv sempe, con un risòma da anté a-i nass la gamba àuta fin a 1 méter, veuida, sempia o ramificà an su. Le feuje al pé a son divise an tre part, e minca part a pòrta tre feuje. A man a man ch'a ven-o su a son pi sempie. La fior a l'é un parapieuva fàit a soa vira da 10 o vint cit parapieuva, le fiorin-e a son bianche o rosà.

### Ambient
A chërs ant ij pòst fresch, ant le sev e ij giardin.

### Proprietà
Diurétiche e depurative.

### Cusin-a
Le feuje tëndre a son mës-cià, com depurativ, a le salade.


Image:Girsch Standort Wegrand.jpg|Arlong na sev
Image:Aegopodium podagraria bluetenstand.jpg|Le fior
Image:Aegopodium podagraria blatt.jpg|Le feuje
Image:Aegopodium_podagraria_-_stem_profile.jpg|Le feuje da sota


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Aegopodium podagraria** L.

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Aegopodium
Enzo Bearzot

**Enzo Bearzot** a l'era nà ai 26 dë stèmber 1927 a Aiello ëd Friul e a l'é mòrt a Milan ai 21 dë dzèmber 2010.

A l'é stàit giugador dël Tòr e l'anlenator ëd l'echip nassional italian-a ëd fótbal ch'a l'ha vagnà ij campionà dël mond dël 1982.

Bearzot, Enzo
Equassion logìstica

L**'equassion diferensial logìstica** a l'é l'equassion diferensial
:n'(t)=an-bn^2,
anté che *a* e *b* a son ëd costante positive.

La solussion general a l'é
:n(t)= \frac 1{ce^{-at}+ \frac ab }.

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Alix

**[[:fr:Alix (Ròno)|Alix]]** a l'é na comun-a fransèisa ant ël dipartiment dël Ròno, ant la region aministrativa dël Alvernia-Ròno-Alp. A së stend për na surfassa ëd 3,61 km², con 690 abitant, scond ël censiment dël 2006, con na densità ëd 191,1 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Ròno
Villié-Morgon

**Villié-Morgon** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Ròno. A së stend për na surfassa ëd 18,74 km², con 1614 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 86 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Ròno
Thizy (Ròno)

**Thizy** a l'é na frassion dla comun-a fransèisa ëd Thizy-les-Bourgs ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Ròno. Fin al 2013  a l'é stàita na comun-a autònoma. A së stendìa për na surfassa ëd 1,94 km², con 2 483 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 1 279 ab/km².

Categorìa:Frassion dël dipartiment ëd Ròno
Saint-Vérand (omònim)

***Saint-Vérand*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Saint-Vérand (Isère)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Isère

* d'un **[[Saint-Vérand (Ròdano)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment dël Ròdano

* d'un **[[Saint-Vérand (Saône-et-Loire)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Saône-et-Loire
Saint-Christophe (omònim)

***Saint-Christophe*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Saint-Christophe (Val d'Osta)|comun italian]]** ant la Val d'Osta

* d'un **[[Saint-Christophe (Allier)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Allier

* d'un **[[Saint-Christophe (Charente)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Charente

* d'un **[[Saint-Christophe (Charente-Maritime)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Charente-Maritime

* d'un **[[Saint-Christophe (Creuse)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Creuse

* d'un **[[Saint-Christophe (Eure-et-Loir)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Eure-et-Loir

* d'un **[[Saint-Christophe (Tarn)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Tarn

* d'un **[[Saint-Christophe (Vienne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Vienne
Fontcouverte-la Toussuire

**Fontcouverte-la Toussuire** a l'é na comun-a fransèisa localisà ant ël dipartiment ëd la Savòja, ant la region dël Ròno-Alp. Popolassion ëd 504 abitant e 21,52 km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Savòja
Chambéry

**Chambéry** (an Lenga franch-provensal **Chambèri**) a l'é na comun-a fransèisa, capital dël dipartiment dla Savòja, ant la region ëd Alvernia-Ròno-Alp.

## Stòria
Fin-a al 1563 a l'é stàit capital dël Ducà ëd Savòja.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Michel Dantin (UMP, dal 2014).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Savòja
Tignes

**Tignes** a l'é na comun-a fransèisa ant ël dipartiment dla Savòja.

## Colegament
* Tignes website

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Savòja
La Giettaz

**La Giettaz** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Ròno-Alp, ant ël dipartiment ëd Savòja. As dëstend su na surfassa ëd 35,2 km², con 504 abitant.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Savòja
Fréterive

**Fréterive** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Ròno-Alp, ant ël dipartiment dla Savòja. As dëstend an sna surfassa d'11,01 km², con 435 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 39 abitant al chilòmeter quàder.

Freterive
Fourneaux

***Fourneaux*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Fourneaux (Loire)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment dla Loire

* d'un **[[Fourneaux (Savòja)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment dla Savòja

* d'un **[[Fourneaux (Mania)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment dla Mania
Aix-les-Bains

**Aix-les-Bains** a l'é na comun-a fransèisa, localisà ant ël dipartiment dla Savòja, ant la region dël Ròno-Alp.

A l'é la sconda sità balnéar dla Fransa. 

## Colegament
* Sit ufissial
* L'ufissi dël turism 
* Sit ufissial 

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Savòja
Bonneval-sur-Arc

**Bonneval-sur-Arc** a l'é na comun-a fransèisa, localisà ant ël dipartiment ëd la Savòja, ant la region dël Ròno-Alp *(Rhone-Alpes)*.

## Colegament
* Portal dl'ufissi dël Turism
* Bonneval-sur-Arc sul sit dl'Insee  
* http://www.les-plus-beaux-villages-de-france.org/spip.php?article161 

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Savòja
Albertville

**Albertville** a l'é na sità fransèisa localisà ant la region dël Ròno-Alp. La sità a l'é stàita ël pòst dij Gieugh Olìmpich Invërnaj dël 1992.

## Colegament

* https://web.archive.org/web/20100210180850/http://www.albertville.com/
* https://web.archive.org/web/20120219184106/http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/albertville.htm
* https://web.archive.org/web/20080418191113/http://www.tourisme.fr/tourist-office/albertville.htm

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Savòja
Pulmonaria officinalis

## Pulmonaria officinalis
Pianta erbosa ch'a viv sempe, a bocc, con na reis strissianta, àuta da 15 a 30 cm. Le feuje a son bondosament peilose, e macià ëd biancastr o pi ciàit dla resta. Le fior a son un pòch a pan-a spatarà, rosastre a l'inissi, peui viòla-bluastra e a la fin biancastra.

### Ambient
A chërs a l'ombra ant ij pòst ùmid, dal livel dël mar fin a 1500 méter; a fioriss da mars a magg.

### Proprietà
A l'é dovrà për fé sudé.

### Cusin-a
Le feuje tëndre a son dovrà ant le mneste. La pianta a conten vitamin-a A e C.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Pulmonaria officinalis** L., 1753

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Pulmonaria
Categorìa:Fior ëd montagna
Portulaca oleracea

## Portulaca oleracea
Pianta anual carnosa, con fust longh da 10 a 30 cm., cogià, soens rossastr. Feuje carnose, bëslonghe.

### Ambient
A chërs ant ij camp e ant j'òrt, dal livel dël mar fin a 1700 méter; a fioriss da giugn a aost.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà depurative e diuretiche. A peul esse dovrà, esternament, për le ponture dj'avìe.

A l'era già conossùa da j'antich Egissian. Ij médich cinèis a l'han ancaminà a dovrela d'antorn al 500 d'apress ëd Nosgnor.

### Cusin-a
As peul dovresse crùa, an salada, da sola o con pomàtiche e pòr. Cheuita, a peul esse dovrà për le frità.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Portulaca oleracea** L., 1753

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Portulaca
Bellis perennis

## Bellis perennis
Pianta erbosa ch'a viv sempe, con un risòma curt d'andoa a-i parto dle reisëtte sotile, la pianta a l'é sempia e motobin curta. Le feuje a son tute tacà al sël risòma, a son peilose da giovo fin-a a vnì pla da veje. Le fior (fàusse fior) a son bianche o con na linia rossastra da fòra, con ël boton giaun (vere fior). 

### Ambient
A chërs ant ij pòst pa coltivà e ant j'òrt, dal livel dël mar fin a 2000 méter; a fioriss da fërvé a dzèmber.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà depurative e diuretiche. Un the fàit con ij margritin a l'era dovrà për ij cit anémich.

### Cusin-a
Da giovo a peul esse giontà a mneste e salade; s l'é tradissional la frità ëd margritin.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Bellis perennis** L., 1753

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Bellis
Primula vulgaris

## Primula vulgaris
Pianta ch'a viv sempe. Le feuje a son riunìe an rosëtte basaj, peilose da dzora, dentà ai bòrd. Le fior a son giaune a ambossor.

### Ambient
A chërs ant ij pra maire, ant ij bòsch sùit, fin-a prima che la fiòca a sia fondùa tuta.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà dëcongestionante. A l'era dovrà contra ij reumatism.

### Cusin-a
As cheuje le feuje lateraj, e as peulo ëdcò dovresse le fior anco' sarà. As në fà salade e mneste. Con fior e feuje sëcche as fà dij decòt calmant.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Primula vulgaris** Hudson, 1762

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Primula
Cichorium intybus

## Cichorium intybus
Pianta ch'a viv sempe, con un gròss risòma che a continua con na reis a fiton; La pianta a peul rivé fin a 1 méter e mes. Le feuje basaj, a rosëtta, a sponto a l'otonn, a duro tut l'invern e a sëcco quand la pianta a fioriss. Le fiore dla pianta a son pi cite, motobin peilose ant le piante servaje, pla ant le varietà coltivà. Le fior a son celest-bleu.

### Ambient
A chërs ant ij pòst pa coltivà, an sij bòrd ëd le stra, dal livel dël mar fin a 1200 m.; a fioriss da luj a otober.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà dëpurative, diuretiche e digestive. Le feuje dla sicòria, a stimolo le funsion ëd l'intestin, dël fìdich e dij ren.

### Cusin-a
Le feuje a son dovrà ant le salade; le reis na vòta a j'ero dovrà për ë cafè. 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Cichorium intybus** L., 1753

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Cichorium
Morasca

Ël vin **Morasca** as prodov ant la comun-a ëd Castiglione Chiavarese an provinsa ëd Génoa.

A l'é ëdcò ciamà *Morasca Cinqueterre*.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Guebwiller

**Guebwiller** a l'é na cita comun-a fransèisa d'11 525 abitant (1999) postà ant ël dipartiment ëd l'Àut Ren, ant la region dl'Alsassia, davzin a la frontiera con l'Almagna.

Ël nòm alman e alsassian dla sità, pa ufissial, a l'é *Gebweiler*.

## Anliure
* Sit ufissial

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àut Ren
Moscatel

Ël vin **Moscatel** as prodov ant la comun-a ëd Taggia an provinsa d'Imperia.

A l'é prodovù an cite quantità.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Ne bianch

Ël vin **Ne bianch** as prodov ant la comun-a ëd Ne an provinsa ëd Génoa.

La zòna ëd prodossion a l'é dzortut la Val Gravaglia.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Colmar

**Colmar** a l'é na comunna fransèisa, capital (*prefeture*) dël dipartiment (*dipartiment*) ëd l' Haut-Rhin (*Àut Ren*), ant la region dl'Alsassia, ai pé dij Vosges.  Ant ël 1999 la sità a l'avìa na popolassion ëd 65.136 përson-e.

## Da vëdde
 

## Colegament
* Sit ufissial
* Museu Unterlinden
* Museu Bartholdi

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àut Ren
Eguisheim

**Eguisheim** a l'é na comun-a fransèisa ëd 1548 abitant (1999) situà ant ël dipartiment ëd l'Haut-Rhin, ant la region dl'Alsassia.

## Colegament
* https://web.archive.org/web/20101213172950/http://www.tourisme.fr/office-de-tourisme/eguisheim.htm

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àut Ren
Mulhouse

**Mulhouse** (*Mülhausen* an alman) a l'é la comun-a pì granda dël dipartiment fransèis ëd l'Àut Ren e la sconda dla region dl'Alsassia, apress Strasborgh: a conta 150.000 abitant.

## Liure
* http://www.ville-mulhouse.fr Sit ufissial

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àut Ren
Ferrette

**Ferrette** a l'é na sità fransèisa ëd 1100 abitant dël dipartiment ëd l'Àut Ren, ant la region dl'Alsassia.

Ël pais a resta a 600 méter d'autëssa.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àut Ren
Algolsheim

**Algolsheim** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl'Alsassia, ant ël dipartiment ëd l'Àut Ren. A së stend për na surfassa ëd 7,22 km², con 671 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 93 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àut Ren
Rosa canina

## Rosa canina
Busson, àut fin a doi o tre méter, con le rame prima drite, peui sirà e a la fin ricadente, tute con motobin dë spin-e. Le feuje a l'han da 5, a 7 a 9 fojëtte. Le fior a l'han 5 pétaj, da bianch a reusa anvisch. Ël frut (un frut fàuss) a l'é ciamà gratacul.

A-i é tante varietà, e an realtà as parla dël *"Rosa grup canina"*.

### Ambient
A chërs ant ij pòst pa coltivà, an bordura dij bòsch.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà diuretiche e anti-infiamatòrie.

### Cusin-a
As dòvra dzortut ëd fàuss frut, ël gratacul. As në fà conserve e marmlade, a l'é rich ëd vitamin-a C. 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Rosa canina** L.

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Rosa
Diplotaxis tenuifolia

## Diplotaxis tenuifolia
Pianta erbosa ch'a viv sempe, con reis a fiton, àuta fin a 50 cm., feuje motobin dentà, ëd savor picant e ëd përfum penetrant. Le fior a son giaun viv.

### Ambient
A chërs ant ij pòst pa coltivà, dal livel dël mar a 1000 méter. A fioriss da magg a otober.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà diuretiche e vitaminisante.

### Cusin-a
Le feuje a son picante e a son dovrà për aromatisé piat ëd carn, formagg, mneste. A-i era dle piòle ch'a la dovravo për fé la frità. 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Diplotaxis tenuifolia** L. (DC.)

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Diplotaxis
Ne ross

Ël vin *Ne ross*' as prodov ant la comun-a ëd Ne an provinsa ëd Génoa.

A l'é coltivà ant le mideme zòne dël Ne bianch.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Le Bonhomme

**Le Bonhomme** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl'Alsassia, ant ël dipartiment ëd l'Àut Ren. As dëstend an sna surfassa ëd 21,68 km², con 607 abitant, scond ël censiment dël 1999, con uma densità ëd 28 abitant al chilòmeter quàder.

Ël pais a resta a 700 méter d'autëssa.

Bonhomme, Le
Hirtzbach

**Hirtzbach** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl'Alsassia, ant ël dipartiment ëd l'Àut Ren]]. As dëstend su na surfassa ëd 13,94 km², con 1.143 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità d'82 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àut Ren
Ribeauvillé

**Ribeauvillé** (alman *Rappoltsweiler*) a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl'Alsassia, ant ël dipartiment ëd l'Àut Ren. A së stend për na surfassa ëd 32,26 km², con 4.774 abitant (1999) e con na densità ëd 148 ab/km².

## Colegament
* http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087&amp;CommuneId=65142
* http://www.quid.fr/communes.html?mode=detail&amp;id=777&amp;req=Ribeauvillé 
* http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=680269

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àut Ren
Ormeasco

Ël vin **Ormeasco** as prodov ant la comun-a ëd Pornassio an provinsa d'Imperia.

As dis che un cont ëd Clavesana a l'abia antrodovù a Pornassio la coltivassion dël dossèt, an partend da le coltivassion ch'a-i ero a Ormea (Coni).

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Passì ëd Feglino

Ël vin **Passì ëd Feglino** as prodov ant la comun-a d'Orco Feglino an provinsa ëd Savon-a.

Ël vin a së s-ciama ëdcò **Passito della Chiappella**, e a l'é prodovù dzortut an località *Crocetta*. J'uve, prima d'esse vinificà, a son fàite passì o an dzora a ëd ciafàud o pëndùe, an manera d'aumenté ël contnù ëd sùcher.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Saint-Cosme

**Saint-Cosme** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl'Alsassia, ant ël dipartiment ëd l'Àut Ren. A së stend për na surfassa ëd 2,65 km², con 45 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 17 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àut Ren
Buhl (Àut Ren)

**Buhl** a l'é na comun-a fransèisa situà ant ël dipartiment ëd l' Haut-Rhin, ant la region dl'Alsassia.

## Demografìa

## Colegament
* http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087&amp;CommuneId=64735 
* http://www.quid.fr/communes.html?mode=detail&amp;id=571&amp;req=Buhl 
* http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=680058 

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àut Ren
Saint-Louis (Àut Ren)

**Saint-Louis** a l'é na sità e comun-a dël *[[dipartiment fransèis|dipartiment]]* ëd l'Àut Ren, ant l'Alsassia, Fransa. Popolassion (1999): 19.961.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àut Ren
Lautenbach

**Lautenbach** a l'é na comun-a fransèisa do dipartiment do Àut Ren, na region  administrativa da Alsassia.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àut Ren
Kirchberg

***Kirchberg*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Kirchberg (San Gal)|comun svìsser]]** ant ël canton ëd San Gal

* d'un **[[Kirchberg (Àut Ren)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment dl'Àut Ren
Passì Terre Rosse

Ël vin **Passì Terre Rosse** as prodov ant la comun-a ëd Finale Ligure an provinsa ëd Savon-a.

As compagna bin con ij doss e la fruta.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Salvia pratensis

## Salvia pratensis
Pianta ch'a viv sempe, a smija erbosa, con reis a fiton angrossà, gamba lignosa e ramificà an su, aàta fin a 70 cm. La pianta a l'ha un përfum intens, piaisevol. Le feuje basaj a son a rosëtta, cole àute a son pi cite. Le fior a son bleu-violet, da rais reusa o biancastr, a formo na specie dë dpi. Quand n'inset a intra an la fior, la fior a-j ribalta ël pòlin an sla schin-a; la ròba as peul provesse an inserend un fil d'erba ant la fior.

### Ambient
A chërs ant ij pòst erbos e fresch, dal livel dël mar a 1600 méter. A fioriss da magg a aost.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà antiinfiamatòrie, digestive e antidepressive.

### Cusin-a
Le feuje a son dovrà për deje ëd savor a mneste, condiment e pitanse. 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Salvia pratensis** L. 

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Salvia
Passiu da Vinsa

Ël vin **Passiu da Vinsa** a l'ha na produssion bin limità ant le provinse ëd Savon-a e Imperia.

Cost vin a l'é vinificà con ij soj uvagi Pigato, fàit prima passì për aumenté la quantità ëd sùcher. La quantità otnùa a l'é bin limità, ma ëd gran qualità. An quaich anade a peui anvejé fin a  5 o 6 agn.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Salvia officinalis

## Salvia officinalis
Pianta drita, ramificà. Feuje bëslonghe, sempie, coatà da dij peil. Ramet lignos. Fior ëd color bleu-violet, a spi. A riva fin-a a 60 o 70 cm.

### Ambient
A chërs ant ij teren linger e sabios, mai tròp al sol, dal livel dël mar a 300 méter. A fioriss da mars a magg.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà antiinfiamatòrie, digestive e antidepressive.

### Cusin-a
Le feuje a son dovrà për deje ëd savor a mneste, condiment e pitanse (carn e formagg). Motobin dovrà un condiment fàit con sarvia e butir fondù.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Salvia officinalis** L. 

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Salvia
Alula Engida

**Ras Alula Engida**, ëdcò ciamà, dal nòm ëd sò caval, **Abba Nega** (Mennawe, 1827 – Adua, 15 dë stèmber dël 1897), a l'é stàit un militar e 'n polìtich etiòpich. A l'é stàit un dij mèj comandat ëd l'armada etiòpica dël sécol ch'a fa XIX e a l'é stàit vardà da Haggai Erlich (stòrich giudé) coma 'l pì grand cap ëd l'Abissinia dòp la mòrt ëd Tewodros II dël 1868. An Euròpa a l'han ëdcò ciamalo ël *Garibaldi d'Abissinia*. A l'ha pijà part a vàire bataje për l'indipendensa 'd sò pais, dont le pì amportante a son ëstàite cola 'd Dogali e cola d'Adua.

Engida, Alula
Engida, Alula
Achenheim

**Achenheim** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl'Alsassia, ant ël dipartiment dël Bass Ren. A së stend për na surfassa ëd 6,02 km², con 2.072 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 344 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Bass Ren
Lauterbourg

**Lauterbourg** (alman *Lauterburg*) a l'é na comun-a dël dipartiment fransèis dël Bass Ren, postà vzin a la frontera alman-a.
A conta 2269 abitant e a l'é la sità pi oriental ëd la Fransa.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Bass Ren
Drachenbronn-Birlenbach

**Drachenbronn-Birlenbach** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl'Alsassia, ant ël dipartiment dël Bass Ren.
Belmont

***Belmont*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Belmont (Isère)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Isère

* d'un **[[Belmont (Bass Ren)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment dël Bass Ren

* d'un **[[Belmont (Doubs)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Doubs

* d'un **[[Belmont (Gers)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Gers

* d'un **[[Belmont (Àuta Marna)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Àuta Marna

* d'un **[[Belmont (Àuta Saône)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Àuta Saône

* d'un **[[Belmont (Jura)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Jura
Le Hohwald

**Le Hohwald** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl'Alsassia, ant ël dipartiment dël Bass Ren. As dëstend an sna surfassa ëd 21,18 km², con 360 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 17 abitant al chilòmeter quàder.

Hohwald, Le
Ottwiller

**Ottwiller** (*Ottweiler* an alman) a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl'Alsassia, ant ël dipartiment dël Bass Ren. As dëstend an s'na surfassa ëd 5,09 km², con 245 abitant, scond ël censiment dël 2011, con na densità ëd 48 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Bass Ren
Saales

**Saales** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl'Alsassia, ant ël dipartiment dël Bass Ren. As dëstend an s'na surfassa ëd 9,86 km², con 900 abitant, con na densità ëd 91 abitant al chilòmeter quàder.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Jean Vogel.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Bass Ren
Seebach

**Seebach** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl'Alsassia, ant ël dipartiment dël Bass Ren. 
## Demografìa
Evolussion dla popolassion:
* 1962: 1.412
* 1968: 1.509
* 1975: 1.616
* 1982: 1.512
* 1990: 1.541
* 1999: 1.672
* 2006: 1.752

## Cà con strutura ëd bòsch a Seebach

Seebach-Fachwerkhaus-12-gje.jpg
Seebach-Fachwerkhaus-08-gje.jpg
Seebach-Fachwerkhaus-16-gje.jpg
Seebach-Fachwerkhaus-26-gje.jpg


Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Bass Ren
Rott

**Rott** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl'Alsassia, ant ël dipartiment dël Bass Ren. 
## Demografia
Evolussion dla populassion:
* 1962: 338
* 1968: 348
* 1975: 371
* 1982: 415
* 1990: 433
* 1999: 414
## Colegament
* Rott an www.ign.fr - Institut géographique national

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Bass Ren
Berg (Bass Ren)

**Berg** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl'Alsassia, ant ël dipartiment dël Bass Ren. A së stend për na surfassa ëd 7,72 km², con 405 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 52 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Bass Ren
Berg

***Berg*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Berg (San Gal)|comun svìsser]]** ant ël canton ëd San Gal

* d'un **[[Berg (Bass Ren)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment dël Bass Ren
Wangen (Bass Ren)

**Wangen** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl'Alsassia, ant ël dipartiment dël Bass Ren. 
## Demografia
Evolussion dla popolassion:
* 1962: 541
* 1968: 570
* 1975: 589
* 1982: 572
* 1990: 656
* 1999: 704

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Bass Ren
Saint-Pierre

***Saint-Pierre*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Saint-Pierre (Val d'Osta)|comun italian]]** ant la region dla Val d'Osta

* d'un **[[Saint-Pierre (Bass Ren)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment dël Bass Ren

* d'un **[[Saint-Pierre (Cantal)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Cantal

* d'un **[[Saint-Pierre (Martinica)|comun fransèis]]** ant l'ìsola ëd Martinica

* d'un **[[Saint-Pierre (Alp d'Àuta Provensa)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Alp d'Àuta Provensa

* d'un **[[Saint-Pierre (Jura)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Jura

* d'un **[[Saint-Pierre (Reunion)|comun fransèis]]** ant l'ìsola ëd la Réunion

* d'un **[[Saint-Pierre (Saint Pierre e Miquelon)|comun fransèis]]** ant la Coletività d'Oltramar ëd Saint Pierre e Miquelon
Chenopodium bonus-henricus

## Chenopodium bonus-henricus
Pianta ch'a viv sempe, con la gamba ch'a va an su. Feuje vërde triangolar, farinose da sota, ondolà ai bòrd.
Fior brun-e, smens lusente.

### Ambient
A chërs ant la fassa ëd montagna, ant ij teren drù (andoa as fërmo le vache), da 500 a 2100 méter. A fioriss da aost a stèmber.

### Proprietà
A l'era dovrà contra ij verm e contra le ponture dj'urtije.

### Cusin-a
A l'é motobin conossù, përchè a ven dovrà al pòst djë spinass, ch'a sostituiss an tut, e an pi a l'ha na ven-a ëd gust diferenta. Për pa falì a conòsslo, a basta toché le feuje da sota, che a smijo coatà da sabia fin-a.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Chenopodium bonus-henricus** L. 

Categorìa:Chenopodium
Categorìa:Erbe an cusin-a
Lapsana communis

## Lapsana communis
Pianta erbosa anual, àuta fin a 1,2 m., gamba drita, peilosa, soens ramificà.
Le feuje dla rosëtta basal a l'han soens dij segment lateraj; le feuje pi an su a son spatarà.
Le fior a son giaun ciair.

### Ambient
A chërs ant ij pòst fresch e ombros, dal livel dël mar a 1000 méter. A fioriss da avril a otober.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà purgative e rinfrescante, a ven dovrà ëdcò com cicatrisant.

### Cusin-a
Le feuje primaverij a son dovrà an salada. Le feuje dla rosëtta a son dovrà com jë spinass.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Lapsana communis** L. 

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Lapsana
Dioscorea communis

## Dioscorea communis
Pianta erbosa ch'a viv sempe, con na reis arbusta e carnosa, da andoa a la prima a-j nasso dij but ch'a smijo sparz, ma ch'a son curvà an vers ël bass; quand a chërso a s'anvërtojo a le piante. Le feuje a son alterne, a forma ëd cheur. Le fior a son separà an sla midema pianta, mas-cc e fumele. Ij frut a son ross e a conten-o da 3 a 6 smens.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch e ant le sev, dal livel dël mar a 800 méter. A fioriss da avril a magg.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà purgative e stimolante.

### Cusin-a
La pianta a l'é velenosa, ij frut a peulo esse mortaj.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Dioscorea communis** L. 

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Dioscorea
Taraxacum officinale

## Taraxacum officinale
Pianta erbosa ch'a viv sempe, àuta fin a 20 o 30 cm., a l'ha na reis carnosa da anté a-i part na rosëtta ëd feuje, e fior con na longa gamba.
Le fior a son giaune.
Quand a sfiorisso, a formo i bin conossù sofion, che le masnà a dòvro për gioghé.

### Ambient
A chërs dapërtut, dal livel dël mar a l'àuta montagna. A fioriss dzortut da fërvé a magg, ma peui tut l'ann.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà depurative, diuretiche, lassative.

### Cusin-a
Le feuje primaverij a son dovrà an salada. A l'é motobin sercà a la prima, përché as peul disse ch'a sia la salada servaja pi bn-a.
A l'é ëdcò motobin dovrà com vërdura cheuita, e an col cas a l'é un contorn për tute le pitanse.
Con le reis tostà as fasìa un surogà dël cafè.

 
Immagine:Taraxacum officinalis0.jpg|Fior
Immagine:Dandelion clock.jpg|Sofion
Immagine:Graine pissentit Luc Viatour.jpg|Frut
Immagine:Tarassaco per insalata.jpg|Salada dij prà


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Taraxacum officinale** L. 

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Taraxacum
Trifolium pratense

## Trifolium pratense
Pianta erbosa bienal, àuta fin a 30 cm., con feuje dividùe an tre fojëtte, mincadun-a con na macia ciaira a forma ëd "V".
Fior ross-lila, formante na balin-a ëd pi o men 1 cm.

### Ambient
A chërs ant ij pra, dal livel dël mar fin a 2.600 méter. A fioriss da fërvé a dzèmber.

### Proprietà
Pa conossùe.

### Cusin-a
A l'é pa ch'a sia dovrà an cusin-a.

A l'é anvece motobin coltivà për dé da mangé a le vache, sia da angrass che da làit. 
La pianta a l'é peui dovrà ant la rotassion ëd le coltivassion, përché a l'é na pianta ch'a fissa l'asòt ant ël teren.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Trifolium pratense** L. 

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Trifolium
Helianthus tuberosus

## Helianthus tuberosus
Pianta erbosa con na reis ch'a pòrta motobin ëd patate (**ij tapinabò**). La pianta a l'é àuta fin a doi méter. Le feuje a son alterne, le fior giaune. Ij tapinabò (le "patate") a son motobin iregolar, rossastr.

La pianta a l'é originaria dl'América setentrional.

### Ambient
A chërs arlongh ij fium, dal livel dël mar fin a 1.800 méter. A fioriss da aost a otober. A l'é ëdcò motobin coltivà.

### Proprietà
Ij frut a smijo a patate, ma a conten-o pa d'àmid. A l'é adat, antlora, ant le diete e a l'é rich ëd vitamin-a A e B. A l'é dovrà da chi a seufr ëd digestion e dë stitichëssa.

### Cusin-a
Ij tapinabò l'han un gust ch'a arcòrda l'articiòch e un pòch la ninsòla.
A son dovrà com acompagnament a la bagna càuda.
As peulo mangesse bujì o fricassà.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Helianthus tuberosus** L. 

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Helianthus
Francesco Speranza

Matemàtich.
Nassù dël 1932, mòrt dël 1998.

## Euvre prinsipaj
*Scritti di epistemologia della matematica (Bològna, 1997)

Speranza, Francesco
Wang Fan

Matemàtich.
**Wang Fan** a l'era nà dël 229 e a l'é mòrt dël 267.

A l'avìa fortì che si la sirconferensa d'un sercc a l'é ëd 142, antlora sò diàmeter a l'é ëd 45.
As sa nen 'me ch'a l'abia otnù s'arzultà, ma sòn a smon un valor adotà për π d'anviron 3,156.

Fan, Wang
Fan, Wang
Albert ëd Sassònia

Filòsof.
**Albert ëd Sassònia** a l'era nà dël 1316 e a l'é mòrt dël 1390.
A l'é stàit vësco ëd Halberstadt.

## Euvre prinsipaj
**De quadratura circuli*

Categorìa:Filòsof
Categorìa:Vësco
Vincenzo Lancia

**Vincenzo Lancia** a l'é stàit n'industrial piemontèis e fondator dla meison viturìstica Lancia. A l'é nassù a Fobel (ën paisòt valsesian) ël 24 Aost 1881 e a l'é mòrt a Turin ël 13 Fërvé 1937, a l'era ël quart e darié fieul ëd na famija asià. Sò pare, ël Sivalié Giuseppe Lancia, a l'era n'antrapreneur alimentar.

Pare e mare a l'avìo anviarà ël fieul a studié lej, ma a Censin, 'mè ch'a l'era stranomà, a-j piasìo ij motor e, disend a sò pare ch'a vorìa travajé 'mè rasoné ant l'oficin-a Ceirano ëd Turin, a ancamin-a ël mësté ëd mecànich.
La bòita Ceirano a l'era ancamin ch'a inventava na neuva vitura. Ma dël 1899 l'oficin-a a l'é catà da la Fiat, fàbrica pen-a nassùa. Antlora la dirigensa a vëdd che Vincens a l'é bon ant le corse viturìstiche e a lo fan core. Corend a fasìa vàire assident, ma a l'ha registrà 'dco vàire primà. A l'é andàit anans parèj fin-a 'l 1908, peui a l'é passà definitivament a soa meison ëd viture Lancia, fondà dël 1906 ansema a l'amis dla Fiat Claudio Fogolin, pronta për ël neuv model Alpha.

Lancia a dédica a l'asienda tute le soe competense, conossense e intuission ëd colaudator. Per sòn a l'é mariasse mach dël 1922 con la segretaria Adele Mijet. Da chila a l'ha avù tre fieuj: Anamarìa, Giovanni e Elionora. Vincens a l'é massionà për avèj posà la prima pera dl'autòdrom ëd Monsa, duvert ancor al di d'ancheuj.

A l'é famos ëdcò për avèj anventà an soa cariera ëd técnich la baterìa viturìstica për anvisché ij fanaj (Lancia Theta), la carosserìa àuto-portanta ch'a l'avìa nen da manca dël tlé (Lancia Lambda), le sospension con le quatr roe independente (Lancia Aprilia) e ij dobi fanaj dnans (Lancia Astura). A l'é mòrt a 56 ani dël 1937 për n'infart amprovis. 

Lancia, Vincenzo
Lancia, Vincenzo
Valerianella locusta

## Valerianella locusta
Pianta erbosa ch'a viv sempe. A l'ha le feuje ëd sota a rosëtta. Le fior a son cite, bleu ciair tirant al bianch.

### Ambient
A chërs ant ij camp e ant ij pòst erbos pa coltivà, ant le vigne, dal livel dël mar fin a 1400 m. A fioriss an avril-magg.

### Proprietà
A l'é rica ëd vitamina C.

### Cusin-a
A l'é pi bon-a quand a l'é giovo. A l'é la prima salada dla prima, e a l'é ëdcò motobin coltivà. A l'é da condì dlicatament.

A-i é ëdcò tante d'àutre specie ch'a jë smijo, e a peulo mach esse arconossùe dai botànich.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Valerianella locusta** L. 

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Valerianella
Viola odorata

## Viola odorata
Pianta erbosa ch'a viv sempe, àuta fin a 8-15 cm., con reis ch'a coro. Le feuje a son tute riunìe an rosëtte basaj. Le fior, color viòla pi o men scur, a son përfumà.

A l'é l'ùnica specie dël géner Viola ch'a sia përfumà.

### Ambient
A chërs ant ij pòst erbos ai bòrd dij bòsch e arlongh le sev, dal livel dël mar fin a 1200 m. A fioriss da fërvé a avril.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà diurétiche e lassative.

### Cusin-a
La violëtta a ven dovrà an cusin-a pi che àutr për decorassion.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Viola odorata** L.

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Viola
Bryonia dioica

## Bryonia dioica
Pianta erbosa con na reis carnosa da andoa a nasso dle piante rampicante, lunghe da 2 a 4 méter, peilose. Le feuje a son palmà e un pòch come cole dël brassabòsch, mach ch'a son peilose. Le fiorin-e a son bianche-giaune. A fà dij frut ross gròss com un pòis.

### Ambient
A chërs ant ij pòst pa coltivà, dal livel dël mar fin a 800 m. A fioriss da avril a giugn.

### Proprietà
Tuta la pianta a l'é velenosa, ma ël frut a l'era dovrà com purgàtiv e contra ij verm.

### Cusin-a
La pianta a l'é tuta velenosa, dzortut ij frut (ma ëdcò la reis).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Bryonia dioica** Jacq.

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Bryonia
Cosen

Ël **cosen** ëd n'àngol a l'é ël sen dël complementar ëd s'àngol.

La fonsion cosen, denotà cos, as peul definisse për mojen dla serie
: \cos x=1- \frac{x^2}{2!} + \frac{x^4}{4!} - \ldots ,
ch'a l'é sò dësvlup.

## Derivà
La derivà dla fonsion cosx a l'é la fonsion -sinx.

Categorìa:Trigonometrìa
Aclou

**Aclou** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd l’Àuta Normandìa, ant ël dipartiment ëd l’Eure. A së stend për na surfassa ëd 3,68 km², con 243 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 66 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Eure
Veronica beccabunga

## Veronica beccabunga
Pianta drita con risòma ch'a cor, àuta fin a 50 cm. con gamba pla, carnosa, silìndrica. Feuje opòste e carnose. Fior riunìe a partìe ëd 10 o 20, ëd color bleu pi o men intens, bianch a la base.

### Ambient
A chërs ant ij mojiss e arlongh ij ri, dal livel dël mar fin a 2500 m. A fioriss da avril a stèmber.

### Proprietà
Pa conossùe.

### Cusin-a
A peul esse dovrà an salada o purament për aromatisé dle sàusse, vist ch'a l'é un pòch picanta.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Veronica beccabunga** (L.)

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Veronica
Knautia arvensis

## Knautia arvensis
Pianta erbosa ch'a viv sempe, un pòch peilosa, con gamba àuta da 30 a 80 cm., ramificà mach an àut. Le feuje a son d'un bel verd ciair, fin-a grisastre. Le fior a son riunì an balin-e da 2 a 4 cm. ëd larghëssa, bleu-violet o reusa-lila.

### Ambient
A chërs ant ij pòst erbos e al bòrd dij senté, dal livel dël mar fin a 2000 m. A fioriss da magg a stèmber.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà diurétiche e depurative. A ven ëdcò dovrà për curé la pel.

### Cusin-a
A l'é dovrà për mneste e frità, e ëdcò com contorn ëd vërdura.

La pianta a l'é dicà al botànich tedesch C. Knaut (1654-1716).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Knautia arvensis** L. (Coutl.)

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Knautia
Laurus nobilis

## Laurus nobilis
Busson àut fin a 10 o 20 m., scòrsa prima verda e peui gris scura o brun-a. Feuje verd scur, lùcide, pi ciaire da sota. Fior cite, color giaun vërzin. Frut a forma d'ovet, prima verd peui neir, con na smens rionda.

### Ambient
A chërs ant e stassion solegià e frësche. A sopòrta mal ël gel. A l'é piantà ant j'òrt e ij giardin.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà digestive e stimolante.

### Cusin-a
A l'é motobin dovrà për aromatisé aròst e carn, polastr e pess. A ven butà ant le conserve sot euli e ant ij licor digestiv.

Ij termo *laurea* e *laureà* a rivo da *Laurus*.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Laurus nobilis** L.

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Laurus
Bois-Jérôme-Saint-Ouen

**Bois-Jérôme-Saint-Ouen** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd l’Àuta Normandìa, ant ël dipartiment ëd l'Eure. As dëstend an s'na surfassa ëd 10,57 km², con 634 abitant, scond ël censiment dël 1999, con uma densità ëd 60 abitant al chilòmeter quàder.

Boisjeromesaintouen
Fiat 500 (2007)

La neuva **Fiat 500**, surtìa dël 2007 a l'é na vitura cita da sità costruìa da la meison vituristica Fiat. A l'é stàita presentà ël 4 ëd luj 2007 a sinquant'ani precis ëd distansa da la surtìa dla veja Fiat 500 con na granda selebrassion an riva 'd Pò a Turin. A l'é assè pì spatussanta, gròssa, pesanta, costosa, lesta e còmoda dla veja, ma a jë smija motobin ant la pì part dij particolar ëd disegn esterior e interior (fanaj, frontal, daré, passaroe, cromadure). A l'é 'dco butà an sicurëssa con set cussin salvavita.
A dipend dal protòtip Trepiùno, presentà dël 2004. Ansema a chila a l'é staita dësvlupà la Ford Ka ant soa seconda generassion. La 500 ansema a la Ka a l'é assemblà an Polònia, a Tichy. Adess, mersì a l'acòrd con la Chrysler, la Fiat a l'assembla ëdco an Méssich, a Tòluca, për vendla an América setentrional. Le version dla 500 son cola sportiva, la 500 Abarth, e cola decapotàbil, la 500C. Dël 2009 a l'é 'n motor inovativ, ël 0.9 Twinair, bicilìndrich con la testà neuva brevetà da la Fiat, ch'a fà calé ij consum ëd benzin-a. Ant ël 2010 a l'é stàita presentà al pùblich la 500 Elettra, prima version elétrica, ch'a sarà produvùa da l'inissi dël 2012 e vendùa an América.

Figura:Fiat 500 C rear 20100405.jpg|Fiat Neuva 500C
Figura:2009 Abarth 500 1.4 Front.jpg|Fiat Neuva 500 Abarth
Figura:Fiat 500 (2016) front.JPG|Fiat 500 (2016)
Figura:Fiat 500 (2016) back.JPG|Fiat 500 (2016)


Categorìa:FIAT
Nùmer ëd Ludolph

Ël **nùmer ëd Ludolph**, denotà π, a l'é ël rapòrt antra na sirconferensa e sò diàmeter.

Ël prim a avèj denotà 's nùmer con la litra π a l'é stàit William Jones ant la *Synopsis palmariorum matheseos* dël 1706.
Tutun costa notassion a l'é spantiasse mersì a l'usage ch'a n'ha fane Leonhard Euler.

## Cronologìa
* 2000 aGC anviron: J'egissian a deuvro  \pi = \frac{256}{81} , visadì sirca 3,1605.
* 1100 aGC anviron: Ij cinèis a deuvro π=3.
* 550 aGC anviron: Ant ël Vej Testament as dis ëd fasson amplìssita che π=3.
* III sécol: Wang Fau a deuvra  \pi = \frac{142}{45} =3,1555 \ldots 
* 263: Liu Hui a deuvra  \pi = \frac{157}{50} =3,14.
* 450 anviron: Tsu Ch'ung-chih a stabiliss ël valor  \frac{355}{113} , visadì 3,1415929...
* 530 anviron: Aryabatha a deuvra  \pi = \frac{62832}{20000} =3,1416.
* 650 anviron: Brahmagupta a deuvra  \pi = \sqrt{10} , visadì 3,162...
* 1593: François Viète a treuva ël prim prodot infinì për descrive π.
* 1596: Ludolph Van Ceulen a càlcola ij prim 32 decimaj.
* 1610: Van Ceulen a estend ël cont fin-a a 35 decimaj.
* 1655: John Wallis a treuva un prodot infinì rassional për π. Brouncker a lo convertiss an na frassion continuà.
* 1663: Muramatsu Shigekiyo, an Giapon, a treuva 7 gifre decimaj giuste.
* 1674: Gottfried Leibniz a treuva la serie dj'arch-tangente për π.
* 1699: Abraham Sharp a càlcola π fin-a a la gifra decimal ch'a fa 72.
* 1706: William Jones a deuvra për la prima vira la litra π për denoté ël nùmer. John Machin a càlcola π fin-a al decimal ch'a fa 100.
* 1713: La cort cinèisa a pùblica ël *Su-li Ching-yun*, ch'a smon le prime 19 gifre decimaj ëd π.
* 1719: Thomas Fantet de Lagny a càlcola π fin-a a 127 decimaj.
* 1722: Takebe Kenko, an Giapon, a treuva 40 gifre decimaj ëd π.
* 1761: Johann Heinrich Lambert a dimostra l'inrassionalità ëd π.
* 1775: Leonhard Euler a sugeriss che π a l'é un nùmer trassendent.
* 1794: Georg Vega a càlcola π fin-a al decimal ch'a fa 140. Adrien-Marie Legendre a dimostra l'inrassionalità ëd π e ëd  \pi^2.
* 1873-1874: William Shanks a pùblica sò cont ëd π fin-a al decimal ch'a fa 707.
* 1882: Ferdinand von Lindemann a dimostra la trassendensa ëd π.
* 1945: D.F. Ferguson a mostra che ël cont ëd Shanks a faliss a parte da la posission 527.
* 1948: Ferguson a càlcola 808 decimaj ëd π con na calcolatris, an butandje scasi n'ann.

Numer ed Ludolph
Georg Joachim

Matemàtich.
**Georg Joachim**, stranomà **Rétich** da soa region d'orìgin, a l'era nà dël 1514 e a l'é mòrt dël 1576.

## Euvre prinsipaj
*Opus palatinum de triangulis

Joachim, Georg
Joachim, Georg
Fiat Seicento

La **Fiat Seicento**, surtìa dël 1998 a l'é stàita na vitura cita da sità costruìa an doe serie da la meison vituristica Fiat. A l'é stàita dësvlupà dal pianal dla precedenta Fiat Cinquecento. Da costa a cambiavo l'intern e l'estern. As mostrava an efet manch squadrà dla predecessora. A-i son ëstaje vàire version speciaj. Le pì famose a son ëstàite la Brush, con vernis alegre, e la Sporting, ch'a l'avìa 'l motor Fire e particolar sportiv. Ancora n'àutra version, ch'a l'ha vendù poch, ma meritévol d'esse armemorià, a l'é la version Elettra, con motor elétrich con baterìe ch'as cariavo an eut ore. La seconda serie as arconòss da la prima për vàire particolar. Ël pì evident a son ij fanaj: ant la prima a j'ero bianch e giàun, ant la seconda a j'ero mach bianch.
A l'era produvùa a Tichy, an Polònia.

Figura:Fiat Seicento Brush front.JPG|Fiat Seicento Brush
Figura:Fiat Seicento front 20080127.jpg|Fiat Seicento Sporting


Categorìa:FIAT
Jeanne-Marie Leprince de Beaumont

Scritris an lenga fransèisa.
**Jeanne-Marie Leprince de Beaumont** a l'era nà a Rouen dël 1711.

Separà da sò òm, a l'ha vivù an Anghiltèra dal 1745 al 1760 coma educatris; ambelelà a l'ha fondà Le nouveau magasin français, n'arvista literaria e sientìfica adressà a la gioventura.

Autris ëd vàire euvre pien-e ëd moralism, a resta dzortut conossùa për soe conte.
A l'é mòrta an Fransa ant ël 1780.

Leprince de Beaumont, Jeanne-Marie
Leprince de Beaumont, Jeanne-Marie
Dangu

**Dangu** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd l’Àuta Normandìa, ant ël dipartiment ëd l’Eure. A së stend për na surfassa ëd 7,92 km², con 610 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 77 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Eure
Fiat Cinquecento

La **Fiat Cinquecento**, surtìa dël 1991 a l'é stàita na vitura cita da sità costruìa da la meison vituristica Fiat. A l'é nassua dël 1991 ansima a 'n pianal tut neuv per sucede a la Fiat 126, ch'a l'era vnùita veja la soa seconda serie.
A continuava a esse squadrà ëd forma, ma sòn a l'ha 'dcò daje na granda abitabilità interior per na vitura ansì cita. Le motorisassion a j'ero la 0.7 e la 0.9 e peui a j'era 'dcò ël motor elétrich, ch'a l'ha avù an sucess nul. A l'era produvùa a Tichy, an Polònia.

Figura:Fiat Cinquecento Heck.JPG|Fiat Cinquecento 
Figura:Fiat Cinquecento Sporting front 20081125.jpg|Fiat Cinquecento Sporting


Categorìa:FIAT
Maurice Genevoix

Scritor an lenga fransèisa.
**Maurice Genevoix** a l'era nà dël 1890 an sn'ìsola dla Lòira, davzin a Nevers.
A l'ha passà soa anfansia a contant ëd la natura.
A l'ha fàit djë studi brilant, antërompù da la guèra dël 1914.
Ant la guèra a l'é stàit ferì an manera greva.

Apress, a l'é tornà a sté an sle rive dla Lòira.
A l'ha ancaminà a scrive, su ordinassion, soe osservassion an sël perìod dla guèra: a na descriv j'oror an *Sous Verdun*, *Nuits de guerre*, *La boue*, *Les épargnes*, peui cujì sota 'l tìtol *Ceux de 14*.
Antratant a scriv ij sò prim romanz.

Dël 1970 a l'ha arseivù ël Grand premi nassional dle litre për l'ansem ëd soe euvre.
A l'é mòrt dël 1980.

## Euvre prinsipaj
**Raboliot* (1925, romanz, premi Goncourt)
**Rroû* (1930)
**Marcheloup* (1934)
**Le jardin dans l'île* (1936)
**La dernière harde* (1938)
**Agnès, la Loire et les garçons* (1965)

### Ij bestiari
**Tendre bestiaire* (1969)
**Bestiaire enchanté* (1970)
**Bestiaire sans oubli* (1971)

Genevoix, Maurice
Genevoix, Maurice
Louviers

**Louviers** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl'Àuta Normandìa, ant ël dipartiment ëd l'Eure.

## Demografia
Atualment Louviers a l'ha 18.120 abitant che, ans na surfassa ëd 27,06 km², a dan na densità ëd 669,6 hab/km².


;Chërsita dla Popolassion


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:760 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:20000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1793 text:1793
  bar:1821 text:1821
  bar:1856 text:1856
  bar:1872 text:1872
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1936 text:1936
  bar:1946 text:1946
  bar:1954 text:1954
  bar:1962 text:1962
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1999 text:1999
  bar:2007 text:2007

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:1793 from:0 till: 9520
  bar:1821 from:0 till: 9829
  bar:1856 from:0 till: 10611
  bar:1872 from:0 till: 11360
  bar:1901 from:0 till: 10219
  bar:1911 from:0 till: 10209
  bar:1921 from:0 till: 10345
  bar:1936 from:0 till: 10239
  bar:1946 from:0 till: 9624
  bar:1954 from:0 till: 10746
  bar:1962 from:0 till: 13160
  bar:1975 from:0 till: 18333
  bar:1982 from:0 till: 19000
  bar:1999 from:0 till: 18328
  bar:2007 from:0 till: 18120

PlotData=

  bar:1793 at: 9520 fontsize:S text: 9&nbsp;520 shift: (-8,5)
  bar:1821 at: 9829 fontsize:S text: 9&nbsp;829 shift: (-10,5)
  bar:1856 at: 10611 fontsize:S text: 10&nbsp;611 shift: (-10,5)
  bar:1872 at: 11360 fontsize:S text: 11&nbsp;360 shift: (-10,5)
  bar:1901 at: 10219 fontsize:S text: 10&nbsp;219 shift: (-10,5)
  bar:1911 at: 10209 fontsize:S text: 10&nbsp;209 shift: (-10,5)
  bar:1921 at: 10345 fontsize:S text: 10&nbsp;345 shift: (-10,5)
  bar:1936 at: 10239 fontsize:S text: 10&nbsp;239 shift: (-10,5)
  bar:1946 at: 9624 fontsize:S text: 9&nbsp;624 shift: (-10,5)
  bar:1954 at: 10746 fontsize:S text: 10&nbsp;746 shift: (-10,5)
  bar:1962 at: 13160 fontsize:S text: 13&nbsp;160 shift:(-10,5)
  bar:1975 at: 18333 fontsize:S text: 18&nbsp;333 shift:(-10,5)
  bar:1982 at: 19000 fontsize:S text: 19&nbsp;000 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 18328 fontsize:S text: 18&nbsp;328 shift:(-10,5)
  bar:2007 at: 18120 fontsize:S text: 18&nbsp;120 shift: (-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Sorziss INSEE - elaborassion gràfica "Wikipedia"




Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Eure
Alphonse Daudet

Scritor e poeta an lenga fransèisa.

**Alphonse Daudet** a l'era nassù a Nîmes dël 1840.

A l'ha fàit soa intrada ant la vita literaria parisin-a con na cujìa ëd vers, *Les amoureuses*, ma a l'ha pa dësmentià soa Provensa, ch'a l'ha soens butà an sena.

A l'é mòrt dël 1897.

## Euvre prinsipaj
**Les amoureuses*
***Lettres de mon moulin, impressions et souvenirs** (1869)
A son na cujìa ëd finte litre comparìe an dij giornaj dal 1866 al 1869 prima d'esse butà tute ansema.
Mincandun-a a évoca n'aspet ëd la vita provensal an na mës-cia d'umorism e d'emossion.
**L'arlésienne* (1871, musicà da Georges Bizet)
**Le petit chose*

Daudet, Alphonse
Daudet, Alphonse
Daudet, Alphonse