Filosofìa ossidental

La **filosofìa ossidental** a l'é la tradission filosòfica ch'a l'é dësvlupasse an Euròpa e ant le region culturalment colegà, da soe orìgin ant la Grecia antica fin-a al di d'ancheuj. A l'é caraterisà da n'atension particolar a la rason, a la lògica, a l'anàlisi e a la sistemàtica.

## Stòria e evolussion
La filosofìa ossidental a peul esse dividùa an ses perìod prinsipaj:
* **Filosofìa antica** (sécoj VI a.C. - VI d.C.): dai presocràtich al neoplatonism
* **Filosofìa medieval** (sécoj VI-XV): síntesi antra Cristianésim e filosofìa grech-roman-a
* **Filosofìa dël Rinassiment** (sécoj XV-XVI): ritorn a j'autor clàssich
* **Filosofìa moderna** (sécoj XVII-XIX): epistemologìa e rassionalism
* **Filosofìa contemporania** (sécol XIX-XXI): crìtica e dëcostrussion

## Caraterìstiche generaj
La filosofìa ossidental a presenta vàire element distintiv:
* **Enfasi an sla rason** e an sla lògica formal
* **Atension a l'epistemologìa**: com as peul conòsse?
* **Svilup sistemàtich** dle dissiplin-e filosòfiche
* **Tension antra tradission e inovassion**
* **Ròl sentral dël soget** conossent

## Perìod e scòle prinsipaj

### Filosofìa antica
* **Presocràtich**: Talete, Eràclit, Parmènide
* **Perìod clàssich**: Sòcrate, Platon, Aristòtil
* **Elenism**: stoicism, epicureism, seticism
* **Neoplatonism**: Plotin, Pròclo

### Filosofìa medieval
* **Patrìstica**: Sant Agustin, Boéssi
* **Scolàstica**: Tomà d'Aquin, Duns Scòto, Ockham
* **Filosofìa islàmica e ebràica**: Avicënna, Averroè, Maimònide

### Filosofìa moderna
* **Rassionalism**: Descartes, Spinoza, Leibniz
* **Empirism**: Locke, Berkeley, Hume
* **Iluminism**: Voltaire, Rousseau, Kant
* **Idealism alman**: Fichte, Schelling, Hegel

### Filosofìa contemporania
* **Esistensialism**: Kierkegaard, Sartre, Camus
* **Fenomenologìa**: Husserl, Heidegger, Merleau-Ponty
* **Filosofìa analìtica**: Wittgenstein, Russell, Quine
* **Postmodernism**: Foucault, Derrida, Lyotard

## Dissiplin-e filosòfiche
La filosofìa ossidental a l'ha dësvlupà vàire dissiplin-e:
* Metafìsica: studi dl'esse e dla realtà
* Epistemologìa: teorìa dla conossensa
* Ética: filosofìa moral
* Lògica: studi dël rasonament coret
* Estética: filosofìa dël bel
* Filosofìa polìtica: studi dl'órdin social

## Métod filosòfich
La filosofìa ossidental a l'ha dësvlupà vàire métod:
* **Diàlogh socràtich**: question e rispòste
* **Dùbit metodològich**: Descartes
* **Dialética**: Hegel, Marx
* **Anàlisi dël lengagi**: filosofìa analìtica
* **Dëcostrussion**: Derrida

## Anfluensa e impat
La filosofìa ossidental a l'ha:
* Dàit forma a la siensa moderna
* Anfluensà la formassion djë Stat nassion
* Creà le base dle democrassìe moderne
* Anspirà le rivolussion polìtiche
* Dësvlupà la psicologìa e la sociologìa

## Autor amportant
* Platon (427-347 a.C.)
* Aristòtil (384-322 a.C.)
* René Descartes (1596-1650)
* Immanuel Kant (1724-1804)
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831)
* Friedrich Nietzsche (1844-1900)
* Ludwig Wittgenstein (1889-1951)
* Martin Heidegger (1889-1976)

## Euvre fondamentaj
* *La Repùblica* ëd Platon
* *La Metafìsica* d'Aristòtil
* *Discors sul métod* ëd Descartes
* *Crìtica dla rason pura* ëd Kant
* *Fenomenologìa dlë spìrit* ëd Hegel
* *Parèj a l'ha parlà Zarathustra* ëd Nietzsche
* *Tractatus logico-philosophicus* ëd Wittgenstein

## Confront con àutre tradission
La filosofìa ossidental as diferensia da:
* **Filosofìa oriental**: pì atension a la spiritualità e a la pràtica
* **Filosofìa indian-a**: ròl sentral dël concet ëd liberassion
* **Filosofìa cinèisa**: ènfasi an sla società e l'armonìa

## Sfide contemporanie
La filosofìa ossidental al di d'ancheuj a afronta:
* La crisi dle grande narassion
* Le question ëd la globalisassion
* J'implicassion dla tecnologìa
* La question ecològica
* Ël multiculturalism

## Vëdde ëdcò
* Filosofìa oriental
* Stòria dla filosofìa
* Epistemologìa
* Metafìsica
* Ética

## Bibliografìa
* Copleston, F. *Storia della filosofia*, 1946-1975
* Russell, B. *Storia della filosofia occidentale*, 1945
* Reale, G. *Storia della filosofia antica*, 1975

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI