open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Martin Kippenberger

**Martin Kippenbrger**, nassù del 1953 e mòrt dël 1997, a l'é stàit un pitor e scultor  alman.

Categorìa:Pitor alman
Categorìa:Scultor
Paulina Chávez

**Paulina F. Chávez** (El Paso, 22 maj 2002), mej conossùa tanme **Paulina Chávez**, a l'é n'atris american-a.

Chavez, Paulina
Elbasan

**Elbasan** (an lenga albaneisa: Elbasan / Elbasani) a l’é na sità dl'Albanìa.
A conta anviron 141.714 abitant (2011).

## Geografìa
Elbasan as treuva an sla fium dla Shkumbin, la pianura dla Myzeqe e la montagna dla Skanderbeg.

## Sità gemelà

Elbasan a l'é gemelà con:

*  Dunaújváros, Ungherìa
*  Osijek, Croassia

Elbasan ëdcò a un colaborassion e relassion amicissia con:

*  Bar, Montnèigr
*  Liège, Belgi

Categorìa:Albanìa
Categorìa:Sità europenghe
Fier

**Fier** (an lenga albaneisa: Fier / Fieri) a l’é na sità dl'Albanìa.
A conta anviron 120.655 abitant (2011).

## Geografìa
Fier as treuva an sla fiumi dla Gjanica, Seman e Vjosa, la pianura dla Myzeqe e la montagna dla Morava.

## Sità gemelà

Fier a l'é gemelà con:

*  Cleveland, Ohio, Stat Unì
Fier ëdcò a un colaborassion con:

*  Lanzhou,  Gansu, Cin-a
*  Peja,  Distret dël Peja, Kosovo

Categorìa:Albanìa
Categorìa:Sità europenghe
Còriza

**Còriza** (an lenga albaneisa: Korçë / Korça) a l’é na sità dl'Albanìa.
A conta anviron 75.994 abitant (2011).

## Geografìa
Còriza as treuva an sla montagna dla Morava.

## Sità gemelà

Còriza a l'é gemelà con:

*  Los Alcázares, Spagna
*  Cluj-Napoca, Romanìa
*  Mitrovica, Kosovo
*  Salonich, Grecia
Còriza ëdcò a un colaborassion con:

*  Veron-a, Italia
*  Wolfsberg, Àustria

Categorìa:Albanìa
Categorìa:Sità europenghe
Berat

**Berat** (an lenga albaneisa: Berat / Berati) a l’é na sità dl'Albanìa.
A conta anviron 60.031 abitant (2011) e a l'é n'important sentr turìstich.

## Geografìa
Berat as treuva an sla fium dl'Osum e la montagna dla Tomorr.

## Sità gemelà

Berat a l'é gemelà con:

*  Amasya, Provincia ëd Amasya, Turchìa
*  Bağcılar, Istanbul, Turchìa
*  Bérat, Ocitània, Fransa
*  Ferm, Marche, Italia
*  Karmiel, Distret dël Nòrd, Israel
*  Lovech, Provincia ëd Lovech, Bulgarìa
*  Ploiești, Muntenia, Romanìa
*  Prizren, Distret dël Prizren, Kosovo
*  Ulcinj, Montnèigr

Categorìa:Albanìa
Categorìa:Sità europenghe
Argiròcastro

**Argiròcastro** (an lenga albaneisa: Gjirokastër / Gjirokastra) a l’é na sità dl'Albanìa.
A conta anviron 28.673 abitant (2011) e a l'é n'important sentr turìstich.

## Geografìa
Argiròcastro as treuva an sla fium dla Drino, e la montagna dla Gjerë.

## Sità gemelà

Argiròcastro a l'é gemelà con:

*  Grottammare, Italia
*  Klina, Kosovo
*  Lipjan, Kosovo
*  Nardò, Italia

Categorìa:Albanìa
Categorìa:Sità europenghe
Charles R. Tanner

**Charles Roland Tanner** a l'é stàit në scritor ëd fantassiensa an lenga anglèisa.
A l'era nassù a Cincinnati an jë Stat Unì ël 7 ëd fërvè dël 1896 e a l'é mòrt a Torrance ël 9 gené dël 1974.

Le serie dël përsonagi ëd *Tumithak* a l'han falo ven-e arnomà ant la fantassiensa dj j'agn '30.

Tanner, Charles Roland
Tanner, Charles Roland
Tanner, Charles Roland
Graham Sutherland

**Graham Sutherland** a l'era nà dël 1903 e a l'é mòrt dël 1980, a l'é stàit un pitor anglèis.

Sutherland, Graham
M26 Pershing

L**'M26 Pershing** a l'era un car armà mojen american dla fin dla Sconda guèra mondial‎.
A l'era armà con un canon da 90 mm. M3, da doe mitraje Browning M1919 da 7,62 mm. e da 'na mitraja Browning M2 da 12,7 mm.
Ël M26 Pershing a l'é restà an servissi ant jë Stat Unì dal 1944 al 1951 e prodovù an 2.202 esemplar. 

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Car armà
Caitlín R. Kiernan

**Caitlín Rebekah Kiernan** a l'é na scritriss ëd fantassiensa an lenga anglèisa.
A l'é nassùa a Dublin an Irlanda ël 26 ëd maj dël 1964 e a l'é traferisse giovna con soa mare Susan Ramey Cleveland e soa sorela Mary Angela (Máire Aingeal) ant jë Stat Unì dont a l'ha pijà la nassionalità .

Kiernan, Caitlín Rebekah
Kiernan, Caitlín Rebekah
Kiernan, Caitlín Rebekah
Jagdpanzer V Jagdpanther

Ël ** Jagdpanzer V Jagdpanther** a l'é stàit un car armà cassacar pesant alman dla Sconda guèra mondial‎. A l'era armà con un canon da 8,8 cm Pak 43/3 L/71 e ëd 'na mitraja 7,92 mm. MG 34. 
A l'é stàit prodovù dal 1944 al 1945 an anviron 419 esemplar. 

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Car armà
Wermelskirchen

**Wermelskirchen** a l'é na sità dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Rheinisch-Bergischer Kreis, region aministrativa ëd Colònia, stat ëd Nòrd Ren-Westfalia.

## Arferiment


Categorìa:Sità dël Nòrd Ren-Westfalia
Kaiserslautern

**Kaiserslautern** a l'é na sità ant le stat dla Renania-Palatinà (*Rheinland-Pfalz*) an Almagna.

## Arferiment


## Pàgine esterne
* Kaiserslaute Sit web ufissial dla sità
 
Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Speyer

**Speyer**, o an portoghèis **Espira**, a l'é na sità dl'Almagna localisà ant lë stat dla Renania-Palatinà.

## Arferiment

 

Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Niederhausen an der Nahe

**Niederhausen an der Nahe** a l'é na comunità alman-a localisà ant ël distret ëd Bad Kreuznach, ant lë stat dla Renania-Palatinà (*Rheinland-Pfalz*, an alman).

## Arferiment


## Colegament estern
* https://web.archive.org/web/20030222021610/http://www.das-weinland.com/nied_360/
* http://www.alemannia-judaica.de/bad_kreuznach_friedhoefe.htm
* http://jbeppler.tripod.com/id1.html
* http://www.tonijochem.com.br/tabela_santaisabel.htm

Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Altenkirchen (Renania)

**Altenkirchen (Renania)** a l'é na sità dl'Almagna dlë stat dla Renania-Palatinà, capital dla distret d' Altenkirchen.

## Arferiment


Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Frankenthal

**Frankenthal** a l'é na sità dl'Almagna localisà ant lë stat dla Renania-Palatinà.

## Arferiment

 
Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Bad Neuenahr-Ahrweiler

**Bad Neuenahr-Ahrweiler** a l'é na sità dl'Almagna localisà ant lë stat dla Renania-Palatinà. 
O [Rio A] passa pela cidade percorrendo do oeste ao leste.

==Arferiment==
<references />

[Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Rhens

**Rhens** a l'é na sità dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Mayen-Koblenz, stat dla Renania-Palatinà.

## Colegament estern
* ufissial ëd Rhens

## Arferiment


Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Kusel

**Kusel** a l'é na sità dl'Almagna, capital dël distret omònim, ant lë stat dla Renania-Palatinà..

## Arferiment


Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Remagen

**Remagen** a l'é na sità ant l'Almagna localisà ant ël distret ëd Ahrweil dlë stat dla Renania-Palatinà.

## Arferiment


Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Bitburg

**Bitburg** a l'é na [sità] dl'[Almagna, capital dël distret ëd Bitburg-Prüm, ant lë distret dla Renania-Palatinà.

## Arferiment


Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Idar-Oberstein

**Idar-Oberstein** a l'é na sità dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Birkenfeld, stat dla Renania-Palatinà.

## Arferiment


## Colegament estern
* [Site d'Idar-Oberstein

[Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà]
Bad Kreuznach

**Bad Kreuznach** a l'é na sità localisà ant lë stat dla Renania-Palatinà, Almagna. A l'é la capital dël distret ëd Bad Kreuznach.

## Arferiment


Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Grünstadt

**Grünstadt** a l'é na sità dl'Almagna localisà ant ël distret (*Kreis* o *Landkreis*) ëd Bad Dürkhe, ant lë stat dla Renania-Palatinà.

## Arferiment


Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Wittlich

**Wittlich** a l'é na sità dl'Almagna, capital dël distret ëd stat dla Renania-Palatinà. 

## Arferiment


## Colegament estern
*http://www.wittlich.de/ Sit ufissial dla sità

Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Prüm

**Prüm** a l'é na cita sità dl'Almagna ant ël nòrd-est dla Renania-Palatinà.

## Arferiment


Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Andernach

**Andernach** a l'é na sità dl'Almagna, localisà ant ël distret ëd Mayen-Koblenz, stat ëd Renania-Palatinà.

## Arferiment


## Colegament estern
*[Sit ëd Andernach
<gallery caption="Castelo ëd Namedy">
File:Namedy_castle_S.jpg
File:Namedy_castle_SO.jpg
File:Namedy_castle_NO.jpg
</gallery>

[Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà]
Lötzbeuren

**Lötzbeuren** a l'é un munissipi dël distret ëd Bernkastel-Wittlich, ant lë stat dla Renania-Palatinà, ant la Almagna Ossidental.

## Arferiment


Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Brohl-Lützing

**Brohl-Lützing** a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Ahrweil, ant la associassion municipal ëd Verbandsgemeinde Bad Breisig, ant lë stat dla Renania-Palatinà.

## Arferiment


Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Königsfeld (Renania)

**Königsfeld (Renania)** a l'é na sità dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Ahrweil, ant la associassion municipal ëd [Verbandsgemeinde Brohlt], ant lë stat dla [Renania-Palatinà.
## Arferiment


Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Nassau (Renania)

**Nassau (Renania)** a l'é na sità localisà ant lë stat dl'Almagna ëd Renania-Palatinà. 

## Arferiment


Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Wissen

**Wissen** a l'é na sità dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Altenkirch, stat dla Renania-Palatinà. A l'é mèmber e sede dla associassion municipal ëd Verbandsgemeinde Wissen.

## Colegament estern
* Sit ëd Wiss

## Arferiment


Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Alzey

**Alzey** a l'é na sità dl'Almagna localisà ant ël distret (*Kreis* o *Landkreis*) ëd Alzey-Worm ant lë stat dla Renania-Palatinà.

## Arferiment


Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Höhr-Grenzhausen

**Höhr-Grenzhausen** a l'é na sità dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Westerwaldkre, stat dla Renania-Palatinà.
ì‰ membro e sede dël [Höhr-Grenzhaus].

==Arferiment==
<references />

[Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Giorgio de Chirico

**Giorgio de Chirico**, nassù an Grecia dël 1888 e mòrt dël 1978, a  a l'é stàit un pitor italian.

de Chirico, Giorgio
Rodalben

**Rodalben** a l'é na sità dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Südwestpfalz, stat dla Renania-Palatinà.
A l'é mèmber e sede dël Verbandsgemein ëd Rodalben.
## Colegament estern
*[Sit ëd Rodalben

==Arferiment==
<references />

[Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà]
Kaub

**Kaub** a l'é na sità dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Rhein-Lahn, stat dla Renania-Palatinà.
A aparten al Loreley.

## Colegament estern
*Sit ëd Kaub

## Arferiment


Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Münstermaifeld

**Münstermaifeld** a l'é na sità dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Mayen-Koblenz, stat dla Renania-Palatinà.
A aparten al [Verbandsgemein] ëd [Maifeld.

## Arferiment


## Colegament estern
* http://www.muenstermaifeld.de

Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Landstuhl

**Landstuhl** a l'é na sità dl'Almagna localisà ant ël distret ëd [Kaiserslaute], [stat d'Almagna|stat dla Renania-Palatinà.
A l'é mèmber dël [Landstu].

==Colegament estern==
*[http://www.landstuhl.de Sit ëd Landstuhl]

==Arferiment==
<references />

[Categorìa:Sità dla Renania-Palatinà
Acanthobasidium phragmitis

## Acanthobasidium phragmitis

### Descrission
**Acanthobasidium phragmitis** a l'é un fonz crostos, sùtil, seuli.

### Ambient
A chërs dzor a erbe mòrte, dzortut dzor a Phragmitis. A l'é stàit trovà an Euròpa ma ancor nen an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Acanthobasidium phragmitis*** Boidin, Lanq., Cand., Gilles & Hugueney (1985)

Categorìa:Acanthobasidium
Acanthophysellum cerussatum

## Acanthophysellum cerussatum

### Descrission
**Acanthophysellum cerussatum** a l'é un fonz crostos, sùtil, seuli. A l'ha un color dal bianch al giaun ciàir.

### Ambient
A chërs dzor a le piante dla macia mediterania. Ant ël mond a l'é motobin spantià, ma an [Italia] a l'é stàit trovà da ràir.

=== Comestibilità ===
<br>
As peul nen mangesse.

== Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse ==
* '''''Acanthophysellum cerussatum''''' (Bres.) Parmasto (1967)

[Categorìa:Acanthophysellum
Acanthophysellum lapponicum

## Acanthophysellum lapponicum

### Descrission
**Acanthophysellum lapponicum** a l'é un fonz crostos, sùtil, seuli. A smija a Acanthophysellum cerussatum.

### Ambient
A peul esse anterpretà com na forma boreal.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Acanthophysellum lapponicum*** (Litsch.) Sheng H. Wu, Boidin & C.Y. Chien (2000)

Categorìa:Acanthophysellum
Acanthophysellum lividocoeruleum

## Acanthophysellum lividocoeruleum

### Descrission
**Acanthophysellum lividocoeruleum** a l'é un fonz crostos, sùtil, seuli. A l'ha un color dal bleu scur al gris bleu.

### Ambient
A l'é parassità da Tremella subencephala.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Acanthophysellum lividocoeruleum*** (P. Karst.) Parmasto (1967)

Categorìa:Acanthophysellum
Jim Clark

**James (Jim) Clark** (Kilmany, 4 mars 1936 - Hockenheim, 7 avril 1968) a l'é stàit un pilota d'auto britannich, che a l'ha garegià an Formula 1 dal 1960 fin a soa mort ant 'na gara ëd Formula 2, fàita ant 'na pausa dla màssima serie, ant ël circuit almàn ëd Hockenheim. A l'ha vagnà doi mondiaj, tut doi con la Lotus, soa ùnica scuderia: l'un dël 1963 e l'auter dël 1965.

## Referense
*Sapere.it

Clark, Jim
Clark, Jim

Clark, Jim
Aleurocystidiellum disciforme

## Aleurocystidiellum disciforme

### Descrission
**Aleurocystidiellum disciforme** a l'é un fonz crostos, a disch con ël bòrd riaussà. A l'é bel ëd dëstaché, color grisastr e con ël bòrd gris maròn.

### Ambient
A chërs dzor le roj sempervërde. A l'é stàit trovà sovens an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Aleurocystidiellum disciforme*** (DC) Tellería (1990)

Categorìa:Aleurocystidiellum
Aleurocystidiellum subcruentatum

## Aleurocystidiellum subcruentatum

### Descrission
**Aleurocystidiellum subcruentatum** a l'é un fonz crostos, a disch. A l'é ëd color grisastr crem e con ël bòrd grisastr.

### Ambient
A chërs dzor ij pin nan. A l'é stàit trovà an Italia mach an Trentin-Sud Tiròl.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Aleurocystidiellum subcruentatum*** (Berk. & M.A. Curtis) P.A. Lemke (1964)

Categorìa:Aleurocystidiellum
Aleurodiscus atlanticus

## Aleurodiscus atlanticus

### Descrission
**Aleurodiscus atlanticus** a l'é un fonz crostos, bombà. A l'ha un color da bianch a reusa.

### Ambient
A l'é stàit trovà an Turchìa e an Maròch

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Aleurodiscus atlanticus*** Maire (1917)

Categorìa:Aleurodiscus
Aleurodiscus wakefieldiae

## Aleurodiscus wakefieldiae

### Descrission
**Aleurodiscus wakefieldiae** a l'é un fonz crostos. A smija motobin a Aleurodiscus oakesii[

### Ambient
A l'é stàit trovà mach an Regn Unì, an Fransa e Spagna, pa ancor an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Aleurodiscus wakefieldiae*** Boidin & Beller (1967)

Categorìa:Aleurodiscus
Amylostereum areolatum

## Amylostereum areolatum

### Descrission
**Amylostereum areolatum** a l'é un fonz con ël bòrd ripiegà. La surfassa dë dzora a l'é peilosa e maròn ciàir, la surfassa da sota a l'é maròn; ël bòrd ondulà.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire paìs d'Euròpa e, an Italia, an pòche region.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Amylostereum areolatum*** (Chaillet ex Fr.) Boidin (1958)

Categorìa:Amylostereum
Amylostereum chailletii

## Amylostereum chailletii

### Descrission
**Amylostereum chailletii** a l'é un fonz crostos, da pian a con ël bòrd ripiegà. A l'é 'd color maron, da sota e da dzora.

### Ambient
A chërs dzor conìfere. A l'é motobin comun sia an Euròpa che an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Amylostereum chailletii*** (Pers.) Boidin (1958)

Categorìa:Amylostereum
Juan Manuel Fangio

**Juan Manuel Fangio** (Balcarce, 24 giugn 1911 - Buenos Aires, 17 luj 1995) a l'é stàit un pilota d'auto argentin, che a l'ha garegià an Formula 1 dal 1950 fin al 1958. A l'ha vagnà cinc mondiaj, dël 1951, dël 1954, dël 1955, dël 1956 e dël 1957

Fangio, Juan Manuel
Fangio, Juan Manuel
Fangio, Juan Manuel
Carlos Reutemann

**Carlos Alberto Reutemann** stranomà *Lole* (Santa Fe, 12 avril 1942 – Santa Fe, 7 luj 2021) a l'é stàit un pilota d'auto e om politich argentin, che a l'ha garegià an Formula 1 dal 1972 fin al 1982. A l'é stàit goernador dla provincia argentin-a ëd Santa Fe dal 1991 al 1995 e apress dal 1999 al 2003 për il Partì giustissialita.

Reutemann, Carlos
Reutemann, Carlos
Reutemann, Carlos
Aphanobasidium albidum

## Aphanobasidium albidum

### Descrission
**Aphanobasidium albidum** a l'é un fonz sùtil, seuli e com la sira. A smija a Aphanobasidium aurora.

### Ambient
A chërs dzora dij cit branch. A l'é stàit trovà an vàire paìs d'Euròpa ma pa ancor an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Aphanobasidium albidum*** (Hauerslev) Boidin & Gilles (1989)

Categorìa:Aphanobasidium
Paolo Bertolucci

**Paolo Bertolucci** (Forte dei Marmi, 3 òst 1951), a l'é stàit un giugador ëd ténis italian.

Bertolucci, Paolo
Niki Lauda

**Andreas Nikolaus Lauda** stranomà **Niki** (Vien-a, 22 fërvè 1949 - Zurigh, 20 maj 2019) a l'é stàit un pilota d'auto àustriach, che a l'ha garegià an Formula 1 dal 1971 fin al 1985. A l'ha vagnà trej mondiaj, doi con la scudèria Ferrari dël 1975 e dël 1977 e l'auter dël 1984 con la scudèria McLaren.
Niki Lauda a l'é stàit ëdcò un antrapreneur an avend fondà e diregiù trej companìe aeree, la Lauda Air, la Fly Niki e la Laudamotion;

Lauda, Niki
Lauda, Niki
Lauda, Niki
Lewis Hamilton

Sir **Lewis Carl Davidson Hamilton** (Stevenage, 7 gènè 1985) a l'é un pilota d'auto britannich, che a garegia an Formula 1 dal 2007. A l'ha vagnà fin al dì d'ancheuj set mondiaj, un con la scudèria McLaren dël 2008 e j'auter dël 2014, 2015, 2017, 2018, 2019, 2020 con la Mercedes.

Hamilton, Lewis
Hamilton, Lewis
Hamilton, Lewis
Asterostroma medium

## Asterostroma medium

### Descrission
**Asterostroma medium** a l'é un fonz sùtil e seuli. A l'ha un color da crem a ocra ciàir, biancastr al bòrd.

### Ambient
A chërs dzor roj e pin. A l'é stàit trovà an vàire paìs d'Euròpa e an pòche region d'Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Asterostroma medium*** Bres. (1920)

Categorìa:Asterostroma
David Lynch

**David Keith Lynch** (Missoula, 20 génè 1946 – Los Angeles, 16 génè 2025) a l'é stàit un regista, scenegiator, ator, musicista, produtor cinematografich e pitor american.
## Biografìa
David Lynch a nass a Missoula, ant el Montan-a, da Donald Walton Lynch (1915-2007) e da Edwina Sundholm (1919-2004).
## Ij film pi avosà
* *The Elephant Man*
* *Blue velvet*
* *Mulholland Drive*
 
Lynch, David
Lynch, David
Athelia rolfsii

## Athelia rolfsii

### Descrission
**Athelia rolfsii** a l'é un fonz sùtil e seuli. A l'ha na forma aplòid ch'a së s-ciama Sclerotium rolfsii e ch'a causa motobin ëd dann a le coltivassion.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire paìs d'Euròpa e la prima an Italia da Curzi.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Athelia rolfsii*** (Curzi) C.C. Tu & Kimbr. (1978)

Categorìa:Athelia
Liam Neeson

**William John Neeson**, stranomà **Liam** (Ballymena, 7 ëd giugn dël 1951), a l'é un ator britannich.

## Vita privà
A l'é fieul ëd Bernard "Barney" Neeson e ëd Margaret Katherine "Kitty" Brown.
Dël 3 luj 1994 Neeson a l'ha marià l'atriss Natasha Richardson dont a l'ha avù doi fieuj: Micheál (1995) e Daniel (1996).

Neeson, Liam
Natasha Richardson

**Natasha Jane Richardson** (Londra, 11 maj 1963 – New York, 18 mars 2009) a l'é stàita n'atris brtànica 
## Biografìa
Ij sò genitor a son l'atriss Vanessa Redgrave e ël regista ëd cine Tony Richardson e soa seur a l'é l'atriss Joely Richardson.
Dël 3 luj 1994 a l'ha marià l'ator Liam Neeson dont a l'ha avù doi fieuj: Micheál (1995) e Daniel (1996).

Richardson, Natasha
Vanessa Redgrave

Dame **Vanessa Redgrave** (Londra, 30 génè 1937) a l'é n'atris britànica. 
## Biografìa
A l'é fija ëd Michael Redgrave e Rachel Kempson.
Dël 29 avril 1962 a l'ha marià ël regista ëd cine Tony Richardson dont a l'ha avù doe fije, Joely e Natasha.
Con l'ator italian Franco Nero, conussù dël 1967 a l'ha avù un fieul, Carlo, nassù dël 1969.

Redgrave, Vanessa
Atheloderma mirabile

## Atheloderma mirabile

### Descrission
**Atheloderma mirabile** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli. A l'ha un color da bianch a crem giaunastr, con ij bòrd biancastr.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire paìs d'Europa e an Italia an Trentin-Sud Tiròl.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Atheloderma mirabile*** Parmasto (1968)

Categorìa:Atheloderma
Robert Harris

**Robert Dennis Harris**, (Nottingham, 15 ëd mars 1957) a l'é në scritor e giornalista angleis.
Dël 1992 a l'ha comensà a scrive e publicà conte e lìber ëd storia e polissiesch.

## Euvre prinsipaj
**Fatherland* (1992)
**Enigma* (1996)

Harris, Robert
Harris, Robert
Laurence Olivier

**Laurence Kerr Olivier, Baron Olivier** (Dorking, 22 maj 1907 – Steyning, 11 luj 1989) a l'é stàit n'ator e regista angleis.
## Biografìa
A l'era fieul ëd Gerard Kerr Olivier e Agnes Louise Crookenden.
Dël 25 luj 1930 a maria l'atriss Jill Esmond, dont a l'hà avù un fieul, Tarquin (1936) e dont a divorsa dël 1940. 
Dël 31 d'òst 1940 a maria l'atriss Vivien Leigh dont a divorsa dël 1960.
Dël 17 mars 1961 a maria l'atriss Joan Plowright, dont a l'hà avù trej fieuj, Richard (1961), Tamsin (1963) e Julie Kate (1966).

Olivier, Laurence
Richard Harris

**Richard St John Francis Harris** (Limerick, 1º otòber 1930 – Londra, 25 otòber 2002) a l'é stàit n'ator e regista irlandeis.
## Biografìa
A l'era fieul ëd Ivan John Harris (1896-1962) e Mildred Josephine Harty (1898-1959).

Harris, Richard
Athelopsis fusoidea

## Athelopsis fusoidea

### Descrission
**Athelopsis fusoidea** a l'é un fonz crostos-farinos, un pòch siros e un pòch gelatinos. A l'ha un color biancastr.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire paìs d'Euròpa ma poche vire an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Athelopsis fusoidea*** (Jülich) Telleria (1991)

Categorìa:Athelopsis
Franco Nero

**Franco Nero** pseudònim ëd **Francesco Clemente Giuseppe Sparanero** (San Prospero Parmense, 23 novémber 1941) a l'é n'ator italian. 
## Biografìa
Con l'atriss anglèisa Vanessa Redgrave, conussùa dël 1967 a l'ha avù un fieul, Carlo, nassù dël 1969.

Nero, Franco
Auriculariopsis ampla

## Auriculariopsis ampla

### Descrission
**Auriculariopsis ampla** a l'ha un càpel bombà, biancastr da sota, fin-a feltros. Un pòch gelatinos da fresch, peui dur.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire paìs d'Euròpa e an vàire region an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Auriculariopsis ampla*** (Lév.) Maire (1902)

Categorìa:Auriculariopsis
Australohydnum dregeanum

## Australohydnum dregeanum

### Descrission
**Australohydnum dregeanum** a l'é un fonz crostos e sùtil, con la part drùa ch'a peul rivé a avèj ij dent. A l'ha un color grisastr fin a lila.

### Ambient
A l'é stàit trovà an Portogal e an Italia an Sicilia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Australohydnum dregeanum*** (Berk.) Hjortstam & Ryvarden (1990)

Categorìa:Australohydnum
Basidioradulum radula

## Basidioradulum radula

### Descrission
**Basidioradulum radula** a l'é un fonz crostos e sùtil, con la part drùa ch'a l'é da ondolà a dentà. A l'ha un color da biancastr a crem o da giaunastr a ocra.

### Ambient
A l'é bin spatarà an Euròpa e an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Basidioradulum radula*** (Fr.) Nobles (1967)

Categorìa:Basidioradulum
Boidinia furfuracea

## Boidinia furfuracea

### Descrission
**Boidinia furfuracea** a l'é un fonz crostos, povros e seuli. A l'ha un color da bianch a gris ciàir o crem.

### Ambient
A chërs dzor pin e sapin. A l'é stàita trovà an Euròpa ma pa ancor an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Boidinia furfuracea*** (Bres.) Stampers & Hjortstam (1982)

Categorìa:Boidinia
Boreostereum radiatum

## Boreostereum radiatum

### Descrission
**Boreostereum radiatum** a l'é un fonz da crostos fin a fé un cit capel. Dzor a l'ha un color da maròn scur a nèir, sot un color da maròn a arancion.

### Ambient
A l'é stàita trovà an Euròpa ma pa ancor an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Boreostereum radiatum*** (Peck) Parmasto (1968)

Categorìa:Boreostereum
Botryobasidium danicum

## Botryobasidium danicum

### Descrission
**Botryobasidium danicum** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli. A l'ha un color da bianch grisastr a giaunastr.

### Ambient
A l'é stàita trovà an vàire paìs d'Euròpa e an Italia an Toscan-a.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Botryobasidium danicum*** J. Erikss. & Hjortstam (1969)

Categorìa:Botryobasidium
Campylomyces heimii

## Campylomyces heimii

### Descrission
**Campylomyces heimii** a l'é un fonz crostos, anual o ch'a dura sèmper. A l'ha na forma bombà, con ij bòrd ripiegà, elàstich quand a l'é bagnà, dur quand a l'é sech. A l'ha un color maròn.

### Ambient
A l'é stàita trovà an Fransa e Spagna.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Campylomyces heimii*** Nakasone (2004)

Categorìa:Campylomyces
Candelabrochaete verruculosa

## Candelabrochaete verruculosa

### Descrission
**Candelabrochaete verruculosa** a l'é un fonz crostos, sùtil, da raspos a dentà. A l'ha un color da ocra a vinos.

### Ambient
A l'é stàita trovà an cheich paìs d'Euròpa ma ancor pa an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Candelabrochaete verruculosa*** Hjortstam (1983)

Categorìa:Candelabrochaete
Chaetoporellus latitans

## Chaetoporellus latitans

### Descrission
**Chaetoporellus latitans** (nòm corent *Kneiffiella abdita*) a l'é un fonz crostos, con la surfassa imenial a përtus. A l'ha un color ocra an sla surfassa imenial, ij tùboj a son crem.

### Ambient
A l'é stàita trovà an cheich paìs an Euròpa e mach an Emilia-Romagna an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Chaetoporellus latitans*** (Bourdot & Galzin) Bondartsev & Singer (1944)

Categorìa:Chaetoporellus
Coronicium thymicola

## Coronicium thymicola

### Descrission
**Coronicium thymicola** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli. A smija motobin a Coronicium gemmiferum e a podrìa esse la midema specie.

### Ambient
A l'é stàita trovà mach an Fransa.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Coronicium thymicola*** (Bourdot & Galzin) Jülich (1975)

Categorìa:Coronicium
Matteo Berrettini

**Matteo Berrettini** (Roma, 12 ëd avril dël 1996), a l'é un giugador ëd ténis italian.

Berrettini, Matteo
Nicola Pietrangeli

**Nicola Chirinsky Pietrangeli** (Tùnis, 11 stèmber 1933 - Roma, 1 dzèmber 2025), a l'é stàit un giugador ëd ténis e atòr italian.

Pietrangeli, Nicola
Corrado Barazzutti

**Corrado Barazzutti** (Ùdin, 19 fërvè 1953), a l'é stàit un giugador ëd ténis italian.

Barazzutti, Corrado
Cotylidia undulata

## Cotylidia undulata

### Descrission
**Cotylidia undulata** a l'é un fonz con na forma pi o men a ambossor, da grisastr a maròn. A l'ha na gamba curta, da dzora a l'é fibrosa, da sota da grisastr a ocra.

### Ambient
A l'é stàita trovà an vàire paìs an Euròpa e an vàire region an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Cotylidia undulata*** (Fr.) P. Karst. (1881)

Categorìa:Cotylidia
James Rosenquist

**James Rosenquist** (1933 - 2017) a l'é stàit un pitor american esponent dla corente artistica dël Pop art.

Rosenquist, James
DeepSeek

**DeepSeek** a l'é na companìa cinèisa specialisà ant l'anteligensa artifissial (AI) e l'aprendiment profond (*deep learning*), fondà dël 2023. A dësvlupa modej ëd lenga natural e sistema d'AI generativ për aplicassion ant l'educassion, la salute, l'andustria, e ij servissi finansiari. Soa sede central as treuva a Hangzhou, ant la provincia ëd Zhejiang.

## Stòria
DeepSeek a l'é stàit creà da n'echip ëd ricercador e ingegné cinèis con l'obietiv ëd rende l'AI pì acessìbil e útil ant la vita cotidian-a. Dël 2024, la companìa a l'ha publicà sò prim model d'AI, DeepSeek-R1, dovrà për l'analisi ëd dat compless e l'assistensa personalisà.

## Tecnologìa

Model ëd lenga: A dòvra architeture avanzà com ël Transformer për generé test coerent e precís.

Aprendiment automàtich: Sistema ch'a mìliora soe prestassion con j'esperiense dj'utent.

Sicurëssa: Protocòj për evité abus e protege la privassìa dij dat.

## Servissi
AI për le imprèise: Solussion për la gestion ëd process andustriaj e suport ai client.

Educassion: Strument për jë student e ij professor an creand contnù didàtich.

Ricerca: Colaborassion con università e sentr ëd ricerca për dësvlupé neuve aplicassion.

## Etica e Trasparensa
DeepSeek a sosten n'usagi responsàbil ëd l'AI, con linie guida ciàire an sj'ùs etich e la trasparensa ant j'algoritm. A partèssipa a conferense globaj për discute j'arzigh e ij benefissi dë sta tecnologìa.

## Riferiment
* Cost a l'é 'l prim artìcol (ëd la Wikipedia an piemontèis) scrivù diretament da l'Inteligensa Artifissial ëd DeepSeek
* Sit ufissial ëd DeepSeek

Categorìa:Inteligensa Artifissial
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Jasmine Paolini

**Jasmine Paolini** (Castelnuovo di Garfagnana, 4 ëd gènè dël 1996), a l'é 'na giugadris ëd ténis italian-a.

Paolini, Jasmine
Enzima

J'enzima a son ëd macromolécole biològiche (sovens protein-e) ch'a agisso da catalisator ant le reassion chìmiche dj'organism vivent. A fan anandié o a acélero ste reassion sensa esse consumà o alterà përmanentament. La pipart dj'enzima a son protein-e, ma cheidun (coma ij ribozima) a son fàit d'ARN.

## Strutura dj'enzima
La strutura d'un enzima a detérmina soa fonsion. Minca enzima a l'ha un sit ativ andova as gropo le sostanse ch'a deuvo trasformesse (substrà). La forma dël sit ativ a peul cangesse për aceté ël substrà (modèl ëd l'adeguament indot). J'enzima a peulo esse formà da un-a o pì cadene ëd polipèptid e a podrìo avèj damanca ëd cofator (coma ion metàlich o vitamin-e) për travajé.

## Classificassion
J'enzima as classìfico scond ël tipo ëd reassion ch'a cataliso. Ël sistema ëd nùmer EC a-j partagia an ses class prinsipaj:
* Ossidoridutasi: A cataliso ossidassion e ridussion (es. deidrogenasi).
* Transferasi: A trasferisso ëd grup chìmich (es. chinasi).
* Idrolasi: A dòvro l'eva për rompe dij ligam (es. amilasi).
* Liasi: A formo o rompo dij ligam sensa ossidassion/idrolisi.
* Isomerasi: A riorganìso la strutura dle molécole.
* Ligasi: A gionto ëd molécole con d'energìa (es. DNA ligasi).

## Fator ch'a 'nfluenso l'atività dj'enzima
* Temperadura: J'enzima a travajo mej a temperadure òtime; tròp àut a peulo dësnatureje.
* pH: Minca enzima a l'ha un pH òtim (es. pepsina ant lë stòmi a travaja a pH bass).
* Concentrassion dël substrà: Fin a un pont, pì substrà a veul dì pì atività.
* Inibidor: Sostanse ch'a ridùo o a blòco l'atività enzimàtica.

## Esempi d'enzima
* Amilasi: a romp l'àmid (ant la saliva) an glùcosi.
* DNA polimerasi: a sintetisa DNA ant la replicassion.
* Catalasi: a trasforma ël peròssid d'idrògen an eva e ossigen.

## Amportansa dj'enzima
J'enzima a son essensiaj për la vita: a përmëtto la digestion, la produssion d'energìa (ATP), la riparassion dël DNA, e via fòrt. A l'han ëdcò aplicassion andustriaj, com ant ij detergent (proteasi për eliminé le macie) o ant la produssion ëd formagg (rennil).

## Stòria
Ël concet d'enzima a l'é stàit esplorà dal sécol XIX. Eduard Buchner a l'ha dimostrà dël 1897 che j'estrat ëd lievit a peulo fermenté ël sùcher sensa esse ëd célule vive, an contradission con la teorìa vitalìstica.

## Vardé ëdcò
* Catalisator
* Protein-a
* Metabolism

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Protein-a

Le **protein-e** a son ëd macromolécole essensiaj për la vita, componùe d'aminoàcid lià an caten-e. A l'han ëd fonsion motobin amportante ant j'organism vivent, com catalisator biochìmich (enzim), difèisa imunitaria, strutura dle sélule, e traspòrt d'àutri element.

## Strutura dle Protein-e
La strutura dle protein-e a l'é organisà an quatr livej:
* Strutura primaria: La sequensa linear dj'aminoàcid, lià da ligam peptìdich.  
* Strutura secondaria: Formà da pont d'idrògen, com j'éliche α e ij fojet β.  
* Strutura terziaria: La forma tridimensional creà da ligam chìmich divers.  
* Strutura quaternaria: L'union ëd pì caden-e peptìdiche (esempi: emoglobin-a).

## Fonsion
* Enzim: a acélero le reassion chìmiche.  
* Struturaj: a dan sostegn, com la cheratin-a ant ij cavèj.  
* Traspòrt: Emoglobin-a a traspòrta l'ossìgen.  
* Regolator: Insulin-a a contròla la glicemìa.

## Sìntesi dle Protein-e
La sìntesi a l'é realisà për mojen ëd trascrission (còpia dël DNA an RNA mëssagé) e tradussion (convertì l'RNA an proteina ant ij ribosòm). L'órdin dj'aminoàcid a dipend dal còdes genétich.

## Sorgiss Alimentar
Le protein-e as treuvo ant la carn, pess, euv, làit, leguminose, e cereaj combinà. Le protein-e vegetaj a peulo manché d'aminoàcid essensiaj, ma a peulo esse completà con d'àutri aliment.

## Amportansa ant la Salute
Na mancansa ëd proteine a peul porté a maladìe com ël kwashiorkor. D'àutri problema a rivo con struture malfàite, com l'anemìa faussiforme (emoglobin-a difetosa).

Le protein-e a son fondamentaj për ël fonsionament dël còrp e a deuvo esse present ant la dieta ëd minca di.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mòrt

La mòrt, dal pont ëd vista biològich, a l'é la fin dël process vital ëd n'organism. A marca la cessassion dël funsionament dël còrp, con l'ampossibilità ëd artorné a le fonsion base coma la respirassion, la sircolassion dël sangh, e l'atività cerebral.

## Definission
An medzin-a, la mòrt a peul esse determinà con doi criteri prinsipaj:
* Mòrt clìnica: Blocagi dël cheur e dël respir (assensa ëd pulsassion e pression).
* Mòrt biològica (o cerebral): Pèrdita ireversìbila ëd tute le fonsion dël servel, comprèis ël tronch cerebral. A l'é confermà con test neurològich e strumentaj (për esempi, eletroencefalograma).

## Process biològich
Apress la mòrt, ël còrp a passa për vàire stadi ëd degradassion:
* Autòlisi: Le sélule as dësbelo da lor midem për via dj'enzim intern.
* Rigor mortis: An 12-24 ore, ij mùscoj as contrajo e as fërmo.
* Livor mortis: Ël sangh as campa ant le part basse dël còrp, creand dle macie viòla.
* Dëscomposission: Ij bateri e j'organism dël teren a decompon-o ij tessù. A ancamin-o ij gas (fase dël gonfi), peui la carn as dëstruv (fase lìquida), fin-a a la scheletrisassion.

## Càuse
Le rason prinsipaj ëd mòrt biològica a peulo esse:
* Maladìe: Anfestassion, tumor, maladìe cardiovascolar.
* Trauma: Ferìe grave, incident, violensa.
* Veciaja: Lë scursament dij telòmer (estremità dij cromosoma) a men-a a la mòrt dle sélule e a l'indeboliment dël sistema.

A-i é ëdcò la mòrt programà (apoptosi), un process natural për eliminé le sélule danegià o veje.

## Conseguense
La mòrt a l'ha 'n reul ant l'ecosistema, përchè ij nutriment dël còrp a torno ant la tèra. An medzin-a, la conferma dla mòrt a l'é vital për la donassion d'organ e për ij protocoj d'eutanasìa, suget ëd debà étich.

## Bibliografìa
* *DeGrazia, D. (2008). "Defining Death". MIT Press*.
* *Carter, D. (2010). "Forensic Biology". Academic Press*.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ecologìa

L**'ecologìa** (dal grech *oikos*, "ca", e *logos*, "studi") a l'é la siensa ch'a studia la relassion antra j'organism viv e l'ambient antorn a lor, comprèis j'element abiòtich (come clima, aria, eva, teren) e j'element biòtich (àutri esse viv). A l'é un camp ëd la biologia, ma a dòvra ëdcò conossense ëd chìmica, fìsica, e geologìa.

## Session prinsipaj
Livej d'organisassion
* Organism individuaj: Comportament e adatament ëd na sìngola creatura.
* Popolassion: Grup d'organism ëd la midema spece ant n'àrea.
* Comunità: Tute le popolassion ch'a vivòto ant un ambient (es. bòsch, lagh).
* Ecosistema: L'union tra comunità e l'ambient fìsich (es. Alp piemontèise, ël fium Pò).
* Biosfera: L'ansem dj'ecosistema globaj.

## Fluss d'energìa e sicl dla materia
Le cadene alimentar a mostro com l'energìa a passa da produtor (piante) a consumator (erbìvor, carnìvor).

J'element com carbòni, ossìgen, e azot a sìrcolo ant la natura (es. la fotosìntesi).

## Biodiversità
La varietà ëd vita an sla Tèra a l'é essensial për la stabilità dj'ecosistema. La pèrdita ëd biodiversità (es. estinsion dle spece) a mnassa l'equilibri natural.

## Problema modern
L'atività uman-a (es. industria, agricoltura intensiva) a causa:
* Cambiament climàtich: Aument ëd CO₂ për via dij combustìbij fòssil.
* Deforestassion: Pèrdita d'habitat naturaj (es. bòsch tropicaj).
* Inquinament: Plastiche ant ij mar, pesticid ant l'eva.

## Amportansa dl'ecologìa
Për salvaguardé le risorse naturaj (eva, teren fèrtil) për le generassion future.

Për capì com j'uman a peulo vive an armonìa con la natura.

Për deje sostegn a le lej ambientaj e ai proget ëd conservassion (es. parch naturaj dël Piemont).

## Vos corelà
* Sotenibilità
* Cambiament climàtich
* Biodiversità

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Suissidi

Ël **suissidi** (dal latin *sui caedere*, "massé un midem") a l'é l'at ëd butesse fin a la vita ëd manera volontaria. A l'é un fenòmen compless ch'a comprend fator psicològich, sossiaj, culturaj e ambientaj. Second l'Organisassion Mondial ëd la Sanità (OMS), minca ann a-i son dzor ai 700.000 mòrt për suissidi an tut ël mond, con conseguense greve për le famije e la comunità.

## Cause
Le cause dël suissidi a son soens multifatoriaj. Tra ij fator pi comun:
* Maladìe mentaj: Depression, disturb d'ansietà, schisofrenìa.
* Stress crònich: Problema finansiari, conflit familiar, isolament sossial.
* Maladìe fìsiche greve: Càncher, dolor crònich.
* Esperiense traumàtiche: Violensa, abus, pèrdita 'd na përson-a cara.

## Fator scatenant
* Stòria familiar ëd suissidi.
* Abus ëd sostanse (àlcol, dròga).
* Facila disponibilità a mojen letaj (arm, medsin-e).
* Mancansa 'd possibilità 'd ciamé agiut.

## Prevension
La prevension a peul anclude:
* Assistensa psicològica: Psicoterapìa, consulense.
* Medicassion: Antidepressiv sota contròl médich.
* Educassion: Campagne për deje conòssensa a la gent.
* Lege: Restrission a j'arme o a j'antërtniment perìcolos.

Organisassion com ël Telefono Amico an Italia a dan agiut anonim.

## Statìstiche
An Piemont, j'ùltim dat (2022) a mostro na media ëd 8-10 suissidi për 100.000 abitant, un dij tass pi bass d'Europa. J'òm a son pi colpì che le fomne, dzortut ant j'àutre età.

## Aspet culturaj
Ël suissidi a l'é stàit vëddù diversament ant la stòria: da gest d'onor (ant le colture samurai) a pecà ant le religion abramàtiche. An Piemont, la discussion a l'é sempe stàita delicà, con atension a la privassìa dla famija.

## Agiut e sostegn
Chi a l'ha pensà al suissidi a peul ciamé agiut a:
* Teléfono Amico Italia: 199 284 284 (gratis, 24/7).
* Servissi Sanitari Regional: Numer verd 800 192 944.
* Pront Socors psicològich: Present ant j'ospidaj piemontèis.

## Vos corelà
* Depression
* Salute mental
* Crij d'agiut

## Arferiment
* *Organisassion Mondial ëd la Sanità (OMS) - "Suicide worldwide in 2019".*
* *Istat (2023) - "Rapòrt su le mòrt volontarie an Italia".*
* *Region Piemont - "Pian regional për la prevenzion dël suissidi".*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Specie mnassà

Le **specie mnassà** a son cole popolassion ëd vegetaj o animaj ch'a arzigo ëd dësparì dal mond për via ëd diverse menasse com la pèrdita d'ambient, ël cambiament climàtich, la cassa esagerà e l'inquinament. Coste specie a son classificà da organisassion antërnassionaj com l**'UICN** (Union Antërnassional për la Conservassion ëd la Natura) ant soa "Lista Rossa".

## Cause ëd la mnassa
Le prinsipaj rason ch'a menasso le specie a peulo esse:  
* **Pèrdita d'ambient**: La deforestassion, l'urbanisassion e l'agricoltura intensiva a dëstruvo ij leu naturaj.  
* **Cambiament climàtich**: Le temperadure àute e ij fenòmen estrem a cambio j'ecosistema.  
* **Cassa e pësca sensa control**: La cassa esagerà, com ël braconage d'animaj com ij rinoceront për ij sò còrn.  
* **Inquinament**: Sostanse tòssiche ch'a danegio l'eva, la tèra e l'aria.  

## Esempi dë specie mnassà
* **Tigre** (Panthera tigris): Menassà për la cassa e la ridussion dij bòsch asiàtich.  
* **Ors polar** (Ursus maritimus): Sò ambient a fond për ël riscaudament global.  
* **Balen-a bleu** (Balaenoptera musculus): Pësca massissa e colision con nav.  
* **Gorila ëd montagna** (Gorilla beringei beringei): Restà mach an pòche zòne dël Còngo e Uganda 

## Sfòrs ëd conservassion
Për protege le specie mnassà, a esisto:  
* **Àire protegiùe**: Parch naturaj e riserve com ël Parchëd Yellowstone.  
* **Acòrd antërnassionaj**: La Convension ëd Washington (CITES) a controla ël comersi d'esemplar mnassà.  
* **Programa d'anevament**: Zòo e sènter ch'a riprodùo specie për arpijele an natura, com ël Panda gigant.  
* **Sensibilisassion**: Campagne d'organisassion com ël **WWF** për eduché ël pùblich.  

## Conclusio
Conservé la biodiversità a l'é essensial për l'ecosistema e la salute dël pianeta. Tùit ij pais a deuvo colaboré për garantì un futur a ste specie.  

## Arferiment
* Lista Rossa ëd l'UICN  
* WWF  
* CITES  

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Vita

La vita a l'é ël fenòmen ch'a caraterisa j'esse viv, organisà an base a dle sele e ch'a peulo arproduvsse e evolvse. A l'é n'argoment central ant la biologìa, ma a l'ha ëd rèis profonde ant la filosofìa, la religion, e d'àutri setor ëd la conossensa uman-a. La vita as manifesta con na diversità straordinaria, dai micro-organism ai vegetaj e a j'animaj, comprèis l'òm.

## Caraterìstiche prinsipaj dle creature vivente
J'esse viv a condivido vàire tràit fondamentaj:
* Organisassion selular: Tuti j'organism a son fàit ëd sele (un-a o vàire).
* Metabolism: A dòvro d'energìa për mantnì soe fonsion, con process com la respirassion o la fotosìntesi.
* Arprodussion: A peulo generé d'àutri esse viv, për via sessuà o asessuà.
* Evolussion: A cambia an rispòsta a l'ambient, con mutassion e selession natural.
* Adatament: A rëspondo a jë stimoj estern, coma la lus o la temperadura.

## L'orìgin dla vita
L'orìgin dle creature vive a l'é n'argoment ëd débat. La teorìa pì acetà a l'é cola dl'abiogénesi, ch'a sugeriss che la vita a l'é nassùa da materia nen viventa, për esempi ant ij prim océan, grassie a combinassion chìmiche complicà. Jë studi, coma col ëd Miller e Urey (1953), a mostro che j'aminoàcid a peulo formesse sota condission simil a cole dla Tèra primitiva. D'àutri a penso a la panspermìa, l'idèja che la vita a sia rivà da lë spassi.

## La vita uman-a
J'uman a son un-a dle forme pì complicà ëd vita, con na cossiensa evolùa e la capassità ëd creé cultura, tecnologìa e società. La filosòfia as anteroga sël significà dla vita uman-a: për chèich a l'ha un but religios, për d'àutri a l'é na chërsùa përsonal o na contribussion a la società.

## Filosofìa e religion
Le vision dla vita a cambio ant le diverse tradission:
* Ant la siensa, la vita a l'é studià an manera empìrica.
* Ant ël creassionism, a l'é un don divin.
* Ant l'esistensialism, l'òm a dev trové sò sens da sol.

## Evolussion e biodiversità
La teorìa dl'evolussion ëd Darwin a spiega coma le specie a cambio anviron a le generassion, con la selession natural ch'a favoriss ij tràit pì ùtij. Costa dinàmica a l'ha portà a la biodiversità, na rica varietà d'esse viv ch'a pòpolo la Tèra.

## Conclusion
La vita a l'é un fenòmen compless ch'a continua a anteressé siensià, filòsof e artist. Sò studi a l'ha permëttù ëd capì mej la natura e nòstr pòst ant l'univers.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Classificassion biològica

La **classificassion biològica** a l'é ël sistema che jë siensià a dòvro për organisé e grupé tute le specie vivente scond ëd criteri sientìfich. Costa classificassion a përmët d'antende mej ij rapòrt evolutiv e le caraterìstiche comun-e antra j'organism.  

## Stòria
Ël sistema modern ëd classificassion a l'é stàit fondà dal naturalista svedèis Carolus Linnaeus ant ël sécol XVIII. Chiel a l'ha intròduvù la categorìa dël géner e dla specie, e a l'ha creà ël sistema ëd nomenclatura binaria (për esempi, *Homo sapiens*). Con j'agn, ël sistema a l'é stàit agiornà për anclude neuve arserche an sla genética e l'evolussion.  

## Livej ëd classificassion
La gerarchìa dla classificassion a l'é organisà an pi livej, dal pì grand al pì cit:  
# **Domini** (es. Eukaryota, Bacteria, Archaea)  
# **Regn** (es. Animalia, Plantae, Fungi)  
# **Filum** (es. Chordata për j'animal con la colòna vertebral)  
# **Class** (es. Mammalia për ij mamìfer)  
# **Órdin** (es. Primates për le scimie e l'òm)  
# **Famija** (es. Hominidae për l'òm e ij grand sìmian)  
# **Géner** (es. *Homo*)  
# **Specie** (es. *Homo sapiens*)  

## Ij tre Domini
Ant j'agn '80, Carl Woese a l'ha proponù na division an tre domini:  
* **[[Eukaryota]]**: organism con celule complesse (es. plant-e, animal, fungh).  
* **[[Bacteria]]**: microorganism sensa nucleus sélar.  
* **[[Archaea]]**: microorganism ch'a vivo an ambient estrem (es. termal, salin).  

## Nomenclatura binaria
Minca specie a l'ha un nòm sientìfich ùnich, formà da doi termo: ël géner e la specie (es. *Canis lupus* për ël luv). Sta nomenclatura a garantiss precision antërnassional.  

## Classificassion moderna
Al di d'ancheuj, la classificassion a ten cont ëd le relassion evolutive (filogenética) e dij dat genétich. A esist-o ëdcò sistema alternativ com la cladìstica, ch'a grup-a j'organism për caraterìstiche derivà da un antenà comun.  

## Vardé ëdcò
* Evolussion  
* Tassonomìa  
* Filogenesi  

Categorìa:Biologìa  
Categorìa:Sistemàtica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Crustoderma corneum

## Crustoderma corneum

### Descrission
**Crustoderma corneum** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli con la consistensa dij còrn.

### Ambient
A l'é stàit trovà an cheich paìs an Euròpa ma pa ancor an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Crustoderma corneum*** (Bourdot & Galzin) Nakasone (1984)

Categorìa:Crustoderma