open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afidabilità uman-a

La **Afidabilità uman-a** a l'é lë studi ëd la capacità dle përson-e ëd esegue atività o còmpit ëd manera precisa e sensa eror, an considerand ij fator psicològich, ambientaj e organisativ ch'a peulo anfluensé soa prestassion. Costa dissiplin-a a l'é vital ant ij setor andoa j'eror uman a peulo avèj conseguense greve, coma ant l'aviassion, l'industria nuclear o la sanità.

## Còsa a l'é l'Afidabilità Uman-a
L'afidabilità uman-a as concentra ansima a:  
* **Prevede j'eror**: Identifiché le situassion andoa j'uman a peulo falì.  
* **Mné d'analisì dl'arzigh**: Utilisà ant ël camp ëd la sicurëssa industrial (es. ant le sentral nuclear o ant j'operassion chirùrgiche).  
* **Mné d'ameliorament organisativ**: Progeté sistema ëd travaj, formassion e strument ch'a ridùvo la possibilità d'eror.  

Ij prinsipaj fator ch'a anfluenso l'afidabilità uman-a a son: la fatiga, lë stress, la formassion inadequà, la complessità dël còmpit e le condission ambientaj. N'esempi clàssich a l'é l'utilisassion ëd checklist ant l'aviassion për evité dësmentiesse dij pass essensiaj.

## Stòria
L'anteresse për l'afidabilità uman-a a l'é nassù ant j'agn '40-'50, con lë svilup ëd sistema tecnològich sempe pì complicà (es. j'aviassion militar o ij reator nuclear). L'incident ëd Three Mile Island (1979) ant jë Stat Unì e col ëd Chernobyl (1986) a l'han dimostrà l'importansa ëd comprende j'eror uman ant j'anàlisi ëd sicurëssa. Ant j'agn '80, a son ëstàit dësvlupà ij prim model quantitativ për prevëdde j'eror, coma ël **THERP** (Técnica për Prevëdde ël Tass d'Eror Uman).

## Tècniche e Strument
Le técniche për valuté e amelioré l'afidabilità uman-a a comprendo:  
* **HRA (Anàlisi d'Afidabilità Uman-a)**: Métod për stimé la possibilità d'eror an base a senari specìfich.  
* **Model cognitiv**: Comprende com ël servel a processa l'anformassion (es. model SRK: Skill-Rule-Knowledge).  
* **Simulassion**: Esercitassion an ambient controlà për testé le decision sota pression.  
* **Design ergonòmich**: Creé strument ëd travaj ch'a ridùvo la fatigà e j'eror.  

## Aplicassion
* **Aviassion**: Formassion dij pilot e sistema automatisà për corege j'eror.  
* **[[Medzin-a]]**: Protocol për evité eror ant le dose dij fàrmach o ant j'operassion.  
* **Industria pesanta**: Contròj remot për evité esplosion o incident ant le fàbriche.  
* **Traspòrt**: Sistema ëd avertiment ant j'automòbij për compensé la distrassion dij guidador.  

## Sfide e Prospetive
Le prinsipaj sfide a son:  
* **Complessità dij comportament uman**: Difìcil prevëdde tute le decision che na përsona a peul pijé.  
* **Antëgrassion con l'IA**: Com a peulo j'inteligense artifissiaj colaboré con j'uman sensa riduve l'atension.  
* **Fator culturaj**: L'anfluensa ëd la cultura organisativa ansima a la sicurëssa.  

Ant ël futur, le técniche ëd realtà virtual për la formassion e l'utilisassion ëd big data për analisé pattern d'eror a peulo giuté a milioré l'afidabilità. As dësvlupa ëdcò l'anteresse për le micro-decision ant ël process cognitiv.

Categorìa:Engignerìa
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Produssion ëd massa

La **Produssion ëd massa** a l'é un process industrial ch'a consist a fabriché gròsse quantità ëd prodòt ëstandardisà, an dovrand técniche com le linie ëd montagi e l'automassion. Sò but prinsipal a l'é ëd riduve ij cost për unità e ëd aumenté l'eficiensa, rendend ij ben ëd consum accessìbij a na part pì granda ëd la popolassion. A l'é stàit fondamental ant lë svilup econòmich dël sécol XX.

## Còsa a l'é la Produssion ëd Massa
La produssion ëd massa a l'é caraterisà da:  
* **Part ëscambiàbij**: Component fabricà con toleranse precise për podèj esse montà sensa modìfiche.  
* **Division dël travaj**: Còmpit semplificà e spartì antra j'ovrié për riduve ël temp ëd produssion.  
* **Linie ëd montagi**: Sistema organisà andoa ël prodòt a passa da na stassion ëd travaj a l'àutra për completesse gradualment.  

N'esempi stòrich clàssich a l'é la Ford Model T (1908), andova Henry Ford a l'ha aplicà la prima linia ëd montagi mòbila, riduvend ël temp ëd fabricassion da 12 ore a 2 ore e mesa.

## Stòria
Le orìgin a peulo esse trovà ant le fàbriche dël XVII sécol, coma l'Arsenaj ëd Venessia, ch'a produvìa nav an serie. Ant ël 1801, Eli Whitney a l'ha utilissà part ëscambiàbij për ij fusij ëd l'esèrcit american. La rivolussion industrial dël XIX sécol a l'ha portà le màchine a vapor e le presse ëd stampa, ma a l'é stàit Henry Ford, ant ël 1913, a rivolussioné ël setor con la linia ëd montagi mòbila.  
Ant j'agn '50, la Toyota a l'ha dësvlupà ël sistema ëd produssion snisà (*lean manufacturing*) për ridùe le spèise e amelioré la flessibilità.

## Tècniche e Process
Le técniche prinsipaj a comprendo:  
* **Automassion**: Utilisassion ëd robòt e màchine a contròl numérich (CNC) për eseguì travaj ripetitiv.  
* **Control ëd qualità**: Ispession regolar për garantì l'uniformità dij prodot.  
* **Economìa ëd scala**: Ridussion dij cost grassie a la produssion an volum elevà.  

Ij prodot ëd massa a son progetà për esse smonù an manera eficient, con material e process standardisà.

## Aplicassion
* **Automobilìstica**: Fabricassion ëd viture an milion ëd unità për ann.  
* **Eletrònica ëd consum**: Smartphone, computer, e screen prodovù an serie.  
* **Alimentar**: Confessionament ëd prodot com le bevande o ij biscòt.  
* **Vestì**: Vestì e scarpe fabricà an grand quantità con design uniform.

## Sfide e Prospetive
Le prinsipaj sfide a son:  
* **Rigidità dij process**: Dificoltà a adatesse a cambiament ëd demand o a personalisassion.  
* **Impat ambientaj**: Spèise ëd material, energìa consumà, e prodòt ch'as deuvro nen.  
* **Condission ëd travaj**: Lavor repetitiv ch'a peul causé stress o demotivassion.  

Ant ël futur, la produssion ëd massa a peul integré:  
* **Stampi 3D**: Për permëtte na certa personalisassion sensa perde ij vantagi ëd scala.  
* **Industria 4.0**: Utilisassion ëd IoT (Internet ëd le Còse) e AI për otimisé le linie ëd produssion.  
* **Sostenibilità**: Reciclage, material biodegradàbij, e energìe rinnovàbij.

Categorìa:Industria
Categorìa:Engignerìa
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Robòt industrial

Un **robòt industrial** a l'é na màchina automatisà programàbil dovrà ant le fàbriche për eseguì travaj coma saldadura, montagi, pintura o tratament ëd material. Costi robòt a son progetà për travajé con precision, velocità e sicurëssa, an redovend l'antervent uman ant le zòne pericolose o ripetitive.

## Còsa a l'é un [[Robòt]] Industrial
Ij robòt industriaj a son costituì da:  
* **Brass robòtich**: Strutura mecànica con diverse articolassion (da 3 a 10 ass) për moviment flessìbil.  
* **Contròlator**: Un computer ch'a gestiss ij moviment e j'operassion.  
* **End effector**: L'utiss montà a la fin dël brass (es. pinse, saldador, o vernisador).  
* **Sensor**: Dispositiv për rilevé pression, temperadura, o posission.  

A travajo ant ël camp ëd l'automassion industrial e a peulo esse programà për eseguì sequense complesse.

## Stòria
Ël prim robòt industrial modern, l'Unimate, a l'é stàit instalà ant na fàbrica ëd General Motors dël 1961 për manovré del pesse motobin càude. Ant j'agn '70, j'avansament ant l'eletrònica e ij microprocessor a l'han permëttù dij robòt pì precis. Ant j'agn '80, marche coma KUKA e ABB a l'han dësvlupà robòt për l'automobilìstica. Ant ël sécol XXI, l'introdussion ëd cobot (robòt colaborativ) a l'ha përmëttù na cooperassion sicura con j'ovrié.

## Tecnìche e Process
Le técniche prinsipaj a comprendo:  
* **Programassion**: A l'é fàita via contròl numérich o con n'interfacia "teach pendant".  
* **Sistema ëd vision**: Camere për arconòsse ij component da monté.  
* **Atuator**: Motor servent për moviment precis.  
* **Comunicassion industrial**: Protocol coma EtherCAT për sincronisassion con d'àutre màchine.  

Le sòrt prinsipaj ëd robòt a son:  
* **Articolà**: Brass simil a col uman (es. për saldadura).  
* **SCARA**: Ideal për montagi rapid ant un pian.  
* **Cartesian**: Moviment linear ansima a tre ass (es. për stampa 3D).  
* **Delta**: Strutura paralela për càrich leger (es. ant l'alimentar).  

## Aplicassion
* **Automobilìstica**: Saldadura a pont, pintura, e montagi dël motor.  
* **Eletrònica**: Posission ëd component PCB con precision ëd microméter.  
* **Farmacìa**: Confessionament d'àmole o pastije sensa contaminassion.  
* **Logìstica**: Carié e dëscarié palet ant ij magasin.  
* **Alimentar**: Selessioné e ambalé prodòt con sensor ëd qualità.  

## Sfide e Prospetive
Le sfide prinsipaj a son:  
* **Còst inissial**: L'investiment për l'instalassion a l'é àut.  
* **Manteniment**: Necessità ëd técnich specialisà.  
* **Compatibilità**: Antëgrassion con sistema legacy.  

Ant ël futur:  
* **Cobot**: Robòt colaborativ ch'a travajo davzin a j'uman sensa bariere.  
* **AI**: Utilisassion ëd machine learning për adatesse a cambiament an temp real.  
* **Sostenibilità**: Recuperé material dai robòt vej e dovré energìe rinovàbij.  

Categorìa:Industria
Categorìa:Engignerìa
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Càlcol automàtich

Ël **Càlcol automàtich** a l'é l'usagi ëd màchine, algoritm o sistema informàtich për esegue càlcoj matemàtich, elaborassion ëd dat o risolussion ëd problema sensa antervent uman diret. Costa tecnologìa a l'é fondamental ant ij camp ëd l'anformàtica, l'angignerìa, la finansa e la siensa, andoa la precision e la velocità a son ciav.  

## Còsa a l'é ël Càlcol Automàtich
Ël càlcol automàtich as basa ansima a:  
* **Algoritm**: Régole o pass predefinì për risòlve un problema.  
* **Hardware**: Component fìsich coma processor (CPU), memòria, e sensor.  
* **Software**: Programa ch'a gestisso j'operassion (es. MATLAB, Excel).  

Esempi clàssich a son le calcolatris mecàniche dël sécol XIX, ij computer modern e le ret ëd supercomputer për simulassion complicà.  

## Stòria
Le orìgin a rivo a j'antich strument ëd càlcol manual, coma l'àbaco (3000 a.C.). Ant ël 1642, Blaise Pascal a l'ha anventà la Pascaline, la prima calcolatris mecànica. Ant ël 1822, Charles Babbage a l'ha progetà la "Machine Analìtica", considerà l'antenà dij computer modern.  
Ant ël sécol XX, con l'anvension dël transistor (1947) e dij circuit integrà (agn '60), ël càlcol automàtich a l'ha vivù na rivolussion, rendend possìbij elaborassion ëd milion ëd operassion al second. Ant j'agn '80, ij personal computer a l'han portà sta capacità an tute le ca.  

## Tècniche e Process
Le técniche prinsipaj a comprendo:  
* **Càlcol numérich**: Métod për arpresenté nùmer e eseguì operassion con precision limità (es. vìrgola mòbil).  
* **Programassion**: Còdes (C++, Python) për definì j'istrussion dël càlcol.  
* **Processament paralel**: Divide ij càlcoj an vàire part eseguìe an simultani (es. GPU).  
* **Cloud computing**: Utilisé server remòt për càlcoj complicà.  

Ij sistema modern a deuvro ëdcò inteligensa Artifissial për amprende da dat e otimisé j'arzultà.  

## Aplicassion
* **Siensa dij dat**: Analisé grand *corpus* ëd dat për trové pattern (es. marketing).  
* **Simulassion**: Modelisé fenòmen fìsich (es. clima, fusion nuclear).  
* **Criptografìa**: Generé còdes sicur për protege anformassion.  
* **Finansa automatisà**: Stock trading basà su algoritm.  
* **Robòtica**: Controlé moviment e decision dij robot an temp real.  

## Sfide e Prospetive
Tra le sfide prinsipaj:  
* **Limit computassionaj**: Problema NP-hard ch'a veulo temp ësponensiaj për esse risolvù.  
* **Error ëd arotondament**: Arzultà sbalià për via ëd lìmit ëd precision (es. eror ëd arconossiment).  
* **Sicurëssa**: Vulnerabilità dij sistema automàtich a atach informàtich.  

Ant ël futur, le técniche ëd computassion quantìstica a peulo superé ij lìmit dij computer clàssich. L'antëgrassion con l'AI e l'utilisassion ëd neuromòrfich (hardware ispirà al servel) a son àree ëd dësvlup ativ.  

## Vardé ëdcò
* Algoritm  
* Inteligensa Artifissial  

Categorìa:Industria
Categorìa:Engignerìa
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Dàit (informàtica)

Ij **Dàit** (da l'anglèis *data*) a son dij fàit crù o dij sìmboj che, da soj o organisà, a peulo generé d'anformassion. A son la base d'ògni anàlisi sientìfica, decision operativa o process tecnològich modern. Ant l'era digital, ij dàit a son ëstàit definì coma "l'òr neuv" përchè a son essensiaj për l'inteligensa Artifissial, la ricerca e l'economìa.  

## Còsa a son ij Dàit
Ij dàit a peulo esse:  
* **Struturà**: Organisà an tàule o *database* (es. nùmer ëd teléfon, dat ëd vendita).  
* **Pa struturà**: Test lìber, figure, video, o registrassion vocal (es. post dzor ij *social*).  
* **Semi-struturà**: Combinassion ëd element organisà e lìber (es. file XML o JSON).  

A son classificà ëdcò an:  
* **Qualitativ**: Descrission ogetive (es. color, giudissi).  
* **Quantitativ**: Mzure numériche (es. temperature, sòld).  

## Stòria
L'utilisassion sistemàtica dij dàit a l'é ancaminà con ij prim censiment antich (es. Babilònia, 3800 a.C.). Ant ël XVII sécol, l'arzigh ëd la statìstica a l'ha permëttù d'analisé dàit demogràfich. Ant ël 1890, Herman Hollerith a l'ha anventà na màchina a schede perforà për ël censiment djë Stat Unì, precursor dij computer.  
Ant ël sécol XX, con l'avent ëd l'anformàtica, ij dàit a son ëstàit memorisà digitalment. Ant j'agn 2000, l'ariv d'Internet e dij sensor a l'ha portà a l'esplosion dij "Big Data".  

## Tècniche e Process
La gestion dij dàit a comprend:  
* **Racòlta**: Utilisand sensor, sorgiss web, *survey*, o transassion.  
* **Tratament**: Pulidé, organisé e trasformé ij dàit (es. eliminé eror).  
* **Memorisassion**: An database, *server cloud*, o sistema distribuì (es. blockchain).  
* **Anàlisi**: Dovré statìstica, machine learning, o visualisassion për estrae anformassion.  

Jë strument popolar a son SQL, Python, e piataforme coma Apache Hadoop.  

## Aplicassion
* **Siensa**: Modelisassion dël clima o dë studi genétich.  
* **Comèrsi**: Anàlisi dël comportament dij client për personalisé ël marketing.  
* **Sanità**: Diagnostiché maladìe con dàit ëd laboratòri o imaging.  
* **Sicurëssa**: Riconossiment ëd visage o *pattern* antrusion ant le rej.  
* **Trasport**: Otimisassion dij percors con dàit an temp real.  

## Sfide e Prospetive
Le prinsipaj sfide a son:  
* **Privacy**: Protege ij dàit personaj (es. GDPR ant l'Union Europenga).  
* **Sicurëssa**: Evité violassion o furberìe dij dàit (es. ransomware).  
* **Qualità**: Dàit nen precis ò parsiaj a peulo porté a decision sbalià.  
* **Sostenibilità**: Consum d'energìa dij data center.  

Ant ël futur:  
* **Inteligensa artifissial**: Automatisassion dl'analisi ëd dàit compless.  
* **Edge computing**: Tratament dij dàit davzin a la sorgiss (es. ant ij sensor IoT).  
* **Dàit duvert**: Condivision ëd dàit pùblich për arserche colaborative.  

Categorìa:Industria
Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sistema espert

Ij **Sistema espert** a son na sòrt d'inteligensa Artifissial ch'a mima la capacità d'un espert uman ëd pijé decision an base a conossense spessialisà an un camp specìfich. Costi sistema a son progetà për arzòlve problema compless an dovrand na base ëd conossense e n'engine d'anferensa për smon-e consèj o conclusion. A son stàit dovrà ant la medzin-a, la finansa, l'angignerìa e àutri setor andoa l'esperiensa uman-a a l'é ciav.  

## Còsa a son ij Sistema Espert
Un sistema espert a l'é costituì da:  
* **Base ëd conossense**: N'archivi ëd régole, fàit e dat ch'a arpresento l'esperiensa d'un espert (es. diagnòstich médich).  
* **Motor d'anferensa**: Algoritm ch'a àplica le régole për deduve conclusion (es. forward chaining o backward chaining).  
* **Antërfacia utent**: Sistema për anteragì con l'utilisator (es. ciamé d'anformassion o smon-e solussion).  

Ij sistema espert as diferensio dij programm tradissionaj përchè a peulo spieghé sò rasonament e gestì anformassion ambigue.  

## Stòria
Ij prim sistema espert a son ëstàit dësvlupà ant j'agn '70. Ël sistema MYCIN (1976) a l'ha diagnosticà le maladìe ant le infession sanghin-e, mentre Dendral (1965) a identificava struture chìmiche. Ant j'agn '80, con l'avent ëd le workstation, ij sistema espert a son ëstàit adotà ant l'industrie për la configurassion ëd computer (es. XCON ëd la Digital Equipment Corporation).  
Ant ël sécol XXI, ij sistema espert a son ëstàit integrà con le ret neural e ël machine learning, ma a resto dovrà ant le aplicassion andoa la trasparensa dël process decisional a l'é essensial.  

## Tècniche e Process
Le técniche prinsipaj a comprendo:  
* **Rapresentassion dël savèj**: Régole "SE-ALORA", ret ëd conossense, o ontologìe.  
* **Aquisission dël savèj**: Estrae conossense da j'espert uman për popolé la base (es. session d'antërvista).  
* **Gestion ëd l'incertëssa**: Métod coma ël Fator ëd certëssa ëd MYCIN për valuté la probabilità.  
* **Sistema basà su cas**: Utilisassion ëd precedent për trové solussion sìmil.  

Ij lengagi comùn për progeté sistema espert a son CLIPS, Prolog, e LISP.  

## Aplicassion
* **[[Medzin-a]]**: Diagnostiché maladìe e sugerì terapìe (es. Internist-I).  
* **Finansa**: Valuté arzigh ëd crédit o otimisé investiment.  
* **Assistensa técnica**: Identifiché problema ant ij sistema eletrònich e sugerì riparassion.  
* **Agricoltura**: Consijé an sl'utilis ëd fertilisant o gestion ëd le maladìe dle piante.  
* **Drit**: Analisé contrat o predì l'andament ëd process legal.  

## Sfide e Prospetive
Le sfide prinsipaj a son:  
* **Aquisission dël savèj**: Dificoltà a tradùe l'esperiensa uman-a an régole formaj.  
* **Manteniment**: Agiorné la base ëd conossense con neuve anformassion.  
* **Lìmit dël rasonament**: Ij sistema espert a peulo pa amprende da soj, a devo esse alimentà da j'espert.  

Ant ël futur, l'antëgrassion con l'inteligensa artifissial generativa a peul giuté a automatisé la cujìa dël savèj. L'utilisassion ëd sistema ibrid (espert + machine learning) a peul rendje pì flessìbij.  

Categorìa:Industria
Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Standardisassion

La **Standardisassion** a l'é ël process ëd creé e apliché dë standard técnich, specìfich, o régole për garantì che prodot, servissi, e process a sio compatìbij, sigur, e ëd qualità uniforma. Costa pràtica a l'é essensial ant l'industria, la tecnologìa, e ël comersi mondial për semplifiché la produssion, melioré l'anteroperabilità, e riduve ij cost.

## Còsa a l'é la Standardisassion
La standardisassion a l'ha për but ëd:
* **Uniformé caraterìstiche**: Esempi: dimension dle vis ëd motor, formà dij container dë spedission.
* **Garantì la sigurëssa**: Régole për la costrussion ëd veicoj o la composission dij fàrmach.
* **Favorì l'anteroperabilità**: Protocoj ëd comunicassion com USB, Wi-Fi, o Bluetooth.
* **Otimisé le risorse**: Evité la duplicassion djë sfòrs an definend process comun.

Jë standard a peulo esse stabilì da organisassion internassionaj (es. ISO), govern, o associassion d'industria.

## Stòria
Ij prim esempi ëd standardisassion a rivo a l'antichità:
* **Imperi Roman**: Utilisassion ëd mzure uniforme (es. ël pé roman) e moneta standard.
* **Rivolussion Industrial**: Necessità ëd part ëscambiàbij për le linie ëd montagi (es. vis e bolon standard).
* **1947**: Fondassion ëd l'Organisassion Internassional për la Standardisassion (ISO).
* **Sécol XX-XXI**: Standard globaj ant l'eletrònica (es. RFC për Internet), alimentar (es. norme HACCP), e ambient (es. ISO 14000).

## Tècniche e Process
La creassion dë standard a séguita sti pass prinsipaj:
# **Identificassion dël besògn**: Arconòsse la necessità ëd në standard (es. neuve tecnologìe).
# **Svilup dle specìfiche**: Grup ëd travaj técnich ch'a definisso ij criteri.
# **Consensus**: Aprovassion da part ëd j'ator antëressà (produtor, goèrn, consumator).
# **Publicassion**: Distribussion dël document ufissial (es. ISO 9001).
# **Verìfica**: Certificassion dij prodot o servissi conforma a jë standard.

Le organisassion ch'a guido sto process a son për esempi l'IEC (Eletrotécnica), IEEE (Eletrònica), e ANSI (Stat Unì).

## Aplicassion
* **Angignerìa**: Standard për material (es. ASTM), component mecànich, e schema eletrònich.
* **Anformàtica**: Protocoj TCP/IP, formà ëd file (PDF, JPEG), e lengagi ëd programassion.
* **Sanità**: Protocol ëd sterilissassion e nòrme për j'euvre medicaj.
* **Agroalimentar**: Label ëd qualità (DOP, IGP) e régole për l'igien-e.
* **Energética**: Spessìfiche për le baterìe e j'aparà a bass consum.

## Sfide e Prospetive
Le prinsipaj sfide a son:
* **Globalisassion vs. lej locaj**: Conflit antra standard internassionaj e regolament locaj.
* **Velocità d'inovassion**: Jë standard a peulo diventé vej an pressa ant le tecnologìe ch'a chërso leste.
* **Còst ëd conformità**: Spèise për le PME për adatesse a norme complicà.

Ant ël futur:
* **Standard për l'AI**: Régole për l'ética e la trasparensa ant l'inteligensa Artifissial.
* **Energìe sostenìbij**: Norme për l'idrògen verd e la gestion dle rumente eletròniche.
* **Antëropenìa**: Pi standard duvert (open standard) për evité ël lock-in dij fornidor.

Categorìa:Industria
Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Strutura dij dàit

La **Strutura dij dàit** a l'é n'ansema ëd régole o métod për organisé e memorisé dàit an manera eficient an në spassi ëd memorisassion, për permëtte n'acess ràpid e na gestion otimisà. Le struture dij dàit a son fondamentaj ant la programassion e l'anformàtica teòrica, dagià ch'a detèrmino com ij dàit a peulo esse modificà, arcuperà, e dovrà da j'algoritm.  

## Còsa a l'é na Strutura dij Dàit
Na strutura dij dàit a l'é definìa da:  
* **Organisassion**: Coma ij dàit a son butà ansema (es. an sequensa, gerarchìa, o ret).  
* **Operassion**: Assion possìbij coma anseriment, eliminassion, serca, e ordinament.  
* **Eficiensa**: Temp e spassi necessari për eseguì le operassion.  

Esempi comun a son le tàule (array), liste colegà, pile (stack), coe, erbo (tree), e graf. Minca strutura a l'é adata a specìfich problema, coma la gestion ëd dat an temp real o l'arserca an dataset gròss.  

## Stòria
Le prime struture dij dàit a son ëstàit dovrà ant j'agn '40-'50 con ij prim computer. Le tàule a son ëstàit usà ant ël lengagi Fortran për gestioné nùmer e sequense. Ant j'agn '60, ij concet ëd liste colegà e erbo binari a son ëstàit formalisà da pionié coma Donald Knuth ant sò lìber *[[The Art of Computer Programming]]*.  
Ant j'agn '70, le struture avansà com ij graf e j'erbo bilancià (es. AVL, B-tree) a son ëstàit dësvlupà për melioré l'eficiensa ant le base ëd dat. Ant ël sécol XXI, struture ëd dàit distribuìe (es. tàule hash distribuìe) a son essensiaj për ij sistema ëd big data.  

## Tècniche e Process
Le struture dij dàit as classìfico an:  
* **Linear**: Dàit organisà an sequensa (es. tàule, liste, pile, coe).  
* **Pa linear**: Dàit organisà an gerarchìa o rej (es. erbo, graf).  
* **Astrate**: Struture definìe da sò comportament (es. dissionari).  

Le operassion prinsipaj a comprendo:  
* **Inseriment**: Gionté un element a la strutura.  
* **Eliminassion**: Gavé un element.  
* **Serca**: Trové n'element specific.  
* **Ordinament**: Organisé ij dàit second un órdin.  

Le prestassion a son valutà con la complessità computassional (es. O(n) për na serca linear).  

## Aplicassion
* **Base ëd dat**: B-tree për l'indexassion ëd dat.  
* **Sistema operativ**: Coe ëd process për la pianificassion dij thread.  
* **[[Inteligensa Artifissial]]**: Graf për arpresenté conossense e decision.  
* **Rete**: Tàule hash për memorisé j'adrësse IP.  
* **Gieugh videolùdich**: Quad-tree për gestioné spassi 3D.  

## Sfide e Prospetive
Le sfide prinsipaj a son:  
* **Scalabilità**: Gestì dat ch'a chërso esponensialment (es. sensor IoT).  
* **Concorënsa**: Modifiché struture an manera sicura con vàire thread.  
* **Memorisassion përmanenta**: Organisé dat për l'archiviassion a long term.  

Ant ël futur:  
* **Struture ëspessiaj për AI**: Oget dinàmich për mné pattern compless.  
* **Struture distribuìe**: Otimisà për ël cloud computing e le rej peer-to-peer.  
* **Struture ch'as auto-otimiso**: Basà su machine learning për adatesse a l'usagi.  

## Vardé ëdcò
* Algoritm  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Gina Lollobrigida

**Luigia Lollobrigida**, mej conossùa tanme **Gina Lollobrigida**, (Subiaco, 4 luj dël 1927 - Roma, 16 gené 2023) a l'é stàita n'atris italian-a. 

Lollobrigida, Gina
Carlo Rubbia

**Carlo Rubbia** (Gorissia, 31 ëd mars dël 1934) a l'é un fìsich e senator a vita italian dal 2013.
### La formassion
A l'era fieul ëd un ingegnè eletrotecnich e ëd 'na magistra ëd scòla elementar.
A  l'ha fàit jë studi scondari a Venessia e a Ùdin, peui a la Scòla Normal ëd Pisa anté ch'a l'é laureasse an fìsica dël 1957.

### Ël premi Nobel
Dël 1984 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la fìsica për la dëscuverta dle partisele W e Z, comunicatriss d'interassion debil.

Rubbia, Carlo
Rubbia, Carlo
Integrassion numérica

L**'Integrassion numérica** a l'é na part ëd l'anàlisi numérica ch'a studia ij métod për calcolé apopré ël valor d'un antëgral definì, especialment quand che na solussion analìtica a l'é pa possìbila o tròp complicà për otnì. Costa técnica a l'é dovrà an vàire camp sientìfich e angignerìstich për arzòlve problema pràtich.  

## Còsa a l'é l'Integrassion Numérica
L'antëgrassion numérica a l'é un process për stimé l'antëgral \int_{a}^{b} f(x) \, dx an dividend l'antërval [a, b] an part pì cite e somand j'aprossimassion ëd l'àrea sota la curva f(x). A l'é necessaria quand:  
* La fonsion a l'é pa antëgràbil analiticament.  
* La fonsion a l'é conossùa mach për pont discret (es. dat sperimentaj).  
* La complessità dël cálcol a l'é tròp àuta për métod esat.  

## Stòria
Ij prim métod d'antëgrassion numérica a rivo a l'antichità, con Archimed ch'a dovrava polìgon regolar për stimé l'àrea dël sercc. Ant ël sécol XVII, Isaac Newton e Roger Cotes a l'han dësvlupà le formule ëd Newton-Cotes, coma la Regola dël trapessi.  
Ant ël sécol XIX, Carl Friedrich Gauss a l'ha anventà le quadrature gaussian-e për amelioré la precision. Ant ël sécol XX, l'avent dij computer a l'ha permëttù ëd dësvlupé métod avansà coma l'Adaptive quadrature e ël Métod ëd Monte Carlo.  

## Tècniche e Process
Ij métod prinsipaj a son:  
* **Régola dël trapessi**: Aprossimé l'àrea sota la curva con dij trapessi.  
* **Régola ëd Simpson**: Dovré paràbola për fé l'aprossimassion.  
* **Quadrature gaussian-e**: Sernì ij pont d'antëgrassion për minimisé l'eror.  
* **Métod adativ**: Modifiché la dimension dij sot-antërval për le zòne pì complicà.  
* **Métod ëd Monte Carlo**: Generé pont a cas për stimé l'antëgral an dimension àute.  

Minca métod a l'ha sò vantagi: la semplicità (trapessi), la precision (Simpson), o la flessibilità (Monte Carlo).  

## Aplicassion
* **Fìsica**: Calcolé ël travaj d'un-a fòrsa variàbil.  
* **Angignerìa**: Analisé signal ëd tension e corent variàbij.  
* **Siensa dij dat**: Arprodùe distribussion ëd probabilità.  
* **Gràfich 3D**: Calcolé l'iluminassion ant ij motor ëd rendering.  
* **Economìa**: Stimé l'àrea sota le curve ëd cost e guadagn.  

## Sfide e Prospetive
Le sfide prinsipaj a son:  
* **Balansi antra precision e temp**: Métod precis a ciamo pì temp ëd cálcol.  
* **Eror ëd troncament**: Aument ëd l'eror con fonsion ossilant o discontinue.  
* **Dimension àuta**: L'antëgrassion an vàire variàbij a deuvro métod stocàstich.  

Ant ël futur:  
* **Algoritm ìbrid**: Combiné métod determinìstich e stocàstich.  
* **Antëgrassion quantìstica**: Sfruté ij computer quantìstich për problema compless.  
* **Machine learning**: Amprende pattern d'antëgrassion da dat esistent.  

## Vardé ëdcò
* Equassion diferensiaj  
* Anàlisi numérica  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Cifradura

La **Cifradura** a l'é ël process ëd convertì anformassion an un còdes segret për evité che përson-e pa autorisà a peulo les-la o comprendla. Costa técnica a l'é fondamental ant la sicurëssa dij dat, la protession ëd la privatëssa e la garansìa ëd confidensialità ant le comunicassion digitaj.  

## Còsa a l'é la Cifradura
La cifradura a l'é basà an sël dovré algoritm matemàtich e ciav (segrete o pùbliche) për trasformé dat ciàir (test lesìbil) an dat cifrà (test incomprensìbil). As distinguo doi tipo prinsipaj:  
* **Cifradura simétrica**: A deuvra na sola ciav segreta sia për cifré che për decifré (es. AES).  
* **Cifradura asimétrica**: A deuvra na cobia ëd ciav (pùblica e privà) për sicurëssa magior (es. RSA).  

Ël process a comprend ëdcò la gestion ëd ciav, la generassion ëd nùmer aleatòri, e ij protocoj ëd sicurëssa.  

## Stòria
Le prime forme ëd cifradura a rivo a l'antichità, con ël Cifrari ëd César (sécol I a.C.), ch'a sostituìa minca litre con cola tre posission aprèss. Ant ël Medi Ev, ij cifrari polialfabétich (es. Cifrari ëd Vigenère) a l'han complicà la decifrassion.  
Ant la Sgonda Guèra Mondial, la Màchina Enigma dij Tedesch a l'é stàita na sfida për j'Aleà, con Alan Turing ch'a l'ha contribuì a decifrela. Ant j'agn '70, l'anvension ëd RSA e ël protocol Diffie-Hellman a l'ha marcà l'inissi dla cifradura moderna.  

## Tècniche e Process
* **Algoritm simétrich**: AES, DES, ChaCha20.  
* **Algoritm asimétrich**: RSA, ECC (curve elìtiche).  
* **Protocoj ëd ciav**: Diffie-Hellman, TLS/SSL për la navigassion an ligna.  
* **Firma digital**: Verìfica dl'autentissità dij document con ciav privà.  

Ij dat cifrà a peulo esse decifrà mach con la ciav corëspondenta, garantìa la riservatëssa fin-a s'a-i é n'antercetassion.  

## Aplicassion
* **Comunicassion sicura**: Messagi cifrà an WhatsApp, Signal, o email (PGP).  
* **Navigassion an ligna**: Protocoj HTTPS për ij sit web.  
* **Memorisassion dij dat**: Archivi cifrà an cloud o disk local (es. BitLocker).  
* **Criptomonede**: Transassion sicurà con tecnologìa blockchain (es. Bitcoin).  
* **Govern e militar**: Protege anformassion sensìbij da spionagi.  

## Sfide e Prospetive
Le sfide prinsipaj a son:  
* **Computer quantìstich**: A peulo rompe j'algoritm asimétrich atuaj (es. RSA).  
* **Gestion ëd ciav**: Sicurëssa dle ciav sensa espon-e le backdoor.  
* **Legislassion**: Acess governativ a j'anformassion cifrà për motiv ëd sicurëssa.  

Ant ël futur:  
* **Criptografìa post-quantìstica**: Algoritm resistent a j'atach quantìstich (es. Crifrari ëd ret).  
* **Cifradura omomòrfica**: Elaboré dat cifrà sensa decifrelo.  
* **Sicurëssa decentralisà**: Dovré blockchain për gestì ciav.  

## Vardé ëdcò
* Criptografìa  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Val Kilmer

**Val Edward Kilmer** (Los Angeles, 31 dzèmber 1959 – Los Angeles, 1º avril 2025) a l'é stàit n'ator  american.
## Biografìa
A l'era fieul ëd Eugene Kilmer (1921-1993) e Gladys Ekstadt (1928-2019).

Kilmer, Val
Horch

La **Horch** a l'é stàita 'na meison viturìstica alman-a fondà ai 14 novèmber 1899 a Ehrenfeld, Colònia da August Horch e Salli Herz.
	
## Stòria
### J'achit
La Horch a l'é stàita 'na meison indipendent fino dël 1932 e a l'ha fait part dël grup Auto Union dal 1932 al 1945. Al di d'ancheuj la marca a fa part dël grup Mercedes-Benz.

Categorìa:Meison viturìstiche alman-e
Motor d'arserca

Un **Motor d'arserca** a l'é un sistema software ch'a përmet ëd trové anformassion ant na colession ëd dat, com sël World Wide Web, an analisand dle paròle-ciav smonùe da l'utent. Ij motor d'arserca pì conossù a son Google, Bing, e DuckDuckGo. Soa funsion prinsipal a l'é ëd classifiché e organisé ij contnù dël web për garantì arzultà precis e rilevant an temp ràpid.  

## Còsa a l'é un Motor d'Arserca
Un motor d'arserca a òpera an tre fase prinsipaj:  
* **Racòlta dij dat**: Utilisà un web crawler për esploré e scariché pàgine web.  
* **Indessassion**: Creà n'archivi organisà (ìndess) dle pàgine scanerisà, con paròle-ciav e metadat.  
* **Arserca e classificassion**: Confronté le ciamà dj'utent con l'ìndess e ranghé ij arzultà basandse su algoritm ëd pertinensa (es. PageRank ëd Google).  

Ij motor d'arserca a peulo ëdcò gestì dat ëd lìber, figure, video, e base ëd dat specìfiche.  

## Stòria
Ël prim motor d'arserca, Archie, a l'é stàit creà dël 1990 për trové archivi ant j'FTP. Ant ël 1994, WebCrawler a l'é dventà ël prim motor a scanerisé ël test ëd tute le pàgine web.  
Ant ël 1996, Google a l'ha ancorporà l'algoritm PageRank, ch'a valutava la qualità dle pàgine basandse sui colegament. Ant j'agn 2000, l'introdussion ëd arserca a pagament e SEO (Otimisassion për ij motor d'arserca) a l'ha cambià l'andament dij negòssi an ligna.  
Ant ël sécol XXI, ij motor d'arserca a deuvro Inteligensa Artifissial (AI) për comprende ël contest dle ciamà (es. BERT ëd Google) e integré la vos (es. Google Assistant).  

## Tècniche e Process
* **Web crawling**: Ij ragnà (crawler) a seguo ij colegament për agiorné l'ìndess.  
* **Tratament dël lengagi natural**: Analisè sintassi e semàntica dle ciamà për capì l'antension.  
* **Classificassion**: Algoritm ch'a ten-o cont ëd:  
** Pertinensa dël contnù.  
** Autorità dël sit (colegament estern).  
** Esperiensa utent (velocità dël sit, mobile-friendly).  
* **Personalisassion**: Arzultà basà an sl'ubicassion, stòria ëd l'arserca, e preferense.  

## Aplicassion
* **Arserca an ligna**: Trové sit web, notissie, e prodòt.  
* **Academia**: Motor specìfich com Google Scholar për artìcoj sientìfich.  
* **Aministrassion pùblica**: Arserca ëd document legaj o fiscaj.  
* **E-commerce**: Classificassion ëd prodòt basà su le paròle dij client.  

## Sfide e Prospetive
Le sfide prinsipaj a son:  
* **Privassìa**: Gestion dij dat personaj ëd j'utent.  
* **Desinformassion**: Filtré contnù fauss o danos.  
* **SEO abusiv**: Tàtiche për angaboé ij motor d'arserca (es. spam ëd paròle-ciav).  

Ant ël futur:  
* **Arserca semàntica**: Capì ël significà profond dle ciamà, pa mach le paròle.  
* **Arserca për vos**: Integrassion con assistent virtual com Siri o Alexa.  
* **Descentralisassion**: Motor d'arserca basà su blockchain për evité ël contròl ëd pòche asiende.  

## Vardé ëdcò
* Inteligensa Artifissial  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mercedes-Benz

La **Mercedes-Benz AG** a l'é la na marca comersial ëd viture dla meison viturìstica alman-a Daimler AG.
	

Categorìa:Meison viturìstiche alman-e
Partensa

La **Partensa** (an anglèis *bootstrap*) a l'é ël process ëd inissialisassion ëd un computer o dispositiv eletrònich che a përmet ëd carié ël sistema operativ e preparé la màchina për l'usagi da part ëd l'utent. Ël termo a ven da l'espression "tiré su da le barde ëd jë stivaj", na metafora ch'a descriv ël process ëd partensa che a l'ha damanca ëd carié ëd còdes minimaj për anandié ij component pì compless.  

## Còsa a l'é la Partensa
La partensa a comprend ij pass sequensiaj che un computer a fa dal moment ch'a l'é anviscà fin-a a l'aviament dël sistema operativ:  
# **Fase ëd POST (Power-On Self-Test)**: Verìfica dij component hardware (CPU, RAM, schede vìdeo).  
# **Cariament dël firmware**: Esecussion dël BIOS (Basic Input/Output System) o UEFI (Unified Extensible Firmware Interface).  
# **Identificassion dël dispositiv ëd partensa**: Serne da andoa carié ël sistema operativ (SSD, USB, rej).  
# **Esecussion dël bootloader**: Programa cit (es. GRUB, LILO) ch'a caria ël kernel dël sistema operativ.  
# **Inissialisassion dël sistema operativ**: Aviament dij servissi e driver.  

## Stòria
Ël concet ëd partensa a l'é nassù ant j'agn '50, quand che ij prim computer a l'han ancaminà a dovré ëd sequense ëd còdes fissà për anandiesse. Ant ël 1953, ël team ëd EDSAC a l'ha ancorporà un loader sempi për carié ij programa.  
Ant j'agn '70, ël BIOS a l'é stàit dësvlupà për standardisé la partensa dij PC. Ant ël 2005, l'UEFI a l'ha sostituì ël BIOS për gestì hardware modern e sicurëssa magior.  

## Tècniche e Process
* **Firmware**:  
** *BIOS*: Vej standard con limitassion an sle dimension ëd disch e sicurëssa.  
** *UEFI*: Pì flessìbil, con sostegn për disch gròss (GPT) e Secure Boot.  
* **Bootloader**: GRUB (Linux), NTLDR (Windows vej), Boot Camp (macOS).  
* **Partensa an rej**: Carié ël sistema operativ da na sorgiss remota (es. PXE).  
* **Partensa mùltipla**: Gestì pì sistema operativ instalà (dual boot).  

## Aplicassion
* **Computer personaj**: Aviament ëd Windows, Linux, macOS.  
* **Dispositiv IoT**: Inissialisassion ëd sistema embedded.  
* **Server**: Partensa da rej për ël manteniment ëd datacenter.  
* **Strument ëd riparassion**: Live USB për recuperé dat o riparé sistema.  

## Sfide e Prospetive
Le sfide prinsipaj a son:  
* **Sicurëssa**: Atach al process ëd partensa (es. rootkit).  
* **Compatibilità**: Sostegn ëd hardware vej con firmware neuv.  
* **Velocità**: Riduve ël temp ëd partensa për dispositiv mòbil.  

Ant ël futur:  
* **Partensa istantanea**: Tecnologìe ch'a carìo ël sistema an men d'un second.  
* **Integrassion con ël cloud**: Cariament ëd sistema operativ diretament da servissi an ligna.  
* **Firmware autònom**: Gestion ëd sicurëssa e agiornament sensa antervent uman.  

## Vardé ëdcò
* BIOS  
* UEFI  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Compact Disc

Ël **Compact Disc** (abrevià **CD**) a l'é un supòrt ëd memorisassion stàtica digital creà për memorisé mùsica, dat e d'àutr contnù multimedial. Anventà dël 1982 da na colaborassion tra Philips e Sony, a l'ha revolussionà l'industria musical e dij dat, an sostituend ij disch ëd vinil e le cassëtte. Ancheuj, a l'é dovrà dzortut për archivi e aplicassion specìfiche.

## Còsa a l'é un Compact Disc
Un CD a l'é fàit ëd un disch ëd policarbonà ëd 12 cm ëd diàmetr (o 8 cm për ij mini-CD), con na capiensa standard ëd 700 MB. Ij dat a son memorisà an forma ëd "pit" (përtus microscòpich) e "land" (surfassa piata), organisà an na spiral ch'a part dal sènter. Na testin-a laser a les ij dat an rilevand le diferense antra pit e land.  
Ij tipo prinsipaj a son:  
* **CD-Audio**: Për mùsica, conforma al standard Red Book.  
* **CD-ROM**: Për dat ëd computer (sola letura).  
* **CD-R**: Registràbil na vira.  
* **CD-RW**: Registràbil vàire vire.

## Stòria
Ël CD a l'é stàit dësvlupà ant j'agn '70 da Philips e Sony, con ël prim model comercialisà d'otóber 1982. Ël prim àlbum musical vendù an CD a l'é stàit *[[52nd Street (àlbum)|52nd Street]]* ëd Billy Joel. Ant j'agn '90, ij CD a son dventà ël standard për la distribussion ëd mùsica e software, superand le cassëtte e ij floppy disk.  
Ant ël 2000, l'ariv dël DVD e dël Blu-ray a l'ha riduvù l'importansa dij CD, che ancheuj a son dovrà për archivi o an àmbit spessialisà (es. mùsica clàssica).

## Tècniche e Process
* **Strutura fìsica**:  
** *Layer ëd protession*: na vernis ch'a évita ij dann.  
** *Layer rifletent*: d'alumini o d'àutri metal për arflete ël laser.  
** *Strat ëd dat*: la spiral ëd pit e land.  
* **Letura dij dat**: Ël laser a viaggia a 1.2-1.4 m/s (velocità linear costant).  
* **Coression d'eror**: Sistema CIRC për riparé ij dann causà da sgrafion o póer.

## Aplicassion
* **Musical**: Distribussion d'àlbum e compilassion.  
* **Software**: Sistema operativ, gieugh e enciclopedìe (es. Encarta).  
* **Archiviassion**: Backup ëd document e fòto.  
* **Educassion**: Material didàtich an scòle e università.

## Sfide e Prospetive
Le debolezze prinsipaj a son:  
* **Fragilità**: Sensìbil a sgrafion e lus.  
* **Capacità limità**: Superà da DVD (4.7 GB) e Blu-ray (25 GB).  
* **Declin dij suport fìsich**: Con l'ariv dël streaming e dij servissi ëd cloud.  

Ant ël futur, ij CD a podran esse dovrà për:  
* **Archivi a long term**: Anviron 50-100 agn ëd durà sota condission controlà.  
* **Nicie artìstiche**: Pression limità për mùsica d'autor o colessionista.

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pagani Automobili

La **Pagani Automobili S.p.A.** a l'é na meison viturìstica italian-a e soa sede a l'é a San Cesario sul Panaro ant la region Emilia-Romagna.
## Stòria

### J'achit

La marca a l'é stàita fondà dël 1992 da Horacio Pagani, për la produssion ëd viture sportive a aute prestassion.

Categorìa:Meison viturìstiche italian-e
ENIAC

L**'ENIAC** (acrònim anglèis për *Electronic Numerical Integrator and Computer*) a l'é stàit ël prim computer eletrònich digital generalista, dësvlupà durant la Sconda guèra mondial da l'U.S. Army an colaborassion con l'University of Pennsylvania. Progetà dai siensià John Mauchly e J. Presper Eckert, a l'é stàit presentà al pùblich ël 15 ëd fërvé dël 1946. L'ENIAC a l'ha marcà n'época ant la stòria dla computassion, an dimostrand che le màchine eletròniche a peulo eseguì càlcoj compless pì lest che l'òm.

## Còsa a l'é l'ENIAC
L'ENIAC a l'é stàit un computer gigantesch, con:  
* **Dimension**: 30 tonelà, ocupand 167 m².  
* **Component**: 17.468 tub a veuid, 7.200 transistor ëd cristal, 10.000 capacitor e 5 milion ëd giunt ëd saldadura.  
* **Potensa**: Eseguì 5.000 operassion ëd soma al second, 357 vire pì lest che le calcolatris mecàniche dl'época.  
* **Consum d'energìa**: 150 kW, tant da causé blackout ant la zòna quand a l'é anviscà.  

A l'era programà an cambiand ëd fìsich ij colegament eletrònich con ëd ciav ëd switch e plugboard, un process ch'a podìa pijé vàire di.

## Stòria
Ant ël 1943, l'U.S. Army a l'ha comissionà l'ENIAC për calcolé le tàule ëd mira për l'artilierìa, n'atività ch'a ciamava ëd mèis ëd travaj uman. La costrussion a l'é ancaminà ant ël 1944 e a l'é finìa ant ël 1945, ma ël computer a l'é stàit viscà mach dòp la guèra.  
Dòp soa presentassion, l'ENIAC a l'é stàit dovrà për:  
* Simulassion ëd la bomba a idrògen.  
* Studi meteorològich.  
* Arserca an sij ragg còsmich.  
Dël 1955, a l'é stàit dismëttù, ma vàire part a son esponùe ant ij musé.

## Tècniche e Process
* **Architetura**: Sensa memoria sentral, ma con 20 acumulator ch'a podìo fé some e memorisé dat.  
* **Programassion**: Realisà trames cangé ij colegament fìsich e regolé jë switch, un process leugn e sensa eror.  
* **Input/Output**: Letura ëd schede perforà e stampa ëd risultat.  
* **Afidabilità**: Ij tub a veuid a falìo ëd sòlit ogni 1-2 di, ma ël sistema a l'avìa n'equipa ëd técnich për le riparassion.

## Aplicassion
* **Militar**: Tàule ëd trajetòria për canon e morié.  
* **Sientìfich**: Càlcol për la fission nuclear e 'l Proget Manhattan.  
* **Académich**: Prim pass vers ij computer programàbij, an inspirand ëd Von Neumann për l'architetura dij computer modern.

## Sfide e Prospetive
Le limitassion prinsipaj a j'ero:  
* **Flessibilità bassa**: Programassion laboriosa e nen automàtica.  
* **Manutension costosa**: Sostituì ij tub a veud a l'era complicà.  
* **Capiensa ëd memòria**: Limità a j'acumulator, sensa possibilità ëd memorisé programa.  

L'ENIAC a l'ha però duvertà la stra a:  
* **Computer programàbij**: Come l'EDVAC e l'UNIVAC.  
* **Miniaturisassion**: Svilup dij transistor nopà dij tub a veuid.  
* **Computassion moderna**: Architetura pì eficienta e acessìbil.

## Vardé ëdcò
* John von Neumann  
* Proget Manhattan  
* UNIVAC  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Scheda mare

La **Scheda mare** (da l'anglèis *motherboard*) a l'é ël circuit stampà prinsipal ëd un computer, ch'a colega e a coordina tùit ij component eletrònich, coma ël processor (CPU), la memòria RAM, jë schede ëd espansion, e ij dispositiv ëd memorisassion. A fa da "colòna vertebral" eletrònica, përmetend la comunicassion antra le part ëd la màchina e garantendne ël bon funsionament.

## Còsa a l'é na Scheda Mare
Na scheda mare a l'é progetà për:  
* **Ospité ël processor**: An sël *socket* dedicà, che a varia a seconda dël tipo ëd CPU.  
* **Gestì la memòria**: Con jë slot për le RAM, ch'a definisso la quantità e la velocità ëd dat tratà.  
* **Coleghé jë schede d'espansion**: PCI Express (PCIe) për schede vìdeo, schede son, o rete.  
* **Contròl dij dispositiv ëd memorisassion**: Con conector SATA o M.2 për SSD e hard disk.  
* **Gestì l'input/output**: Përtus USB, HDMI, Ethernet, e àutri për ij dispositiv estern.  
* **Alimentassion**: Colegament a la font d'alimentassion për distribuì l'energìa a tùit ij component.

## Stòria
Le prime schede mare a son ëstàite dësvlupà ant j'agn '80, quand che ij computer a son passà da sistema con vàire schede separà (backplane) a n'architetura integrà. L'IBM PC dël 1981 a l'ha popularisà l'usagi ëd na scheda mare unificà. Ant j'agn '90, l'antrodussion dë standard com ATX da part ëd Intel a l'ha standardisà le dimension e ij colegament, semplificand la produssion e ël montagi.

## Component Prinsipaj
* **Chipset**: Ël "servel" ch'a gestiss ël fluss dij dat antra CPU, RAM, e àutri component.  
* **BIOS/UEFI**: Firmware ch'a contròla l'inissialisassion dël sistema e ël cariament dël sistema operativ.  
* **Slot ëd memorisassion**: DDR4 o DDR5 për le RAM.  
* **Socket CPU**: Variabil a seconda ëd la generassion ëd processador (es. LGA 1700 për Intel, AM5 për AMD).  
* **Conetor d'alimentassion**: ATX 24-pin e EPS për la CPU.  
* **Porte SATA/M.2**: Për coleghé SSD, hard disk, o unità òtiche.

## Sòrt ëd Scheda Mare
* **ATX**: Formà pì comun për desktop, con vàire slot d'espansion.  
* **Micro-ATX**: Pì cit, ma con men possibilità d'espansion.  
* **Mini-ITX**: Compat për sistema pcit, ma limità an prestassion.  
* **E-ATX**: Për workstation o server, con pì spassi për component potent.  
* **Schede mare specialisà**: Për gaming (RGB, overclock), server, o industria.

## Sfide e Prospetive
* **Compatibilità**: Manten-e ël sostegn për component vej an tra le generassion.  
* **Disponibilità dij material**: Crisi dij semicondutor e dël silissi.  
* **Efissiensa energética**: Riduve ël consum sensa limité le prestassion.  

Ant ël futur:  
* **Integrassion d'AI**: Component ch'a otimiso ël fluss dij dat an temp real.  
* **PCIe 5.0 e DDR5**: Aumenté la velocità ëd trasferiment dij dat.  
* **Sostenibilità**: Utilisé material riciclàbil e riduve l'usagi ëd sostanse tòssiche.

## Vardé ëdcò
* Processor  
* Memòria RAM  
* BIOS  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Dynamic random-access memory

La **Memòria dinamica a acess aleatòri** (an anglèis **Dynamic Random-Access Memory**, **DRAM**) a l'é un tipo ëd memòria semicondutiva volàtil dovrà ant ij computer e àutri dispositiv ëd càlcol për archivié dat temporani. A diferensa dla memòria SRAM (Static RAM), la DRAM a deuvra un condensator e un transistor për minca cela ëd memòria, rendendla pì econòmica e con pì densità ëd memorisassion, ma con temp d'acess pì lent e necessità d'arfresch periódich.

## Stòria
La DRAM a l'é stàita anventà dël 1968 da Robert Dennard ant ël laboratòri ëd l'IBM. Soa semplicità ëd costrussion e sò bass cost a l'han fala diventé la memòria prinsipal për ij computer da j'agn '70 an peui. La prima aplicassion comercial a l'é staita ant ël sistema IBM System/370. Con j'agn, le tecnologìe DRAM a son evolusse, con l'introdussion ëd variant com SDRAM (Synchronous DRAM) e DDR (Double Data Rate).

## Strutura e Funsionament
Minca cela ëd la DRAM a consist ëd un transistor e un condensator. Ël condensator a memorisa un bit ëd dat (0 o 1) con na càrica elétrica, mentre ël transistor a fa da passagi tra ël condensator e ij fij ëd dat. Përchè la càrica dël condensator as dësperd an pòch temp (da 64 milisecond an general), la memòria a dev esse arfrescà periodicament da un circuit ëd contròl për evité la pèrdita dj'anformassion. Sòn a rend la DRAM pì lenta e pì energìvora che la SRAM.

## Usagi
La DRAM a l'é dovrà prinsipalment com memòria prinsipal (RAM) ant ij PC, server, e dispositiv mobij. Soa capacità elevà e sò bass cost a son ideaj për gestì grand quantità ëd dat temporani. A l'é nen adata, contut, për memòria ëd cache, anté che as deuvra la SRAM për soa veloità.

## Avantagi e Svantagi
Avantagi: Cost bass për bit, densità elevà, semplicità ëd produssion.

Svantagi: Necessità d'arfresch, consum energétich pì àut, velocità inferior a cola dla SRAM.

## Evolussion
Le version pì avansà ëd DRAM a comprendo:
* SDRAM (Synchronous DRAM, 1993): Sincronisà con ël clock ëd sistema.
* DDR (Double Data Rate): Dobia la velocità ëd trasferiment (DDR2, DDR3, DDR4, DDR5).
* LPDDR (Low Power DDR): Version a bass consum për dispositiv mobij.

## Arferiment
*Dennard, R. (1968). "Field-Effect Transistor Memory". IBM.*

*Jacob, B. (2008). Memory Systems: Cache, DRAM, Disk. Elsevier.*

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI