Rason

La **Rason** a l'é la capacità uman-a ëd formolé 'd giudissi lògich, d'arzòlve 'd problema, e 'd capì la realtà për mojen dël pensé astrat e sistemàtich. An filosofìa, la rason a l'é la facoltà ch'a përmet ëd dësvlupé d'anferense, d'analisé 'd concet, e dë stabilì 'd relassion ëd càusa e efet.

## Tichëtte prinsipaj
La rason a l'é considerà la caraterìstica ch'a diferensa pì che d'autut l'òm da j'àutri animal. A anvolv la capacità ëd:
* Astrae e formolé 'd concet generaj
* Deduve e argionze 'd conclusion da 'd premise
* Valuté la coerenza lògica dle propòste
* Serne ij mojen pì adat për rivé a na fin
* Arflete an sla natura dël pensé midem (autoriflession)

## Sòrt ëd rason
An filosofìa as peulo distingue vàire sòrt ëd rason:
* **Rason teòrica**: A l'é cola aplicà a la conossensa pura e a la comprension dla realtà. A serca ëd capì "l'é".
* **Rason pràtica**: A l'é cola aplicà a l'assion e a la moral. A serca ëd determiné "l'é da fé".
* **Rason strumental**: A l'é cola ch'a sern ij mojen pì eficass për rivé a na fin dàita.
* **Rason discorsiva**: A l'é cola ch'a proced për pass e anferense.

## La rason ant la stòria dla filosofìa
Ël concet ëd rason a l'é evolvusse ant la stòria dla filosofìa ossidental:
* **filosofìa greca**: Aristòtil a definìa l'òm com l'"animal rassional" (ζῷον λόγον ἔχον). Për Platon, la rason a l'era la part pì àuta dl'ànima.
* **Età medieval**: La rason a l'era considerà complementar a la fej. Tomà d'Aquin a disìa che la rason a peul dimostré ch'a-i é 'n Dé, ma la fej a completa costa conossensa.
* **Iluminism**: La rason a dventa la facoltà suprema. Immanuel Kant a l'ha diferensià la "Rason pura" (teòrica) da la "Rason pràtica" (moral).
* **Rassionalism**: René Descartes a butava la rason com la sola fons sicura ëd conossensa ("I penso, donca i son").
* **Empirism**: David Hume a limitava j'àmbit dla rason, sostenend che tute le conossense a ven-o da l'esperiensa.
* **Età contemporania**: La Scòla 'd Frankfurt a l'ha criticà la "Rason strumental", ch'a reduvù l'òm a n'utiss.

## Rason e àutre facoltà
La rason a l'é sovens contraponùa a d'àutre capacità uman-e:
* **Rason e passion**: La tradission filosòfica a l'ha sempe vëddù un conflit fra la rason e j'emossion.
* **Rason e sentiment**: Cheidun a pensa che 'd vrità amportante as peulo capì mach për mojen dël sentiment.
* **Rason e imaginassion**: L'imaginassion a peul dé 'd materia neuva a la rason përch'a la analisa.
* **Rason e intuission**: L'intuission a dà 'd conossense direte e imedià, sensa 'l process discorsiv dla rason.

## Lìmit dla rason
Minca corent filosòfica a l'ha arconossù dij lìmit a la rason:
* Ij problema metafìsich a peulo surtì fòra da le possibilità dël rasonament uman (Kant).
* La rason a peul nen fondesse da sola (ël problema dël regress o dij prinsipi prim).
* A-i son ëd vrità ch'as peulo mach esse acetà për fej o intuission.

## Amportansa ant la coltura moderna
La rason a l'é al fondament:
* Dël métod sientìfich
* Dël dirit e dla giustissia
* Dla democrassia e dël dëbat pùblich
* Dla tecnologìa e dël progress técnich

## Vos corelà
* Rassionalism
* Empirism
* Iluminism
* Lògica
* Immanuel Kant
* René Descartes
* Aristòtil

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI