open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Partibrejkers

Ij **Partibrejkers** (prononsia: *Partibrèichers*) a son un-a dle bande pì arnomà ëd ròch sèrb e a rivo da Belgrad, a j'ero già motobin famos anco' dij temp dla Jugoslavia. 

A l'é malfé buté la mùsica ch'a son-o ant na categorìa precisa, për via ch'a l'han pijàit dj'anfluss motobin diferent, pr'esempia jë Stooges, j'MC5, ij prim Rolling Stones ò ij New York Dolls. Tut sossì a l'han condilo con na bela dòse ëd blues, rhythm-and-blues (col dj'agn 1950 1960) e rock'n'roll  clàssich. 

## Stòria
Ij Partibrejkers a son formasse dël 1982 e a l'han publicà sò prim àlbum dël 1985, con na formassion a doe ghitare, batarìa e vos, (sensa bass). Coma produtor a l'avìo Koja dëj Disciplina kičme. Col temp a l'han cambià vàire formassion, e coma element fiss dla banda a son sempe sta-ie Zoran "Cane" Kostić (vos) e Nebojša "Anton" Antonijević (ghitara). A l'han sempe avù gran sucess con la crìtica musical, e fin-a al dì d'ancheuj a son restà motobin popolar antra 'l pùblich ëd tuta la veja Jugoslavia. Sòn nen mach për via ëd soa mùsica, ma ëdcò për sò travaj contra la guèra ant ël proget Rimtutituki.

Ij musicista dij Partibrejkers a son mai stàit tocà dal regim, gnanca ant ij moment quand a fasìo soa crìtica pì dura, miraco për via dla gran massa ëd giovo ch'as tiravo dapress. Antra ij test pì ampegnà contra la guèra e a la degenerassion dël sistema dl'anformassion pùblica a-i é miraco col dla canson *Hipnotisana gomila* (Banda d'ipnotisà). 

## Discografìa
**Sìngoj**
**Hiljadu godina/Večeras* (*Mila agn/Sta neujt*) (Jugoton) 1984

### Àlbum an studio
**Partibrejkers I* (Jugoton) 1985. (arstampà peui da Hi-Fi Centar 1999.)
**Partibrejkers II* (Jugodisk) 1988.
**Partibrejkers III* (Jugodisk) 1989.
**Kiselo i slatko* (*Brusch e doss*) (PGP RTS/B92) 1994.
**Ledeno doba* (*L'era dla giassa*) (ZMEX) 1997.
**Gramzivost i pohlepa* (*Avidità e veuje*) (HI-FI Centar) 2002.
**Sloboda ili nista* (*Libertà ò gnente*) (PGP RTS) 2007.

### Àlbum dal viv
**Zabava još traje - live* (*La festa a l'é anco an camin ch'a va - dal viv*) (Sorabia Disc) 1992.

### Antologìe
**Najbolje od najgoreg* (*Ël mej dël pes*) - (MuSicLand) 1996.
**San i java* (*Seugn e realtà*) - (HI-FI Centar) 1999.

### Video
**Poslednji dani slobode* (*J'ùltim dì da lìber*) - Live at KST Jun 1991 (VC B92) 1996 

## Anliure esterne
*sò sit
*vàire registrassion da "Gramzivost i Pohlepa"

Categorìa:Formassion musicaj dla Serbia
Categorìa:Formassion musicaj rock
Porto Azzurro

**Porto Azzurro** a l'é un comun ëd 3.452 abitant ant l'ìsola d'Elba, an provincia ëd Livorn (Toscan-a).

## Nòm
Ël comun a l'é ciamasse *Longone* fin al 1873 e *Porto Longone* dal 1873 al 1947. 

## Economìa

La pi grand arsorsa ëd Porto Azzurro a l'é 'l turism.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maurizio Papi (dal 28/05/2007 -second mandà-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Portoazzurro
Aristarch ëd Samo

Astrònom.
**Aristarch** a l'era nassù a Samo dël 310 aGC e a l'é mòrt dël 230 aGC.

A fortìa che ij pianeta a viro antorn al Sol, arlongh d'òrbite sircolar.

A l'avìa osservà che cand la Lun-a a l'é giusta al prim quart, le rete ch'a gionzo l'euj a la Lun-a e al Sol a formavo n'àngol pì cit dël quadrant ëd na part ansima a tranta, visadì d'87 gré (ma an efet a l'é d'89 gré e 52 minute).
Dagià che ël valor dël sen ëd s'àngol a l'é comprèis antra  \frac 1{20}  e  \frac 1{18} , a na tira che ël rapòrt antra le distanse dla Tèra dal Sol e dla Tèra da la Lun-a a l'é comprèis antra 18 e 20.
Ël métod a l'era bon, ma la fota d'osservassion a l'ha mnà a l'arzultà sbalià.
Costi cont a fan d'Aristarch, ansema a Archimede, un dij precursor dla trigonometrìa, che a nassrà për da bon mach con Iparch.

Categorìa:Astrònom
Categorìa:Siensià dël III sécol aGC
Bataja 'd Polèns

La **Bataja 'd Polens** a l'é combatusse ai 6 d'avril dël 402 e a l'ha vist an contra ij Roman dë Stilicon e ij Visigòt d'Alarich I.

Ij Visigòt a l'avìo atacà Milan e Stilicon ëd ritorn da la Ressia a la lìbera.
Ij Visigòt a së spòsto 'nsima an Ast.

Ij Roman a-i van d'apress e a Polens ai vagno e a riesso a arcuperé lòn che ij Visigòt a l'avìo robà.

Bataja dpolens
Xallas de Castriz, Santa Comba

**San Pedro** ëd **Xallas de Castriz** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Santa Comba. Soa popolassion al censiment dël 2006 a l’era ëd 1.023 abitant (521 fomne e 502 òm), distribuì an 16 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Santa Comba
Antonio Rosmini

Filòsof.
**Antonio Rosmini** a l'era nassù a Rovereto ai 24 ëd mars dël 1797 e a l'é mòrt a Stresa 'l 1m ëd luj dël 1855.
A l'era ëd famija nòbil.
Apress avèj fàit dë studi teològich a Pàdoa, dël 1821 a l'é stàit ordinà prèive.

Mersì a soa seur, monia canossian-a, a l'ha conossù la marchèisa ëd Canòssa, ch'a l'ha possalo a fondé na congregassion religiosa an sël model dle Fije dla Carità: dël 1830 Rosmini a fonda al Dòm l' Órdin dla Carità.

Dël 1994 la congregassion për le càuse dij sant a l'ha anandià ël process ëd beatificassion.
Ëd novèmber 2007, Rosmini a l'é stàit beatificà con na sirimònia a Noara.

## Sò pensé
Contra 'l sogetivism ël l'empirism, Rosmini a l'ha difendù l'ogetività dla conossensa e dla vita spiritual ëd l'òm.

## Euvre prinsipaj
* *Nuovo saggio sull'origine delle idee* (1830)
* *Princìpi della scienza morale* (1831)
* *Il rinnovamento della filosofia in Italia* (1836)
* *Filosofia della morale* (1837)
* *Antropologia in servizio della scienza morale* (1838)
* *Filosofia della politica* (1839)
* *Filosofia del diritto* (1841-1845)
* *Teodicea* (1845)
* *Psicologia* (1850)

Rosmini, Antonio
Rosmini, Antonio
Ospissi ëd San Gioann dla Pera

L**'ospissi ëd San Gioann dla Pera** a l'era n'ospissi dla Val d'Osta.
As trovava antra Bar e Donas, an sl'antica stra an pere, na senten-a ëd méter dzora Donas.
Fondà vers ël 1150 e aministrà daj sivalié ëd San Gioann ëd Gerusalem, a l'é stàit catà dal Grand San Bernard dël 1654.
A l'ha sarà na vira passà a l'ospidal maurissian dël 1752.
La pian-a li dantorn a l'ha peui goernà ël nòm ëd *plaine Saint-Jean*.

Ospissi ed san gioann dla pera
Batya Gur

Scritris an lenga ebréa.
**Batya Gur** (*בתיה גור‎* an ebràich) a l'era nassùa a Tel Aviv ël 20 ëd gené dël 1947 e a l'é mòrta a Gerusalem ël 19 ëd magg dël 2005.
A l'era ëdcò crìtica literaria e giornalista ëd polìtica.

## Euvre prinsipaj
A l'é stàita autris ëd romanz polissiesch dont ël protagonista as ciama Michael Ohayon:
**Massament al kibbutz*
**Un delit literari*

Gur, Batya
Gur, Batya
Gur, Batya
Ospissi dij pelerin ëd Donas

L**'ospissi dij pelerin** ëd Donas a l'era stàit fondà da la comun-a e as trovava a nòrd dla piassa comunal, an s'un ròch sota 'l qual ël borgh a l'ha sò arpar.
A l'avìa apopré eut lét e a dovìa dé ai pòver lét, pan e feu.
Dle piture a ornavo la fassada dl'ospissi, ch'a l'avìa ëdcò un pòrti.
A dipendìa da la colegià ëd sant Ors, ch'a l'aministrava con un resior.
As conòsso ij nòm ëd 38 resior: ël prim resior conossù a l'é dël 1270; ël darié, A. Marguerettaz, curà ëd Donas e apress canònich dla colegià, a l'ha terminà soe fonsion dël 1855.
A cost'época, le rèndite dl'ospissi a son ëstàite ancamerà dal goern; j'edifissi a son restà proprietà dla comun-a.

Categorìa:Stòria dla Val d'Osta
Categorìa:Ospissi
Maladiera ëd Donas

La **maladiera ëd Donas** as trovava leugn da j'abitassion, a sud ëd la stra pùblica, ant ël leu ciamà Martorey.
A-i son dij papé ch'a na parlo dël 1317, dël 1520 e dël 1541.
La ca a l'era ancor an bon ëstat dël 1598, për podèj arsèive dij lebros.

Ij ben dla maladiera a son a la fin ëstàit gionzù a la mensa episcopal, ch'a n'ha distribuine le rèndite ai pòver.

Categorìa:Stòria dla Val d'Osta
Almazán

**Almazán** a l'é un comun dla Spagna ch'a resta ant la Comunità autònoma ëd Castija e León, an provinsa ëd Soria.

Almazan
Ospissi dij vintun

L**'ospissi dij vintun** (*viginti-uno*) as trovava a le pòrte d'Ivrèja.
As ciamava parèj përchè a l'avìa vintun lét pr'ij pòver e ij malavi sensa arsorse.
Fondà vers l'ann 1100, dal 1310 a l'era goernà dai canònich dël Borgh sant Ors d'Osta.
Ij darié papé ch'a na parlo a son dël 1572.

Categorìa:Stòria dël Piemont
Categorìa:Architetura d'Ivrèja
Congetura ëd Goldbach

La **congetura ëd Goldbach** a fortiss che qualsëssìa nùmer antregh cobi pì gròss che 2 a l'é la soma ëd doj nùmer prim.
A l'ha fortila Christian Goldbach dël 1742 an na litra a Leonhard Euler.
La congetura a l'é stàita verificà për tuti ij nùmer cobi fin-a a 4 \cdot 10^{18}.

Categorìa:Teorìa dij nùmer
Castagneto Carducci

**Castagneto Carducci** a l'é un comun dla Toscan-a d' 8.618 abitant, an provincia ëd Livorn.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fabio Tinti (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Livorn
Lenga Baatonum

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Baatonum** o **Baatonum** a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Benin.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Baatonum** a peul esse:

* lenghe niger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Setentrionaj
***** lenghe Gur
****** lenghe Bariba
******* **lenga Baatonum**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **BBA**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bba

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Lenga Buamu, Cwi

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Buamu, Cwi** o **Buamu, Cwi** a fa part dle lenghe nìger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Burkina Faso.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Buamu, Cwi** a peul esse:

* lenghe nìger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Setentrionaj
***** lenghe Gur
****** lenghe Sentro-setentrionaj
******* lenghe Bwamu
******** **lenga Buamu, Cwi**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **BWY**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bwy

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Atene

**Atene** (*Αθήναι* an grech antich, *Αθήνα* an grech modern) a l'é la capital dla Grecia.
A l’é ëdcò la prima sità dla Grecia për popolassion, con 745.514 abitant, 3.761.810 s'as conta ëdcò tuta l'area metropolitan-a (2007).

## Sità gemelà
Atene a l'é gemelà con:

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Christos Goliopoulos.

## Galarìa fotogràfica

Figura:07Akropolis03.jpg|L'Acròpoli
Figura:Der Parthenon.JPG|Ël Partenon
Figura:Parthenon temple at the Acropolis Athens in 2004.jpg|Ël Partenon
Figura:AteneOlympieionDaAcropoli.jpg|Ël templi ëd Zéus
Figura:Athen Odeon Herodes Atticus BW 2017-10-09 13-12-44.jpg|Ël teatro
Figura:Temple of Hephaestus.jpg|Ël templi d'Efest
Figura:Athen Erechtheum BW 2017-10-09 13-47-38.jpg|l'Eretéo
Figura:Atene - Cariatidi dell'Eretteo.jpg|Le Cariàtide ëd l'Eretéo



## Anliure esterne

* Sit istitussional (an grech)

Categorìa:Grecia
Categorìa:Sità europenghe
La Valëtta

**La Valëtta** a l'é la capital ëd Malta.
A conta 6.315 abitant (2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Lavaletta
L'Aja

**L'Aja** a l'é la capital aministrativa dij Pais Bass.
A conta 475.959 abitant (2005).

## Anliure esterne
* Sit ofissial

Categorìa:Sità europenghe
Categorìa:Pais Bass
Àmsterdam

**Àmsterdam** a l'é la capital dij Pais Bass.
A l’é ëdcò la prima sità dij Pais Bass për popolassion, con 739.295 abitant (2005), 1.450.000 s'as conta ëdcò tuta l'area metropolitan-a.

## Sità gemelà
Àmsterdam a l'é gemelà con:
*  Beira, Mosambich
*  Managua, Nicaragua 
*  Montréal, Canadà
*  Pechin, Cin-a 
*  Sarajevo, Bòsnia e Erzegòvina

## Galeria

Munttoren (Amsterdam).JPG|La *Munttoren*
Amsterdam-762-Rijksmuseum-2015-gje.jpg|Rijksmuseum
Amsterdam-3786-Oudezijds Achterburgwal-Eroticmuseum-2008-gje.jpg|Oudezijds Achterburgwal
Amsterdam-3828-Walletjes nachts-2008-gje.jpg|Walletjes
Amsterdam-3762-Oudezijds Voorburgwal-Sint Nicolaas Kerk-2008-gje.jpg|Sint Nicolaas Kerk
Amsterdam-3780-Oudezijds Voorburgwal-Schleuse-2008-gje.jpg|Oudezijds Voorburgwal
Amsterdam-3740-Voor- und Achterburgwal vom Grimburgwal-2008-gje.jpg|Grachten
Amsterdam-3730-Drogenladen-2008-gje.jpg|Herbs shop
Amsterdam-728-Het zwarte fietsenplan-2015-gje.jpg|Fietsenplan
Amsterdam-3714-Centraal-Fietsenponton-2008-gje.jpg|Fietsenponton


## Anliure esterne
* Sit istitussional

Amsterdam
Amsterdam
Ankara

**Ankara** a l'é la capital dla Turchìa.
A l’é la seconda sità dla Turchìa për popolassion, dòp Istanbul, con 4.446.000 abitant (2007).

## Sità gemelà
Ankara a l'é gemelà con:

## Anliure esterne
* Sit ofissial (an turch)
* Sit ofissial (an anglèis)

Categorìa:Turchìa
Categorìa:Sità asiàtiche
Bùdapest

**Bùdapest** a l'é la capital ëd l'Ungherìa.
A l’é ëdcò la prima sità ëd l'Ungherìa për popolassion, con 1.698.106 abitant, 2.571.504 s'as conta ëdcò tuta l'àrea metropolitan-a (2007).

## Geografìa
Bùdapest a l'é traversà dal fium Danubi.

## Stòria

Bùdapest a l'é nassùa dël 1873, da l'union dle sità ëd Buda, Obuda e Pest.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gergely Karácsony (dal 13 d'otóber 2019).

## Sità gemelà
Bùdapest a l'é gemelà con:
*  Berlin, Gërmania
*  Bùcarest, Romanìa
*  Fort Worth, Stat Unì d'América
*  Franchfort sël Men, Gërmania
*  Istanbul, Turchìa 
*  Lisbon-a, Portugal
*  New York, Stat Unì d'América
*  Sarajevo, Bòsnia e Erzegòvina  
*  Tel Aviv, Israel
*  Varsavia, Polònia 
*  Vien-a, Àustria
*  Zagabria, Croassia

## Vardé ëdcò

* Budapest Honvéd

## Anliure esterne
* Sit istitussional

__NOTOC__
Erevan

**Erevan** (*Երևան*an armen) a l'é la capital dl'Armenia.
A conta 1.088.000 abitant.

## Sità gemelà
Erevan a l'é gemelà con:

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Armenia
Thimphu

**Thimphu** (ཐིམ་ཕུག an lenga tibetan-a) a l'é la capital dël Bhutan.
A conta 98.676 abitant (2005).

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Bhutan
Bandar Seri Begawan

**Bandar Seri Begawan** a l'é la capital dël Brunei.
A conta 46.229 abitant (2001).

## Anliure esterne
* Sit ofissial

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Brunei
Pechin

**Pechin** a l'é la capital dla Cin-a.
A conta 8.495.000 abitant, 17.200.000 s'as conta ëdcò tuta l'area metropolitan-a (2007).

## Sità gemelà
Pechin a l'é gemelà con:
*  Tokio, Giapon
*  New York, Stat Unì d'América
*  Belgrad, Serbia
*  Lima, Perù
*  Washington, Stat Unì d'América
*  Madrid, Spagna
*  Rio de Janeiro, Brasil
*  Colònia, Gërmania 
*  Ankara, Turchìa 
*  Ël Càiro, Egit 
*  Islamabad, Pakistan
*  Giacarta, Indonesia
*  Bangkok, Thailandia
*  Buenos Aires, Argentin-a 
*  Seoul, Coréa dël Sud
*  Pyongyang, Coréa dël Nòrd
*  Kijv, Ucrain-a
*  Berlin, Gërmania 
*  Brussel, Belgi 
*  Hanoi, Vietnam 
*  Àmsterdam, Pais Bass 
*  Mosca, Russia 
*  Paris, Fransa
*  Roma, Italia
*  Ottawa, Canadà 
*  Canberra, Australia
*  Atene, Grecia
*  Bùdapest, Ungherìa

## Anliure esterne

* Sit ofissial

Categorìa:Sità cinèise
Pyongyang

Pyongyang (平壤) a l'é la capital dla Coréa dël Nòrd.
A conta 3.200.000 abitant.

Categorìa:Coréa dël Nòrd
Categorìa:Sità asiàtiche
Manila

**Manila** a l'é la capital dle Filipin-e.
A conta 1.581.082 abitant (2000).

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Filipin-e
Kabul

**Kabul** a l'é la capital ëd l'Afgànistan.
A conta anviron 3.000.000 d'abitant (2005).

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Afgànistan
Riyadh

**Riyadh** (لرياض an àrab) a l'é la capital ëd l'Arabia Saodita.
A conta 4.260.000 abitant (2007).

## Anliure esterne

* Sit ofissial

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Arabia Saodita
Tbilisi

**Tbilisi** (an georgian: თბილისი) a l'é la capital e la pi granda sità dla Geòrgia.

A conta anviron 1.200.000 abitant (stima 2023) e a l'é ël prinsipal sénter polìtich, econòmich e cultural dël pais.

La sità a l'é bagnà dal fium Mtkvari (o Kura) e a l'é situà ant na pian-a stratégica antra le colin-e, ant na region ëd trànsit antra l'Euròpa e l'Asia.

Stòrica e moderna al midem temp, Tbilisi a l'é arnomà për soe terme sulfuree (ël nòm a ven da "tbili", che an georgian a veul dì "càud"), soa veja sità con le cà 'd bòsch e ij palass ornà, e soe architeture ch'a mës-cio influense persian-e, otoman-e, russe e ossidentaj.

Tra ij monument pì amportant a-i son la catedral ëd Sameba, la cesa ëd Metekhi, la fortëssa ëd Narikala e la leja Rustaveli, sénter dla vita cultural.

Tbilisi a l'é sede 'd vàire università, musé e 'd na comunità antërnassional viv-a.


Vista de Tiflis, Georgia, 2016-09-29, DD 89.jpg|Panorama
Tbilisi-Abanotubani-06-2019-gje.jpg|Abanotubani
Tbilisi-88-Tabor-Kloster-2019-gje.jpg|Tabor-Kloster
Tbilisi-Jumah-Moschee-08-2019-gje.jpg|Mosque
Tbilisi-St Nicholas-02-2019-gje.jpg|St. Nicholas church
Tbilisi-St Nicholas-08-innen-2019-gje.jpg|St. Nicholas inside
Tbilisi at night, Holiday, Georgia.jpg
Tbilisi, Lagidze, Georgia.jpg
Sameba Cathedral, Courtyard, Dusk 2, Tbilisi, Georgia.jpg
Sameba Cathedral, Holy Trinity Cathedral, Interior 3, Tbilisi, Georgia.jpg 
Tbilisi city at night 2, Georgia.jpg
Tbilisi at night, Georgia.jpg
Tbilisi, Panoramic view, South, Georgia.jpg
Tbilisi, Old Tbilisi, Kura River 2, Georgia.jpg 


## Anliure esterne

* Sit ofissial

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Geòrgia
Amman

**Amman** a l'é la capital dla Giordania.
A conta 3.000.000 d'abitant (2007).

## Sità gemelà
*  Baku, Aserbaigian
## Anliure esterne

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Giordania
New Delhi

**New Delhi** (**Neuva Delhi** an piemontèis) a l'é la capital ëd l'India.
A conta 321.883 abitant (2006).

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:India
Giacarta

**Giacarta** a l'é la capital ëd l'Indonesia.
As treuva an sl'ìsola ëd Giava e a conta 8.540.306 abitant (2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Indonesia
Baghdad

**Baghdad** (*بغداد* *Baġdād* an lenga aràbica) a l'é la capital ëd l'Irak.
A conta 5.772.000 abitant (2003).

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Irak
Teheran

**Teheran** a l'é la capital ëd l'Iran.
La sità a resta an na conca a 1500 méter d'autëssa.
A conta 7.797.520 abitant (2006).

Categorìa:Iran
Categorìa:Sità asiàtiche
Lenga Pana (Grusi)

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Pana (Grusi)** o **Pana (Grusi)** a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Burkina Faso.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Pana (Grusi)** a peul esse:

* lenghe niger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Setentrionaj
***** lenghe Gur
****** lenghe Sentro-meridionaj
******* lenghe Grusi
******** **lenga Pana (Grusi)**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **PNQ**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=pnq

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Bishkek

**Bishkek** a l'é la capital dël Kirghizistan.

A conta 1.151.252 abitant (2025). Soa popolassion a l'é chërsùa dël 2,08% dal 2024.
Dal 1926 al 1991 as ciamava **Frunze**, dal nòm dël general bolshevik **Mikhail Frunze**, nassù ambelessì.

## Colocassion
Bishkek as treuva davzin al confin con ël **[[Kazakistan]]**, ant la **Val ëd Chu**, ai pé dle **Montagne dël Kirghizistan** (ël Tien Shan). La sità a l'é traversà dai fium **Alaarcha** e **Alamedin**, ch'a ven-o da la montagna, e a l'é a un'autëssa ëd **900 méter** s.l.m.

## Stòria
Ël post andoa a l'é fondà la sità a l'é stàit dovrà com **fòrt dël Khanato ëd Kokand** dal 1825 al 1862, quand ij Russ a l'han pijane 'l contròl e a l'han distruvulo. A l'han peui custruvù un neuv fòrt ant ël **1873**, e ant ël **1878** a l'é nassù 'l prim paisòt, ciamà **Pishpek**.
Ant ël **1924** a l'é rivà la **ferovìa**, ch'a l'ha portà na granda chërsùa dla sità, che dël **1926** a l'é dventà capital dla Repùblica Socialista Soviética Autònoma dël Kirghizistan (peui RSS dël Kirghizistan dël 1936) con ël nòm ëd **Frunze**.
Dòp l'indipendensa dël Kirghizistan (1991), la sità a l'ha pijà torna l'antich nòm **Bishkek** (ch'a ven dal nòm d'un utiss për fé la **kumis**, beivanda 'd làit ëd cavala).

## Economìa
Bishkek a l'é 'l **sènter econòmich e finansiari** dël Kirghizistan. A l'ha tante industrie pesante (machinari), dij **tëssù** e dl**'eletrotécnica**. Ant ël setòr tersiari, a-i son n'Università (l'Università Nassional dël Kirghizistan), vàire istitut ëd rëserca e tanti ufissi dl'aministrassion pùblica.
Ël **comersi** a l'é motobin ativ, con vàire **mercà** (tanme ël famos **Dordoy Bazaar**). Ël **turism** a chërs, grassie a la posission për j'escursion ant le montagne dël Tien Shan.

## Aministrassion e coltura
Bishkek a l'é na **sità separà** (şaar) e a l'ha statù ëd provinsa. A l'é 'l sènter polìtich, coltural e educativ dël pais.
Tra ij pòst d'antëresse:
* **Piassa Ala-Too** (con la statua ëd Manas, eròe nassional).
* **Musé Stòrich Nassional**.
* **Teàtr Nassional ëd Balet e d'Òpera**.
* **Park Oak** (con vàire erbo secolar).
La sità a l'ha na strutura a **grija**, tìpica dle sità soviétiche, con vàire edifissi dl'época stalinista e 'd costrussion moderne.

## Lìber e pòst dla Ragna dovrà
* https://worldpopulationreview.com/cities/kyrgyzstan/bishkek
* https://www.treccani.it/enciclopedia/biskek/
* https://www.treccani.it/enciclopedia/bishkek/?search=Bishkek%2F
* https://www.britannica.com/place/Bishkek

## Note


Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Kirghizistan
Sità dël Kuwait

**Sità dël Kuwait** a l'é la capital dël Kuwait.
A conta 305.694 abitant (1998).

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Kuwait
Beirut

Beirut a l'é la capital dël Lìban.
A conta 1.200.000 abitant (2005).

## Sità gemelà
*  Los Angeles, Stat Unì d'América
*  Istanbul, Turchìa
*  Mosca, Russia
*  Trieste, Italia
*  Lione, France
*  Marsiglia, France
## Anliure esterne

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Lìban
Kuala Lumpur

**Kuala Lumpur** a l'é la capital constitussional dla Malaysia.
A conta 1.800.674 abitant (2004).

## Leu anteressant
* La catedral ëd Santa Marìa
* La moschea Masjid Jamek
* Ël Musé nassional dë stòria

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Malaysia
Naypyidaw

**Naypyidaw** a l'é la capital dël Myanmar.
A conta 100.000 abitant (2006).

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Myanmar
Bangkok

**Bangkok** a l'é la capital dla Thailandia.
A conta 8.160.522 abitant (2007).

## Sità gemelà
Bangkok a l'é gemelà con:
*  Ankara, Turchìa
*  Brisbane, Australia
*  Bùdapest, Ungherìa
*  Fukuoka, Giapon

*  Hanoi, Vietnam
*  Liverpool, Regn Unì
*  Manila, Filipin-e
*  Milan, Italia
*  Mosca, Russia
*  Pechin, Cin-a
*  Perth, Australia
*  San Peroborgh, Russia
*  Seoul, Coréa dël Sud
*  Sydney, Australia
*  Ulaanbaatar, Mongòlia
*  Washington, Stat Unì d'América

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Thailandia
Ashgabat

**Ashgabat** a l'é la capital dël Turkmenistan.

A conta 695.300 abitant (2001).

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Turkmenistan
Colombo (Sri Lanka)

**Colombo** (an singaleis: කොළඹ, koḷam̆ba ; an tamil: கொழும்பு, Koḻumpu) a l'é stàita la capital dlë Sri Lanka fin dël 1978.
A conta 642.163 abitant (2001).

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Sri Lanka
Addis Abeba

**Addis Abeba** a l'é la capital dl'Etiòpia.
A conta 1.133.311 abitant (2000).

Categorìa:Sità african-e
Categorìa:Etiòpia
Praia

**Praia** a l'é la capital dël Cap Verd.
A conta 113.664 abitant (2001).

Categorìa:Sità african-e
Categorìa:Cap Verd
Moroni

**Moroni** a l'é la capital dle Comòre.
A conta 60.200 abitant (2003).

Categorìa:Sità african-e
Categorìa:Comòre
Algeri

**Algeri** a l'é la capital ëd l'Algerìa.
A conta 1.661.000 abitant (2004).

## Anliure esterne

Categorìa:Sità african-e
Categorìa:Algerìa
Bujumbura

**Bujumbura** a l'é la capital dël Burundi.
A conta 300.000 abitant (1994).

Categorìa:Sità african-e
Categorìa:Burundi
Antananarivo

**Antananarivo** a l'é la capital dël Madagascar.
A conta 1.538.349 abitant (2007).

## Sità gemelà
Antanarivo a l'é gemelà con:
*  Erevan, Armenia
*  Suzhou, Cin-a

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andry Rajoelina.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Madagascar
Categorìa:Sità african-e
Rabat

**Rabat** a l'é la capital dël Maròch.
A conta 1.622.860 abitant (2004).

Categorìa:Maròch
Categorìa:Sità african-e
Port Luis

**Port Luis** a l'é la capital ëd Mauritius.
A conta 78.939 abitant (2007).

Categorìa:Sità african-e
Categorìa:Mauritius
Lagos

**Lagos** a l'é la la prima sità dla Nigeria për importansa econòmica e cultural e për popolassion, con 7.937.932 abitant (2006), contand ëdcò tuta l'area metropolitan-a. Për lòn a l'é la sconda sità 'dl'Àfrica për popolassion.

Dal 1914 al 1991 a l'è stàita la capital dla Nigeria, prima ch'a fusa portà a Abuja.

Categorìa:Sità african-e
Categorìa:Nigeria
Bangui

**Bangui** a l'é la capital dla Repùblica Sentrafrican-a.
A conta 596.776 abitant.

Categorìa:Sità african-e
Categorìa:Repùblica Sentrafrican-a
Pretoria

**Pretoria** a l'é la capital aministrativa dël Sudàfrica.
A conta 1.884.046 abitant (2005).

Categorìa:Sità african-e
Categorìa:Sudàfrica
Bloemfontein

**Bloemfontein** a l'é la capital giudissiaria dël Sudàfrica (Pretoria a l'é cola aministrativa, Sità dël Cap cola legislativa). A l'é 'dcò la capital dla provinsa dlë Stat Lìber .

La sità a l'é stàita fondà dël 1846 dal magior britànich Henry Douglas Warden . A l'é stàita capital dla Repùblica dlë Stat Lìber d'Orange (1854-1902). Dël 1899 a l'ha ospità la Conferensa 'd Bloemfontein, ch'a l'ha pa fërmà la sconda guèra anglo-boera . Dël 1900 ij britànich a l'han ocupala e a l'han fàit un camp ëd concentrament anté ch'a son mòrte 28.000 fomne e masnà boere . Dël 1910 a l'é dventà capital giudissiaria . L'8 ëd gené dël 1912 a l'é stàit-ie fondà l'ANC .

Ël nòm an afrikaans a veul dì "sorgiss ëd fior" . An sotho as ciama *Mangaung*, "ël leugh andoa a stan ij ghepard" . A l'é stranomà "La sità dle reuse" (*Rosestad*) për ij sò giardin e 'l Festival dle Reuse d'otóber .

As treuva a 1395 méter d'autëssa, ant na pian-a sùita an sël Highveld . A l'ha 'n clima semi-àrid (Köppen: BSk): istà càude con temporaj, invern frèid e sech con gel . La pieuva a l'é 'd 559 mm l'ann.

A l'ha 256.185 abitant (2011), ma l'area metropolitan-a ëd Mangaung a supera ij 600.000 . Le lenghe ofissiaj a son l'afrikaans, l'anglèis, ël sotho e 'l zulu . Ël 50% dla popolassion a l'é sotho; a-i son ëdcò afrikaner, xhosa e tswana .

Bloemfontein a l'é sede dla Cort Suprema d'Apel (la pì àuta cort an materia nen costitussional) . A l'é 'dcò sènter universitari: Università dlë Stat Lìber (1904) e Central University of Technology (1981) . L'aeropòrt a l'é Bram Fischer International .

An sità a-i é 'l National Women's Memorial, an memòria dle vìtime daj camp britànich . A-i é 'dcò 'l museo Oliewenhuis, ël Franklin Game Reserve an sla Naval Hill (con girafe e antìlop) e 'l Giardin botànich . Ë Free State Stadium a l'ha ospità la Copa dël Mond ëd Fótbal 2010 .

Amportant sènter ëd comersi e servissi, con industrie alimentar, dël véder, dël mobil e dël material feroviari . Grop feroviari e stradal.

A l'é la sità andoa a l'é nassù J.R.R. Tolkien (3 ëd gené 1892). Ël Tolkien Trail a arcòrda soa figura .

Ël sìndich a l'é Frande Kosinyane "Playfair" Morule (ANC) .

Categorìa:Sità african-e
Categorìa:Sudàfrica
Tùnis

**Tùnis** a l'é la capital dla Tunisìa.

A conta 699.700 abitant (2003).

Categorìa:Sità african-e
Categorìa:Tunisìa
São Tomé (sità)

**São Tomé** a l'é la capital ëd São Tomé e Príncipe.
A conta 56.166 abitant (2005).

Categorìa:Sità african-e
Categorìa:São Tomé e Príncipe
The Valley

**The Valley** a l'é la capital d'Anguilla.
A conta 1.169 abitant (2001).

Thevalley
Categorìa:Anguilla
Saint John's

**Saint John's** a l'é la capital d'Antigua e Barbuda.
As treuva ant l'ìsola d'Antigua e a conta apoprè 31.000 abitant.

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Antigua e Barbuda
Nassau

**Nassau** a l'é la capital dle Bahamas.
A conta apopré 210.000 abitant.

## Sità gemelà
Nassau a l'é gemelà con:
*  Albany, Stat Unì d'América
*  Detroit, Stat Unì d'América
*  Winston-Salem, Stat Unì d'América

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Bahamas
Bridgetown

**Bridgetown** a l'é la capital ëd Barbàdos.
A conta 96.578 abitant (2006).

## Sità gemelà
Bridgetown a l'é gemelà con:
*  Bridgetown, Canadà
*  Wilmington, Stat Unì d'América

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Barbados
Belmopan

**Belmopan** a l'é la capital dël Belize.
A conta apopré 13.400 abitant.

## Stòria
Belmopan a l'é stàita fondà ant j'agn '60 dël sécol ch'a fa XX, dòp che la veja capital, Belize City, a l'era stàita squasi dëstrua da n'uragan.
Dël 1970 a l'é diventà la capital dle stat.  

Categorìa:Sità dl'América central
Categorìa:Belize
L'Avan-a

**L'Avan-a** (*La Habana* an espagneul) a l'é la capital ëd Cuba.
A conta 2.328.000 abitant (2005).

## Sità gemelà

L'Avan-a a l'é gemelà con:
*  Atene, Grecia
*  Barslon-a, Spagna
*  Pechin, Cin-a
*  Belo Horizonte, Brasil
*  Cádiz, Spagna.
*  Caracas, Venessuela.
*  Cartegena, Colombia
*  Coahuila, Méssich
*  Constanţa, Romanìa
*  Cuzco, Perù
*  Glasgow, Regn Unì
*  Istanbul, Turchìa
*  Izmir, Turchìa
*  Madrid, Spagna 
*  Mobile, Stat Unì d'América
*  Mosca, Federassion Russa
*  Oaxaca, Méssich 
*  Rio de Janeiro, Brasil
*  Rotterdam, Pais Bass
*  São Paulo, Brasil 
*  Sintra, Portugal
*  Teheran, Iran
*  Tijuana, Méssich

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Cuba
San Salvador

**San Salvador** a l'é la capital ëd El Salvador.
A conta 2.225.000 abitant.

## Sità gemelà
San Salvador a l'é gemelà con:
*  Los Angeles, Stat Unì d'América
*  Managua, Nicaragua
*  San Pedro Sula, Honduras
*  Sità dël Méssich, Méssich
*  Sità ëd Guatemala, Guatemala
*  Taipei, Taiwan

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità dl'América central
Categorìa:El Salvador
Kingston

**Kingston** a l'é la capital dla Giamàica.
A conta 652.000 abitant (2001).

## Sità gemelà
Kingston a l'é gemelà con:
*  Coventry, Regn Unì
*  Guadalajara, Méssich
*  Kalamazoo, Stat Unì d'América
*  Miami, Stat Unì d'América 
*  Shenzhen, Cin-a

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Giamàica
San José (Còsta Rica)

**San José** a l'é la capital dla Còsta Rica.
A conta 339.588 abitant (2006).

## Sità gemelà
San José a l'é gemelà con:
*  Madrid, Spagna

Categorìa:Sità dl'América central
Categorìa:Còsta Rica
Roseau

**Roseau** a l'é la capital ëd Dominica.
A conta apopré 16.500 abitant.

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Dominica
Port-au-Prince

**Port-au-Prince** (*Pòtoprens* an haitian) a l'é la capital ëd Haiti.
A conta anviron 1.300.000 abitant.

## Sità gemelà
Port-au-Prince a l'é gemelà con:
*  Jacmel, Haiti
*  Miami, Stat Unì d'América
*  Montréal, Canadà

Portauprince
Categorìa:Haiti
Tegucigalpa

**Tegucigalpa** a l'é la capital dl'Honduras.
A conta 1.325.000 abitant.

## Sità gemelà
Tegucigalpa a l'é gemelà con:
*  Belo Horizonte, Brasil
*  Guadalajara, Méssich
*  Kansas City, Stat Unì d'América
*  Lima, Perù
*  Madrid, Spagna
*  New Orleans, Stat Unì d'América
*  Sità ëd Guatemala, Guatemala
*  Taipei, Taiwan

Categorìa:Sità dl'América central
Categorìa:Honduras
Sità dël Méssich

**Sità dël Méssich** (*Ciudad de México, Distrito Federal* an ëspagneul) a l'é la capital dël Méssich.
A conta 9.209.944 abitant (2020), pi che 19 milion s'as conta 'dcò tuta l'àrea metropolitan-a.

## Urbanisassion
Sità dël Méssich a l'é un-a dle sità al mond pì congestionà dal tràfich ëd viture.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marcelo Ebrard Casaubon.

## Sità gemelà
Sità dël Méssich a l'é gemelà con::
*  Atene, Grecia
*  Arequipa, Perù
*  Pechin, Cin-a
*  Beirut, Lìban
*  Berlin, Gërmania
*  Bogotá, Colombia
*  Buenos Aires, Argentin-a
*  Chicago, Stat Unì d'América
*  Ciudad Juárez, Méssich.
*  Cusco, Perù
*  Dolores Hidalgo, Méssich.
*  Sità ëd Guatemala, Guatemala
*  Houston, Stat Unì d'América
*  Istanbul, Turchìa 
*  Kaliningrad, Federassion Russa
*  Lima, Perù
*  Lisbon-a, Portugal
*  Los Angeles, Stat Unì d'América
*  Madrid, Spagna 
*  Malmö, Svessia
*  Manila, Filipin-e
*  Mùnich ëd Baviera, Gërmania
*  Nagoya, Giapon
*  New York, Stat Unì d'América
*  Nicosìa, Cipro
*  Sità ëd Panamà, Panamà
*  Paris, Fransa
*  Roma, Italia
*  Londra, Regn Unì
*  Rio de Janeiro, Brasil
*  Santiago dël Cile, Cile
*  San Pàul, Brasil

*  San Salvador,  El Salvador
*  Seoul, Coréa dël Sud  
*  Stocarda, Gërmania
*  Sydney, Australia
*  Toronto, Canadà
*  Tamazunchale, Méssich
*  Washington, Stat Unì d'América

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità dël Méssich (sità)
Sità ëd Guatemala

**Sità ëd Guatemala** a l'é la capital dël Guatemala.
A conta 1.202.536 abitant (2006).

## Sità gemelà
Sità ëd Guatemala a l'é gemelà con:
*  La Paz, Bolivia
*  San Juan, Portorico
*  San Salvador, El Salvador
*  Sità dël Méssich, Méssich

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità dl'América central
Categorìa:Guatemala
Managua

**Managua** a l'é la capital dël Nicaragua.
A conta 1.617.096 abitant (2004).

## Sità gemelà
Managua a l'é gemelà con:
*  Àmsterdam, Pais Bass
*  Caracas, Venessuela
*  Sità ëd Guatemala, Guatemala
*  Madison, Stat Unì d'América
*  Madrid, Spagna
*  Manchester, Regn Unì
*  Miami, Stat Unì d'América
*  Montélimar, Fransa
*  Sità ëd Panamà, Panamà
*  Quito, Ecuador
*  Rans, Fransa
*  Rio de Janeiro, Brasil
*  Santiago dël Cile, Cile
*  San José, Còsta Rica
*  San Pedro Sula, Honduras
*  San Salvador, El Salvador
*  Taipei, Taiwan
*  Valencia, Spagna

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità dl'América central
Categorìa:Nicaragua
Basseterre

**Basseterre** a l'é la capital ëd Saint Kitts e Nevis.
A conta 15.500 abitant (2005).

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Saint Kitts e Nevis
Kingstown

**Kingstown** a l'é la capital ëd San Vincens e Grenadin-e.
A conta 15.900 abitant (1999).

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:San Vincens e Grenadin-e
Sità ëd Panamà

**Sità ëd Panamà** a l'é la capital dël Panamà.
A conta 1.863.000 abitant (2000).

P
Categorìa:Panamà
Santo Domingo

**Santo Domingo** a l'é la capital dla Repùblica Duminican-a.
A conta 2.061.200 abitant (2003).

## Sità gemelà
Santo Domingo a l'é gemelà con:
*  New York, Stat Unì d'América
*  Berlin,Gërmania
*  Miami, Stat Unì d'América
*  Taipei, Taiwan
*  Caracas, Venessuela
*  Sarasota, Stat Unì d'América
*  Paris, Fransa
*  Madrid, Spagna
*  Toronto, Canadà
*  Haifa, Israel
*  Buenos Aires, Argentin-a
*  Boston, Stat Unì d'América
*  Berna, Svìssera
*  Londra, Regn Unì
*  Tenerife, Spagna
*  Providence, Stat Unì d'América
*  La Guardia, Spagna

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Categorìa:Repùblica Duminican-a
Castries

**Castries** a l'é la capital ëd Santa Lussìa.
A conta anviron 61.000 abitant.

Categorìa:Santa Lussìa
Categorìa:Sità dl'América caraìbica
Washington

**Washington** a l'é la capital djë Stat Unì d'América.
A conta 582.049 abitant (2005).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vincent C. Gray (democràtich).
## Anliure esterne

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Aristòtil

Filòsof.
**Aristòtil** (Aριστοτέλης an grech antich) a l'era nassù a Stagira (an Macedònia) dël 384 aGC e a l'é mòrt a Calcis (ant l'Eubéa) dël 322 aGC.

A l'ancamin dissìpol ëd Platon, Aristòtil a fonda tòst soa pròpia scòla filosòfica a Aten-e, ël Licéo.
Soa curiosità anteletual a l'ha tocà tuti ij domini dla conossensa.
A l'é considerà ël fondador dla zoologìa, dla meteorologìa e dla lògica.

Sò nòm, Aristòtil, ch'a seurt da l'union ëd ἀριστὀς (aristòs) "mijor" e τὲλος (telòs) "fin", as arferiss a la bon-a speransa dij sò për soa vita e sò destin. Na tradission a arpòrta che 'l ver nòm dël filòsof a sarìa stàit Aristòcl ëd Messene, ch'a sarìa 'dcò stàit ël ver magìster ëd Lissànder ël Grand, ma sta teorìa a l'é stàita arfudà da vàire studi.

## Aristòtil e la matemàtica
Bele ch'a l'era un filòsof, Aristòtil a l'ha ëdcò arfletù ans dij soget matemàtich e a l'ha possà cheidun dij sò colaborator, 'me Autòlich ëd Pitani o Eudemi ëd Ròd vers la matemàtica.
A l'ha nen anventà d'arzultà neuv, ma soe arflession filosòfiche a l'ha contribuì istess al progress ëd la matemàtica.

Soe arflession a rësguardo la lògica e le nossion ëd continuità e infinì.
Aristòtil a arfuda l'esistensa dl'infinì an at, a consìdera mach l'infinì potensial: për esempi, un segment a peul esse spartì na quantità infinìa ëd vire.
La continuità a l'é për chiel na nossion fìsica përcepìa daj sens.
A venta comsëssìa armarché che coste arflession a l'han dzortut un sust metafìsich e a men-o nen a d'aplicassion d'órdin sientìfich o técnich an sens ës-ciass.

Aristòtil a l'ha precisà le nossion ëd definission e teorema e a l'ha marcà na distinsion antra assiòma e postulà.
*Assiòma* a resta për chiel na nossion comun-a e universal, tanme: *si doe quantità uguaj a ven-o gavà a dle quantità uguaj, le reste a son uguaj*.
Un postulà, nopà, a l'é na suposission ch'a rësguarda un soget particolar e a l'é pa evidenta daspërchila.
A s-ciairiss ëdcò che na definission a presupon pa l'esistensa dla còsa definìa.

Si Zenon a l'ha smonù ij prim rudiment ëd la dialética e Senòcrat a l'ha antroduvù la paròla *lògica*, a l'é Aristòtil ël prim a fé dventé la lògica na siensa.

Ant *J'analìtich* (anté che *analìtich* a l'é lòn che al di d'ancheuj a l'é dit lògica), a definiss ël silogism, na sòrt dë schema lògich.
A men-a anans cost ëstudi con d'arflession an sla dimostrassion e l'andussion.

## Aristòtil e la fìsica
Aristòtil a sostnìa che s'as lassa robaté un còrp, cost-sì a pija dlongh sò andi final.
A l'é stàit Galilei che për prim a l'ha contradit s'afermassion.

A fortìa ëdcò che ij pianeta a bogio ëd moviment uniform arlongh na sirconferensa.

Aristotil
Ottawa

**Ottawa** a l'é la capital dël Canadà. A conta 994.837 abitant (2017).

Categorìa:Sità dël Canadà
Categorìa:Ontario
Emil Artin

Matemàtich.

**Emil Artin** a l'era nassù a Vien-a ël 3 ëd mars dël 1898 e a l'é mòrt a Amborgh ël 20 dë dzèmber dël 1962.

Fieul d'un negossiant d'euvre d'art e ëd na cantant d'òpera, Emil Artin a passa soa anfansia a Reichenberg an Boemia.
Pijà ël bacelierà dël 1916, a va a studié a Vien-a, ma bele dlongh a dev parte për ël front, anté ch'a resta fin-a a la fin ëd la guèra.
A arpija ij sò studi a Lipsia dël 1919 e a oten ël dotorà dël 1921.
Apress n'ann a Göttingen a va a l'università d'Amborgh, anté ch'a l'é nominà ansegnant privà dël 1923 e professor dël 1926.
Dël 1938 a tramuda ant jë Stat Unì, andoa a mostra a l'Università Notre-Dame a Bloomington, ant l'Indian-a, fin-a al 1946, peui a l'Università ëd Princeton.
Dël 1958 a rintra a Amborgh, anté ch'a resta fin-a ch'a meuir, quatr agn pi tard, për n'atach ëd cheur.

Ij travaj d'Artin a rësguardo l'àlgebra e la teorìa dij nùmer.
A l'ha generalisà a j'anej noetherian sempi dj'arzultà dimostrà da Wedderburn an sj'àlgebre.

## A pòrto sò nòm
* Congetura d'Artin
* Lema d'Artin
* Mòdol artinian
* Pian artinian (o *pian iperbòlich*)

## Euvre prinsipaj
* Geometric algebra (1957)
* Class field theory (1961)

Artin, Emil
Neuva Aliansa

**Neuva Aliansa** a l'é un partì polìtich danèis ëd sènter-drita, fondà dla prima 2007.

Categorìa:Partì polìtich
Brasilia

**Brasilia** a l'é la capital dël Brasil.
A conta 3.039.44 abitant (2017).

Dël 1987 l'UNESCO a l'ha anscrivù Brasilia al Patrimòni mondial dl'umanità.

Categorìa:Sità dl'América meridional
Categorìa:Brasil
Santiago dël Cile

**Santiago dël Cile** a l'é la capital dël Cile.

A conta 6.269.629 abitant (2006).

## Sità gemelà
Santiago dël Cile a l'é gemelà con:
*  Buenos Aires, Argentin-a
*  Guayaquil, Ecuador
*  Kijv, Ucrain-a
*  Madrid, Spagna
*  Miami, Stat Unì d'América
*  Minneapolis, Stat Unì d'América
*  Paris, Fransa
*  Plasencia, Spagna
*  São Paulo, Brasil

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità ëd Cile
Georgetown (Gujan-a)

**Georgetown** a l'é la capital dla Gujan-a.

A conta 275.000 abitant (1999).

## Sità gemelà
Georgetown a l'é gemelà con:
*  St Louis, Stat Unì d'América
*  Port of Spain, Trinidad e Tobago

Categorìa:Sità dl'América meridional
Categorìa:Gujan-a
Cajen-a

**Cajen-a** (*Cayenne* an fransèis) a l'é la capital dla Gujan-a Fransèisa.

A conta 57.614 abitant (2015).

## Sità gemelà
Cajen-a a l'é gemelà con:
*  Salvador de Bahia, Brasil

Categorìa:Sità dl'América meridional
Categorìa:Gujan-a Fransèisa
Asunción

**Asunción** (nòm complet: **Nuestra Señora Santa María de la Asunción**) a l'é la capital e la sità pì granda dël Paraguay. As treuva an sla riva ossidental dël fium Paraguay, quasi al confin con l'Argentin-a. A conta 515.000 abitant, ma l'area metropolitan-a (Gran Asunción) a riva a 1.639.000 abitant, visadì anviron un quart dla popolassion total dël pais.

## Geografìa e clima
Asunción a l'é postà an s'un teritòri pian, con colin-e basse, an sla riva dël fium Paraguay. Ël clima a l'é subtropical, con istà càude e piovose (dzember-fërvé) e invern mit (giugn-agost). La temperadura media a l'é d'anviron 23°C.

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 15 d'agost dël 1537 dal conquistador spagneul Juan de Salazar y Espinosa, con ël nòm ëd "Nuestra Señora Santa María de la Asunción" (Nòstra Sgnora Santa Marìa dl'Assunsion). A l'é stàita un-a dle prime colònie spagneule ant l'América dël Sud e, për un perìod, a l'ha esercità n'anfluenza an s'na gran part dël Bassin dël Plata.

D'apress l'indipendensa dël Paraguay dël 1811, Asunción a l'é dventà la capital dël pais. Durant la guèra dla Trìplice Aliansa (1864-1870), a l'é stàita ocupà da le trupe alià (Brasil, Argentin-a e Uruguay) e a l'ha patì dann.

## Economìa
Asunción a l'é 'l prinsipal sènter econòmich, finansiari, polìtich e cultural dël Paraguay. A son an sità le sede dle prinsipaj asiende e dle ambassà. L'economìa a l'é basà an sj'amport-ësport (grassie al pòrt an sël fium Paraguay), la finansa, ij servissi e l'industria alimentar. La sità a l'é 'dcò un sènter amportant për la produssion e l'esportassion d'energìa idroelétrica.

## Coltura e monument
An tra ij monument pì important a-i son:
* La Catedral Metropolitan-a, dël sécol XIX.
* Ël Palass dij Lopez (Palacio de los López), sede dël govern.
* La Casa de la Independencia, andova a l'é stàita firmà l'indipendensa dël 1811.
* Ël Panthéon Nacional de los Héroes, ch'a goerna ij rest dij përsonagi pì amportant dla stòria dël Paraguay.

La sità a l'ha 'dcò vàire musé, teatr e na vita noturna motobin ativa.

## Sità gemelà
Asunción a l'é gemelà con:
*  Buenos Aires, Argentin-a
*  Campinas, Brasil
*  Chiba, Giapon
*  Curitiba, Brasil
*  Madrid, Spagna
*  Resistencia, Argentin-a
*  São Paulo, Brasil
*  Taipei, Taiwan

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità dl'América meridional
Categorìa:Paraguay
Lima

**Lima** a l'é la capital dël Perù. A conta 7.819.436 abitant (2005).

## Sità gemelà
Lima a l'é gemelà con:

*  Austin, Stat Unì d'América
*  Bogotà, Colombia
*  Bordò, Fransa
*  Buenos Aires, Argentin-a
*  Čita, Russia
*  Cleveland, Stat Unì d'América
*  Ël Càiro, Egit
*  Guadalajara, Méssich
*  Los Angeles, Stat Unì d'América
*  Madrid, Spagna
*  Miami, Stat Unì d'América
*  Montréal, Canadà
*  New York, Stat Unì d'América
*  Pechin, Cin-a
*  São Paulo, Brasil
*  Sità dël Méssich, Méssich
* Tegucigalpa, Honduras

## Galerìa

Image:Lima Cathedral.jpg|La catedral
Image:Universidad mayor de san marcos.jpg|L'Università ëd San Marc
Image:Plazasanmartin.JPG|Piassa San Martín
Image:Torre Tagle Lima.jpg|Palass *Torre Tagle* (1735)
Image:Lima Río Rímac Bridge.jpg|Ël fium Rímac
Image:Pabellonmorisco.jpg|Parc dl'Esposission

Image:Palaciojusticiaperu.jpg|Palass ëd Giustissia

Image:Church Magdalena del Mar.jpg|Cesa a Santa Magdalena del Mar

Image:Club Nacional en Lima.JPG|Ël *Club Nacional*
Image:SanFranciscoDeAsis view1.jpg|Cesa ëd San Fransesch d'Assisi
Image:Square in Lima Peru 01.jpg|Piassa d'Arm *(Plaza de Armas)*
Image:Lima PuebloJov 4.jpg|*Pueblo Joven*, un quartiè 'd barache


## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità dl'América meridional
Categorìa:Perù
Paramaribo

**Paramaribo** a l'é la capital dël Suriname.

A conta anviron 243.000 abitant (2004).

## Sità gemelà
Paramaribo a l'é gemelà con:
*  Anversa, Belgi
*  Hangzhou, Cin-a

Categorìa:Sità dl'América meridional
Categorìa:Suriname
Montevideo

**Montevideo** a l'é la capital dl'Uruguay.

A conta anviron 1.350.000 abitant.

## Sità gemelà
Montevideo a l'é gemelà con:
*  Barslon-a, Spagna
*  Bogotà, Colombia 
*  Buenos Aires, Argentin-a
*  Cádiz, Spagna
*  Curitiba, Brasil
*  La Plata, Argentina
*  Madrid, Spagna
*  Miami, Stat Unì d'América
*  Montevideo, Stat Unì d'América
*  Qingdao, Cin-a
*  Québec, Canadà
*  Rosario, Argentin-a
*  San Peroborgh, Russia

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Bogotà

**Bogotà** (*Bogotá* an ëspagneul) a l'é la capital dla Colombia.
A conta 6.840.116 abitant, 8.090.883 s'as conta ëdcò tuta l'area metropolitan-a (2005).

## Sità gemelà
Bogotà a l'é gemelà con:
*  Buenos Aires, Argentin-a
*  Lima, Perù
*  Londra, Regn Unì
*  Los Angeles, Stat Unì d'América
*  Madrid, Spagna
*  Miami, Stat Unì d'América
*  New York, Stat Unì d'América
*  Ottawa, Canadà
*  Seoul, Coréa dël Sud
*  Sità dël Méssich, Méssich

## Anliure esterne
* Sit ofissial

Categorìa:Sità dl'América meridional
Categorìa:Colombia
Quito

**Quito** (ufissialment *San Francisco de Quito*) a l'é la capital dl'Ecuador e dla Provincia ëd Pichincha. A conta 2,7 milion d'abitant ant l'àrea metropolitan-a (stima 2022), essend la segonda sità pì popolà dël pais apress Guayaquil.

## Geografìa e amportansa
Quito a l'é situà ant j'Ande a n'autëssa 'd 2.850 méter an sël livel dël mar, ant na comba dantorn al vulcan Pichincha. A l'é la capital costitussional e aministrativa dl'Ecuador, sede dle podestà dlë stat. Soa posission a la mità dël mond (la "Mità dël Mond" a l'é un sit turìstich davzin) a la rend ùnica. A l'é la capital pì àuta dël mond dòp La Paz (Bolivia).

## Stòria
Fondà dël 1534 da conquistador spagneuj an sël sit d'un antich sit precolombian dij Quitu, a l'é stàita un sènter amportant dl'Imperi Spagneul. Ël 10 d'aost dël 1809 a l'ha ospità ël prim cri d'indipendensa ant l'América ispànica. Ël sènter stòrich a l'é stàit dichiarà Patrimòni dl'Umanità da l'UNESCO dël 1978 për soa architetura colonial e ij sò monument.

## Coltura e monument
Ël sènter stòrich a l'é un dij pì conservà d'América Latin-a, con ces-e baròche, monasté, piasse e palass coloniaj. Tra ij leugh pì famos a-i son la Basìlica dël Vòto Nassional, la cesa ëd la Companìa, la piassa 'ndependenta e 'l monasté ëd San Francisco. Quito a l'é 'n sènter cultural viv, con 'd museo, teatr e festival tradissionaj.

## Economìa
L'economìa a l'é basà dzortut an sël setor pùblich, ël comersi, ël turism e 'l servissi. A l'ha na rica produssion artigianal (tessù, travaj d'argenterìa).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Santiago Guarderas (dël 2023, nominà për ël perìod 2023-2027). La sità a l'é partagià an vàire distret aministrativ.

## Guápulo de Quito

File:(Guápulo) Buena Vista black and white.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. z.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. e.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) vista to gonzalez suarez quito.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. a.JPG


## Sità gemelà
Quito a l'é gemelà con:
*  Buenos Aires, Argentin-a
*  Buxton, Regn Unì
*  Coral Gables, Stat Unì d'América
*  Louisville, Stat Unì d'América
*  Madrid, Spagna
*  Managua, Nicaragua
*  Toronto, Canadà

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità dl'América meridional
Categorìa:Ecuador
Lenga Loma

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Loma** o **Loma** a fa part dle lenghe niger-kordofanian-e e a l'é parlà specialment an Còsta d'Avòri.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Loma** a peul esse:

* lenghe niger-kordofanian-e
** lenghe Atlantic-Còngo
*** lenghe Volta-Còngo
**** lenghe Setentrionaj
***** lenghe Gur
****** lenghe Teen
******* **lenga Loma**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **LOI**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=loi

Categorìa:Lenghe nìger-kordofanian-e
Melekeok

**Melekeok** a l'é la capital ëd Palau.
A conta 391 abitant (2000).

## Geografìa

Melekeok a resta an sla còsta oriental ëd l'ìsola Babeldaob, la pi granda dlë stat ëd Palau.

Categorìa:Palau
Categorìa:Sità dl'Osseania
Caracas

**Caracas** a l'é la capital dël Venessuela.

A conta 3.140.076 abitant (2005).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Ledezma.

## Sità gemelà
Caracas a l'é gemelà con:
*  Cluj-Napoca, Romanìa
*  Teheran, Iran
*  San Francisco, Stat Unì d'América
*  Istanbul, Turchìa
*  Mosca, Federassion Russa
*  Madrid, Spagna
*  Damasch, Siria
*  Ecatepec de Morelos, Méssich
*  Guadalajara, Méssich
*  Managua, Nicaragua
*  L'Avan-a, Cuba
*  Minsk, Bielorussia

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità dl'América meridional
Categorìa:Venessuela