open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anthocharis cardamines

## Anthocharis cardamines

### Descrission
Ij mas-cc as conòsso a colp d'euj për la vistosa macia arancion dle ale dëdnans; as vëddo pi sovens che le fumele che, për sò color, as confondo con autri parpajon. Le fumele a l'han un vòl pi pèis dij mas-cc e as tramudo 'd men.

### Ambient
La ruva a viv an dzora a cardamine. Na generassion a l'ann. La farfala a vòla da mars.

### Distribussion
Present an tuta Italia e ant j'ìsole, da la pian-a fin a 1500 méter.

(MHNT) Anthocharis cardamines - Foret de Bouconne, France - male dorsal.jpg|*Anthocharis cardamines* ♂  
(MHNT) Anthocharis cardamines - Foret de Bouconne, France - male ventral.jpg|*Anthocharis cardamines* ♂  △
(MHNT) Anthocharis cardamines - Foret de Bouconne, France - female dorsal.jpg|*Anthocharis cardamines*  ♀ 
(MHNT) Anthocharis cardamines - Foret de Bouconne, France - female ventral.jpg|*Anthocharis cardamines* ♀ △


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Anthocharis cardamines** L.

Categorìa:Anthocharis
Parnassius phoebus

## Parnassius phoebus

Parnassius phoebus MHNT CUT 2013 3 6 Cervières (Hautes-Alpes) male dos.jpg|♂
Parnassius phoebus MHNT CUT 2013 3 6 Cervières (Hautes-Alpes) male ventre.jpg|♂ △ 
Parnassius phoebus MHNT CUT 2013 3 6 Arvieux female dos.jpg|♀ 
Parnassius phoebus MHNT CUT 2013 3 6 Arvieux female ventre.jpg|♀△

### Ambient
La ruva a vin an dzora a Saxifraga aizoides e Sempervivum montanum. Na generassion a l'ann, la farfala a vòla da luj a aost.

### Distribussion
A viv an sj'Alp tra ij 1500 e ij 2600 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Parnassius phoebus** F.

Categorìa:Parnassius
Anthocharis euphenoides

## Anthocharis euphenoides
### Descrission
L' **Anthocharis euphenoides**, ciamà "farfala dël giari" o "farfala d'òr dj'Alp", a l'é na farfala dla famija dle Pieridae. La spece a l'ha n'overtura d'anviron 35-45 mm. J'ale anteriore dij mas-cc a son bianche con na gròssa taca an ponta ëd color arancion viv, con ël bòrd scur. Le fumele a son pì motobin bianche, con l'arancion pì cit o assent e con un disegn pì nervos. J'ale posterior a son bianche o giaunin-e, con un disegn a mosàich verdastr e neir. Le ruve a son verd o bleue, con dë strie longitudinaj.

### Ambient
As treuva ant ij pra 'd montagna, le valà solegià e ij pendèis erbos, dzortut andoa a chërs la pianta ospite, la Biscutella (conossùa 'me "brelin-a" o "s-ciassacrist"). La ruva a viv an dzora a sta pianta, dont a mangia le feuje e le fior. A-i é na generassion a l'ann: le farfale a vòlo da avril a luj, scond l'autëssa. A son dij bon volador e as peulo vëdde bele da lontan cand a son an gir.

### Distribussion
Present an sj'Alp dël Piemont, dla Liguria e dla Fransa sud-oriental, ant j'àree montagnose da 800 a 2.000 méter d'autëssa. A l'é na specie localisà e proteta, përchè a l'ha da manca 'd n'ambient specìfich e a l'é sensìbil ai cambiament dl'ambient. As peul trové ant j'Alp Marìtime e Cossie.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Anthocharis euphenoides*** Stgr.

Categorìa:Anthocharis
Aporia crataegi

## Aporia crataegi

### Descrission
Na generassion a l'ann. la farfala a vòla an magg-giugn.

### Ambient
La ruva a viv an dzora a bërgne, biancospin e prussé.

### Distribussion
A viv an tuta Italia, an gavand ëd la Sardegna.


(MHNT) Aporia crataegi- Foret de Soreze Tarn France - male dorsal.jpg|*Aporia crataegi* ♂  
(MHNT) Aporia crataegi- Foret de Soreze Tarn France - male ventral.jpg|*Aporia crataegi* ♂ △
(MHNT) Aporia crataegi- Prapic, Parc des Ecrins, Hautes-Alpes, France - female dorsal.jpg| *Aporia crataegi*  ♀ 	
(MHNT) Aporia crataegi- Prapic, Parc des Ecrins, Hautes-Alpes, France - female ventral.jpg| *Aporia crataegi*  ♀ △	


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Aporia crataegi** L.

Categorìa:Aporia
Colias croceus

## Colias croceus
### Descrission
La ***Colias croceus*** (a l'é ciamà "Clouded Yellow" an anglèis) a l'é na farfala dla famija dij Pieridae, un-a dle pì conossùe për sò color viv . La duvertura dj'ale a l'é ëd 46–54 mm . J'ale a son 'd color giaun viv, con la ponta nèira an sj'ale anterior . La fumela a l'ha un bòrd nèir pi largh e dle macie giaune . La part inferior a l'é giaunastra con dle macie brun-e . Ij doi sess a son smijant, ma la fumela a l'ha 'l disegn pi marcà .

### Ambient
A viv ant ij pra, le colin-e erbose, le raisure, ij giardin e le zòne coltivà, dal livel dël mar fin a 2.000 méter . A l'ha **tre o quatr generassion a l'ann** (polivoltin-a). La farfala a vòla da avril a otober . La ruva (larva) a viv an dzora a piante dla famija dle Leguminosae (dzortut *[[Trifolium]]*, *[[Medicago]]*, *[[Lotus]]*) . A passa l'invern coma ruva cita .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, Àfrica dël Nòrd e Asia temperà . A viv an tuta Italia e ìsole, da la pian-a a la montagna, e a l'é considerà **comun-a** . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Colias croceus** Four.

Categorìa:Colias
Colias hyale

## Colias hyale

### Descrission
Tre o quatr generassion a l'ann. La farfala a vòla da avril a otober.

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Leguminosae.

### Distribussion
A viv an tuta Italia e ìsole, da la pian-a a la montagna a 2000 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Colias hyale** L.

Categorìa:Colias
Colias palaeno

## Colias palaeno

### Descrission
Na generassion a l'ann. La farfala a vòla an luj.

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Vaccinium uliginosum.

### Distribussion
A viv an sj'Alp, dai 1600 méter a la fiòca.


(MHNT) Colias palaeno - Majdan Kasztelański Pologne - male dorsal.jpg| *Colias palaeno* ♂  
(MHNT) Colias palaeno - Majdan Kasztelański Pologne - male ventral.jpg| *Colias palaeno* ♂   △


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Colias palaeno** L.

Categorìa:Colias
Gonepteryx cleopatra

## Gonepteryx cleopatra

### Descrission
Un-a o doe generassion a l'ann. La farfala a viv fina a des o óndes meis.

### Ambient
La ruva a viv an dzora a l'oliv.

### Distribussion
A viv da la Liguria e da l'Emilia-Romagna an giù.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Gonepteryx cleopatra** Hb.

Categorìa:Gonepteryx
UWB

## UWB

L**'UWB** (*Ultra Wide Band*) a l'é na técnica ëd trasmission sensa fij a ampi canal, dovrà për trasmission a curt ragi (fin a 15 méter) e a àuta velossità ëd trasferiment, ëd l'órdin dij gigabit al second.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
Moradella

Ël vin **Moradella** as prodov ant la comun-a ëd Casteggio an provinsa ëd Pavìa.

A l'é un vin da dessert, da bèive a fin past.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Moscà (Cigognola)

Ël vin **Moscà** as prodov ant la comun-a ëd Cigognola an provinsa ëd Pavìa.

A l'é un dij tanti Moscà. A ven afinà për n'ann an botija.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Confederassion dla Neuva Anghiltèra

La **confederassion dla Neuva Anghiltèra** a l'é stàita n'union ëd colònie ant la Neuva Anghiltèra ch'a l'ha durà dal 1643 al 1684.
A l'é stàita l'arzultà, apress vàire agn ëd negossiassion, ëd na propòsta smonùa dal Connecticut dlongh apress la guèra dij Pequot për n'union dle colònie dla Neuva Anghiltèra con ël but ëd protession contra ij nemis comun.

L'articolà dl'associassion a l'é stàit ëscrivù a Boston an maj 1643 da j'òm ch'a j'ero a cap dla Neuva Anghiltèra.
Antra j'arpresentant a-i ero Haynes, goernador ëd Hartford, Eator, goernador ëd New Haven, Winslow da Plymouth e Winthrop dal Massachusetts.

Mach quatr colònie a son intrà ant l'union: Massachusetts (ch'a comprendìa ël New Hampshire), Hartford, New Haven e Plymouth.
Ël nòm adotà a l'era: *Le colònie unìe dla Neuva Anghiltèra*; l'union a l'era na confederassion pitòst arlassà: minca colònia a mantnìa sò goern parèj ëd prima.
Ël but prinsipal ëd l'union a l'era na mej protession contra ij nemis comun: j'indian, j'olandèis a òvest, ij fransèis a nòrd, e ëdcò dai possìbij privo da la mare-patria, an col moment bolversà da la guèra sivila.

L'union a l'era mach n'organisassion dj'afé: a l'ha pa mnà a la nàssita ëd n'atacament particolar o al nassionalism.
J'afé dla confederassion a j'ero decidù da na comission d'eut përson-e, doe për minca colònia: a-i era damanca dël vot ëd ses për pijé na decision e ël vot a l'era definitiv.
Le spèise e 'l butin dle guère a dovìo esse partagià antra le colònie an proporsion ëd soa popolassion dij mascc dai sëddes ai sessant'agn.
J'artìcoj a prevëdìo la restitussion djë s-ciav scapà e ëd coj ch'a scapavo da la giustissia.
As prevëdìo le procedure për l'admission d'àutre colònie e l'union a dovìa esse definitiva.
Donca na decision combinà ëd tre dle colònie a gropava ëdcò la quarta, ma des agn apress ël Massachusetts, ch'a l'avìa na popolassion pì granda dj'àutre tre butà ansema, a l'é arfudasse d'angagesse an na guèra contra j'olandèis e a-i é staje gnun-a manera për oblighelo.

L'union a l'é vnùita motobin débol dòp dël 1662, cand New Haven a l'é stàit gionzù al Connecticut; a l'ha tutun continuà fin-a al 1684, cand a l'é stàita scancelà.
Soa esistensa a l'é stàita convenienta për le popolassion: a l'ha daje 'd pèis ant ij rapòrt con j'olandèis e fòrsa ant le guère contra j'indian.
A l'é stàita ëdcò un precedent d'union colonial për ij temp a vnì.

Categorìa:Stòria american-a
Anders Zorn

Pitor svedèis.
**Anders Leonard Zorn** a l'era nassù a Mora ai 18 ëd fërvé dël 1860 e a l'é mòrt-ie ai 22 d'aost dël 1920.
Dal 1875 al 1881 a l'ha studià a l'Academia dlë Bele Art a Stocòlma, an mudand-se an Ëspagna e peui an Anghiltèra, andoa a l'ha travajà nomach con la tecnica dël aquarel e an fasend ëd ritrat ëd paesagi. A son ëd costa época *An sël Bòsfor* (1886) e *Clapotis* (1887).

Ant j'ani dal 1888 al 1896 a l'é mudasse a Paris, andoa a l'ha tacà a travajé con la pitura a l'euli an fasend vàire ritrat, come *Efet nuité* (1895) e *Ritrat ëd Coquelin minor* (1889).

Ruvà torna a Mora dël 1896, Zorn a l'ha sërcà quaicòsa 'd neuv e l'ha trovalo ant na pitura decorativa con ëd contrast motobin fòrt. (*Dansa dla neuit ëd San Gioann*, 1897).

Zorn a l'ha chità soe colession e soe euvre a soa sità, Mora, anté che a l'han dedicaje 'n museo.

Zorn, Andreas
Euchloë ausonia

## Euchloë ausonia
### Descrission
La ***Euchloë ausonia*** (a l'é ciamà "Eastern Dappled White" an anglèis) a l'é na farfala dla famija dij Pieridae, ch'a smija motobin a la *Euchloë crameri* (Occidental Dappled White). La duvertura dj'ale a l'é ëd 40–52 mm . J'ale anterior a son bianche con la ponta nèira e 'd macie grise an sj'ale . La part inferior dj'ale posterior a l'é 'd color verd-gris con ëd macie bianche . Ij doi sess a son smijant . La ruva (larva) a l'é vërda, con na linia giauna an sël fianch .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e sech, le colin-e erbose, le raisure e ij bòsch duvert, dal livel dël mar fin a 1.500 méter . A l'ha **un-a o doe generassion a l'ann** (univoltin-a o bivoltin-a) a sconda dla latitùdin e dl'autëssa. La farfala a vòla da fërvé a luj . La ruva a viv an dzora a piante dla famija dle Crocifere (*[[Iberis]]*, *[[Sinapis]]*, *[[Isatis]]*) . A passa l'invern coma crisàlid .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa sud-oriental e sentral (da l'Italia a la Grecia e a l'Ucrain-a), ant l'Asia Minor e ant l'Iran . A viv an gran part d'Italia, dzortut al sénter e al sud, e a l'é considerà comun-a . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Euchloë ausonia** Hb.

Categorìa:Euchloë
Mora

**Mora** a l'é na sita dla Svessia sentral an sël lagh Siljan.
A l'ha na surfassa ëd 12,19 km2 e a conta 10.940 abitant (2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità svedèise
Arthur Young

Scritor an lenga anglèisa, economista e agrònom.
**Arthur Young** a l'era nà dël 1741 e a l'é mòrt dël 1820.
A l'é vnù arnomà për avèj realisà na sòrt ëd rendicont an sla situassion dj'obergi an Fransa pòch prima dla rivolussion.

Young, Arthur
Thomas Hobbes

Filòsof.
**Thomas Hobbes** a l'era nà dël 1588.

Partisan dl'assolutism, a l'é stàit un dij fondador dël pensé polìtich modern.

A l'é mòrt dël 1679.

Hobbes, Thomas
Alberto Nota

Scritor e avocat.
**Alberto Nota** a l'era nà a Turin ai 15 ëd novèmber 1775 e a l'é mòrt a Turin ai 18 d'avril 1847.

A l'é stàit segretari ëd Carl Albert; licensià da la cort, a l'ha fàit l'antendent a Beubi, peui a l'ha quatà dj'ufissi a Sanrem a Pinareul al Casal, a Coni.

## Euvre prinsipaj
**Il benefattore e l'orfana*;
**Il filosofo celibe*;
**Il nuovo ricco*;
**Il primo passo al mal costume*;
**La lusinghiera* (comedia, imitassion dla *Vedova scaltra* ëd Goldoni; a la prima arpresentassion, con l'antërpretassion ëd Carlotta Marchionni, a l'ha assistù Carl Albert);
**Le risoluzioni in amore* (comedia, imitassion dj*'Innamorati* ëd Goldoni, arpresentà la prima vira a Génoa);
**La vedova in solitudine*;
**La fiera*;
**La novella sposa*;
**Natalina*;
**Il prigioniero*;
**L'incognita*;
**Il bibliomane*;
**Lo sposo di provincia*;
**L'irrequieta*;
**Lodovico Ariosto* (comedia stòrica).

Nota, Alberto
Nota, Alberto
Nota, Alberto
Italo Mario Angeloni

Poeta an lenga genoèisa e piemontèisa.
**Italo Mario Angeloni** a l'era nà a Génoa ai 15 ëd luj 1876.
A l'ha mostrà stòria dl'art ant ij liceo turinèis Alfieri, Cavour e Gioberti.
A l'é mòrt a Turin, andoa a stasìa da pì che quarant'agn, ai 9 ëd luj 1957.

Angeloni, Italo Mario
Angeloni, Italomario
Lege Hirtia

La **Lege Hirtia** (*Lex Hirtia* an latin) a l'é stàita na lege ëd la repùblica roman-a, aprovà dël 48 aGC mersì a la volontà d'Aulus Hirtius (peui cònsol fin-a al 43 aGC) contra ij Pompejan për slontaneje da tute le magistradure.
Ciceron a l'ha dit: " Neminem Pompeianum, qui uiuat, teneri lege Hirtia dictitatis", che a veul dì: *Gnun pompejan che a l'é dzorvivù a podrà nen rispeté la lege Hirtia*.

Categorìa:Drit
Nùmer d'òr

As ciama **nùmer d'òr** ël nùmer
: \Phi = \frac 12 (1+ \sqrt 5 )=2 \cos \frac{ \pi }5 .

Ës nùmer a compariss an vàire contest matemàtich.
Për esempi:
* A l'é la longheur dla diagonal d'un pentàgon regolar ëd banda unitaria.
* A l'é ël valor dla frassion continuà
:: \Phi =1+ \frac 1{1+ \frac 1{1+ \ldots }} .
* A l'é ël lìmit dla sequensa  \frac{s_{n+1}}{s_n}  dij rapòrt antra nùmer ëd Fibonacci consecutiv.

## Lese ëdcò
* Triàngol d'òr

Categorìa:Àlgebra
Teorema dij nùmer prim

Ël **teorema dij nùmer prim** a fortiss che, denotà con π(x) la quantità dij nùmer prim pì cit o uguaj a x, a val l'ugualiansa
: \lim_{x \rightarrow\infty } \frac{\pi (x)}{ \frac x{ \log x }} =1.
Sòn a veul dì che, për x assè grand, π(x) a l'é aprossimà da  \frac x{ \log x } .
An efet, n'aprossimassion ch'a l'é ancor mej a l'é smonùa da la fonsion li(x)= \int_0^x \frac 1{ \log u } du.

Ës teorema a armonta a Gauss ch'a l'ha otnulo vers ël 1792, ma la dimostrassion rigorosa a l'é dël 1896, arzultà dël travaj indipendent ëd Charles de la Vallée-Poussin e ëd Jacques Hadamard.

Categorìa:Teorìa dij nùmer
Gonepteryx rhamni

## Gonepteryx rhamni

### Descrission
Un-a o doe generassion a l'ann.

Ël parpajon a viv fin a des o óndes mèis.

### Ambient
La ruva a viv ëdzora a Rhamnus.

### Distribussion
A viv an tuta Italia da la pian-a a la montagna fin a 2000 méter.


(MHNT) Gonepteryx rhamni - Préserville France - male dorsal.jpg|*Gonepteryx rhamni* ♂ 
(MHNT) Gonepteryx rhamni - Préserville France - male ventral.jpg|*Gonepteryx rhamni* ♂  △
(MHNT) Gonepteryx rhamni - Foret de Bouconne France - female dorsal.jpg|*Gonepteryx rhamni* ♀
(MHNT) Gonepteryx rhamni - Foret de Bouconne France - female ventral.jpg |*Gonepteryx rhamni* ♀ △


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Gonepteryx rhamni** L.

Categorìa:Gonepteryx
Leptidea sinapis

## Leptidea sinapis

### Descrission
Doe o tre generassion a l'ann. La farfala a vola da avril a aost.

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Papilionaceae.

### Distribussion
A viv an tuta Italia e ant j'ìsole da la pian-a a la montagna fin a 2000 méter.


(MHNT)_Leptidea_sinapis_-_Foret_de_Bouconne,_France_-_male dorsal.jpg|*Leptidea sinapis* ♂ 	
(MHNT)_Leptidea_sinapis_-_Foret_de_Bouconne,_France_-_male ventral.jpg|*Leptidea sinapis* ♂   △
(MHNT) Leptidea sinapis - Foret de Bouconne, France - female dorsal.jpg|*Leptidea sinapis*   ♀  
(MHNT) Leptidea sinapis - Foret de Bouconne, France - female ventral.jpg|*Leptidea sinapis*   ♀ △


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Leptidea sinapis** L.

Categorìa:Leptidea
Pieris napi

## Pieris napi

### Descrission
Tre generassion a l'ann. La farfala a vòla da mars a stèmber.

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Crociferae.

### Distribussion
A viv an tuta Italia e ant j'ìsole, da la pian-a a la montagna.


(MHNT) Pieris napi napi - Foret de Bouconne, France - male dorsal.jpg |*Pieris napi* ♂ 
(MHNT) Pieris napi napi - Foret de Bouconne, France - male ventral.jpg|*Pieris napi*  ♂  △
(MHNT) Pieris napi napi - Foret de Bouconne, France - female dorsal.jpg |*Pieris napi*  ♀ 
(MHNT) Pieris napi napi - Foret de Bouconne, France - female ventral.jpg|*Pieris napi*  ♀ △ 


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Pieris napi** L.

Categorìa:Pieris
Pieris rapae

## Pieris rapae
### Descrission
La ***Pieris rapae*** a l'é na farfala dla famija dij Pieridae, un-a dle specie pì comun-e e spantià dël mond . La duvertura dj'ale a l'é ëd 40-50 mm . J'ale a son bianche con dle ponte nèire, con doe o tre macie nèire an sj'ale anterior . La fumela a l'ha doe macie nèire an sj'ale anterior, mentre 'l mas-cc a n'ha mach un-a . La part sota dj'ale a l'é 'd color giàun crema con dë scaje grise . La ruva (larva) a l'é vërda, con na linia dorsal giauna e dle macie giàune ai fianch .

### Ambient
A viv ant ij teren coltivà, ij giardin, ij pra e le zòne duverte, fin-a a 2.000 méter . A l'é na specie motobin adatàbil . La ruva a viv an dzora a piante dla famija dle Crociferae (còj, rave, sénape) . A l'ha sinch generassion a l'ann (polivoltin-a) . Le farfale a volo da fërvé a novèmber (an quàich region a peul passé l'invern coma crisàlid) .

### Distribussion
A l'é spantià an tut l'emisfer setentrional (originaria d'Euròpa e Asia), e a l'é stàita antrodovùa an América dël Nòrd, an Àfrica, an Australia e an Neuva Zelanda . A l'é la farfala pì comun-a an Italia, present an tuta la penìsola e ant j'ìsole . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Pieris rapae** L.

Categorìa:Pieris
Mercuri (pianeta)

**Mercuri** (dal latin *MERCURIUS, -II*) a l'é 'l pì cit pianeta dël sistema solar, col pì davzin al Sol. Për via 'd costa vzinansa a l'é nen tant fàcil s-ciairelo 'nt ël cel.

Ël di 'd Mercuri a dura 58,65 di terestr.

L'atmosfera ëd Mercuri a l'é motobin sutila, tant ch'as peul disse ch'a n'ha scasi nen.
La surfassa dël pianeta a l'é bin grotolùa përchè a l'é tempestà 'd cratéj. Coste qualità-sì a lo fan smijé a la Lun-a.

## L'esplorassion
Doe sonde a l'han viagià vers Mercuri.
*Mariner 10* a l'é passà dnans al pianeta tre vire antra 'l 1974 e ël 1975.
Sa sonda a l'ha pijà dle plance ëd mità ëd soa surfassa.
La sconda sonda, *Messenger*, a l'é stàita lansà an ost 2004.
A l'ha mandà an sla Tèra vàire arlevassion e plance.

Categorìa:Sistema solar
Castel d'Èntroù

Ël **castel d'Èntroù** a resta ant la località Plan d'Introd a Èntroù.
Ël castel originari a l'é belfé ch'a armontèissa al sécol ch'a fa XII e a l'adoss a l'era constituì da na fortëssa quadrà con na sinta ëd muraje.
Vers ël 1260 Pero Sarriod d'Èntroù a l'ha slargà ël castel primitiv che, apress ël sécol ch'a fa XV, a pijërà soa forma poligonal scasi ariondà ch'a lo diferensia da j'àutri castej valdostan.

An sla pian-a dnans al castel a l'é goernasse un dij ràit esempi rivà fin-a a noj ëd na costrussion tuta an bòsch tìpica dl'architetura dla bassa Età ëd mes valdostan-a: a l'é 'l grané, ch'a armonta al sécol ch'a fa XV.

Entroù
Aphantopus hyperantus

## Aphantopus hyperantus

### Ambient
Na generassion a l'ann. La farfala a vòla da giugn a aost.

### Distribussion
A viv an sj'Alp da la pian-a fin a 1400 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Aphantopus hyperantus** L.

Categorìa:Aphantopus
Brintesia circe

## Brintesia circe

Brintesia circe MHNT CUT 2013 3 30 Cahors male dorsal.jpg|♂   
Brintesia circe MHNT CUT 2013 3 30 Cahors male ventral.jpg|♂ △  
Brintesia circe MHNT CUT 2013 3 31 Cahors female dorsal.jpg|♀  
Brintesia circe MHNT CUT 2013 3 31 Cahors female ventral.jpg|♀ △ 


### Ambient
La farfala a vòla da giugn a luj e peui torna d'apress le prime piove.

### Distribussion
A viv an tuta Italia e ant j'ìsole.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Brintesia circe** F.

Categorìa:Brintesia
Coenonympha corinna

## Coenonympha corinna

### Ambient
Doe generassion a l'ann.
Ël parpajon a vòla a giugn e aost.

### Distribussion
A viv an Sardëgna e miraco an Sicilia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Coenunympha corinna** Hüb.

Categorìa:Coenonympha
Coenonympha pamphilus

## Coenonympha pamphilus

### Ambient
Doe generassion a l'ann.
Ël parpajon a vòla da avril a stèmber.

### Distribussion
A viv an tuta Italia da la pian-a a 2000 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Coenonympha pamphilus** L.

Categorìa:Coenonympha
Nebieul ëd Retorbido

Ël vin **Nebieul ëd Retorbido** as prodov ant la comun-a ëd Retorbido an provinsa ëd Pavìa.

A l'é un vin da presié fòra past.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
First Certificate

Ël **First Certificate** an anglèis, o **FCE** a l'é 'n sertificà 'd cognission lenghìstica an anglèis për coj che a lo parlo sensa esse nàit an Gran Brëtagna. Cost sertificà a ven goernà da l'Università ëd Cambridge për mojen dël *Cambridge Assessment*. A fa part ëd la serie dj'esam *ESOL* ëd l'Università 'd Cambridge. 

Ël FCE a l'é diferent da àutri sertificà, coma për esempi, ël TOEFL përchè a l'é vàlid për tuta la vita.

## Esam

L'esame a l'é fàit ëd sinch part:

**Reading* (cognission ëd la letura) 
**Writing* (Scritura) 
**Use of English* (usage ëd l'anglèis) 
**Listening* (cognission oral) 
**Speaking* (parlé) 

### Reading

Ant la session ëd la letura, lë student a l'ha da repliché a quat domande con ëd test con 350-700 paròle. Costa part ëd l'esam a dura n'ora e 'n quart.

### Writing

Ël *writing* a l'é fàit da doe part dont un-a obligatòria antramentre che l'àutra as peul sërn-se tra vàire possibilità. Ant la prima part a venta scrive na litra comersial e ant la sgonda a venta scrive n'artìcol; costa part a dura n'ora e mesa.

### Use of English

Ël *Use of English* a dura n'ora e 'n quart e a l'ha sinch moment diferent anté che lë student a l'ha da ampinì ij veuid trames a le paròle dël test, ampinì ij veuid sensa agiut, trasformé le paròle, rangé le paròle, corege j'eror e formé 'd paròle. A dura n'ora e 'n quart.

### Listening

Ant ël *Listening* a venta repliché a na serie 'd domande fàite dzora ëd test parlà (che a peulo esse 'd conte, ëd giornaj, e via fòrt).

### Speaking

An costa part ëd l'esam ij doi student candidà al FCE a son anterogà da doi professor e l'anterogassion a l'é fàita da quat moment. Ant la prima as fan ëd domande përsonaj al candidà antramentre che ant la sgonda lë student a l'ha da comenté 'd fòto. Ant la tersa ij doi candidà a parlo tra 'd lor e, ant la quarta, student e professor a parlo 'd quaicòs ëd real.

Categorìa:Lenghìstica
TOEFL

**TOEFL** (**Test of English as a Foreign Language**) a l'é na preuva d'esam fàit da jë student (nen ëd mare lenga anglèisa) për conòsse cole ch'a son soe cognission ëd la lenga anglèisa. La preuva a dura an tut 60 minute. Ël TOEFL a l'é ciamà da 'd colege e d'università anté che tuti ij cors a son an anglèis, ma a son ëdcò ciamà da j'asiende.

## J'esam

Al di d'ancheuj a-i son tre tipo d'esam:
*PBT (*Paper Based Test*)
*CB (*Computer Based Test*)
*IBT (*Internet Based test*)
La version pì ciamà a l'é la IBT.

## Reading
  
As trata 'd lese tre tòch assè longh d'apopré 600/700 paròle e 'd repliché a 'd domande dzora lòn che a l'é stàit lesù e dzortut ansima:

*Stated detail 
*Inferences 
*Sentence insertion 
*Vocabulary 
*Overall ideas 
An tut a-i son 39 domande e la session a dura 60 minute.

## Listening
 
Lë student candidà a l'ha da studié ses tòch e peui repliché a dle domande che a l'han mach na rispòsta giusta. A-i son doe ciaramlade tra jë student e quat leture e peui 'd debat dzora d'argoment académich.

Jë student a l'han da capì coj ch'a son j'element prinsipaj. An tut a-i son 34 domande e la session a dura 60 minute.

## Speaking

A-i son doe part: ant l′*Independent Task* lë student a réplica a doe domande dzora d'afé përsonaj; ant l′*Integrated Task* lë student a scota doi tòch registrà an disend cola ch'a l'é soa opiniona e peui a les, a scota e a spiega àutri doi tòch. 
 
An tut a-i son 6 domande e la session a dura 20 minute.
 

## Writing

Costa part ëd l'esam a veul mostré l'abilità dlë student a scrive. A-i son doe domande e la session a dura 60 minute.

Categorìa:Lenghìstica
Jutta Kleinschmidt

**Jutta Kleinschmidt** (nàita ai 29 d'agost dël 1962 a Colònia) a l'é na giornalista e 'dcò na pilòta 'd rally alman-a, famosa përché a l'é stàita la prima, e fin-a adess, l'ùnica fomna che a l'ha vagnà 'l Rally Dakar, dël 2001.

A l'ha studià fìsica e angegnerìa fin-a al 1986, an fasend soa tesi final an BMW. Dal 1987 al 1992, a l'ha travajà për la midema BMW ant la session ëd dissègn ëd veìcol. Dal 1993 a travaja con ij pilòta e a l'é 'dcò istrutora.

Kleinschmidt, Jutta
Kleinschmidt, Jutta
Fran Alonso

**Fran Alonso** (Vigo, 1963) a l'é 'n narador e poeta galissian, laureà an filologìa galissian-portoghèisa. Sò travàj a l'é dzortut gropà al giornalism e a la publicassion dij sò lìber. Con ël lìber *Trailer* a l'ha vagnà dël 1991 ël premi Blanco Amor. A l'ha vagnà d'àutri premi mersì a euvre coma *Cemiterio de elefantes* (1994), *Silencio* (1995), *Territorio ocupado* (1998), *O brillo dos elefantes* (1999), *Males de cabeza* (2001), *Cartas de amor* (2006) e *A vida secreta de María Mariño* (2007).
 
A l'é colaborador dël giornal Diario 16 ëd Galissia, La Voz de Galicia, A Nosa Terra e dl'arvista *Luces* gropà al giornal El País.
Coma poeta, a l'ha scrivù *Ciudades*, Premi Rañolas al mèj lìber për ij cit dël 1997, virà 'dcò an castijan. A l'ha 'dcò scrivù l'antologìa *Poetízate* (2006), euvra dedicà a la literatura an lenga galissian-a. 

Alonso, Fran
Alonso, Fran
Horace Vernet

**Émile Jean Horace Vernet** (Paris, 30 giugn 1789 - Paris, 17 gené 1863) a l'é stàit un pitor fransèis (a piturava dzortut bataje) e a l'é stàit ëdcò sportiv e orientalista.

## Vita

Vernet a l'era fieul ëd Carle Vernet, n'àutr famos pitor, che a l'era fieul ëd Claude Joseph Vernet. A l'é nassù ant ël musé dël Louvre a Paris quandi sò pare e soa mare a son arfugiasse bele-lì ant ij di pì pericolos ëd la Rivolussion fransèisa. Ancora giovo a l'ha tacà a pituré sene 'd bataja e a l'ha rapresentà l'idealisassion dël soldà fransèis.

Dël 1819 a l'ha ancaminà a rapresenté sene 'd bataja ëd dimension sempre pì grande. A l'ha rapresentà le bataje 'd Napoleon, dzortut cola dël pont d'Arcole (an Véneto) andoa as peul ës-ciairesse Napoleon con ël drapò fransèis, la bataja piemontèisa 'd Marengh e la conquista 'd Roma. 

Vernet a l'ha piturà vàire quàder an pì dzora le guère 'd Napoleon, coma për esempi la bataja 'd Jena. An pì, antramentre a fasìa soe piture, a l'ha compagnà l'armada fransèisa ant la guèra 'd Crimea. 

Vernet a l'é mòrt a Paris ant ël gené dël 1863.

Ant un-a dle stòrie scrivùe da Arthur Conan Doyle dzora Sherlock Holmes, l*'Antèrpret grech*, Sherlock a dis che Horace Vernet a l'é stàit un dij sò grand. 

Vernet, Horace
The Edge

**David Howell Evans**, pì famos con lë stranòm che chiel midem a l'é dasse, **The Edge**, a l'é 'n mùsich nassù a Londra e che peui a l'ha vivù për squasi tuta soa vita an Irlanda. A l'é conossù an tut al mond coma ghitarista dël compless rock U2, formassion che a l'ha sfrutà bin soa abilità con la ghitara e soa arforma a le técniche dël son. 

A-i é 'n gran misteri dzora sò stranòm. Da na banda a-i son coj ch'a penso che cost ëstranòm a nass da la pàu dël ghitarista për ij palass àut che a dipend dal fàit che a seufr ëd lordisìa; da l'àutra chiel-midem a l'ha spiegà che le paròle *The Edge* a arciamo soa facia e sò nas longh.

Edge
Edge
Castel Sarriod de la Tour

**Castel Sarriod de la Tour** a resta ant la comun-a ëd Sèn-Piére.
Soe orìgin a son nen bin conossùe.
A l'é postà an na zòna cha da na mira stratégica a l'é nen bon-a për na fortificassion.
A l'é l'arzultà ëd diferent còrp ëd fàbrica butà un da banda dl'àutr, vorsù da Gioann Sarriod prima e, peui, da sò fieul Antòni.
Ant ij sécoj apress ël castel a l'é stàit agrandì con d'àutre struture ch'as gionto ëd fasson disordinà a cole ch'a-i ero prima.
Sòn a l'ha daje al compless sò caraterìstich aspet iregolar.

Categorìa:Saint-Pierre (Val d'Osta)
Sarriod de la Tour
Vénere

**Vénere**, opura **Véner** (dal latin *VENUS, VENERIS*) a l'é 'l second pianeta dël sistema solar për soa distansa dal Sol. A l'é 'dcò 'l second për dimension tra ij pianeta 'd pera; con na taja ch'a smija motobin cola dla Tèra. An piemontèis a së s-ciama 'dcò **Stèila Boera**.

Ant ël cel a l'é maravijos: a l'é sempe bin lusent, pì che tuti j'àutri àster, gavà 'l Sol e la Lun-a naturalment. Ma i lo vëddoma nen sempe, quàich vòlta a la sèira e quàich vòlta a la matin, mai 'nt ël bon ëd la neuit. Sòn a l'é na conseguensa 'd soa vzinansa al Sol.

Ël di ëd Vénere a dura 243,02 di terestr.

L'atmosfera a l'é pròpi bin satìa, fàita pì che àutr ëd CO2. Lòn a càusa n'efet sèra potent ch'a lo fa esse 'l pì càud dij pianeta dël sistema solar.
Anviron l'80% ëd la lus solar a l'é arfletùa e mach ël 20% a riva a la surfassa.
La pression an sla surfassa a l'é quasi sent vòlte cola dla Tèra.

Ansima a Vénere as treuvo dle senten-e ëd vulcan.

## L'esplorassion
Vàire setélit a l'han esplorà Vénere, ma le sonde a arzisto pa vàire a soe condission atmosfériche.
Malgré sòn, cheidun a l'ha mandà andré dle fòto e dj'anformassion a la Tèra.

Categorìa:Sistema solar
Bono

**Paul David Hewson**, famos coma **Bono**, a l'é 'l cantant ëd la formassion rock U2. A l'ha vagnà 'n Grammy Awards, a l'ha arseivù na nominassion a j'Oscar e a l'é 'dcò famos për sò angagg a favor ëd l'Àfrica.

Bono a l'é nassù a Dublin, an Irlanda, da mare protestanta (Iris Rankin Hewson) e da pare catòlich (Brendan Robert "Bob" Hewson). A nomach 14 ani Bono a l'ha përdù soa mare për n'aneurisma serebral al funeral ëd sò pare (ël cé 'd Bono). Për lòn vàire canson ëd j'U2 a parlo ëd cost dolor:*I Will Follow*, *Mofo*, *Out of Control* e *Tomorrow*. 

Categorìa:Cantant irlandèis
Categorìa:U2
Larry Mullen Jr.

**Lawrence Joseph "Larry" Mullen, Jr.** (nassù ai 31 d'otóber dël 1961 a Artane,  Irlanda) a l'é 'l baterista ëd la formassion ròck dij U2.

Mullen, Larry Jr.
Mullen, Larry Jr.
Adam Clayton

**Adam Clayton**, nassù ai 13 ëd mars dël 1960, a l'é 'n mùsich anglèis che a son-a 'l bass ant ël compless irlandèis U2. A l'ha scrivù 'd canson motobin amportante për ij U2 coma *New Years Eve* o *With or Without You* e a l'ha 'dcò travajà fòra dla formassion coma quandi a l'ha scrivù la canson prinsipal dël film *Mission Impossible* ansema a l'àutr mèmber dël compless Larry Mullen Jr.

A l'ha vivù ij prim ani 'd soa vita ant na colònia african-a e a l'é peui mudasse a Dublin con soa famija a 5 ani. A l'ha conossù j'àutri mèmber dël compless quand tuti a l'han respondù a n'anunsi preparà da Larry Mullen Jr. A l'achit a l'era l'ùnich mùsich con na frisa d'esperiensa e për lòn a l'ha guida la formassion ant ij sò prim ani 'd vita.

Clayton, Adam
Clayton, Adam
John Deacon

**John Deacon** a l'é nassù a Leicester ai 19 d'agost dël 1951 e a l'é famos coma mùsich che a sonava 'l bass ant ël compless rock ciamà Queen.
Dòp che a l'han provà con vàire bassista, ij Queen a l'han sernù John Deacon quand già a pensavo che mai a sarìa stàit possìbil trovene un che a fussa col giust: John a andasìa bin dzoratut për sò caràter genà. Parèj a la fin dël 1971 a l'é dventà l'ùltim mèmber dla formassion nàita ant ël borgh ëd Londra ciamà *Kensington*.

La composission dël compless a l'é peui restà sempre la midema fin-a a la mòrt ëd Freddie Mercury dël 1991.

Tra soe canson pì famose a-i son ëd ciadeuvre coma *Misfire*, *You're my best friend*, *Another one bites the dust*, *I want to break free*, o *Friends will be friends*.

Deacon a l'ha bandonà dël tut ij Queen sùbit anans ëd la nàssita dla neuva formassion Queen & Paul Rodgers.

Deacon, John
Assiòma ëd Playfair

L**'assiòma ëd Playfair**, dal nòm ëd John Playfair, a fortiss che, dàit na reta L e un pont P fòra d'L ansima a 'n midem pian, a-i é un-a e mach un-a reta për P paralela a L.

Cost enonsià a l'é equivalent al quint postulà d'Euclid e a n'é vnùit a esse soa formolassion stàndard.

Categorìa:Geometrìa
John Playfair

Matemàtich.
Nassù dël 1748, mòrt dël 1819.

## A pòrto sò nòm
*Assiòma ëd Playfair.

Playfair, John
Playfair, John
Johann Heinrich Lambert

Matemàtich, fìsich e filòsof.
Nassù dël 1728, mòrt dël 1777.

Dël 1761 a l'ha dimostrà che π a l'é un nùmer irassional.

## Euvre prinsipaj
**Anlage zur Perspektive* (1752)
**La perspective affranchie de l'embarras du plan géométral* (Zurigh, 1759)
***Beyträge zum Gebrauche der Mathematik und deren Anwendung** (Berlin, 1770)
An cost travaj a l'é smonùa na sistemassion orgànica ëd j'arserche an sle frassion continuà.
**Teorie der Parallelinien* (publicà dòp soa mòrt, dël 1786)

Lambert, Johann Heinrich
Lambert, Johann Heinrich
Lambert, Johann
Memorial

**Memorial** a l'é n'organisassion nen goernamental ch'as bat për ij drit ëd l'òm an Russia.
A l'é stàita creà dël 1988 da Andrei Sakharov.

La sede dl'organisassion a l'é a Mosca.
Sò diretor a l'é Oleg Orlov.

Categorìa:Drit ëd l'òm
Categorìa:Mosca
Cesa ëd San Lorens (Osta)

La **cesa ëd San Lorens** a l'é na cita cesa ant ël borgh d'Osta, dont l'edifissi dël di d'ancheuj a armonta al Ses-sent e ch'a l'é stàita paròchia fin-a al 1793.
A l'adoss a-i era na basìlica funeràira con pianta a cros latin-a datàbil al V sécol e dësblà dël sécol ch'a fa VIII, dont sot-tèra ancheuj as peulo visitesse jë sgav archeològich.
Ant ël sécol apress a l'han rampiassala con na cesa pì cita, consacrà a san Lorens, ch'a l'é peui stàita agrandìa dij sécoj XI e XII e modificà ant ij sécoj XV, XVI e XVII.

Al di d'ancheuj a l'é dovrà për dj'esposission, dzortut d'artisanà e ëd promossion dj'artista locaj.

Lorens
Musé dl'Arzistensa ëd Perlo

Ël **musé dl'Arzistensa** ëd Perlo a l'é stàit duvertà ai 25 d'avril dël 2001.
As treuva ant la veja scòla ëd località Marine, ant la comun-a ëd Perlo.

A l'é dedicà a la III brigada Lys: a archeuj dj'arcòrd ëd la brigà partisan-a e vàire papé frut ëd donassion e d'un travaj d'arserca.

A òspita 'dcò n'esposission an sla scòla ëd na vira ch'a goerna dla mobilia antica e d'oget ëscolàstich.

Categorìa:Musé dla Val d'Osta
Categorìa:Sconda guèra mondial
Osservatòri astronòmich ëd Sèn-Bertolomì

Intrà an fonsion dël 2003, l**'osservatori astronòmich ëd Sèn-Bertolomì** as treuva ant la comba ëd Sèn-Bertolomì a 1675 méter d'autëssa, an località Lignan, ant la comun-a ëd Nus.
As trata 'd na zòna con n'anquinament luminos e na turbolensa atmosférica motobin bass, e donca adata a j'osservassion astronòmiche.

Categorìa:Astronomìa
Giuseppe Bonzanigo

Scultor e graveur.
**Giuseppe Maria Bonzanigo** a l'era nassù a Ast ai 6 dë stèmber dël 1745 e a l'é mòrt a Turin ai 18 dë dzèmber dël 1820.

Bonzanigo, Giuseppe
Échirolles

**Échirolles** a l'é un comun fransèis ëd 36.112 abitant .
As treuva a sud ëd Grenoble, ant ël dipartiment ëd l'Isère, ant la region Ròno-Alp. 

## Sità gemelà
Échirolles a l'é gemelà con:
*  Grujasch, Italia
*  Honhoue, Benin
*  Kimberley, Regn Unì

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Echirolles
Musé alpin Duca dj'Abruss

Ël **Musé alpin Duca d'Abruss** a l'é stàit realisà ai prim dël Neuv-sent ant la stòrica ca dle guide ëd Corméyeui.
A òspita d'esposission ch'a conto, con dij papé e dij materiaj, la stòria dl'alpinism.
A acheuj ëdcò dle mostre fotogràfiche, dzortut ansentrà an sla montagna.

Categorìa:Musé dla Val d'Osta
Categorìa:Spòrt an Italia
Categorìa:Courmayeur
Cantaran-a (strument)

La **cantaran-a** a l'é në strument musical a ras-ciament ëd bòsch.
A produv dij son curt e sech, provocà da la rotassion ëd na làmina flessìbil ras-cià da na roa dentà ch'a l'é montà an s'un man-i o na sirignòla (ch'a përmet ëd controlé ëd pì ël son).
Ël bòsch dël tlé, anté che soens a l'é 'dcò realisà la làmina, a peul esse 'd fò, ëd rol, ëd piajo o ëd sapin.
Për la roa dentà a-i é damanca d'un bòsch pi dur, për esempi ëd prussé, pociolé, uliv o gasìa.

La cantaran-a, ch'as conta sia stàita anventà da Architas ëd Tàranto, a l'é dovrà ant ël camp ëd la mùsica clàssica, për esempi ant ël *Till Eulenspiegel* dë Strauss, ma a l'é dzortut në strument dovrà ant le feste popolar e coma dësmora për le masnà.

Categorìa:Gieugh e dësmore
Categorìa:Strument musicaj
Giardin botànich alpin Chanousia

**Chanousia** a l'é 'n giardin botànich an sël còl dël Cit San Bernard, an località Seez ant la comun-a ëd La Tchouiille.
A l'é stàit creà dël 1897 da l'abà Pierre Chanoux che antlora a l'era resion dl'ospissi dël Cit San Bernard.

Ël cò dlë splendor ëd Chanousia a l'é stàit ant j'agn 1920, cand ch'a goernava 4500 ëspece 'd piante da tut ël mond e a l'han costruì na strutura për ospité la diression, un laboratòri sientìfich, un cit musé, la biblioteca e la foresterìa për jë studios.
Al di d'ancheuj ël giardin a cudiss 1600 ëspece 'd piante alpin-e.

Categorìa:Botànica
Castel d'Ussel

Ël **castel d'Ussel** a resta ant ël teritòri dla comun-a ëd Cas-cion.
A armonta al 1343 e a goerna ancor la strutura a blòch ùnich vorsùa da Ebal II ëd Challant.

Apress la dariera restaurassion conservativa, a l'é dovrà coma sede ëd mostre temporanie stòriche, artìstiche e fotogràfiche a caràter didàtich.

Categorìa:Châtillon (Val d'Osta)
Ussel
Mart (pianeta)

**Mart** (dal latin *MARS, MARTIS*) a l'é 'l quart pianeta dël sistema solar për soa distansa dal Sol. A l'é 'l pì esterior dij pianeta 'd pera. Për soa colorassion soens a l'é ciamà: ël *Pianeta Ross*.

Soa òrbita a l'é esterna a cola dla Tèra, për sòn i lo vëddoma ant ël cel squasi tut l'ann. A l'ha na luminosità ch'a cambia tant a seconda 'd soa distansa, ma che a l'é apopré parèj dle stèile pì lusente.

L'inclinassion ëd l'ass e 'l temp ëd rotassion ëd Mart a smijo motobin a coj ëd la Tèra e donca ëdcò su Mart a-i son dle stagion.
La durà ëd na giornà a l'é ëd 24,6 ore.

L'atmosfera a l'é sutila e caraterisà da 'd tempeste 'd sabia.
Ansima a Mart a-i son vàire vulcan, dont ël pi gròss ëd tut ël sistema solar.

Mart a l'ha doi cit satélit: Phobos e Deimos.
A son d'asteròid përzoné ëd sò camp ëd gravità, ch'a l'han sempe la midema facia voltà vers ël pianeta.

## L'esplorassion
Mart a l'é ël pianeta ch'as conòss mej, përchè a l'é possìbil esaminé soa surfassa con ij telescòpi terestr e a son ëstàit mandà vers Mart pi 'd satélit che an sj'àutri pianeta.
Ansima a Mart a son aterà j'astromòbij *Sojourner*, ai 4 ëd luj dël 1997; *Spirit*, ai 3 ëd gené dël 2004; *Opportunity*, ai 24 ëd gené dël 2004.

Categorìa:Sistema solar
René Willien

Scritor ant ël franch-provensal dla Val d'Osta.
**René Willien** a l'era nà dël 1916.
A l'é stàit magìster dë scòla elementar, fotògraf e a l'ha combatù ant l'Arzistensa valdostan-a.
A l'era un dij pì grand ëstudios dla coltura valdostan-a.

A l'é mòrt dël 1979.

Willien, René
Willien, René
Willien, René
G20

Ël **G20** a l'é 'n randevó ëd discussion dont la creassion a l'é stàita decidùa dlë stèmber 1999 a Washington su inissiativa dël G8 apress le crisi finansiarie dj'agn 1990.
A argropa 19 pais rich o an dësvlup, pì l'Union Europenga.
A l'é riunisse për la prima vira a Berlin dë dzèmber 1999.

A l'é formà dai pais dël G8 (Stat Unì, Giapon, Almagna, Fransa, Regn Unì, Italia, Canadà, Federassion Russa), des pais emergent (Sudàfrica, Arabia Saodita, Argentin-a, Brasil, Cin-a, Coréa dël Sud, India, Indonesia, Méssich e Turchìa) pì l'Australia e l'Union Europenga.
A l'ancamin a fasìa na ciambrea a l'ann, ma a parte dal G20 ëd Washington dël novèmber 2008 cost randevó as ten doe vire a l'ann.

Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj
Nìvola neuit-lusenta

Le **nìvole neuit-lusente**, ëdcò ciamà **mesosfériche polar**, a son dle nìvole ch'as formo a anviron 80 chilòmeter d'autëssa e as peulo s-ciairesse apress ël tramont e prima dl'alba a j'àute latitùdin, cand che 'l sol a l'é sota l'orisont, a j'anlùmina e la difrassion luminosa a-j da 'n reu an sël bleu.

A son ëstàite identificà dantorn al 1880 e da antlora a l'han seghità a spantiesse vers le latitùdin basse.
Pr'ëspieghé costa evolussion a l'han ësmonù vàire ipòtesi.
Ël satélit AIM a l'ha mostrà ch'a son fàite 'd cristaj ëd giassa dont la nos a l'é constituìa da la fum generà da la combustion ëd micrometéore ch'a sbato contra l'àuta atmosfera.
Ij gas a efet ëd sèra, si da na part a scàudo la bassa atmosfera, da l'àutra a tendo a sfreidé la mesosfera e a facilitërìo soa formassion.

Categorìa:Meteorologìa
Surealism

Ël **surealism** a l'é stàit un moviment artìstich ch'a l'ha marcà l'art ant j'agn 1920-1940.
Artista ch'a fasìo arferiment a 's moviment a son ëstàit André Breton, Man Ray, René Magritte, Paul Éluard, Hans Bellmer, Dora Maar, Claude Cahun, Jindrich Styrsky, David Hare, Roger Vitrac, Joan Miró.

Categorìa:Art figurativa e architetura
Saint-Junien

**Saint-Junien** a l'é un comun fransèis d' 11.960 abitant .
As treuva a 30 km da Limoges, ant ël dipartiment dla Haute-Vienne, ant la region Limosin. 

## Sità gemelà
Saint-Jiunien a l'é gemelà con:
*  Jumet (Charleroi), Belgi
*  Wendelstein, Gërmania
*  Żukowo, Polònia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àuta Vienne
Hubert Robert

Pitor fransèis.
**Hubert Robert** a l'era nassù a Paris ai 22 ëd magg dël 1733 e a l'é mòrt-ie ai 15 d'avril dël 1808.

Robert, Hubert
René Magritte

Pitor surealista.
**René François Ghislain Magritte** a l'era nassù a Lessines ai 21 ëd novèmber dël 1898 e a l'é mòrt a Brussel ai 5 d'aost dël 1967.

## Euvre prinsipaj
* *Olympia*

Magritte, René
Rodolfo Morgari

Pitor.
**Rodolfo Morgari** a l'era nà a Turin dël 1827, fieul ëd Giuseppe e frel ëd Paolo Emilio, e a l'é mòrt-ie dël 1909.

A l'ha frequentà l'Academia Albertin-a e peui a l'ha partissipà a la Campagna dël 1848.
A l'é fasse armarché ant le piture ëd soget ëstòrich e alegòrich e ant l'art decorativa.
Për soe capassità ant la restaurassion dle piture antiche, Vitòrio Emanuel II a l'ha nominalo pitor e restaurator dij palass reaj.
A l'é stàit premià a l'esposission nassional dël 1884.

A l'ha piturà dij fresch ant le cese ëd Santa Teresa a Turin, ëd San Morissi e ëd San Sebastian a Biela.
A l'ha mostrà për tanti agn a l'Academia Albertin-a.

A l'avìa un fieul, Pietro, ch'a sperava podèissa seghité le tradission artìstiche dla famijà, ma che a l'é mòrt a Londra.

Morgari, Rodolfo
Morgari, Rodolfo
Vincenzo Troya

Pedagogista.
**Vincenzo Troya** a l'era nassù a Majan dël 1806 e a l'é mòrt a Turin dël 1883.

Troya, Vincenzo
Luigi Morgari

|Pitor.
**Luigi Morgari** a l'era nà a Turin dël 1857, fieul dël pitor Paolo Emilio, e a l'é mòrt-ie ai 2 ëd gené dël 1935.

A l'é stàit anlev d'Enrico Gamba e d'Andrea Gastaldi.
Bon colorista e svicc ant l'esecussion, a l'era specialisà ant ij soget religios e a l'era 'n bon frescator: a l'ha realisà vàire euvre ant le cese ëd Piemont, ëd Lombardìa, ëd Liguria.
Apressià a son ij sò fresch mitològich, coma a Palass Raggio  e a Palass Quartara a Génoa e ant lë scalon dla ca dla comun-a ëd Turin.

Luigi Morgari a l'ha avù ses masnà: Emilia (1882-1964, pitris), Paolo Emilio (1883-1947, animalista), Maria (nassùa dël 1886), Carl (nà dël 1888), ël colonel Cesare (nà dël 1890), Margherita (nà dël 1892).
 
 == Galerìa ëd foto ==

MorgariSanMichele.jpg|Luigi Morgari, Cesa ëd San Michel (Olevano di Lomellina)
Trino Chiesa San Domenico Beata Panattieri.JPG|Luigi Morgari, "La Beata Panattieri", Trin, cesa ëd san Domìnich
Luigi Morgari. Compianto Sul Cristo morto..jpg|Luigi Morgari "Compianto Sul Cristo morto"
4573 - Milano - S. Maria d. Carmine - Carlo Maciacchini, Cappella d. sacro Cuore - Foto Giovanni Dall'Orto, 3-Jan-2008.jpg|Luigi Morgari - S.Maria del Carmine (Milano)

 
 

Morgari, Luigi
Morgari, Luigi
Beatrice Morgari

Pitris.
**Beatrice Morgari** (stranomà Bice) a l'era nà a Turin ai 15 ëd giugn 1858, fija dël pitor Paolo Emilio.

A l'era na fiamenga ritratista.
A l'era mariasse con Giovanni Vezzetti e a l'é mòrta dël 1936.

Morgari, Beatrice
Morgari, Beatrice
Oddino Morgari

**Oddino Morgari** a l'era nà dël 1865, fieul dël pitor Paolo Emilio Morgari.
A l'é stàit diputà sossialista ëd Turin.
A l'ha nen avù 'd masnà e a l'é mòrt dël 1944.

Morgari, Oddino
Pietro Morgari

Pitor.
**Pietro Morgari** a l'era nà dël 1852, fieul dël pitor Rodolfo.

A l'ha realisà un grand foson ëd piture, dal quàder ëd géner al patanù, dal soget ëstòrich al ritrat.
A l'é fasse armarché an manera particolar ant ij quàder d'animaj e ëd cassa.

A l'é mòrt a Londra dël 1885.

Morgari, Pietro
Pilade Gay

**Pilade Gay** a l'era nà a San Damian ai 28 ëd fërvé 1870.

Da giovo a l'era n'estremista e a l'ha gestì ël periòdich anàrchich turinèis L'ordine.
Pì tard a l'ha partissipà a la fondassion dl'ebdomadari sossialista Il grido del popolo e ant ij darié agn ëd soa vita a l'ha pressiedù l'Associassion general dj'ovrié.

A j'elession generaj dij 26 d'otóber 1913, candidà sossialista, a l'ha avù 7380 vot contra ij 7826 ëd Felice Paniè e ij 664 dl'arformista Francesco Repaci.
Al balotage a l'ha otnù 9703 vot contra 9110 ëd Paniè e a l'é vnù diputà dël IV colege ëd Turin.

Pilade Gay a l'é mòrt a l'amprovista ai 27 ëd gené 1914.
A l'ha suceduje coma diputà dël colege Giuseppe Bevione, ch'a l'ha vagnà j'elession suplementar.

Gay, Pilade
Categorìa:San Damian (AT)
Gian Pietro Lucini

Poeta an lenga italian-a.
**Gian Pietro Lucini** a l'era nà a Milan dël 30 ëd stèmber 1867 e a l'é mòrt a Breglia dël 13 ëd luj 1914.
A fasìa ël crìtich literari an sij giornaj, dont l'ebdomadari literari "Il Piemonte".
### Euvre prinsipaj
**Il libro delle figurazioni ideali*,Milano 1894
**Il libro delle immagini terrene*, Milano 1898
**La nenia al bimbo di un Ci-Devant*, Milano 1898
**Il monologo di Florindo*, Milano 1898
**Il monologo di Rosaura*, Milano 1898
**I monologhi di Pierrot*, Milano 1898
**L'intermezzo dell'Arlecchinata*, Milano 1898
**La ballata di Carmen Monarchia corifea di Café Chantant*, Milano 1900
**Elogio di Varazze*, Varazze 1907
**Per una vecchia croce di ferro. Tre liriche con disegni di Carlo Agazzi*, Milano 1908

Lucini, Gian Pietro
Lucini, Gian Pietro
Paolo Emilio Morgari

Pitor.
**Paolo Emilio Morgari** a l'era nassù a Turin dël 1815, fieul dël pitor Giuseppe, e ambelelà a l'é mòrt dël 1882.

A l'é stàit anlev ëd sò pare e peui ëd Carlo Felice Biscarra.
A l'é peui dedicasse a lë studi dla notomìa, an colaborand për la part artìstica col dotor Bertinatti.
A l'ha viagià tant.

An soe piture a euli a l'é specialisasse ant ij soget religios e vàire cese piemontèise a l'han dij sò fresch: a Santià, Fossan, Turin, Carù, La Ciusa, Varal e d'àutri pòst; a Bra a l'ha fàit na pala d'autar.
A l'ha fàit dij fresch ëd soget alegòrich e mitològich an sla vòlta dlë scalon ëd Palass real a Turin.

Paolo Emilio Morgari a l'ha avù tre masnà: Luigi e Beatrice, ch'a son ëstàit dij pitor ëdcò lor, e Oddino, ch'a l'é stàit diputà sossialista ëd Turin.

Morgari, Paoloemilio
Morgari, Paolo Emilio
Giuseppe Morgari

Pitor.
**Giuseppe Morgari** a l'era nà a Turin dël 1788 e a l'é mòrt-ie dël 1829.

A l'era amis ëd Bernardino Galliari e anlev ëd Lorenzo Pecheux; a l'era stàit nominà senògraf ëd cort da re Carl Felis e a l'era diretor dla Fabrica real ëd tapiss, che a coj temp a l'avìa soa sede al castel dël Valentin.
A l'ha partissipà a la prima esposission dla Sossietà promotris dle bele art an Turin.

Ij soget preferì ëd soe piture a son j'animaj, nature mòrte, fior e paesage.

Giuseppe Morgari a l'ha avù doi fieuj pitor ëdcò lor: Paolo Emilio e Rodolfo.

Morgari, Giuseppe
Morgari, Giuseppe
Arteria

N**'arteria** a l'é 'n vas, o canal, ch'a men-a ël sangh dal cheur a la periferìa dël còrp.

Categorìa:Notomìa‎