Fusëtta

**Fusëtta** a l'é un veìcol, un mìssil o un mojen volant ch'a viagia an dovrand un motor a reassion për generé la spinta. A l'é l'ùnich mojn conossù bon a viagé ant ël veuid dlë spassi, përchè a traspòrta sia ël carburant che l'ossidant (o comburent) necessari a la combustion.

### Stòria
La tecnologia dle fusëtte a l'ha dle rèis antiche. Dël sécol ch'a fà XIII, ij Cinèis a l'han ancaminà a dovré dij sagitari pirotécnich (fusëtte a póver nèira) për fin militar e festiv. Sto savèj a l'é spantiasse an Euròpa travers ij Mòngoj e j'Àrab.

L'era moderna a l'é ancaminà con ij travaj ëd Konstantin Ciolkovskij an Russia, ch'a l'ha elaborà l'equassion fondamental dël vòl spassial e a l'ha proponù l'usagi dij propelent lìquid. Peui, Robert Goddard ant jë Stat Unì a l'ha lansà la prima fusëtta a lìquid dël 1926. An Gërmania, Wernher von Braun e sò grup a l'han dësvlupà la V-2, la prima fusëtta balìstica a largh tiragi, dovrà durant la Sconda guèra mondial.

D'apress la guèra, jë Stat Unì e l'Union Soviética a l'han caturà vàire siensià alman e ij sò proget, an anandiand la corsa a lë spassi. Dël 1957, l'URSS a l'ha lansà lë Sputnik 1 con na fusëtta R-7. Jë Stat Unì a l'han rëspondù con l'Explorer 1 e peui con ël programa Apollo, ch'a l'ha portà l'òm an sla Lun-a dël 1969 con la fusëtta Saturn V.

### Sòrt ëd fusëtte

#### Scond ël propulsor
Le fusëtte as peulo classifiché an base al tipo d'energìa ch'a deuvro:

* **Fusëtte a propulsor sòlid**: ël carburant e l'ossidant a son mës-cià ant na sostansa sòlida (com la balestite). A son sempie e afidàbij, ma a peulo nen esse regolà na vira anvische. Dovrà ant ij booster dlë Space Shuttle e ant ij mìssij balìstich.

* **Fusëtte a propulsor lìquid**: a deuvro doi lìquid (normalment un carburant, com kerosen o idrògen, e n'ossidant, com ossìgen liquid). A l'han un motor pì complicà ma a peulo esse regolà e dëstissà. A son dovrà ant la pì part dij lansator modern (Soyuz, Falcon 9, Ariane 5).

* **Fusëtte ibride**: a deuvro un propulsor sòlid e un lìquid. A son men comun-e.

* **Fusëtte nuclear**: a deuvro un reator nuclear për scaudé un propulsor (com l'idrògen). A son ancor nen dovrà për motiv ëd sicurëssa.

* **Fusëtte a ion**: a deuvro camp elétrich për aceleré jë ion. A produvo na spinta cita ma a peulo marcé për agn. A son dovrà për le sonde spassiaj.

#### Scond l'usage
* **Lansator spassiaj**: a servo për porté satélit, sonde o astronàuta an òrbita.
* **Mìssil balìstich**: a servo për fin militar, për porté na testa esplosiva da 'n pont a l'àutr an sla Tèra.
* **Fusëtte sonda**: a servo për fé d'arserche ant l'atmosfera (meteorologìa, fìsica).
* **Fusëtte pirotécniche**: a servo për ij feu d'artifissi.

### Prinsipi ëd fonsionament
La fusëtta a fonsion-a an base al ters prinsipi dla dinàmica ëd Newton: për minca assion a-i é n'assion ugual e contraria. Ël motor a campa fòra a gran velocità na massa ëd gas (ij prodot ëd la combustion), e la fusëtta a l'é possà an diression contraria.

L'equassion fondamental dël vol spassial (equassion ëd Ciolkovskij) a l'é:
\Delta v = v_e \ln \frac{m_0}{m_f}
andoa:
* \Delta v a l'é la variassion ëd velocità,
* v_e a l'é la velocità dë scàrich dij gas,
* m_0 a l'é la massa total ëd partensa,
* m_f a l'é la massa final.

Për rivé an òrbita, na fusëtta a deuv rivé a na velocità d'anviron 7,8 km/s (28.000 km/h).

### Component prinsipaj
Na fusëtta a l'é formà da vàire part:
* **Motor** (un o pì).
* **Strutura** (ël fust e j'ale për stabilità).
* **Serbatoj** për ël carburant e l'ossidant.
* **Sistema ëd guidagi** (giroscòpi, aceleròmeter, computer).
* **Coef** (la part ch'a conten ël càrich.

### Fusëtte famose
* V-2: la prima fusëtta balìstica.
* R-7: la prima fusëtta antërnassional, dovrà për lansé lë Sputnik.
* Saturn V: la fusëtta pì potenta mai costruìa, dovrà për ël programa Apollo.
* Space Shuttle: ël prim lansator riutilisàbil.
* Falcon 9: la prima fusëtta riutilisàbil ch'a l'ha fàit torné ël prim stadi an Tèra.

### Vardé ëdcò
* Motor a reassion
* Mìssil
* Lansator
* Sonda spassial
* Spassiopòrt

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI