open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2005

## Eveniment an Euròpa
* **19 d'avril**
**Joseph Ratzinger a l'é elegiù vësco ëd Roma. A pija ël nòm ëd Benedet XVI.
* **29 ëd maj**
**Votassion an Fransa an sël tratà constitussional europengh, vagnà dai *nò*.
* **4-5 d'ost**
**Un feu a ravagia ël massiss ëd la Colle-Noire

## Eveniment ant ël mond
* **30 ëd gené**
**Elession generaj an Irak.
* **27 ëd novèmber**
**Elession pressidensiaj an Honduras, vagnà da Manuel Zelaya.

## Nàssite
## Mòrt
* **14 ëd fërvé**: Rafic Hariri.
* **28 ëd fërvé**: Mario Luzi.
* **2 d'avril**: Gioann Pàul II.
* **14 dë stèmber**: Robert Wise.
* **31 d'otóber**: Franco Scoglio.

## Premi Nobel
Premi Nobel dla meisin-a: Barry Marshall, Robin Warren.

Categorìa:Sécol ch'a fa XXI
2004

## Eveniment ant ël mond
***3 ëd gené**
** Assident d'avion a Charm el-Cheikh. A meuiro 148 përson-e.
** L'astromòbil *Spirit* a atera su Mart.

***4 ëd gené**
** Elession pressidensiaj an Geòrgia: Mikhail Saakashvili a l'é elegiù pressident con ël 96% dij vot.

***24 ëd gené**
**L'astromòbil *Opportunity* a atera su Mart.

***26 dë dzèmber**
** Taramòt a Sumatra ëd grandeur 9,2. A meuiro pì che 230.000 përson-e.

## Nàssite
## Mòrt
* **14 ëd fërvé**: Marco Pantani.
* **4 ëd mars**: Claude Nougaro.
* **27 ëd maj**: Umberto Agnelli.
* **28 ëd luj**: Tiziano Terzani.
* **17 dë stèmber**: Alfredo Correa de Andreis.
* **11 ëd novèmber**: Yasser Arafat.

## Premi Nobel
Premi Nobel dla conomìa: Edward Prescott.

Premi Nobel ëd literatura: Elfriede Jelinek.

Premi Nobel dla pas: Desmond Tutu.

Categorìa:Sécol ch'a fa XXI
2003

## Eveniment ant ël mond
* **19 ëd mars**
** Achit ëd l'anvasion merican-a e britànica dl'Irak.
* **9 d'avril**
** Intrada dl'armada merican-a a Baghdad e fin dël regim irachen ëd Saddam Hussein.
* **11 d'ost**
** La NATO a pija la diression dla Fòrsa antërnassional d'assistensa a la sigurëssa an Afgànistan.
* **23 ëd novèmber**
** Rivolussion dle reuse an Geòrgia.

## Nàssite
## Mòrt
* **24 ëd gené**: Giovanni Agnelli.
* **20 ëd fërvé**: Renato Callisto Arnod.
* **22 d'avril**: Anna Bonomi Bolchini.
* **25 ëd maj**: Alberto Todros.
* **20 d'otóber**: Giulio Dolchi.
* **7 dë dzèmber**: Josè Maria Jimenez.
* **29 dë dzèmber**: Michael Courtney.

## Premi Nobel
Premi Nobel për la Pas: Shirin Ebadi.

Categorìa:Sécol ch'a fa XXI
2002

## Eveniment an Euròpa
* **21 d'avril**
** Prim vir dl'elession pressidensial an Fransa.

## Eveniment ant ël mond
* **14 d'avril**
** Hugo Chavez a torna al podèj an Venessuela, apress ël colp dë stat ch'a l'avìa taparalo via.

## Nàssite
## Mòrt
* **19 ëd mars**: Marco Biagi.
* **6 ëd maj**: Pim Fortuyn.

## Premi Nobel
Premi Nobel dla conomìa: Daniel Kahneman.

Premi Nobel dla pas: Jimmy Carter.

Premi Nobel ëd literatura: Imre Kertész.

Categorìa:Sécol ch'a fa XXI
2001

## Eveniment an Euròpa
* **25 d'avril**
** A duverta ël musé dl'Arzistensa a Perlo.
## Eveniment ant ël mond
* **11 dë stèmber**
** Atentà contra le tor binele e ël Pentàgon.
* **7 d'otóber**
** Jë Stat Unì e ël Regn Unì a anvado l'Afgànistan.
* **20 dë dzèmber**
** An Afgànistan a l'é creà la Fòrsa antërnassional d'assistensa a la sigurëssa.

## Nàssite
## Mòrt
* **6 d'ost**: Jorge Amado.
* **20 ëd maj**: Renato Carosone.
* **9 dë stèmber**: Ahmed Chah Massoud.
* **23 d'otóber**: Daniel Wildenstein.
* **19 ëd novèmber**: Maria Grazia Cutuli.
* **24 dë dzèmber**: Pietro Villa.

## Premi Nobel
Premi Nobel dla conomìa: Joseph Stiglitz.

Categorìa:Sécol ch'a fa XXI
Disà dla Novalèisa

## Introdussion
Le **Disà dla Novalèisa** a son datà a la fin dël sécol che a fa XIV.
A son n'àutr esempi dl'usansa ëd traduve dal piemontèis al latin. A rivo da un còdes dl'Abassìa dla Novalèisa.

## Test
N'esempi dle *Disà*:

*Se tu me voy donar doe pernis y te menerai con lo tò astor unt un vist eri doe dozeyne<BR>*
*e in aut di agly faxany, se tu me ne as part de la caza, la qual tu prendras.*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0010
Pijà ëd Pancalé

## Introdussion
La **Pijà ëd Pancalé** a l'è ant un document dël 1410, ant l'Archivi Stòrich ëd Turin.
A l'è un componiment ëd 24 vers, dn'aotor nen conossù, che a parla ëd quand (29 otóber 1410) ij Savòja a l'han pijà Pancalé aj Marchèis ëd Salusse.

## Test
Ij primi 6 vers dla **Pijà**:

*Lo castel de Pancaler, <BR>*
*Que tùit temp era fronter <BR>*

*E de tute malvestai fontana, <BR>*
*Per mantenir la bauzana <BR>*

*E al pais de Peamont trater darmage <BR>*
*Gli segnour de chel castel n'aven lor corage. <BR>*

An ël quint vers a-i è la dission **PEAMONT**, che a pariss për la prima vira ant la litratura (prima an latin as disìa **pedemontis**). 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0011
Dotrinal ëd Mayfred

## Introdussion
Ël **Dotrinal ëd Mayfred** a l'è ël prim test piemontèis con na data sicura, ël 1225.
Ël magister Mayfred ëd Belmond a lo dovrava për fé scòla a Vërsèj.

## Test
Ël test a l'è amportant përchè a arpòrta paròle rivà fin-a a noiàutri, për esempi:

*nizola* = lat. avellana, it. nocciola, piem. ninsòla;
*tros*   = lat. maguderis, it. torsolo, piem. tross;  
*taramasca* = lat. larva, it. strega, piem. masca.

Ël test a conten peui neuv Proverb e sentense.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0005
Categorìa:Vërsèj
Lamentassion ëd Vërsèj

## Introdussion
La **lamentassion ëd Vërsèj** a l'è un *Planctus Mariae* datà dël Quatsent.
As treuva ant un document dël convent dij Dominican ëd S. Pàul ëd Vërsèj.

## Test
L'inissi dla **Lamentassion**:

*Io sum Zovan ch'i l'ò ben vist, <BR>*
*Tutta la mòrt de Yhesù Crist, <BR>*
*Como lo prendero li Zoè, <BR>*
*L'abandonoro tuti y sé. <BR>*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0013
Categorìa:Vërsèj
Lamentassion ëd Cher

## Introdussion
La **lamentassion ëd Cher** a l'è un *Planctus Mariae* datà dël Quatsent.
As treuva ant un document dla Colegià ëd Santa Maria dla Scala ëd Cher.

## Test
L'inissi dla **Lamentassion**:

*Bin devema tùit pioré cum gran dolor <BR>*
*la dura mòrt del nòstr bon creator, <BR>*
*chi vols morir per reymer li peccator, <BR>*
*susa la crox assì gran desonor. <BR>*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0014
Companìa dij Brandé

Vers la fin dj'agn 1920, dantorn al giornal Ij Brandé, la neuva generassion ëd poeta piemontèis as gropa ansema ant la **Companìa dij Brandé**, ch'a l'ha an Pinin Pacòt sò animator prinsipal.
Ël but a l'é ëd porté la poesìa a livej pì àut e madur che coj ch'a l'avìo caraterisà la generassion birichinòira.
La prima proclamassion pùblica dla constitussion dla companìa a l'é dla fin dël 1931, ant n'artìcol ëd Pacòt surtì ansima a la Rivista italiana di letteratura dialettale, antant che soa prima manifestassion coltural, dla fin dël 1930, a l'era stàita la publicassion ëd n'archeujta ëd dissèt poeta piemontèis, për onoré ij sent agn dla nàssita ëd Mistral.
Ai 10 d'avril dël 1974, la Companìa a l'é ëdcò constituisse con n'at ofissial, në strument dël nodar Giovanni Battista Picco, scrivù an presensa ëd Dumini Badalin, Milo Bré, Giuseppe Gastaldi, Alfredo Nicola, Censin Pich, Michele Ponte, Armand Motura, Oreste Porello.

Da soa nàssita e fin-a al di d'ancheuj, la companìa a l'ha fàit chërse generassion ëd poeta e a l'ha soagnà, an manera direta o indireta, vàire amportante inissiative ëd tua e valorisassion dla lenga e dla coltura Piemontèis, dzortut ant ël camp editorial.
N'esempi a son ij giornaj Ij Brandé, Musicalbrandé, Piemontèis Ancheuj.

Categorìa:Stòria dla literatura piemontèisa
Sentensa ëd Rivàuta

## Introdussion
La **sentensa ëd Rivàuta** a l'è un document dël 1446, relativ a na sentensa pronunsià dal Vicari dl'Abà dël monasté ëd Rivàuta.
A rësgoarda n'ampromëssa 'd mariage nen mantnùa.
Ël document a l'è amportant përché a dimostra che as ancaminava a dovré ël piemontèis për ëd document legaj.
A l'é conservà a l'archivi dë stat ëd Turin.

## Test
La presentassion dël Vicari:

*(Fra Anthony Bara de Cher (prior zostrer de lo monaster de li Saynt Apostol, <BR>*
*zoe de Sanct Peer e de Saynt Andrea de Rupp Vuauta, de l'ordem de Cistel e de lo Vescovà de Turin. <BR>*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0015
Les Invalides

L**'Hôtel des Invalides** a l'é un compless monumental d'edifissi ëd Paris ch'a formo un quadrilàter largh 390 méter e longh 540.
A l'era n'ospidal militar e a l'é stàit costruì për órdin ëd Luis XIV antra 'l 1671 e 'l 1676, su proget ëd Libéral Bruant, l'architet ëd la Salpêtrière.
Parèj dla Salpêtrière a l'é n'edifissi sever, articolà an tante ale ch'a formo vàire cort a l'anterior.

L'Hôtel des Invalides a òspita ël Musé dl'armada e ël Musé dle machëtte dj'arcostrussion ëstòriche.

## L'ala a nòrd
La fassada dël còrp prinsipal, ch'a dà a nòrd, a smon quatr órdin dë fnestre e as duverta al sènter con un grand portal jònich a arcade, con dëdzora un riliev ëd Guillaume Coustou dël 1735, arfàit torna ant ël 1815, ch'a arpresenta Luis XIV a caval trames a le statue dla Prudensa e dla Giustissia.

## L'ala a sud
L'ala sud a serv da fassada a la cesa ëd San Luis des Invalides, a tre navà con ëd tribun-e an sle navatele, ch'a goerna vàire testimonianse an arcòrd dij grand soldà dl'amper.
Sò còro a resta tacà a col dël Dôme des Invalides, na ciadeuvra baròca, ëd sigura l'euvra pì amportanta ëd tut ël compless.
Costruì da Jules Hardouin Mansart antra 'l 1679 e ël 1706, ël Dôme a l'é n'edifissi a pianta quadra, con fassada severa a doi órdin, l'un dzora l'àutr, ëd colòne dòriche e corinse, fronton triangolar e cùpola, andorà 'd recent, ampostà ansima a 'n tamborn àut a colòne cobià.
A l'é àut 107 méter.
L'antern, a cros greca con capele ai canton ch'a goerno vàire monument funerari a d'òm avosà (tanme ël marchèis ëd Vauban e ël viscont ëd Turenne) a l'é faussà ant le proporsion për avèj përdù sò sènter focal: an efet an sël paviment, pròpe sota la cùpola, Louis Visconti a l'ha fàit duverté la nicia ch'a òspita la tomba an pòrfid ross ëd Napoleon Bon-a-part, con dódes *Vitòrie* monumentaj ch'a-j fan la vijà scurpìe da James Pradier e ch'a simboliso le prinsipaj vitòrie napoleòniche.
Ël còrp ëd Napoleon a l'é stàit trasportà dël 1840 da l'ìsola ëd Sant Élena.

Categorìa:Architetura ëd Paris‎
At ëd Poirin

## Introdussion
L**'at ëd Poirin** a l'é un papé dël 1 d'otóber dël 1465 che a l'é goernà ant l'archivi comunal ëd Poirin. 
Ël document a l'é amportant përchè a dimostra che as ancaminava a dovré ël piemontèis për ëd papé legaj.

## Test
Un tòch dël document: 

*... se d'bia elezer quatri òmi inter lo present consegl, li qual debiun ander a la soa presentia per part de la comunità <BR>*
*a deuerlo re(n)gratiar de tant bon amor e de tant bin ch'el demostra como segnor benign chi ama la iusticia e la rason, ... <BR>*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0016
Glòsse a Ovidi

## Introdussion
Le **glòsse a Ovidi** a son apopré 90 paròle traduvùe dal latin al piemontèis dzora a n'edission dla *Metamorfosi* d'Ovidi. 
Ël document a l'è conservà ant la Biblioteca Nassional ëd Turin.

## Test
Un pàira ëd tradussion antëressante: 

*lat. *ferrugine* = *ruzo* 
*lat. *amita* = *amia*. Costa sconda paròla a-i è squase pì nen an piemontèis, mentre a l'è bin viva an Lombard: *ami(d)a*. An piemontèis al dì d'ancheuj i dovròma *magna*, che a riva dal lat. *AMITA MAGNA* = *magna dël pare*.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0017
Test carmagnolèis

## Introdussion
Ij **test carmagnolèis** a son tre toch an pròsa dël Quatsent, che a j'ero conservà ant la Biblioteca Nassional ëd Turin. 
Belavans ël document original a l'è andàit përdù ant un incendi dël 1904. 
Ël document original a contnìa ëdcò le *Laudi ëd [[Carmagnòla]]*.

## Test
L'inissi dël ters tòch: 

*Belli freli ch'i sei vegnù in questa present matina, avé fait el vòstr debit; <BR>*
*queli ch'i son nent vegnù, ne poeno pa dir ansì.*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0018
Recomendaciones ëd Salusse

## Introdussion
Le **recomendaciones ëd Salusse** a son disdeut orassion ch'a compagno le làode an italian dël laodari 'd Salusse. 
J'orassion a son rivane conservà ant un còdes dla Confraternita dël Gonfalon ëd Salusse.

## Test
Esempi: orassion për ij frut dla tèra: 

*[...] per lo fruyt de la terra, che per la soa misericordia e pietà <BR>*
*lo vard de tempesta e de mal ivern e de vast de ree gent ...<BR>*

Ant l'istess còdes as treuva la Lauda ëd Salusse.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0019
Categorìa:Salusse
Ordinament ëd Droné

## Introdussion
J' **ordinament ëd Droné** a j'ero la *régola* dla Companìa dla Dissiplin-a. 
Ël document original a l'é conservà da la Confratèrnita ëd Droné e a l'è datà a la metà dël Quatsent.

## Test
Un dij capìtoj: 

*Lo sexto capitulo trata de audire la messa e la predica, zò è che omni frel dé oder omnia semana doe mise e tuta vòta che se faza predicació, <BR>*
*sia in la dicta casa de la disuplina on sia in la giesia parrochial, sarvo se nò fusa per nessesità.<BR>*

Ant l'istess còdes as treuva la Lauda ëd Droné.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0020
Passion d'Arvel

## Introdussion
La **Passion d'Arvel** a l'è un drama sacr, datà tra ël 1479 e ël 1490 e rapresentà a Arvel. 

## Test
La **Passion** a vorerìa esse an toscan, ma l'àutor a dis: 

*La Passione in tal lingua è fatta <BR>*
*che da noy è pocco usitata, <BR>*
*imperò nonn è da maraveglare <BR>*
*se non l'abiamo bene saputa fare.*

Për noiàutri a l'è un boneur che la **Passion** a sìa pien-a ëd piemontesism, për esempi: 
* *ancoy*  = *ancheuj* ; 
* *darera* = *darera* ; 
* *escagno* = *scagn* ; 
* *pertuso* = *përtus* ; 
* etc...

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0021
Tuchinagi

Ël **tuchinagi** a l'é ël moviment d'arvira dij *Tuchin*, paisan e montagnin dël Canavèis e dla Val d'Osta che, da la fin dël sécol ch'a fa XIV a mità dël sécol ch'a fa XVI, a combato contra jë sgnor an vàire bataje.

Ël moviment a pija l'andi da arvire ch'a-i ero staje an Auvergne e Lengadòca a ancaminé dal 1361, an conseguensa dle crisi econòmiche dla mità dël Tërzent, agravà da le devastassion dla guèra dij sent agn e da le taje esagerà dla coron-a.
Si batibeuj a son ëstàit crasà con violensa dantorn a j'agn Otanta da Gioann ëd Valois, duca ëd Berry.

Ij prim episòdi an Piemont a son j'arvire ëd Biela e d'Andorn dël 1377, e dal 1385 la flin-a dla popolassion a s-ciòpa an Canavèis e Val d'Osta.
J'arvirà a treuvo l'apògg an fonsion anti-Savòja ëd Teodòr II, marchèis ëd Monfrà.
Le bande ëd Tuchin a son formà da 'd disperà, ch'a j'ero tratà parèj d'utiss o ëd bes-ce, ma l'arvira a së spantia e la sitoassion as pasia mach vers ël 1391, cand jë sgnor a rivo a n'acòrdi con le comunità e Medeo VII a-j fa da garant.
Ij ribej pì ostinà a son pendù.
Për evité che 'l fenòmeno dël tuchinagi a podèissa arpet-se, ël Cont Ross a arforma ël sistema fiscal, an sbassand le taje.

Ël perìod dlë scond tuchinagi a s-ciòpa vers ël 1441 e a dura pì 'd sent agn.
Le lòte a son dzortut an val Soana, anté che ij montagnin a s'arviro a le prepotense dij nòbij.
Dòp vàire ondà ëd repression, arvire e ricomposission tra le part, ant ël 1545 ël duca ëd Savòja a dà sò përdon aj ribej e a promet che ij nòbij a l'avrìo pì nen molestà ij montagnin.
Ël moviment pian pian as dëstissa, ma a resta d'arferiment ideal për la popolassion.

Categorìa:Stòria dël Piemont
Santuari dla Consolà

Ël **Santuari dla Consolà** a l'é an piassa dla Consolà a Turin.
As chërd ch'a sia stàit fondà da re Arduin.
As treuva anté ch'a-i era na cesiòta consacrà a Sant Andrea dësblà aj temp dj'anvasion dij Visigòt.
Dla cesa pì antica a-i resto chèich part, anglobà ant le costrussion pì tarde.

### Ël bòrgno ëd Briançon
Andrinta a sa cesa a-i era na mistà dla Madòna, ch'a l'era spërdusse.
As conta che un di, un bòrgno ëd Briançon a l'avrìa avù n'aparission dla Madòna e che chila a l'avrìa arcomandaje d'andé a Turin për podèj torna s-ciairé.
Rivà a Turin, an sël leu dla veja cesiòta, ël bòrgno a l'avrìa torna podù vëdde e a l'avrìa s-ciairà la mistà përdùa dla Madòna.

### La cesa moderna
A l'ancamin dël sécol ch'a fa XVII la cesa a l'era stàita restaurà da Ascanio Vitozzi.
Për memòria dël miràcol, dal 1678 al 1703 a l'han costruì la cesa ch'a-i é al di d'ancheuj, sij dissegn ëd Guarino Guarini.
Dël 1714 ël presbiteri a l'é stàit agrandì e a l'han faje n'autar neuv, su proget ëd Filippo Juvarra.
Dël 1854-1864 a l'é la neuva fassada ëd Pietro Anselmetti e dël 1896-1904 l'agrandiment dël presbiteri, cudì da Carlo Ceppi.

Andrinta, la cesa a cudiss d'euvre ëd Perucca, Clemente (sécol ch'a fa XIX), ëd Moncalv (sécol ch'a fa XVIII), ëd Crosato e ëd Gonin.
Ant la capela a snistra dël presbiteri a son goernà doe bele statue ëd Vincenzo Vela, dël 1861, ch'a figuro j'argin-e Marìa Teresa e Marìa Adelàide an ginojon.

Da banda dla cesa a s'àossa ël cioché 'd Sant Andrea, dël sécol ch'a fa XI, ùnich esempi ëd romànich ch'a-i resta a Turin.
Durant la restaurassion dla cesa ant ël 1885 a son ëstàite dëscoatà dle reste ëd na tor angolar dla sinta roman-a.

Durant ij bombardament dij 12-13 d'ost 1943, la part esterna dla capela a drita dl'autar magior a l'era drocà, con dann për l'autar magior, e la canònica antra contrà Giulio e la cort a l'era stàita dësblà.

## Galerìa ëd foto

3179TorinoConsolata.jpg|Santuari dla Consolà
3188TorinoConsolataInside.jpg|Intern dla Cesa
3204TorinoConsolataInside.jpg|Quader dla Madona
3209TorinoConsolata.jpg|ël cioché 
3203TorinoConsolataInside.jpg|l'autar magior


Cristianésim an Piemont
Categorìa:Cese ëd Turin
Scriture latin-e tarde

## Introdussion
Ant ël Quatsent, ël latin a riussìa pì nen a basté për traduve la lenga ëd tùit ij dì. Ant ij document dël temp as treuvo tante parole piemontèise che a son stàite pen-e
latinisà. 
Si a son arportà cheich esempi gavà da n'inventari dël castel ëd Rìvole dël 1417.

## Test
La prima paròla a l'è l'original latinisà, la sconda a l'è la parola piemontèisa d'ancheuj.

*amboczorium* = ambossor 
*botallos* = botal, botaj 
*bouc*     = boch (paròla che a riva diretament dal séltich/germanich o, fin-a, da l'indoeuropengh) 
*crota* = cròta 
etc...

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0022
Carlo Baretti

Poeta an lenga piemontèisa.
**Carlo Baretti** a l'era nassù ël 25 d'avril dël 1888 a Roma, anté che sò pare, lë scritor ëd comedie Eraldo Baretti, as trovava për travaj, e a l'é mòrt a Turin ël 1m dë dzèmber dël 1946.
Carlo Baretti a fasìa l'avocat.

## Euvre
* *Salutme 'l Mòro!* (1935)
* *Campagna* (1949)
* *Piuma bianca*

Baretti, Carlo
Sànguis

Ël **sànguis** a l'é 'n mangé fàit an butand ëd salam, ëd giambon o d'àotri aliment antrames a doe fëtte ëd pan.
A l'é stàit anventa dal cusiné ëd Lord Sandwich - dont a pija ël nòm - përchè chiel-sì a l'era un giugador fòrt passionà e a l'avìa pa anvìa ëd perde 'd temp për aossesse da la tàola ëd gieugh e andé a mangé.

Categorìa:Mangé
Piemontèis Ancheuj

**Piemontèis Ancheuj** a l'é un mensil ëd poesìa e 'd coltura an lenga piemontèisa, soagnà e cudì da 'd litrà ch'as arfan a lë spìrit dla Companìa dij Brandé.

But dël giornal a l'é col d'esse na testimoniansa viva dla vitalità dl'ànima piemontèisa e d'ufrì ai piemontèis, vej e neuv, l'ocasion ëd conòsse e 'd pijé cossiensa dij valor, dla richisia e dj'arsorse spirituaj dla gent ëd Piemont.

## Stòria
Ël 22 d'otóber 1982, a na ciambrea dij Brandé tnusse a Vila Lascàris ëd Pianëssa, Milo Bré, Censin Pich e Remo Bertodatti a nunsio la nàssita dël giornal ch'a ancamin-a a seurte con ël nùmer 0 dë dzèmber 1982.
Ant ël prim consèj ëd redassion a-i son ëdcò Carlo Dardanello, Luciano Gibelli, Rico Gulin e Pierin Rossi.
Diretor a l'é Milo Bré.

Dal nùmer ëd gené dël 2003, l'arvista a l'ha cangià la vesta gràfica.

## La redassion
Ancheuj ël pressident a l'é Corrado Marra, ël diretor responsàbil a l'é Milo Bré.
Ël comità ëd redassion a l'é formà da Corrado Marra, Augusto Dellavalle, Michele Bonavero, Carlin Porta, Claudio Santacroce, Ferdinando Viglieno-Cossalino, Romano Fea, Beppe Lachello, Olinto Ricossa, AnnaMaria Carle.
L'ampostassion gràfica a l'é ëd Beppe Lachello.

Categorìa:Giornaj an piemontèis
Giovan Giòrs Alion

**Giovan Giòrs Alion** (*Giovanni Giorgio Allione* an italian) a l'é ël prim scritor ëd talent dla literatura piemontèisa.
Michelàngel Picone a l'ha definilo "ël *pendant* an tèra piemontèisa dël Ruzante".
L'Alion a scriv an piemontèis astësan, ma 'dcò an fransèis e an latin macherònich. 
Soa euvra as inseriss ant la tradission ëd la literatura fransèisa. Dësmentioma nen che antlora la sità d'Ast a fasìa part dij possediment ëd la ca d'Orléans (dal 1387) e donca j'euvre literarie e teatraj d'oltralp a duvìo esse pitòst conossùe ant l'Astesän.

## Biografìa

Ëd chiel as sa pòch. A l'era un nòbil e a l'é vivù an Ast, a l'é nominà ant në strument d'un nodar ant ël 1503. A l'é stàit ant ij mémber dël Consèj ëd Chërdensa, visadì ël consèj comunal, d'Ast ant ël 1511, 1513 e ant ël 1517.
Antra 'l 1518 e ël 1520 a l'ha avù dal re 'd Fransa Fransesch I l'ufissi ëd capitani dla pì gran fortëssa d'Ast, ël castel ëd mont Rainé.
L'ùltima notissia che as sa ëd chiel a l'é dël 1521.

## Euvre
Dël 1521, Alion a l'ha fàit stampé a soe spèise l'Opera Jocunda, che a l'ha costi contnù:
* *Macarronea*
* *10 farse an piemontèis*
* *5 poesìe an piemontèis*
* *20 poesìe an fransèis*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

Alion, Giovan Giòrs
Alion, Giovan Giòrs
Opera Jocunda

## Introdussion
L**Opera Jocunda** a l'é tuta l'euvra conussùa ëd Giovan Giòrs Alion. 

## Test
Ël titol complet dl'euvra a l'é: 

*Opera Jocunda no. D. Johanis Georgii Alioni astensis, metro maccaronico materno et gallico composita*.

L'euvra a l'é stàita scrivùa anviron dël 1490; la dàita dë stampa a l'é: 

*Impressum Ast per magistrum Francischum de Silva anno domini milesimo quingentesimo vigesimoprimo, die XIJ mensis Marcij*.

Ij contnù dl'euvra a son:

* Un test an latin: 
# *[[Macarromea|Macarronea contra macarroneam Bassani]]* ; 

* 10 comedie an piemontèis:
# *[[La comedia de l'homo|La comedia de l'homo e de soi cinque sentimenti]]* ; 
# *[[Farsa de Zohan Zavatero|Farsa de Zohan Zavatero e de Biatrix soa mogliere e del prete ascoso soto el grometto]]* ; 
# *[[Farsa de Gina e de Reluca|Farsa de Gina e de Reluca, doe matrone repolite, quale voliano reprender le zovene]]* ; 
# *[[Farsa de la dona|Farsa de la dona che si credia havere una roba de veluto dal franzoso alogiato in casa soa]]* ; 
# *[[Farsa de Nicolao Spranga Caligario|Farsa de Nicolao Spranga Caligario, el quale, credendo aver prestata la soa veste, trovò per sententia che era donata]]*; 
# *[[Farsa del marito e della mogliere|Farsa del marito e della mogliere chi littigoreno insema per un petto]]* ; 
# *[[Farsa del lanternero|Farsa del lanternero chi acconciò la lanterna e il soffieto de doe done vegie]]* ; 
# *[[Farsa de Sebrina|Farsa de Sebrina sposa quale fece el figliolo in cappo del meise]]* ; 
# *[[Farsa del braco|Farsa del braco e del milaneiso inamorato in Ast]]* ; 
# *[[Farsa del franzoso|Farsa del franzoso alogiato a l'ostaria del lombardo, a tre personagii]]* . 

* 5 poesie an piemontèis:
# *[[Conseglio|Conseglio in favore de doe sorelle spose contra el fornaro de Primello nominato Meinì]]* ; 
# *[[Frotula de le dòne]]* ; 
# *[[Cantione de li Disciplinati|Cantione de li Disciplinati de Ast quando littigaveno contra li frati de Sancto Augustino per la capella de l'Anunciata]]* ; 
# Altra cantione de dicti Disciplinati per la medesima causa ; 
# *[[Benedicite dominus|Uno "Benedicite dominus" e uno "Reficiat"]]* . 

* 20 poesie an fransèis.



La presentassion dij contnù a l'è fàita da l'Alion con coste paròle:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0023
Régola ëd Cauchy

La **régola ëd Cauchy**, o **criteri dla rèis**, a l'é un criteri për la convergensa dle serie.
Ch'as considera na sequensa  a_n  ëd nùmer reaj positiv e ch'as denòta  L= \limsup_{n \rightarrow \infty }a_n^{ \frac 1n } .
Antlora la régola ëd Cauchy a fortiss che si L \sum_{n=0}^{ \infty }a_n  a convergg e si L>1 la serie a divergg.

### La dimostrassion
An efet, ant ël prim cas i l'oma che, a la finitiva, la serie a l'é magiorà da la serie geométrica  \sum_{n=1}^{ \infty }(L+ \delta )^n, con L+ \delta , ch'a convergg; ant lë scond cas, u_n\geq 1 për na quantità infinìa d'ìndes n e donca ël tèrmin general a l'é nen infinitésim e la serie a divergg.

An particolar a-i na ven che si  \lim_{n \rightarrow\infty } \sqrt[n]{u_n} , antlora la serie  \sum_{n=1}^{ \infty }u_n a convergg; antant che si  \lim_{n \rightarrow\infty } \sqrt[n]{u_n} >1, antlora la serie a divergg.
Noté che si cost lìmit a-i é ma a l'é 1, as peul disse gnente a propòsit dla convergensa dla serie.

### Esempi
*Consideroma la serie
: \sum_{k=1}^{ \infty }a_k= \frac 14 + \frac 12 + \frac 18 + \frac 14 + \frac 1{16} + \frac 18 + \ldots 
visadì
:a_k= \left \{ \begin{array}{lcl} ( \frac 12 )^{ \frac{k+3}2 }, & k \mbox{ dëscobi} \\ ( \frac 12 )^{ \frac k2 }, & n \mbox{ cobi} \end{array} \right . .
Donca  \lim_{k \rightarrow\infty } \sqrt[k]{a_k}= \frac{ \sqrt{2} }2 
e la serie a convergg.
*Fissoma un nùmer x \geq 0 qualsëssìa e consideroma la serie
: \sum_{n=2}^{ \infty } \frac{x^n}{( \log n)^n} .
Dagià che  \lim_{n \rightarrow\infty } \frac{x^n}{ \log n } =0, la serie a convergg.
*Consideroma la serie armònica
: \sum_{n=1}^{ \infty } \frac 1n .
I l'oma
: \lim_{n \rightarrow\infty } \sqrt[n]{ \frac 1n } =1
ma la serie a divergg.
*Consideroma la serie
: \sum_{n=1}^{ \infty } \frac 1{n^2} .
I l'oma
: \lim_{n \rightarrow\infty } \sqrt[n]{ \frac 1{n^2} } =1
ma la serie a convergg.

Regola ed cauchy
Pierre de Fermat

Matemàtich.
Nassù a Beaumont-de-Lomagne, davzin a Montauban, ël 17 d'aost dël 1601, mòrt a Castres, davzin a Tolosa, ël 12 ëd gené dël 1665.

Sò pare, Dominique, a l'era un rich plissé, parèj Fermat a l'ha podù profité ëd n'educassion privilegià al monasté fransëscan ëd Grandselve; apress a l'ha studià a l'Università ëd Tolosa.

Fermat a l'ha fàit ël magistrà e dël 1631 a l'é stàit nominà consijé al parlament ëd Tolosa, butandse an evidensa për soa conossensa legal, dritura ëd comportament e clemensa.

Dël 1652 a l'é pijasse la pest e soe condission a j'ero tant greve che sò amis Bernard Medon a l'avìa fin-a nonsià a vàire colega ch'a l'era mòrt; peui però a l'é varì.

Për amusesse, Fermat as ocupava ëd matemàtica, però a publicava pòch  dij sò arzultà che ëd sòlit as limitava mach a sbossé e a comuniché ai sò vàire corëspondent, dont a-i ero Blaise Pascal, Christiaan Huygens, Kenelm Digby e John Wallis.
L'ùnich matemàtich con ël qual Fermat a mantnìa dij contat regolar a l'é stàit però Marin Mersenne.
A l'é stàit ëdcò un lenghista.

## Soe contribussion
Antra soe contribussion a-i é në sbòss dla geometrìa analìtica, surtì n'ann prima dla *Geometrìa* ëd Descartes, e në studi anteressant an sij problema ëd màssim e mìnim, ch'a son un prim esempi ëd càlcol dle variassion: da cost ëstudi a-i ven ël prinsipi ëd temp mìnim për la propagassion dij raj luminos (o prinsipi ëd Fermat), dont a peulo derivesse le laj dla rifrassion.

Ant jë scrit ëd Fermat, dzortut an soa corëspondensa con Pascal, as artreuvo ëdcò ij prinsipi dla teorìa dla probabilità.
A l'é stàit un precursor ëd l'anàlisi infinitesimal.

Ël setor andoa Fermat a l'ha dàit soe contribussion pì amportante a l'é stàita la teorìa dij nùmer, dont a l'é considerà ël fondador ëd la teorìa moderna.
An soe nòte a l*'Aritmética* ëd Diofant, a enonsia na caterva ëd teorema, an ësbossand-ne mach la dimostrassion, coma a l'era costumà a fé.
Ëd tuti costi teorema (dont ël pì avosà a l'é l'ansidit Darié teorema ëd Fermat) a l'é peui stàita trovà na dimostrassion për da bon.
Tutun, dantorn al 1640 a l'ha congeturà che tuti ij nùmer dla forma 2^{2^n}+1 a son prim, ma costa congetura a l'é fàussa.
Dël 1636 a l'ha trovà che 17296 e 18416 a son nùmer amicaj.

## A pòrto sò nòm
* Cit teorema ëd Fermat.
* Equassion ëd Pell-Fermat.
* Grand teorema ëd Fermat.
* Nùmer ëd Fermat.
* Paràbole e ipérboj ëd Fermat.
* Prinsipi ëd Fermat.

## Euvre prinsipaj
* Isagoge ad locus planus et solidus.
* De linearum curvarum cum lineis rectis comparatione.
* Veterum geometria promota.
* Arithmetica (publicà da sò fieul Clément-Samuel dël 1670).

Fermat, Pierre de
Fermat, Pierre de
Fermat, Pierre de
Aldo Daverio

Poeta an lenga piemontèisa.
**Aldo Daverio** a l'era nassù a Turin ij 22 ëd mars dël 1906 e a l'é mòrt ambelelì ël 24 ëd luj dël 1966.

A l'ha fàit part dla Companìa dij Brandé; ansema a Pinin Pacòt e Renato Bertolotto a l'é stàit sòcio dël Felibrism provensal e colaborator ëd Marsyas, arvista an lenga provensal.
Për vàire agn a l'é stàit segretari a la Famija Turinèisa e a l'é stàit ëdcò responsàbil dla pàgina literaria dël Caval 'd brôns.
A l'era marià con Annette Dozon.

## Euvre
* *Róndole* (arcòlta dël mej ëd soa euvra poética, publicà dòp 'd soa mòrt, soagnà da Renzo Gandolfo, 1971).

Daverio, Aldo
Daverio, Aldo
Frotula de le dòne

## Introdussion
Poesia an piemontèis ëd Giovan Giòrs Alion, **Frotula de le dòne**, da l'Opera Jocunda.

## Test
Vers finaj. Destin dle fomne nen disponible: 

*con o temp devantram masche <BR>*
*quant gnun n'i dirà pu nent*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002312
Benedicite dominus

## Introdussion
Poesia an piemontèis ëd Giovan Giòrs Alion, **Uno "Benedicite dominus" e uno "Reficiat"**, da l'Opera Jocunda.

## Test
Vers finaj. A anvito le fomne a esse arconossente përchè a l'han: 

*sì bella antrà <BR>*
*ch'o possi fer limòsna ai frà*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002315
Macarromea

## Introdussion
Test an latin da l'Opera Jocunda ëd Giovan Giòrs Alion **Macarronea contra macarroneam Bassani**.

## Test
A l'è antëressanta përché a conserva tante paròle piemontèise latinisà. Për esempi: 

*ASGAYRARE* = sgairé ; 
*CAVAGNETO* = cavagnèt ; 
*GROGLIA* = greuja ; 
*SBARRUARE* = sbaruvé ; 
*TACONARE* = taconé ; 
etc...

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002300
La comedia de l'homo

## Introdussion
Comédia an piemontèis da l'Opera Jocunda ëd Giovan Giòrs Alion **La comedia de l'homo e de soi cinque sentimenti**.

## Test
L'inissi dla farsa: 

*Or, bona gent, l'òm fo tantà <BR>*
*dal cul pr'esse açeptà do numer, <BR>*
*ma vist ch'i çinq volso presumer <BR>*
*de rebuterlo pr'un moizon <BR>*
*e alman de dergle un scopazon, <BR>*
*o se tiré l'njurià al peg <BR>*
*per mod c'l'andé, per bel despeg, <BR>*
*sarrer col us, o sia fenestra, <BR>*
*derrer, per la qual se va a extra, <BR>*
*tant c'l'òm fu a privo de s-ciater, <BR>*
...

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002301
Farsa de la dona

## Introdussion
Comédia an piemontèis da l'Opera Jocunda ëd Giovan Giòrs Alion **Farsa de la dona che si credia havere una roba de veluto dal franzoso alogiato in casa soa**.

## Test
L'argoment dla farsa a l'è spiegà a l'inissi: 

*Qui se dirà una farsa onesta <BR>*
*su el belle dòne chi fan festa <BR>*
*ai nosg franços pr'avei di scu, <BR>*
*gorgios e ròbe de vellù; <BR>*
*ben ch'o s'an trova dl'anganà <BR>*
*chi resto pos con una menà <BR>*
*de mosche an man, com o antandré <BR>*
*pr'exempi ciair. <BR>*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002304
Farsa de Nicolao Spranga Caligario

## Introdussion
Comédia an piemontèis da l'Opera Jocunda ëd Giovan Giòrs Alion **Farsa de Nicolao Spranga Caligario, el quale, credendo aver prestata la soa veste, trovò per sententia che era donata**.

## Test
La conclusion dla farsa: 

*Segnour e dòne o dì savey <BR>*
*Chista è una farsa da da vey <BR>*
*contra el bon Nicòra, peccau, <BR>*
*chi è stag an mayn de pellucau <BR>*
*pr'amprender che vol dir pleyder <BR>*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002305
Farsa del marito e della mogliere

## Introdussion
Comédia an piemontèis da l'Opera Jocunda ëd Giovan Giòrs Alion **Farsa del marito e della mogliere chi littigoreno insema per un petto**.

## Test
Ël moment che a da ël via a la farsa: 

*Or, an effet <BR>*
*insì com e' levava un fas <BR>*
*e me chineri un pòch tròp bas <BR>*
*per megl afferrello a me gra, <BR>*
*e chiel me teniva aggrezà <BR>*
*sì m'acadet ist gran desastr. <BR>*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002306
Farsa del lanternero

## Introdussion
Comédia an piemontèis da l'Opera Jocunda ëd Giovan Giòrs Alion **Farsa del lanternero chi acconciò la lanterna e il soffieto de doe done vegie**.

## Test
L'anvit al **lanternero**: 

*M'acconzrà-tu la mia lanterna? <BR>*
*Sì te pagrò ben e da ponc. <BR>*
*... <BR>*
*Sarei-tu dercò metti un pong <BR>*
*al me zo, chi ne pò soffier? <BR>*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002307
Farsa de Sebrina

## Introdussion
Comédia an piemontèis da l'Opera Jocunda ëd Giovan Giòrs Alion **Farsa de Sebrina sposa quale fece el figliolo in cappo del meise**.

## Test
A la fin dla farsa: 

*Ma e ne digh mia ch'o sia impossibo <BR>*
*e ch'o n'accada nen a qualcun; <BR>*
*ma e guard, s'r'an feis ògni meis un, <BR>*
*ond se trovreo pòs tante baire? <BR>*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002308
Farsa del braco

## Introdussion
Comédia an piemontèis da l'Opera Jocunda ëd Giovan Giòrs Alion **Farsa del braco e del milaneiso inamorato in Ast**.

## Test
Un tòch dla farsa: 

*Ades porré ster surament, <BR>*
*ch'o nòstr mazuch ne tornà nent <BR>*
*de là ond l'é fin sabadì: <BR>*
*sì vogl che dormo fin a di <BR>*
*tant che se pago dl'altra seira. <BR>*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002309
Farsa de Zohan Zavatero

## Introdussion
Comédia an piemontèis da l'Opera Jocunda ëd Giovan Giòrs Alion **Farsa de Zohan Zavatero e de Biatrix soa mogliere e del prete ascoso soto el grometto**.

## Test
Ël *grometto* dël tìtol a l'è ël *ghërmo*. 
Un dij përsonagi a l'è un prèive, che a la fin a andrà a finì sota al ghërmo:  

*E vorrea pur ch'o feissi tant, <BR>*
*s'o ve piasis, che steiiso ansem <BR>*
*a solaz pr'una oretta. E trem, <BR>*
*sì s-ciat d'amor, quant e m'aròrd <BR>*
*di vòsg fag, e s' me remòrd <BR>*
*la consçientia, ch'e ne pòs fer <BR>*
*col chi besògna a satisfer <BR>*
*part del me debit. <BR>*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002302
Farsa de Gina e de Reluca

## Introdussion
Comédia an piemontèis da l'Opera Jocunda ëd Giovan Giòrs Alion **Farsa de Gina e de Reluca, doe matrone repolite, quale voliano reprender le zovene**.

## Test
Un-a dle matron-e a dis:  

*Se ben queich vòte i n'r'an anfregà <BR>*
*venrà o sò temp com e fà o nòstr:  <BR>*
*amprendo pura el pater nòstr, <BR>*
*cavestre, e piglio i nòsg parì, <BR>*
*quant el vorran ascorze i marì! <BR>*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002303
Farsa del franzoso

## Introdussion
Comédia an piemontèis da l'Opera Jocunda ëd Giovan Giòrs Alion **Farsa del franzoso alogiato a l'ostaria del lombardo, a tre personagii**.

## Test
La conclusion dla farsa: 

*Paçientia donca è el mio conforto: <BR>*
*sarò più savio una altra volta. <BR>*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002310
Conseglio

## Introdussion
Poesia an piemontèis da l'Opera Jocunda ëd Giovan Giòrs Alion **Conseglio in favore de doe sorelle spose contra el fornaro de Primello nominato Meinì**.

## Test
Vers finaj dla poesìa: 

*Mi digh, judicant ... <BR>*
*Ch'o dit Meinì dibia sté a scòt* 
*pagant coi sòi tre cavalòt <BR>*
*a coi boin feing, chi senza angan <BR>*
*gli àn guadagnà con sò just affan, <BR>*
...

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002311
Cantione de li Disciplinati

## Introdussion
Poesia an piemontèis da l'Opera Jocunda ëd Giovan Giòrs Alion **Cantione de li Disciplinati de Ast quando littigaveno contra li frati de Sancto Augustino per la capella de l'Anunciata**.

## Test
Episodi sentral dla poesìa: 

*Santint iste paròlle, <BR>*
*un di nòsg, chi è buffon, <BR>*
*per fer rì la brigada <BR>*
*n'ha fag ista cançon. <BR>*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002313
Bartromé Brayda

**Bartromé Brayda** (*Bartolomeo Brayda* an italian), (anviron 1520 - ? ) a l'era ëd Somariva dël Bòsch.
A-i manca àutre notissie dzora ëd chiel.

## Euvre
A l'é l'autor dla *Comedia pastoral*, publicà ant ël 1556.

### Comedia pastoral
La lenga dl'euvra a jë smija al turinèis:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Brayda, Bartrome
Marcantone Gorena

## Biografìa
**Marcantone Gorena** (Marc'Antonio Gorena an lenga franca) a l'era ëd Savian.
As conòss nen àutre notissie dzora a chiel.



## Euvre
Soa a l'era n'euvra, la Margarita, dël 1608, che a l'è andàita përdùa ant ël feu dël 1904 dla Biblioteca Nassional ëd Turin.
A l'è restàjne cheich righe, arcopià da Luis Colin.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Gorena, Marcantone
Gorena, Marcantone
Gorena, Marcantone
Bela Rosin

A smija che **Teresa Luisa Rosa Vercellana**, stranomà **la Bela Rosin**, a fussa nassùa a Moncalv (bele che ant lë strument ëd mòrt a l'abio scrivù Nissa Marìtima) j'11 ëd giugn dël 1833, fija ëd Giovanni Battista e ëd Francesca Griglio.
A l'era na bela fija conforma al gust dij temp: àuta, sen prosperos, cavèj e euj nèir.
An dzorpì, a l'avìa un bon caràter.

Ant l'istà 1847 a rëncontra a Racunis ël duca Vitòrio Emanuel, ardité al tròno.
Vitòrio Emanuel a l'avìa vintesset agn e dal 1842 a l'era marià con Marìa Adelàide d'Àustria; la fija a-j pias dlongh e chila a dventa soa morosa preferìa.
Për mostreje le bon-e manere, Vitòrio a la afida ai soen ëd na magistra, madamin Michela.

Rosin a l'avrà doe masnà da Vitòrio, dont la prima a nass ël 1 dë dzèmber dël 1848, batesà Maria Vittoria Rosa Francesca Adelaide Guerrieri.
La sconda masnà a nass ij 4 d'otóber dël 1851: a l'é un mas-cc e a l'é ciamà Emanuele Alberto Francesco Ferdinando, stranomà Manuflo; për un boro ëd trascrission ansima a lë strument, sò cognòm a resta Guerriero, nopà che Guerrieri.

Vitòrio Emanuel a resta vidov ant ël 1855.
J'11 d'avril dël 1859 Rosin a ven nominà contëssa ëd Mirafior e 'd Fontan-a-frèida, tìtol ardità dai fieuj.
Prima ëd deje cost tìtol, Vitòrio a l'avìa pensà ëd nominela contëssa ëd Polens, an arcòrd ëd le sman-e passà ansema al castel ëd Polens; ma ël tìtol ëd cont ëd Polens a l'era col che Carl Albert a dovrava cand a viagiava sensa vorèj fesse arconòsse e donca ës tìtol a l'é staje nen concedù.

Cand la capital dël regn a tramuda a Firense, Rosin a-j va dapress a Vitòrio.
A l'ancamin a va a sté a l'obergi dla Neuva York, peui për chila a l'é prontà un palass a na desen-a 'd chilòmeter d'la sità, Vila La Petraia.
Ai 18 dë dzèmber 1869 a San Rossor Vitòrio, ch'a l'era malavi 'd fasson greva, a maria Rosin con mariage cristian, testimon ël general Menabrea, pressident dël consèj; ma mach dël 1877 l'Armanach ëd Gotha a publichërà për la prima vira la notissia d'ës mariage.

A l'ancamin dël 1872, Rosin a tramuda con ij sò fieuj a Roma, che antramentre a l'era dventà la capital dlë stat.
A va a sté an na vila an sla Nomentan-a.
Ambelelà, ai 7 ëd novèmber 1877 la cobia a sélebra ëdcò dle nòsse morganàtiche, ch'a lassavo fòra dal tìtol real e da la sucession chila e ij sò fieuj.
Ij testimon a j'ero ël general cont Morissi De Sonnaz e ël colonel cont Federich ëd Castelengh.

Dapress esse restà vidoa, Rosin a dev arnonsié a vàire dle soe residense, ma dël 1879 a torna 'd soa proprietà ël castel ëd Somariva.
Vers la fin dël 1885, antramentre ch'a l'era a Firense òspit ëd soa fija Vittoria, a ven malavia e a meuir ij 27 dë dzèmber ëd col ann.

Sò còrp a l'é portà a Mirafior, anté ch'a j'ero già sotrà ij sò.
L'angigné Demezzi a l'ha progetaje un mausolé.

Categorìa:Biografìe
IBM

## Introdussion
**IBM** a l'è la sigla ëd **International Business Machines**. 


## Sede
La sede ufissial dla IBM a l'è Armonk, ant lë stat ëd New York, USA. 


## Stòria
La **IBM** a l'è stàita fondà ant ël 1888 con ël nòm ëd Computing-Tabulating-Recording Company, 
e dal 1916 a l'è quotà a la Borsa ëd New York (New York Stock Exchange). 
Ant j'agn '60, con soa linea ëd computer IBM 360, a l'è dventà ël pì gròss produtor mondial ëd computer.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
ufissial dl'IBM'''

Categorìa:Informàtica
Savian

**Savian** o **Savijan** (*Savigliano* an italian) a l’é un comun ëd 20.675  abitant dla provincia ëd Coni.

## Leu d'anteresse
Musé cìvich Antonino Olmo

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giulio Ambroggio (dal 27/06/2017).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Gelindo

## Introdussion
Ël **Gelindo** a l'é un drama sacrà popolar conossù ant tut ël Piemont.

A l'é la prima euvra teatral piemontèisa, anco' d'ispirassion sacra ma andova a intra già l'element profan.

A-i n'a j'é n'edission dël 1896, cudìa da Rodolfo Renier, bin soagnà da na mira filològica, basà su doe variante dël 1839 e dël 1842.

## Test
L'euvra a l'é an doe lenghe, ij përsonagi popolar a parlo an piemontèis monfrin, ij përsonagi sàcrà e ij nòbij a parlo an italian nen natural.

La stòria a l'é ambientà ai temp ëd la nàssita ëd Nosgnor. Gelindo, come Giusep e Marìa, a dev andé a fesse registré, an càusa a le "*materii [...] d'ist nòst bislach d'amparator 'd vorej ch' ticc as vago fé scrivi*".

A manca nen na pcita denonsia sossial: 
"Ma tant a l'è, après dij sgnori el par [a smija] ch'la carn dël povr òm sia carn d'aso".

A son proverbiaj le racomandassion che Gelindo a-i fa a soa fomna dnans ëd butesse an viage. Tante vòlte a smija ch'a vada e peui a torna andaré për gionteje anco' quàich consèj. A l'era comun-a an Piemont l'espression *Gilindo a artorna*, për indiché cole përson-e che, con sò comportament, a arcordavo costa sena ch'a duvìa esse bin familiar për tuti ij piemontèis.

Na part ëd **Gelindo** : 

E pì anans:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0026
Natività

## Introdussion
La **Natività** a l'è un componiment ëd sessantun quartin-e, trovà da Pinin Pacòt ant ël Làssit Armand dl'Academia dle Siense ëd Turin. 
Ël tìtol original dël componiment a l'era **La Pastorella semplice** (an dova *pastorella* a stasìa për *pastorale*).
La lenga dla **Natività**, datà dël Sessent, a l'è torinèis o piemontèis comun. 


## Test
L'inissi dël componiment: 

*Mè bej pastor e mè car bërgé, <BR>*
*na bon-a neuva mi 'v ven-o dé. <BR>*
*Santila tùit e con allegrëssa: <BR>*
*sta neuit j'é naje na gran blëssa. <BR>*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0027
Carl Emanuel I

**Carl Emanuel I**, dit *ël Grand* për soe realisassion polìtiche e stataj, a l'era nassù a Rìvole ij 12 ëd gené dël 1562 e a l'é mòrt a Savian ij 25 ëd luj dël 1630 d'un colp al cheur.
A l'era fieul d'Emanuel Filibert.

A l'era montà al podèj ch'a l'avìa pòch pi che 18 agn. Sò nemis a l'avìo stranomalo *ël gheub ëd Savòja*; ël pòpol a lo ciamava *Carlin*. Cand ch'a l'ha gionzù ël Marchesà ëd Salusse a sò possediment a l'han ëdcò ciamalo *ël marodeur savojard*.

### La famija e soe masnà
J'11 ëd mars 1585 Carl Emanuel a l'avìa marià Catlin-a d'Asborgh, sconda fija ëd Filip II re dë Spagna, ch'a l'é mòrta ai 7 ëd novèmber 1597.

Apress la mòrt ëd soa fomna, ël duca a l'ha avù tante àutre morose.
Con un-a 'd coste, Margrita ëd Roussillon marchèisa ëd Riva, a l'é mariasse dë scondion ai 28 ëd novèmber 1597 e da chila a l'ha avù sinch masnà: Morissi, marchèis ëd Riva (mòrt dël 1645); Carl Umbert, marchèis ëd Murassan (nassù dël 1601 e mòrt dël 1663) ch'a l'ha marià Clàudia ëd Massran Fiesch; Gabriel (nassù dël 1620 e mòrt ai 2 ëd giugn 1695); Antòni, abà d'Autacomba (mòrt ai 24 ëd fërvé 1688); Margrita, ch'a l'ha marià Filip d'Este marchèis ëd Lans e a l'é mòrta ai 5 ëd novèmber 1659.
A l'ha avù tante d'àutre masnà da àutre fomne: Catlin-a (mòrta dl'otóber 1660) da na nobildòna dont as sa nen ël nòm; Emanuel, marchèis d'Andorn (mòrt a j'8 d'otóber 1652) da Luisa ëd Dullin Maréchal; Felis, sgnor ëd Farian (mòrt dël 1644) da Argentin-a Provan-a ëd Colegn; Umbert, marchèis ëd Palass, da Virginia Pallavicino.
Për finì, a l'ha avù tre masnà da Anna Felicita Cusani: Silvi (mòrt dël 1644); Lodovich (mòrt dël 1648) e Vitichind (mòrt ai 4 d'avril 1668).

## Soe produssion literaria
Oltre a protege ij litrà, com Alessandro Tassoni, Carl Emanuel a l'era scritor ëdcò chiel: a l'ha scrivù 'd vers an piemontèis, an fransèis, an italian, an castilian ëd vàire argoment.
A l'era ëdcò motobin passionà ëd teatro e as anteressava d'archeologìa.

A son conossùe doe euvre an piemontèis dël prinsi:
* *A l'é quel bufon del fra*
* *Al son de la bateria*

Àutre soe euvre a son:
**Aforismi della guerra*
**Simulacro del vero principe*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Carl Emanuel I
Carl Emanuel I
Carl Emanuel I
Margarita (euvra ëd Marcantone Gorena)

## Introdussion
La **Margarita** a l'è n'euvra ëd Marcantone Gorena, rapresentà a Savian ël 18 ëd fërvé dël 1608.



## Test
L'euvra a l'è përdùa, ma a l'è salvassne cheich righe, për esempi: 

*Dime un pòch, messé, la vrità: <BR>*
*sei pa me stèit namorà voe, néi? <BR>*



## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0025
Guèra de Casal

## Introdussion
La **Guèra de Casal** a l'è un componiment datà dël 1613 o pòch dòp, vist che an col ann a l'era ancaminaje la guèra ëd Carl Emanuel I contra ël 
Marchesà dël Monfrà. 


## Test
L'inissi dël componiment: 

*Tutta l'Italia se ne stava in pas <BR>*
*godend ol mond con tuti i sò repòs <BR>*
*quand quel volpon del Duca de Savoia, <BR>*
*... <BR>*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0028