open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mycostigma aegeritoides

## Mycostigma aegeritoides

### Descrission
**Mycostigma aegeritoides** a l'é un fonz fàit da sfere rionde motobin cite, fin-a a 0,1 mm.

### Ambient
A l'é stàit trovà mach an Fransa.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Mycostigma aegeritoides*** (Bourdot & Galzin) Jülich (1976)

Categorìa:Mycostigma
Odonticium flavicans

## Odonticium flavicans

### Descrission
**Odonticium flavicans** a l'é un fonz crostos, sutil e dentà con uje fin a 2-3 mm. A l'ha un color da crema a arancion.

### Ambient
A l'é stàit trovà an cheich paìs an Euròpa e an Italia an Sicilia

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Odonticium flavicans*** (Bres.) Nakasone (2008)

Categorìa:Odonticium
Georgia O'Keeffe

**Georgia Totto O'Keeffe** (15 ëd novèmber 1887 – 6 ëd mars 1986) a l'era na pitris american-a.

O'Keeffe, Georgia
Janis Joplin

**Janis Lyn Joplin** (Port Arthur, 19 genè 1943 - Los Angeles, 4 otòber 1970) a l'é stàita na musica e cantanta american-a.
## Biografìa
A l'era fija ëd Seth Ward Joplin (1910-1987), ingegnè mecanich dla Texaco e ëd Dorothy Bonita East (1913-1998), impiegà ant un college. Janis a l'era la fija pì granda e a l'ava doi frej, Michael (1951) e Laura (1949). 

Categorìa:Biografìe
Joplin, Janis
Port Arthur (Texas)

**Port Arthur** a l’é na sità djë Stat Unì d'América ant lë Stat dël Texas (Contà ëd Jefferson e Orange).
A conta na popolassion ëd 53.818 abitant (2010).

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1895 da Arthur Stilwell.

## Geografìa

La sità a resta an sël Gòlf dël Méssich e a l'ha 'na surfassa ëd 199,17 km².
## Anliure
sit offisial

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Comun dël Texas
Toni Breidinger

Pilòta ëd NASCAR.
**Antoinette Marie "Toni" Breidinger** a l'é nà ai 14 ëd luj dël 1999.

An soa cariera, a l'ha vagnà 3 campionà e otnù 13 vitòrie.

## Arferiment


Breidinger, Toni
Diego Rivera

**Diego Rivera** (13 dë dzèmber 1886 - 24 ëd novèmber 1957) a l'é stàit un pitor e muralista messican.

Rivera, Diego
Vis sensa fin

La **vis sensa fin** a l'é un tipo d'ingranagi dovrà për trasmëtte ël moviment rotativ antra doi ass perpendicolar, con na ridussion significativa ëd la velocità e n'aument dël moment ëd torsion. A l'é formà da na vis (ël "worm") e n'ingranagi a con-i (la "roa"), e a l'é ideal për aplicassion andova a-i é damanca ëd precision e control, com ant le màchine utiss o ij sistema ëd elevassion.  

## Stòria
L'usagi ëd mecanism simil a la vis sensa fin a armonta a l'antichità, con d'esempi ant ij dispositív d'irigassion e ant le presse për l'uva. Tutun, la version moderna a l'é stàita dësvlupà durant l'Arvira Andustrial dël sécol XIX, quand la nàssita dle màchine a vapor a l'ha cissà lë svilup d'ingranagi pì precis. L'anventor anglèis James Starley a l'ha ancorporà la vis sensa fin ant le biciclëtte dël 1870, mentr che ant ël sécol XX, soa aplicassion a l'é ëspantiasse ant l'automàtica e l'andustria pèisa.  

## Tipo ëd vis sensa fin
* **Vis a fil ùnich**: Na frisa sola ch'a dà na ridussion ëd velocità motobin àuta.  
* **Vis a fil multipl**: Pì che un fil për aumenté la velocità ëd trasmission.  
* **Vis globoidaj**: Con na geometrìa curvà për un contat pi grand con la roa, adàita për càrich elevà.  
* **Vis ëd bronz o assel**: Material diferent për aplicassion specìfiche (bronz për durata, assel për resistensa).  

## Operassion
La vis sensa fin a gira e a fà movimenté ij dent ëd la roa a con-i, ma la geometrìa a fà che la roa a peul pa fé giré la vis anvers. Sòn a créa n'efet ëd blocagi automàtich, ùtil ant ij sistema ëd sicurëssa. Ël *rapòrt ëd ridussion* (i) as calcola con:
  
i = \frac{N_{\text{roa}}}{N_{\text{vis}}}  

andova N_{\text{roa}} a l'é ël nùmer ëd dent ëd la roa e N_{\text{vis}} ël nùmer ëd fil ëd la vis.  

## Aplicassion
* **Traspòrt**: Sistema ëd diression ëd le viture e diferensiaj.  
* **Elevator**: Mecanism për ël moviment sicur ëd le cabin-e.  
* **Andustria**: Màchine utiss, presse idràuliche, e sistema ëd regolassion ëd temperadura.  
* **Mùsica**: Acordador ëd strument a còrda.  
* **Robòtica**: Control precis ëd giunture e brass mecànich.  

## Vis sensa fin ant ël Piemont
Ant le campagne piemontèise, le vis sensa fin a j'ero storicament dovrà ant ij mulin për regolé la mulidura dle gran-e, e ancor ancheuj as treuvo ant le presse tradissionaj për l'uva o j'euli alimentar.  

## Vardé ëdcò
* Ingranagi  
* Diferensial  

Categorìa:Mecànica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Fil elétrich

Ël **fil elétrich** a l'é un condutor elétrich, ëd sòlit ëd metal com l'aram o l'alumini, dovrà për trasmëtte l'energìa elétrica o ij signaj. A l'é coatà d'un material isolant, com ël PVC o la goma, për evité curt-circuit e protege contra l'eletrictà. A l'é essensial ant j'impiant elétrich, ant l'eletrònica, e ant le rej ëd comunicassion.  

## Stòria
Ij prim fij elétrich a son ëstàit dovrà ant ël sécol XIX con l'anvension dël telégraf e dël sistema ëd telecomunicassion. Thomas Edison e Nikola Tesla a l'han contribuì a lë svilup dij fil për l'iluminassion elétrica e la distribussion ëd potensa. Ant j'agn 1870, l'usagi dël ram isolà con coton impregnà a l'ha përmëttù na sicurëssa magior. Ant ël sécol XX, l'introdussion dij polìmer sintétich a l'ha revolussionà l'isolament, rendend ij fil pì duràbij e flessìbij.  

## Tipo ëd fil elétrich
* **Fil për ca**: Come ël Romex (fil isolà con doi condutor e tèra), dovrà për l'impiant elétrich ëd le abitassion.  
* **Fij andustriaj**: Resistent a le temperadure àute e a j'agent chìmich, dovrà ant le fàbriche.  
* **Fij d'auta tensin**: Për traspòrté energìa a àut voltagi (es. 400 kV) ant le tor dla lìnia elétrica.  
* **Fil coassial**: Utilisà për ij signal ëd television e internet, con në scherm contra j'anterferense.  
* **Fij ëd conession**: Motobin fin, dovrà ant l'eletrònica (es. ant ij chip dij computer).  

## Produssion
La produssion dël fil elétrich a ancamin-a con ël tire dël metal (aram o alumini) an fil motobin fin an passandlo për dë stamp. Peui, ël fil a l'é coatà con material isolant a travers na pressa o na sirconvolussion ëd polìmer flùid. Ij fil pì compless (es. fij multifilar) a son intressà o ëstansà për amelioré la flessibilità e la resistensa. A la fin, ij fil a son testà për verifiché la condutività e l'isolament.  

## Aplicassion
* **Abitassion**: Alimentassion ëd lus, aparà, e sistema ëd riscaudament.  
* **Andustria**: Motor elétrich, panel ëd contròl, e sistema d'automatisassion.  
* **Comunicassion**: Trasmission ëd dat ant le rej ëd telecomunicassion.  
* **Traspòrt**: Fij ant le viture për l'impiant elétrich e ij sensor.  
* **Energìa rinovàbil**: Colegament ëd panèj solari e turbin-e eòliche a la rej.  

## Fil elétrich ant ël Piemont
Ël Piemont a l'ha giugà un ròl amportant ant lë svilup dl'andustria elétrica. La sità ëd Turin, con soa tradission andustrial, a l'ha ospità le prime fàbriche ëd fil elétrich an Italia dël sécol XIX. La FIAT, fondà dël 1899, a l'ha cissà la domanda ëd fij për soe viture e stabiliment. Ancheuj, società piemontèise com la Prysmian Group (un dij leader mondiaj ant la produssion ëd fij) a l'han sede o stabiliment ant la region.  

Ël Politécnich ëd Turin a l'ha contribuì a la recerca an sj'inovassion ant ij material isolant e ij sistema ëd trasmission àuta eficiensa. Ant j'agn '60, ël Piemont a l'é stàit pioné ant l'instalassion ëd linie àut voltagi për coleghé le central idroelétriche dle valade alpin-e a la rej nassional.  

## Vardé ëdcò
* Eletrònica  
* Politécnich ëd Turin  
* FIAT  

Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Caden-a

Na **caden-a** a l'é na serie ëd liure (an metal o d'àutri material) gionzù an tra 'd lor për formé na strutura flessìbil. A l'é dovrà për trasmëtte fòrsa, gropé o ten-e unì dj'oget, o për creé na ligadura sicura antra doi pont. Le caden-e a son essensiaj ant la mecànica, l'andustria, e ant la vita quotidian-a.  

## Stòria
Le prime caden-e a armonto a l'antichità, fabricà an bronz o fer për uso militar o për ten-e unì jë s-ciav. Ant l'Egit antich, a j'ero dovrà për le decorassion, ma ij Roman a l'han ancorporà le caden-e ant ij sò sistema ëd blocagi për le pòrte. Ant ël Medi Ev, le caden-e a j'ero dovrà ant ij pòrt për ten-e ij nav fissà. Con l'Arvira Andustrial dël sécol XIX, la caden-a a rubat (inventà da Léonard de Vinci ma dësvlupà da Hans Renold) a l'ha consentì ël dësvlup ëd màchine utiss, biciclëtte, e motor.  

## Tipo ëd caden-e
* **Caden-a a rubat**: Con liure e rubat për ridùe l'atrit, dovrà ant le biciclëtte e j'utiss mecànich.  
* **Caden-a ëd trasmission**: Dovrà për trasmëtte la potensa antra doi ingranagi (es. ant le moto o le presse andustriaj).  
* **Caden-a d'ancadenament**: Caden-e gròsse për gropé contnidor o càrich pèis ant ij pòrt.  
* **Caden-a artostà**: Sensa rubat, dovrà për sicurëssa o decorassion (es. për le ciochëtte).  
* **Caden-e speciaj**: Ant l'andustria alimentar (ant jë stabiliment ëd tratament) o ant la medzin-a (për ij fil chirùrgich).  

## Operassion
Le caden-e a travajo an aplicand la fòrsa an manera uniforma a le liure. Ant le caden-e a trasmission, ij rubat a consento na rotassion lissa antra j'ingranagi. La resistensa 'd na caden-a a dipend da la qualità dël material (solit assel tratà termicament) e dal dissègn dle liure. La longheur ëd la caden-a a peul esse regolà gionzend o gavand ëd liure.  

## Aplicassion
* **Traspòrt**: Trasmission ëd potensa ant le biciclëtte, moto, e màchine agricòle.  
* **Edilissia**: Aussé material pèis ant ij cantié con gru o àrgan.  
* **Marin-a**: Ancoragi ëd nav e sistema ëd sicurëssa.  
* **Moda**: Bigieuje e acessòri decorativ.  
* **Andustria**: Lìnie ëd produssion automatisà e sistema ëd traspòrt ëd material.  

## Caden-e ant ël Piemont
Ël Piemont a l'ha na tradission fòrta ant la produssion mecànica. La FIAT ëd Turin a l'ha dovrà caden-e ëd trasmission ant soe viture e ant ij process ëd montagi. Ant le campagne piemontèise, le caden-e a j'ero dovrà për gropé ij trator a j'utiss agricòj, com le mietileghe. La società FB Chain ëd San Maurissi Canavèis (Turin) a l'é un dij produtor pi amportant ëd caden-e andustriaj an Europa, con aplicassion ant l’automàtica e l’energìa.  

Ant ël passà, le miniere dël Piemont a dovravo caden-e gròsse për ëstrae mineral, e ant le fàbriche ëd tèssil, caden-e a trasmission a fasìo giré ij torn. Ancheuj, ël Politécnich ëd Turin a studia material avansà për caden-e pì resistente e lingere.  

## Vardé ëdcò
* Ingranagi  
* FIAT  

Categorìa:Mecànica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Chevron Corporation

La **Chevron Corporation** a l'é 'na sossietà ëd produssion, trasformassion e ëd comersalisassion ëd petròli.
## Stòria
La sossietà a l'é stàita fondà dël 1911, 'me part dla *Standard Oil Company of California*.
Dël 2001 a l'ha fàit fusion con la sossietà Texaco. 

Categorìa:Economìa
Beaumont (Texas)

**Beaumont** a l'é na sità djë Stat Unì, ant lë Stat dël Texas.

A l'ha 'na popolassion ëd 118.296 abitant (2010), 'na surfassa ëd 222,31 km² e n'autessa ëd 5 m. an sël livel dël mar.

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1835.

Categorìa:Comun dël Texas
Bowling Green (Kentucky)

**Bowling Green** a l'é na sità ëd ël Kentucky ëd 72.294 abitant (2020), la tersa dlë stat për nùmer d'abitant e a l'ha 'na surfassa ëd 92,1 km².
## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1798.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dël Kentucky
Petròli

Ël **Petròli** (da grec πέτρα = pera e έλαιο = oli o dal latìn tard petroleum che a veul di literalment "òli ëd pera") a l'é 'na mës-cia ëd idrocarbur, an prevalensa alcan visadì carbòni (antrames 79,5% e 88,5%) e idrògen (antrames 10,0% e 15,5%).
## Stòria
Ël petròli a l'é conossù da l'antichità, spessialment an Orient, andoa a j'ero cheich giassimen davzin a la surfassa e da sòn fàcil a argionze, a l'era dovrà për fè medisin-e e bitume o për fè andè le làmpade a oli. A la fin dël secòl ch'a fa XIX e dzortùt a l'inissi dël secòl ch'a fa XX ël petròli a l'é vnù important 'me combustibil e për la produssion ëd materie plàstiche.

Categorìa:Economìa
Catedral ëd Notre-Dame

La **Catedral ëd Notre-Dame** (an lenga fransèisa: **Cathédrale Notre-Dame**) a resta ant l'Isola dla Cité (an lenga fransèisa: *Île de la Cité*) a Paris.

Batì a parte dël 1163 për inissiativa dël vesco Maurice de Sully, an lë stil gotich primitiv a l'é stàita finia dël 1250.
La gesia a l'é la sede d'arcivesco ëd Paris e un dij pì important e visità monument dla sità.

Catedral ëd Notre-Dame
Còrda

Na **còrda** a l'é na strutura longa e flessìbil fabricà an intërsand fibre naturaj o sintétiche. A l'é dovrà për gropé, tiré, aussé, o sostnì càrich, e a l'ha aplicassion ant vàire camp, da l'edilissia a l'alpinism, dal mar a la vita quotidian-a. Soa resistensa a dipend dal material e da la técnica d'intërsadura.  

## Stòria
Le prime còrde a armonto a la preistòria, fabricà con fibre vegetaj com lin, cauna, o pel d'animal. J'Egissi antich a dovravo còrde ëd papir për soe costrusion, mentre ij marinar fenissi a l'han dësvlupà técniche avansà për fé còrde resistente a l'eva salà. Ant ël Medi Ev, le còrde ëd cauna a j'ero essensiaj për ij mulin e le navigassion. Durant l'Arvira Andustrial, l'anvension dle còrde sintétiche (nylon, poliéster) ant ël sécol XX a l'ha revolussionà soa resistensa e durà.  

## Tipo ëd còrde
* **Fibre naturaj**: Cauna, lin, coton, o cocò, dovrà për usagi tradissionaj o artìstich.  
* **Fibre sintétiche**: Nylon, poliéster, e kevlar, pì resistent a l'usura e a j'agent atmosférich.  
* **Còrde d'assel**: Fàite ëd fil d'assel intërsà, dovrà ant le gru e për càrich pèis.  
* **Còrde elàstiche**: Con goma për esempi ant ij giugagin o ant l'abijament.  
* **Còrde speciaj**: Për alpinism (dinàmiche o statìche) o për strument musicaj (còrde ëd ghitara).  

## Operassion
La còrda a travaja an resistend a la tension, distribuend la fòrsa an manera uniforma an tra le fibre. Soa resistensa a l'é misurà an chilo-newton (kN) e a dipend da l'angol ëd tir, dal material, e dal nùmer ëd fil intërsà. Le còrde a peulo esse s-ciassà (piate) o tonde, e a l'han ëd teste (estremità rinforzà) për evité ch'as dësfaso.  

## Aplicassion
* **Marin-a**: Dovrà për le vële, le àncore, e ij grop da nav.  
* **Alpinism**: Sicurëssa, arpionage, e dissèisa.  
* **Edilissia**: Aussé material o fissé pontegi.  
* **Agricoltura**: Gropé animal, ten-e unì ël fen, o tiré utiss.  
* **Art e spetàcol**: Acrobàtich, teatro, e decorassion.  

## Vardé ëdcò
* Grop  
* Alpinism  
* Canavèis  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Rèj (utiss)

Na **rèj** a l'é n'utiss fabricà con fil antërsà o gropà a formé na maja, dovrà për ciapé, ten-e dë 'dnans, o protege. A peul esse fàita ëd fibra natural (càuna, coton) o sintética (nylon, polietilen), e a l'ha aplicassion ant la pësca, l'agricoltura, lë spòrt, e la sicurëssa.  

## Stòria
Le prime rèj a armonto a la preistòria: ij rest pì antich (an Finlandia) a son ëd 8.000 a.C. apopré. J'Egissi e ij Fenissi a dovravo rèj ëd lin për la pësca, mentre ij Roman a l'han dësvlupà rèj për ciapé osej o për usagi militar. Ant ël Medi Ev, le rèj a j'ero essensiaj ant l'agricoltura për protege le coltivassion da j'osej. L'introdussion dle fibre sintétiche ant ël sécol XX a l'ha revolussionà soa durà e resistensa.  

## Tipo ëd rèj
* **Rèj da pësca**: Con maje ëd dimension variàbil për ciapé diferent specie ëd pess.  
* **Rèj da oselé**: Montà an s'ij fruté për protege la fruta da j'osej.  
* **Rèj ëd sicurëssa**: Dovrà ant ij cantié o ant le manifestassion për evité cheidun a dròca.  
* **Rèj sportive**: Për divide ij camp da tennis, bala a vòl, o fótbal.  
* **Rèj antinsèt**: Maja fin-a për ten-e lontan moschin e zanzarin da le fnestre.  
* **Rèj militar**: Dovrà për le baricade o për bloché ij passagi.  

## Fabricassion
La rèj as crea an intërsand dij fil an manera regolar për formé dle maje quadrà o romboidaj. La dimension dle maje a dipend da l'usagi: fin-e për j'insèt, pì grande për le rèj da balon. Le rèj moderne a son fabricà con màchine ch'a gropo automaticament ij fij, ma ancor ancheuj a esisto artisan ch'a fan rèj a man, dzortut ant le comunità ëd pëscador.  

## Aplicassion
* **Pësca**: Ciapé pess ëd surfassa o ëd fond ant ij mar, lagh, e fium.  
* **Agricoltura**: Protege le piante da j'osèj, j'insèt, o la tempesta.  
* **Edilissia**: Sicurëssa për ij travajeur ant ij cantié àut.  
* **Spòrt**: Part essensial ëd gieugh com ël tennis, la bala a vòl, e l'hockey.  
* **Guèra**: Blocagi ëd stra o protession ëd base militar.  

## Rèj ant la cultura piemontèisa
Ant ël Piemont, le rèj a l'han un ròl tradissional ant la pësca d'àiga dossa. Ant ël Lagh Magior e ant ij fium come ël Pò, ij pëscador a dovravo (e a deuvro ancor) rèj ëd cauna për ciapé le sàmole o ij lus. Ant le campagne, le "rèj da oselé" a j'ero dovrà për protege le vigne e ij pomé dle Langhe.  

## Vardé ëdcò
* Pësca  
* Canavèis  

Categorìa:Utiss  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Filsela

La **filsela** a l'é na còrda sutila e resistenta fabricà an antërsand doi o pì fij ëd fibra. A l'é dovrà për gropé, lighé, cuse, o ambalé e a l'ha aplicassion ant l'agricoltura, l'artisanà, la pësca, e la vita quotidian-a. Soa semplicità e versatilità a la fan essensial an vàire contest.  

## Stòria
L'usagi dla filsela a armonta a l'antichità: le prime comunità uman-e a antërsavo fibre vegetaj (lin, canavèis, sisal) për creé stringhe utij. J'Egissi a dovravo filsela ëd papir për gropé pere ant le costrussion, mentre ij marinar medieval a la dovravo për arparé le vele. Con l'Arvira Andustrial, la produssion mecànica a l'ha standardisà le dimension. Ant ël sécol XX, l'introdussion dle fibre sintétiche (polipropilen, nylon) a l'ha aumentà soa resistensa a l'umidità e a l'usura.  

## Tipo ëd filsela
* **Natural**: Fibre com canavèis, sisal, juta, o coton. Biodegradàbij, ma men resistente a l'umidità.  
* **Sintética**: Polipropilen, nylon, o poliéster. Pì durevole e impermeàbil, adàite a l'usagi andustrial.  
* **Filsela ëd giardinagi**: Colorà për identificassion, ëd sòlit biodegradàbil.  
* **Filsela decorativa**: Dovrà ant l'artisanà o l'ambalage, con color viv.  
* **Filsela chirùrgica**: Dovrà an medzin-a për suture, sterilisà e atòssica.  

## Fabricassion
La filsela as produv an antërsand ij fij con na técnica ciamà "torzura":  
# Le fibre a son filà an fil longh.  
# Doi o pì fij a son antërsà anvers ël midem sens (torzura primaria).  
# Le còrde parèj otnùe a son peui antërsà ansem anvers ël sens opòst (torzura secondaria) për creé n'equilibri e evité ch'as dësvlupa.  
Le filsele moderne a son prodote con màchine automàtiche ch'a régolo la tension e l'angol ëd torzura.  

## Aplicassion
* **Agricoltura**: Gropé piante (es. tomàtiche o vigne), lighé balòt ëd fen.  
* **Pësca**: Creé bërtavej, gropé lamon, o arparé rèj.  
* **Ambalage**: Saré scatole, fissé carton, o creé manije.  
* **Artisanà**: Travajé ël macramé, fabriché sestin, o doré bigieuje.  
* **Cusin-a**: Tërse rolà 'd carn o gropé insaccà.  
* **Giardinagi**: Gropé erbo o sustnì ij branch.  

## Filsela ant la cultura piemontèisa
Ant ël Piemont, la filsela a l'ha un ròl stòrich ant le campagne e l'artisanà. Ant le vigne dle Langhe, ij viticultor a deuvro filsela ëd juta për gropé ij branch a j'apògg (ciamà "ligadure").

## Vardé ëdcò
* Còrda  
* Canavèis  

Categorìa:Utiss  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Tony Little

**Tony Little** (nòm complet **Anthony Little**) a l'era nà dël 16 stèmber 1956 a Fremont, Ohio.

Little, Tony
Little, Tony
Little, Tony
Fissagi

Ij **fissagi** a son component mecànich dovrà për gionze o ten-e unì doi o pi part ëd na strutura. A comprendo vit, bolon, da, rivet, e àutri sistema ëd fissagi temporani o permanent. A son essensiaj ant la costrussion, la mecànica, l'andustria, e la vita quotidian-a.  

## Stòria
Ij prim fissagi a armonto a l'antichità: ij Roman a dovravo cavije ëd bòsch o fer për ten-e unì le armadure. Le vis a fil ëd fër a son comparìe ant ël sécol XV, ma a j'ero fabricà a man. L'Arvira Andustrial dël sécol XVIII a l'ha introduvù la produssion ëd massa dle vis e dij bolon, grassie a j'anvension ëd David Wilkinson e Henry Maudslay. Ant ël sécol XX, ij rivet a esplosion e ij fissagi autoblocant a l'han rivolussionà j'andustrie aeronàutica e automobilìstica.  

## Tipo ëd fissagi
* **Vis**: Con verm elicoidal e testa për saré con ciav o tornavis.  
* **Bolon** e **da**: Bolon a travers un përtus, sarà con un dà.  
* **Rivet**: Fissagi permanent, dovrà ant la carosserìa dle viture o j'avion.  
* **Passe**: Cavija 'd metal për gropé part mòbij.  
* **Fissagi autoblocant**: Con n'ansert ëd nylon o metal për evité ël dësserament.  
* **Gancio e lòbia**: Sistema për gropé lest, com ël Velcro o ij cròch da tenda.  

## Operassion
Ij fissagi a travajo an creand na fòrsa ëd compression antra le part da gropé. Le vis e ij bolon a deuvro ël prinsipi dël pian inclinà (verm) për convertì la fòrsa rotassional an linear. Ij rivet a son piantà con na presa për deje na testa permanent. La sernia dël fissagi a dipend dal material (assel, alumini, plàstica), dal càrich da soporté, e da la necessità d'assemblagi o dësmontagi.  

## Aplicassion
* **Costrussion**: Monté trav, pont, e struture edilissie.  
* **Automòbij**: Gropé motor, cambi, e part ëd la carosserìa.  
* **Eletrònica**: Fissé component a le schede a circuit stampà.  
* **Mòbij**: Assemblé armari, cadreghe, e scrivanìe.  
* **Aeronàutica**: Montagi sicur ëd component d'avion.  
* **Vestiment**: Boton, cernere, e cròch.  

## Vardé ëdcò
* Vis  
* FIAT  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Da (mecànica)

Ël **dà** (o **da**) an mecànica a l'é un component ëd fissagi con un përtus filetà ch'a serv për saré ansima a un bolon për gropé doi o pi part. A l'é na part essensial dij sistema ëd fissagi, dovrà ant la costrussion, l'andustria automobilìstica, l'aeronàutica, e vàire àutri camp.  

## Stòria
Ij prim dà a armonto a l'antichità: ij Roman a dovravo vis ëd bòsch o metal për fissé le part, ma ij dà filetà modern a son ëstàit dësvlupà ant ël sécol XV con l'evolussion dle vis. Durant l'Arvira Andustrial dël sécol XVIII, Henry Maudslay a l'ha standardisà ël filet ëd l'assel, përmetend la produssion ëd massa ëd bolon e dà. Ant ël sécol XX, a son ëstàite anventà d'àutre variant com ij dà autoblocant për l'aeronàutica.  

## Tipo ëd dà
* **Dà esagonal**: Ël pì comun, sarà con na ciav esagonal.  
* **Dà autoblocant**: Con n'anel ëd nylon o metal deformà për evité ël dësserament (es. për le viture).  
* **Dà a orije** (wing nut): Con doi orije për saré a man sensa utiss.  
* **Dà a coron-a**: Con dent estern për saré con na ciav a pipa.  
* **Dà ëd sicurëssa**: Con mecanism ch'a blòco ël dà an posission (es. për ij tren).  
* **Dà siancà**: Dovrà ant le struture ch'a deuvo esse montà lest.  

## Operassion
Ël dà a travaja an sarandse ansima al filet dël bolon. La rotassion dël dà a crea na fòrsa ëd compression antra le part da gropé. La geometrìa dël filet (pass, àngol) a determina l'efet ëd blocagi. Ël serament a peul esse controlà con na ciav dinamométrica për otnì la tension giusta.  

## Aplicassion
* **Costrussion**: Montagi ëd pont, ferovìe, e struture edilissie.  
* **Automòbij**: Fissagi dël motor, ëd le roe, e dle component mecàniche.  
* **Aeronàutica**: Montagi sicur ëd part d'avion e sistema ëd propulsion.  
* **Eletrònica**: Fissagi dle schede a circuit stampà ant ij computer.  
* **Mòbij**: Assemblé struture ëd let, armari, e scrivanie.  

## Vardé ëdcò
* Vis  
* Fissagi  

Categorìa:Mecànica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
James Grady

**James Grady** (Shelby, 30 avril 1949) a l'é në scritor american ëd liber ëd aventura an lenga anglèisa.
## Biografìa
A l'é fieul ëd Thomas W. Grady e ëd Donna J. Martin, a l'ha studià a la *University Of Montana School of Journalism*, an laureasse dël 1972. 
## Euvre
* *Six Days of the Condor* (1974)

Grady, James
Grady, James
Shelby (Montan-a)

**Shelby** a l’é na sità djë Stat Unì d'América an lë stàt dël Montan-a, capleugh dla contà ëd Toole.
A conta na popolassion ëd 3.376 abitant (2010).
## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1892 e ciamà an onor ëd Peter O. Shelby, diretor dla *Montana Central Railway*.
## Geografìa
La sità a l'ha 'na surfassa ëd 16 km² e n'autëssa ëd 1 005 m.

## Anliure
Sit offissial

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Montan-a
Grop

Un **grop** a l'é na técnica për gropé o modifiché na còrda, un fil, o na binda për ten-e unì dj'oget, fissé un càrich, o creé na ligadura sicura. Ij grop a son fondamentaj ant la navigassion, l'alpinism, la pësca, la medzin-a, e la vita quotidian-a. Soa eficiensa a dipend da la geometrìa dël grop e da la resistensa dël material.

## Stòria
Ij prim grop a armonto a la preistòria, con d'esempi trovà an sit ëd 15.000 agn fa. J'Egissi a dovravo grop complicà për le soe costrussion navaj e për le decorassion. Ant ël Medi Ev, ij marinar piemontèis dël Lagh Magior a l'han dësvlupà técniche avansà për le vele. Ël lìber *The Ashley Book of Knots* (1944) dël Clifford Ashley a l'é stàit ël prim catàlogh sistemàtich ëd pì che 3.800 grop.

## Tipo ëd grop
* **Grop dël pè** (reef knot): Për gionze doe còrde ëd midem dimension.
* **Grop d'ancoragi** (bowline): Crea na liassa fissa, dovrà për salvé përson-e.
* **Grop ëd scarpa** (shoelace knot): Sempi e ch'as dësfa a tiré.
* **Grop ëd pëscador** (fisherman's knot): Për gropé lamoninie fin-e.
* **Grop ëd tessidor** (weaver's knot): Për gionze fil ëd tessitura.
* **Grop piemontèis**: Variant local për gropé le vigne ai fij d'assel.

## Aplicassion
* **Marin-a**: Fissé àncore, rèj, e vele.
* **Alpinism**: Sicurëssa ant l'arpionage o disèisa.
* **Medzin-a**: Grop chirùrgich për suture e ligadure.
* **Agricoltura**: Gropé piante (es. tomàtiche o vigne) e fërmé balòt ëd fen.
* **Art**: Macramé e sculture ëd còrde.

## Grop ant la cultura piemontèisa
Ant ël Piemont, ij grop a l'han n'amportansa pràtica e simbòlica. Ant le vigne dle Langhe, ij viticultor a deuvro ël "grop ëd barba" (nòm local për ël grop dël pè) për lighé ij branch a j'apògg. Ant ël Canavèis, ij cassador a tramando grop segret për tende le tràpole.

Ant ël folklore, ij grop a son ëstàit dovrà për scongiur: le masche ëd la Val Susa a fasìo grop ëd fil për "bloché" la malasort.

## Vardé ëdcò
* Còrda
* Alpinism

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Utiss
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Rivèt

Ël **rivèt** (o **rivet**) a l'é un fissagi permanent ëd metal, dovrà për gionze doi o pi làmine o part mecàniche an creand na liason fissa e resistenta. A l'é formà da na bròcia cilìndrica con na testa a un estrem. Quand a l'é instalà, l'àutr estrem a l'é "ribatù" (deformà) për creé na sconda testa ch'a blòca le part. A l'é dovrà ant la costrussion, l'aeronàutica, e l'andustria automobilìstica.  

## Stòria
Ij prim rivèt a armonto a l'Età dël Bronz (3000 a.C.), dovrà ant le armadure e j'utiss. Ant l'antica Roma, a j'ero dovrà për le armadure dij soldà e le struture dij pont. La granda espansion a l'é rivà con la Rivolussion Andustrial dël sécol XIX, quand ij rivèt d'assel a son ëstàit essensiaj për le struture dël fer (es. la Tor Eiffel, 1889). Ant la Sconda Guèra Mondial, ij rivèt a l'han sostituì le vis ant la carosserìa dj'avion për soa resistensa a la fatiga.  

## Tipo ëd rivèt
* **Rivèt sòlid**: Ël pì vej, dovrà ant le costrussion pèise. Instalà con na presa e un martel.  
* **Rivèt a tub**: Veuid ant ël sènter për ridùve ël pèis, dovrà ant l'aeronàutica.  
* **Rivèt ëd pupa** (a stravacament): Con na bròcia interna ch'as tira con na pistòla pneumàtica. Ideal për le riparassion leste.  
* **Rivèt siancà**: A deuvra n'utiss special për deformé la bròcia da na sola part.  
* **Rivèt ëd fòrsa**: Për càrich elevà, con teste rinforsà.  

## Operassion
# As fa un përtus ant le part da gropé.  
# Ël rivèt a l'é anfilà ant ël përtus.  
# Con na presa o n'utiss pneumàtich, la bròcia a l'é stracà o batùa për creé la sconda testa.  
# La deformassion permanenta dël metal a garantiss un grop ch'as peul pa dësbloché.  

## Aplicassion
* **Aeronàutica**: Montagi dël fuselagi dj'avion (es. Boeing, Airbus).  
* **Edilissia**: Costrussion ëd pont, gratacel, e tor (es. la Tor Eiffel a l'ha 2.5 milion ëd rivèt).  
* **Automòbij**: Carosserìe e component ëd sicurëssa.  
* **Eletrodomèstich**: Montagi ëd lavatris, forn, e pc.  
* **Armadura**: Stòria militar për unì le piastre dle armadure.  

## Rivèt ant ël Piemont
Ël Piemont a l'ha giugà un ròl amportant ant l'evolussion dij rivèt. La FIAT ëd Turin a l'ha dovrà miliard ëd rivèt ant la produssion ëd viture stòriche com la Fiat 500. Durant la Sconda Guèra Mondial, j'aviator piemontèis a l'han riparà ij velivoj con rivèt a stravacament. 

Ant ël Musé Nassional dl’Automòbil ëd Turin, as peulo vëdde le carosserìe rivetà dle Fiat d'j agn '30. Ël Politécnich ëd Turin a studia neuv aleagi për rivèt pì linger e resistent, dovrà ant ij satélit ëd l'Agensia Spassial Italian-a.  

## Vardé ëdcò
* Fissagi  
* FIAT  
* Tor Eiffel  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Rondela

La **rondela** a l'é na piastrin-a sutila, ëd sòlit ëd metal, con un përtus ant ël sènter, dovrà ant ij sistema ëd fissagi. Soa fonsion prinsipal a l'é cola ëd distribuì la pression dël dà o dla testa d'una bolon, protege le surfasse, evité ël dësserament, o agì com spassiator. A l'é un component essensial ant l'andustria mecànica, automobilìstica, e edilissia.  

## Stòria
Le prime rondele a armonto a l'época roman-a, dovrà ant le struture dle armadure për protege le piastre dal dësblocagi. Con la Rivolussion Andustrial dël sécol XVIII, la produssion ëd massa ëd vis e bolon a l'ha cissà l'usagi sistemàtich dle rondele. Ant ël 1837, l'anglèis Joseph Bramah a l'ha patentà la prima rondela elàstica, ma soa aplicassion a l'é spantiasse mach ant ël sécol XX con lë svilup dij motor e dl'aviassion.  

## Tipo ëd rondele
* **Rondela pian-a**: La pì sempia, për distribuì la pression e protege le surfasse.  
* **Rondela elàstica** (o ëd Belleville): Con na forma cònica për mantnì na tension costant e evité ël dësserament.  
* **Rondela ëd sicurëssa**: Con dent o lenghette për angagesse ant ël filet e bloché ël moviment.  
* **Rondela d'isolament**: Ëd plàstica o goma për evité la corosion eletrolìtica.  
* **Rondela spacer**: Për manten-e na distansa fissa antra doe part.  

## Operassion
La rondela a ven butà antra la testa dël bolon (o dël dà) e la surfassa dël material. Soa presensa:  
* A riduv l'arzigh dë dann a le surfasse mòle (plàstica, bòsch).  
* A distribuiss ël càrich an manera uniform, evitand che la pression as concentra an sl'àrea dël përtus.  
* Ant le version elàstiche, a manten na fòrsa ëd compression costant, combatend le vibrassion ch'a peulo dësbloché ël fissagi.  

## Aplicassion
* **Automòbij**: Montagi dël motor, cambi, e component eletrònich.  
* **Edilissia**: Fissagi ëd trav ëd fer, pontegi, e struture metàliche.  
* **Eletrònica**: Isolament tra component e dissipassion dël calor.  
* **Mòbij**: Protege ël bòsch dai bolon durant l'assemblagi.  
* **Aeronàutica**: Montagi sicur ëd part sota stress elevà.  

## Rondela ant ël Piemont
Ël Piemont a l'é un dij sènter prinsipaj italian për la produssion ëd component mecànich. Stòricament, le fàbriche ëd Turin a l'han dovrà miliard ëd rondele ant la costrussion ëd viture iconiche com la Fiat 500.  

## Vardé ëdcò
* Bolon  
* Dà  
* Fissagi  

Categorìa:Mecànica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Cobia cinemàtica

Na **cobia cinemàtica** a l'é na combinassion ëd doi còrp rìgid ch'a përmëtto un moviment relativ controlà, limitand ij grad ëd libertà an tra 'd lor. A l'é la base ëd la cinemàtica dij mecanism, dovrà për progeté màchine, robòt, e sistema mecànich.  

## Stòria
Ël concet ëd cobia cinemàtica a l'é stàit formalisà dal fìsich alman **Franz Reuleaux** (1875) ant sò lìber *The Kinematics of Machinery*. Soa classificassion a l'ha posà le base për l'anàlisi dij mecanism modern. Ant ël sécol XX, jë studi an sl'automàtica e la robòtica a l'han estendù soa aplicassion.  

## Tipo ëd cobie cinemàtiche
* **Cobia inferior**: Contat an sl'antrega surfassa (es. rotativ o prismàtich).  
** *Rotativa*: Moviment ëd rotassion (es. assal ant un cussinet).  
** *Prismàtica*: Moviment linear (es. piston ant un cilìnder).  
** *Elicoidal*: Combinassion ëd rotassion e traslassion (es. vis e pern).  
* **Cobia superior**: Contat puntual o linear (es. rolin-e an s'un camin).  
** *Sférica*: Rotassion an tute le diression (es. girada 'd na bòcia).  
** *Pian-a*: Scoriment an s'un pian (es. crosiera ant un motor).  

## Caraterìstiche
* **Grad ëd libertà**: Nùmer ëd moviment indipendent përmëttù (es. na cobia rotativa a n'ha 1).  
* **Saradura**: La geometrìa dle surfasse a definiss ël moviment possìbil.  
* **Atrit**: A influensa l'eficiensa dla cobia (riduvùa con lubrificassion o cussinet).  

## Aplicassion
* **Motor**: Cobie piston-cilìnder (prismàtica) e biela-assal (rotativa).  
* **Robòtica**: Giunture rotative o sfériche për brass mecànich.  
* **Cambi**: Mecanism a leva e scran con cobie prismàtiche.  
* **Arlògi**: Trasmission ëd moviment con rotassion precisa.  

## Cobia cinemàtica ant ël Piemont
Ant ël Musé ëd l'Automòbil ëd Turin, as peulo osservé mecanism stòrich basà su cobie cinemàtiche, com ël motor dla Fiat 500 dël 1957.  

## Vardé ëdcò
* Cinemàtica  
* Robòtica  
* Politécnich ëd Turin  

Categorìa:Mecànica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Robòtica  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Cavalia

La **cavalia** (ciamà 'dcò **cavalion** an vàire parlà locaj) a l'é n'antich **utiss agrìcol** dovrà për bate jë spi dël gran o d'àutri sereaj për separé la gran-a da la paja. A l'é formà da doi baston ëd bòsch gropà con dle stringhe ëd coram o d'àutri material flessìbij. Cost utiss a l'é stàit essensial ant l'agricoltura tradissional piemontèisa fin a la mecanisassion dël sécol XX.  

## Descrission
La cavalia a l'é costituìa da:  
* **Man-e**: Baston longh (60-150 cm) tenù an man da l'operator.  
* **Bateur**: Baston pì curt (50-80 cm) gropà al man-e con na **ligadura flessìbil** (ëd coram, còrda, o caden-a).  
L'operator a fa giré 'l man-e an sl'aut, fasend che 'l bateur a s-cianca contra jë spi butà a tèra, dëstacand la gran-a dal rest.  

## Stòria
Ij prim esempi ëd cavalie a armonto a l'Età dël Fer, ma soa forma final a l'é dësvlupasse ant ël Medi Ev. Ant ël Piemont, a l'é stàita dovrà fin a j'agn '50 për bate ël gran, ël forment e ël maj. Con l'ariv dle trebie mecàniche (com le "trebie" a vapor), la cavalia a l'é dësparìa pian-pian. Ant le valade montagnose, a l'é survivùa pì longh për via dij teren pa mecanisàbij.  

## Tècniche d'usagi
# Jë spi a son ëspatarà an sl'èira (na surfassa dura e seulia).  
# Doi o tre mëssoné as buto an tònd e a bato a ritm, fërmand-se quand ël vent a pòrta via la paja (sërvendse ëd la "van-a" për separé la gran-a).  
# La técnica a ciama síncronìa për evité 'd ciapesse con ij bateur.  

## Variant piemontèise
* **Monfrà**: Cavalie con bateur pì grev për ël gran dur.  
* **Canavèis**: Man-e curte për ëspassi ristret ant le cassin-e.  
* **Val Susa**: Bateur rinforzà con fer për ij sereaj montagnin.  
* **Langhe**: Cavalie pì cite për bate l'òrzo ant ij teren an pendensa.  

## La cavalia ant la cultura piemontèisa
La cavalia a l'ha marcà la vita rural piemontèisa për sécoj. Ant le *cassin-e*, ël travaj ëd bate a l'era n'event coletiv, con cant e rëspet për ciamé la pieuva o scongiuré j'agent. A l'era ciamà "fé s-ciòp" për ël son caraterìstich dij bateur ch'a tocava jë spi.  

Ant la literadura, Pinin Pacòt a descriv la batùa ant soe poesìe.  

Ancheuj, la cavalia a l'é smonùa ant ij musé agrari (es. ël Musé 'd Nosgnora dla Rusà ëd Vërsèj) e a ven dovrà ant rievocassion stòriche com la "Festa dël Gran" ëd Salusse.  

## Vardé ëdcò
* Èira  

Categorìa:Utiss  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Saradura

La **saradura** a l'é un dispositiv mecànich o eletrònich dovrà për protege pòrte, cassiëtte, o àutri contnidor, përmetend l'intrada mach a përson-e autorisà con na ciav, un còdes, o un biomarker. A l'é un element essensial ëd sicurëssa ant la vita quotidian-a, l'edilissia, e l'andustria.  

## Stòria
Le prime saradure a armonto a l'antichità: j'Egissi a dovravo saradure ëd bòsch con ciav ëd fer antich (2000 a.C.). IJ Roman a l'han anventà la saradura a përnëtte (cilìndrich), ancó dovrà ancheuj. Durant ël Medi Ev, j'artisan piemontèis a l'han creà saradure complicà për le gesie e ij castej. La Rivolussion Andustrial a l'ha standardisà la produssion, e ant ël sécol XX a son ëspontà le saradure eletròniche e combinà.  

## Tipo ëd saradure
* **Saradura a cilìndr**: Ciav dentà ch'a fa giré ël cilìnder për dësbloché.  
* **Saradura a combinassion**: Còdes numérich o alfabétich (es. cassafòrt).  
* **Saradura biométrica**: Deuvra impronte digital, riconossiment dël visage, o scan ëd l'ìris.  
* **Saradura eletrònica**: Ciav RFID, ciavëtta USB, o contròl da smartphone.  
* **Saradura mecànica multipla**: Pì che un përtus ëd ciav për sicurëssa elevà.  

## Operassion
# La ciav a l'é anserìa ant ël cilìnder o ël còdes a l'é marcà.  
# J'astin ëntërn (përnëtte) a son alinià për përmëtte la rotassion.  
# La crca ëd saradura as retira, dësblocand ël seragi.  
# Ant le version eletròniche, un signal a l'é mandà a l'ator për deurbe.  

## Aplicassion
* **Abitassion**: Protege ca e ufissi.  
* **Automòbij**: Saradure dle pòrte e del còfan.  
* **Cassafòrt**: Tua 'd valor e document.  
* **Andustria**: Lìmité l'acess a màchine pericolose.  
* **Armari e cassiëtte**: Sicurëssa përsonal.  

## Saradure ant la cultura piemontèisa
Ant le campagne, le "saradure a tre ciav" a protegìo le cassiëtte dël gran, e a esistìo saradure speciaj për le gesie, com cola dla Sacra ëd San Michel, ch'a deuvra në schema a stèila.  

## Vardé ëdcò
* Ciav  
* Sicurëssa  
* Sacra 'd San Michel  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ciav (saradura)

La **ciav** a l'é un utiss mecànich o eletrònich dovrà për deurbe o saré na saradura. A l'é progetà për angagesse con ël mecanism ëntërn ëd la saradura, përmetend ël passage o l'acess mach a chi a l'é autorisà. Soa evolussion a armonta a j'antiche sivilta e a l'ha giugà un ròl céntrich ant la sicurëssa e l'organisassion sossial.  

## Stòria
Le prime ciav a armonto a l'Egit antich (2000 a.C.), fàite ëd bòsch con dent ch'a corispondìo a përnëtte 'd saradure primitive. IJ Roman a l'han anventà la ciav metàlica a përnëtte cilìndriche, la base për le ciav moderne. Ant ël Medi Ev, le ciav a son dventà d'oget d'art, con sculture complicà për ij castej piemontèis. Ant ël 1818, l'anglèis Jeremiah Chubb a l'ha patentà la ciav a sicurëssa, mentre l'era eletrònica a l'ha portà ciav RFID e digital ant ël sécol XXI.  

## Tipo ëd ciav
* **Ciav dentà**: Con dent ch'a corispondo a le përnëtte dla saradura a cilìnder.  
* **Ciav a tub**: Për seradure a combinassion (es. cassafòrt), con n'estremità veuida.  
* **Ciav magistral**: Deurbe vàire seradure ant un sistema (es. ant j'ufissi).  
* **Ciav eletrònica**: Ciavëtta RFID, còdes numérich, o app da smartphone.  
* **Ciav biométrica**: Deuvra impronte digitaj o riconossiment ëd la rétina.  

## Operassion
# La ciav a l'é anserìa ant ël cilìnder ëd la saradura.  
# Jë scajon ëd la ciav a alinio j'astin (përnëtte) andrinta al cilìnder.  
# Quand che tute le përnëtte a son alinià, ël cilìnder a peul giré.  
# La rotassion a dësblòca ël seragi, deurbend la pòrta o ël cassèt.  
Ant le version eletròniche, un sensor a verìfica l'autorisassion e a manda un signal a l'ator.  

## Aplicassion
* **Abitassion e ufissi**: Contròl ëd l'acess a ca e stansie.  
* **Automòbij**: Deurbe pòrte, còfan, e sistema ëd partensa.  
* **Cassafòrt**: Protession ëd valor e document amportant.  
* **Andustria**: Limité l'acess a màchine pericolose o àree riservà.  
* **Armari e cassiòte**: Sicurëssa përsonal ant le scòle o j'ospidaj.  

## Ciav ant la cultura piemontèisa
Ant le campagne, le "ciav dle cassiëtte" a j'ero smonùe com sìmboj d'autorità: ël cap-famija a la portava a la sentura. Na tradission dla Val Susa a veul che jë spòs a sëmno na ciav sota la ca neuva për garantì prosperità.  

## Vardé ëdcò
* Saradura  
* Cassafòrt  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Tub (condòta)

Ël **tub** a l'é na condòta sircolar ëd metal, plàstica, o d'àutri materiaj, dovrà për trasporté lìquid, gas, o sòlid povrisà sota pression. A l'é fondamental ant j'infrastruture idràuliche, l'andustria, e ij sistema energétich, garantend ël fluss sicur ëd sostanse a longhe distanse.  

## Stòria
Ij prim tub a armonto a le siviltà mesorientaj: j'Egissi (2500 a.C.) a dovravo tub ëd ram për j'aquedot e j'irigassion. IJ Roman a l'han dësvlupà sistema avansà con tub ëd piomb për j'eve potàbij (es. Pont dël Gard). Ant ël Medi Ev, ij tub ëd bòsch a son ëstàit dovrà ant le sità piemontèise. La Rivolussion Andustrial a l'ha introduvù ij tub d'assel saldà, e ant ël sécol XX, ij polìmer (PVC, HDPE) a l'han revolussionà l'andustria.  

## Tipo ëd tub
* **Metal**: Assel (për gas e petròli), aram (idràulica), ghisa (eve).  
* **Polìmer**: PVC (eve bianche), polietilen (HDPE për condòte soterà), PP (andustria chìmica).  
* **Compòsit**: Fibra 'd véder e resin-a për aplicassion speciaj.  
* **Ciment**: Për drenagi o condòte d'eva a pression bassa.  
* **Tub flessìbij**: Për irigassion o servissi temporani.  

## Operassion
Ij tub a formo na **rej ëd condòte** andoa:  
# La pression (natural o mecànica) a fà movimenté ël flùid.  
# Le giunture (saldà, filetà, o a flangia) a garantisso l'ermetissità.  
# Vàlvole e pompe a régolo ël fluss e la pression.  
La dimension (diàmetr, spëssor) a dipend da la sostansa trasportà e la distansa.  

## Aplicassion
* **Acuedot**: Distribussion d'eva potàbil e colegament d'eva.  
* **Gas e petròli**: Condòte për traspòrt ëd gas natural (es. gasdòt) o crù.  
* **Industriaj**: Traspòrt ëd vapor, assid, o sostanse chìmiche.  
* **Riscaudament/rafrëscament**: Rej distretuaj për calor o aria condissionà.  
* **Agricoltura**: Sistema d'irigassion a gossa o aspersion.  

## Tub ant ël Piemont
Ël Piemont a l'ha na tradission amportanta ant le rej idràuliche. J**'aquedot roman** ëd Susa e d'Ast a son ëstàit ij prim esempi stòrich. Ant ël sécol XIX, la rej d'eva ëd Turin (con tub ëd ghisa) a l'é stàita un model për l'Europa.

## Vardé ëdcò
* Aquedòt  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Guarnission

La **guarnission** a l'é un component ch'a serv për **compensé** ëd mancanse antra doe surfasse, **amortì** ij còlp, o **protege** contra l'usura. An mecànica, a l'é dovrà për evité pèrdite ëd flùid o d'aria; an militar, as arferiss a na fortëssa con trupe. Sta pàgina a trata ëd la guarnission mecànica, ma a l'ha në sfond militar ant ël Piemont stòrich.  

## Guarnission mecànica
### Stòria
Ij prim esempi a armonto a l'antichità: ij Roman a dovravo sërcc ëd lin o còrda për saré ànfore. Durant l'Arvira Andustrial, l'usagi dla goma vulcanisà (patentà dël 1843) a l'ha revolussionà le guarnission. Ant ël sécol XX, ij material sintétich (neoprene, teflon) a l'han përmëttù aplicassion an condission estreme.  

### Tipo
* **Guarnission pian-a**: Faita ëd goma, fibra, o metal për saré ëd flangie.  
* **O-ring**: Sërcc elastomérich për saré rotative o stàtiche (dovrà ant ij motor).  
* **Guarnission ëd tampa**: Për saré dle tampa dël motor o dle pompe.  
* **Guarnission spiralà**: Metal e material mòl combinà për pression àute.  
* **Guarnission antirulament**: Anel ëd protession ant ij cussinet.  

### Aplicassion
* **Motor**: Sara dël blòch, pompe a benzina, e sistema idràulich.  
* **Idràulica**: Colegament ermétich ëd tub e vàlvole.  
* **Eletrònica**: Isolament ant ij componente sensìbij.  
* **Abitassion**: Saré ëd fnestre, pòrte, e eletrodomèstich.  

## Guarnission mecànica ant ël Piemont
Ël Politécnich ëd Turin a studia guarnission ëd carbòni për l'idrògen e l'aeronàutica. 

## Vardé ëdcò
* Flangia  

Categorìa:Mecànica  
Categorìa:Militar  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mòla

La **mòla** a l'é n'utiss rotativ abrasiv dovrà për **tajé**, **molé**, o **solié** metal, bòsch, o d'àutri materiaj dur. A l'é costituìa da gran abrasiv (com carborùndom o diamant) aglutinà con na resin-a o na siràmica. A l'é fondamental ant la mecànica, l'andustria metalmeccànica, e l'artisanà.  

## Stòria
Ij prim esempi ëd mòle a armonto a l'antichità: ij Grech e ij Roman a dovravo pere për avussé j'utiss. La mòla moderna a l'é nassùa ant ël sécol XIX con l'anvension dël carborùndom (1891) e dël procediment ëd sìntesi dij diamant (1954). Durant la Rivolussion Andustrial, le mòle a son ëstàite montà an sij torn da moleur mecànich, rimpiassand ij moleur a man.  

## Tipo ëd mòle
* **Mòla drita**: Për mòle pian-e o angolà, dovrà ant ij torn.  
* **Mòla copa**: Për taj profond o scanaladure.  
* **Mòla da snicà**: Sutila për taj ëd precision ant la mecànica fin-a.  
* **Mòla ëd finission**: Grana fin-a për solié le surfasse.  
* **Mòla flessìbil**: Ëd tèssil abrasiv për contorn complicà.  
* **Mòla diamantà**: Dovrà për ciment o silissi.  

## Operassion
# La mòla a l'é montà an sna màchin-a rotativa.  
# A gira a àuta velocità (fin a 3.000 RPM).  
# Ël material a l'é butà an contat con la mòla, ch'a gava materia për atrit abrasiv.  
# La **refrigerassion** (con eva o lubrificant) a preven ël suriscaudament e a slonga la vita dla mòla.  

## Aplicassion
* **Mecànica**: Avussé utiss, molé assel, tajé tub.  
* **Fàbriche**: Finission ëd component automobilìstich o aerospassiaj.  
* **Artisanà**: Modlé bòsch, marm, o véder.  
* **Edilissia**: Tajé pere, piastrele, o ciment.  
* **Medzin-a**: Utiss për chirurgìa ortopèdica.  

## Mòle ant la tradission piemontèisa
Ël Piemont a l'ha na stòria rica d'artisanà metalmeccànich. Ij **«moleta»** ambulant a travsavo le campagne con mòle a man për avussé cotej, faussìe, e utiss d'òsto. Ant ël sécol XIX, Turin a l'é dventà un sènter d'ecelensa për la produssion d'utiss, con fàbriche ch'a produvìo mòle për l'andustria.  

Ant la Val Sesia, ij "mulin da fer" (fòrgie) a dovravo mòle idràuliche për finì j'utiss d'agricoltura. 

## Vardé ëdcò
* Moleta  

Categorìa:Utiss  
Categorìa:Mecànica  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Motosega

La **motosega** a l'é na màchina portàtil con na **caden-a dentà rotanta** dovrà për tajé bòsch, desbranché erbo, o fé travaj ëd costrussion. A l'é alimentà da motor a benzin-a, elétrich, o baterìa, e a l'ha revolussionà la silvicultura, la boscajeria, e l'artisanà dël bòsch.  

## Stòria
Ij prim esempi ëd ressie mecàniche a armonto al sécol XIX:  
* **1830**: L'alman Bernard Heine a anventa l'"osteotom", na ressia a caden-a për chirurgìa.  
* **1926**: Andreas Stihl a patenta la prima motosega elétrica, peui ciamà "Kettensäge".  
* **1950**: Con l'introdussion dij motor a doi temp, le motoseghe a dvento pì lingere e acessìbij.  
* **An 2000**: A comparisso modej a baterìa, pì silensios e ecològich.  

## Tipo ëd motosega
* **A benzin-a**: Pì potente, për travaj professional ant ij bòsch.  
* **Elétriche**: Alimentà da corent, pì silensiose ma men potente.  
* **A baterìa**: Sensa fil, adàite për giardinagi e taj ëd precision.  
* **Idràuliche**: Dovrà për taj ëd sota eva o an ambient esplosiv.  
* **Da desbrancament**: Con brass longh për tajé ij branch àut.  

## Part prinsipaj
# **Motor**: A doi temp (benzin-a) o eletrònich (elétriche).  
# **Guida**: Strutura ch'a ten la caden-a tajenta.  
# **Caden-a tajenta**: Caden-a rotanta con dent ëd carburùndom.  
# **Sistema ëd lubrificassion**: Ampovriss euli sël fil për ridùe l'atrit.  
# **Mecanism ëd sicurëssa**: Fren ëd caden-a e protession contra ël rimbauss.  

## Aplicassion
* **Silvicultura**: Desbrancament, taj ëd branch, e gestion dij bòsch.  
* **Boscajeria**: Preparé bion për ij mobij.  
* **Giardinagi**: Tajé erbo malavi o ridimensioné sev.  
* **Artisanà dël bòsch**: Sculture e costrussion ëd caban-e.  
* **Travaj d'emergensa**: Dësblocagi stra dòp tempeste o tèra-mòt.  

## Sicurëssa
La motosega a peul esse pericolosa sensa precaussion:  
* Deuvré **equipagiament protetiv**: casch, visiera, braje antitaj, e stivaj ëd sicurëssa.  
* Controlé la **tension dla caden-a** e la lubrificassion.  
* Mai travajé da sol con la motosega.  
* Formassion aproprià për evité ël "rimbauss" (caden-a ch'a sàuta andarera).  

## Vardé ëdcò
* Caden-a  
* Bòsch  

Categorìa:Utiss  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI