open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vostok 1

La **Vostok 1** (an russ: *Восток-1*, ch'a veul dì "Orient") a l'é stàita la prima navissela spassial a porté n'òm ant lë spassi. La mission, dël programa Vostok dl'Union Soviética, a l'é volà ai 12 d'avril dël 1961 con a bòrd ël cosmonàuta Jurii Gagarin, ch'a l'é dventà 'l prim esse uman a fé n'òrbita d'antorn a la Tèra .

## La mission
La Vostok 1 a l'é stàita lansà dal Cosmodrom ëd Baikonur (ancheuj an Kazakistan) a le 6:07 UTC. La navissela a l'era formà da doi part prinsipaj: un mòdul ëd rientr sférich (ch'a contenìa Gagarin) e un mòdul ëd servissi con ij motor e j'equipagiament . Gagarin a l'ha passà 108 minute ant lë spassi, an completand na sola òrbita d'antorn a la Tèra, con na durà total dal decòl a l'ateragi d'1 ora e 48 minute .

Durant ël vòl, ël contròl a l'era completament automàtich, dagià che ij médich a savìo nen coma n'òm a l'avrìa reagì a l'assensa 'd pèis. Gagarin a l'avìa un còdes segret për podèj pijé 'l contròl manual an cas d'emergensa .

## L'ateragi
Dòp n'òrbita, ij motor ëd fren a son ëstàit ativà për fé torné la navissela an atmosfera. Durant la fase ëd rientr, la Vostok 1 a l'ha avù 'n problema: ël mòdul ëd servissi as dëstacava nen, e për chèiche minute la càpsula a l'é stàita bolversà. Për boneur, le tëmperadure àute a l'han brusà ij cav e la separassion a l'é riessùa .

A 7 km d'autëssa, Gagarin a l'é stàit slansà fòra dla càpsula con un sedil ejetàbil e a l'é calà con sò paracadute an sla region ëd Saratov, an Russia. Le prime përson-e ch'a l'han vëddulo a son ëstàite na paisan-a e soa novoda, ch'a l'avìo tëmma 'd col òm vestì con na tuta arancion .

Për vàire agn, ij Soviétich a l'han tenù secret ël fàit che Gagarin a fussa aterà separà, përchè la FAI a ciamava che ël pilòt a fussa restà ant la navissela fin-a a tèra për ch'ël primà a fussa validà. D'apress, le régole a son ëstàite cambià e 'l primà a l'é stàit arconossù .

## Amportansa stòrica
La mission Vostok 1 a l'ha marcà na vitòria decisiva dl'Union Soviética ant la corsa a lë spassi contra jë Stat Unì. Gagarin a l'é dventà n'eroe mondial e 'l sò vol a l'ha duvertà la stra a l'esplorassion uman-a dël còsm.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Aniset

**Aniset** (Emesa, 90 anviron – 166 anviron), a l'é stàit col ch'a fa ondes Papa dla Gesia catòlica antrames dël 154 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Categorìa:Sant catòlich
Soter

**Soter** (Fondi, ... – Roma, 174 o 175), a l'é stàit col ch'a fa dodes Papa dla Gesia catòlica antrames dël 166 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Categorìa:Sant catòlich
Sènter Spassial Kennedy

Ël **Sènter Spassial Kennedy** (an anglèis: *Kennedy Space Center*, sigla **KSC**) a l'é la base prinsipal ëd lansi ëd la NASA, l'agensìa spassial djë Stat Unì. A l'é situà an sla Merritt Island an Florida, davzin a Cape Canaveral. A l'é stàit ël sènter da 'ndova a son partìe le mission Apollo për la Lun-a, jë Space Shuttle e na gran part dle sonde spassiaj për l'esplorassion dël sistema solar.

## Stòria
Ël sènter a l'é stàit creà dël 1962 për ël programa lunar, an pijand ël pòst ëd la veja base militar ëd Cape Canaveral. A l'é stàit ciamà parèj an memòria dël president John Fitzgerald Kennedy, ch'a l'avìa fissà l'obietiv ëd mandé n'òm an sla Lun-a prima dla fin dj'agn '60.

Da sì a son partìe tute le mission Apollo, con la famosa Apollo 11 dël 1969 che për prima a l'ha posà n'òm an sla Lun-a. D'apress, a l'é stàit ël sènter prinsipal për ij lansi djë Space Shuttle dal 1981 al 2011. Ancheuj a l'é dovrà për ël programa Artemis për torné an sla Lun-a e për ij lansi dle neuve navissele comersiaj.

## Strutura prinsipal
Ël KSC a l'ha vàire edifissi e piataforme ëd lansi. La strutura pì famosa a l'é ël **Vehicle Assembly Building** (VAB), un dij pì gròss edifissi dël mond për volum, andova as butavo ansema ij Saturn V e jë Space Shuttle. Da lì, le fusëtte a son portà fin-a a le piataforme ëd lansi an su dij traspòrt gigant ciamà crawler.

A l'ha doi compless ëd lansi prinsipaj: la piataforma 39A e 39B. La 39A a l'é ancheuj dovrà da SpaceX për lansé ij Falcon 9 e la Starship, mentre la 39B a l'é stàita modernisà për ël neuv lansator Space Launch System (SLS) dla NASA.

## Musé e turism
Na part dël sènter a l'é duverta al pùblich com ël **Kennedy Space Center Visitor Complex**. Belelì as peulo vëdde:
* La fusëtta Saturn V original (una dle pòche ch'a resto).
* Lë *Space Shuttle Atlantis* esponù con soe pòrte duverte.
* D'esperiense e mostre an sla stòria dle mission spassiaj e sl'avnì dl'esplorassion.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Linia avion

Na **linia avion** (o **companìa avion**) a l'é n'amprèisa ch'as òcupa dël traspòrt ëd passagé e merce për mojen ëd avion o d'àutri mojen volant . Le linie avion a son part essensial dël sistema d'aviassion sivil e a colego le sità e ij pais an tut ël mond, an rendend possìbij ij viagi e 'l comersi antërnassional.

## Stòria
La prima linia avion dla stòria a l'é stàita la **DELAG** (Deutsche Luftschiffahrts-Aktiengesellschaft), fondà an Gërmania dël 1909 për operé con dij dirigìbil Zeppelin . Ël servissi regolar con avion a ala fissa a l'é ancaminà dël 1914 an Florida, ma a l'é dòp la Prima guèra mondial ch'a son nassùe le prime gròsse companìe . An Euròpa, dël 1919 a l'han ancaminà sò servissi la KLM (Pais Bass) e l'Avianca (Colombia), ch'a son ancor ancheuj an attività .

An Italia, l'aviassion comersial a l'é dësvlupasse an pressa ant j'agn 1920, con vàire cite società . La Seconda guèra mondial a l'ha fërmà ël tràfich civil, ma d'apress a l'ha portà a 'n grand dësvlup, con l'usage d'avion demilitarisà com ël DC-3 e la costrussion ëd neuve flòte për ël mercà global .

## Classificassion
Le linie avion as peulo classifiché an vàire manere:

*   **Për ël géner ëd tràfich**:
**   **Linie për passagé**: la pì part dël mercà.
**   **Linie për càrich** (cargo): specialisà ant ël traspòrt ëd merce (es. FedEx).
**   **Miste**: ch'a traspòrto sia passagé che merce .

*   **Për ël model ëd negòssi**:
**   **Tradissionaj** (o *legacy carriers*): a smon-o un servissi complet, con classe diferente, vòl an sle gròsse rej e colegament antërnassional (es. Lufthansa, Air France, Alitalia).
**   **A bass cost** (*low cost*): a smon-o tarife ridòte an eliminand ij servissi acessori, an dovrand soens dj'aeropòrt secondari (es. Ryanair, easyJet).
**   **Charter**: a òpero vòl nen regolar, soens për turoperator e pachet vacansa .
**   **Regionaj**: për trat curt, con cite flòte, soens an colegament con le gròsse companìe .

## Organism ëd régola
Le linie avion a son sogetà a 'd régole antërnassionaj e nassionaj për garantì la sicurëssa e l'interoperabilità. J'organism pì important a son:
*   l'Organisassion ëd l'Aviassion Civil Antërnassional (ICAO), n'agensìa ëd l'ONU.
*   l'Associassion Antërnassional dël Trasport Avion (IATA), ch'a assigna ij còdes a doi caràter a minca companìa (es. "AZ" për ITA Airways) .

Categorìa:Aviassion
Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Metropolitan-a ëd Kyoto

La **metropolitan-a ëd Kyoto** (an giaponèis: *京都市営地下鉄*, *Kyōto-shiei chikatetsu*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Kyoto, an Giapon. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 29 maj 1981. Al dì d'ancheuj ël sistema a l'é formà da 2 linie  për 'na longhëssa total ëd 31,2 km con 31 stassion. 
## Anliure

http://www.city.kyoto.lg.jp/kotsu/index.html Sit offisial

Kyoto
Aviassion

L**'aviassion** a l'é l'ansema dj'atività ch'a riguardo ël vòl con mojen volant pì peisant che l'aria, com j'avion, j'elicòter e j'aliant. As diferensia da l'aeronàutica an sens largh, ch'a comprend ëdcò ij mojen pì leger che l'aria (balon volant, dirigìbil). L'aviassion a peul esse sivil (për ël traspòrt ëd passegé e mercansìe) o militar (për la difèisa e l'atach).

## Stòria
La stòria dl'aviassion a ancamin-a con ij prim tentativ ëd l'òm ëd volé, ma l'época moderna a l'é nassùa dël 1903 con ël vol dij frej Wright, ch'a l'han realisà ël prim avion motorisà . An Italia, ij pioné a son stàit Enrico Forlanini (con j'elicòter e ij dirigìbil) e Gianni Caproni, ch'a l'ha costruì ij prim bombardié durant la Prima guèra mondial .

Ant j'agn 1920 e 1930, l'aviassion a l'ha fàit ëd pass da gigant, con ij prim servissi regolar ëd linie avion e ij rècord ëd trasvolà (com col ëd Charles Lindbergh dël 1927). Durant la Sconda guèra mondial, l'aviassion a l'ha avù un ròl decisiv, con ël dësvlup dij motor a reassion e dij prim missil.

D'apress la guèra, l'aviassion sivil a l'é dësvlupasse an pressa, con l'ariv dj'avion a reassion com ël de Havilland Comet (1952) e ël Boeing 707 (1958). A l'é l'época dël vòl supersònich con ël Concorde e dël vòl ëd massa con ij jumbo jet com ël Boeing 747.

## Sòrt d'aviassion
L'aviassion as peul classifichesse an vàire manere:

*   **[[Aviassion sivil]]**: a comprend ël traspòrt ëd passegé e mercansìe për mojen ëd linie avio regolar o charter, e l'aviassion general (vòl privà, turìstich, sportiv, agrìcol, sanitari).
*   **[[Aviassion militar]]**: a comprend ij cassa, ij bombardié, j'avion da arconossiment, j'avion da traspòrt militar e j'elicòter d'assàut.
*   **[[Aviassion sportiva]]**: a comprend ij vòl con aliant, parapendì, deltaplan, e le competission avion.

## Avion e mojn volant
J'avion a son classificà për motor e strutura. Ij prinsipaj a son:

*   **Avion con [[motor a piston]]**: ij pì vej, për cit aparà.
*   **Avion con [[motor a reassion]]** (o reator): për le lìnee avion e ij cassa.
*   **Avion [[turboprop]]**: con élica bogià da na turbin-a.

A-i son ëdcò j'elicòter, ij convertiplan (com l'V-22 Osprey), e ij dron (veìcoj sensa pilòta a bòrd).

## Amportansa
L'aviassion a l'ha cambià la società moderna an:
*   **Rendù possìbil ël viagi antërnassional an poche ore**.
*   **Dësvlupà l'[[economìa]]** con ël turism e 'l comersi global.
*   **Garantì la [[sicurëssa]] e la [[difèisa]] dle nassion**.
-   **Përmëttù la [[ricerca sientìfica]]** ant l'atmosfera e ant lë spassi.

Categorìa:Aviassion
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Balon volant

Un **balon volant** (o **balon**) a l'é un mojen volant pì leger che l'aria, ch'a vòla përchè a l'é ëmpinì d'un gas pì càud o pì leger ëd l'aria ch'a-i é d'antorn . A diferensa dël dirigìbil, a l'ha pa 'd motor për esse guidà e as lassa porté dal vent.

## Stòria
Ij prim balon volant a son stàit anventà dai frej Montgolfier an Fransa dël 1783. Sò balon a l'era ëmpinì d'aria càuda (për sòn ciamà *mongolfiera*) e a l'ha fàit ël prim vòl con passegé (na feja, un gat e na òca) ai 19 dë stèmber dël 1783 . Pòch dòp, ij prim òm a l'han volà: Jean-François Pilâtre de Rozier e François Laurent d'Artois a son stàit ij prim an sla mongolfiera ai 21 ëd novèmber dël 1783 .

Dël midem ann, Jacques Charles e Nicolas-Louis Robert a l'han lansà ël prim balon ëmpinì d'idrògen, un gas pì leger che l'aria ma motobin pericolos përchè anfiamàbil . L'idrògen a l'ha përmëttù ëd volé pì àut e pì lontan, ma con n'arzigh pì gròss.

Durant ij sécoj apress, ij balon a son ëstàit dovrà për la ricerca sientìfica (për lë studi dl'atmosfera), për l'osservassion militar (dzortut ant la guèra franco-prussian-a dël 1870) e për ël divertiment.

## Sòrt ëd balon
A-i son doi sòrt prinsipaj ëd balon volant:

*   **Mongolfiera**: a deuvra aria càuda për volé. L'aria a l'é scaudà da un brusator (soens a gas propàn). A l'é la sòrt pì comun-a për ël turism e lë spòrt.
*   **Balon a gas**: a deuvra un gas pì leger che l'aria, com eli (sicur) o idrògen (pericolos). A peul resté an aria për tant temp e a l'é dovrà për la ricerca sientìfica e për ij vòl stratosférich.

## Com a fonsion-a
Un balon volant a l'é formà da na vela (ël sach ëd tèila o material sintétich) e da na navissela (la part andova a van le përson-e o jë strument). Ant le mongolfiere, ël brusator a scàuda l'aria ant la vela, ch'a dventa pì legera e a fà alvé 'l balon. Për calé, as lassa sfreidé l'aria, o as deuvra na vàlvola për lassé seurte un pò d'aria càuda.

An Piemont, a l'é motobin famosa la *[[Festa dj Balon]]* a Mondvì, un dj'event pì important d'Euròpa për l'aviassion sportiva con balon .

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Elicòter

Un **elicòter** a l'é un mojen volant pì peisant che l'aria, ch'a vòla grassie a un o pì rotor gròss (ale girante) ch'a lo sosten-o e a lo fan bogé . A diferensa dj'avion, l'elicòter a peul:
*   **Decolé e ateré verticalment** (com un dron).
*   **Sté ferm ant l'aria** (a l'é la caraterìstica pì amportanta).
*   **Volé anans, andré e da na part a l'àutra**.

Për sòn, a l'é motobin dovrà ant le situassion andoa a-i é pòch spassi o a venta rivé an pòst malfé.

## Stòria
L'idèja 'd na màchina volanta con na élica a l'é veja (as vëdda ant ij disegn ëd Leonard da Vinci), ma a l'é mach ant ël sécol XX ch'a l'é vnùita realtà . Dël 1907, ël fransèis Paul Cornu a l'ha costruì ël prim elicòter ch'a l'ha levà da tèra con n'òm a bòrd, ma a l'era motobin malfé da controlé .

Ij prim elicòter pràtich a son ëstàit dësvlupà ant j'agn '30 e '40. ël Focke-Wulf Fw 61 alman dël 1936 a l'é stàit ël prim elicòter ch'a volava bin. L'VS-300 d'Igor Sikorsky dël 1940 a l'ha ancaminà la produssion moderna, con ël rotor prinsipal e 'l rotor ëd coa ch'a l'é dventà lë standard . D'apress la Sconda guèra mondial, l'elicòter a l'é spantiasse për usagi militar, sivil e sanitari.

## Prinsipi ëd fonsionament
L'elicòter a vola grassie al rotor prinsipal (na gròssa élica con doe o pì pale). Quand le pale a giro, a campo l'aria an giù e a creo na spinta ch'a sosten l'elicòter (për la tersa lej ëd Newton). Për bogé anans, ël cìclich a cangia l'angolassion dle pale minca vira ch'a passo, an fasend pende 'l rotor e an dëstornand na part ëd la spinta an diression orisontal.

L'efet ëd cobia (ël fàit che l'elicòter a vorìa giré an sens contrari al rotor) a l'é neutralisà dal rotor ëd coa, na cita élica vertical daré, ch'a contrasta cola fòrsa.

## Sòrt d'elicòter
A-i son vàire sòrt d'elicòter, classificà për dimension, motor e usagi:

*   **Elicòter leger**: për 2-4 përson-e, dovrà për scòla, sorvejansa, traspòrt cit.
*   **Elicòter mesan**: për 6-15 përson-e, dovrà për servissi sanitari, polissìa, traspòrt esecutiv.
*   **Elicòter pesant**: për 20+ përson-e o càrich gròss, dovrà për militar, costrussion, antifeu.
*   **Elicòter militar**: d'assàut, d'arconossiment, antisomergìbij.
*   **[[Convertiplan]]**: n'ìbrid ch'a peul volé com elicòter e com avion (com l'V-22 Osprey).

## Usagi prinsipaj
L'elicòter a l'é dovrà an vàire setor:
*   **[[Servissi sanitari d'emergensa]]** (elipòrt dj'ospidal, socors an montagna).
*   **[[Lòta contra j'incendi boschiv]]** (con ëd bidon d'eva pendù).
*   **[[Traspòrt]] ëd [[passegé]]** (dzortut an sità o për colegament con j'aeropòrt).
*   **[[Militar]]** (assàut, traspòrt ëd trupa, arconossiment).
*   **[[Sorvejansa]]** dle còste, dle stra, dij confin.
*   **[[Agricoltura]]** (spantié antiparassitari).
*   **[[Turism]]** e vòl panoràmich.


Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Aquilon

N' **aquilon** (o **dragon**) a l'é n'oget ch'a vòla, pì leger che l'aria, sostnù dal vent e tacà a tèra con un fil. A l'é fàit ëd tèila, plàstica o d'àutr material linger, e a l'ha na forma ch'a-j përmëtt ëd vòle. A l'é dovrà për gieugh, spòrt e, an passà, për la ricerca sientìfica.

## Stòria
L'aquilon a l'é n'anvension antica. As chërd che ij prim a sio stàit anventà an Cin-a d'apopré 2.800 agn fà, con la dinastìa Zhou. A j'ero fàit ëd bambù e seda e a l'avìo 'd significà religios e militar (për mandé 'd messagi o mzuré le distanse) . Da l'Asia, l'usage dj'aquilon a l'é spantiasse an tut ël mond.

An Euròpa, ij prim aquilon a son rivà ant ël Medi Ev. A son ëstàit dovrà për esperiment sientìfich, com coj ëd Benjamin Franklin dël 1752, ch'a l'ha dovrà n'aquilon për dimostré che la lòsna a l'é na forma d'eletricità. Dël 1901, Guglielmo Marconi a l'ha dovrà n'aquilon për ten-e su n'antënna durant ij sò esperiment radio.

Ant la Prima guèra mondial, j'aquilon a j'ero dovrà për ten-e su d'antënne e për osservé le linie nemise. Ancheuj, a son dzortut n'oget ëd divertiment e spòrt.

## Com a fonsion-a
N'aquilon a vòla përchè la fòrsa dël vent an sla surfassa a crea na pression pì bassa da na part e pì àuta da l'àutra (prinsipi ëd Bernoulli e tersa lej ëd Newton). La forma e l'àngol d'incidensa dël vent a detèrmino la portansa. L'aquilon a l'é mantnù an posission da un fil (o vàire fij) ch'a lo ten-o ancorà a tèra. Ij fij a peulo esse un (për ij gieugh) o doi/tre (për l'aquilonism acrobàtich).

## Sòrt d'aquilon
A-i son vàire sòrt d'aquilon, second la forma e l'usagi:

*   **Aquilon pian**: la forma clàssica, a romb.
*   **Aquilon a scàtola**: inventà da Lawrence Hargrave dël 1893, a l'é pì stàbil.
*   **Aquilon acrobàtich**: con doi fij, ch'a peul fé 'd figure ant l'aria.
*   **Aquilon da tir**: gròss, dovrà për tiré 'd chèr o schi nàutich (*[[kitesurf]]*).
*   **Aquilon meteorològich**: con dë strument për mzuré la temperadura, l'umidità e la pression ant l'atmosfera.

## Aquilonism
L'aquilonism (o "fé volé j'aquilon") a l'é n'spòrt e 'n passatemp motobin spantià. A-i son ëd festival e 'd competission an tut ël mond. An Piemont, a l'é possìbil vëdde dj'aquilon durant le manifestassion e le feste ant ij parch.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Paracadute

Un **paracadute** a l'é un dispositiv dovrà për frené la dissèisa 'd na përson-a o d'un oget travers l'atmosfera, an creand resistensa contra l'aria . A l'é fàit ëd na vela 'd tèila lingera e resistenta (soens nilon) ch'as deurb për aumenté la surfassa esponùa a l'aria, an riduvend la velocità ëd chi ch'a dròca.

## Stòria
Ij prim disegn ëd n'oget ch'a smijava a 'n paracadute a son ëd Leonard da Vinci (fin dël 1485), ma a l'é mai stàit provà. Dël 1783, Louis-Sébastien Lenormand a l'ha fàit la prima dimostrassion pùblica an Fransa an sautand da na tor con doi parapieuva modificà . Dël 1797, André-Jacques Garnerin a l'ha fait ël prim sàut con un paracadute sensa asta rèida, an caland da 'n balon volant .

Con l'aviassion dël sécol XX, ël paracadute a l'é dventà n'equipagiament ëd sicurëssa për ij pilòta. Durant la Prima guèra mondial, a l'é stàit dovrà për salvesse da j'avion an dificoltà. D'apress, a l'é dventà 'dcò në spòrt (paracadutism).

## Com a fonsion-a
Un paracadute a deurb la vela an pressa për creé resistensa contra l'aria. La fòrsa ch'a nass a contrasta la fòrsa ëd gravità, an fasend calé la velocità a 'n valor sigur (anviron 5-7 m/s për le përson-e). Ij paracadute modern a son soens dotà 'd sistema për controlé la diression, com dij tirant ch'a përmëtto ëd deurbe 'd cite aperture ant la vela.

## Sòrt ëd paracadute
A-i son vàire sòrt ëd paracadute, second l'usage:

*   **Paracadute riond**: la forma clàssica, dovrà për ij prim sàut e për ij lansi militar.
*   **Paracadute a ala** (o *parapendì*): a l'ha na forma retangolar, ch'a përmëtt ëd plané e controlé mej la diression. A l'é dovrà ant lë spòrt e për ij lansi ëd precision.
*   **Paracadute frenant**: cit paracadute dovrà për frené j'avion durant l'ateragi (dzortut an sla pòrta-avion).
*   **Paracadute për [[sonda spassial]]**: dovrà për frené la dissèisa dle càpsule o dij rover an sle surfasse planetarie (com për la Sojuz o ij rover su Marte).

## Paracadutism
Ël paracadutism a l'é në spòrt andova le përson-e a sàuto da n'avion o da 'n pont fiss e a deurbo 'l paracadute për calé. A l'é 'dcò n'atività militar për fé calé ij soldà an zòne ëd combatiment. An Piemont, a-i son vàire scòle e club ch'a organiso cors e sàut për prinsipiant e espert.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mojen volant

Un **mojen volant** (an anglèis: *aircraft*) a l'é na màchina bon-a a volé ant l'atmosfera o a viagé ant lë spassi, sostnùa da l'aria (o dai gas) o da la spinta dij motor. La paròla a comprend na gran varietà d'ingegnerìa, d'utiss e 'd veìcol për fin sivij, militar o sientìfich.

## Classificassion principal
Ij mojen volant as peulo divid-se an doe categorie gròsse: coj pì leger che l'aria e coj pì peisant che l'aria.

### Pì leger che l'aria
Sti mojen a vòlo përchè a deuvro un gas pì leger che l'aria (com eli o idrògen) o dl'ària càuda për generé la portansa. A son ciamà aeròstat. J'esempi pì comun a son:
* **[[Balon volant]]** (o mongolfiera): a deuvra ària càuda.
* **[[Dirigìbil]]**: a deuvra un gas leger e a l'é propulsà da 'd motor.

### Pì peisant che l'aria
Sti mojen a vòlo grassie a 'd fòrse aerodinàmiche generà da la forma e dal moviment dj'ale o d'àutre part. A son ël grup pì numeros e a comprendo:
* **[[Avion]]**: con ale fisse e propulsà da motor a élica o a reassion.
* **[[Elicòter]]**: con ale girante (rotor) ch'a dan la portansa e la spinta.
* **[[Aliant]]**: sensa motor, ch'a vòla an aprofitand dle corrent d'aria.
* **[[Convertiplan]]**: ch'a peul decolé e ateré com n'elicòter e volé com n'avion.
* **[[Spassioplan]]**: ch'a peul volé ant l'atmosfera e ant lë spassi (com lë Space Shuttle).

A-i son ëdcò ij mojen volant militar, com ij cassa, ij bombardié e ij dron, e coj për la ricerca com ij laboratòri volant.

## Stòria
La speransa ëd volé a l'é antica. Ij grech a contavo la legenda 'd Dédal e Icar. Dël 1485, Leonardo da Vinci a l'ha dissegnà dij prim aparà volant. Ël prim vòl uman a l'é stàit col dij frej Montgolfier ant un balon volant dël 1783. Dël 1853, George Cayley a l'ha costruì ël prim aliant. Dël 1903, ij frej Wright a l'han fàit ël prim vòl motorisà con l'avion.

L'aviassion a l'é peui dësvlupasse an pressa con la Prima guèra mondial e la Sconda guèra mondial, an portand a la creassion dij motor a reassion. D'apress, l'aviassion civil a l'é chërsùa, e a son rivà ij avion supersònich com ël Concorde. Ancheuj, j'avion a son part ëd la vita 'd tuti ij di e a l'é na tecnologìa an continua evolussion.

Categorìa:Aviassion
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Vitòr I

**Vitòr I** (Àfrica Proconsolar, II sècol – Roma, 28 luj 199), a l'é stàit col ch'a fa 14 Papa dla Gesia catòlica antrames dël 189 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Categorìa:Sant catòlich
Zefrìn

**Zefrìn** (Roma, ... – Roma, 20 dzèmber 217), a l'é stàit col ch'a fa 15 Papa dla Gesia catòlica antrames dël 199 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Categorìa:Sant catòlich
Eleuteri

**Eleuteri** (Nicopoli d'Epiro, ... – Roma, 24 maj 189), a l'é stàit col ch'a fa 13 Papa dla Gesia catòlica antrames dël 175 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Categorìa:Sant catòlich
Embraer

La **Embraer S.A.** (*Empresa Brasileira de Aeronáutica*) a l'é na società brasilian-a ch'a produv avion comersiaj, esecutiv, militar e agrìcoj . A l'é 'l ters fabricant mondial d'avion, dòp Airbus e Boeing . Soa sede a l'é a São José dos Campos, ant lë stat ëd San Pàul.

## Stòria
L'asienda a l'é stàita fondà dël 1969 dal govern brasilian, con l'obietiv ëd dësvlupé n'industria aeronàutica nassional . Ël prim pressident a l'é stàit Ozires Silva, ch'a l'ha guidà la produssion dël prim avion, l'Embraer EMB 110 Bandeirante .

Dël 1994, la società a l'é stàita privatisà për evité 'l faliment . D'apress, a l'ha ancaminà na chërsùa an pressa, an dësvlupand la famija dj'ERJ e peui dj'E-Jet, ch'a l'han fala dventa líder ant j'avion regional.

## Prodòt prinsipaj
Embraer a produv na larga serie d'avion:

*   **Avion comersiaj**: la famija Embraer E-Jet (E175, E190, E195) e la neuva generassion E-Jet E2 (E175-E2, E190-E2, E195-E2), con 80-146 passagé .
*   **Avion esecutiv**: ij Phenom 100 e 300 (light jet), ij Praetor 500 e 600 (midsize), e ij Legacy 450/500 e Lineage 1000 .
*   **Avion militar**: l'adestrator EMB 312 Tucano e EMB 314 Super Tucano, e l'avion da traspòrt C-390 Millennium .
*   **Avion agrìcoj**: l'Embraer EMB 202 Ipanema.

## Atività recente
Embraer a l'ha un portafeuj d'ordin record ëd 29,7 miliard ëd dòlar (2025) . Dël 2026 a l'ha presentà la neuva generassion dij sò jet esecutiv Praetor (serie "E"), con na cabin-a pì tecnològica e la **Smart Window** (në scherm touch ëd 42 pòles) .

Categorìa:Avion
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Veìcol volant sensa echipagi

Un **veìcol volant sensa echipagi** (an anglèis: *unmanned aerial vehicle*, sigla **UAV**), ciamà comunement **dron**, a l'é un mojen volant ch'a vòla sensa na përson-a a bòrd. A peul esse comandà a distansa da un pilòta a tèra o volé an manera automàtica second un programa già fissà.

## Stòria
Ij prim tentativ ëd veìcoj volant sensa pilòta a armonto a la Prima guèra mondial, con dij protòtip american e anglèis për bombardé sensa buté a arzigh ij soldà. Durant la Sconda guèra mondial, ij german a l'han dovrà la V-1, na sòrt ëd dron mìssil (ma a l'era pa controlà da lontan). D'apress la guèra, la tecnologìa a l'é dësvlupasse për fin militar (dzortut për arconossiment e sorvejansa).

Ant j'agn 2000, con l'evolussion dla eletrònica, dij sensor e dle baterìe, ij dron a son ëspantiasse 'dcò ant ël mond sivil. Ancheuj a son dovrà për la fotografìa avion, la sorvejansa dle coltivassion, le riprese cinematogràfiche, ij contròl dj'infrastruture e fin-a për consegne a ca.

## Tecnologìa
Un dron a l'é normalment formà da na strutura lingera (soens ën fibra ëd carbòni), un sistema ëd propulsion (motor elétrich o a s-ciòp), sensor (GPS, giroscòpi, aceleròmeter), na càmera e na baterìa për l'energìa. La comunicassion con ël pilòta a tèra a riva travers radio o Wi-Fi.

La pì part dij dron modern a l'ha un sistema ëd contròl ch'a-j përmët ëd volé an manera stàbil, ëd torné a ca da soj s'a perdo ël segnal e d'evité j'ostàcoj.

## Classificassion
A-i son vàire sòrt ëd dron, classificà për dimension e usagi:

*   **Micro e mini dron**: pì cit, për fòto e divertiment.
*   **Dron tàtich**: për mission militar ëd curta portà.
*   **Dron d'autëssa media e longa durà** (MALE): për sorvejansa e arconossiment (es. Predator).
-   **Dron d'autëssa àuta e longa durà** (HALE): për mission stratégiche (es. Global Hawk).

## Usagi
Ij dron a son dovrà an vàire setor:
*   **[[Militar]]**: për arconossiment, sorvejansa, aquisission ëd bërsaj, e, an chèich cas, për atach con mìssil.
*   **[[Sivil]]**: për fotografìa avion, cine, agricoltura ëd precision, contròl dle lìnie elétriche, sorvejansa dle foreste e dij monument.
*   **[[Socors]]**: për sërché dle përson-e dësparìe, për valuté ij dann dle calamità naturaj.
*   **[[Divertiment]]**: për vòl e gare.

Categorìa:Robòtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Aeropòrt ëd Pechin Capital

L**'Aeropòrt ëd Pechin Capital** (IATA: **PEK**, ICAO: **ZBAA**) a l'é l'aeropòrt pì important dla capital dla Cin-a, Pechin, e un dij pì grand e ocupà dël mond.

## Stòria e caraterìstiche
A l'é stàit duvertà dël 1958. Për gestì la chërsùa dël tràfich avion, a l'é stàit angrandì vàire vire. L'espansion pì importanta a l'é stàita cola dël 2008, an prevision dle Olimpiadi, quand a l'é stàit duvertà ël Terminal 3, progetà da l'architet Norman Foster. An col moment, ël Terminal 3 a l'era un dij pì gròss edifissi passegé dël mond për superfisse.

## Terminaj
L'aeropòrt a l'ha tre terminaj prinsipaj:
- **Terminal 1**: a l'é stàit duvertà dël 1980 e, dòp vàire modìfiche, a l'é dedicà dzortut a le linie avion dël grup Hainan.
- **Terminal 2**: duvertà dël 1999, a serv diverse companìe, an tra le quaj SkyTeam e chèiche linie internassionaj.
- **Terminal 3**: a l'é 'l terminal pì modern e gròss, dividù an tre part (T3C, T3D, T3E). A l'é la sede prinsipal d'Air China e dj'aliant Star Alliance.

## Colegament
Për rivé an sità, a-i é la linia ferovìa espressa (*Airport Express*) ch'a colega ij Terminaj 2 e 3 con la stassion ëd Dongzhimen an 20-30 minute. A-i son ëdcò autobus navëtta e taxi.

## Statìstiche
Për vàire agn, a l'é stàit l'aeropòrt pì ocupà dl'Asia e lë scond dël mond për nùmer ëd passegé (an pressa d'l'Aeropòrt d'Atlanta). Dël 2019, a l'ha superà ij 100 milion ëd passegé. Dòp la duvertura dël neuv Aeropòrt ëd Pechin Daxing dël 2019, na part dël tràfich a l'é stàita spostà, ma Capital a resta n'asienda amportanta.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Aeropòrt ëd Atlanta Hartsfield-Jackson

L**'Aeropòrt ëd Atlanta Hartsfield-Jackson** (IATA: **ATL**, ICAO: **KATL**) a l'é l'aeropòrt prinsipal ch'a serv Atlanta, ant lë stat dla Geòrgia, ant jë Stat Unì. As treuva a 16 km a sud dël sènter sità e a l'é un dij pì important dël mond. Dal 1998, a l'é stàit l'aeropòrt pì ocupà dël mond për nùmer ëd passagé, con l'ecëssion dël 2020 për via dla pandemìa ëd COVID-19.

## Stòria
L'aeropòrt a l'é stàit duvertà dël 1926 an s'un velòdrom desert. A l'ha pijà 'l nòm da doi ex-sìndich d'Atlanta: William B. Hartsfield, ch'a l'ha travajà për l'espansion ëd l'aviassion, e Maynard Jackson, ch'a l'ha guidà ij grand proget ëd modernisassion ant j'agn '70. La strutura atual dël terminal a l'é stàita inaugurà dël 1980 e a l'é stàita angrandìa vàire vire, dzortut an prevision dij Gieugh Olìmpich dël 1996.

## Strutura e servissi
L'aeropòrt a l'ha sinch piste paralele, tute orientà da est a òvest. La pista pì longa (9L/27R) a l'é 'd 3.624 méter e a peul ospité l'Airbus A380.

L'edifissi passegé a l'ha doi terminaj prinsipaj (Doméstica e Antërnassional) e set sale (T, A, B, C, D, E, F) për un total ëd 195 pòrte. Le sale a son colegà da 'n treno automàtich soteran (*The Plane Train*) e da 'd passagi mobij. L'antërnassional Maynard H. Jackson Jr. Terminal, duvertà dël 2012, a l'é stàit un dj'ampliament pì amportant dj'ùltim agn.

## Tràfich e compagnìe
Hartsfield-Jackson a l'é l'hub prinsipal ëd Delta Air Lines, ch'a gestiss pì che 1.000 vòj al di për 225 destinassion, an fasend-ne l'hub pì gròss dël mond. A l'é ëdcò na base për le compagnìe a bass cost Frontier Airlines, Southwest Airlines e Spirit Airlines.

Dël 2024, l'aeropòrt a l'ha servì 108 milion ëd passegé e gestì 796.224 operassion, confermand-se 'l pì ativ dël mond.

## Colegament
L'aeropòrt a l'é colegà al sènter d'Atlanta da la linia rossa e giàuna dla MARTA (sistema metropolitan ëd traspòrt rapid). La stassion a l'é antra ij doi terminaj doméstich. Ij traspòrt pùblich a comprendo ëdcò taxi, autobus e servissi ëd nolegi d'automòbil.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Aeropòrt ëd Los Angeles

L**'Aeropòrt ëd Los Angeles** (IATA: **LAX**, ICAO: **KLAX**) a l'é l'aeropòrt prinsipal ch'a serv Los Angeles e l'area dla Southern California, ant jë Stat Unì. A l'é un dij pì ativ dël mond e na gròssa pòrta d'intrada për ij vòj da l'Asia e l'Océan Passìfich.

## Stòria e posission
A l'é stàit duvertà dël 1928 con ël nòm *Mines Field* e a l'ha pijà sò nòm atual dël 1941 . As treuva ant ël quarté ëd Westchester, an sla còsta dla Baja ëd Santa Monica, apopré a 27 km dal sènter ëd Los Angeles .

## Terminaj e strutura
L'aeropòrt a l'ha **9 terminaj** (numerà da 1 a 8 e ël Tom Bradley International Terminal, TBIT) . A son dispòst a forma d'U e colegà da 'd passagi pedonaj sota tèra an tra i terminaj 4-8 . Ël TBIT a l'é 'l pì gròss e modern, e a serv la pì part dle companìe aeree forestere .

## Servissi e companìe
* **Vol doméstich**: Southwest (T1), Delta (T2 e T3), American (T4 e T5), United (T7 e T8), Alaska (T6) .
* **Vol antërnassionaj**: Air France, British Airways, Emirates, Japan Airlines, Lufthansa, Qantas, e tante d'àutre al TBIT .
* **Parchegi e arpòs**: a-i son gròsse struture parchegi dëdnans ai terminaj e na zòna "Cell Phone Waiting Lot" për chi a ven a pijé ij passegé .

## Colegament
* **Autobus locaj** e navëtta gratis an tra ij terminaj (sota le targhe bleu) .
* **FlyAway Bus**: servissi diret për Union Station, Hollywood e d'àutre destinassion .
* **[[Metro]]**: autobus gratis (*Metro Connector*) për rivé a le stassion dla linia C (Verd) e K .
* **[[Taxi]] e [[Uber]]** (area LAX-it, dal livel inferior/Llegade) .

## Modernisassion
A l'é an camin ch'a finiss un grand programa d'arnovament dël valor ëd 15 miliard dòlar, che a comprend ël neuv treno automàtich (*Automated People Mover*) e neuve struture për le màchine a nolegi.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Automassion

L**'automassion** a l'é l'usagi ëd sistema ëd contròl e tecnologìa për automatisé dij process e machinari. Sò but a l'é ëd ridùe l'antërvent uman, d'aumenté la produtività e la qualità, e ëd mijoré la precision.

## Stòria
Ij prim esperiment d'automassion a armonto a l'antichità, con dispositiv idràulich e mecànich. La Rivolussion industrial a l'ha anandià l'automassion moderna con l'anvension dël regolator centrìfugh ëd James Watt për le màchine a vapor (1788). Ant ël sécol XIX a son ëspantiasse ij tlé automàtich e le caden-e ëd montagi.

L'época dl'automassion moderna a l'é ancaminà con l'introdussion dij controlor lògich programàbij (PLC) ant j'agn 1960, ch'a l'han përmëttù d'automatisé ij process industrial an manera flessìbil. D'apress, con l'ariv dij computer e dl'inteligensa artifissial, l'automassion a l'é spantiasse an tuti ij setor.

## Sòrt d'automassion
L'automassion as peul classifichesse an vàire manere:

*   **Automassion industrial**: a l'é la pì comun-a, e a comprend l'usagi ëd robòt, controlor lògich programàbij (PLC) e sistema ëd supervision për gestì linie ëd produssion, caden-e e impiant. J'esempi a son le màchine a contròl numérich e le caden-e ëd montagi dj'automòbij.
*   **Automassion dij process**: a l'é dovrà ant l'industria ch'a trasforma materia prima an continuassion, com le rafinerìe e j'impiant chìmich. A deuvra sistema ëd contròl a ansa duverta e sistema a ansa sarà për gestì temperadura, pression, fluss e livel.
*   **Automassion d'ufissi**: a comprend l'usagi ëd programa për automatisé j'atività ripetitive (contabilità, gestion, comunicassion).
*   **Automassion doméstica** (o ca inteligenta): a comprend ij dispositiv ch'a contròlo l'iluminassion, ël clima, la sicurëssa e j'eletrodoméstich.

## Component e tecnologìe
Le componente base ëd n'impiant d'automassion a son:

*   **Sensor**: a misuro le variàbij fìsiche (temperadura, pression, posission, etc.).
*   **Controlor**: a elàboro ij dat dij sensor e a pijo decision. A peulo esse PLC, PC industrial o sistema embedded.
*   **Atuator**: a agisso an sël process (motor, vàlvole, relé).
*   **HMI** (antërfacia òm-màchina): a përmëtt a j'operator ëd controlé e modifiché ël process.

L'automassion moderna a deuvra 'dcò rej ëd comunicassion (com PROFINET, EtherNet/IP) e sistema ëd supervision (SCADA).

## Amportansa e aplicassion
L'automassion a l'ha n'amportansa ciav për:

*   Aumenté la produtività e l'eficensa.
*   Garantì na qualità costanta e precisa.
*   Ridùe ij cost ëd maneuvra.
*   Mijoré la sicurëssa an ambient pericolos.
*   Liberé j'uman da atività ripetitive e stressante.

A l'é dovrà an vàire setor: manifatura (automòbil, eletrònica), energìa, traspòrt (ferovìe automàtiche), agricoltura, servissi, medzin-a (robòt chirùrgich), e ca.

Categorìa:Automassion
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Robòtica

La **robòtica** a l'é la branca dla siensa e dla tecnologìa ch'a studia la progetassion, la costrussion e l'usage dij robòt. A buta ansame dissiplin-e com l'angegnerìa mecànica, l'eletrònica, l'anformàtica e l'inteligensa artifissial.

## Stòria
La paròla "robòt" a l'é stàita dovrà për la prima vira ant ël drama *R.U.R.* (Rossum's Universal Robots) dlë scritor cech Karel Čapek dël 1920. La robòtica moderna a l'é nassùa ant j'agn 1950 e 1960 con l'anvension dij prim robòt industrial. Dël 1954, George Devol a l'ha anventà ël prim robòt programàbil, l'Unimate, peui vendù a la General Motors dël 1961 për dovré ant la caden-a ëd montagi.

Da antlora, la robòtica a l'é dësvlupasse an pressa, an spantiand-se ant l'industria, la medzin-a, l'esplorassion spassial e la vita 'd tuti ij di.

## Component prinsipaj
Un robòt modern a l'é normalment formà da:

*   Sensor: ch'a përmëtto al robot ëd "vëdde" e d'antërvenì con l'ambient.
*   Atuator: ch'a fan bogé ël robòt.
*   Controlor: un computer o microprocessor ch'a elàbora ij dat dij sensor e a comanda j'atuator.
*   Sorgiss d'energìa: com baterìa o pila elétrica.
*   Efetor: l'utiss final dël robòt.

## Sòrt ëd robot
A-i son vàire sòrt ëd robòt, classificà për aplicassion:

*   Robòt industrial: a l'é la categoria pì comun-a. A son dovrà për saldé, pituré, monté e movimenté material ant le fàbriche. A l'han soens la forma ëd brass mecànich.
*   Robòt médich: a giuto ij sirògi ant j'operassion o a servo për riabilitassion.
*   Robòt d'esplorassion: a son dovrà për esploré ambient pericolos o lontan, com ij rover su Marte.
*   Robòt ëd servissi: a giuto ant la vita 'd tuti ij di.
*   Robòt umanòid: a smijo a j'uman e a peulo anteragì con lor.

## Amportansa
La robòtica a l'ha n'amportansa ciav për:

*   Aumenté la produtività e la precision ant l'industria.
*   Ridùe la fatiga e l'arzigh për j'uman ant ambient pericolos.
*   Përmëtte l'esplorassion ant lë spassi e ant ij fond dj'océan.
*   Agiuté ant la medzin-a e ant l'assistensa a le përson-e disabij.

Categorìa:Robòtica
Categorìa:Angegnerìa
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Bòsch temperà ëd latifeuje e mës-cià

Ij **bòsch temperà 'd latifeuje e mës-cià** a son un biòma terestr caraterisà da la presensa 'd erbo ch'a perdo le feuje d'invern e, an chèich zòna, da na mës-cia con conìfere. A son tìpich dle region temperà dl'emisfer nòrd, con istà càude e invern frèid, e 'n clima con pieuva bin spantià durant l'ann.

## Distribussion
Cost biòma as treuva dzortut ant l'América dël Nòrd (est djë Stat Unì e Canadà), an Euròpa (da la Fransa a la Russia ossidental) e an Asia oriental (Cin-a, Giapon, Coréa). A forma na banda larga antra le region boreaj (taiga) e le region subtropical.

## Caraterìstiche
Ij bòsch temperà a latifeuje a l'han na stratificassion bin marcà: un pian superior con erbo àut (20-35 m), un pian mesan con erbo pi cit e busson, e un pian erbos. La luminosità a cambia con le stagion: a la prima, prima che le feuje a sio surtìe, motobin ëd lus a riva fin-a al teren, an fasend fiorì dle piante ch'a deuvro col perìod (com j'anémon dij bòsch). D'istà, la copa dj'erbo a fà ombra, an riduvend la lus. D'otonn, le feuje a cambio color (giàun, ross, maròn) e a tombo.

Ij bòsch mës-cià a conten-o 'dcò 'd conìfere, com pin, sapin e malëzzo, ch'a giuto a manten-e na covertura vegetal tut l'ann.

## Erbo prinsipaj
Le specie d'erbo pì comune a son:
* **Rol** (géner *Quercus*)
* **Fò** (*Fagus sylvatica*)
* **Biola** (géner *Betula*)
* **Tij** (géner *Tilia*)
* **òpi** (géner *Acer*)
* **Sàles** (géner *Salix*)

An tra le conìfere, as treuvo ël pin e ij sapin bianch e ross.

## Fàuna
Ij bòsch temperà a son abità da vàire specie d'animaj:
* **Mamìfer**: serv, caprieul, singhial, volp, levr, schërieul.
* **Osèj**: merlo
* **Inset**: furmije, coleòter, farfale.
Vàire mamìfer a van an letàrgh d'invern për sopravive al frèid e a la scarsità 'd mangé.

## Amportansa e mnasse
Cost bòsch a l'han n'amportansa ciav për:
* La produssion d'ossìgen.
* L'assorbiment d'anidride carbònica.
* La protession dël teren da l'erosion.
* La regolassion dël clima local.
* La risorsa ëd bòsch për l'òm.

Le mnasse prinsipaj a son la deforestassion, l'urbanisassion, l'inquinament e ij cambiament climàtich.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Bòsch
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Siensa agrìcola

La **siensa agrìcola** a l'é na dissiplin-a multidissiplinaria ch'a studia ij prinsipi e le técniche për la coltivassion dle piante e l'anlevament dj'animaj destinà a la produssion d'aliment, fibra, combustìbil e d'àutri prodot. A buta ansema conossense ëd biologìa, chìmica, fìsica, ecologìa e economìa për mijoré l'eficensa e la sostenibilità dël setor agrìcol.

## Sot-dissiplin-e
La siensa agrìcola a comprend vàire branche prinsipaj:

*   Agronomìa: a studia la gestion dij camp e dle coltivassion, an comprendend la rotassion dle colture, la selession dle varietà pì adate e le técniche ëd piantament.
*   Siensa dël teren: a analisa la composission e la strutura dël teren, soa fertilità e ij process ch'a lo degrado.
*   Chìmica agrìcola: a studia j'element chìmich ch'a anteragisso con le piante e 'l teren, com ij fertilisant e ij pesticida.
*   Biologìa vegetal e fisiologìa vegetal: a esàmino ij process vitaj dle piante e soe arsòrse.
*   Genética vegetal e mijorament vegetal: a sërca ëd mijoré le caraterìstiche dle piante (produtività, resistensa a le maladìe, adatament al clima).
*   Zootecnìa: a studia l'anlevament dj'animaj, soa genética, nutrission e sanità.
*   Economìa agrìcola: a analisa ij marcà agrìcoj, le polìtiche agrìcole e la gestion dj'asiende.
*   Angegnerìa agrìcola: a progeta e a dësvlupa le màchine e j'impiant për l'agricoltura (trator, sistema d'irigassion, sère).

## Amportansa
La siensa agrìcola a l'ha n'amportansa ciav për:
*   Garantì la sicurëssa alimentar për na popolassion mondial an chërsùa.
*   Mijoré la produtività e la reditività dle coltivassion.
*   Ridùe l'ampat ambiental dl'agricoltura (dësperdiment d'eva, erosion dël terèn, emission ëd gas).
*   Dësvlupé 'd colture pì resistente al cambiament climàtich.
*   Promeuve 'd pràtiche sostenìbij com l'agricoltura biològica e la permacoltura.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Angegnerìa agrìcola

L**'angegnerìa agrìcola** a l'é la branca dl'angegnerìa ch'a àplica ij prinsipi sientìfich e técnich për la progetassion, la costrussion e la gestion dij sistema e dle màchine dovrà ant l'agricoltura. Sò but a l'é ëd mijoré l'eficensa e la sostenibilità dj'atività agrìcole, an garantend la produssion d'aliment e d'àutri prodot.

## Sot-dissiplin-e e aplicassion
L'angegnerìa agrìcola a l'ha vàire branche prinsipaj:

*   Màchine agrìcole: a progeta e a dësvlupa ij trator, le mietitrebia, ij sistema d'irigassion e j'àutri utiss che a giuto ant ij travaj dij camp.
*   Idràulica agrìcola: a studia la gestion dj'arsorse ìdriche për l'agricoltura, com ij sistema d'irigassion e ël drenagi dij teren.
*   Costrussion ruraj: a progeta j'edifissi për le fatorìe (stabi, grané, sère).
*   Eletrotécnica agrìcola: a àplica l'eletricità e l'eletrònica për controlé ij process agrìcoj.
*   Energìa an agricoltura: a studia l'usagi dle sorgiss d'energìa rinnovàbij ant j'asiende agrìcole.

## Amportansa
L'angegnerìa agrìcola a l'ha n'amportansa ciav për:
*   Aumenté la produtività e la qualità dle coltivassion.
*   Ridùe ij cost e la fatiga uman-a ant ij travaj agrìcoj.
*   Mijoré la conservassion dj'arsorse naturaj.
*   Dësvlupé 'd tecnologìe pì sostenìbij e rispetose dl'ambient.

Categorìa:Angegnerìa
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Agronomìa

L**'agronomìa** a l'é la siensa ch'a studia ij prinsipi e le técniche për la coltivassion dle piante e la gestion dle tere destinà a l'agricoltura. A l'é na branca fondamental dle siense agrìcole e a buta ansema conossense ëd biologìa, chìmica, fìsica, ecologìa e conomìa për ël dësvlup e l'ameliorament dle produssion vegetaj.

## Sòrt e aplicassion
L'agronomìa as òcupa ëd vàire aspet prinsipaj:

*   **Studi dle colture**: a analisa le caraterìstiche botàniche, le esigense climàtiche e le técniche ëd coltivassion ëd minca specie vegetal.
*   **Gestion dël teren**: a studia la composission, la strutura e la fertilità dël teren, e le pràtiche për conservelo e ameliorelo.
*   **Rotassion dle colture**: a pianìfica la sucession ëd piante diferente ant l'istess camp për manten-e la fertilità e ridùe le maladìe.
*   **Selession e mijorament vegetal**: a sërca ëd produve neuve varietà pì produtive, resistente a le maladìe e adatà a condission ambientaj diferente.
*   **Difèisa dle piante**: a studia le maladìe, j'inset e j'àutri organism ch'a danegio le colture, e le técniche për controleje.

## Amportansa
L'agronomìa a l'ha n'amportansa ciav për:
*   Garantì la sicurëssa alimentar an aumentand la produssion dij camp.
*   Mijoré la qualità dj'aliment produvù.
*   Protege l'ambient an promovend pràtiche sostenìbij com l'agricoltura biològica.
*   Dësvlupé dle strategie për adaté l'agricoltura ai cambiament climàtich.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Donald E. Westlake

**Donald Edwin Edmund Westlake** (New York, 12 luj 1933 – San Tacho, 31 dzèmber 2008) a l'é stàit në scritor ëd romanz polissiesch e ëd fantassiensa an lenga anglèisa.
## Biografìa
A l'era fieul ëd Albert Joseph Westlake e ëd Lillian Bounds.
Durant soa carriera ëd scritor a l'ha dovrà motobin pseudonìm dont: *Richard Stark*, *Tucker Coe*, *Samuel Holt*, *Morgan J. Cunningham*, *Curt Clark*, *Timothy J. Culver*, *Alan Marshall*, *Edwin West* e *Judson Jack Carmichael*. 

Westlake, Donald E.
Westlake, Donald E.
Westlake, Donald E.
Lea Thompson

**Lea Katherine Thompson** (Rochester, 31 maj 1961) a l'é n'atriss ëd cine e regìsta american-a.
## Biografìa
A l'é fija ëd Clifford Thompson e Barbara Barry .

Thompson, Lea
Sliema

**Sliema** (an maltèis ***Tas-Sliema***) a l'é na sità maltèisa piassà sla broa nòrd-est dl'ìsola, pòch chilométer a nòrd ëd La Valëtta.

A l'é conossùa për l'usagi predominant dl'anglèis, përché part dla classa dirigent britànica a vivìa a Sliema.

## Topònim
Ël nòm Sliema a significa "pas" an maltèis.

## Stòria

### Ël perìod dij Sivaliè 'd Malta
Ai temp dl'assedi 'd Malta (1565), Sliema a l'era conossùa 'mé "*il-Qortin*", an camp militar dj'Otman mnà da Dragut, si copà dai canon dël fòrt Sant'Elmo.

Ij Sivalié a l'han peuj batì ambelessì Fòrt Tigné.

### Ël perìod britànich
Dël 1855 a l'é stàita batìa la cesa dël SS. Nòm ëd Maria e ël vilar a l'é dësvlupasse, an dventand na paròchia indipendent da cola dla vzin-a Birchircara.

Da la fin dël secol ch'a fa 19, Sliema a l'é dventà leu 'd vacansa për jë sgnor dla Valëtta an batend diferent palass an stil vitorian.

Ij britànich a l'han batì 'dcò dle neuve fortificassion.

### Apress l'indipendensa
La part pi granda dle costrussion an stil vitorian a l'é stàita convertìa an fastos condomini modern e ant ël cò dla penìsola a l'é stàit batì un senter comersial.

## Spòrt

### Futbal
L'echip prinsipal dla sità a l'é ël Sliema Wanderers, un-a dle pi titolà dl'ìsola, vagnatora 'd 26 campionà maltèis (record nassional, partagià con ël Floriana), 21 Cope 'd Malta (record nassional) e 3 Supercope 'd Malta.

L'echip Sliema Aquatic Sports Club, a l'é la pi titolà con 31 campionà estiv (Malta Championship) e 6 invernaj (Malta Winter League) vagnà.

## Sità binelà

* Białystok, dal 2018

## Arferiment

Categorìa:Malta
Categorìa:Sità maltèise
Rivolussion Vërda

La **Rivolussion Vërda** a l'é stàita n'ansema d'arserca, dë svlup e 'd trasferiment tecnològich ch'a l'ha fàit aumenté la produssion agrìcola an vàire part dël mond an tra j'agn 1940 e la fin dj'agn 1960. A l'ha ancaminà dzortut an Méssich, an India e an Pakistan, grassie a l'introdussion ëd varietà ëd gran e 'd ris a àuta produtività, combinà con l'usage ëd fertilisant, pesticida e sistema d'irigassion modern.

## Stòria e protagonista
Ël pare dla Rivolussion Vërda a l'é considerà Norman Borlaug, n'agrònom american ch'a l'ha dësvlupà dle neuve varietà ëd gran a àut rendiment, pì curte e resistente a le maladìe. Për sò travaj, dël 1970 a l'ha vagnà ël Premi Nobel për la Pas. Soe arserche a son ëstàite aplicà për la prima vira an Méssich ant j'agn 1940, peui a son ëspantiasse an Asia e an d'àutre region dël mond an via dë svlup.

J'àutri protagonista a son ëstàit William Gaud, ch'a l'ha conià ël termo "Rivolussion Vërda", e d'organisassion com la FAO e la Fondassion Rockefeller.

## Caraterìstiche
La Rivolussion Vërda a l'ha portà a:
*   L'introdussion ëd **varietà a àuta produtività** (HVY) ëd gran e 'd ris, selessionà për esse pì curte e pì resistente.
*   L'usage ëd **fertilisant chìmich** e **pesticida** për protege le colture e aumenté ij rendiment.
*   L'espansion dij **sistema d'irigassion** për garantì l'eva necessaria.
*   La **mecanisassion** dl'agricoltura (trator, mietitrebbia).

## Amportansa e arzultà
La Rivolussion Vërda a l'ha anandià na chërsùa sensa precedent ëd la produssion agrìcola, an fasend passé paìs com l'India e 'l Pakistan da la fam a l'autosufissensa alimentar. A l'ha salvà da la fam milion ëd përson-e e a l'ha contribuì a la chërsùa demogràfica.

Contut, a l'ha 'dcò portà 'd conseguense nen desiderà, com:
*   L'aument dl'usage d'eva e d'energìa.
*   La degradassion dël terèn për via dij fertilisant e pesticida.
*   La pèrdita dla biodiversità agrìcola.
*   L'aument dle disuguajanse sossiaj an tra agricultor rich e pòver.

## Eredità
La Rivolussion Vërda a l'ha mostrà l'amportansa dl'arserca agrìcola për garantì la sicurëssa alimentar. Ancheuj, le sfide a son cole ëd dësvlupé n'agricoltura sostenìbil ch'a peussa nurì na popolassion mondial an chërsùa sensa dësblé l'ambient.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI