Schéletr

Lë **schéletr** a l'é l'ansem dle struture dj'òss e cartilaginose ch'a sostnisso, a protegio, e a dan forma al còrp dj'organism vertebrà, comprèis j'uman. A serv ëdcò da pont d'atach për ij mùscoj e a giuta ant la produssion ëd célule sanguin-e e ant l'anmagasinage dij mineraj. Ant j'uman, lë schéletr a l'é fàit ëd 206 òss (ant j'adult), combin che ij neonà a n'abio ëd pì (apopré 270), che as fondo durant l'adolessensa.

## Strutura dlë Schéletr

Lë schéletr uman as divid ant:  
* **Schéletr assial**: A comprend ël crani, la colòna vertebral, le còste, e lë stern. A protegg ël servel, ël cheur, ij polmon, e àutri òrgan vitaj.  
* **Schéletr apendicular**: A comprend le struture ëd ij brass, gambe, spale, e basin. A përmët ël moviment e a sosten ij mùscoj.  

### Component prinsipaj
* **Òss**: Struture rìgide fàite ëd tessù d'òss (es.: fémor, òmer, còste).  
* **Cartilagin**: Material flessìbil ch'a amortisa ij còlp (es.: ant le gionture).  
* **Ligament**: Tessù conetiv ch'a colega j'òss ant le gionture.  
* **Gionture**: Pont andova j'òss as treuvo e as bogio (es.: ginoj, ghëmmo).  

## Fonsion dlë Schéletr

* **Sostegn**: A manten la forma dël còrp e a sosten ij tissù mòrbid.  
* **Protession**: J'òss a protegio j'òrgan intern (es.: crani për ël servel, còste për ël cheur).  
* **Moviment**: Grassie a le gionture e ij mùscoj atacà, a përmët ël marcé, core, e àutri moviment.  
* **Produssion ëd célule sanguin-e**: La mija òssea (ant j'òss piàit) a produv globoj ross, bianch, e piastrin-e.  
* **Anmagasinage dij mineraj**: Causs e fòsfor a son anmagasinà ant j'òss e lìberà quand ël còrp a n'ha da manca.  

## Patologìe Associà

* **Frature**: Roture d'un òss për trauma o dësvlup dëbol (es.: osteoporosi).  
* **Osteoporosi**: Ridussion dla densità òssea, ch'a aumenta l'arzigh ëd frature.  
* **Artrite**: Infiamassion ëd le gionture, con dolor e ridussion ëd mobilità.  
* **Scoliosi**: Curvatura anormal ëd la colòna vertebral.  
* **[[Càncher]] ëd l'òss**: Tumor malegn che a colpiss ël tessù dj'òss.  
* **Rachitism**: Maladìa dle masnà causà da mancansa ëd vitamina D, ch'a men-a a òss dëboj o deformà.  

## Tecnologìa e Tratament

Ij progress ant la medzin-a a l'han portà a:  
* **Pròtesi dj'òss**' e **gionture artifissiaj**: Sostitù mecànich për òss o gionture danegià.  
* **Trapiant ëd mija òssea**: Për traté leucemìa o dësfonsion imunitarie.  
* **Fisioterapìa**: Esercissi për artrové la mobilità dòp trauma.  
* **Misin-e për l'osteoporosi**: Ch'a riduvo la pèrdita ëd densità òssea.  
* **Chirurgìa ortopédica**: Operassion për corege deformità o frature complicà.  
* **Stampa 3D d'òss**: Tecnologìa an svilup për creé struture dj'òss personalisà.  

## Curiosità

* L'òss pì longh a l'é ël **fémor** (òss dla gamba), col pì cit a l'é la **staffa** (ant l'orija).  
* La colòna vertebral uman-a a l'ha 33 vèrtebre, ma cheidun-e as fondo ant ël cors ëd la vita.  
* J'òss a son ëdcò na sorgiss d'anformassion archeològica, riveland età, sèss, e stòria ëd maladìe dj'individuaj.  

## Conclusion

Lë schéletr a l'é na part essensial dël còrp uman, combinand fonsion mecàniche, biochìmiche, e protetive. Soa salute a dipend da në stìl ëd vita ativ, na dieta equilibrà, e contròj médich regolar. La ricerca a continua a dësvlupé neuve terapìe për mejoré la gestion dle maladìe dj'òss e gionturaj.  

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI