open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sergio Pininfarina

Andustrial e òm polìtich.
**Sergio Pininfarina** a l'era nà  a Turin dlë 8 stèmber 1926.
So nòm ëd famija a l'era *Farina*; dël 1961 a l'ha scambialo con ël nom **Pininfarina** an onor ëd so pare carossié Battista "Pinin" Farina.
A l'é stàit parlamentar europengh e dai 23 dë stèmber 2005 senator a vita dla Repùblica italian-a.
A l'é mòrt a Turin ëd 3 luj 2012.

Pininfarina, Sergio
Pininfarina Sergio
Ernest Rutherford

Fìsich.

**Ernest Rutherford** a l'era nà dël 1871 davzin a Nelson, an Neuva Zelanda, e a l'é mòrt dël 1937.

## Soa cariera
Apress esse stàit professor a l'Università McGill ëd Montréal, dël 1907 Rutherford a l'ha acetà un pòst a l'Università ëd Manchester.
Dël 1919 a l'ha sucedù a J.J. Thomson an sla la cadrega Cavendish a l'Università ëd Cambridge.

Dël 1908 a l'ha arseivù ël premi Nobel ëd chìmica.

## Sò travaj
Rutherford a l'ha mnà d'arserche pionierìstiche ëd grand amportansa ant ël camp ëd la radioatività e dla fìsica nuclear.

Dël 1911, an sërcand d'antërpreté chèich esperiment ëmnà dai sò colaborador H. Geiger e E. Marsden, a l'é stàit ël prim a smon-e l'ipòtesi ëd l'esistensa dla nos atòmica.
Dël 1919 a l'ha dëscoatà la disantegrassion artifissial.

## A pòrto sò nòm
* Fórmola ëd Rutherford

Rutherford, Ernest
Rutherford, Ernest
Rutherford, Ernest
Andrew Garfield

**Andrew Russell Garfield**, mej conossù tanme **Andrew Garfield**, a l'é n'ator american.

Garfield, Andrew
Stron-a ëd Mòss

La **Stron-a ëd Mòss** (an italian *Strona di Mosso*) a  l'é na dòira ëd la provinsa ëd Biela, afluent da snistra dël Serv.

## Përcors
A nass dal Bochet ëd Séssera e al termo tra le comun-e ëd Calabian-a e Camandon-a a forma ël lach artifissial ëd Pont Vitòrio (792 m). Caland prima an diression sud-est e peui sud a riva a Cossà, andoa a seurt da le montagne.

A cheuj peui da la man drita j’eve ëd sò prinsipal afluent, la Quargnasca, e as campa anfin 'nt ël Serv.

## Statìstiche

A l'ha na portà media ëd 2,1 m3/sec, un bassin ëd 102 km² e na longheur ëd 23 km.

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé ëdcò
* Val ëd Mòss

Categorìa:Afluent dël Serv
Categorìa:Provinsa ëd Biela
Filastròcole piemonteìse

## La bala
**Tiroliro**: Bala balin-a
ch’a sàuta ‘n cusin-a.
Bala balëtta
ch’a sàuta taulëtta.
Bala balon-a
ch’a sàuta ant la cun-a.  

Quandi i gieugo 
a bala balin-a 
n’a conto 
na mesa dosen-a.

(tiroliro)

Quandi i gieugo 
a bala balëtta
n’a tajo giù 
na fëtta.

(tiroliro)

Quandi i gieugo
a bala balon-a 
i s-ciapo 
la poltron-a.

(tiroliro)

Categorìa:Canson popolar piemontèisa
Les Plans (Hérault)

**Les Plans** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment d’Hérault. A së stend për na surfassa ëd 18,12 km², con 265 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 14 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Hérault
Marmòta

Le **marmòte** (*Marmòta marmòta* (Linnaeus, 1758)) a son na specie ëd rusiàire dla famijia Scioridae.

## Tassonomìa
Ël géner *Marmòta* a comprend vàire specie: cola ch'as treuva an Piemont a l'é la Marmòta alpin-a * *[[Marmota marmota]]* , ch' i trovoma tra ij 1500 e ij 3000 méter d'autëssa.

## Letargh
Dagià che l'invern ën montagna a l'é per gnente simpàtich, d'otogn le marmòte as ritiro ant le tan-e e a s'andeurmo: soa temperadura a cala da +35° a -5°, ël cheur a passa da 130 a 15 colp a la minuta e la respirassion as fà tant cita da nen vëddla. Antant ch' a deurmo, le marmòte a consumo le scòrte 'd grass ch'a l'han ant ël còrp.
Passé l'invern a l'é bin dificil. 

## Nòte


Categorìa:Sciuridae
Les Plans

***Les Plans*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Les Plans (Gard)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Gard

* d'un **[[Les Plans (Hérault)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Hérault
Michel Fusé

Poeta an lenga piemontèisa.
**Michel Fusé** (a l'anàgrafe **Michele Fusero**) a l'era nà dël 1916 e a l'é mòrt dël 2006.

Fuse, Michel
Farad

Ël **farad**, dont ël sìmbol a l'é F, a l'é n'unità dë mzura derivà dla capassità ant ël sistema antërnassional.
A corëspond a la capassità d'un condensator dont la diferensa ëd potensial a l'é d'1 volt cand la caria an sj'armadure a l'é d'1 coulomb.
Sò valor a l'é donca
:1 \mbox{ farad}=1 \frac{ \mbox{coulomb} }{ \mbox{volt} } =1 \frac{A^2 \cdot s^4}{kg \cdot m^2} .
A l'é ciamà përparèj an onor ëd Michael Faraday che, antra j'àutre còse, a l'ha dësvlupà ël concet ëd capassità.

## Mùltipl e sot-mùltipl
Ant la pràtica, a son d'unità ch'a ven-o pì a taj ij sot-mùltipl dël farad:
*Picofarad (pF): 10^{-12} farad
* Nanofarad (nF): 10-9 farad
*Microfarad (μF): 10^{-6} farad
Antra ij mùltipl dël farad a-i é:
* Chilofarad (kF): 103 farad
*Abfarad (abF): 109 farad

Categorìa:Fìsica
Watt

Ël **watt**, dont ël sìmbol a l'é W, a l'é n'unità dë mzura dla potensa e dël fluss rajant.
Ël nòm a l'é stàit sernù an onor ëd l'angigné James Watt (1736-1819) che con soe anvension a l'ha ameliorà la màchina a vapor.

Sò valor a l'é
:1 \mbox{ watt} =1 \frac{ \mbox{joule} }{ \mbox{second} } =1 \frac{kg \cdot m^2}{s^3} :
a l'é la potensa ëd n'angign ch'a fa 'd travaj al ritm d'un joule al second.

## Mùltipl
Doi mùltipl dël watt ch'a son dovrà ëd sòlit a son:
* ël kilowatt: 1 kW=103 W
* ël megawatt: 1 MW=106 W.

Categorìa:Fìsica
Saint-Malo

**Saint-Malo** a l'é na comun-a fransèisa situà ant ël dipartiment d'Ille-et-Vilaine, ant la region ëd la Brëtagna. 

Saint-Malo a l'ha pi o men 51.000 abitant, ma cost nùmer a peul vnì fin 200.000 con ij turista. Con ij borgh, la popolassion a l'è sirca 135.000.

## Da vëdde
* Mont Saint-Michel

## Colegament estern
* Sit Web ëd Saint-Malo
* Visitand St-Malo

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Ille-et-Vilaine
Cancale

**Cancale** (*Kankaven* an Lenga breton-a) a l'é na comun-a fransèisa ëd 13 km² e con 5203 abitant
(1999) situà ant ël dipartiment d'Ille-et-Vilaine, ant la region ëd la Brëtagna.

## Colegament
* https://web.archive.org/web/20220324090832/http://www.ville-cancale.fr/
* https://web.archive.org/web/20170422195209/http://souvenirsdebretagne.com/
* http://www.geobreizh.com/breizh/fra/villes-fiche.asp?insee_ville=35049

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Ille-et-Vilaine
Acigné

**Acigné** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Brëtagna, ant ël dipartiment d'Ille-et-Vilaine. A së stend për na surfassa ëd 29,47 km², con 4.361 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 148 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Ille-et-Vilaine
Radio Studio 54 Network

**Radio Studio 54 Network** (**Studio 54 Network**) a l'é na stassion radio con base a Locri, an Calabria.
A l'é na radio generalista e a manda dzortut ëd trasmission colturaj e ëd mùsica.

## Anliure esterne

*Sit Ofissial
*Trasmission dë Studio 54 Network

Categorìa:Calabria
Categorìa:Comunicassion
Andrea Brunod

Pilòta ëd mòto.
**Andrea Brunod** a l'era nà dël 1971 e a l'é mòrt al 1 ëd luj 2012 durant na corsa an Polònia.

Brunod, Andrea
Amperòmeter

L**'amperòmeter** (o **mili-amperòmeter**, o **micro-amperòmeter**, a sconda dij valor da mzuré) a l'é l'utiss pr'ëmzuré le corent.

Për determiné ël valor ëd na corent ch'a sìrcola ant un fil, a venta rompe o tajé ël fil e anserije l'amperòmeter, ëd fasson che la corent a sìrcola a travers lë strument.
A l'é fondamental che l'arzistensa dl'amperòmeter a sia cita an confront a j'àutre arzistense dël sircùit, dësnò sò anseriment a modifichërìa ël valor dla corent da mzuré.
L'amperòmeter ideal a dovrìa avèj arzistensa nula.

Categorìa:Fìsica
Categorìa:Utiss
Vòltmeter

Ël **vòltmeter** (o **mili-vòltmeter** o **micro-vòltmeter**, a sconda dij valor da mzuré) a l'é l'utiss ch'a mzura le diferense ëd potensial.

Pr'ëmzuré la diferensa ëd potensial antra doi pont d'un sircùit, a venta lijé a mincadun dij doi pont un terminal dël vòltmeter, sensa antërompe ël sircùit.
A l'é fondamenta che l'arzistensa dël vòltmeter a sia granda rëspet a mincadun-a dj'arzistense dël sircùit dont a j'estrem a l'é lijà ël vòltmeter; dësnò lë strument-midem a vnirìa a esse n'element amportant dël sircùit, modificand la corent dël sircùit e la diferensa ëd potensial da mzuré.
Un vòltmeter ideal a dovrìa avèj arzistensa anterior infinìa.

Categorìa:Fìsica
Categorìa:Utiss
Florensac

**Florensac** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment d’Hérault. A së stend për na surfassa ëd 36,9 km², con 5219 abitant, scond ël censiment dël 2007, con na densità ëd 104 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Hérault
Tesla

Ël **tesla**, dont ël sìmbol a l'é T, a l'é n'unità dë mzura derivà dl'andussion magnética ant ël sistema antërnassional.
Sò valor a l'é
:1 \text{ tesla}=1 \frac{ \text{weber} }{ \text{meter}^2} =1 \frac{ \text{newton} }{ \text{ampere} \cdot \text{meter} } =1 \frac{kg}{A \cdot s^2} .
A l'é dit parèj an onor dl'angigné Nikola Tesla (1856-1943).

## Sot-mùltipl
Antra ij sot-mùltipl dël tesla as deuvro:
:ël miligauss, ch'a val 10^{-7} tesla
:ël gauss, ch'a val 10^{-4} tesla

Categorìa:Fìsica
Equassion ëd Lorentz

L**'equassion ëd Lorentz** a smon la fòrsa arzultanta  \vec F  ansima a na partissela carià con na caria q_0 ch'a bogia con andi  \vec v  an na region anté ch'a son present un camp elétrich  \vec E  e un camp magnétich  \vec B .
L'equassion a l'é
: \vec F =q_0 \vec E +q_0 \vec v \bigwedge \vec B .
A l'é ciamà parèj an onor ëd H.A. Lorentz ch'a l'ha dàit n'amportanta contribussion a dësvlupé e a s-ciairì ij concet ëd camp elétrich e magnétich.

Categorìa:Fìsica
Corent elétrica

Na **corent** a l'é n'ansem ëd carie elétriche an moviment.
Esempi ëd corent elétriche a son ij jon an n'acelerator ëd qualsëssìa sòrt, coj an na solussion eletrolìtica, coj ant un gas jonisà o j'eletron ant un condutor metàlich.

L*'antensità* ëd na corent elétrica a l'é definìa tanme la caria ch'a passa për unità ëd temp a travers na session ëd la region andoa la corent a scor, për esempi la session dël tubo ëd n'acelerator o d'un fil metàlich.
Donca, si ant un temp *t* a-i son *N* partissele carià, mincadun-a con na caria *q*, ch'a passo a travers na session dël mojen condutor, dagià che la caria total ch'a passa a l'é Q=Nq, l'antensità dla corent a resta
: I= \frac{Nq}t = \frac Qt .
Cost'espression a smon an efet la corent media ant un temp *t*; la corent anstantania a l'é
: I= \frac{dQ}{dt} .
La corent elétrica a l'é smonùa an Cs-1, n'unità ciamà ampère.
Për ël vers ëd na corent as pija col dël moviment ëd le carie positive: a l'é l'istess che col dël camp elétrich aplicà o dël robaton ëd potensial ch'a produv ël moviment ëd le carie.
Parèj, si la corent a l'é dovùa al moviment ëd carie negative, tanme dj'eletron, sò vers a l'é l'opòst ëd col dël moviment efetiv ëd le partissele.

Categorìa:Fìsica
Aubigné

***Aubigné*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Aubigné (Deux-Sèvres)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Deux-Sèvres

* d'un **[[Aubigné (Ille-et-Vilaine)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Ille-et-Vilaine
Chordata

Ij **Cordà** (*Chordata*, Bateson 1885) a rapresento un phylum d’animaj caraterisà da avèj ‘n sostegn andrinta al còrp, ciamà notocòrda.
As divido ën tre grup:
* Tunicà: a sono cite bestie marin-e, fissà al substrà, sessij e a forma ‘d sach, come  l’Ascidia
*Anfiòss: a vivo ant ël mar, a son longh da 3 a 5 cm e a smijo ‘d pèss sensa testa, A vivo quasi sempre ant la sabia dël fond, come l’Anfiòss.
* Cranià: a l’han na testa bin dësvlupà. A comprendo ij subphilum Agnata e Vertebrata. Ant lë scond i trovoma pèss, osej, anfibi, rétij e mamìfer.

## Morfologìa

Tuti ij Cordà a son parent, dagià ch’a presento dë strutture fàite per sosten-e ‘l còrp (notocòrda).
A l’han un sistema nervos dësvlupà a comensè dal tubo neural; da ‘ndova a parto ij nerv. 

Tuti j'embrion dij cordà a së smijo motobin, con sistema nervos, coa, aòrta dorsal, tubo digerent e un vas principal dël sangh (ël cheur dij vertebrà)

## Sistemàtica
 
*Subphylum Tunicata (Urocordà ò Tunicà) 
**Class Ascidiacea (Ascidie)
**Class Appendicularia 
**Class Thaliacea 
*Subphylum Cephalochordata (Cefalcordà) 
**Famija Asymmetronidae
**Famija Branchiostomidae
*Subphylum Vertebrata (Vertebrà) 
**Infraphylum Agnatha (Agnà) 
***Superclass Cyclostomata (Ciclostòm)
***Superclass †Ostracoderma
**Infraphylum Gnathostomata (Gnatostòm) 
***Superclass Pisces (Pess) 
****Class Chondrichthyes (Pess con le cartilàgin)
****Class Osteichthyes (Pèss con j'òss)
***Superclass Tetrapoda 
****Class Amphibia (Anfibi)
****Class Reptilia (Rétij)
****Class Aves (Osej)
****Class Mammalia (Mamìfer)
****Class †Synapsida

Categorìa:Zoologìa
Chordata
Boussac (Ille-et-Vilaine)

**Boussac** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Brëtagna, ant ël dipartiment d'Ille-et-Vilaine. A së stend për na surfassa ëd 22,17 km², con 909 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 41 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Ille-et-Vilaine
Bréal-sous-Montfort

**Bréal-sous-Montfort** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Brëtagna, ant ël dipartiment d'Ille-et-Vilaine. As dëstend an sna surfassa ëd 33,65 km², con 3.399 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 101 abitant al chilòmeter quàder.

Brealsousmonfort
Università Mayor

L**'Università Mayor** a l'é n'università ëd Cile e a l'é stàita fondà dël 1988.

## Organisassion
L'atual resior a l'é Rubén Covarrubias.

## Anliure esterne
* Sit ëd l'Università Mayor (an ëspagneul)

Mayor
Ìnes Pogèt

Poetëssa an lenga piemontèisa, dla Companìa dij Brandé.
**Ìnes Pogèt** (**Ines Poggetto** a l'anàgrafe) a l'era nà dël 1919 e a l'é mòrta dël 2007.

Poget, Ines
Plutòni

Ël **plutòni** (sìmbol *Pu*) a l'é col ch’a fa novantequatr ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 244,06 g/mol e soa densità a l'é 'd 19.816 kg/m³.

Ël plutòni a l'é stàit dëscoatà dël 1940 da j'òm ëd siensa Glenn T. Seaborg, Edwin M. McMillan, J. W. Kennedy e A. C. Wahl.

Plutoni
Amerissi

L**'amerissi** (sìmbol *Am*) a l'é col ch’a fa novantessinch ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 243 g/mol e soa densità a l'é 'd 12.000 kg/m³.
L'amerissi a l'é stàit sintetisà dël 1944 dai chìmich Glenn T. Seaborg, Leon O. Morgan, Ralph A. James e Albert Ghiorso.

Categorìa:Element chìmich
Berkeli

Ël **berkeli** (sìmbol *Bk*) a l'é col ch’a fa novantesset ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 247 g/mol e soa densità a l'é 'd 14,78 g/cm3 (alfa)
e ‘d 13,25 g/cm3 (beta).

Ël berkeli a l'é stàit sintetisà dël 1949 dai chìmich american Glenn T. Seaborg, Albert Ghiorso, Stanley G. Thompson e Kenneth Street Jr.

Categorìa:Element chìmich
SSID

**SSID** (*Service Set IDentifier*) a l'é ël nòm ëd la rej *wireless* (visadì sensa fij), dovrà dai pont d'acess e dai client për identifiché l'acess sens fij.

Un pont d'acess fìsich a peul gestì vàire SSID virtuaj e donca acess radio distint.

Categorìa:Informàtica
Strasborgh

**Strasborgh** (*Strasbourg* an fransèis) a l'é na sità ëd 300.000 abitant an Alsassia, ant ël dipartiment dël Bass Ren.

Strasborgh a l'é bagnà dal Ren e a l'é traversà da l'Ill.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Bass Ren
Marcillé-Raoul

**Marcillé-Raoul** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Brëtagna, ant ël dipartiment d'Ille-et-Vilaine. A së stend për na surfassa ëd 22,77 km², con 683 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 30 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Ille-et-Vilaine
Pancé

**Pancé** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Brëtagna, ant ël dipartiment d'Ille-et-Vilaine. As dëstend an sna surfassa ëd 19,37 km², con 794 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 41 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Ille-et-Vilaine
Saint-Loup (Allier)

**Saint-Loup** a l'é na comun-a dl'Alvernia, ant ël dipartiment ëd l'Allier.
A conta 596 abitant.

Sò còdes postal a l'é 03150.

Saintloupallier
Murat (Cantal)

**Murat** a l'é na comun-a d'Alvernia, ant ël dipartiment dël Cantal.
A conta 3.000 abitant.

Ël pais a resta a 930 méter d'autëssa.
Sò còdes postal a l'é 15300.

Muratcantal
Le Rheu

**Le Rheu** ou **Le Rheu-Moigné** (*Reuz* an Lenga breton-a) a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Brëtagna, ant ël dipartiment d'Ille-et-Vilaine. Ela faz parte da aglomeração metropolitana dël Rennes.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Ille-et-Vilaine
Assef Chawkat

Òm polìtich an Siria.
**Assef Chawkat** a l'era nà dël 1950.

D'orìgin motobin modeste, Assef Chawkat a l'era un militar, specialista dij servissi d'anformassion.
Dël 1995 a l'ha marià an sconde nòsse Bouchra, l'ùnica fija ëd Hafez Al-Assad, ma ël sìrcol dantorn al podèj sirian a l'é restà difissios ant ij sò confront: dël 1999 Chawkat a l'é stàit ferì a la pansa da na bala sparà da Maher Al-Assad, séghit a na rusa violenta, e a l'é stàit soagnà a Paris.

Ai 14 ëd fërvé dël 2005 Chawkat a l'é stàit nominà responsàbil an cap dël servissi d'anformassion militar, ma peui a l'ha përdù ëd prestis, dzortut cand dël 2008 a l'é stàit considerà responsàbil ëd chèich ësvarion: ël massament ant lë s-ciòp ëd na vitura esplosiva dlë stratega militar dël Hezbollah libanèis, Imad Mugniyah, ant ël sènter ëd Damasch an fërvé, e col d'un general davzin al pressident, Mohammed Souleiman, a Tartous an ost, vìtima d'un tirador ëstërmà.
Dlë stèmber 2011 Chawkat a l'é stàit nominà vice-ministr ëd la difèisa, ma a l'avìa giumaj përdù gran part ëd sò anfluss.

Assef Chawkat a l'é mòrt an n'atentà con na bomba a Damasch ai 18 ëd luj 2012.

Chawkat, Assef
Chawkat, Assef
Xinguang Sancun

**Xinguang Sancun** a l'é un vilage ëd 300 abitant ëd Mongòlia Anterior, an Cin-a.

Categorìa:Geografìa dla Cin-a
Feyzin

**Feyzin** a l'é na comun-a ëd 9500 abitant ant j'anviron ëd Lion.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Yves Blein (sossialista).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Ròno
Terra Nova

La fondassion **Terra Nova** a l'é un sènter d'arflession vzin al Partì sossialista, creà dël 2008 da Olivier Ferrand.
Soa sede a resta a Paris.

Categorìa:Idèje polìtiche
Categorìa:Paris
Saint-Sulpice-des-Landes (Ille-et-Vilaine)

**Saint-Sulpice-des-Landes** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Brëtagna, ant ël dipartiment d'Ille-et-Vilaine. A së stend për na surfassa ëd 11,09 km², con 599 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 54 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Ille-et-Vilaine
Messac

***Messac*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Messac (Charente-Maritime)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Charente-Maritime

* d'un **[[Messac (Ille-et-Vilaine)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Ille-et-Vilaine
James Joyce

Scritor, dramaturgh e poeta an lenga anglèisa.
**James Augustine Aloysius Joyce** a l'era nassù a Dublin ai 2 ëd Fërvé dël 1882 e a l'é mòrt a Zurigh ai 13 ëd gené del 1941.

## Euvre prinsipaj

### Pròsa

*1914: *Dubliners*
*1916: *A Portrait of the Artist as a Young Man*
*1922: *Ulysses*
*1939: *Finnegans Wake*
*1944: *Stephen Hero*

### Poesìa
*1907: *Chamber Music*
*1914: *Giacomo Joyce*
*1927: *Pomes Penyeach*
*1936: *Collected Poems*

### Teatro

*1918: *Exiles*

Joyce, James
Joyce, James
Joyce, James
Bollezeele

**Bollezeele** a l'é na comun-a ëd Fransa d'anviron 1500 abitant, ch'a resta ant la region ëd Dunkerque.

## Aministrassion
La sindachëssa a l'é Marie-Josèphe Dubreucq.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Nòrd
Tòni Rolon

Poeta an lenga piemontèisa.
**Tòni Rolon** (a l'anàgrafe **Antonio Rollone**) a l'era nà dël 1921 e a l'é mòrt dël 2001.

Rolon, Toni
The Thin Red Line

**The Thin Red Line** (an piemontèis: "La sutila linia rossa") a l'é na pelìcola ëd guèra american-a realisà da Terrence Malick dël 1998.
A l'ha arsevù la nominassiòn per sèt premi Oscar, ma a l'ha vagnane gnanca un.

Vàire ator arnomà a l'han arsità an *The Thin Red Line*.  
Për esempi:

* James Caviezel
* Elias Koteas
* Ben Chaplin
* Nick Nolte
* Sean Penn
* Woody Harrelson
* John Cusack
* John C. Reilly
* Adrien Brody
* John Travolta
* George Clooney
* Nick Stahl
* Jared Leto

La mùsica dla pelìcola a l'é ëd Hans Zimmer.

Categorìa:Cine djë Stat Unì
Virgin Records

**Virgin Records** a l'é na ca ëd produssion musicaj fondà dël 1972 da Richard Branson.
Dël 1992 a l'é stàita vendùa a EMI.

Categorìa:Industria e produssion
Categorìa:Mùsica
Darmstadt

**Darmstadt** a l’é na sità dl'Assia, an Gërmania.

A l'ha 150.000 abitant (2011).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Hanno Benz (dal 2023).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Darmstadt
Gajo Giulio Céser

Òm polìtich, ditator e scritor.
**Gajo Giulio Céser** (en lenga latin-a: *Gaius Iulius Caesar*) nàit a Roma ël 12/13 ëd luj dël 100 aGC e mòrt ël 15 ëd mars dël 44 aGC, a l'é un dij pì grand e important òm polìtich dla stòria.

## Euvre prinsipaj

* *Anticato*
* *Commentarii de bello civili*
* *Commentarii de bello Gallico*
* *De analogia*

Ceser, Gajogiulio
Ceser, Gajogiulio
Bianch dij Còj Euganei

Ël vin **Bianch dij Còj Euganei** as produv ant le comun-e ëd Montegrotto Terme, Torreglia, Arquà Petrarca, Lozzo Atestino, Vo' (PD), Galzignano Terme an Provincia ëd Padoa.

La tèra dij Còj Euganei a l'é motobin panoràmica con tante vigne.

Ël **Bianch dij Còj Euganei** as produv con na bon-a përsentual ëd Garganega e peui vàire autr uvagi.

Categorìa:Vin dël Véneto
Heinrich Friedrich Lenz

Fìsich.

Nassù dël 1804, mòrt dël 1865.

## A pòrto sò nòm
*Laj ëd Lenz

Lenz, Heinrichfriedrich
Lenz, Heinrichfriedrich
Betatron

Ël **betatron** a l'é n'angign ch'a acélera j'eletron fin-a a d'andi àut, për mojen ëd camp elétrich anduvù creà da 'n fluss magnétich variàbil.
A l'é stàit anventà dël 1941 da D. Kerst.

Ël camp magnétich ant ël betatron a l'ha vàire fonsion:
*a guida j'eletron an sna trajetòria sircolar
*ël camp magnétich variàbil a génera un camp elétrich ch'a acélera j'eletron ansima a costa trajetòria
*a manten costant ël raj ëd l'òrbita arlongh la qual j'eletron a son acelerà
*a anviara j'eletron su soa òrbita e a-j gava da l'òrbita cand a son rivà a l'energìa final
*a orìgina na fòrsa d'arciam ch'as opon a tut tentativ dj'eletron ëd seurte da soa òrbita sia an diression radial che vertical.

Categorìa:Fìsica
Induism

L**'Induism** (सनातन धर्म; *Sanātana Dharma* = "Eterna lege moral") a l'é considerà 'me la pi veja antrames le gran religion dël mond. L'Indusm a l'é caraterisà da vàire sistema ëd chërdense e scriture. 
Sò achit a son motobin antich e a pijo sò fondament d'la cultura Védica. 
A l'é la tersa religion dël mond për nùmer ëd praticant (1,05 miliard ëd person-e, dont ël 96% an India).

## Mitologìa e chërdense

L’Induism a l'é completament diferent da d'àutre religion che nojàutri i conossoma. 
A peul pà esse separà d'la speculassion filosòfica e d'la vita sossial (classe, caste, mojen ëd vita). 
A l'é daré a tut e da chiel a derivo ij dovèj sossiaj e ij vìncoj moraj.
Ël *dharma* a l'é lege moral, ël mèrit religios, l’órdin che a régola tut; a l'é, ant ël midem temp, ëd pi e ëd meno che la paròla « religion », ma a l'é l’ùnica paròla che a peul rend-la.

## Ij dé prinsipaj
Brahmà, Vishnù, Shiva. 

Costa tërnità a l'é ciamà Trimurti an Sànscrit (« le tre forme »).

Categorìa:Religion dl'Asia
Offenbach sël Men

**Offenbach sël Men** (*Offenbach am Main* an alman) a l’é na sità dl'Assia, an Gërmania.

A l'ha 123.000 abitant (2011).

## Geografìa
Offenbach a l'é traversà dal fium Men.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Felix Schwenke (dal 2018).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Offenbach
Joseph Henry

Fìsich.
Nassù dël 1797, mòrt dël 1878.

Dantorn al 1830, ëd fasson independenta e scasi ant l'istess temp ëd Michael Faraday, **Henry** a l'ha dëscoatà ël fenòmeno dl'andussion eletromagnética.

## A pòrto sò nòm
*Henry (unità dë mzura)
* Lej ëd Faraday-Henry
*Stathenry

Henry, Joseph
Henry, Joseph
Chris Marker

Anteletual e regista ëd cine.
**Chris Marker**, ëd sò ver nòm **Christian François Bouche-Villeneuve**, a l'era nà a Neuilly-sur-Seine ai 29 ëd luj 1921.

A l'é stàit autor ëd na sinquanten-a ëd film documentari.
Soa euvra pì arnomà a l'é stàit ël curt-metrage ëd fantassiensa *La jetée*.

Chris Marker a l'é mòrt ëd luj 2012.

Marker, Chris
Jean François-Poncet

Diplomàtich e òm polìtich.
**Jean François-Poncet** a l'era nà a Paris a j'8 dë dzèmber 1928.
A l'era fieul d'André François-Poncet, ch'a l'era ambassador ëd Fransa an Almagna al moment ëd l'ariv al podèj ëd Hitler e a l'é restalo fin-a al 1938.

Ant j'agn 1950 Jean François-Poncet a l'é vnùit un diplomàtich apressià.
A l'ha travajà con Maurice Faure a la negossiassion dël tratà ëd Roma che, dël 1957, a l'ha creà la Comunità econòmica europenga.
Con l'ariv dij gaullista al podèj l'ann apress, François-Poncet a l'ha seghità na cariera sensa tanti spatuss, an particolar an Maròch e an Iran.
A l'ha anterompula dël 1971, për pijé la diression ëd Carnaud, n'asienda d'ambalage metàlich dla famija Wendel, a la qual a l'era gropà da la part ëd soa fomna, Marie-Thérèse de Mitry.

Apress l'elession ëd Valéry Giscard d'Estaing a la pressidensa dla repùblica, dël 1974, François-Poncet a l'é tornà a travajé al ministé dj'afé strangé.
A l'é stàit segretari dë stat con ël ministr Jean Sauvagnargues e peui a l'é stàit ciamà da Giscard d'Estaing për esse segretari general dl'Elisé.
Dël 1978 a l'é stàit nominà ministr ëd j'afé strangé, pòst ch'a l'ha goernà findi a la vitòria dla snistra dël 1981.
An costa fonsion a l'ha avù un ròl ëd prim pian ant ij negossià europengh, an particolar ant la costrussion dël sistema monetari europengh, predecessor ëd l'éuro.

Consejà da Maurice Faure, pressident dël consèj general dël Lot, dël 1978 François-Poncet a l'ha pijà la pressidensa dël consèj general ëd Lot-et-Garonne.
Dël 1983 a l'é stàit elegiù senator e a l'ha aderì a la partìa dl'Adunansa democràtica e europenga.
Apress l'artorn dla drita al podèj, dël 1986, a dventa pressident ëd la comission dj'afé econòmich dël Senà.
A l'é peui stàit rielegiù tavòta senator, findi a j'elession dlë stèmber 2011, a le quaj a l'é nen candidasse.

Con ël Moviment europengh a l'ha partissipà ëd fasson ativa a la campagna për ël sì a la votassion dël 1992 an sël tratà ëd Maastricht ch'a l'ha creà l'Union europenga.

François-Poncet a l'avìa aderì a l'UMP dont a fasìa part ëd l'ufissi polìtich.
A l'é mòrt a Paris ai 18 ëd luj 2012.

Francoisponcet, Jean
Thomas Hardy

Scritor an lenga anglèisa.
**Thomas Hardy** a l'era nà dël 1840 an na famija modesta.
Peui a l'é andàit a Londra a studié architetura.
A l'é mòrt dël 1928.

## Euvre prinsipaj
**Wessex poems*
***The woodlanders** (romanz)
La vita ëd doe fomne ant un vilage ëd boscajant.

Hardy, Thomas
Hardy, Thomas
Biobío

Longh 380 chilòmeter, ël **Biobío** l'é un fium ëd Cile. So bassin idrogràfich a l'é ëd 24.262 km2.A l'ha na portà media d'899 m3/sec.

Categorìa:Fium dël Cile
Aigurande

**Aigurande** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter, ant ël dipartiment d’Indre. A së stend për na surfassa ëd 27,6 km², con 1.932 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 70 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Indre
Le Blanc

**Le Blanc** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter-Val ëd la Lòira, ant ël dipartiment ëd Indre. A së stend për na surfassa ëd 57,51 km², con 7.361 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 128 ab/km².

Blanc
Mustafa Kemal Atatürk

**Mustafa Kemal Atatürk** a l'era un polìtich turch. A l'era nassù a Salonich dël 1881 e a l'é mòrt a Istanbul ël 10 ëd novèmber dël 1938.

Atatuerk, Mustafa Kemal
Ménétréols-sous-Vatan

**Ménétréols-sous-Vatan** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter, ant ël dipartiment d'Indre. As dëstend an s'na surfassa ëd 29,8 km², con 149 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 5 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Indre
William Alexander Morgan

**William Alexander Morgan** a l'era nà ant l'Ohio dël 1928, fieul d'un dirigent ëd le suranse.
Apress esse stàit giovo esplorator, a l'é dventà n'adolessent ch'a scapava da ca, an fasend dij cit travajòt.
A disdeut agn a l'é anrolasse ant l'armada, argionzend le fòrse d'ocupassion ant ël Giapon.
Condanà për indissiplin-a, a l'é fasse doi agn ëd përzon militar.

Rintrà ant jë Stat Unì, a l'ha ancaminà a fé dij tràfich d'arme destinà ai ribej cuban ëd Castro.
Durant un viage a Cuba a l'é gionzusse ai combatiment, sota 'l comand d'Eloy Gutierrez Menoyo.
A l'ha ëdcò marià na guerijera, Olga, dont a l'ha avù doe masnà.

William Morgan a l'é stàit l'ùnich nen cuban, ansema a Ernesto Che Guevara, a oten-e ël gré ëd comandant ëd la guerija; a l'era ciamà ël *comandante yanqui*.
Apress la vitòria a l'ha pijà ël comand dj'arvolussionari a Cienfuegos, peui a l'é dedicasse a l'anlevament ëd le ran-e.

Comsëssìa, Morgan a stërmava pa soa oposission ai comunista.
Sòn a l'ha mnalo a esse fusilià dal regim, apress un process somari, a j'11 ëd mars 1961 ant la fortëssa colonial ëd La Cabaña, dzorastanta l'ansen ëd L'Avan-a.

Morgan, Williamalexander
Issoudun

**Issoudun** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter-Val ëd la Lòira, ant ël dipartiment êd Indre. As dëstend an s'na surfassa ëd 36,60 km², con 14 111 abitant, scond ël censiment dël 2006, con na densità ëd 385 abitant al chilòmeter quàder.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é André Laignel (socialista).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Indre
Saint-Gilles (Indre)

**Saint-Gilles** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter-Val de Lòira, ant ël dipartiment ëd Indre. A së stend për na surfassa ëd 7,68 km², con 109 abitant, scond ël censiment dël 2016, con uma densità ëd 14 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Indre
Buxeuil

***Buxeuil*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Buxeuil (Aube)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Aube

* d'un **[[Buxeuil (Indre)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Indre

* d'un **[[Buxeuil (Vienne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Vienne
Vijon

***Vijon*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Vijon (VCO)|comun italian]]** ëd la Provincia dël Verban-Cusi-Òssola

* d'un **[[Vijon (Indre)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Indre
Abilly

**Abilly** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter, ant ël dipartiment d'Indre-et-Loire. A së stend për na surfassa ëd 30,13 km², con 1.145 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 38 ab/km².
Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Indre e Lòira
Augny

**Augny** a l'é na comun-a ëd 2285 abitant an Fransa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é François Henrion.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Mosela
Tours

**Tours** a l'é na sità dla Fransa situà ant ël dipartiment d'Indre-et-Loire, ant la region dël Sènter, con 142.000 abitant.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Indre e Lòira
Ìsola Tristan

L**'ìsola Tristan** a l'é n'ìsola ëd granit giàun ëd 700 are, ch'a resta ant l'ansen ëd Douarnenez.

## Stòria
Dal 1911 al 1995 l'ìsola a l'é apartenùa a la famija Richepin.
Dël 1995 a l'é stàita catà dal Conservatòri dël litoral.

Tristan
Lama

**Lama** a l'é na comun-a dë scasi 200 abitant ant ël dipartiment d'Àuta Còrsica.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Àuta Còrsica
Boussay (Indre e Lòira)

**Boussay** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter, ant ël dipartiment d'Indre e Lòira. As dëstend an s'na surfassa ëd 26,9 km², con 269 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 10 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Indre e Lòira
Sirch Aïtal

Ël sirch **Aïtal** (che an ossitan a veul dì *A l'é parèj*) a l'é na companìa dë spitàcoj su pista, creà dël 2004 da Victor Cathala e Kati Pikkarainen.
Ij doi a son djë specialista dël *man an man*, técnica anté che un portator a fa fé tute sòrt dë stiribàcole a sò cambrada, tnù con ij brass, le man o fin-a con la testa.

La companìa a l'ha creà doe piesse:
**La piste là* (2007)
**Pour le meilleure et pout le pire* (2011)

Categorìa:Art e costume
Jorge Amado

Scritor an lenga portughèisa.
**Jorge Amado** a l'era nà a Ferradas ai 6 d'ost dël 1912, an na piantason ëd cacao ant ël sud ëd lë stat ëd Bahia.

Dël 1936, pòch prima dla ditadura ëd l*'Estado Novo*, a l'é stàit butà an përzon e ij sò lìber a son ëstàit proibì.
Dël 1941 a l'é dventà militant comunista e a l'é esiliasse an Argentin-a.
Cand a l'é tornà, dël 1945, a l'é stàit elegiù diputà.
Dël 1948 ël Partì comunista a l'é stàit antërdì e Amado a l'é torna esiliasse.

Rintrà da l'Union Soviética ant ël 1955, a l'ha pijà le distanse dal comunism e a l'ha decidù ëd dediché tut sò temp a la scritura.

Jorge Amado a l'é mòrt ai 6 d'ost 2001.
Soe sënner a son ëstàite sotrà ai pé 'd n'erbo 'd mango, an soa ca ëd Salvador de Bahia.

## Soa euvra
Amado a l'é stàit autor ëd 35 romanz e conte, ëd test për ël teatro, ëd poesìa.
Sò tema prinsipal a l'é la gròssa mës-cia coltural brasilian-a.

## A pòrto sò nòm
*Musé Jorge Amado

Amado, Jorge
Amado, Jorge
Amado, Jorge
Amado, Jorge
Cassoulet

Ël **cassoulet** a l'é 'n piat a base 'd carn d'ania o d'òca, sautissa e faseuj.
A l'é tìpich dël sud-òvest ëd Fransa: ij mej cassoulet a son coj ëd Castelnaudary, Carcassonne e Tolosa.

Categorìa:Fransa
Categorìa:Mangé
William Gilbert

**William Gilbert** a l'era nà dël 1544.
A l'era médich ëd l'argin-a Elisabeta I.
Gilbert a l'é stàit ël prim a fé l'ipòtesi che la Tèra a fussa un gròss magnete, con dij pòlo magnétich e n'equator magnétich.

A l'é mòrt dël 1603.

## Euvre prinsipaj
**De magnete*

Gilbert, William
Paramagnetism

Ël **paramagnetism** a l'é na forma débol ëd magnetism.

## Descrission dël fenòmeno
Si un campion d*'N* àtom, mincadun con un moment ëd dipòlo magnétich  \vec \mu  a l'é butà ant un camp magnétich, ij dipòlo atòmich elementar a tendo a alignesse al camp.
Costa tendensa a l'é dita paramagnetism.

Si l'aliniament a fussa përfet, l'ansem a l'avrìa an total un moment ëd dipòlo magnétich N \vec \mu .
Tutun, ël process d'aliniament a l'é motobin disturbà da j'efet ëd l'agitassion térmica, donca ëd sòlit ël moment magnétich pijà dal campion a l'é pì cit dël moment magnétich màssim possìbil N \vec \mu .

Categorìa:Fìsica
Pierre Curie

Fìsich.

**Pierre Curie** a l'era nassù a Paris dël 1859 e a l'é mòrt dël 1906.
Dël 1903 chiel e soa fomna Marie Curie a l'han partagià ël premi Nobel dla fìsica con Henri Becquerel për sò travaj an sij fenòmeno ëd radiassion dëscoatà da Becquerel.

## A pòrto sò nòm
* Laj ëd Curie

Curie, Pierre
Curie, Pierre
Lej ëd Curie

Dël 1895 Pierre Curie a l'ha dëscoatà ëd fasson ësperimental che la magnetisassion *M* d'un campion paramagnétich a l'é proporsional ëd fasson direta al valor eficass *B* dël camp magnétich anté che 'l campion a l'é fongà e proporsional an manera anversa a la temperadura, visadì
:M=C \frac BT ,
anté che *C* a l'é na costanta.
Costa equassion a l'é conossùa tanme **lej ëd Curie**.

As trata ëd na lej rasonèivol da la mira fìsica, dagià che n'aument ëd *B* a tend a aligné ij dipòlo elementar dël campion, visadì a aumenté *M*, antant che n'aument ëd *T* a tend a antrapé l'aliniament, visadì a diminuì *M*.

La lej ëd Curie a l'é bin verificà da la mira sperimental, sempe che ël rapòrt  \frac BT  a sia nen tròp grand.
An efet, *M* a peul nen chërse sensa limitassion, dagià ch'a podrìa rivé al màssim al valor M_{max}= \mu \frac NV  ch'a corëspond a l'aliniament complet dj*'N* dipòlo contnù ant ël volum *V* dël campion.

Lejedcurie
Vou

**Vou** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter, ant ël dipartiment d'Indre-et-Loire. A së stend për na surfassa ëd 21,11 km², con 190 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 9 ab/km².
Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Indre e Lòira
John Henry Poynting

Fìsich.
Nassù dël 1852, mòrt dël 1914.

## A pòrto sò nòm
*Vetor ëd Poynting

Poynting, Johnhenry
Poynting, Johnhenry
Hippolyte Louis Fizeau

Fìsich.
**Hippolyte Louis Fizeau** a l'era nà dël 1819.

Dël 1849 a l'é stàit ël prim a mzuré l'andi dla lus con un métod nen astronòmich, otnenda un valor ëd 3,13 \cdot 10^8 \frac ms .
Fizeau a l'é mòrt dël 1896.

## A pòrto sò nòm
* Efet Fresnel-Fizeau

Fizeau, Hippolytelouis
Fizeau, Hyppolitelouis
Prinsipi ëd Huygens-Fresnel

Ël **prinsipi ëd Huygens-Fresnel** a l'é na costrussion geométrica che a përmet d'antivëdde anté ch'as trovrà an minca moment ant l'avnì un front d'onda dont as conòss la posission a 'n moment dàit.

Ël prinsipi a fortiss che tuti ij pont d'un front d'onda a peulo esse considerà dle sorgiss pontiforme d'onde sfériche scondarie.
Apress un temp *t* la neuva posission dël front d'onda a sarà la surfassa anvlup ëd coste onde scondarie.

Categorìa:Fìsica
Francesco Maria Grimaldi

**Francesco Maria Grimaldi** a l'era nà dël 1618.
A l'ha dëscoatà la difrassion.
A l'é mòrt dël 1663.

Grimaldi, Francesco Maria
Descartes

**Descartes** a l'é na comun-a fransèisa con 4019 abitant (1999) e na surfassa ëd 38,08 km² ant ël dipartiment d'Indre-et-Loire, ant la region dël Sènter.
Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Indre e Lòira
Anterferòmeter

N**'anterferòmeter** a l'é n'utiss ch'a peul esse dovrà pr'ëmzuré, con gran precision, longheur o variassion ëd longheur, për mojen dle frange d'anterferensa.
A l'é stàit anventà da Michelson.

Categorìa:Fìsica
Categorìa:Utiss
Difrassion

La **difrassion** a l'é ël fenòmeno che a consist ant l'ancurvesse dij raj luminos cand ch'a passo dëdlà ëd n'antrap, coma ël bòrd ëd na filura.

## Osservassion ëd la difrassion
As peul osservesse la difrassion ëd la lus an beicand na sorgiss luminosa leugna, tanme n'ansëgna al néon, a travers na filura fàita con doi dij, opura an beicand a travers la tèila d'un parapieuva un lampion ëstradal.
Për sòlit j'efet ëd la difrassion a son motobin cit e a venta sërcheje con atension.
An dzorpì, la pì part ëd le sorgiss luminose a l'han n'àrea spantià, donca la plancia ëd difrassion produvùa da 'n pont ëd la sorgiss as dzorpon a cola produvùa da j'àutri pont.
E ancor, le sorgiss luminose comun-e a son nen monocromàtiche, donca le plance ëd difrassion corëspondente a le vàire longheur d'onda as dzorpon-o, an rendend l'efet men evident.

## Stòria
La difrassion a l'é stàita dëscoatà da Francesco Maria Grimaldi (1618-1663).
Augustin-Jean Fresnel (1788-1827) a l'ha aplicà për da bin ël prinsipi ëd Huygens-Fresnel për dene na spiegassion.

Categorìa:Òtica
Dominique-François Arago

Fìsich e astronom.
Nassù dël 25 fërvè 1786 a Estagel e mòrt dël 2 otòber 1853 a Paris.

Arago, Dominiquefrancois
Arago, Dominiquefrancois
Étienne Louis Malus

Fìsich.
**Étienne Louis Malus** a l'era nà dël 1775.
Dël 1809 a l'ha dëscoatà ëd fasson ësperimental la laj ch'a pòrta sò nòm.
A l'é mòrt dël 1812.

## A pòrto sò nòm
*Laj ëd Malus

Malus, Etiennelouis
Malus, Etiennelouis
David Brewster

Fìsich.
**David Brewster** a l'era nà dël 1781.
Dël 1812 a l'ha deduvù ëd fasson empìrica la laj ch'a pòrta sò nòm.
A l'é mòrt dël 1868.

## A pòrto sò nòm
*Laj ëd Brewster

Brewster, David
Brewster, David
Charles Glover Barkla

Fìsich.

**Charles Glover Barkla** a l'era nà dël 1877 a Widnes, ant ël Lancashire.
A l'é stàit professor a l'Università d'Edimborgh.

Dël 1906 a l'ha stabilì, con n'esperiment ëd polarisassion, che ij raj X a son d'onde trasversaj.
Dël 1917 a l'ha arseivù ël premi Nobel dla fìsica për la dëscuverta dij raj X caraterìstich dij vàire element.
H.G.J. Moseley a l'avrìa partagià ël premi con chiel, ma a l'é mòrt a Galìpoj.

Charles Glover Barkla a l'é mòrt dël 1944.

Barkla, Charlesglover
Barkla, Charlesglover
Àtom esòtich

An prinsipi, qualsëssìa partissela con caria negativa a podrìa rampiassé l'eletron ant l'àtom d'idrògen, o ëd n'àutr element, restand ancor gropà a la nos e orbitand dantorn a la nos an manera sìmil a l'eletron.
Cost tipo d'àtom a l'é ciamà **àtom esòtich**.

Ant la pràtica, a l'é malfé fabriché d'àtom esòtich, dagià che na gran part ëd partissele negative ëd rampiass a son instàbij o, si ciapà da na nos, a formo d'àtom instàbij.
Comsëssìa, d'àtom ëd cost tipo a son ëstàit produvù e studià.
Ël model ëd Bohr as àplica ëdcò a n'àtom esòtich idrogenòid.

An general, l'anteresse dj'arserche an sj'àtom esòtich a resta sia ant ël conòsse le dimension e la strutura detajà dla nos, che ant ël conòsse le propietà (parèj dla massa) dle partissele negative, ch'a l'é pì belfé determiné cand a fan part d'un sistema gropà che cand ch'a bogio an manera lìbera.

Atomesotich
Boussay

***Boussay*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Boussay (Lòira-Atlàntich)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Lòira-Atlàntich

* d'un **[[Boussay (Indre-et-Loire)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Indre-et-Loire
Varennes (Indre-et-Loire)

**Varennes** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter, ant ël dipartiment d'Indre-et-Loire. A së stend për na surfassa ëd 11,07 km², con  210 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 19 ab/km².
## Demografia

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Indre e Lòira
Mont Chaz Dura

**Mont Chaz Dura** a l'é na montagna àuta 2579 méter an Val d'Osta.

Montchazdura
Categorìa:Geografìa dla Val d'Osta
Saint-Maurice-Crillat

**Saint-Maurice-Crillat** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Franca Contà, ant ël dipartiment dël Jura. A së stend për na surfassa ëd 20,79 km², con 209 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 10 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Jura
Guèra spagneula-merican-a dël 1898

## La situassion
A parte da la dëscuverta ant ël 1492 da part ëd Cristòfo Colomb, Cuba a l'era restà sota la dominassion ëspagneula.
Soa armada, soa polissìa, sò òr, soe colture ëd càuna da sùcher e ëd tabach, ij sò s-ciav e ij sò débit a j'ero aministrà da Madrid.

A parte da la mità dël sécol ch'a fa XIX, l'arvira a covava.
Jë Stat Unì a së tnisìo andaré, armanda j'arvirà ëd fasson pì o men segreta.

Ai 15 ëd fërvé 1898 ël corassié USS Maine a l'é s-ciopà ant l'ansen ëd L'Avan-a, andasend a fond con 266 mèmber dl'echipage a bòrd; la nav da guèra a vnisìa a Cuba a protege j'anteresse merican: ij combatiment ch'a oponìo la Spagna e j'indipendentista a j'ero na mnassa për le piantason ëd sùcher, dont na gran part ëd j'arcòlt a l'era destinà al mërcà merican.

## La guèra
Ël naufrage dël corassié a l'ha servì da pretest për n'antërvension merican-a.
Cissà da la stampa e da na part ëd l'opinion pùblica, jë Stat Unì a l'han aussà la vos e a l'han blocà l'ìsola.
Ai 24 d'avril la Spagna a l'ha diciairà la guèra, ch'a sarà stranomà *Splendid little war* dai merican, visadì la *Cita guèra fiamenga*.
Costa a l'ha durà mach quatr mèis: la Spagna a dev tòst rend-se e un tratà 'd pas preliminar a l'é sot-signà ai 12 d'ost 1898.

## Le conseguense
### L'afirmesse dla dutrin-a Monroe
Jë Stat Unì a na profito për gionz-se Porto Rico e l'ìsola ëd Guam e caté le Filipin-e për vint milion ëd dòlar.
Da na mira ofissial, jë Stat Unì a j'ero vnù a giuté ij cuban ch'a sustavo l'indipendensa.
An efet, l'antërvension merican-a a l'ha marcà na svòlta për jë Stat Unì, an consacrand 'me soa neuva polìtica strangera la dutrin-a Monroe.
Costa-sì, enonsià dël 1823 dal pressident Monroe, a fasìa ëd tut l'emisfer merican la sfera d'anfluss esclusiv ëd jë Stat Unì.

Cuba a l'é dventà an pràtica un protetorà merican, lòn ch'a durërà findi a l'ariv ëd Fidel Castro dël 1959.

### La dutrin-a dij débit dëspresiàbij
Dëspujà ëd soe colònie, durant ij negossià 'd pas a Paris ant lë dzèmber 1898 la coron-a spagneula a l'ha ciamà comsëssìa ël pagament dij débit fàit da Cuba cand l'ìsola a l'era soa soa aministrassion.
Ij merican a l'han però arpossà costa arcesta, considerand che ij débit a j'ero stàit amponù ai cuban con la fòrsa ëd j'arme.
Sòn a l'ha arpresentà lë s-ciòde ëd na neuva dutrin-a a livel antërnassional: cola dij débit dëspresiàbij, formalisà da Alexander Nahum Sack dël 1927.

Tutun, ij cas anté che sa dutrin-a a l'é stàita arciamà për gavesse dai fré fàit da 'n regim precedent a son restà ràir ant ël sécol ch'a fa XX.

Categorìa:Guère
Categorìa:Stòria american-a
Dutrin-a dij débit dëspresiàbij

La **dutrin-a dij débit dëspresiàbij** a l'é un prinsipi ëd drit antërnassional, formalisà dël 1927 dal vej ministr dël zar Nicòla II e professor a Paris Alexander Nahum Sack.
A fortiss che si un podèj dispòtich a fa dij débit për ranforsé sò regim e crasé la popolassion ch'a lo combat, costi débit a son dëspresiàbij për la popolassion ëd lë stat.
Donca a òbligo nen la nassion: a son dij débit ëd regim, débit përsonaj dël podèj ch'a l'ha faje; an conseguensa, a son ësganfà cand ël podèj a dròca.

## Stòria
La dutrin-a dij débit dëspresiàbij a l'é s-ciodùa con ij negossià ëd pas a Paris dlë dzèmber 1898 apress la guèra spagneula-messican-a ëd col ann, bele che già dël 1867 ël goern messican ëd Benito Juarez a l'era arfudasse ëd paghé ij débit che l'amperador Massimilian I dël Méssich a l'avìa fàit con dle banche fransèise për podèj ocupé ël pais.
La Spagna, batùa ant la guèra contra jë Stat Unì e dëspujà ëd soe colònie, a l'avìa ciamà tutun ël pagament dij débit che Cuba a l'avìa fàit durant l'aministrassion ëspagneula dl'ìsola.
Ij merican a l'han arpossà costa arcesta, considerand che ij débit a j'ero stàit amponù ai cuban sensa sò acòrd e con la fòrsa dj'arme.

Malgré ij precedent messican e cuban, durant ël sécol ch'a fa XX da ràir la dutrin-a a l'é stàita arciamà për gavesse da l'obligassion ëd paghé ij débit fàit da 'n regim precedent.
Soens ij goern a l'han tëmma che nen paganda ij débit soa riputassion as bassa e a compromëtta la possibilità ëd tiré d'anvestidor ëstrangé.
Dël 1918 ij bolsevich a l'han dësconossù ij débit dël zar.
Ël tratà ëd Versailles ant ël giugn 1919 a l'ha sganfà ij débit reclamà da l'Almagna e la Prussia a la Polònia, ch'a j'ero servì për finansé l'ocupassion dël teritòri polonèis.
Apress la ditadura ch'a l'ha durà dal 1917 al 1919 an Còsta Rica, ël goern costarican a l'ha arfudà d'arconòsse ij débit dël general Tinoco.

Categorìa:Drit antërnassional
Partì dla liberassion duminican-a

Ël **Partì dla liberassion duminican-a** (**PLD**) a l'é 'n partì polìtich fondà dël 1973 an Repùblica Duminican-a da Juan Bosch.

Apress la mòrt ëd sò fondador, ës partì a l'é passa dal marxism a dle posission ëd sènter-drita.

Partidlaliberassionduminicana
Categorìa:Repùblica Duminican-a
Étival

**Étival** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Franca Contà, ant ël dipartiment dël Jura. As dëstend an s'na surfassa ëd 13,83 km², con 298 abitant, scond ël censiment dël 2004, con na densità ëd 22 abitant al chilòmeter quàder.

Etival
Positròni

Ël **positròni** a l'é n'àtom formà da n'eletron positiv e un negativ ch'a viro dantorn a sò sènter ëd massa postà a mità 'd soa distansa.

L'esistensa dël positròni a l'é stàita confirmà dël 1951 da Martin Deutsch.

Categorìa:Fìsica