open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Idealism

L**'Idealism** a l'é na corent filòfica ch'a aferma che la realtà a l'é fondamentalman ëspiritual o mental, o che j'ideje e la cossiensa a son la realtà primaria. A l'é l'opòst dël materialism, ch'a pensa che la materia a sia l'ùnica realtà.

## Tichëtte prinsipaj
Ij sostenitor ëd l'idealism a chërdo che ël mond esterior a dipenda da la ment, o a l'é creà da la ment, o a l'é dël tut inseparàbil da la percession ëd chila. An d'àutre paròle, la realtà a l'é pì che d'autr un fàit ëd materia e energìa; a l'é fàita d'ideje, dë spìrit o ëd cossiensa.

## Sòrt d'idealism
A-i son vàire forme d'idealism:

* **Idealism sogetiv**: Scond costa vision, real a l'é mach l'insema dle nòstre esperiense o ideje. A-i é gnun-e realtà fòra da la nòstra ment. Un dij pensator pì avosà a l'é stàit George Berkeley, ch'a disìa "esse a l'é esse percepì".

* **Iidealism ogetiv**: Costa corent a chërd che j'ideje a sio reaj e a esisto an manera indipendenta da le ment uman-e. Ël filòsof alman Georg Wilhelm Friedrich Hegel a l'ha dësvlupà un sistema andoa la realtà a l'é l'evolussion ëd n'Idea Assolùa.

* **Idealism trassendental**: Elaborà da Immanuel Kant, cost idealism a sosten che nojàutri i conossoma nen la realtà com'a l'é an chila (ël "nùmen an chiel"), ma mach com'a nojàutri an apariss (ij "fenòmen"). Nòstra ment a organisa e a dà forma a l'esperiensa sensìbil.

## Stòria
J'orìgin ëd l'idealism as peulo trové ant la filòsofìa greca, për esempi an Platon, ch'a pensava che le "Ideje" o "Forme" eterne a fusso la vera realtà.

An temp modern, l'idealism a l'é dësvlupasse specialman an Germania con dij filòsof coma Johann Gottlieb Fichte, Friedrich Wilhelm Joseph Schelling e pì che d'autr Hegel, dont l'euvra a l'ha marcà tant la filòsofìa dl'Eutsent.

An Italia, l'idealism a l'ha avù un gran anfluss con Benedetto Croce e Giovanni Gentile.

## Anfluense
L'idealism a l'ha avù n'anfluss profond an sj'àutre dissiplin-e, coma la psicologìa, la literadura, la religion e l'art. A l'é stàit motobin amportant për ël dësvlup dël romantissism e për la nàssita d'àutre scòle filòfiche, comprèis ël materialism stòrich ëd Karl Marx, ch'a l'ha arprovà l'idealism ëd Hegel.

## Vos corelà
* Materialism
* Empirism
* Realism filòfich
* Platon
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel
* Immanuel Kant

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Monism

Ël **Monism** a l'é na posission filòfica ch'a sosten che la realtà a l'é fàita mach ëd na sostansa fondamental. Sòn a veul dì che, malgré la diversità dle còse ch'as peulo osservé, a-I é mach un sol prinsipi o na sola sostansa ch'a spiega tut l'univers. Ël monism as opon al dualism (ch'a separa la realtà an doi prinsipi, com materia e spìrit) e al pluralism (ch'a aceta vàire prinsipi indipendent).

## Tichëtte prinsipaj
Ij monista a chërdo che a-i sia un sol tipo ëd realtà ëd base. Costa sostansa ùnica a peul esse identificà con la materia (ant ël cas dël materialism), con la ment o lë spìrit (ant ël cas dl'idealism), o con quaicòsa d'àutr ch'a comprend e a va oltre coste doe categorìe.

## Sòrt ëd monism
A-i son vàire tipo ëd monism, a sconda ëd lòn ch'as consìdera la sostansa ùnica:

* **Monism ëd sostansa**: A fortiss che a-i sia mach un tipo ëd sostansa. As peul divid-se an:
** **[[Materialism]]**: A fortiss che tut a l'é materia o energìa. La ment e la cossiensa a son mach ëd process fìsich.
** **[[Idealism]]**: A fortiss che la realtà fondamental a l'é ëspiritual o mental. La materia a l'é mach n'aparensa o na projession dla ment.
** **Monism neutral**: A fortiss che la sostansa ùnica a l'é nì materia nì ment, ma quaicòsa 'd neutral ch'a peul manifestesse sia coma materia che coma ment.

* **Monism d'atribùt**: A fortiss che a-i sìo mach un tipo ëd proprietà o atribùt primari an tut l'univers, combin che a peulo esiste vàire sostanse.

* **Monism an filosofìa oriental**: Vàire tradission filòfiche e religiose orientaj, coma l'Induism (an particolar ant la scòla Advaita Vedanta) e 'l Taoism, a peulo esse considerà 'd forme ëd monism, andoa tut a l'é vist com na manifestassion ëd n'Unità Assolùa (ël Brahman o ël Tao).

## Stòria
Ël concet ëd monism a l'é present ant la filosofìa ossidental fin dai temp dij prim filòsof grech, ij Presocràtich. Për esempi, Talete a l'ha identificà l'eva com ël prinsipi ùnich, mentre Parménide a parlava d'un Esse ùnich e imutàbil.

An temp modern, ël filòsof olandèis Baruch Spinoza a l'é un dij pì avosà monista. Për chiel, l'ùnica sostansa a l'é Dé, o la Natura, e tut lòn ch'a esist a l'é mach n'atribùt o na modalità ëd costa Sostansa ùnica.

Ant ël sécol ch'a fa XX, ël fisicism e d'àutre teorìe ant la filòsofìa dla ment a son ëstàite d'apress ëd monism materialista.

## Monism e siensa
Vàire siensià e filòsof modern a tendo vers un monism materialista o fìsich, vist che la siensa a treuva dë spiegassion fìsiche për tuti ij fenòmen, comprèisa la ment. La neuro-siensa, për esempi, a serca ëd dëspieghé la cossiensa an termo d'atività cerebral.

## Crìtiche
La crìtica prinsipal al monism a ven dal sens comun e da la dificoltà a dëspieghé la natura dla cossiensa e dij sentiment an partensa mach da 'd process fìsich. Ij dualista a chërdo che la ment o l'ànima a sio 'd sostanse separà dal còrp.

## Vos corelà
* Dualism
* Pluralism (filòsofìa)
* Materialism
* Idealism
* Baruch Spinoza
* Filosofìa dla ment

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Paradòss

Un **paradòss** a l'é na proposission o na sentensa ch'a smija contut che a conten-a na contradission lògica o a va contra al bon sens, ma che an efet a peul conten-e na vrità pì fonda. An filosofìa, ij paradòss a son ëd strument amportant për analisé ij lìmit dël pensé e dël lengage.

## Tichëtte prinsipaj
Un paradòss as presenta quand na conclusion a smija derivé da 'd premise bon-e o da 'd rasonament ch'a smijo giust, ma ch'a men-a a na conseguensa ch'a l'é contraditòria o assurda. Ij paradòss a sfido nòstre convinsion e a òbligo a arvëdde ij concet fondamentaj.

## Sòrt ëd paradòss
A-i son vàire sòrt ëd paradòss:
* **Paradòss lògich**: A son coj ch'a men-o a 'd contradission an tra 'd preposission lògiche.
* **Paradòss semàntich**: A rivo da 'd problema an relassion al significà dle paròle e a le definission.
* **Paradòss epistemològich**: A rivo da 'd problema an relassion a la conossensa e a la chërdensa.
* **Paradòss metafìsich**: A toco 'd question ëd natura dla realtà.

## Esempi avosà ëd paradòss
### Ël paradòss dël busiard
Sto paradòss a l'é atribuì a Epimènide ëd Creta, ch'a l'avrìa dit: "Tùit ij cretèis a son ëd busiard". Ël problema a nass se Epimènide a l'é chiel midem cretèis. S'a dis la vrità, alora a l'é un busiard (e donca a dis ëd busiardà). S'a dis na busia, alora soa afirmassion a l'é fàussa, e donca ij cretèis a diso la vrità.

### Ël paradòss d'Achil e la tartaruga
Sto paradòss, creà da Zenon d'Elea, a dis che Achil, ël coridor pì lest, a peul mai sorpassé na tartaruga s'a-j dà un vantagi inissial. Achil a deuv prima rivé al pont andoa la tartaruga a l'era, ma an col moment la tartaruga a l'é andàita un pòch pì anans, e parèj via a l'infinì.

### Ël paradòss dël barbé
Sto paradòss a dis: "Ant un pais, ël barbé a rapa tute le përson-e ch'as rapo nen da sole." La domanda a l'é: "Chi a rapa ël barbé?" S'as rapa chiel midem, a dovrìa nen rapesse (përchè a rapa mach coj ch'as rapo nen da soj). S'as rapa nen chielbmidem, alora a dovrìa rapesse (përchè a rapa tuti coj ch'as rapo nen da soj).

## Amportansa dij paradòss an filòsofìa
Ij paradòss a l'han avù 'n rol fondamental ant ël dësvlup dla filòsofìa e dla lògica:
* A mostro ij problema an sla natura dël temp e dël moviment (paradòss ëd Zenon).
* A sfido la coerenza dël lengage e la capacità d'esprime la vrità (paradòss dël busiard).
* A fan vëdde le dificoltà an sj'ansem infinì (paradòss ëd Russell).
* A analiso ij problema dla determinassion dël futur (paradòss dël destin).

## Sòlussion e arzultà
Lë studi dij paradòss a l'ha mnà a d'arserve amportante:
* La teorìa dj'ansem ëd Zermelo-Fraenkel a dà na base pì sicura a la matemàtica për evité 'd paradòss.
* La teorìa dij tipo lògich ëd Russell a propon na manera për evité j'autoriferiment.
* Jë studi an semàntica e an filosofìa dël lengage a da solusion ai paradòss semàntich.

## Vos corelà
* Lògica
* Epistemologìa
* Semàntica
* Zenon d'Elea
* Bertrand Russell
* Teorìa dj'ansem

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Lògica
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Anferensa

L**'Anferensa**, an filòsofìa e an lògica, a l'é 'l process mental për mojen dël qual as treuva na conclusion a parte da 'd premise dàite. A l'é l'assion d'argionze o 'd deduve na neuva anformassion a parte da d'anformassion già possedùe. L'anferensa a l'é al cheur dël pensé rassional e dël rasonament.

## Tichëtte prinsipaj
L'anferensa a l'é un process cognitiv fondamental che a përmet ëd passé da 'd convinsion o anformassion già acetà (le premise) a 'd neuve convinsion (la conclusion). Ël process d'anferensa a peul esse tant cossient che incossient e a l'é essensial tant ant la vita quotidian-a che ant l'arserca sientìfica e filòfica.

## Sòrt d'anferensa
A-i son vàire sòrt d'anferensa:
* **Anferensa dedutiva**: A l'é ël process andoa la conclusion a riva necessariament da le premise. Se le premisse a son vere, la conclusion a peul nen esse fàussa. Esempi: "Tuti j'òm a son mortaj. Socrate a l'é n'òm. Donca, Socrate a l'é mortal."
* **Anferensa indutiva**: A l'é ël process andoa as argionz na conclusion probàbil a parte da d'evidense particolar. La conclusion a peul esse arvirolà da d'evidense neuve. Esempi: "Tuti ij cornajass che i l'hai vëddù a son nèir. Donca, tui ij cornajass a son nèir."
* **Anferensa abdutiva**: A l'é ël process andoa as sern la mej spiegassion pì plausìbil për n'osservassion. A l'é sovens dovrà ant le anvestigassion sientìfiche e polissiesche. Esempi: "Ij marciapé a son ùmid. A l'é probàbil ch'a l'abia piovù."
* **Anferensa transitiva**: A l'é cola andoa as àplica la proprietà transitiva. Esempi: "A a l'é pì grand che B. B a l'é pì grand che C. Donca, A a l'é pì grand che C."

## Anferensa an filòsofìa
L'anferensa a l'é stàita studià da la filosofìa antica e a l'é al sènter ëd vàire dëscussion epistemològiche:
* **Aristòtil**: A l'ha butà le base dla lògica formal an analisand j'anferense silogìstiche.
* **David Hume**: A l'ha criticà l'anferensa indutiva, mostrand che as peul nen giustifiché rassionalment.
* **Charles Sanders Peirce**: A l'ha dësvlupà la teorìa dl'anferensa abdutiva coma ters tipo ëd rasonament.
* **Ludwig Wittgenstein**: A l'ha studià la natura dël rasonament e dl'anferensa ant sò "Tractatus Logico-Philosophicus".

## Amportansa e aplicassion
L'anferensa a l'ha 'n rol crucial an vàire camp:
* **Siense**: Për formulé d'ipòtesi e tiré dle conclusion da j'esperiment.
* **Dirit**: Për argionze le preuve e stabilì la colpevolëssa.
* **Inteligensa artifissial**: Për creé dij sistema ch'a peulo rasoné an manera automàtica.
* **Vita quotidian-a**: Për pijé 'd decision a parte da l'esperiensa passà.

## Problem e lìmit
Le anferense a peulo porté a 'd conclusion dròle quand:
* Le premise a son fàusse.
* Ël process anferensial a l'é pa bon.
* As àplica na régola anferensial andova ch'a va nen bin.
* As intro dij bias cognitiv.

## Vos corelà
* Lògica
* Rasonament
* Dedussion
* Indussion
* Epistemologìa
* Silogism
* Aristòtil

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Lògica
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Bress

La Bress (dal fransèis "*Bresse*") a l'é n'entità geo-stòrica piassà tra le region fransèise Borgògna-Franca Contà e Alvernia-Ròno-Alp.

## Geografìa
La Bress a ocupa na surfassa d'apopré 4 000 km2. A l'é limità a òvest dla Saône, a nòrd dal Doubs, a l'est da le colin-e dël massiss dla Jura e a sud da la confluensa dla Chalaronne con la Saône.

## Stòria
La Bress a l'era part dij domini dij monsù ëd Bâgé-le-Châtel ant l'età ëd mes, për peuj esse ardité dai Cont ëd Savòja, che a l'avio aussà a contà e a l'han mantenùa për 3 secoj.

A l'é stàit un perìod ëd prosperità për la region. Ël capleu originari a l'era Bâgé-le-Châtel, tutun l'avzinansa al finagi con la Fransa a l'ha giutà la fondassion ëd Bourg-en-Bresse ch'a dventërà 'l neuv capleu a l'inissi dël secol ch'a fa 15, antratan che Bâgé-le-Châtel a restërà mach un cit borgh. La provincia a l'é semper stàita ant le vise espansionistiche dël re ëd Fransa.

Dal 1350 an assensa ëd cont sabaud, la Bress e ël Bugey a son stàit managé da leutenent sabaud, ch'a arspondìo al consèj dij Savòja e ai cancelié.

Tra ël 1506 e ël 1532 Margrita d'Asburg, fomna ëd Filiberto II ëd Savòja a l'ha fàit batì la cesa ëd Brou, vzin a Bourg-en-Bresse, tomba monumental sabauda.

Dòp la guera franch-savojarda tra la Fransa d'Enric IV e ël ducà ëd Savòja ëd Carl Emanuel I, la Bress a l'é stàita ocupà dal maressial Carl ëd Gontaut, duca ëd Biron ant ël 1600; a la fin dla guera, con ël Tratà ëd Lion dël gené 1601 ël contà a l'é stàit dësbaratà dal duca Carl Emanuel I al regn ëd Fransa, ansem a autri teritòri periférich sabaud (Bugey, ël Paìs ëd Gex e Valromey), an cambi dël Marchesà ëd Salusse.

An conseguensa dla giunsion a la Fransa, ël teritòri a l'é stàit giontà a la Borgògna.

Ant ël 1790 la Bress a l'é stàita anserì ant ël Dipartiment ëd l'Ain.

## Conomìa

La Bress a l'é avosà për ij polastr ëd rasa Bresse, ëd soasìa qualità. 

## Nòte

Categorìa:Fransa
Categorìa:Geografìa
Categorìa:Geografìa dla Fransa
Zaazaa

Lë zaazaa a l'é na beivanda marochin-a a base ëd fruta.

## Descrission
Lë zaazaa a l'é un frulà a base d'avocad, làit, dat sech e uva pàssola, a l'é quatà con siròp (a la cicolata, al caramel o a la fròla) e con fëtte ëd fruta fresca 'me banana o kiwi o con tòch ëd cicolata, bëscotin o fruta seca 'me nos o màndole.

A l'é motobin satì e për cost as peul consumé con ël cuciar, ma as peul ëdcò beire con o sensa busca.

A l'é vendù tut l'ann, ma dzortut sota Ramadan, an Maròch a l'é vendù 'me mangé o beivanda da strà.

## Valor nutrissionaj
La beivanda a l'é motobin calòrica e a conten tant grass, për via dl'avocad e dla fruta seca.

## Stòria

Le prime piantagion d'avocad an Maròch a armonto a j'agn 2000, ma adess ël Paìs a l'é tra i pi gròss esportador dël frut. La popolassion marochin-a con lë spantiament dl'avocad a l'é ancaminasse a dovrélo ant la cusin-a tipica.

## Arferiment

Categorìa:Bèive
Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Maròch
Assolù (filosofìa)

L**'Assolù** an filòsofìa a l'é un concet ch'a definiss la realtà ùltima, indipendenta, përfeta e sensa condission. A l'é col prinsipi ùnich e sovran ch'a sta a la base ëd tuta l'esistensa e ch'a l'ha nen da manca ëd gnente d'àutr për esiste. A l'é sovens associà a l'ideja ëd Dé, ëd l'Essè Përfet, o dël Fondament ëd tut lòn ch'a-i é.

## Tichëtte prinsipaj
L'Assolù a rapresenta la Vrità Suprema, la Sostansa ùnica, la Càusa Prima ëd tut lòn ch'a esist. A l'é:
* **Incondissionà**: A dipend da gnente d'àutr për esiste.
* **Infinì**: A l'é sensa lìmit ëd gnun-a sòrt.
* **Imutàbil**: A cambia mai an soa natura essensial.
* **Unitari**: A l'é un e indivisìbil.

An vàire sistema filòfich, l'Assolù a l'é vist coma l'Unità ch'a gropa tut l'univers e ch'a spiega la coerensa dla realtà.

## L'Assolù ant le diferente tradission filòfiche

### Filosofìa ossidental
* **[[Platon]]**: L'Assolù a peul esse identificà con l'ideja dël Bin, la Fons ùltima ëd tute le còse.
* **[[Plotin]]**: An sël neoplatonism, l'Assolù a l'é l'Un, la Fons da la qual tut a eman-a.
* **[[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]]**: Për Hegel, l'Assolù a l'é l'Ideja Assolùa, la Vrità ch'as dësvlupa e as realisa ant la stòria për mojen ëd la rason.
* **[[Friedrich Schelling]]**: A identificava l'Assolù coma l'Unità indiferensià ëd spìrit e natura.

### Filosofìa oriental
* **[[Induism]]**: L'Assolù a l'é ël Brahman, la realtà ùltima e sensa forma ch'a pénetra tut l'univers.
* **[[Vedanta|Advaita Vedanta]]**: Scòla 'd pensé andoa l'Assolù (Brahman) a l'é l'ùnica realtà vera, e l'univers material a l'é n'ilusion (Maya).
* **[[Budism]]**: An chèiche scòle, l'Assolù a peul esse identificà con la Natura ëd Buddha o con l'Ùltima Vrità.

### Siense e religion
An vàire religion, l'Assolù a corispond a l'ideja ëd Dé coma Esse Suprem e Creator. An siensa, ël concet a peul esse arciamà an sercand na "Teorìa dël Tut" ch'a unìfica tute le fòrse fondamentaj dla natura.

## L'Assolù e l'esperiensa uman-a
Na domanda amportanta an filòsofìa a l'é si l'òm a peula conòsse o esperiensé l'Assolù. Për chèich filòsof, l'Assolù a peul esse conossù për mojen ëd la rason o dl'intuission inteletual. Për d'àutri, as peul rivesse a n'esperiensa direta mach për mojen ëd l'éstasi o dla contemplassion.

## Arpresentassion ant la coltura
Ël concet d'Assolù a l'é stàit arpresentà an literadura, art e mùsica, andoa sovens a simbolegia la serca ëd la përfession, dl'unità e dla vrità assolùa.

## Vos corelà
* Metafìsica
* Ontologìa
* Idealism
* Dé
* Brahman
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Krumiri

Ij krumiri a son ij bëscotin tìpich ëd Casal Monfrà.

## Descrission
Costi bëscotin a son fròl, brisabil, butiros e doss, a son soens compagnà da cafè ,sambajon, o autri licor.

L'arseta tradissional a l'é:

* 450 grama ëd farin-a 1 ëd gran tënner
* 250 grama ëd butir
* 200 grama ëd sùcher fin
* 2 euv
* ½ còcola ëd vanilia
* un pëssion ëd sal.

## Stòria
Ij krumiri a son nàit për esse mangé antratan ch'as beivìa un dëstilà fransèis ciamà kroumir, dal qual a pijo ël nòm. Costi bëscotin a son stàit batì da Domenico Rossi ant ël 1878 ant soa bòita. Dontré krumiri a son ancor vendù con ël nòm comersial "Krumiri Rossi", combin la marca a sia stàita catà da la famija Portinaro ant ël 1953, ch'a l'é bele adess padrona dla marca.

La forma a l'é stàita pensà për arcordé ij barbis dël re Vitòrio Emanuel II, mòrt da pòch quand a son stàit batì për la prima vira.

## Arferiment


Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Fàit

Un **fàit** (dal latin *factum*, "lòn ch'a l'é stàit fàit") an filosofìa e epistemologìa a l'é n'event o n'assersion vera ch'a peul esse verificà o dimostrà. Ij fàit a son considerà la realà objetiva ch'a forma la base dël savèj empìrich e sientìfich.

## Tichëtte prinsipaj
Un fàit a peul esse definì coma:
* N'event ch'a l'é capità o n'assersion ch'a l'é vera
* Qualsëssìa còsa ch'a peul esse verificà për mojen ëd l'osservassion o d'evidense
* Na proposission vera ch'a descriv la realtà
* Lòn ch'a l'é acetà com ver da la comunità sientìfica o da la società

## Sòrt ëd fàit
A-i son vàire sòrt ëd fàit:
* **Fàit empìrich**: Coj ch'a peulo esse osservà diretament për mojen dij sens
* **Fàit sientìfich**: Coj ch'a son stabilì për mojen d'esperiment e d'osservassion sistemàtica
* **Fàit stòrich**: Coj ch'a arferisso a d'event dël passà
* **Fàit matemàtich**: Coj ch'a son ver për definission o për dimostrassion lògica
* **Fàit sossiaj**: Coj ch'a esisto mach përchè a son acetà da na società

## Natura dij fàit
La natura dij fàit a l'é stàita discutùa an filosofìa:
* **Realism**: Ij fàit a esisto indipendentament da nòstra conossensa o nòstre chërdense
* **Antirealism**: Ij fàit a dipendo da nòstr schema concetuaj o da nòstre teorìe
* **Empirism**: Ij fàit a son lòn ch'a peul esse osservà diretament
* **Positivism lògich**: Mach ij fàit verificàbij a son significativ

## Fàit e teorìa
La relassion antra fàit e teorìa a l'é complicà:
* Ij fàit a peulo confermé o faussifiché na teorìa
* Le teorìe a guido l'arserca dij fàit
* Ij fàit a son sovens "càrich ëd teorìa" (theory-laden), visadì che soa descrission a dipend da dë schema concetuaj

## Fàit e valor
Na distinsion amportanta a l'é cola antra:
* **Fàit**: Lòn ch'a l'é ("what is")
* **Valor**: Lòn ch'a dovrìa esse ("what ought to be")

Sta distinsion, butà an ciàir da David Hume, a l'é ciamà "la lege ëd Hume" e a fortiss che as peul pa deduve 'd valor dai fàit.

## Verificassion dij fàit
Le manera për verifiché ij fàit a peulo esse:
* **Osservassion direta**: Për mojen dij sens
* **Esperiment**: An condission controlà
* **Testimonianse**: Da d'osservator fidà
* **Documentassion**: An archivi e anregistrament

## Problem epistemològich
A-i son vàire problema an relassion ai fàit:
* As peulo mai osservé dij fàit "pur", sensa anterpretassion
* La selession dij fàit a l'é sempe influensà da nòstr anteresse e teorìe
* A-i é 'l problema dël regress ant la giustificassion dij fàit

## Fàit an siensa
An siensa, ij fàit a son:
* La base për la formulassion d'ipòtesi
* Ël material për la verìfica dle teorìe
* Lòn ch'a deuv esse spieghà da le teorìe sientìfiche

## Vos corelà
* Vrità
* Evidensa
* Realism
* Empirism
* Epistemologìa
* Positivism lògich
* David Hume

## Arferiment


Categorìa:filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Siensa
Categorìa:Lògica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Rasor d'Occam

Ël **Rasor d'Occam** (o **Prinsipi ëd parsimònia**) a l'é 'n prinsipi metodològich e filosòfich ch'a fortiss che, an tra vàire spiegassion possìbij për un fenòmeno, cola pì sempia a l'é da preferisse. Ël prinsipi a l'é atribuì al frà franciscan e filòsof inglèis Vielm ëd Occam (c. 1287-1347), ch'a l'ha formulalo an manera sistemàtica.

## Enonsià dël prinsipi
Ël Rasor d'Occam as peul esprime an vàire manere:
* "*Entia non sunt multiplicanda praeter necessitatem*" (J'esse a devo nen esse multiplicà sensa necessità)
* "Tra vàire spiegassion, cola ch'a deuvra men ipòtesi a l'é da preferì"
* "La natura a l'é essensialment sempia"

## Significà e aplicassion
Ël prinsipi a fortiss nen che la spiegassion pì sempia a sia për fòrsa vera, ma che:
* A l'é da preferì fin-a a tant che l'evidensa a la sosten
* A l'é 'n criteri eurìstich për serne an tra vàire ipòtesi
* A evita d'introdùe 'd congeture inùtij o complicassion superflue

## Esempi
* **An astronomìa**: La rivolussion copernican-a a l'ha preferì 'l model eliocèntrich a col geocèntrich përchè a l'era pì sempi e a spiegava ij moviment dij pianeta sensa dabzògn 'd complicà epicli.
* **An biologìa**: La teorìa dl'evolussion për selession natural a spiega la diversità dle specie sensa dovré 'd fòrse vitaj o 'd proget inteligent.
* **An medzin-a**: Prima 'd diagnostiché 'd maladìe ràire, as deuv consideré le cause pì comun-e.

## Stòria
L'idèja dla parsimònìa a l'era già present an filòsofìa prima d'Occam:
* **Aristòtil'': "La natura a fà gnente d'inùtil"
* **Ptolemeo**: "As dev serché 'd modej geométrich sempi për ij moviment selestiaj"

Guglielmo ëd Ockham a l'ha dovrà 's prinsipi për critiché la scòla scolàstica, ch'a multiplicava j'esse e le distinsion sensa necessità.

== Crìtiche e lìmit ==
Ël Rasor d'Occam a l'é pa na lege assolùa e a peul esse criticà:
* **La natura a peul esse complicà**: Vàire vire ij fenòmen pì complicà a ciamo dë spiegassion complicà.
* **Sogetività**: Lòn ch'a l'é "sempli" a peul dipende dal contest e da le concession ëd partensa.
* **Amprecision**: A l'é nen sempe ciàir lòn ch'a conta com "nùmer d'ipòtesi".

== Aplicassion an àutri camp ==
Ël Rasor d'Occam a l'é dovrà an:
* **Siensa**: Për serne an tra vàire teorìe
* **Anteligensa artifissial**: An programassion e an proget ëd sistema
* **Lògica**: An semplifiché j'argument
* **Lengage''': An linguìstica, për spieghé l'evolussion dle lenghe

## Arferiment stòrich
Ël termo "rasor" a ven da l'idèja che ël prinsipi a "rasa" vìa j'ipòtesi superflue, lassand mach l'essensial.

## Vos corelà
* Vielm ëd Occam
* Métod sientìfich
* Epistemologìa
* Teorìa dle decision
* Eurìstica

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Duns Scòto

**Gioann Duns Scòto** (c. 1266 – 8 novèmber 1308), ciamà **ël Dotor Sutil**, a l'é stàit un frà franciscan, filòsof e teòlogh scossèis, un dij pì amportant pensator dla Scolàstica. A l'é avosà për soa anàlisi sutila e s-ciassa e për soe contribussion a la metafìsica, a l'epistemologìa e a la teologìa.

## Vita
Duns Scòto a l'é nassù an Scòssia (da sì sò nòm) vers ël 1266. A l'é intrà ant l'Órdin dij Frà Minor (Franciscan) e a l'ha studià a Oxford e a Paris, andoa a l'ha dotorasse. A l'ha mostrà a Oxford, a Paris e a Colònia, andoa a l'é mòrt dël 1308.

## Pensé filòsofich
### L'ùnich ëd l'esse
Scòto a fortiss che l'esse a l'é l'atribù pì fundamental e unìvoch (ch'a val për tut) ëd tut lòn ch'a esist. Sòn a veul dì che l'esse a l'é l'istess për Dé e për le creature, combin che a sio diferent an tut ël rest.

### La distinsion formal
Scòto a introduv la "distinsion formal" antra j'atribù ëd Dé. Costa a l'é na distinsion ch'a l'é nen real (coma cola antra 'd còse diferente) ma a l'é ëdcò nen mach mental. Për esempi, la sapiensa e la bontà 'd Dé a son distinte formalment, ma a co-incido ant l'esse real.

### L'andividuassion
Scòto a spiega l'andividuassion (lòn ch'a fà che na còsa a l'é cola-lì e nen n'àutra) për mojen dl'"haecceitas" o "ëstès-sì" (thisness). A l'é col "quàich ëd pì" ch'a fà che Sòcrate a sia Sòcrate e nen Platon.

### La libertà
Për Scòto, la libertà a l'é la caraterìstica pì amportanta dla volontà uman-a. La volontà a l'é lìbera an manera assoluta e a peul sempe serne 'd fé 'l bin o 'l mal.

## Pensé teològich
### L'Imacolà Concession
Scòto a l'é stàit un dij prim teòlogh a dësvlupé na teorìa coerenta për sosten-e che Maria a sia stàita concepìa sensa pecà original. Soa argomentassion a l'é stàita crucial për l'aprovassion dë sta dotrin-a da part dla Cesa.

### La natura dla teologìa
Për Scòto, la teologìa a l'é na siensa pràtica, përchè soa fin a l'é nen mach ëd conòsse Dé, ma ëd porté le përson-e a la salvëssa.

## Eredità e anfluensa
Duns Scòto a l'ha fondà na scòla ëd pensé ciamà "Scotism", ch'a l'é stàita amportanta ant ij sécoj apress. Soa euvra a l'ha anfluensà:
* La filòsofìa moderna
* La fenomenologìa
* La teologìa contemporania

Ij sò sostenitor a lo ciamo "ël Dotor Sutil" për soa capacità d'anàlisi fin-a e precisa.

## Euvre prinsipaj
* *Opus Oxoniense* (Comentari a j'Ouvrage ëd Përtuss)
* *Reportata Parisiensia* (Arport ëd Paris)
* *De Primo Principio* (An sël Prim Prinsipi)
* *Quaestiones Quodlibetales* (Question qualsëssìa)

## Vos corelà
* Scolàstica
* Tomism
* Vielm ëd Occam
* Tomà d'Aquin
* Franciscan
* Metafìsica

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Teòlogh
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mapan

**Mapan** (an italian: *Mappano*) a l'é un comun ëd 7.521 abitant dla sità metropolitan-a 'd Turin, an Piemont.

## Stòria
Mapan a l'é stàit istituì coma comun autònom ël 31 ëd gené dël 2013, an esistent prima coma frassion dij comun ëd Borgà, Casèj, Leinì e Sètim. La creassion dël neuv comun a l'é stàita l'arzultà 'd na longa bataja aministrativa e 'd na consultassion popolar.

## Geografìa
Ël teritòri 'd Mapan as treuva ant la zòna pian-a a nòrd-est ëd Turin, an cola ch'a l'é ciamà "seconda coron-a" dl'àrea metropolitan-a. A confin-a con ij comun ëd:
* Borghi (Borgaro Torinese)
* Caseli (Caselle Torinese)
* Leinì (Leinì)
* Ël Seto (Settimo Torinese)

## Monument e leu d'anteresse
* Cesa parochial ëd San Gioann Bòsch
* Vila 'd cassin-e e edifissi ruraj stòrich
* Àree verde e përzon pùbliche

## Coltura
### Manifestassion
Mapan a organisa vàire manifestassion locaj durant l'ann, an tra le qual:
* Festa patronal
* Mërcà settimanal
* Aveniment culturaj e espositiv

## Economìa
L'economìa local a l'é basà an sl'atività comersial e 'd servissi, con na certa presensa d'atività artigianaj e 'd pcite indùstrie. Soa posission geogràfica a lo rend un sénter ëd dësvlup për l'àrea metropolitan-a 'd Turin.

## Anfrastruture e trasport
Mapan a l'é servì da:
* La stra provincial SP 1
* La linia d'otobus urban e suburban
* L'autostrà A4 Turin-Milan (surtìe ëd Sètim e Casèj)
* La ferovìa Turin-Milan (stassion ëd Casèj e Leinì davzin-e)

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Augusto Grassi da l'11-06-2017.

## Vardé ëdcò
* Sità metropolitan-a 'd Turin
* Piemont

## Nòte


Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sens comun

Ël **Sens comun** a l'é l'ansem dle concession e dle convinsion ch'a condivido la pì part dle përson-e ant na comunità o ant na società, sensa che a sio dimostrà për mojen ëd na riflession filosòfica o sientìfica. An filosofìa, ël sens comun a l'é stàit tant arconossù coma guida fidel che criticà coma fons d'eror.

## Tichëtte prinsipaj
Ël sens comun a peul esse definì coma:
* La capacità ëd giudissi pràtich ch'a përmet d'orientesse ant la vita 'd minca di
* L'ansem dle vrità ch'as dan për scontà e ch'a son acetà da la comunità
* La saviëssa popolar ch'a ven da l'esperiensa coletiva
* Ël bon sens ch'a guida le decision quotidian-e

## Caraterìstiche
Ël sens comun a presenta vàire caraterìstiche:
* **Spontaneità**: As dësvlupa naturalment, sensa në studi sistemàtich
* **Condivision**: A l'é acetà da la pì part dij mèmber ëd na comunità
* **Praticità**: A serv për afronté ij problema ëd minca di
* **Trasmission**: As passa da na generassion a l'àutra për mojen ëd la tradission oràl e dj'esempi

## Ël sens comun an filosofia
Ij filòsof a l'han sempe avù un rapòrt complicà con ël sens comun:
### Sostenitor dël sens comun
* **Thomas Reid** e la Scossèisa dël Sens Comun: A sostnìo che ij prinsipi dël sens comun a son ëd base sicura për la conossensa e a son preferìbij a j'ipòtesi filosòfiche astràite.
* **G. E. Moore**: Ant soa euvra "A Defense of Common Sense", a afirmava che i savoma con certëssa che vàire proposission dël sens comun a son vere (për esempi, che 'l mond a esist).

### Crìtich dël sens comun
* **René Descartes**: A butava an dubi tute le concession ch'a ven-o dal sens comun për trové na base sicura për la conossensa.
* **David Hume**: A mostrava che vàire concession dël sens comun a son pa giustificàbij da na përspetiva lògica.
* **Friedrich Nietzsche**: A criticava ël sens comun coma na fons ëd pregiudissi e na manera për conservé ëd valor tradissional.

## Esempi ëd proposission dël sens comun
* "Ël mond a esist fòra 'd nojàutri"
* "J'oget a casco vers ël bass"
* "Ël feu a brusa"
* "Le përson-e a l'han na ment e 'd sentiment"
* "Ël temp a passa"

## Amportansa e lìmit
Ël sens comun a l'ha 'd vantagi e 'd lìmit:
### Vantagi
* A përmet ëd navighé la vita quotidian-a con efícassia
* A dà na base 'd partensa për la comunicassion antra le përson-e
* A évita 'd perde temp an dùbit ecessiv

### Lìmit
* A peul conten-e 'd pregiudissi e 'd concession fàusse
* A l'é resistent al cambiament e a j'ideje neuve
* A peul porté a d'eror sistemàtich ant ël rasonament

## Sens comun e siensa
La siensa a nass sovens coma na sfida al sens comun. Esempi:
* La teorìa dla relatività a contradiss nòstra esperiensa quotidian-a dël temp e dlë spassi
* La mecànica quantìstica a va contra a nòstre concession ëd càusa e efet
* La teorìa dl'evolussion a sfida l'ideja d'un dësvlup linear e finalisà

## Vos corelà
* Epistemologìa
* Filosofìa dël lengage
* Realism filosòfich
* Thomas Reid
* G. E. Moore
* Scòla scossèisa

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ernst Ludwig Kirchner

**Ernst Ludwig Kirchner** (Aschaffenberg, Almagna, 6 ëd magg 1880 – Davos, Svìssera, 15 ëd giugn 1938) a l'é stàit un pitor alman.

Kirchner, Ernst Ludwig
Valciusa

**Valciusa** (an italian: *Valchiusa*) a l'é un comun ëd 1.081 abitant (dàit agiornà al 2024) dla provincia ëd Turin. A l'é stàit istituì 'l 1m gené 2019, fondend i comun Mulian, Trausela e Vi.

## Geografìa
Valciusa as treuva ant la Val ëd Lans, a na autëssa 'd 750 méter sël livel dël mar. A l'é un pais montagnin ch'a fà part dla Comunità Montan-a Val ëd Lans.

Ël pais a l'é situà ant na posission panoràmica, arnomà për soe blësse natural e për l'aria san-a.

## Stòria

Ël nòm "Valciusa" a ven dal latin *Vallis Clausa*, che a veul dì "val sarà". Sòn a arferiss a soa posission geogràfica ancreusà ant le valade.

Stòricament, Valciusa a l'é sempe stàit un pais a prevalensa agrìcola e 'd pastorissia. A l'ha seguità le sòrt ëd la Val ëd Lans e dël Ducà 'd Savòja.

## Monument e leu d'anteresse
* **Cesa ëd San Gioann Batista**: La cesa parochial, con soa caraterìstica fassada e 'l cioché.
* **Oratori ëd San Ròch**: Cit oratori stòrich.
* **Tor medieval**: Rest ëd n'antica tor ëd difèisa.
* **Musé dla Passion**: Musé local dedicà a la tradission religiosa.
* **Senté naturalìstich**: Për caminé ant la natura dantorn al pais.

## Coltura
### Manifestassion
* Festa patronal ëd San Gioann Batista (24 ëd giugn)
* Festa ëd San Ròch (16 d'agost)
* Fera dle produssion locaj

### Lenga
La parlada local a l'é na variant dël dialèt ëd la Val ëd Lans, ch'a fa part dël grup ossidental dle lenghe gal-romanze.

## Economìa
L'economìa 'd Valciusa a l'é basà dzortut an sël turism (estiv e invernal), an sl'agricoltura e an sl'alevament. A son ëdcò present d'atività artigianaj locaj.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maurilio Vercellio, dal 10 giugn 2024

## Vardé ëdcò
* Val ëd Lans
* Provincia ëd Turin
* Piemont

## Colegament estèrn
* Sit ofissial del Comun ëd Valciusa

## Arferiment


Categorìa:Comun dla provincia ëd Turin
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Val ëd Chy

**Val ëd Chy** (an italian: *Val di Chy*) a l'é un comun ëd 1.347 abitant (dàit agiornà al 2024) dla sità metropolitan-a 'd Turin.

## Geografìa
Val ëd Chy as treuva ant la Val ëd Luserna, a na autëssa 'd 750 méter sël livel dël mar. Ël pais a l'é formà da vàire borgh e borgià.

Ël teritòri comunal as dëstend an na valada arnomà për soe blësse natural e paesagìstiche.

## Stòria
Ël comun ëd Val ëd Chy a l'é stàit creà dël 2019 da la fusion dij vej comun ëd Àles, Lugné e Pech. Ël nòm a arciama col dla Val ëd Chy, ch'a l'é na valada secondaria dla Val ëd Luserna.

La stòria dij pais ch'a fan part dël comun a l'é ligà a cola dle valade valdèise e a soe tradission.

## Monument e leu d'anteresse
* **Musé dla masnà**: Musé etnogràfich
* **Senté naturaj**: Për caminé ant ij bòsch dantorn

## Coltura
### Manifestassion
* Festa dle frassion
* Fera dle produussion locaj
* Manifestassion culturaj an sle tradission valdèise

## Economìa
L'economìa 'd Val ëd Chy a l'é basà dzortut an sël turism (estiv e invernal), an sl'agricoltura e an sl'alevament. A son present d'atività artigianaj.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Michele Gedda, dal 10 giugn 2024

## Vardé ëdcò
* Val ëd Luserna
* Sità metropolitan-a 'd Turin
* Piemont
* Valdèis

## Colegament estèrn
* Sit ofissial del Comun ëd Val ëd Chy

## Arferiment


Categorìa:Comun dla provincia ëd Turin
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Opinion

An filòsofìa, n**'opinion** (dal latin *opinio*) a l'é na concession o na chërdensa ch'a l'é nen fondà an sla sicurëssa assolùa dla dimostrassion o dl'evidensa, ma ch'a dipend da 'd considerassion përsonaj, da 'd pregiudissi o da 'd fàit limità. A l'é an tra la conossensa sicura e l'ignoransa.

## Tichëtte prinsipaj
L'opinion a peul esse definìa coma:
* Na concession ch'a l'é pa verificà o verificàbil an manera assolùa
* Un giudissi përsonal basà an s'evidense limità o an sij sentiment
* L'opòst dla conossensa sientìfica o dla vrità dimostrà
* Na posission ch'a peul esse discutùa e cambià

## Sòrt d'opinion
A-i son vàire sòrt d'opinion:
* **Opinion përsonal**: Cola ch'a dipend dai gust e da le preferense individuaj
* **Opinion sossial**: Cola ch'a arflet le concession ëd na comunità o 'd na coltura
* **Opinion filosòfica**: Na posission an su 'n problema filosòfich sensa dimostrassion definitiva
* **Opinion polìtica**: Na vision an sle question ëd govern e 'd società

## L'opinion ant la filosofìa greca
Ij filòsof grech a l'han dàit n'amportansa fondamental a l'opinion:
* **Parménide**: A oponìa la Vrità (*Aletheia*) a l'Opinion (*Doxa*)
* **Platon**: A considerava l'opinion (*doxa*) com un stat inferior ëd conossensa, an tra l'ignoransa e la vrità
* **Aristòtil**: A distinguìa an tra opinion (doxa) e conossensa sientìfica (episteme)

## Opinion e conossensa
La relassion antra opinion e conossensa a l'é stàita al cheur ëd vàire debat epistemològich:
* **Rassionalism**: A preferiss la conossensa a priori e dimostrà a j'opinion
* **Empirism**: A aceta che vàire concession a sio d'opinion basà an sl'esperiensa
* **Seticism**: A buta an dùbit la possibilità d'avèj ëd conossense sicure, lassand mach d'opinion

## Caraterìstiche dl'opinion
* **Falibilità**: A peul esse fàussa
* **Sogetività**: A dipend dal soget ch'a la ten
* **Modificabilità**: A peul cambié con neuve evidense o argument
* **Giustificabilità limità**: A l'é sostnùa da 'd rason limità

## Amportansa ant la democrassìa
Le società democràtiche a dan n'amportansa fondamental a l'opinion pùblica e a la libertà 'd manifesté soe opinion. J'opinion a son essensiaj për:
* Ël debat pùblich
* La formassion dël consens
* La partecipassion polìtica
* La toleransa dle vision diferente

## Lìmit e perìcoj
* A peul mené a 'd pregiudissi e a 'd generalizassion sbalià
* A l'é vulneràbil a la propaganda e a la disinformassion
* A peul bloché l'arserca dla vrità
* A peul creé 'd conflit an tra le përson-e

## Vos corelà
* Conossensa
* Chërdensa
* Epistemologìa
* Vrità
* Debat
* Pregiudissi

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Sociologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Argoment

An filosofìa e an lògica, n**'argoment** a l'é n'ansem ëd proposission organisà për sosten-e o dimostré na conclusion. J'argoment a son la base dël rasonament e a son dovrà për persuade, dëmostré, o ciarì 'd pensé.

## Tichëtte prinsipaj
N'argoment a l'é formà da:
* **Premise**: Le proposission ch'a dan l'evidensa o le rason
* **Conclusion**: La proposission ch'a veul esse sostnùa o dëmostrà

Un argoment a l'é vàlid quand la conclusion a séguita necessariament da le premise, e a l'é sòlid quand a l'é sia vàlid che con premise vere.

## Sòrt d'argoment
A-i son vàire sòrt d'argoment:
* **Argoment dedutiv**: La conclusion a séguita necessariament da le premise. Esempi: "Tuti j'òm a son mortaj. Sòcrate a l'é n'òm. Donca, Sòcrate a l'é mortal."
* **Argoment indutiv**: La conclusion a séguita probabilment da le premise. Esempi: "Tuti ij cornajass osservà a son nèir. Donca, tui ij cornajass a son nèir."
* **Argoment abdutiv**: A propon la mej spiegassion për n'osservassion. Esempi: "Ij marciapé a son ùmid. Donca, a l'é probàbil ch'a l'abia piouvù."
* **Argoment per analogìa**: A baso soa conclusion an similitùdin con d'àutri cas.

## Strutura d'un argoment
La strutura fondamental a l'é:
1. Premisa magior (proposission general)
2. Premisa minor (proposission particolar)
3. Conclusion (conseguensa lògica)

Esempi ëd silogism:
* Tuti j'òm a son mortaj (premisa magior)
* Sòcrate a l'é n'òm (premisa minor)
* Donca, Sòcrate a l'é mortal (conclusion)

## Valità e solidëssa
* **Validità**: N'argoment a l'é vàlid quand la strutura lògica a l'é coreta
* **Solidëssa**: N'argoment a l'é sòlid quand a l'é vàlid e soe premise a son vere
* **Fòrsa**: N'argoment indutiv a l'é fòrt quand soe premise a rendo la conclusion motobin probàbil

## Faliment
Ij **faliment** a son d'eror ant ël rasonament ch'a rendo n'argoment pa vàlid. Esempi:
* **Ad hominem**: Atach a la përson-a pitòst che a soe ideje
* **Post hoc**: Arferì na càusa a n'efet mach përchè a l'é vnùit prima
* **Faliment dël nòm verbo** : Pënsé che na còsa a esista mach përchè a l'ha un nòm

## Amportansa an filosofìa
J'argoment a son essensiaj an filòsofìa për:
* Dësvlupé e difende 'd teorìe
* Critiché 'd posission filosòfiche
* Chërde an manera coerenta
* Anstalé 'd diàlogh produtiv

## Test d'argoment
Për valuté n'argoment, as peulo fé coste domande:
* Le premise a son vere?
* La conclusion a séguita da le premise?
* A-i son d'ipòtesi nen esplicite?
* L'argoment a évita ij faliment?

## Vos corelà
* Lògica
* Rasonament
* Faliment
* Silogism
* Premisa
* Conclusion
* Dedussion

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Lògica
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Edward Ruscha

**Edward Ruscha** (nassù ël 16 ëd dzèmber 1937 a Omaha, Nebraska) a l'é n'artista american associà al moviment dla pop art.

Ruscha, Edward
Albert Eckhout

Albert Eckhout (Groninga, 1610 – Groninga, 1665) a l'é stàit un pitor olandèis.

## Biografìa
A l'é nàit a Groninga, a l'é prinsipalment conossù për avej piturà image dël Neuv Mond. 

An efet ant ël 1936 a l'é partì dai Pais Bass për andé ant ël Brasil olandèis, grassie a l'anvit dël governator Gioann Morissi ëd Nassau-Siegen ansem al colega Frans Post, al but ëd pituré rësguard a la vita, la flora e le bestie locaj.

A l'é mòrt ant soa sità nativa ant ël 1665.

## Travaj
Eckhout a l'é avosà për soe 12 piture an stil natura mòrta con fruta local 'me soget, për soe piture figurant osej dël pòst e për sò 8 ritrat figurant le përson-e ch'a vivìo ant ël Brasil olandèis (nativ, african e mès-cià). Le euvre a son motobin realiste e a smijo fòto.

Tute soe euvre a son stàite fàite për Morissi ëd Nassau, ch'a l'ha donàjë a sò cusin Federich III ëd Danimarca. Bele adess le euvre d'Eckhout a son ant ël musé nassional danèis a Copenàghen.

La part pi granda dle piture a chiel arconossùe a son pa siglà.

## Làssita
Le piture a son stàite vëddùe da lë siensià alman Alexander von Humboldt ant ël 1827 e da l'amperator dël Brasil Per II ant ël 1876: tuit doi a son stàit frapà da còsa a l'avio vëddù.

Sò nòm a l'é stàit dàit a n'asteròid dla fassa prinsipal, tra le òrbite ëd Mart e Gieuv 11241 Eckhout, dësquatà ël 24 stèmber 1960 da Cornelis Johannes van Houten, Ingrid van Houten-Groeneveld e Tom Gehrels.

## Galerìa d'image

Figura:Albert Eckhout Tapuia woman 1641.jpg|Fomna tapuia
Figura:Albert Eckhout - Tarairiu Man - Google Art Project.jpg|Òm tarairiu
Figura:India tupi.jpg|Fomna tupi con cit
Figura:Homtupinamba.jpg|Òm tupinamba
Figura:Eckhout, Albert - Mulher Africana.jpg|Fomna nèira con cit
Figura:Albert Eckhout painting.jpg|Òm african
Figura:Albert Eckhout - Mameluca.JPG|Fomna *mameluca* (d' origin bodrà européa e nativa)
Figura:MulatoAE.jpg|Òm mulat (d' origin bodrà européa e african-a)
Figura:Dança dos Tapuias.jpg|Dansa tapuia
Figura:Albert Eckhout - Cocos.jpg|Nòs ëd còch
Figura:Albert Eckhout - Mandioca.jpg|Manioca
Figura:Albert Eckhout - Cabaças Finas.jpg|"Cucurbitacee"
Figura:Albert Eckhout - Cabaças.jpg|"Cucurbitacee"
Figura:Albert Eckhout - Melão, repolho e outros vegetais.jpg|Cossa, rave e cossòt
Figura:Albert Eckhout 1610-1666 Brazilian fruits.jpg|Fruta brasilian-a
Figura:Albert Eckhout - Abacaxi, Mamão e Outras Frutas.jpg|Ananas, papaja e autr frut
Figura:Albert Eckhout - Bananas, goiaba e outras frutas.jpg|Banan-e, guava e autr frut
Figura:Albert Eckhout - Abóboras e Melões.jpg|Mangh e mlon

  
Categorìa:Pitor
Kje

Ël ***kje*** (o *parlà du kyé*, o *parlō de kyé)*, a l'é un dialèt dla lenga piemontèisa. 

## Distribussion
A l'é parlà an dontré pòst ant le montagne dla zòna a sud d'Ël Mondvì, an particolar a: 

* Prea, Baracco e Rastello (frassion ëd Rocafòrte) an Val Ele;
* Miroglio (frassion ëd Frabosa 'd Sot) an Val Maudagna;
* Straluzzo, Forneri, Lanza Serra, Seccata, Bossea e dzortut Fontane: na serie 'd frassion dël comun ëd Frabosa Sovrana spantià tra la val Maudagna e la Val Corsaglia.

## Particolarità
Ël nòm a ven dal përnòm personal dla prima përson-a singolar, che ant le autre lenghe gal-italiche (e pi in general nòrd-italian-e) a l'ha la forma [mi], antratan ch'an costa varietà as dis [kje], a vire scrivù , , . Tal forma a trova rëscontr an area piemontèis mach ant ij dialèt ossitan dla val Gess, an particolar col ëd Vaudié.

### Dùbit dzora la pertinensa a la lenga
As pensava fin-a j'agn '60 dël secol ch'a fa 20 ch'a fussa un dialèt dla lenga ossitan-a, antratan che ancheuj a l'é considerà un dialèt piemontèis meridional e për dontré ligurin. Col ch'a l'é sicur a l'é la mës-ciada d'element dle tre lenghe sità.

La surfassa originaria andoa as parlava kje a l'era compòsta da Frabosa Sovrana, Frabosa Sotana e da frassion montagnose d'Orméa (Chionea, Chioraira, Valdarmella).

## Variant

* variant ëd Prea
* variant ëd Fontane
Categorìa:Dialèt dla lenga piemontèisa
Categorìa:Lenga piemontèisa
Categorìa:Piemont
Cèj e Breja

**Cèj e Breja** (an italian: *Cellio con Breia*) a l'é un comun ëd 885 abitant (dàit agiornà al 2024) dla provincia ëd Vërsèj.

## Geografìa
Cèj e Breja as treuva ant la Val d'Arman, na valada lateral dla Valsesia, a n'autëssa 'd 685 méter sël livel dël mar. Ël comun a l'é stàit creà dël 2018 da la fusion dij vej comun ëd Cèj (Cellio) e Breja (Breia).

Ël teritòri comunal as dëstend an na zòna 'd transission antra la pianura e le montagne, con na rica vegetassion ëd castagné e bòsch.

## Stòria
La fusion dij doi comun a l'é stàita aprovà dapress a un referendum popolar e a l'é dventà efetiva ël 1m ëd fërvé dël 2018. St'union a l'é stàita creà për mej afronté le sfide aministrative e 'd dësvlup dij doi pais.

La stòria ëd Cèj e 'd Breja a l'é ligà a cola dla Valsesia e a soe tradission ëd pastorissia e d'agricoltura ëd montagna.

## Frassion
Ël comun a comprend vàire frassion e borgh:
* Cèj (sèntr aministrativ)
* Breja
* Ara
* Fobello
* Tzan
* Vila

## Monument e leu d'anteresse
* **Cesa 'd San Gioann Batista**: Cesa parochial ëd Cèj, con dj'euvre d'art sacra
* **Cesa 'd San Gioann**: Cesa 'd Breja, d'orìgin medieval
* **Oratòri 'd San Ròch**: Cit oratòri stòrich
* **Musé dla masnà**: Musé etnogràfich ch'a testimonia la vita 'd na vira
* **Pont vej**: Pont medieval an pera an sël torent Arman
* **Senté naturaj**: Për caminé ant ij bòsch e le colin-e dantorn

## Coltura
### Manifestassion
* Festa patronal ëd San Gioann Batista (24 ëd giugn)
* Festa dle frassion
* Fera dle produssion locaj
* Manifestassion an sle tradission valsesian-e

## Economìa
L'economìa 'd Cèj e Breja a l'é basà dzortut an sël turism (estiv e invernal), an sl'agricoltura e an sl'alevament. A son present d'atività artigianaj e 'd certi comers locaj.

Ij prodot tipich a comprendo:
* Formagg locaj
* Amel e salam
* Castagne e maron

## Aministrassion

## Vardé ëdcò
* Val d'Arman
* Valsesia
* Provincia ëd Vërsèj
* Piemont

## Colegament estèrn

* Sit ofissial del Comun ëd Cèj e Breja

## Arferiment


Categorìa:Comun dla provincia ëd Vërsèj
Categorìa:Valsesia
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Gàtich e Vron

**Gàtich e Vron** (an italian: *Gattico-Veruno*) a l'é un comun ëd 5.234 abitant (dàit agiornà al 2024) dla provincia ëd Noara.

## Geografìa
Gàtich e Vron as treuva ant la zòna dij brich a nòrd dël lagh Magior, a n'autëssa 'd 383 méter sël livel dël mar. Ël comun a l'é stàit creà dël 2019 da la fusion dij vej comun ëd Gàtich (Gattico) e Vron (Veruno).

Ël teritòri comunal a l'é caraterisà da 'n paisage 'd colin-e ch'a vardo an sla pianura ëd Noara e, ant le giornà ciàire, an sl'arch alpin.

## Stòria
La fusion dij doi comun a l'é stàita aprovà dapress a na consultassion popolar e a l'é dventà efetiva ël 1m ëd gené dël 2019. St'union a l'é stàita creà për garantì na pì bon-a gestion aministrativa e 'd servissi ai sitadin.

La stòria ëd Gàtich e 'd Vron a l'é ligà a cola dël Novarèis e a soa posission stràtegica an sla stra 'ntra Noara e la Svìssera.

## Frassion
Ël comun a comprend le frassion prinsipaj:
* Gàtich (sèntr aministrativ)
* Vron
* Bòsch
* Casnà
+ vàire borgh e cassin-e

## Monument e leu d'anteresse
* **Cesa 'd San Giòrs**: Cesa parochial ëd Gàtich, d'orìgin medieval con rimanegiament tard-baròch.
* **Cesa 'd San Lorens**: Cesa parochial ëd Vron, con un bel cioché romànich.
* **Santuari dla Madòna dël Sass**: Santuari marian da 'nté as ved un panorama anciarmant ëd la pianura.
* **Castel ëd Gàtich**: Strutura medieval, ancheuj adibìa a propietà privà.
* **Vilà 'd cassin-e**: Numerose cassin-e spantià për ël teritòri, testimonianse dl'economìa agrìcola stòrica.
* **Senté naturaj**: Për caminé ant le colin-e e 'nt ij bòsch dantorn.

## Coltura
### Manifestassion
* Festa patronal ëd San Giòrs (Gàtich, 23 d'avril)
* Festa patronal ëd San Lorens (Vron, 10 d'agost)
* Festa dël Pataron (festa dle frassion)
* Mërcà e fere dle produussion locaj
* Gare e manifestassion sportive

## Economìa
L'economìa 'd Gàtich e Vron a l'é mës-cià:
* **Agricoltura**: Viticultura (con produssion ëd vin DOC), coltivassion ëd cereal, arboricoltura.
* **Alevament**: Bovin e suin.
* **Atività artigianaj e 'd trasformassion**: Salumerìe, formagerìe, paneterìe.
* **Comers e servissi**: An aument për via dla vicinansa con Noara.
* **Turism**: Turism ëd passagi, grassie a la posission panoràmica.

## Aministrassion

## Vardé ëdcò
* Provincia ëd Noara
* Piemont
* Lagh Magior
* Brìch novarèis

## Colegament estèrn
* Sit ofissial del Comun ëd Gàtich e Vron

## Arferiment


Categorìa:Comun dla provincia ëd Noara
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI