open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Johann Wolfgang von Goethe

**Johann Wolfgang von Goethe**, nassù ai 28 d'aost dël 1749, mòrt ai 22 ëd mars dël 1832, a l'é stàit në scritor tedesch, ma ëdcò poeta e dramaturgh. A l'é ëdcò stàit n'ator, n'aministrador, në siensià,  un geòlogh, un botànich e un filòsof. A l'ha anfluensà motobin dë scritor e pensador dël sécol ch'a fà XIX. Soa contribussion a la siensa a comprend ij sò travaj ëd botànica e soa *Teorìa dij color*. Ij sò lìber a son soens sità e quaich soa disà a l'é dventà part ëd la Lenga tedesca. Ij sò poem a son stàit butà an mùsica da composidor com Schubert, Schumann, Brahms, Wolf, e Strauss. Crìtich e student a diso che ij sò poem a son mach bej an tedesch, përchè a son mal ëd rende an d'àutre lenghe. Ij sò drama a son nen rapresentà soens fòra dla Germania e ij sò travaj sientìfich a son superà.

## Euvre pi amportante
* *Götz von Berlichingen mit der eisernen Hand*, 1773
* *Prometheus*, 1774
* *Die Leiden des jungen Werthers*, 1774
* *Iphigenie auf Tauris*, 1779
* *Torquato Tasso*, 1780 - 1790
* *Römische Elegien*, 1788-90
* *Venezianische Epigramme*, 1790
* *Faust. Ein Fragment*, 1790
* *Wilhelm Meisters Lehrjahre*, 1795/96
* *Faust. Eine Tragödie*, 1808
* *Theory of colours*, 1810
* *West-östlicher Divan*, 1819
* *Faust II*, 1833

Goethe
Hafez

**Khwajeh Shams al-Din Muhammad Hafez-e Shirazi** (ëdcò ciamà **Hafiz**) (nassù tra ël 1310 e ël 1337, as pensa ch'a sia mòrt a l'età ëd 69 agn) (Përsian: خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی) o **Hafez** a l'é un poeta përsian. Hafez a l'era nassù a Shiraz, Iran. Hafez a l'avìa amparà ël Coran a memòria da cit. Ij sò poem a son cujì ant ël *Divan e Hafez*. William Jones a l'ha voltà ij sò travaj an anglèis dël 1771.

## Vita

Conbin che a l'abia avù motobin d'anfluensa an sla vita e la cultura dla Persia e che a sia stàit motobin avosà e anfluent, pòchi detaj ëd soa vita a son conossù, e dzortut per ij sò prim agn a-i é na gran quantità d'anedot pi o men mìtich. Quaidun dij *tazkeras* (anédot biogràfich) ch'a lo arvardo a son generalment considerà pa credìbij.
Un dij prim document ch'a parla dla vita d'Hafez a l'é la prefassion dël *Divān*, ch'a l'é stàit scrivù da un contemporani d'Hafez ch'a podìa ciamesse  Moḥammad Golandām. 
L'edission moderna generalment acetà dël *Divān e Hafez* a l'é conossù com *Qazvini-Ḡani*, componù da Moḥammad Qazvini e Qāsem Ḡani.

Hafez
Kalidasa

**Kālidās** (Devanāgarī: कालिदास), a l'é stàit l'autor ëd *Meghadoot*, *Shākuntal*, e àutr travaj an Sànscrit. A l'ha an Sànscrit un pòst com poeta e com dramàturgh un pòch com Shakespeare a l'ha an Anglèis. 

Ij drama e le poesie ëd Kālidās a son basà an sla mitologìa e an sla filosofìa Hindu.

## Vita
A-i é bin pòch ch'as conòssa ëd sigur an sla vita ëd Kālidās. A l'é manch sigur quand a sia vivù e l'antërval ëd temp anté a peul esse vivù a l'é tra ël 130 prima ëd Nosgnor e ëd 600 dòp Nosgnor.

Kālidās ant ij sò travaj a arcòrda pa gnun re com sò mecenà.

## Travaj
### Drama
Kālidās a l'ha scrivù tre drama: *Mālawikāgnimitra* ("Mālavikā e Agnimitra"), *Abhijñānashākuntala* ("L'arconossiment ëd  Shakuntala"), and *Vikramorwasheeya* ("Përtinent a Vikram e Urwashi"). Abhijñānashākuntala, che a l'é considerà soa ciadeuvra a l'é stàit ël prim a esse voltà an Anglèis e an Alman.

### Poesie
Kālidās a l'ha scrivù doi poema épich, *Raghuvamsha* ("La dinastìa ëd Raghu") and *Kumārasambhawa* ("Nàssita ëd Kumar Kartikeya"), e ij poema lìrich *Meghadoota* ("Nìvola Mëssagera") e *Rutusamhāra* ("L'esposission ëd le Stagion").

Kalidasa
Li Bai

**Li Bai** or **Li Po** (李白 Lǐ Bái / Lǐ Bó), nassù a Sui Ye dël 701 e mòrt a Dan Tu del 762 a l'é stàit un poeta cinèis.

Sò amis e poeta Du Fu a l'ha anserilo ant la partìa dë studios cinèis che chiel a ciamavà ant un poem "*J'eut Imortaj dla Copa ëd Vin*". Li Bai a l'é soens considerà, ansema a Du Fu, com un dij doi pi avosà poeta dla stòria literaria dla Cin-a.  As conòsso pi o men 1.100 soe poesìe. 

La prima tradussion ëd soe poesìe ant na lenga ossidental a l'é stàita publicà dël 1862 dal marchèis d'Hervey de Saint-Denys ant soe *Poésies de l'Époque des Thang*. An anglèis ij travaj ëd Li Bai a son stàit voltà da Herbert Allen Giles ant soa publicassion *History of Chinese Literature* (1901). Peui a son stàit voltà liberament, ma poeticament an manera anfluenta, da Ezra Pound che a l'ha voltà la vërsion giaponèisa dij travaj ëd Li Bai.

Li Bai a l'é conossù për soa imaginassion stravaganta e për l'usagi ëd figure dël Taoism ant soe poesìe, e për soa passion për ij licor. A l'ha passà motobin ëd sò temp ant ij viagi. As conta la storia che a l'é drocà da soa barca quand a l'avià provà a ambrassé la lun-a arflessa ant l'eva, e donca a l'é nià ant lë Yangtze.

## Anfluensa
Li Bai a l'é stàit anfluent ant l'Ossident mersì a la vërsion d'Ezra Pound ëd quaich soe poesìe ant la colession *Cathay*, An Orient a l'ha anfluensà dij poeta com Mi Fei ant la Dinastìa Song.

Un crater dël pianet Mercuri a l'ha avù sò nòm.

Li Bai
Dompierre (Oise)

**Dompierre** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardia, ant ël dipartiment ëd l'Oise. A së stend për na surfassa ëd 2,73 km², con 231 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 84 ab/km².

## Demografia

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Oise
Jaulzy

**Jaulzy** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l'Oise. As dëstend an s'na surfassa ëd 7,26 km², con 811 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 111 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Oise
Vladimir Nabokov

**Vladimir Nabokov**, nassù ai 22 d'avril dël 1899, mòrt ai 2 ëd luj dël 1977 a l'é stàit në scritor russi.

A l'ha scrivù sò prim lìber an Russi, e peui a l'ha migrà ant jë Stat Unì, anté a l'ha scrivù an  anglèis. Ij sò lìber a comprendo *[[Lolita]]* and *[[Pnin]]*.

Dël 1919, Nabokov e soa famija a son trasferisse an Euròpa. Dël 1945, a l'é dventà sitadin american.

Nabokov
Omer

**Homer** a l'é ël nòm ëd l'antich poeta grech ch'as dis a l'abia scrivù i doi poema épich *Iliad* e *Odissea*.

Cost a son ij prim travaj ëd litratura greca ch'a sio sopravivù fin ai nòst di, e a son tra i pi gran tesòr litrari dël mond antich.

A son un prodòt ëd la cultura Micenea.
L'Iliad a parla ëd la stòria dla guèra ëd Tròja, che a l'é datà d'antorn al 1190 prima ëd Nosgnor; l'Odissea a parla ëd l'artorn a ca da la guèra d'un dij protagonist, Ulisse.

Ij manscrit d'Omer a son stàit scrivù motobin pi tard, a peul esse d'antorn a l'800 prima ëd Nosgnor.

Omer
Giuseppe Sauli

Pitor.
**Giuseppe Sauli** a l'era nà dël 1853 an na famija asià.
Dotà ëd na bon-a predisposission al dissegn, a l'ha ancaminà a anteressesse ëd pitura già da masnà.
Da giovo a l'ha frequentà l'ambient artìstich turinèis, strenzend amicissia con vàire pitor e scultor che a Turin a travajavo.

Sauli a l'ha esponù për la prima vira a la Promotris ëd le bele art ëd Turin dël 1875.
Apress a l'ha partissipà a la Mostra nassional ëd Turin e a j'esposission organisà dal Sìrcol ëd j'artista.
Dël 1883 a l'ha smonù soe euvre an n'esposission a Roma e l'ann apress a la Mostra antërnassional ëd Turin.
Dël 1912 a l'ha esponù për la dariera vira a la Promotris dle bele art.

Giuseppe Sauli a l'é mòrt a Turin dël 1928.
A l'é stàit sotrà ant ël campossanto ëd Casalborgon, ël pais ëd nassensa ëd soa fomna Angela.

Sauli, Giuseppe
Marcel Proust

**Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust**, nassù a Paris ai 10 ëd luj dël 1871, mòrt a Paris ai 18 ëd novèmber dël 1922, a l'é stàit un novelista, sagista e crìtich fransèis, mèj conossù com l'autor d*'À la recherche du temps perdu*, un travaj monumental dla narativa dël sécol ch'a fà XX, publicà an set part dal 1913 al 1927.

Proust a l'era n'omosessual. A l'é mòrt për na polmonìa.

## Euvre
Soa euvra prinsipal a l'é *À la recherche du temps perdu*, dividùa an set part:
* *Du côté de chez Swann*
* *À l'ombre des jeunes filles en fleurs*
* *Le Côté de Guermantes*
* *Sodome et Gomorrhe*
* *La Prisonnière*
* *La Fugitive Albertine disparue*
* *Le Temps retrouvé*

D'àutre soe euvre a son:
* *L'indifférent* (1893)
* *Les Plaisirs et les Jours* (1896)
* *Jean Santeuil* (1895-1900)

Proust, Marcel
Proust, Marcel
Aleksandr Puškin

**Aleksandr Sergeevič Puškin**, an lenga russa *Александр Сергеевич Пушкин*, nassù ai 6 ëd giugn (26 magg dël calendari Giulian) dël 1799 a Mosca, mòrt ai 10 ëd fërvé (27 gené dël calendari Giulian) dël 1837 a San Peroborgh, a l'é stàit un poeta, dramaturgh e scritor russi dë stòrie curte.

A l'é ritenù ël pi grand poeta russi. A l'ha ancaminà la gran tradission dla litratura russa. Puškin a l'ha scrivù ant na manera che gnun àutr autor Russi a l'avìa mai fàit: a l'ha dovrà la lenga russa parlà al temp nopà ëd dovré ël vèj stil dël russi litùrgich. Soa anfluensa dzor j'àutr scritor russi a l'é stàita enòrm e vàire composidor russi a l'han butà an mùsica soe conte e sò poem. Pòche përson-e fòra dla Russia a l'han lesù ij sò poem. Sòn a l'é përchè soa poesìa a l'é motobin mal ëd volté an àutre lenghe përchè le paròle a son pien-e dë speciaj significà ant la cultura russa.

Puškin a l'é mòrt ant un duel dël 1837 a l'età ëd 37 agn.

Puškin, Aleksandr
Puškin, Aleksandr
Louis Armstrong

**Louis Daniel Armstrong** a l'era nassù ai 4 d'aost dël 1901 e a l'é mòrt ai 6 ëd luj dël 1971. A l'é stàit un mùsich jazz american, ëdcò conossù con jë stanòm ëd **Satchmo** e **Pops**.

A l'era n'afro-american che a cantava ël blues e a sonava la tromba e la cornëtta a l'era avosà ant tut ël mond. A l'era ëdcò conossù com cantant për soa vos. Armstrong a l'ha vagnà tanti premi ant soa cariera. A l'é mòrt për n'atach ëd cheur a New York, ant ël quarté ëd Corona, Queens.

Armstrong, Louis
Armstrong, Louis
Antonio Vivaldi

Compositor.
**Antonio Vivaldi** a l'era nassù a Venessia ai 4 ëd mars 1678 e a l'é mòrt a Vien-a ai 28 ëd luj dël 1741.

## Soe euvre
### Sonade
* 60 sonade për në strument e bas
* 27 sonade për doi strument e bas
* 3 sonade për quatr ëstrument

### Consert
* 329 consert
* 45 consert dobi
* 34 consert ëd grop
* 4 consert për doe orchestre d'arch e solista
* 22 consert da stansia

Vivaldi, Antonio
Musé dla vitura ëd Turin

Ël **musé dla vitura** a l'é un musé ëd Turin.
Ij travaj për ël musé a l'han ancaminà dël 1957.
L'inaugurassion a l'é tnusse ant ël novèmber dël 1960.


Paolo Monti - Servizio fotografico (Torino, 1961) - BEIC 6328492.jpg
Paolo Monti - Servizio fotografico - BEIC 6338627.jpg
Paolo Monti - Servizio fotografico - BEIC 6338632.jpg


Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Musé ëd Turin
Silly-Tillard

**Silly-Tillard** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l'Oise. A së stend për na surfassa ëd 11,14 km², con 402 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 36 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Oise
Efet Doppler

La frequensa aparenta ëd na sorgiss d'onde a cangia s'a-i é un moviment relativ antra la sorgiss e l'osservator.
St'enonsià a l'é ciamà **efet Doppler** o **prinsipi ëd Doppler**, dal nòm dël fìsich C.J. Doppler (1803-1853) che për prim a l'ha armarcalo ant j'onde sonore.

Categorìa:Fìsica
Laj ëd Weber-Fechner

La **laj ëd Weber-Fechner** a l'é na laj aprossimà dë psicologìa che a fortiss che la grandëssa ëd na sensassion a l'é proporsional al logaritm ëd soa antensità, visadì
:S=k \log \frac I{I_0} 
anté che *S* a arpresenta la grandëssa dla sensassion (për esempi ël volum d'un son), *I* l'antensità e I_0 l'antensità a 'n livel d'arferiment.

Categorìa:Psicologìa
Alexander Graham Bell

Fìsich.
**Alexander Graham Bell** a l'era nà a Edimborgh dël 3 mars 1847 e a l'é mòrt a Beinn Bhreagh, an Canadà, dël 2 d'òst 1922.
A l'ha mnà d'arnomà arserche an sël son.

## A pòrto sò nòm
*Bell (unità dë mzura)

Bell, Alexandergraham
Bell, Alexandergraham
Orija

L**'orija**, an soa essensa, a l'é n'angign ch'a trasmet e a agrandiss ij cangiament ëd pression ch'a-j rivo tanme onde sonore.

A consist ëd tre session: l'orija esterior, l'orija mesan-a e l'orija anterna.
La session esterior a consist ëd l'orija esterna e dël canal.
Ël canal a l'é separà da l'orija mesan-a da na membran-a.
Ant l'orija mesan-a a-i son tre cit òss ch'a trasmëtto ij cangiament ëd pression a l'orija anterna.
Si tre òss a formo un sistema ëd leve rangià ëd fasson d'agrandì la fòrsa: ij cangiament ëd pression a son aumentà da 30 a 60 vire.
L'orija anterna a l'é ampinìa ëd lìquid.

A l'é possìbil për le vibrassion sonore ëd passé aranda dl'orija esterior e mesan-a e esse portà a travers ëd l'òss an manera direta a l'orija anterna.

L'orija uman-a a peul rësponde a onde sonore arlongh n'antërval ëd frequense da anviron 20 sicl al second a anviron 20.000 sicl al second.

Categorìa:Notomìa
Pyotr Ilyich Tchaikovsky

**Pëtr Il’ič Čajkovskij** (ëdcò **Pyotr Ilyich Tchaikovsky**) (an Russi: Пётр Ильич Чайковский, *Pëtr Il’ič Čajkovskij*), nassù a Kamsko-Votkinsk ai 7 ëd magg dël 1840, mòrt a San Peroborgh ai 6 ëd novèmber dël 1893, a l'é stàit un composidor russi ch'a l'ha vivù ant ël perìod romàntich.  A l'é ël pi avosà ëd tùit ij composidor russi.  A l'ha scrivù dle molodìe ancirmante, dramatiche e pin-e d'emossion. A l'avìa amparà tant studiand la mùsica dl'Euròpa ossidental, ma soa mùsica a l'ha ëdcò motobin ëd russi. Soe composission a comprendo 11 opere, 3 balèt, mùsica d'orchestra, mùsica da ciambra e pi ëd 100 sonà.  Ij sò balèt  (*Ël lagh dij cign*, *Lë S-ciapanos* e *La Bela Dormenta ant ël Bòsch*) a son quaidun dij tòch pi conossù ant tuta la mùsica clàssica.

Čajkovskij, Pëtr
Chanaz

**Chanaz** a l'é na comun-a ëd 522 abitant ant ël dipartiment ëd Savòja.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Yves Husson (snistra).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Savòja
Onda eletromagnética

J**'onde eletromagnétiche** a son dij cangiament periòdich ëd camp elétrich e magnétich ch'a viagio a travers dlë spassi.
Le componente dël camp elétrich e dël camp magnétich a resto a àngol drit l'un-a da l'àutra e a àngol drit rëspet a la diression ëd lë spostament.

L'andi dj'onde eletromagnétiche ant lë spassi veuid a l'é gropà a la përmëttività e a la përmeabilità:
:c= \frac 1{ \sqrt{ \mu_0 \varepsilon_0} } =3 \cdot 10^8 \frac m{sec} .

Con dle sorgiss giuste as peulo produve d'onde eletromagnétiche ëd frequensa qualsëssìa an n'antërval motobin gròss, da scasi 0 a n'órdin ëd 10^{25} al second.

Categorìa:Fìsica
Fotómeter

Un **fotómeter** a l'é n'utiss ch'a serv për confronté l'antensità luminosa ëd doe sorgiss ëd lus.
Na forma comun-a ëd s'utiss a consist ëd na longa sbara graduà, con le doe làmpade da confronté montà a soe estremità.
Në scren bianch a l'é piassà antrames a le làmpade e spostà fin-a a che soe doe face a son anluminà ant l'istessa manera.

Categorìa:Òtica
Categorìa:Utiss
Presepi

Ël **presepi** a l'é n'arpresentassion ëd la nàssita ëd Nosgnor.
Soe orìgin a armonto a l'ann 1223.

Categorìa:Cristianésim
Antonín Dvořák

**Antonín Dvořák**, nassù a Nelahozeves, vzin a Kralupy, ai 8 dë Stèmber dël 1841, mòrt a Praga al 1m ëd magg dël 1904, a l'é stàit un composidor cech. Dvořák, Bedrich Smetana e Leoš Janácek a son ij tre pi avosà composidor ch'a l'han scrivù dla mùsica nassionalista ceca. A l'ha scrivù mùsica da ciambra, comprèis vàire quartèt, mùsica da pian, sonà, opere, oratòri e neuv sinfonìe. L'ùltima dë ste sinfonìe a l'é conossùa com la Sinfonìa dël Mond Neuv, përchè chiel a l'ha scrivula ant jë Stat Unì (ël *Mond Neuv*). A l'é avosà dzortut ël moviment adasi sonà con l'obòe.

Dvořák, Antonín
Talmontiers

**Talmontiers** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l'Oise. A së stend për na surfassa ëd 9,23 km², con 653 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 70 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Oise
Carlo Collodi

Scritor an lenga italian-a e giornalista.
**Carlo Lorenzini**, ch'as fasìa ciamé **Carlo Collodi** dovrand 'me stranòm ël nòm dla borgià ëd nàssita ëd soa mare, a l'era nassù a Firense ël 24 ëd novèmber dël 1826 e a l'é mòrt a Firense ël 26 d'otóber dël 1890.

## Euvre prinsipaj
* *Le avventure di Pinocchio. Storia di un burattino* (romanz, 1880)

Collodi, Carlo
Collodi, Carlo
Carlo, Collodi
Frédéric Chopin

**Frédéric Chopin**, nassù ai 1m ëd mars (o al 22 dë Stèmber) dël 1810, mòrt ai 17 d'otober dël 1849, a l'é stàit n'avosà pianista e composidor poloneis.

## Composission
Quase tùit ij tòch ëd mùsica scrivù da Chopin a son mach për pian e motobin dij rëstant a l'han com prinsipal strument ël pian. A l'ha scrivù sonà për pian (dont la sonà *Marcia Funebre* a l'é motobin avosà), doi concert për pian, studi, balà, noturn, masurche, polonèise, valzer e vàire prelud. Soa mùsica a l'era già avosà con chiel an vita. Robert Schumann na vira  a l'ha scrivù, a propòsit ëd Chopin, "Giù ël capel, monsù! Un geni." Schumann a l'era un gran amirador ëd Chopin.

Chopin, Frédéric
Clermont

***Clermont*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Clermont (Landes)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Landes

* d'un **[[Clermont (Oise)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Oise
Gustav Mahler

**Gustav Mahler**, nassù a Kalischt (adess Kalište) an Boemia ai 7 ëd luj dël 1860, mòrt a Vien-a ai 18 ëd magg dël 1911, a l'é stàit un compositor e diretor d'orchestra.

A l'é stàit un dij pi gran compositor dël perìod romàntich. A l'ha scrivù des sinfonìe (e lassà da finì cola ch'a fasìa óndes) e vàire colession ëd sonade con compagnament d'orchestra.

A l'era motobin anteressà a le canson popolar an tedesch e a l'ha trovà dle neuve manere ëd dovré ël cant popolar ant le sinfonìe orchestraj.

Sò travaj *Das Lied von der Erde* (*La Canson ëd la Tèra*) a l'é un-a dle soe euvre pi avosà, e a combin-a ël cant con la forma musical ëd la sinfonìa. A l'é stàit ëdcò un gran diretor d'orchestra e a l'ha contribuì a fé vnì l'Òpera ëd Vien-a avosà ant ël mond.

Mahler, Gustav
Edith Piaf

**Édith Piaf**, nassùa ai 19 dë dzèmber dël 1915 e mòrta ai 11 d'otober dël 1963 (la data ufissial ëd la mòrt a son j'11 d'otober, ma la data vera a son ij 10 d'otober), a l'é stàita un-a dle pi avosà cantante dla Fransa. 

Sò nòm ver a l'era **Édith Giovanna Gassion** e sò stranòm d'art a l'era *"La Môme Piaf"*.

A l'era dventà n'icon-a nassional. Soa mùsica a l'era n'imàgine ëd soa tràgica vita. La Piaf a l'era conossùa për canté le balade con na vos strassianta.

Piaf, Édith
Balon d'òr

Ël **balon d'òr** a l'é 'n premi anual ch'a veul arcompensé ël mej giugador ëd fótbal dël mond.
L'arconossiment a l'é stàit creà dël 1956 da l'arvista specialisà France football. 
## Arferiment


Categorìa:Fótbal
Teorema d'arpresentassion dë Stone

Ël **teorema dë Stone** a fortiss che tuta àlgebra ëd Boole a l'é isomorfa a l'àlgebra dij sot-ansem duvert e sarà ëd në spassi compat 0-dimensional.

Categorìa:Àlgebra
Igor' Stravinskij

**Igor' Stravinskij** o (**Igor Stravinsky**) a l'era nassù a Lomonosov, an Russia (adess Oranienbaum), ai 17 ëd giugn dël 1882 e a l'é mòrt a New York, ai 6 d'avril dël 1971. A l'é stàit un dij pi amportant composidor dël sécol ch'a fà XX, e un leader ant ël modernism an mùsica. Quand la Rivolussion Russa a l'é ancaminà a l'é andàit an Svìssera e peui a Paris, e a la fin, quand la Sconda Guèra Mondial a l'é ancaminà dël 1939, a l'é andàit ant jë Stat Unì.

Stravinskij a l'ha scrivù mùsica an vàire stij. An prinsipi a l'ha scrivù mùsica com sò magìster Nikolai Rimsky-Korsakov. A-j piasìa la mùsica russa nativa. A l'ha scrivù mùsica ch'a l'avìa acòrd e ritm motobin complicà. A l'é mùsica viva, e quaidun-a ëd soe mej conossùe euvre dë sta sòrt a son stàit scrivù për ël *Balèt Russi* ëd Sergei Diaghilev: *L'Usel ëd Feu*, *Petrushka*, *La Fera dla Prima*, *Le nos*, *Pulsinela* e *Apollo musagète*. A son stàit scrivù dal 1910 al 1928.

Peui a l'ha cangià sò stil e a l'ha scrivù an col ch'a l'é ciamà stil “neo-clàssich”. A l'ha basalo an sla mùsica dël *perìod clàssich ëd la musica* ma  a l'ha cangialo. Soa opera completa *The Rake's Progress* a l'é scrivùa an cost stil. Ant ij sò ùltim agn a l'ha scrivù mùsica semi-seria.

Stravinskij, Igor'
Cesa dij Sant Bernardin e Ròch (Cher)

La **cesa dij Sant Bernardin e Ròch** a l'é na cesa ëd Cher.
A l'adoss a l'era na capela batìa dël 1675; peui a l'é stàita agrandìa ant ij sécoj apress.

Sant Bernardin e Ròch
Categorìa:Catolicésim an Piemont
Cesa ëd San Giòrs (Cher)

La **cesa ëd San Giòrs** a l'é na cesa ëd Cher.
A armonta al sécol ch'a fa XIII e a l'é stàita riedificà a parte dal 1441.


File:Chiaudano, Mario – Statuta et capitula societatis Sancti Georgii seu populi Charensis, 1940 – BEIC 14508474.jpg|Mario Chiaudano, *Statuta et capitula societatis Sancti Georgii seu populi Charensis*, vol. I, 1940
File:Dolza, Carlo – Statuta et capitula societatis Sancti Georgii seu populi Charensis, 1950 – BEIC 14508851.jpg|Carlo Dolza, vol. II, 1950


Cesaedsanduminicher
San Giòrs
Cesa ëd San Dumini (Cher)

La **cesa ëd San Dumini** a l'é na cesa ëd Cher.

An prinsipi a l’era na cesa gòtica con tre navà, ma durant ël sécol ch'a fa XIV a l’han giontà tante capele ai fianch. Ant ël sécol ch'a fa XVI a l’han fait na gran biblioteca ch’ajé ancora ancheuj. 

La cesa a conserva vàire tesòr d’art come l’euvre dël Moncalv *L'arsurresion ëd Lazzaro* e *La moltiplicassion dij pan*. Guglielmo Caccia, ciamà "ël Moncalv", a l’a decorà ëdcò ël còro ‘d la cesa. 
Ël pitor Giovanni Martino Spanzolli a l’é l’autor dl’afresch *La Madona dël lait*, che a rapresenta la vèrgin Maria antant che a dà ël lait a sò fieul. 

La faciada ‘dla [cesa arpija le veje muraje ‘dl’[Età ëd mes e a l’intern ëd la cesa a-i-son l’òrt e ël giardin dij frà.

Cesaedsanduminicher
San Dumini
Elvis Presley

**Elvis Aaron Presley**, nassù a Tupelo ai 8 ëd gené dël 1935, mòrt a Memphis ai 16 d'aost dël 1977, a l'era un cantant e ator american.

A l'é stàit un dij prim e pi avosà ant la mùsica *rock and roll*. A l'avìa ëdcò recità an vàire film. Soa notorietà a continua ëdcò vaire agn d'apress ëd soa mòrt.

A l'é un-a dle përson-e dël sécol ch'a fà XX pi bin conossù ant ël mond. A l'é talment popolar che tanti a lo conòsso mach com *"Elvis"*. A l'é ëdcò ciamà *"The King of Rock and Roll"* (*Ël re dël rock and roll*), o mach *"The King"* (*Ël re*).

Presley, Elvis
Presley, Elvis
Frank Zappa

Ghitarista, compositor, cantant e produtor.
**Frank Vincent Zappa** a l'era nà dël 1940 e a l'é mòrt dël 1993.
A fasìa part ëd la formassion musical Mothers of invention.

Zappa, Frank
Zappa, Frank
Zappa, Frank
Santuari dla Nonsià (Cher)

Ël **santuari dla Nonsià** a l'é na cesa ëd Cher.
A armonta al sécol ch'a fa XVII.

Categorìa:Catolicésim an Piemont
Categorìa:Cese ëd Cher
Białystok

**Białystok** a l'é na sità polonèisa dël voivodà dla Podlachia. Ant ël 2006 a l'avìa na popolassion ëd 295.000 përson-e, pì d'àutre 402.000 ant ël sircondari.

## Anliure esterne
* Sit ofissial dla sità
* Sit dl'aministrassion torìstica

Categorìa:Sità polonèise
Bochet ëd Séssera

Ël **bochet ëd Séssera** a l'é un passage ant j'Alp, a n'autëssa ëd 1373 méter, tra la Val ëd Mòss e la Val Séssera. 

## Anliure esterne
* www.bocchetto.it Ël sit internet dël *Centro Fondo* dël bochet

Categorìa:Provinsa ëd Biela
Arpad Weisz

Fotbaleur e anlenator ëd fótbal.
**Arpad Weisz** a l'era nà a Solf, davzin a Bùdapest, dël 1896, da na famija ebréa.
A l'ha fàit na curta cariera da giugador, ch'a l'ha anterompù dël 1926 për n'infortuni grev.
An col ann a l'é dventà anlenator ëd l'Inter.
Weisz a l'avìa la caraterìstica che a anlenava an braje curte, nopà che con la vestimenta, 'me ch'as costumava a coi temp-là.
Con l'Inter a l'ha vagnà lë scudèt dël 1930.

Dòp un perìod al Noara, a l'é passà al Bològna, con ël qual a l'ha vagnà jë scudèt dël 1936 e 1937 e ël trofeo dl'esposission ëd Paris dël 1937.
Dël 1938 a l'é stàit licensià dal Bològna e a l'ha chità l'Italia për via dle laj rassiaj.
A l'ha vivù a Paris, anté ch'a l'ha nen trovà 'd travaj, e peui a l'ha tramudà an Olanda.

Apress l'anvasion nasista a l'é stàit arestà e deportà ant ël camp dë sterminassion d'Auschwitz, anté ch'a l'é mòrt dël 1944.
Ambelelà a son mòrt ëdcò soa fomna e ij sò doi fieuj.

Weisz, Arpad
Séssera

La  **Séssera** (an italian *Sessera*) a  l'é na dòira ëd le provinse ëd Biela e ëd Vërsèj, afluent ëd drita dla Sesia.

## Përcors
A nass davsin al Mont Bò; a traversa peui la Val Séssera e, bagnà ël teritòri 'd Cògiola, a arsèiv da snistra j'eve ëd la Stron-a ëd Pòstua.
Rivà 'nt ël teritòri 'd la provincia ëd Vërsèj as campa  anfin 'nt la Sesia al Borgh Sesia.

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 7,5 m3/sec, un bassin ëd 189 km² e na longheur ëd 35,4 km.

### Portá media mensil

## Nòte


Séssera
Categorìa:Provinsa ëd Biela
Categorìa:Provinsa ëd Vërsèj
Giuseppe De Nittis

Pitor.
Nassù a Barlëtta dël 1846, mòrt dël 1884.
A l'é stàit sotrà al campossanto Père-Lachaise.

Denittis, Giuseppe
Aberassion ësférica

Nen tuti ij raj paralej a l'ass prinsipal ëd në specc ësférich a son arfletù a n'ùnich feu.
Ij raj pi leugn da l'ass a son arfletù ëd fasson d'ancrosié l'ass pi davzin a lë specc che coj davzin a l'ass.
Costa impërfession a l'é ciamà **aberassion ësférica**.
Un fenòmeno dl'istess tipo a-i riva për le lent.

Categorìa:Òtica
Comëtta (òtica)

La **comëtta** a l'é na forma d'aberassion ësférica lateral dle lent, ch'a-i riva për j'oget ch'a son piassà da banda dl'ass prinsipal.
Ij raj da costi pont a peulo ancrosié ël pian focal nen ant un feu precis, ma an na plancia a forma ëd comëtta (dont ël nòm).
St'efet a peul esse minimisà dovrand un sistema ëd lent ch'a l'abio vàire surfasse, opura da 'n blocage ch'a elìmina ij raj ch'a son nen davzin a l'ass prinsipal.

Categorìa:Òtica
Astigmatism

L**'astigmatism** a l'é un difet ëd le lent ch'a fa an manera che le linie orisontaj e verticaj ëd n'oget a son portà a focalisesse an s'dij pian diferent.
La càusa dl'astigmatism a l'é ël manch ëd simetrìa ëd na lent, o d'un sistema ëd lent, rëspet a la linia dal sènter ëd la lent a n'oget.
Ant l'euj sòn a-i riva cand la curvadura dla còrnea a l'é diferenta an sij vàire pian assiaj.
Tutun l'astigmatism a-i riva ëdcò për le lent tut afàit ësfériche cand la sorgiss a l'é nen an sl'ass òtich ëd la lent.
Parèj che d'àutri difet, l'astigmatism as peul coregg-se con na combinassion ëd lent.

Categorìa:Medzin-a
Categorìa:Òtica
Alençon

**Alençon** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Bassa Normandìa, ant ël dipartiment d'Orne. As dëstend për na surfassa ëd 10,68 km², con 29.988 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 2.808 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Orne
Umm Kulthum

**Umm Kulthum**, nassùa ai 4 ëd magg dël 1904, mòrta ai 3 ëd fërvé dël 1975, a l'é stàita na cantanta, cantautris e atris egissian-a. A l'era nassùa a Tamay ez-Zahayra. A l'é stàita un-a dle pi avosà cantante dël sécol ch'a fà XX ant ël mond Àrab. 

Kulthum, Umm
Vladimir Vysockij

**Vladimir Semyonovich Vysockij** (ëdcò **Vladimir Vysotsky**), nassù ai 25 ëd gené dël 1938, mòrt ai 25 ëd luj dël 1980, a l'é stàit n'icon-a URSS e russa com cantant, cantautor, poeta e ator. A l'era n'ebreo russi. Soa cariera a l'ha avù un gròss e përdurant efet an sla cultura russa.

Vladimir Vysockij a l'avìa motobin ëd talent e a l'é soens descrivù com un *"bard"* (*бард*). Sta paròla a l'avià un significà special ant l'Union Soviética. A Vysockij a l'é mai piasuje lòn-lì. Chiel as ritenìa n'ator e në scritor. Sò travaj a l'é stàit ignorà da l'ambient cultural ufissial soviétich, ma chiel a l'é stàit motobin avosà an ment ëd soa vita. Anchej, vàire mùsich e ator popolar russi a preuvo a imitelo.

## Sit ëd la Ragnà
* Canson ëd Vladimir Vysockij voltà an lenghe diferente

Vysotsk, Vladimir
Carla Marins

**Carla Cristina Marins** (Campos dos Goytacazes, Brasil, 7 ëd giugn dël 1968), a l'é n'atris brasilian-a.

## Filmografìa
* 1986 - *Hipertensão* .... Carola
* 1987 - *Bambolê* .... Cristina Galhardo
* 1988 - *Bebê a Bordo* .... Sininho
* 1989 - *O Sexo dos Anjos* .... Gigi
* 1990 - *Delegacia de Mulheres* (ep. "Acima de Qualquer Suspeita") .... Alice
* 1990 - *A, E, I, O... Urca* .... Suzy Lee
* 1990 - *Araponga* .... Arlete
* 1992 - *Pedra sobre Pedra* .... Eliane
* 1993 - *O Mapa da Mina* .... Elisa Souto
* 1993 - *Caso Especial* (ep. "O Besouro e a Rosa") .... Rosa
* 1994 - *[[Tropicaliente]]* .... Dalila
* 1995 - *[[História de Amor]]* .... Joyce Assunção
* 1997 - *[[La indomable (telenovela de 1997)|La indomable]]* .... Dinorah
* 1997 - *A Comédia da Vida Privada* (ep. "Papai Foi à Lua") .... Laurinha
* 1998 - *Você Decide* (ep. "A Neta") .... Andréa
* 1999 - *Você Decide* (ep. "Assunto de Família")
* 1999 - *[[Vila Madalena (telenovela)|Vila Madalena]]* .... Nancy Xavier
* 2000 - *Brava Gente* (ep. "O Casamento Enganoso") .... Estefânia
* 2001 - *[[Puerto de los milagros]]* .... Judite dos Reis
* 2002 - *A Grande Família* (ep. "Vai Ser Tuco na Vida") .... Rosemary
* 2003 - *Sítio do Picapau Amarelo* (ep. "O Primo do Carijó") .... Mula sin cabeza / Berta 
* 2003 - *Kubanacan* .... Oleana
* 2005 - *Bang Bang* .... Alba
* 2006 - *Papai Noel Existe* .... La hija de Jonas
* 2006 - *[[Pé na Jaca]]* .... Dorinha (Isadora Cabedelo Haddad)	
* 2008 - *Faça Sua História* .... Adalgisa (Gigi)
* 2010 - *[[Una rosa con amor (SBT)|Una rosa con amor]]* .... Serafina Rosa Petrone
* 2011 - *[[Morde & Assopra]]* .... Amanda Goulart
* 2012 - *[[Malhação]]* .... Alice Miranda
* 2013 - *As Canalhas* (ep. "Irmã Angélica") .... Sor Angélica
* 2016 - *O Negócio* (ep. "O Amigo") .... Cibele
* 2017 - *Apocalipse* .... Tiatira Abdul

Marins, Carla
Roald Amundsen

**Roald Engelbregt Gravning Amundsen** a l'era un norvegèis ch'a l'ha esplorà l'Àrtich e l'Antàrtide. Amundsen a l'era nassù ai 16 ëd luj dël 1872. A l'é scomparì dël giugn dël 1928 an pijand part a na mission d'arserca dël dirigìbil italian ëd Nobile. Probabilment a l'é mòrt ai 18 ëd giugn dël 1928.

Amundsen a l'é stàit ël prim òm ch'a l'é rivà al Pòlo Sud. Ai 19 dë dzèmber dël 1911, chiel a l'era rivà al Pòlo Sud ansema ai sò òm. L'anglèis capitan Robert Falcon Scott a l'é rivaje 35 di d'apress, ma a l'é mòrt a l'artorn.

Amundsen a l'é ëdcò stàit ël prim òm ch'as sapia a l'ha fàit ël *Passagi a Nòrd-Ovest*.

Amundsen, Roald
Jacques Cartier

**Jacques Cartier** a l'é stàit un negossiant e esplorador fransèis. A l'era nassù ai 31 dë dzèmber dël 1491 a Saint-Malo, na sita sità dla Brëtagna, e a l'é mòrt a j'11 dë stèmber dël 1557. A l'ha fàit tre viagi fin al Canadà an serca d'òr. 

A l'é stàit ël prim europengh a vëdde l'Isola dël Prinse Edoard, ël fium San Lorens e ëdcò *Hochelaga* (ancheuj ciamà Montréal (Canadà)), anté a vivìo ij *Wendat* (ëdcò ciamà *Huron* e *Wyandot*, un popol Irochèis) e àutre tribù dle *Prime Nassion* (o Indian American). Dël 1534 a l'é rivà a Newfoundland e a l'ha esplorà le còste dël Labrador.

Cartier, Jacques
James Cook

**James Cook**, nassù ai 27 d'october dël 1728, mòrt ai 14 ëd fërvé dël 1779, a l'é stàit n'esplorador, navigador e cartògraf anglèis. A l'ha fàit tre viagi ant l'Océan Passìfich, disegnand motobin ëd mape e rilevand motobin d'ìsole e linie ëd còsta an sle mape europee për la prima vòta. A l'é ël prim dj'anglèis a avèj visità la còsta est dl'Australia, j'Ìsole Hawaii e a l'ha fàit le prime mape ëd Tèraneuva e dla Neuva Zelanda. 

An mente ëd soa vita, a l'ha fàit doe vòte ël vir dël mond. A l'ha passà ël Sìrcol Antàrtich e trovà neuve ìsole e tère ant l'América setentrional e ël Passìfich dël Sud. An mente dij sò viagi, a l'ha passà motobin ëd sò temp a fé d'esperiment sientìfich, e disegné neuve aire. A l'ha ëdcò scrivù vàire lìber a propòsit ëd lòn ch'a l'ha trovà.

Cook, James
Jurii Gagarin

**Yuri Alekseyevich Gagarin** (an Russi: Юрий Алексеевич Гагарин), nassù ai 9 ëd mars dël 1934, mòrt ai 27 ëd mars dël 1968, a l'é stàit n'astronàuta russ. A l'é stàit ël prim òm a volé ant lë spassi, ai 12 d'avril dël 1961, ant un mìssil lansà da l'Union Soviética.

Gagarin, Jurii
Vasco da Gama

**Vasco da Gama**, nassù dël 1460 (o dël 1469?), mòrt ai 24 dë dzèmber dël 1524, a l'é stàit un navigador portughèis. Soa data ëd nàssita a l'é pa conossùa da bin, ma as sà che dël 1490 a l'era un cavajer a Sine, an Portugal. A l'é stàit ël prim europengh a andé an India passand dal Cap ëd Bon-a Speransa, la ponta meridional ëd l'Àfrica. A l'ha fàit tre viag an India.

La prima vira a l'é partì ai 8 ëd luj dël 1497, con quatr nav da Lisbon-a (la *San Gabriel*, la *San Rafael*, la *Berrio*, e na nav magasin con nòm pa conossù), e a l'é rivà a Calicut, an India, ai 20 ëd magg dël 1498. A l'é tornà an Portugal dlë stèmber dël 1499.

J'àutr doi viagi a l'ha faje dël 1502 e dël 1524.

Gama, Vasco da
Durcet

**Durcet** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Bassa Normandìa, ant ël dipartiment d'Orne. As dëstend për na surfassa ëd 9,46 km², con 227 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 24 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Orne
Ibn Battuta

**Ibn Battuta**, nassù dël 1304, mòrt dël 1368 o dël 1369, a l'é stàit n'esporador marochin. A l'é conossù për la conta dij sò viagi antitolà *Rihla* (*Viagi*). A l'ha viagià për trant'agn e a l'ha visità la pi part dël mond islàmich. 

A l'ha esplorà l'Àfrica ossidental, l'Euròpa meridional e oriental, l'Asia meridional, sentral e  sentr-oriental, e la Cin-a. A l'ha viagià për distanse superior a cole ëd March Pòlo, pi o men për 75.000 km.

Ibn Battuta
Dancé (Orne)

**Dancé** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd l'Orne. As dëstend an sna surfassa ëd 14,8 km², con 370 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 25 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Orne
Liòla

La **liòla**, o **gavaeuj**, a l'é na bòja ëd l'órdin ëd j'odonà.

Le liòle a l'han na testa motobin gròssa, j'euj compòst e j'antënne curte.
A l'han doi pàira d'ale squasi uguaj, longhe e membranose, dle vire colorà, ch'a-j fan volé an pressa.
La pansa, longa e sutila, a l'é fàita d'óndes tòch.
Le piòte a son butà dnans al còrp.
La boca a l'ha ël làver da sota dotà ëd doe pinse për ciapé sò bocon.

Le liòle as nurisso ëd cite bes-ciëtte.
Për l'arprodussion, a pòso ant l'eva dj'euv da la forma bislonga.
Da j'euv a-i seurto le ruve, ch'a muro ant l'eva, an mangiand lòn ch'a treuvo ambelelà.

Categorìa:Odonata
Ferdinand Magelan

**Ferdinand Magelan** (an portughèis: **Fernão de Magalhães**; an spagneul: **Fernando de Magallanes**), nassù dël 1480, mòrt ai 27 d'avril dël 1521, a l'é stàit n'esplorador portughèis

A l'é stàit ël prim europengh a viagé ant l'Océan Passìfich, e ël prim a tenté ëd fé ël vir dël mond. Ël viagi ëd Magelan a l'avìa provà definitivament che la Tèra a l'é rionda.

A l'era nassù a Oporto an Portugal dël 1480 e a l'era intrà ant la marin-a portughèisa dël 1505. Përdù ël pòst ant la marin-a portughèisa, a l'é passà al sërvissi dël Re dë Spagna.

Partì ai 20 dë stèmber dël 1519 con sinch nav, ai 28 ëd novèmber dël 1520 a l'avià passà lë Strèit ëd Magelan con le tre nav ch'a-j ero restaje (un-a a l'avia disertà e l'àutra a l'avia afondà). Peui an tre meis a l'avìo travsà l'Océan Passìfich, e dël mars 1521 a l'era rivà a j'Ìsole Marian-e e a le Filipin-e. Ai 27 d'avril dël 1521 a l'é mòrt ant në scontr con j'abitant ëd le Filipin-e. 

A la fin na sola nav a l'era riussì a torné an Portogal, la *Victoria*, ai 6 dë stèmber dël 1522, e a-i era viv mach pi 18 òm dij 234 ch'a j'ero partì.

Magelan, Ferdinand
March Pòlo

**March Pòlo**, nassù dël 1254, mòrt ai 8 ëd gené dël 1324 a l'era un negossiant e esplorador venessian. A l'é stàit un dij prim europengh a esploré l'Asia oriental. Motobin d'àutr esplorador, comprèis Cristòfo Colomb, a son ispirasse a chiel.

A l'ha fàit un viagi ëd 24 agn an Cin-a con sò pare e sò barba, an mente dla *Dinastìa Yuan* o *Dinastìa Mòngola*.

La mare ëd March Pòlo a l'era mòrta quand che chiel a l'era nassù, antlora a l'era stàit anlevà dal pare; soa famija a l'era na partìa ëd negossiant bin conossù a Venessia.

A l'avìa 17 agn quand che ël viagi a l'é ancaminà. A l'avìo travsà ël Mar Mediterani an nav, peui l'Asia për via ëd tèra, fin a Pechin. A l'ha passà 17 agn a la cort dël Gran Khan. A l'é tornà a ca via mar.

La stòria dël viagi a l'é stàita scrita ant un lìber antitolà *Ël Milion*.

Pòlo, March
Euj

L**'euj** a l'é n'angign òtich.
Ant j'animaj anferior, l'euj a peul esse bele mach na colession ëd sele pigmentà bon-e a fé la distinsion antra la lus e ël top.
An dle forme ëd vita pi dësvlupà l'euj a conten na lent ch'a forma dle plance reaj e na piastrelassion d'arsetor motobin fin-a ch'a argistra la strutura d'antensità e longheur d'onda ant la plancia e a la spediss al servel për l'antërpretassion.

Ël lumin, un sercc nèir al sènter ëd l'euj, a lassa intré la lus ant l'euj.

## J'utiss òtich
Vàire utiss òtich a son progetà për slarghé le fonsionalità ëd l'euj uman, an sfrutand soe caraterìstiche o an armediand ai sò problema.
La pi part ëd lor a serv për agrandì la plancia, ma l'efet ëd beiché a travers ëd lor a peul ëdcò cangé la distansa aparenta dj'oget, tanme ant ij telescòpi.

Categorìa:Notomìa
Categorìa:Òtica
Aberassion cromàtica

Cand che la lus a passa a travers na lentìa, a resta piegà dantorn a la part pi spëssa dla lentìa.
Le longheur d'onda curte a son rifrate pi che cole longhe, parèj ij raj viòla a son focalisà pi davzin a na lentìa convergenta che ij raj ross.
Costa propietà dle lentìe ëd fé converge a dij feu diferent ij raj ëd lus ëd longheur d'onda diferente con sorgiss un pont ùnich a l'é ciamà **aberassion cromàtica**.
Soa presensa an n'angranditor sempi a peul esse armarcà da le frange 'd color ch'a sircondo le plance.

L'aberassion cromàtica a darìa dij problema ant la pi part ëd j'utiss òtich s'a fussa nen coregiùa.
A l'é stàita soa presensa ant ij telescòpi che a l'ha mnà Newton a anventé ël telescòpi a arflession, anté che tute le longheur d'onda a son arfletùe al midem feu.

Categorìa:Òtica
Zheng He

**Zheng He** (鄭和 an cinèis), nassù dël 1371 e mòrt dël 1433, a l'é stàit n'esplorador, diplomàtich e amiral dla Dinastìa Ming cinèisa. Zheng He, ch'a l'era n'eunuch dla Cort Amperial cinèisa, a l'é stàit comandant ëd na flòta motobin gròssa ëd nav cinèise che a l'han esplorà tut l'Océan Indian e l'Asia sud oriental. La flòta comandà da Zheng He a l'avìa 317 nav motobin gròsse, con ambarcà n'esércit ëd 28.000 soldà.

## Viagi
Dal 1405 al 1433, Zheng He a l'ha fàit set viagi ant l'Océan Indian, col che ij cinèis a ciamavo l*'océan ossidental*. 

Ant ij prim tre viagi a l'ha visità l'Asia sud oriental, l'India e Sri Lanka. Ant j'ùltim quatr viagi a l'é rivà a le còste orientaj dl'Àfrica. Ant ij sò viagi a l'ha portà ai paìs visità regaj com seda, porslan-a, póver da spar e a l'ha portà andré regaj com girafe e zebre.

Zheng He
Stron-a ëd Pòstua

La **Stron-a ëd Pòstua** (an italian *Strona di Postua*) a  l'é na dòira ëd le provinse ëd Biela e ëd Vërsèj, afluent dë snistra dla Séssera.

## Përcors
A nass da la confluensa ëd doi rivo, che a ven-o l'un dal Mont Talamon e l'àutr daj Dent ëd Valmala, e a traversa peui la valada ch’a pòrta sò nòm. Bagnà ij teritòri 'd Pòstua e 'd Vardaboson as campa  anfin 'nt la Séssera davsin a Crevacòr.

## Statìstiche

A l'ha na portà media ëd 1,67 m3/sec, un bassin ëd 38 km² e na longheur ëd 14 km.

## Nòte


Categorìa:Afluent dla Séssera
Categorìa:Provinsa ëd Biela
Categorìa:Provinsa ëd Vërsèj
Walt Disney

**Walter Elias Disney**, nassù a Chicago ai 5 dë dzèmber dël 1901, mòrt a Burbank ai 15 dë dzèmber dël 1966, a l'é stàit n'avosà disegnador ëd carton, amprenditor e anventor. Ansem con sò frel Roy Disney, a l'avìa fondà la *Walt Disney Productions* (adess *The Walt Disney Company*). A l'é ëdcò conossù com l'inissiador dij modern parch ëd divertiment.

Disney a l'é conossù dzortut për la creassion dël përsonagi dij carton Mickey Mouse. Disney a l'avìa ëdcò daje la vos a  Mickey Mouse për vàire agn. Donald Duck o *Paperin* a l'é n'àutra avosà creassion. Autr përsonagi creà da Disney a son Minnie e Pluto .

Disney, Walt
Moutiers-au-Perche

**Moutiers-au-Perche** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Bassa Normandìa, ant ël dipartiment d'Orne. As dëstend për na surfassa ëd 33,8 km², con 507 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 15 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Orne
Riccardo Garrone

Andustrial.
**Riccardo Garrone** a l'era nà ai 23 ëd gené 1936.

Dël 1963, apress la mòrt a l'amprovista ëd sò pare Edoardo an n'assident ëd cassa, Riccardo Garrone a l'ha pijà ij comand ëd la Erg.
A l'é stàit doe vire pressident ëd j'andustriaj genoèis.

Dël 2002 a l'ha catà la Sampdòria da la famija Mantovani.
A l'é stàit pressident ëd la Sampdòria.

Riccardo Garrone a l'era marià con madamin Anny e a l'ha avù ses masnà: Edoardo, Alessandro, Vittorio, Filippo, Laura, Costanza.
A l'é mòrt a Grondòuna ai 21 ëd gené 2013.

Garrone, Riccardo
Chittagong

**Chittagong** (চট্টগ্রাম, Chôţţogram) a l'é la scònda sità e pì grand port dël Bangladesh con 6.500.000 abitant. 

Categorìa:Bangladesh
Categorìa:Sità_asiàtiche
Massimo Castri

Regista ëd teatro.
**Massimo Castri** a l'era nà a Corton-a ai 25 ëd maj 1943.
A l'ha vivù a Firense e a l'ha dëlcò fàit l'ator.
A l'é mòrt ai 21 ëd gené 2013.

Castri, Massimo
Castri, Massimo
Kurt Weill

Compositor.
**Kurt Weill** a l'era nà  a Dessau, ël 2 mars dël 1900.

Ai 21 ëd mars dël 1933, séghit a l'ariv ëd Hitler al podèj, Weill e soa fomna, l'atris e cantanta Lotte Lenya, a l'han chità Berlin e a son andàit a Paris.
Fin-a a lë stèmber 1935, Weill a va a sté a Louveciennes, ant j'Yvelines.
Antratant la cobia a divòrsiërà, ma ij doi a goernëran dle bon-e relassion e as mariëran torna dël 1937.

La crìtica e ël pùblich ëd Paris a son mostrasse assè frèid vers le realisassion ëd Weill.
Mach soe canson, dzortut cole scrite për Lys Gauty, a l'han avù 'd sucess.

## L'ariv an Mérica
Ai 10 dë stèmber 1935 Weill e Lenya a dësbarco a New York.
Ambelelà Weill a sot-ligna soa antëgrassion a la tèra ch'a lo acheuj an arfudand la companìa dla comunità almanòfona e an obligand ëdcò Lenya a parlé anglèis fin-a ant ël privà.

Weill as buta a frequenté j'ambient progressista e dë snistra e a intra an contat con ël Group theatre, na strutura avangardista fondà dël 1931 dal produtor Harold Clurman, la produtris e regista Cheryl Crawford e Lee Strasbery.
Ambelessì a rancontra ël dramaturgh Paul Green, ch'a dventa ël moros ëd soa fomna e ël libretista ëd *Johnny Johnson*.

Kurt Weill a l'é mòrt a New York ël 3 d'avril dël 1950.

## Le colaborassion
Weill a l'ha colaborà con vàire përsonage prestigios, dont Bertolt Brecht, Paul Green, Maxwell Anderson, Moss Hart.

## Euvre prinsipaj
**Johnny Johnson* (1936)
**The eternal road* (1937)
**Lady in the dark* (1941)
Sò prim ver sucess a Broadway.
A peul esse considerà tanme la prima comedia musical con dle canson ch'a contribuisso tut afàit a l'assion e a son nen mach butà là 'me distrassion.
**One touch of Venus* (1943)
**The firebrand of Florence* (1944)
**Street scene* (1947)
**Love life* (1948)
**Lost in the stars* (1949)

Weill, Kurt
Weill, Kurt
Mastaba

Ij **mastaba** a son dij monument funerari ch'a servìo da sepoltura për ij faraon dle prime doe dinastìe.
As trata ëd tombe massisse, retangolar, considerà tanme predecessor dle piràmide.

Categorìa:Antich Egit
Categorìa:Sòrt ëd monument
Charles Le Brun

Pitor.
**Charles Le Brun** a l'era nà dël 1619.
A l'é stàit ël pitor përsonal dël Re Sol.
A l'é mòrt dël 1690.

Lebrun, Charles
Lotte Lenya

Atris e cantanta.
**Lotte Lenya** a l'era në dël 1898.
A l'era marià con ël compositor Kurt Weill e con chiel ai 21 ëd mars 1933, séghit a l'ariv ëd Hitler al podèj, a l'ha chità Berlin për argionze Paris.
La cobia a l'ha peui divorsià, ma a l'ha goernà dle bon-e relassion.
Ansema, ai 10 dë stèmber 1935 ij doi a son rivà a New York.
Dël 1937 as son torna mariasse.
La fomna a l'é stàita morosa dël dramaturgh Paul Green.

Lotte Lenya a l'é mòrta dël 1981.

Lenya, Lotte
Lenya, Lotte
Ciusèila

La **Ciusèila** (an italian *Chiusella*) a  l'é na dòira ëd la provincia ëd Turin, afluent  ëd drita dla Deura Bàutia.

## Përcors
A nass dal Mont Mars (2.756 m); caland an diression sud-est a cheuj da drita j’eve dla Savénca rivand a Vistror, andoa forma ën lach artifissial. A seurt peui da le montagne e traversa ël Canavèis central, campandse enfin 'nt la Deura Bàutia davzin a Roman.

## Statìstiche

A l'ha na portà media ëd 6,1 m3/sec, un bassin ëd 212,9 km² e na longheur ëd 41,2 km.

## Nòte

Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Categorìa:Afluent dla Deura Bàotia
Orville (Orne)

**Orville** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Bassa Normandìa, ant ël dipartiment d'Orne. As dëstend për na surfassa ëd 7,17 km², con 86 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità 12 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Orne
Tessé-la-Madeleine

**Tessé-la-Madeleine** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd l'Orne. As dëstend an sna surfassa ëd 3,92 km², con 1.091 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 278 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Orne
Le Bouillon

**Le Bouillon** a l'é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment d'Orne.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Orne
Lalacelle

**Lalacelle** a l'é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment d'Orne.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Orne

      **La Lande-sur-Eure** a l'é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment d'Orne.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Orne

      **Loisail** a l'é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment d'Orne.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Orne

      **Villebadin** a l'é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment d'Orne.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Orne
Sergej Ejzenštejn

**Sergej Mihajlovič Ejzenštejn** o **Sergei Mikhailovich Eisenstein** (an russi Сергей Михайлович Эйзенштейн), nassù ai 23 ëd gené dël 1898, mòrt a j'11 ëd fërvé dël 1948, a l'é stàit un regista e teòrich ëd film soviétich. 

A l'é conossù dzortut për ij sò film mut *Siòpero*, *La corassà Potemkin* e *Otober: Ij des di ch'a l'han cangià ël mond*. A l'é ëdcò conossù për ij sò film stòrich *Alexander Nevsky* e *Ivan ël Terìbil*. 

Ij sò travaj a l'han avù un gròss anfluss dzora ij prim regista për sò usagi creativ dël montagi.

Ejzenštejn, Sergej
Federico Fellini

**Federico Fellini**, nassù a Rìmin ai 20 ëd gené dël 1920, mòrt a Roma ai 31 d'october dël 1993, a l'é stàit un regista italian ëd film. Ij film ëd Fellini a son caraterisà da arcòrd, seugn e fantasìa.

Fellini a l'era sposà con l'atris Giulietta Masina (1921-1994) dal 1943 fin a soa mòrt. La Masina a l'ha recità an vàire film ëd Federico Fellini.

Dël 1993, Fellini a l'ha arseivù n'Oscar a la cariera.

## Ij film pi avosà
* *La Stra* (1954) - Oscar për ël mej film strangé
* *Le Neuit ëd Cabiria* (1957) - Oscar për ël mej film strangé
* *La Vita Dossa* (1960) - Oscar për ij mej costum
* *8 1/2* (1963) - 2 Oscar për ël mej film strangé e për ij mej costum
* *Amarcord* - Oscar për ël mej film strangé

Fellini, Federico
Yaoundé

**Yaoundé** a l’é la capital dël Cameron.

A l’é, con anviron 1.430.000 abitant (2005), la sconda sità dël Cameron për popolassion, dòp Douala. 

Categorìa:Cameron
Categorìa:Sità african-e
Couvains (Orne)

**Coulonces** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Bassa Normandìa, ant ël dipartiment dël Orne. As dëstend për na surfassa ëd 17,93 km², con 174 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 6 ab/km².

## Demografia

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Orne
Aube

***Aube*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Aube (Mosela)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Mosela

* d'un **[[Aube (Orne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Orne

* d'un **[[Aube (dipartiment)|dipartiment fransèis]]** ant la region ëd Champagne-Ardënne
Mont Tre Dent

Ël **mont Tre Dent** a l'é na montagna àuta 1.365 méter.
As treuva al confin fra ij teritòri dle comun-e ëd Cumian-a e ëd Cantaluva, ën provincia ëd Turin.
An sla ponta dël dent central (ël pì àot dij tre) a-i é na cros, ën sël dent oriental a-i é na capela.

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Turin
Tre Dent