open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vitòrio Medeo II

**Vitòrio Medeo II**, fieul ëd Carl Emanuel II, a nass a Turin dël 14 ëd magg dël 1666.

A-j sucèd a sò pare quand a l'ha mach neuv agn e la regensa a l'é afidà a soa mare, Madama Reàl Gioana Batista.
Dël 1684 a marìa Anna Marìa d'Orléans, nëvod-a ëd Luis XIV ëd Fransa e 'l 14 ëd mars dl'istess agn a pìa 'l podèj.

An prinsipi soa polìtica a-j ësmija a cola dla Fransa (përsecussion dij Valdèis), ma peui Vitòrio Medeo II a aderiss (1688) a la Lega d'Augusta dj'àutri pais euròpengh contra la Fransa.
Dël 1690 la Fransa a taca ël Ducà ëd Savòja (bataja dë Stafarda, 1690; assedi ëd Coni, 1691; bataja dla Marsaja, 1693) e dël 1696 Vitòrio Medeo a l'é obligà a signé n'umiliant tratà ëd pas con la Fransa.

Dël 1703 Vitòrio Medeo as buta con l'Àustria contra la Fransa ant la Guèra ëd Sucession Espagneula. J'esèrcit fransèis a 'nvado ël Piemont e 'l 13 ëd magg dël 1706 a ancamin-o l'assedi ëd Turin. La sità a resist quatr mèis e 'l 7 dë stèmber l'armada austrìaca, guidà dal prinsi Genio a bat ij fransèis e a lìbera Turin.

Con ël Tratà d'Utrecht dël 1713 Vitòrio Medeo a pija la coron-a dël regn ëd Sicilia, ma peui, dël 1720, a l'é obligà a tramudé la Sicilia con la Sardëgna (Tratà ëd l'Aja). Parèj, dël 1720, ël nòm dlë stat a tramuda a Regn ëd Sardëgna.
Dël 1728 a resta vido, a taca a ven-i malavi e pija la decision d'abdiché, ma për doi agn a l'avrà la man longa an sle decision dël fieul. 

Ël 12 d'agost 1730 a sposa morganaticament la contëssa Anna Casàlis ëd Cumian-a, vidoa 'd Fransesch Ignassi Novarin-a e mare 'd Pàul, ël famos Cont ëd San Bastian ëd la Bataja dl'Assieta. Ël mèis apress a àbdica efetivament, a-j lassa lë scagn a sò fieul Carl Emanuel III e as artira con soa sconda fomna ant ël castel ëd Sant Alban, davsin a Chambéry.

Dël 1731 a anvest la Casàlis dël tìtol ëd Marchèisa dë Spign.
Nen content ëd la polìtica dël fieul, e cissà da la fomna, a decid d'anulé l'abdicassion e 'd torné a regné, ma pròpi sò fieul a lo fà aresté e saré 'nt ël Castel ëd Rìvole.

A meuir a Moncalé ël 31 d'otóber dël 1732.

## L'anvension dij ghërsin
A Vitòrio Medeo II a l'è gropà l'anvension dij ghërsin.
Da cit, Vitòrio Medeo a l'avìa avù dij problema ëd digestion ëd la moleja dël pan.
Antlora, cissà dal médich ëd ca Savòja, Ubaldo Pecchio, monsù Tòni Brunero a l'ha ideà ij ghërsin e la masnà a l'é varìa

Vitorio Medeo II
Categorìa:Përsonalità turinèise
Abul Wafa

Matemàtich e astrònom.
**Abul Wafa** (nòm complet: **Muhammad ibn Muhammad ibn Yahya ibn Isma'il ibn al-'Abbas Abu'l-Wafa' al-Buzjani**) a l'era nassù a Buzhgan, an Iran, dël 940 e a l'é mòrt a Baghdad dël 998.

A l'avìa amprendù la matemàtica da sò barba.
Ij sò travaj a rësguardo dzortut la trigonometrìa pian-a e sférica.
A antroduv la secanta e la cosecanta e a smon ëd relassion antra le ses fonsion trigonométriche.
As devo a chiel në studi dël triàngol retàngol an sla sfera e na tàula dij sen për quart ëd gré e con eut decimaj.
Ij sò comentari ansima a Euclid, Diofant e Al Khwarizmi a son nen rivane, ma a testimònio 'd sò anteresse për l'àlgebra.
A l'é antra ij prim matemàtich a consideré le frassion tanme dij nùmer.

Abul Wafa
Abul Wafa
Gulielm VII ëd Poitiers

**Gulielm VII**, cont ëd Poitiers e duca d'Aquitania ch'a fa IX, a l'era nassù ël 22 d'otober dël 1071 e a l'é mòrt ël 10 ëd fërvè dël 1126.

A l'é 'l pì antich trovador dont a sio rivane 'd poesìe.



Categorìa:Poeta
Categorìa:Poitiers
Fòrt ëd Fenestrele

Ël **Fòrt ëd Fenestrele** a l'é la pì gran fortëssa alpin-a d'Euròpa.
Ciadeuvra d'architetura militar, a l'é stàit realisà an pì che 'n sécol ëd proget e travaj, dal 1727 al 1850.
Ël compless, a l'é articolà an s'un dëslivel ëd 635 méter, an sl'Orsera, e an tre fòrt (San Carl, Tre Dent, dle Combe) colegà daj 4000 scalin dla *scala real*.

Ël fòrt a l'é proprietà dlë stat; dël 1999 a l'é stàit soasì da la provinsa ëd Turin tanme monument sìmbol e dël 2002 a l'é stàit concedù për l'usage a l'Associassion San Carl.
A l'é stàit signalà antra le sent realtà da goerné dal World Monument Fund.

Fortedfenestrele
Categorìa:Fenestrele
Enrico Cirio

Nassù a Turin ai 14 ëd novèmber dël 1932, **Enrico Cirio** a l'é stàit n'artista dl'òr e dla bisoterìa.
Soe creassion a j'ero arsercà e catà ant ël mond dla noblëssa, dj'andustriaj, e dël cine.
Dël gené 2007 la provinsa ëd Turin a l'avìa dedicaje na mostra përsonal, *Nìvole 'd pera*, a la Biblioteca Real ëd Turin.
A l'é mòrt dël 2007.

Cirio, Enrico
Adelàide ëd Susa

**Adelàide ëd Susa** a l'era nassùa a Turin (o a Susa) dël 1016 o dël 1020.
A l'era fija d'Olderigh Manfrèid, detentor ëd la marca ëd Turin.
An mariand an terse nòsse Odon ëd Savòja a-j pòrta an dòta soe tère.
Restà vidoa a goerna ij sò teritòri, ëd fasson direta o për mojen dij sò fieuj, an ëtnisnend testa ëdcò a l'amperator Enrich IV.
A l'é mòrta a Canis-cio ël 19 dë dzèmber dël 1091.

Categorìa:Ca ëd Savòja
Francesco Tamagno

Artista lìrich.
**Francesco Tamagno** a l'era nassù a Turin ël 28 dë dzèmber dël 1850 e a l'é mòrt a Varèis ël 31 d'agost dël 1905.
A l'é sotrà ant un grand mausolé al Simiteri Monumental ëd Turin.

A l'é stàit un dij pì famos tenor dla sconda part dl'Eut-sent e a l'é considerà 'l pi grand antërpret dj'òpere ëd Giuseppe Verdi.

Tamagno, Francesco
Tamagno, Francesco
Volgograd

**Volgograd** (*Волгоград* an russ) a l’é un-a sità dla Federassion Russa.
A conta 986.400 abitant (2007).

## Geografìa

Volgograd as treuva ant la part ossidental dla Russia europenga, ans la sponda drita dël fium Vòlga.

## Stòria e nòm
La sità a l'é dësvlupa-se antorn a 'na fortëssa, edificà dël 1589 për vardé ij confin meridional dla Russia, e a l'é ciama-se *Caricyn* (*Царицын*) fin al 1925.
Dël 1925, an onor ëd Stalin, a l'ha pià 'l nòm dë *Stalingrad* (*Сталинград*).
Dal 21 d'agost dël 1942 al 2 ëd fërvè dël 1943 a l'é combato-se la Bataja ëd Stalingrad, andoa l'Armada Rossa a l'ha fërmà l'esercit tedesch. A-i son stàit pi che un milion e mes ëd mòrt e ferì, ma ij sòrt dla sconda guèra mondial a son arversa-se.
Dël 1961 ël nòm dla sità a l'é torna stàit tramudà a *Volgograd*.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Roman Georgievič Grebennikov.

## Sità gemelà
Volgograd a l'é gemelà con:
*  Chemnitz, Gërmania
*  Chengdu, Cin-a
*  Chennai, India
*  Cleveland, Stat Unì d'América
*  Colònia, Gërmania
*  Coventry, Regn Unì
*  Digion, Fransa
*  Erevan, Armenia
*  Hiroshima, Giapon
*  Jilin, Cin-a
*  Kemi, Finlandia
*  Kruševac, Serbia
*  Liège, Belgi
*  Montréal, Canadà
*  Ostrava, Repùblica Ceca
*  Port Said, Egit
*  Ruse, Bulgarìa
*  Toronto, Canadà
*  Turin, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità russe
Cremosin-a

**Cremosin-a** a l'é un còl sitoà antra ij comun ëd Valdugia (Vërsèj) e Pogn (Noara) ch'a uniss la Valsesia al Cusi.
Ël nòm a deriva dal cèltich "crem", ch'a veul dì "passagi" e, an efet, ël còl, che adess a l'é traversà da na galeria, a l'é sëmpe stàit la via ëd comunicassion antra la Valsesia e la rivera dël lagh d'Òrta.

## Vardé ëdcò
* Bataja dla Cremosin-a

Categorìa:Valsesia
Il diavolo

**Il diavolo** a l'era un giornal umorìstich, ch'a l'é ancaminasse a stampé a Turin dël 1862; pì tard a l'ha butà 'me sot-tìtol *Giornal da rije e pioré con caricadure e ritrat*.
A l'é surtì con periodissità variàbil fin-a al 1872; ai 31 d'otóber ëd col ann a l'é trasformasse ant ël *Messaggere Torinese*, ch'a l'ha durà ancor n'ann.

Categorìa:Giornaj
Ascanio Sobrero

Chìmich.
**Ascanio Sobrero**, an piemontèis **Ascagn Sobrè**, a l'era nassù al Casal ël 12 Otóber 1812 e a l'é mòrt a Turin ël 26 Dzèmber 1888. A l'é stàit ël prim a sintetisé la Nitro-glicerin-a e 'l Sobrereul.

A l'era fieul dël médich Gian Sobrè e 'd Giusepin-a Demichèlis. A l'é làureasse an Medzin-a e chirurgìa a l'Università ëd Turin dël 1833 e a l'ha otnù l'abilitassion ëd médich l'ann apress. Grassie a l'anteresse dël barba Carl Rafael, diretor dël laboratòri chìmich dl'Arsenal ëd Turin, a l'ha podù travajé ant ël setor dla chìmica.

Dël 1840 a l'é andàit a Paris për travajé ant ël laboratòri ëd Théophile-Jules Pelouze, anté ch'a j'ero motobin avansà jë studi sl'assion dl'àcid nìtrich sle sostanse orgàniche e sj'efet esplosiv ch'a podìo causé. A l'ha travaja 'dcò con Jean Baptiste Dumas. Dël 1843 a l'ha tramudà ant n'àutr laboratòri arnomà: col ëd Justus von Liebig a Giessen.

Rintrà torna a Turin a l'é stàit assistent ëd chìmica general e professor ëd chìmica a la Scòla ëd Mecànica e Chìmica aplicà a j'Art. Durant soa arserca a l'ha dëscorvù la nitro-glicerin-a. A l'ancamin a l'avìa ciamala "piro-glicerin-a", e a l'era bin sagrinà për sò usage, 'me a arzulta da 'd litre privà a da n'artìcol ëd giornal anté che a fortiva con ciairëssa ch'a l'era estremaman pericolosa e impossìbil da controlé. An efet Sobrè a l'era tant sbaruvà da lòn ch'a l'avìa creà ch'a l'ha stërmalo për pì che n'ann. Për soa euvra a l'ha arseivù la promossion a professor ëd chìmica dochimàstica dl'Università ëd Turin.

N'àutr student ëd Pelouze a l'era 'l giovo Alfred Nobel, che, conossùa la nitro-glicerin-a aranda 'l 1860, a l'é tornà a la bòita d'arme ëd soa famija che giumaj a smijava falìa e a l'ha tentà 'd fela torna parte con sti esperiment; a l'ha riussì, bele ch'a l'ha trovà malfé controlé la sostansa an sigurëssa. Dj'agn 1860 Nobel a l'ha cujì e studià vàire fasson, mësc-e, angign e process për tratela e a l'ha patentaje. St'arserca a l'ha peui mnà a dëscheurve la dinamit, la balistit e la gelignit, grassie a le quaj Nobel a l'ha vagnà 'd capitaj.

Combin che Nobel a l'ha sèmper arconossù e onorà Sobrè 'me l'òm ch'a l'avìa trovà la nitroglicerin-a, Sobrè a l'é nen mach restà sagrinà da j'usage dl'esplosiv, ma 'dcò përché an chèiche ocasion a l'avìa nen arconossuje ij sò mèrit. Donch Nobel, motobin sgnor, a l'ha decidù 'd pagheje na pension për la vita.

Dël 1851 a l'ha ancor dëscorvù 'l Sobrereul (idrat ëd pireul, peui ciamà sobrereul a soa memòria). Ancor ancheuj a l'é dovrà an famacologìa 'me stimolant dla respirassion. Dal 1860 al 1882 a l'ha mostrà ant la Scòla d'aplicassion për angigné dël Valentin. A l'ha colaborà për vàire con Francesco Selmi, chìmich emilian esiliasse a Turin dòp j'arvire dël 1848. A l'é stàit ëdcò mèmber dl'Academia dle Siense.

=Nòte=


Sobrero, Ascanio
Sobrero, Ascanio
Domenico Riccardo Peretti Griva

**Domenico Riccardo Peretti-Griva** a l'era nassù a Coasseul ai 28 ëd novèmber dël 1882 e a l'é mòrt a Turin ai 12 ëd luj dël 1962.
A l'é stàit vice-comissari a l'epurassion apress la Liberassion, pressident ëd la Cort d'Apel ëd Turin e prim pressident onorèivol ëd la Cort ëd Cassassion.
Tanme pressident ëd Cort d'Apel a l'era vnùit famos përchè sota soa pressidensa la Cort a l'avìa rendù vàlid an Italia vàire divòrsi otnù a lë strangé da 'd përson-e con sitadinansa italian-a.
A l'era ëdcò un fotògrafo motobin arnomà.

Peretti Griva, Domenico Riccardo
Charles Babbage

Matemàtich, angigné, anventor e filòsof.
**Charles Babbage** a l'era nassù a Teignmouth, ant ël Devon, ël 26 dë dzèmber dël 1791 e a l'é mòrt a Londra ël 18 d'otóber dël 1871.

Dël 1812 a l'é stàit, ansema a Peacock e Herschel an tra ij fondador ëd la Sossietà Analìtica, dont ël but a l'era ëd fé rivé an Anghiltèra ij dësvlup recent dla matemàtica europenga, adatene le notassion e arformé l'ansegnament.
Dël 1816 Babbage a l'é vnù mèmber ëd la Sossietà Real e dal 1828 al 1839 a l'ha mostrà a l'università ëd Cambridge.
Lë spron dàit da Babbage a la modernisassion ëd la matemàtica an Anghiltèra a l'ha përmetune ël dësvlup ant le desen-e d'agn apress, mersì, antra j'àutri, a Cayley, Sylvester e Hamilton.

Motobin angignos, Babbage as anteressa a ancaminé dal 1812 a la fabricassion d'utiss mecànich për fé dij cont e dël 1823 a oten n'agiut dal goern për dësvlupé sò proget.
Dël 1833 a progeta n'angign (da chiel ciamà Màchina Analìtica) bon a fé d'operassion aritmétiche mersì a dle schede forà, un cé dl'ordinator (le nòte ëd Babbage ch'a rësguardo s'angign a son ëstàite artrovà dël 1937).
Sa màchina a l'é stàita pa realisà, përchè a soa época a-i mancava la precision técnica për fela marcé.
Tutun Babbage a l'ha viagià (e a l'é vnù ëdcò a Turin dël 1840), për fela conòsse an virola.

Sempe creativ, Babbage a l'ha travajà pr'amelioré ël sistema postal anglèis, a l'ha fabricà n'angign pr'ëmzuré l'andi e a l'ha progetà n'utiss për paré via le bes-ce për përmëtte ai treno ëd viagé sensa perìcoj.
A l'é ëdcò ocupasse ëd mùsica e teatro, tanme senògraf e autor, ëd còdes segret e ëd polìtica.

## Euvre prinsipaj
* *Passages from the life of a philosopher* (Londra, 1864)

Babbage, Charles
Babbage, Charles
Babbagem Charles
Babbage, Charles
George Peacock

Matemàtich.
**George Peacock** a l'era nassù a Denton, davzin a Richmond, ël 9 d'avril dël 1791 e a l'é mòrt a Ely l'8 ëd novèmber dël 1858.
Dël 1812 a l'é stàit an tra ij fondador ëd la Socetà Analìtica.

## Euvre prinsipaj
* *A treatise on algebra* (Londra, prima edission 1830, sconda edission 1840)

Peacock, George
John Herschel

Matemàtich e astrònom.
**John Frederick William Herschel** a l'era nassù a Slough ël 7 ëd mars dël 1792 e a l'é mòrt a Hawkhurst l'11 ëd magg dël 1871.

Dël 1812 a l'é stàit an tra ij fondador ëd la Sossietà Analìtica.

Herschel, John
Herschel, John
Duncan Farquharson Gregory

Matemàtich scossèis.
**Duncan Farquharson Gregory** a l'era nassù a Edimborgh ël 13 d'avril dël 1813 e a l'é mòrt-ie ël 23 ëd fërvè dël 1844.

A l'ha definì l'àlgebra simbòlica tanme *la siensa ch'a trata dla combinassion d'operassion definìe pà da soa natura* [...] *ma da le laj ëd combinassion ch'a-j goerno*.

Gregory, Duncan Farquharson
Mario Tobino

Scritor e poeta italian.
**Mario Tobino** a l'era nassù a Viareggio ël 16 ëd gené dël 1910 e a l'é mòrt a Agrigent l'11 dë dzembèr dël 1991.

## Euvre prinsipaj
### Poesìa
* *Poesie* (1934)
* *Amicizia* (1939)
* *Veleno e amore*  (1942)
* *L'asso di picche* (1955)
### Romanz
* *Il figlio del farmacista* (1942)
* *La gelosia del marinaio* (1942)
* *Bandiera nera* (1950)
* *L'angelo del Liponard* (1951)
* *Il deserto della Libia* (1951)
* *Le libere donne di Magliano* (1953)
* *Due italiani a Parigi* (1954)
* *La brace dei Biassoli* (1956)
* *Passione per l'Italia* (1958)
* *Il clandestino* (1962) (Premi Strega)
* *Una giornata con Dufenne* (1968)
* *Biondo era bello* (1974)
* *Per le antiche scale* (1972) (Premi Campiello)
* *La bella degli specchi* (1976) (Premi Viareggio)
* *Il perduto amore* (1979)
* *La ladra* (1984)
* *Tre amici* (1988)

Tobino, Mario
Tobino, Mario
Tobino, Mario
Giuseppe Domenico Perrucchetti

**Giuseppe Domenico Perrucchetti** a l'era nassù a Cassano d'Adda ël 13 ëd luj dël 1839 e a l'é mòrt a Corgnè dël 1916.
A vint agn, student d'architetura, a scapa d'la Lombardìa e a va an Piemont.
A intra a l'Academia militar d'Ivrèja, dont a seurt sot-tenent.
A vagna a Custoza la decorassion con mudaja d'argent; dël 1866 a l'é capitani dë Stat Magior e a ancamin-a a antuì l'amportansa d'un còrp militar ëd montagna.

Dël 1872 a pùblica an sla Rivista Militare Italiana lë studi *Sulla difesa d'alcuni valichi alpini e l'ordinamento militare territoriale delle zone di frontiera*.
Costa memòria, smonùa al ministr dla guèra, ël general César Magnani Ricotti, a l'ha mnà a la creassion dj'alpin (che Perrucchetti a l'avìa sugerì ëd ciamé *Cassador dj'Alp*).

Perrucchetti, Giuseppe Domenico
Pio Brunon Lanteri

Nassù dël 1759 e mòrt dël 1830, a l'ha spantià, an Piemont ma ëdcò fòra, j'assossiassion Amicissie Cristian-e (ch'a j'ero stàite fondà da Diessback), giutà dal giornal catòlich L'Amico d'Italia (dirigiù da Cesare d'Azeglio, frel ëd Massimo).

Lanteri, Pio Brunon
Enrich Moross dla Ròca

**Enrich Moross dla Ròca**, nassù a Turin ai 20 ëd giugn dël 1807, mòrt a Lusèrna ai 12 d'ost dël 1897, a l'era cadet an na famija nen rica e a l'é dedicasse a la cariera militar, rivand al gré ëd general.
A l'é stàit për des agn ministr a la guèra.
A l'era ëdcò stàit paget ëd Carl Albert, ch'a l'era ancor prinsi ëd Carignan, peui sò scudié da re.
Apress a l'é vnù scudié ëd sò fieul e, për finì, sò prim agiutant ëd camp cand Vitòrio Emanuel a l'é dventà re.
Amis ëd re Vitòrio, Moross dla Ròca a l'era sivalié dla Nonsià.

## Euvre
**Autobiografia di un veterano*.

Moross dla Ròca, Enrich
Moross dla Ròca, Enrich
Arsenal militar ëd Turin

L**'Arsenal militar ëd Turin** as treuva ant la contrà omònima, al canton con contrà dl'Arsivëscovà.
Edifissi massiss ëd color baross, a l'é stàit ancaminà da Castlamont ant ël 1659, për órdin ëd Carl Emanuel II, an sël teren dla veja cesa ëd San Sebastian.
A l'é stàit livrà dël 1738, sota Carl Emanuel III, da Felice Devincenti, ch'a l'ha ëdcò dissegnà l'intrada monumental an sël canton, realisà mach dël 1890 dal capitan Emilio Marrullier.
Al di d'ancheuj a l'é sede dla Scòla d'Aplicassion.

Categorìa:Architetura ëd Turin
Jules Michelet

Filòsof e stòrich fransèis.
**Jules Michelet** a l'era nassù a Paris ël 21 d'agost dël 1798 e a l'é mòrt a Hyères ël 9 ëd fërvè dël 1874.

## Euvre prinsipaj
* *Histoire de France* (1837-1867)
* *L'Histoire de la Révolution francaise* (1847-1853)
* *Des Jesuites* (1843)
* *Le peuple* (1846)
* *Les femmes de la révolution* (1854)]
* *L'oiseau* (1856)
* *La Sorcière* (1862)
* *La Femme* (1860)
* *La France devant l'Europe* (1871)

## Michelet e ël Piemont
Michelet a l'era passà an Piemont, an rivand la prima vira a Turin ai 24 ëd mars dël 1830.
Turin a-j piasìa franch nen, a lo definìa *garavlù*.
An sò scond viage an Piemont, dël 1854, a l'é ëdcò andàit a Àich a fé j'aque.

Michelet, Jules
Assion catòlica

L**'Assion catòlica** a l'é un moviment catòlich ant l'Italia.
A l'é stàita fondà da Pio XI, cand ai 6 ëd fërvé dël 1922 l'Union popolar a l'é stàita sarà.
L'Assion catòlica as componìa ëd quatr assossiasion: la Gioventura catòlica italian-a, la Federassion italian-a dij catòlich (òm), la Federassion universitaria catòlica, l'Union ëd le fomne catòliche italian-e.

Categorìa:Cristianésim
Thomas Hood

Poeta an lenga anglèisa, nassù a Londra ai 23 ëd maj dël 1799, mòrt ai 3 ëd maj dël 1845.

Fieul d'un libré, dël 1822 a dventa vice-diretor dël London Magazine, dont a colaboravo vàire scritor arnomà.
An dzorpì che un romanz (pitòst dësconossù) e d'articoj ëd giornaj (ch'a-j dasìo da mangé), a l'é autor ëd vàire travaj poétich, caraterisà ansema da tristëssa e umorism.

Hood, Thomas
Hood, Thomas
Antonio Bertolotti

Storiògraf.
**Antonio Bertolotti** a l'era nassù a Lombardor dël 1834.
A l'ha mostrà diplomàtica e paleografìa a l'Università 'd Roma e a l'é stàit diretor ëd l'archivi dë stat ëd Màntoa.
A l'é mòrt dël 1893.

Bertolotti, Antonio
Alessandro Manzoni

Scritor e poeta an lenga italian-a.
**Alessandro Manzoni** a l'era nassù a Milan ël 7 ëd mars dël 1785 e ambelelà a l'é mòrt ël 22 ëd magg dël 1873.

## Euvre prinsipaj
* *Inni sacri*
* *Il cinque maggio*
* *Marzo 1821*
* *Urania*
* *Adelchi*
* *Il Conte di Carmagnola*
* *I Promessi Sposi*

Manzoni, Alessandro
Manzoni, Alessandro
Manzoni, Alessandro
Anselm d'Osta

Filòsof, anandiator dla scolàstica.

**Anselm** a l'era nassù al Borgh ëd Sant Ors, an Osta vers la fin dël 1033 e a l'é mòrt ai 21 d'avril dël 1109, a Canterbury.

Fieul dël lombard Gondulf e dl'aostan-a Ermemberga, ij sò a j'ero nòbij e rich (soa mare a l'era gropà a l'àuta noblëssa alman-a e amparentà coj cont ëd Savòja).
A l'avìa ëdcò na seur, Richera, sposa ëd Borgond, sgnor ëd la Tour de Villa, dont ël fieul Anselm a sarà vësco ëd Londra.

Anselm a vorìa fesse beneditin, ma sò pare a l'era contra.
Mòrtie soa mare, Anselm a pija la decision d'andessne.
A riva al monasté dël Bec, an Normandìa, fondà da Erluin dël 1034, anté che l'arnomà Lanfranch da Pavìa a mostrava filosofìa.
Anselm a ciama d'esse admetù ant ës convent ëd beneditin e as fa religios, a vintesset agn.
Finì ël novissià, a l'é ordinà prèive.
Cand Lanfranch a passa a la diression ëd n'àutr monasté, Anselm, ch'a l'avìa trant'agn, a l'é soasì për sucedje ant l'ufissi ëd prior dël Bec.
Dl'ost 1078, mòrtie Erluin, fondator e prim abà dël Bec, a l'unanimità ij religios a soasisso Anselm për sucedje 'me abà.
A restrà abà për quìndes agn, për peui dventé dël 1093 arsivësco ëd Canterbury.
Dël 1098 a l'ha partissipà al consili 'd Bari.

A l'ha anstituì an Anghiltèra la festa dl'Imacolà Concession e a-j son ëstaje atribuì vàire miràcoj.

A l'era stàit sotrà ant la catedral ëd Canterbury, ma apress ël sisma d'Anghiltèra ij sò rest a son andàit përdù.
Chèich arlichia salvà a l'é stàita conservà ant la cesa ëd Sant Ësteo ëd Bològna, dont n'òss a l'é stàit peui mandà an cadò a la catedral d'Osta, anté ch'a l'han arseivulo ël 1m d'avril dël 1760.

Canonisà dël 1494, dël 1720 a l'é stàit diciarà dotor ëd la Cesa.

## Euvre
* **De grammatico** (1075-1085).
* **Monologion** (visadì *Dëscors da chiel sol*, 1076).
* **Proslogion** (visadì *Dëscors adressà a j'àutri*, 1077-1078). Ambelessì Anselm a dësvlupa so avosà argoment ontològich.
* **De libertate arbitrii** (1080-1085).
* **De veritate** (1080-1085).
* **De casu diaboli** (1085-1090).
* **Epistola de incarnatione Verbi** (1092, prima version; 1094, version final).
* **Cur Deus Homo?** (1098).
* **De conceptu virginali et originali peccato** (1099-1100).
* **Meditatio redemptionis humanae** (1099-1100).
* **De processione Spiritus Sancti** (1102).
* **Epistolae de sacramentis** (*Epistola de sacrificio azymi et fermentati/Epistola de sacramentis Ecclesiae*) (1106-1107).
* **De concordia praescientiae et praedestinationis et Gratiae Dei cum libero arbitrio** (1107-1108).

Categorìa:Dotor ëd la Cesa
Categorìa:Filòsof
Categorìa:Vësco
Ernst Schröder

Matemàtich alman.
**Ernst Schröder** a l'era nassù a Mannheim ël 25 ëd novembèr dël 1841 e a l'é mòrt a Karlsruhe ël 16 ëd giugn dël 1902.

A l'ha travajà an sl'àlgebra dla lògica.
Schröder midem a dividìa soa produssion sientìfica an tre part:
* vàire artìcoj ch'a trato ëd problema matemàtich ëd l'época;
* studi rësguardant la creassion ëd n'àlgebra assolùa, visadì na teorìa general dle conession (Schröder a fortiss che cost-sì a l'era sò soget d'arserca pì genit);
* travaj an sl'arforma e ël dësvlup ëd la lògica.
Sò but a l'era ëd progeté la lògica 'me na dissiplin-a për fé dij cont.

## Euvre prinsipaj
* *Lehrbuch der Arithmetik und Algebra für Lehrer und Studirende* (prim volum, l'ùnich surtì: *Die sieben algebraischen Operationen*; Lipsia, 1873)
* *Der Operationskreis des Logikkalkuls* (Lipsia, 1877)
* *Vorlesungen über die Algebra der Logik* (euvra monumental, nen livrà: a son surtine 4 part an tre volum: 1m volum: Lipsia, 1891; 2nd volum: Lipsia, 1891; 2nd volum, part seconda: Lipsia 1905; 3rs volum, part prima: Lipsia, 1895)

Schroder, Ernst
Giovanni Ambrogio Bertrandi

Sirògich.
**Giovanni Ambrogio Bertrandi** a l'era nassù a Turin ël 18 d'otober dël 1723 e a l'é mòrt dël 1765.
A l'é stàit fondator ëd la scòla ostétrica.

## Euvre prinsipaj
* *Trattato delle operazioni di chirurgia* (1763)
* *Opere anatomiche e cerusiche* (1790)

Bertrandi, Giovanni Ambrogio
Alfonso Cossa

Chìmich e litòlogh italian.
**Alfonso Cossa** a l'era nassù a Milan ël 3 ëd novembèr dël 1833 e a l'é mòrt a Turin ël 23 d'otober dël 1902.
A l'é stàit pressident ëd l'Academia dle Siense ëd Turin.

Cossa, Alfonso
Saint-Vincent (Val d'Osta)

**Saint-Vincent** (*Sen Vinsen* an franch provensal) a l'é un comun dla Val d'Osta ëd 4.660 abitant .

## Nòm
Durant ël fassism ël comun as ciamava *San Vincenzo della Fonte*.

## Atrassion
* Ël *Casino*
* Jë stabiliment dij bagn

## Mobilità
La stassion dij treno "Châtillon - Saint-Vincent", an sla lìnia Civass-Pré-Saint-Didier, a l'é ant ël comun ëd Châtillon.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Borgio (da l'11/05/2015).

## Anliure esterne
Sit istitussional

## Arferiment

Saintvincent
Camillo Olivetti

Industrial italian.
**Camillo Olivetti** a l'era nassù a Ivrèja ël 13 d'agost dël 1868 e a l'é mòrt a Biela ël 4 dë dzèmber dël 1943.
Dël 1908 a l'ha deurbì a Ivrèja la fàbrica ëd màchine për scrive ch'a porta sò nòm.

Olivetti, Camillo
Tuttosport

**Tuttosport** a l'é 'n giornal cotidian sportiv ëd Turin.
A l'é stàit fondà ël 30 ëd luj dël 1945 da Renato Casalbore.
Ël diretor a l'é Giancarlo Padovan.
Soa sede a l'é a Turin, ma a l'ha dlë redassion ëdcò a Roma, Milan e Génoa.

## Anliure esterne
Sit internet

Categorìa:Giornaj
Categorìa:Turin
La Repubblica

**la Repubblica** a l'é 'n giornal cotidian italian.
A l'é stàit fondà dël 1976 da Eugenio Scalfari e a l'é vit diventà ël second giornal italian (a stampa pì che 650.000 còpie al di).
Sò diretor a l'é Ezio Mauro.

## Edission locaj
*la Repubblica* a l'ha 9 edission locaj: Bari, Bològna, Firense, Génoa, Milan, Nàpoli, Palerm, Roma e Turin.
A Turin a l'é 'l second cotidian vendù, dòp La Stampa.

## Anliure esterne
Sit internet

Categorìa:Giornaj
Il Corriere Sportivo

**Il Corriere Sportivo** a l'é 'n giornal sportiv piemontèis, fondà dël 2003.
A seurt tuti ij lùn-es a Turin e a l'é vendù an tuta la region.
Ël diretor a l'é Matteo Musso.

Categorìa:Giornaj
Palestin-a (ANP)

L' **ANP** (**Autorità Nassional Palestinèisa**) a l'é l'organisassion aministrativa ch'a governa ij teritòri dla Palestin-a ch'a dovrìo formé lë stat dla **Palestin-a**.
Al di d'ancheuj la part dla Palestin-a governà da l'ANP a së spantia ans la sponda mancin-a dël fium Giordan (sità ëd Ramallah, Gèrico, Betlem, Hebron, Nablus) e ans la Lista ëd Gaza, ch'a confina ëdcò con l'Egit.

La capital a dovrìa esse Gerusalem (part oriental), ch'a l'é ocupà da Israel; ël govern a l'é a Ramallah.
La surfassa a l'é apoprè ëd 6.225 km²; la popolassion d'anviron 3.700.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
Ël president dl'ANP a l'é Mahmoud Abbas (محمود عباس), mej conossù con ël nòm d'Abu Mazen (dal 2005).
Ël prim ministr a l'é  Mohammad Shtayyeh (محمد اشتية) (dal 2019).
Alessandro Cruto

Anventor e industrial italian.
**Alessandro Cruto** a l'era nassù a Piossasch ël 24 ëd magg dël 1847, fieul ëd Giaco e ëd Giuseppa Bruno, e a l'é mòrt a Turin ël 15 dë dzèmber dël 1908.
Fieul d'un murador, a l'avìa frequentà l'Università ëd Turin e, peui, antant ch'a travajava con sò pare, a l'avià continuà a studié la fìsica e l'eletrotécnica.
Dël 1872 a deurb un laboratòri a Piossasch e dël 1880 a pronta un filament ëd carbòni për lampadin-e elétriche a fil afoà: sò prim model a durava 500 ore prima ëd brusé.
Soa anvension a l'ha un grand sucess a j'Esposission ëd Mùnich ëd Baviera (1880) e Turin (1884).
Dël 1886 a tramuda soa fàbrica ëd lampadin-e a Alpignan e a la dirigg fin al 1889.

## A pòrto sò nòm
* Ecomusé Cruto

Cruto, Alessandro
Cruto, Alessandro
Cruto, Alessandro
Cruto, Alessandro
Biarritz

**Biarritz** ("*Biàrritz*" an gascon, "*Miarritze*" an basch) a l'é na sità fransèisa, ant ël dipartiment Pyrénées-Atlantiques (region Aquitania), davsin al confin con la Spagna.

A conta 26.690 abitant .

## Turism
Biarritz a l'é ans la costa atlàntica e a l'é  una dle pi arnomà località europenghe për pratichè ël "surf".

## Spòrt
Lë spòrt pi popolar a Biarritz a l'é 'l rugby.
La squadra local, *Biarritz Olympique Pays Basque* o *BOPB*, a l'a vagnà 5 vire ël campionà fransèis (l'ùltima dël 2006).

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Didier Borotra (dal 2001]).

## Sità gemelà
Biarritz a l'é gemelà con:
*  Augusta, Stat Unì d'América
*  Cascais, Portugal
*  Ixelles, Belgi
*  Jerez de la Frontera, Spagna
*  Saragòssa, Spagna

## Arferiment

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dij Pirené Atlàntich
Zino Zini

Scritor e filòsof.
**Zino Zini** a l'é nassù a Firense ai 15 dë dzèmber dël 1868 da Gaetano Zini, modenèis, e Penelope Angeloni, perugin-a; a l'era novod ëd Luigi Zini, senator, stòrich, litrà e scritor polìtich ëd prinsipi liberaj e neoghiblin che, dël mars 1848, arvirasse la sità contra ël goern dël duca, a l'avìa pijà la caria ëd segretari general dël goern provisòri ëd Mòdena.
Për ël travaj ëd sò pare, sot-prefet, Zini a l'ha passà j'agn da masnà e da adolessent an vàire cite sità 'd provinsa.
Séghit al tramud definitiv ëd soa famija a Turin dl'oteugn 1885, ant ël capleugh piemontèis a fa ël licéo e l'università, an laureandse an drit (1891), litre (1893), filosofìa (1898).
A Turin as gropa a cola partìa d'anteletuaj formasse dla dariera desen-a d'agn dl'Eut-sent.

Anlev d'Arturo Graf, a l'é stàit amis ëd Gustavo Balsamo Crivelli, Gioele Solari, Annibale Pastore, e a pijava part a le discussion corente: darwinism, marxism, sossiologìa spencerian-a, antropologìa criminal.
A partissipava a le ciambree sossiològiche mnà dal filòsof dël drit Giuseppe Carle e a 'd lession ëd Salvatore Cognetti De Martiis an sël sossialism contemporani.
A l'era dzortut atirà da le lession ëd Cesare Lombroso, che Zini a considerava n'òm original, ma dont pì tard a arconossrà la mancansa ëd rigor sientìfich.

A l'ha publicà arserche e recension ëd filosofìa e literatura, a fasìa ëd tradussion da vàire lenghe e a l'ha soagnà l'edission ëd test clàssich ëd pedagogìa e filosofìa.

A l'ha mostrà ant ij licéo Cavour e D'Asèj e dël 1903 a l'ha otnù ël lìber ansegnament an filosofìa moral, esercità sensa anterussion fin-a al 1934-35; ant ël cors dël 1911-1916 antra ij sò anlev a-i era Antonio Gramsci.

Dal 1906 al 1919 a l'é stàit consijé sossialista a la comun-a ëd Turin, ma a partissipava pòch a l'atività dla session ëd partì.
A l'ha colaborà con costansa a vàire giornaj: Il Grido del Popolo, Ël Pòpol, La Stampa, L'Avanti!, Ordine Nuovo.

Vàire soe armarche filosòfiche e polìtiche as treuvo an sò diari, ch'a l'ha tnù dal 1894 a soa mòrt, rivà a j'11 d'ost dël 1937 a Polon.
A l'avìa na fija ch'as ciamava Marisa.

## Euvre prinsipaj
**Proprietà individuale o proprietà collettiva?* (1898);
**Il pentimento e la morale ascetica* (1902);
**Giustizia. Storia d'una idea* (1907);
**La morale al bivio* (1914);
**La doppia maschera dell'universo. Filosofia del tempo e dello spazio* (1914);
**Il congresso dei morti* (1921).

Zini, Zino
Zini, Zino
Giacomo Casanova

**Giacomo Casanova** a l'era nassù a Venessia ai 2 d'avril dël 1725, da Gaetano Casanova (nativ ëd Parma, còmich e balarin) e Giovanna Farusi o Farusso, stranomà Zanetta, véneta.
Tutun, conforma a soa autobiografìa, sò pare a sarìa ël nobilòm Michele Grimani, proprietari dël teatro anté che ij sò a travajavo.
Dagià che soa mare a l'era sempe an virola për travaj, a l'é stàit anlevà da soa granda ëd mare.

A l'é mòrt dòp na longa e sconsolà përmanensa al castel ëd Dux (al di d'ancheuj Duchcov), davzin a Toeplitz, an Boemia, ai 4 ëd giugn dël 1798.
An sla fassada dla cesiòta dël camposanto ëd Dux a-i é na cita làpida con soe dàite 'd nàssita e 'd mòrt, ma as conòss nen anté ch'a sia soa tomba.

Casanova a l'é passà vàire vire a Turin, antra 'l 1760 e ël 1769.

## Euvre prinsipaj
* *Confutazione alla storia del governo veneto di A. de la Houssaye* (Lugan, 1769)
* *Mémoires*

Casanova, Giacomo
Sesia

La Sesia (pronunsià 'dcò ['sejza] an valsesian; *Tseschra* an walser) a l'é un fium dël Piemont e dla Lombardìa.

## Përcors
A nass a 2.500 m dal giassé dël Reusa, an Valsesia, e as campa an Pò dòp avèj traversà la val ch'a pòrta sò nòm e la pian-a antra le province ed Vërsèj e Noara.

## Afluent
* Sërmensa
* Mastalon
* Séssera
* Serv
* Marcova

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 70,4 m3/sec, un bassin ëd 3037,6 km² e na longheur ëd 139,6 km..

### Portá media mensil

## La Sesia ant la literatura
Ël poeta piemontèis Nino Còsta a l'ha dedicaje na poesìa dal tìtol *Le caudere dël Sesia* (bele che an soa forma pì genita ël géner a sia feminin) e Sebastiano Vassalli a l'ha ambientà su soe rive, ant un pais imaginari ciamà *Zardino*, sò romanz *La chimera*.

### Le Caudere dël Sesia

L'aqua da 'n sàut ëd vint mèter a casca
- tuta 'nt në sboch - drinta la conca 'd pera,
e a fuma e a beuj come na gran caudera
e a fa 'n rumor profond come 'd burasca.

Dëdzora 'l sol a rij, tra frasca e frasca,
l'aria l'é fin-a, përfumà, legera,
come 'l soris d'na faja matinera 
ch'as piega sl'orlo dël paireul d'na masca.

Noi, da sla piarda, dnans a la cascada
guardoma l'aqua an giù ch'a varia 'd tinta,
ch'a s-ciuma, ch'a s'arvòlta an gran diaolada

e 'nt lë splendor dla matinà seren-a
në smija ch'i sento tribulé là 'ndrinta
sai pa che misteriosa ànima an pen-a

Nino Còsta

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Afluent dë snistra ëd Pò
Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Dòire, canaj, lagh e rivo dla Lombardìa
Josif Stalin

**Josif Vissarionovič Džugašvili** (Иосиф Виссарионович Джугашвили an sirìlich; იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი an scritura georgian-a), stranomà **Stalin** (*Сталин*), che an russ a veul dì *assel*, a l'era nassù a Gori, an Geòrgia, ël 18 dë dzembèr dël 1878 e a l'é mòrt a Mosca ël 5 ëd mars dël 1953.

A 20 agn a travajava già ant ël moviment rivolussionar marxista georgian. Arestà e deportà vàire vire an Siberia da la polissìa zarista, dël 1912 a intra ant ël Comità Central dël Partì Bolsevich Russ.
Lenin a lo ciamava ël *maravijos georgian*.
Dòp la Rivolussion d'Otóber, a pija viaman pi podèj ant ël Partì Comunista e dël 1922 a l'é nominà Segretari General dël Comità Central.
Da antlora e fin-a a soa mòrt a governa l'Union Soviética coma un ditator e milion d'aversari polìtich (o bele mach sospetà d'ess-lo) a son mandà an Siberia o a son massà. 

Stalin, Josif
Prinsi Genio ëd Savòja

Prinsi **Genio** a l'é un dij përsonage pì avosà dla stòria ëd ca Savòja.
A l'era nassù a Paris ël 18 d'otóber dël 1663 e a l'é mòrt a Vien-a ël 21 d'avril dël 1736.
Dël 1706 a l'era rivà an agiut a Turin për liberelo da l'assedi fransèis.

Genio ëd Savòja, prinsi
Alessandro Vittorio Papacino

Architet e militar.
**Alessandro Vittorio Papacino D'Antòni** a l'era nassù a Vilafranca d'Ast dël 1714.
A disset agn a l'é intrà, coma soldà sempi, ant ël batajon d'artijarìa e ambelelì a l'ha anandià na fiamenga cariera militar.
Dël 1734 a l'é nominà sot-tenent; dël 1744 a l'é nominà capitani apress avèj partissipà a la bataja dla Madòna dl'Orm e a la difèisa d'Àich.
Dël 1755 a l'é vnù a esse diretor ëd le scòle teòriche e pràtiche d'artijarìa.
Dël 1784 a dventa general.

Papacino a l'ha cudì le fortificassion ëd Demont e ëd Fenestrele, e a l'é vnùit *Grand mèistr dl'artijarìa dël Regn ëd Sardëgna*.

A l'é mòrt a Turin dël 1786.

## Euvre prinsipaj
**Esame della polvere* (1765)
**Dell'architettura militare per le regie scuole teoriche d'artiglieria e  fortificazione* (ses volum, 1778-1782)
**Corso di matematiche, artiglierie e architettura militare*

Papacino, Alessandro Vittorio
Papacino, Alessandro Vittorio
Châtillon (Val d'Osta)

**Châtillon** (*Cas-cion* an piemontèis, *Tsateillón* an franch-provensal) a l'é na comun-a dla Val d'Osta ëd 4.772 abitant .

## Stòria
A l'é belfé che la part originaria ëd Cas-cion a fussa ël vej borgh, ciamà *Bourg des rives*.
A restava davzin a la Deura, an sla riva gàucia.
A l'é stàit dësblà antra j'agn 1213 e 1242 da na gròssa aluvion.

### Nòm
Durant ël fassism, dal 1939 al 1945, la comun-a as ciamava *Castiglione Dora*.

## Mobilità
La stassion dij treno "Châtillon - Saint-Vincent", an sla lìnia Civass-Pré-Saint-Didier, a l'é ant la comun-a ëd Châtillon.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Tamara Lanaro (dal 10/05/2010).

## Anliure esterne
Sit istitussional

## Arferiment
Michele Antonio Gazzano

Nassù an Alba dël 1712, a l'é stàit poeta e autor ëd n'arnomà stòria dla Sardëgna.
A l'é mòrt dël 1786.

Gazzano, Michele Antonio
Alessandro Allis

Nassù dël 1836, a l'era avocat.
A l'é stàit umorista e caricadurista.
A l'é mòrt dël 1879.

## Euvre prinsipaj
**La via crucis di Gianduja* (librèt polìtich satìrich).

Allis, Alessandro
Carlo Pittara

Nassù dël 1835 e mòrt dël 1891, a l'é stàit pitor ëd paisage d'anspirassion piemontèisa e animator ëd la scòla ëd paisage ëd Rivara.

## Riferiment
Carlo Pittara

Pittara, Carlo
Vittorio Pozzo

**Vittorio Pozzo** a l'era nassù a Turin ai 2 ëd mars dël 1886 e a l'é mòrt a Pondran (*Ponderano* an italian, an Provincia ëd Biela) dël 21 dë dzèmber dël 1968. A l'é stàit giornalista sportiv e alenador ëd la squadra nassional ëd fótbal dl'Italia.

Student dël liceo turinèis Cavour, a l’é stàit un dij primi giugador dël Turin FC, dont a l’é prest diventà alenator. Ant ël 1914 a l’ha organizà na *tournée* dla squadra granata an Brasil e an Argentin-a: ij giugador dël Tòr ëd coj temp-là a l’han vinciù tute le ses partìe giugà an Brasil, e an Argentin-a a l’han batù la Nassional, con gran gòj dij Piemontèis e dj’Italian emigrà ant la Mérica dël Sud. A l’é stàit ant la dirigensa dël Turin fin-a al 1922, quand ch’a l’é trasferisse an Svìssera për travaj. Peui a l’é dventà giornalista ’d La Stampa. A l’era ‘dcò dirigent ëd la Pirelli. 

Ant j’agn Tranta, Pozzo a l’è dventà alenador ëd la Nassional italian-a, an vagnand doi campionà dël mond (1934 e 1938) e l’òr a le Olimpiadi ‘d Bërlin dël ‘34, ma a l’é semper stàit tacà a la squadra dël Turin. Ant ël ’39, quand che Ferruccio Nòvo, ël pì grand president ëd la stòria granata, a l’ha catà 'l Turin con l’intension ëd costrùe na squadra fòrta e competitiva, a l’é stàit pròpi Pozzo a deje le drite giuste për formé la squadra dël Grand Turin, che peui a sarìa dventà la squadra ’d fótbal pì fòrta dël mond. Quand che ai 4 ëd Magg dël ‘49 a l’é suceduje la disgrassia ’d Superga, a l’é stàit Vittorio Pozzo a pijesse l’angossant incarich d’arconòsse ij còrp dij giugador dël Tòr, che chiel a conossìa motobin bin, vist che a j'ero lor ch’a componìo la magior part ëd la formassion ëd la Nassional che chiel a alenava.

Pozzo, Vittorio
Pozzo, Vittorio
Pozzo, Vittorio
Mario Guarnieri

**Mario Guarnieri** a l'era nassù a Cremon-a ai 28 d'otóber dël 1886 e a l'é mòrt ai 10 ëd novèmber dël 1974.

A l'é stàit giornalista e scritor: cap-cronista al Pòpol prima dla prima guèra mondial, peui redator-cap dël Popolo socialista ëd Turin e dla Giustizia ëd Milan.
A la colaborà con ël Resto del Carlino, Il Tempo, L'Avanti!, La Stampa.

Ansema a Bruno Buozzi e Emilio Colombino, a l'é stàit dirigent ëd la FIOM dël perìod sossial-arformista, antra le doe guère.

Guarnieri, Mario
Emilio Zanzi

Crìtich d'art italian.
**Emilio Zanzi** a l'era nassù dël 1886 e al'é mòrt dël 1955.
A l'é stàit ëdcò assessor a le bele art a la comun-a ëd Turin.

Zanzi, Emilio
Agostino Bosia

Pitor italian.
**Agostino Bosia** a l'era nassù a Turin dël 1886 e a l'é mòrt-ie dël 1962.

Bosia, Agostino
Francesco Cirio

Nassù a Nissa dla Paja ai 25 dë dzèmber dël 1836, fieul dl'ambosseur ëd granaje Giusep e ëd Luisa Berta, **Francesco Cirio** a l'ha anandià la moderna andustria dle conserve.

Da giovo a l'avìa tramudà a Turin për vende vërdure a Pòrta Palass; peui a l'era trasferisse a Nissa Marìtima e a Paris, andoa a fasìa atività d'amportassion ëd prodot piemontèis.
A l'era peui rintrà a Turin e a l'é ambelessì che, an na cita cròta ëd Pòrta Palass, a l'ha mnà le prime preuve për goerné an ëscàtola tomàtiche e pòis.

A l'é mòrt dël 1900.

Cirio, Francesco
Vittorio Avondo

Pitor ëd paisage.
**Vittorio Avondo** (an piemontèis, **Vitòrio Avond**) a l'é nassù ël 10 Aost 1836 e a l'é mòrt ël 14 dzèmber 1910. Con Delleani a l'é stàit un dj'arnovator dla pitura piemontèisa dël sécol ch'a fa XIX.

## Vita
A l'é nassù da Carl Avond, rich avocat e propietari dël castel ëd Lòso, e da Giuspin-a Isnard, fija d'un sirògich arnomà. Dòp avèj frequentà ël Ginasi ëd Vërsèj, a l'é passionasse a la pitura an studiand a l'Academia ëd Bele Art ëd Pisa, e an esercitandse ant la pitura paisagista con ël pitor Alexandre Calame a Gëneva, andoa ch'a l'ha conossù 'dcò Antonio Fontanesi, e a l'é peui passà a lë studi dla pitura ëd Jean-Baptiste Camille Corot.
Ant ës perìod as lassa anfluensé dai pre-ampressionista fransèis.

A l'ha smonù sòj quàder a Roma, anté ch'a l'ha vivù dal 1857, ma sensa sucess. Dël 1860 a l'ha tramudà a Turin e dël 1866 a Lòso. Dël 1872 a l'ha catà 'l famos Castel d'Issogne dont a l'ha soagnà soa restaurassion e ch'a l'ha donà a lë stat dël 1907.

Dal 1891 a l'é stàit diretor dël Musé Cìvich ëd Turin, fin-a a la mòrt. Soens Avond a l'era comparà a Charles-François Daubigny. pitor che a l'ha podù conòsse ëd përson-a. Sòj paisage ampressionista a son rendù con vibrassion ëd lus e color. 

Avondo, Vittorio
Cirillo Valmagia

Poeta an lenga piemontèisa.
**Cirillo Valmagia** a l'era lë stranòm dl'avocat Camillo Variglia, nassù dël 1879 e mòrt a Pinareul dël 1916.

Valmagia, Cirillo
Valmagia, Cirillo
Bernardin Caimi

Ël fransëscan **Bernardin Caimi**, fondator dël Sàcher Mont ëd Varal, a nass vers la metà dël sécol ch'a fa XV da na famija milanèisa. Dël 1477 a l’é mandà a Gerusalem për ocupé ël pòst ëd Guardian dël San Sepolcr, an col moment vacant.
Rintrà an Italia a decid ëd dedichesse a sërché an patria un leu andoa edifiché dontré capele ch’a ilustrèisso la vita ëd Nosgnor, an essend mal fé për ij pelerin viagé an Palestin-a dòp che Costantinòpol a l'era stàita ocupà daj Turch dël 1453.

Rivà a Varal dël 1481 a l’é anciarmà dal mont ch’as treuva daré dël pais e a decid che cola lì a l’é la posission ideal për realisé sò proget.
Otnùa l’aprovassion dal Papa Nossens VIII, ël fra a torna a andé an Tèra Santa për ëstudié ij particolar architetònich e naturalìstich dël teritòri e dël 1486 a anviara ij travaj ëd costrussion, prima dël convent e dla gesia ëd Santa Maria dle Grassie e peui dël Santuari, andoa a travajo ij pì grand artista dël temp, come Gaudensio Ferrari.
A meuir a Varal ël 9 ëd fërvé 1500.

Caimi, Bernardino
Categorìa:Varal
Categorìa:Milan
Francombat

Ël **francombat** a l'é n'art marsial fransèisa, ch'a smija al jiu-jitsu. A l'é stàit creà ant ël 1988 da Alain Basset e Dominique Dumolin.

Ël francombat a l'é praticà dzortut ant ël sud ëd la Fransa. A-i é dë scòle ëd francombat, tra j'àutre, a Paris, Bordò e Montpellier. 

S'art marsial as basa an sla strategìa e an sla comprension dël còrp uman. Ij sò anstrutor a pòrto dle veste rosse e j'anlev ëd vërde. Conforma a le përson-e ch'a pràtico costa dissiplin-a, l'eficassità ant ël combatiment a dipend da 3 fator: 
* la bon-a forma fìsica, 
* la conossensa dle técniche e dla strategìa, 
* ël bon contròl dij nerv.

L'alenament ëd francombat a l'é basà ansima a: 
* la pràtica sportiva antensiva, 
* l'amprendiment sòlid dle técniche ëd combatiment ant ij limit dla strategìa e che a l'ha 'me obietiv na bon-a eficassità,
* l'alenament për arlassé ij nerv,
* l'apròcc conforma a le régole.

Categorìa:Spòrt e dësmore
Abraham Pais

Fìsich américan nassù an Olanda.
**Abraham (Bram) Pais** a l'era nassù a Àmsterdam ël 19 ëd magg dël 1918 e a l'é mòrt a Copenàghen ël 28 ëd luj dël 2000.
A l'é stàit anlev ëd Bohr e a l'ha travajà a l'Anstitù për jë Studi Avansà ëd Princeton.

Pais, Abraham
Caramba

**Caramba** a l'era lë stranòm dël caricadurista, dissegnator e senògraf **Luigi Sapelli**, nassù a Pinareul dël 1865 e mòrt a Milan dël 1936.
A l'é stàit prim a dissegné caricadure al trat, an contrast con cole a ciairëscur.

Dël 1898 a l'é ciamà a fé part, ansema a Leonardo Bistolfi, Edoardo Calandra, ël crìtich teatral Domenico Lanza, Francesco Pastonchi, dël comità ancarià, për l'arcorensa dij sinquant'agn dlë Statù, ëd rivalorisé ël teatro Gerbino, sota 'l nòm neuv ëd Teatro d'art.
Dal 1921 a soa mòrt a l'é stàit diretor artìstich dël Teatro a la Scala ëd Milan.

Categorìa:Biografìe
Augusto Monti

Scritor e professor d'italian e latin, antifassista.
**Augusto Monti** a l'era nassù a Monasté an Bormia ël 29 d'agost dël 1881 e a l'é mòrt a Roma l'11 ëd luj dël 1966.

## Euvre prinsipaj
* *Il figlio della vedova*. Romanz ëstòrich anspirà a *Don Pipetà l'asilé* ëd Pietracqua an sj'orìgin dla massonerìa a Turin.

Monti, Augusto
Monti, Augusto
Monti, Augusto
Felice Vellan

Pitor.
**Felice Vellan** a l'era nassù a Turin a j'11 ëd gené dël 1889 e ambelelà a l'é mòrt ai 31 ëd luj dël 1976.
Soa famija a stasìa an cors Vitòrio Emanuel 82 a Turin.
Sò pare a l'era originari ëd Castel San Pé, davzin al Casal, soa mare a l'era d'Arpin.
A sinch agn a l'é restà orfanin ëd soa mare e a l'é stàit peui anlevà da soa mare-granda.

Fin-a da masnà a l'ha dimostrà ëd talent për ël dissegn.
Livrà le scòle elementar a l'ha frequentà la scòla técnica.
Peui a l'ha ancaminà a colaboré con dj'arviste umorìstiche e a l'é anscrivusse a l'Academia Albertin-a 'd Turin, ai cors seiran ëd nù e d'ornà.
Antratant a l'era stàit pijà tanme anlev ant lë studi dël pitor Guarlotti e a l'ha ancaminà a pituré a euli.
Dël 1909 a l'é ciamà për fé ël bajèt; an considerassion dij sò atestà ai concors ëd ginàstica, a l'é anrolà ant ij bërsajé.

Dal 1912 al 1974, Vellan a l'ha esponù an vàire mostre amportante, dont la bienal ëd Venessia.
A l'ha ëdcò fàit dij longh viage an Euròpa, Mérica, Asia e Àfrica.
Për vàire agn a l'ha mostrà, un di a la sman-a, dissegn al Cotolengh ëd Turin.

J'amicissie ëd Felice Vellan a comprendìo vàire përsonage amportant, dont Gilberto Govi, Cesare Pavese, Dina Galli, Macario, Guido Gozzano, Amalia Guglielminetti, Pininfarin-a, Sam Benelli, Pietro Augusto Cassina e tanti d'àutri.

## Euvre prinsipaj
Vellan a l'é autor ëd vàire paisage turinèis.
A l'ha ëdcò ilustrà ël Testament ëd Giaco Truss ant ël volum complet ëd le canson e poesìe piemontèise d'Ignassi Ìsler, publicà da Viglongo.
**Vers la colin-a (pont Isabela)* (1946)
**Piassa dël Dòm* (1952)
**Mërcà ëd Piassa Carlin-a* (1953)
**Turin Pòrta Palatin-a*

Vellan, Felice
Vellan, Felice
Carlo Campanini

Ator còmich italian.
**Carlo Campanini** a l'era nassù a Turin ij 5 d'otober dël 1906 e a l'é mòrt a Roma ai 20 ëd novèmber dël 1984.

La Wikisorgiss piemontèisa a conten ëd drolarìe e sienëtte dj'agn 1970 con Carlo Campanini.

Campanini, Carlo
Rugby

Ël **rugby** a l'é në spòrt ch'as gieuga con na bala oval da doe squadre ëd 15 giugador.

A l'é un djë spòrt pi praticà ant ël mond, ma a l'ha sò pont ëd fòrsa dzortut an Fransa, Sudàfrica, Australia, Neuva Zelanda, tuta l'Osseania e ant j'ìsole britàniche; a l'é ëdcò pro giugà an Italia e Argentin-a.

## Stòria

As conta che, dël 1823, durant na partìa ëd fótbal a la Rugby School ëd Rugby, lë student William Webb Ellis a l'abia pijà la bala an man e a sia butasse a core fin al fond dël camp. A l'é belfé ch'a sia mach na legenda, ma vàire rugbista a-j chërdo.
La prima federassion nassional, l'anglèisa *RFU* (Rugby Football Union), a l'é stàita fondà dël 1871 e l'istess ann a l'é giugasse a Edimborgh la prima partìa antra squadre nassionaj (Scòssia-Anghiltèra).
La federassion antërnassional, ch'as ciama *IRB* (International Rugby Board), a l'è stàita fondà ël 1m ëd gené dël 1891.

## Torneo pi amportant

* Copa dël Mond: a l'é 'l campionà dël mond e as gieuga, dal 1987, tuti ij 4 agn.
* Ses Nassion: a l'é giugà tuti j'agn da le squadre nassionaj d'Anghiltèra, Fransa, Gàles, Irlanda, Italia e Scòssia.
* Tre Nassion: a l'é giugà tuti j'agn da le squadre nassionaj d'Australia, Neuva Zelanda e Sudàfrica.

## Ël rugby an Piemont

La prima partìa ëd rugby an Italia a l'é giugasse dël 1910 a Turin fra na squadra fransèisa e na squadra svìssera.
Dël 1947 la Ginnastica Torino a l'a vagnà ël campionà italian e, dël 1957, ël Cus Torino a l'é stàit vice-campion italian.
Adess ël Piemont a l'ha 'na squadra an *serie A-2* (ël Cus Torino), quatr squadre an *serie B* (ël Biela, l'Asti, ël Seto, e 'l Lissandria) e vàire squadre an *serie C*.

## Citassion
* "Ël fótbal a l’è në spòrt da sgnor giugà da dle bestie; ël rugby a l’è në spòrt da bestie giugà da djë sgnor; ël fótbal american a l'é në spòrt da bestie giugà da dle bestie." (Henri Blaha)
* "A rugby as gieuga con le man e con ij pé, ma dzortut con la testa e con ël cheur." (Diego Dominguez)
* "J'anglèis a gieugo a rugby përchè a l'han inventalo lor; j'irlandèis a gieugo a rugby përché a l'han an ghignon j'anglèis e a-j piaso le ruse; jë scossèis a gieugo a rugby përchè a son da sëmpèr nemis dj'anglèis; ij galèis a l'han un grand avantagi: tuti ij sò giugador a son nà ant un camp ëd rugby o a-i son stàit concepì." (Peter Robbins)
* "Ël rugby a l'é la pi bela manera ëd ten-e tranta dësbela lontan dal centr ëd la sità." (Oscar Wilde)

Categorìa:Rugby
Calié

Mesté ëd chi ch'a fa scarpe, da nen confonde col **ciavatin**, ch'a jë rangia mach.

## Ël mesté ant ij proverbi
*Da calié ëvnì ciavatin* as dis ëd chi ch'a cala ëd qualìfica.

Categorìa:Mësté
Alfonso Leonetti

Giornalista e anteletual comunista.

**Alfonso Leonetti** a l'era nassù a Andria ai 13 dë stèmber dël 1895 e a l'é mòrt a Roma ai 26 dë dzèmber dël 1984.
A l'é stàit militant ant la Sconda, Tersa e Quarta Antërnassional, an avend 'me arferiment ël pensé ëd Marx, Lenin e Trockij.

A l'ha colaborà a L'Ordine Nuovo; d'ës giornal a l'é stàit cap-cronista, peui cap-redator cand Togliatti a l'é partì për dirige Il Comunista a Roma, e a la fin diretor, cand Gramsci a l'ha tramudà a Mosca dël 1922.

Dël 1930 a l'é stàit barà fòra dal Partì Comunista (a l'é rintraje dël 1962).
Con soa fomna Pia Carena a l'ha ëdcò dovù emigré an Fransa.

## Euvre prinsipaj
**Chronologie des mouvements ouvriers et socialistes*.

Leonetti, Alfonso
Leonetti, Alfonso