open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karl Weierstrass

Matemàtich.
**Karl Theodor Wilhelm Weierstrass** a nass ël 31 d'otóber dël 1815 a Osterfelde, an Westfalia e a meuir ël 19 ëd fërvé dël 1897 a Berlin.
A disneuv agn, finì ël ginasio, sò pare a lo destin-a a la cariera ëd fonsionari dlë stat.
A ancamin-a a frequenté ij cors ëd drit e conomìa e comersi a l'Università ëd Bonn.
Ambelessì a frequenta le lession dël matemàtich J. Plücker, passionand-se a j'euvre ëd Laplace, Abel e Jacobi.

A riess a arzòlve na chestion lassà duverta da Abel e sòn a lo convincc a consacresse a la matemàtica: a chita Bonn sensa avèj pijà ël diplòma e a frequenta ij cors d'anàlisi a Münster, për ëdventé professor ëd matemàtica ant la scòla mesan-a.
Ël perìod a Münster, dal 1839 al 1842 a l'é motobin fecond da na mira matemàtica: a s'anteressa a l'utilisassion dle serie antreghe e dj'equassion diferensiaj për definì fonsion analìtiche, dla nossion ëd convergensa uniforma dle serie ëd fonsion, dl'idèja ëd prolongament analìtich.

Dal 1842 al 1855 Weierstrass a mostra ant la scòla mesan-a vàire materie, dont la botànica, la ginàstica e la caligrafìa.
A pùblica j'arzultà ëd soe arserche ansima aj giornaj dij ginasio anté ch'a mostra; a l'é për lòn che ij sò travaj a son nen notà.
Mach dël 1854 a pùblica un travaj ansima a le fonsion abelian-e an sël giornal ëd Crelle e cost artìcol a-j vagna l'amirassion ëd Dirichlet e Kummer.
Mersì a lor, a l'é nominà ant ël 1856 mèmber ëd l'Academia dle siense ëd Berlin e professor ëstrasordinari a l'Università 'd Berlin.
Da l'ancamin dj'agn Sessanta Weierstrass a travaja a l'elaborassion ëd fondamenta gorëgne për l'anàlisi e a s-ciairì 'd na fasson rigorosa concet fondamentaj tanme coj ëd nùmer real, continoità, derivà, convergensa dle serie.
A l'ha costruì n'esempi ëd na fonsion continua an tuti ij pont ëd n'antërval ma derivàbil an gnun.

## A pòrto sò nòm
* Fator primari ëd Weierstrass
* Fonsion ëd Weierstrass
* Forma ëd Weierstrass dla fonsion Gama
* Teorema dë Stone-Weierstrass
* Teorema ëd Bolzano-Weierstrass
* Teorema ëd fatorisassion ëd Weierstrass
* Teorema ëd Weierstrass

Weierstrass, Karl
Trinidad e Tobago

**Trinidad e Tobago** (*Trinidad and Tobago* an anglèis) a l'é un pais dl'América caraìbica.

La capital a l'é Port of Spain.
A l'ha na surfassa ëd 5.128 km² e a conta anviron 1.400.000 abitant.

## Anté ch'as treuva


Lë stat a l'é formà da j'ìsole ëd Trinidad e Tobago e da 21 isolòt pi cit.

## Stòria moderna
Trinidad e Tobago a l'é stàit un possediment dël Regn Unì fin al 1962, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Trinidad e Tobago (nòm ofissial: **Republic of Trinidad and Tobago**) a l'é un-a repùblica.
Ël president a l'é Christine Kangaloo (dal 2023).
Ël prim ministr a l'é Kamla Persad-Bissessar (dal 2025).

Categorìa:América caraìbica
Gambia

Ël **Gambia** a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.

A confin-a mach con ël Senegal e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Banjul.
A l'ha na surfassa ëd 10.380 km² e a conta anviron 1.600.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Ël Gambia a l'é stàit un possediment dël Regn Unì dal 1783 al 1965, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Ël Gambia (nòm ofissial: **Republic of The Gambia**) a l'é una repùblica.
Ël president a l'é Adama Barrow (dal 2017).
Streptopelia decaocto

## Tórtola domestia
### Descrission
La ***Streptopelia decaocto*** (tórtola dal colarin) a l'é n'osel ëd la famija dij Columbidae, originari dl'Asia meridional, ma ch'a l'ha avù ant ël sécol XX n'espansion straordinaria an tuta Euròpa . A l'é longa 30-32 cm, con n'aliura ëd 48-56 cm e un pèis ëd 129-200 gram . A l'ha 'n piumagi color cafè-lait o gris-rossastr, pì sombr an sla schin-a; a l'é caraterisà da **në strèit colar nèir** a mesa lun-a an sël cupiss, bordà 'd bianch . An vòl, la coa a mostra na base nèira e na larga banda bianca a la fin . L'iris a l'é ross, ël bech a l'é nèir e le piòte a son ross-rosà . Ij doi sess a son motobin smijant, ma ij mas-cc a son pì gròss .

### Ambient
A viv an na gran varietà d'ambient, ma a l'é motobin associà a l'òm: as treuva ant ij parch, ij giardin, le sità e ij pais, ma 'dcò ant le zòne agrìcole e ij bòsch duvert . A l'é na specie **sedentaria** . A mangia dzortut smens, gran, fruta e 'dcò chèich cit invertebrà . A fà 'l nil an sj'erbo, ma soens ëdcò an sle costrussion uman-e (pilion, tèit, impalcature) . A peul fé vàire covade a l'ann (2-6), con 1-2 euv për vira, e a còva për 14-16 di .

### Distribussion
A l'é originaria dl'Asia meridional, ma a l'ha colonisà spontaniament quasi tuta l'Euròpa a parte da j'agn 1930, rivand an Italia ant ël 1947 e an Piemont ant j'agn apress . A l'é present an tuta Euròpa (gavà le zòne pì setentrionaj), ant l'Àfrica dël Nòrd e ant l'Asia fin-a al Giapon; a l'é stàita antroduvùa 'dcò an América dël Nòrd . A l'é considerà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN e soa popolassion a l'é an chërsùa .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Streptopelia decaocto*** Frivaldszky, 1838

Categorìa:Streptopelia
Categorìa:Tórtole
Passer domesticus italiae

## Passaròt
### Descrission
Ël ***Passer italiae*** (passaròt italian) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Passeridae, un dij pì caraterìstich e comun dël nòst pais. A l'é longh anviron 15 cm, con n'aliura ëd 23-26 cm e un pèis ëd 23-30 gram. A presenta un fòrt dimorfism sessual .

Ël **mas-cc** a l'é arconossìbil për la testa 'd color bërgna (brun ninsòla), le ciafele bianche, la gola nèira ch'a së slarga an sël pét (a forma 'd bavaj) e le part superior (mantel e ale) maròn macià 'd nèir e bianch . A smija al passaròt montanin (*Passer montanus*), ma a diferensa 'd col-là, a l'ha **nen la macia nèira** an sle ciafele bianche .

La **fumela** e ij **giovo** a son motobin pì smòrt, con ël dòrs brun strià e le part inferior grisastre. Ël bech a l'é gròss e cònich, adat për mangé le smens .

### Ambient
A viv an **ambient urban e suburban**, dai sénter ëd le sità ai pais, a le cassin-e e a le zòne agrìcole, fin a 1.300-1.400 méter. A l'é na specie **gregaria** e a viv an colònie, nidificand an sij tèit, ant ij përtus dij mur e soens an dle "tor passraje" spessìfiche . A mangia dzortut smens e gran-e, ma a l'é **onìvor** e a nuriss ij cit con inset .

### Distribussion
La **Passer italiae** a l'é na specie **endémica** dël Mediterani sentral. Soa distribussion a comprend l'Italia (penìsola, Elba e ìsole minor), la Còrsica, ij Canton Ticino (Svìssera) e l'ìsola ëd Creta, andova a l'é probabilman stàita antrodovùa . An Italia a l'é sedentari e a nidìfica an squasi tut ël teritòri. La popolassion italian-a a l'é la pì amportanta për la conservassion dla specie, ma a l'é **an declin** e a l'é considerà **Quasi Mnassà** (NT) .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Passer domesticus italiae** (Vieillot, 1817)

Categorìa:Passer
Categorìa:Passaròt
Passer domesticus

## Passaròt
### Descrission
Ël ***Passer domesticus*** (passaròt) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Passeridae, un dij pì conossù e spantià dël mond . A l'é longh 14-16 cm, con un pèis ëd 24-39,5 g . A l'ha 'n bech gròss e cònich, adat për mangé le smens, e na coa curta .

Ël **mas-cc** a l'é caraterisà da na **calòta grisa**, dle ciafele bianche e na **gola nèira** (ël "bavaj") . La part superior dël còrp a l'é brun con dë strìe nèire, la part inferior a l'é gris ciair . La **fumela** a l'é pì smòrta, con la part superior brun-a strià, la part inferior gris-brun-a e un **dzorsign ciàir** . Ij giovo a smijo a la fumela ma con ël piumagi pì dëstiss.

### Ambient
A viv an **ambient urban e rural**, sempre davzin a j'abitassion uman-e . As treuva ant ij pais, le sità, le fatorìe e ij teren coltivà . A evita ij bòsch e le zòne deserte sensa presensa uman-a . A l'é **sedentari** e a forma dë strop, dzortut fòra dla stagion ëd riprodussion . A mangia smens, gran-e e inset, e a l'é **onìvor** . A fà 'l nil ant le cavità dle muraje, ant ij përtus, ant le cormà e ant ij nì artifissiaj; a duverta 3-8 euv e a peul fé fin-a 3-4 covade a l'ann .

### Distribussion
A l'é originari d'Euròpa, Asia e nòrd-Àfrica . A l'é stàit **antrodovù** an América dël Nòrd e dël Sud, an Àfrica austral, an Australia e an Neuva Zelanda, e a l'é adess **cosmopolita** . An Italia a l'é comun an tuta la penìsola, Sicilia e Sardëgna, con na popolassion stimà an 100.000-200.000 adult . A l'é considerà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Passer domesticus*** L., 1758

Categorìa:Passer
Categorìa:Passaròt
Erithacus rubecula

## Pitoross, petross

### Descrission
Ant ij bòsch a mangia 'd babòje, ma an sità a-j piaso le fërvaje 'd pan. Combin che con soa macia rossa a tira le simpatìe dla gent, a l'ha un temperament bin agressiv. Se a vëdd n'autr peroross, d'apress d'avejlo mnassà con sò cant, a riva a sauteje an contra. Cost a l'é un dij motiv ch'as sent canté 'dcò d'invern. Ël peroross a fa na migrassion vërtical, visadì a së spòsta a autitùdin pi elevà për fé 'l nil. A fà da sinch a set euv ant un përtus. Për soa agressività a l'é nen belfé ch'a vòla via, e për sòn sovens a finiss an boca ai gat.

### Ambient
A viv ant ij bòsch, ma a l'é spostasse motobin ant le sità.

### Distribussion
A l'é stansial an Europa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Erithacus rubecula* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Erithacus
Parus caeruleus

## Balarin-a

### Descrission
A l'é un pòch pi cita che la Parus major, e a l'é caraterisà dai sò color asur e giaun. A mangia euv ëd babòje, ruve e le mideme babòje ch'a treuva dzor le roj dij bòsch e dij parch ëd sità. A fà 'l nil ant ij përtus ëd le piante, dzortut rol. An sità a l'é amportant prepareje dij nij artificiaj, con ël përtus d'intrada ëd 26 mm, parej a peul pa intreje ij passaròt e la balerin-a pi gròssa, la Parus major.

### Ambient
A sarìa n'osel ëd bòsch ma a l'ha giumaj vagnà sò pòst ant ël verd ëd le sità.

### Distribussion
As treuva an Euròpa e Asia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Parus caeruleus** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Parus
Categorìa:Balarin-e
Parus major

## Balarin-a

**Órdin**:   Passeriformes
**Famija**:  Paridae
**Géner**:   Parus	




### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: balarin-a, bërgeronëtta.
Ël **Parus major** a l'é un cit osel.


### Ambient
Da finì.


### Distribussion
As treuva an Euròpa e Asia.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Parus major

Categorìa:Parus
Categorìa:Balarin-e
Delichon urbica

## Delichon urbicum
### Descrission
Ël ***Delichon urbicum*** (culbianch, martlèt) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dle Hirundinidae, parent dle róndole . A l'é longh 12-14 cm, con n'aliura ëd 26-29 cm e a peisa 15-23 g . A l'ha la part superior dël còrp (testa, schin-a e ale) nèira con arfless bleu, e la part inferior (gola, pét e pansa) bianca . La gropera a l'é 'd color bianch, caràter ch'a lo diferensia da le róndole . La coa a l'é pòch forcà . Ij doi sess a son smijant . Ij giovo a smijo a j'adult ma a l'han le part superior pi brun-e . Sò crij a l'é un "prrr" sech e fòrt .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e agrìcoj, sempe davzin a l'eva, e a l'é streitament associà a j'abitassion uman-e . A nidìfica an colònie, an fasend un nil a forma 'd copa 'd tèra e paja an sota ij tèit, ij cornison, ij pont e le costrussion uman-e . A fà 4-5 euv, che a covo për 13-15 di . A mangia dzortut inset volant (mosche, zanzare, avije) ciapà an vòl .

### Distribussion
A nidìfica an tuta l'Euròpa e l'Asia temperà, e a passa l'invern ant l'Àfrica sota al Sahara e ant l'Asia meridional . A l'é **migrator**. An Italia a l'é nidificant comun an tuta la penìsola, an Sicilia e an Sardëgna . La popolassion italian-a a l'é stimà an 200.000-400.000 cobie e a l'é **an declin** për la perdita d'ambient naturaj e la ridussion dij sit ëd nidificassion (restàur d'edifissi) . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Delichon urbica** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Delichon
Categorìa:Martlèt
Apus apus

## Apus apus
### Descrission
L**'Apus apus** (rondon) a l'é n'osel dla famija dj'Apodidae, motobin smijant a la róndola ma pì gròss e con j'ale pì longhe e a faussèt. A l'é longh 16-17 cm, con n'aliura ëd 40-44 cm e un pèis ëd 35-50 g. Ël piumagi a l'é tut brun scur, gavà na macia ciàira sota la gola. A l'ha le piòte curte e ij dij mnù, ch'a servo mach për tachesse a le parete verticaj. A peul **volé për 10 mèis sensa posesse**, an mangiand, beivend e fin-a durmend an vol.

### Ambient
A viv ant le sità e ij pais, anté a nidìfica ant ij përtus dij tèit, ant le tor e ant ij pont. A mangia dzortut inset volant (mosche, zanzarin), ciapà an vòl con la boca duverta. A l'é 'n gran **migrator**: a riva da l'Àfrica a magg e a part a agost.

### Distribussion
A nidìfica an tuta l'Euròpa, ant l'Asia temperà e ant ël nòrd-òvest dl'Àfrica. A passa l'invern ant l'Àfrica subsaharian-a. An Italia a l'é motobin comun, e a frequenta squasi tute le sità.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Apus apus*** Linneus, 1758

Categorìa:Rondon
Categorìa:Apus
Ecuador

L' **Ecuador** a l'é un pais dl'América meridional.

A confin-a con Colombia e Perù e a l'é bagnà da l'Océan Passìfich.
La capital a l'é Quito.
A l'ha na surfassa ëd 256.370 km² e a conta anviron 15 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
L'Ecuador (nòm ofissial: **Républica del Ecuador**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Daniel Noboa (dal 2023).
Passer hispaniolensis

## Passaròt
### Descrission
Ël ***Passer hispaniolensis*** (passaròt sard) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Passeridae, longh 15-16 cm, con n'aliura ëd 23-26 cm e un pèis d'anviron 22-36 g. A smija al passaròt ëd ca, ma a l'é legerment pì gròss e a l'ha 'l bech pì longh e robust.

La specie a presenta un fòrt dimorfism sessual. Ël **mas-cc** a l'é caraterisà da na **coron-a castan-a** (nopà che grisa), dle **ciafele bianche**, un **bavaj nèir** ch'a së spantia an sël pét e **dë strìe nèire** an sle part inferior e an sël dòrs. A l'ha un **dzorsign bianch** marcà. La **fumela** a l'é praticament idéntica a la fumela dël passaròt ëd ca: gris-brun-a an sle part superior e pì ciàira sota. Ij giovo a smijo a la fumela.

### Ambient
A viv an na varietà d'ambient, ma a preferiss le zòne duverte e rocose, ij teren agrìcoj, le bussonà e ij bòsch nen tròp s-cias. A diferensa dël passaròt ëd ca, a frequenta **pòch ij sènter urban**. A l'é **gregari** e a forma 'd gròsse colònie për nidifiché, che a peulo rivé a milen-e 'd cobie. A fà 'l nil ant ij branch dj'erbo, ant le cavità o 'dcò ant ij nil vej d'àutri oséj gròss (com le sigogn-e). A duverta 4-6 euv, e a fà fin-a 3 covade a l'ann. A mangia dzortut smens e gran-e, ma durant l'istà a cassa 'dcò inset për nurì ij cit.

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa meridional, ant l'Àfrica dël Nòrd e ant l'Asia sentral, da la Spagna a l'Asia sentral. An Italia a l'é present **dzortut an Sardëgna e an Sicilia**, con na popolassion motobin amportanta a livel europeo (400.000-800.000 cobie). A-i é 'dcò 'd cite colònie an Puglia (Gargan) e, recentement, ant ël Delta dël Pò. An Sicilia as treuva dal livel dël mar fin a 1.900 méter. A l'é considerà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Passer hispaniolensis** (Temminck, 1820)

Categorìa:Passer
Categorìa:Passaròt
Fringilla coelebs

## Frangoj
### Descrission
Ël ***Fringilla coelebs*** (frangoj) a l'é un dij passeriform pì comun e spantià d'Euròpa . A l'é longh 14-16 cm, con n'aliura ëd 24,5-28,5 cm e a peisa 18-29 g . Ël **mas-cc** a l'é motobin colorà: la front e la coron-a a son gris bleu, la schin-a a l'é castan, la gropera a l'é vërda oliva, e la gola, ël pét e le ciafele a son reusa o rossastr . L'ala a l'ha doe bande bianche caraterìstiche . La **fumela** a l'é pì smòrta, con le part superior gris-brune e le part inferior gris giaunastre, ma a manten le doe bande bianche an sj'ale . Sò crij pì conossù a l'é un fòrt "pink-pink" o "fink" ch'a l'ha daje 'l nòm an anglèis (chaffinch). Ël cant a l'é na ciaciarada rica ch'a finiss con n'arlam final caraterìstich .

### Ambient
A viv ant na gran varietà d'ambit forestaj: bòsch ëd latifeuje e conìfere, raisure, sev, parch e giardin . A mostra na preferensa për ij bòsch con sota-bòsch nen tròp s-ciass. An invern, a frequenta 'dcò ij teren coltivà e le zòne duverte, andova a s'ambaron-a an strop për sërché da mangé . A mangia dzortut smens, ma durant la stagion ëd riprodussion a dà la preferensa a j'inset e a soe larve për nurì ij cit . A fà 'l nil ant la forca 'd n'erbo, a 2-8 méter da tèra, e a duverta 4-5 euv, ch'a cheuv për 12-14 di .

### Distribussion
A l'é spantià an tuta Euròpa, ant l'Àfrica dël Nòrd, ant j' Ìsole Canarie e an Asia fin-a a la Siberia . Le popolassion dël nòrd e dl'est a son migratris e a passo l'invern ant le zòne pì càude . An Italia a l'é present an tuta la penìsola e an Sicilia, tant 'me sedentari che 'me invernant. La popolassion europea a l'é stimà an 185-269 milion ëd cobie e a l'é **an chërsùa**; për sòn a l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN . Ël nòm sientìfich *coelebs* (ch'a veul dì "solitar" o "célibe") a l'é stàit dàit da Linneo përchè an soa Svessia, le fumele a migro vers sud d'invern, an lassand ij mas-cc da soj.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Fringilla coelebs*** L., 1758

Categorìa:Fringilla
Categorìa:Fringoj
Colombia

La **Colombia** (*Colombia* an ëspagneul) a l'é un pais dl'América meridional.

A confin-a con Perù, Ecuador, Panamà, Venessuela e Brasil e a l'é bagnà da l'Océan Passìfich e da l'Océan Atlàntich (Mar dij Caràib).
La capital a l'é Bogotà.
A l'ha na surfassa d'1.141.748 km² e a conta anviron 45 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
La Colombia (nòm ofissial: **República de Colombia**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Juan Manuel Santos (dal 2010).
Venessuela

Ël **Venessuela** (*Venezuela* an espagneul) a l'é un pais dl'América meridional.

A confin-a con Colombia, Gujan-a e Brasil e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich e dal Mar dij Caràib.
La capital a l'é Caracas.
A l'ha na surfassa ëd 916.445 km² e a conta anviron 25.750.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
Ël Venessuela (nòm ofissial: **República Bolivariana de Venezuela**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Delcy Rodríguez (2026-).
Gujan-a

La **Gujan-a** (*Guyana* an anglèis) a l'é un pais dl'América meridional.

A confin-a con Venessuela, Suriname e Brasil e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Georgetown.
A l'ha na surfassa ëd 214.969 km² e a conta anviron 750.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
La Gujan-a a l'é stàita un possediment dël Regn Unì fin al 1966, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
La Gujan-a (nòm ofissial: **Co-operative Republic of Guyana**) a l'é un-a repùblica.
Ël president a l'é Irfaan Ali (dal 2020).
Ël prim ministr a l'é Mark Phillips (dal 2020).

Categorìa:América meridional
Suriname

Ël **Suriname** a l'é un pais dl'América meridional.

A confin-a con Gujan-a, Gujan-a Fransèisa e Brasil e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Paramaribo.
A l'ha na surfassa ëd 163.820 km² e a conta anviron 450.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Ël Suriname a l'é stàit un possediment dij Pais Bass, conossù con ël nòm ëd *Gujan-a Olandèisa*, fin al 1975, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Ël Suriname (nòm ofissial: **Republiek Suriname**) a l'é un-a repùblica.
Ël president a l'é Chan Santokhi (dal 2020).

Categorìa:América meridional
Gujan-a Fransèisa

La **Gujan-a Fransèisa** (mach *Guyane* an fransèis) a fa part dl'América meridional e a l'é una Region d'Oltramar e, a l'istess temp,  un Dipartiment d'Oltramar dla Fransa.

A confin-a con Suriname e Brasil e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Cajen-a.
A l'ha na surfassa ëd 86.504 km² e a conta anviron 190.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## La colònia penal
La Gujan-a Fransèisa a l'era conossùa për la terìbil colònia penal ëd Cajen-na, ch'a l'era ans l'Ìsola dël Diav e a l'é stàita sarà mach dël 1946.

## Ël centr spassial
A Kourou a-i é, dal 1964, ël *Centre Spatial Guyanais* (*[[Centr Spassial dla Gujan-a]]*).
L'Agensìa Spassial Europenga (ESA) a fa partì ij sò mìssil Ariane da Kourou.

Categorìa:América meridional
Categorìa:Region fransèise

Categorìa:Possediment dla Fransa
Còsta d'Avòri

La **Còsta d'Avòri** (*Côte d'Ivoire* an fransèis) a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.

A confin-a con Ghana, Burkina Faso, Mali, Guinea e Liberia e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich (Gòlf ëd Guinea).
La capital a l'é Yamoussoukro, ma la sità pì importanta a l'é la veja capital Abidjan.
A l'ha na surfassa ëd 322.460 km² e a conta anviron 26.378.274 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
La Còsta d'Avòri a l'é stàita un possediment dla Fransa dal 1893 al 1960, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
La Còsta d'Avòri (nòm ofissial: **République de Côte d'Ivoire**) a l'é na repùblica.
Ël President a l'é Alassane Ouattara (dal 2011).
Ël Prim Ministr a l'é Robert Beugré Mambé (dal 2023)

Categorìa:Còsta d'Avòri
Swaziland

Lë **Eswatini** (**eSwatini** an Swati, **eSwazini** an Zulu, **Eswatini** an Anglèisa) a l'é un pais dl'Àfrica meridional.

A confin-a con Sudàfrica e Mosambich.
La capital a l'é Mbabane.
A l'ha na surfassa ëd 17.364 km² e a conta anviron 1 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva





## Stòria moderna
Lë Swaziland a l'é stàit un possediment dël Regn Unì dal 1906 al 1968, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Lë Eswatini (nòm ofissial: **Umbuso weSwatini / Kingdom of Eswatini/ iKinktemiki yaseEswatini**) a l'é una monarchìa.
Ël rè a l'é Mswati III (dal 1986).
Ël prim ministr a l'é Russell Dlamini (dal 2023).

## Evolussion demogràfica


## Anliure esterne

* The Government of The Kingdom of Eswatini, (Anglèisa)
* The Kingdom of Eswatini – a royal experience – official Eswatini tourism website (Anglèisa)
* Eswatini National Trust Commission – Conserving Eswatini's Natural and Cultural Heritage, (Anglèisa)
* The Kingdom of Eswatini's Big Game Parks (Anglèisa)
* Eswatini – CIA World Factbook (Anglèisa)

Categorìa:Eswatini
Caen

**Caen** a l'é na sità dla Fransa nord-ossidental.
A l'é la capital dla region dla Bassa Normandìa e dël dipartiment dël Calvadòs.
A conta 110.399  abitant.

## Geografìa

Caen a l'é bagnà dal fium Orne.

## Stòria
Caen a l'é stàita fondà a la fin dël sécol che a fa IV, aj temp dij Roman.
Ant la Sconda Guèra Mondial Caen a patiss grev darmagi, e squasi l'80% dla sità a ven crasà. La sità a l'é stàita riedificà e a l'é ël sènter econòmich e cultural pì important ëd la region.

## Monument pi important

* L**Abbaye aux Hommes'' con la cesa ëd San Ësteo
* L**Abbaye aux Dames'' con la cesa dla Trinità
* La cesa ëd San Pero (sécol XII)
* La cesa ëd San Gioann
* Ël castel

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Joël Bruneau (dal 2014).

## Sità gemelà
Caen l’é gemelà con:
*  Alexandria, Stat Unì d'América
*  Coventry, Regn Unì
*  Nashville, Stat Unì d'América
*  Pernik, Bulgarìa
*  Portsmouth, Regn Unì
*  Thiès, Senegal
*  Würzburg, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Calvados
Carduelis chloris

## Vërdon

### Descrission
Ël vërdon a mangia gran e smens, a l'ha dle piume verd oliva con dle striadure sj'ale e sla coa, con un bech robust. Për canté a sern ij pòst pi àut, com le ponte dij sapin e dj'antene dla television. A fa un vers bin prolongà, conossù da tùit coj ch'a fan tension ai romor dla natura a la prima. A fà da quatr a ses euv e a fà fin a tre vire. Sò nil a l'é pi grosser ëd col dël frangoj, ma an drinta a l'é còmod a la midema manera.

### Ambient
A l'é urbanisasse.

### Distribussion
A viv an Euròpa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Carduelis chloris* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Carduelis
Serinus serinus

## Vërzlin

### Varietà

* Serinus serinus serinus 
* Serinus serinus flaviserinus 

### Descrission

Ël **vërzlin** a l'é un cit osel, strèit parent dël canarin. A l'ha un piumagi giaun e verd, con dle righe nèire e brun-e. Ël mas-cc a l'é d'un giaun pì intens e a l'ha lë stòmi bianch e giaun ciàir. La fumela a l'è d'un giaun pì dëstiss e le strissie a tendo pì al brun. A l'é longh 11 cm e a peisa apopré 13 gram. La soa alimentassion a l'é pì che autr faita dë smens, ma a mangia ëdcò fruta e inset. A fa ël nì da mars a agost, e a riess a completé almanch doi nià. Ant ël nì a depon an media 4 euv ëd color ciàir. J'euv as dësboco apress a 14 dì ëd covada. Ël dëspupagi a l'è soagnà da tuti e doi i genitor e a finiss apress 25 dì.

### Ambient
A viv ant ij bòsch duvert (sovens ëd conìfere) e davsin a le coltivassion, ma a l'è cò fàssil trovelo ant ij sènter abità.



### Distribussion
A viv an gran part ëd l'Euròpa e dl'area mediterànea. Com as peul vëdde ant la figura, as dësserno tre diferente region: an verd a son indicà le region ant le quaj ël vërzlin a viv stabilment, an arancion a son indicà le region andova che a viv mach l'istà e an bleu a son indicà le region andova ch'a viv mach l'invern.


## Arferiment bibliogràfich e anliure për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Ël vërzlin ansima a Avibase
* Lista ëd filmà an sël vërzlin

Categorìa:Serinus
Categorìa:Vërzlin
Falco tinnunculus

## Torieul

**Órdin**:   ---
**Famija**:  ---
**Géner**:   ---



 

### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: torieul, farchèt ëd le tor.

A l'é longh apopré 35 centim, con dòss color castagn e pansa barossa con mace scure.
A mangia 'd preferensa rat e giari, ma ëdcò laserte, ran-e e gròsse bòje.

### Ambient
Da finì.


### Distribussion
Da finì.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Falco tinnunculus

Categorìa:Falco
Categorìa:Farchèt
Tyto alba

## Tyto alba

### Descrission
La **dama** (**Tyto alba**, *dama da pajé*) a vòla an manera silensiosa, a fà da quatr a set euv bianch an drinta a dij vej solé o cioché. Sò vers a l'é un sofi prolungà, com s'a fussa sensa vos. A cassa dzortut ij giari.

### Ambient
A viv ant le sità.

### Distribussion
As treuva an Euròpa e an Àfrica.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Tyto alba**

Categorìa:Tyto
Categorìa:Oloch
Tanzanìa

La **Tanzanìa** a l'é un pais dl'Àfrica oriental.

A confin-a con Kenya, Ruanda, Burundi, Repùblica Democràtica dël Còngo, Zambia, Malawi e Mosambich e a l'é bagnà da l'Océan Indian.
La capital ofissial a l'é Dodoma, ma "de facto" a l'é ancora Dar es Salaam, ch'a l'é ëdcò la sità pì importanta dël pais.
A l'ha na surfassa ëd 947.303 km² e a conta anviron 67.362.121 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
La Tanzanìa a l'é nassùa dël 1964 da l'union dla repùblica dël Tanganica e dël sultanà ëd Zanzibar (dòp na revolussion ch'a l'avià mandà via ël sultan).
Ël Tanganica a l'é stàit un possediment dla Gërmania dal 1886 al 1919 e peui a l'é passà al Regn Unì; Zanzibar a l'é stàit un sultanà sota al protetorà del Regn Unì dal 1886 a l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
La Tanzanìa (nòm ofissial: **Jamhuri ya Muungano wa Tanzania / United Republic of Tanzania**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Samia Hassan Suluhu (dal 2021).
Ël prim ministr a l'é Kassim Majaliwa (dal 2015).
Lesotho

Ël **Lesotho** (nòm ufissial: *Muso oa Lesotho* an sotho, *Kingdom of Lesotho* an anglèis) a l'é un pais dl'Àfrica meridional.

Sò teritòri a l'é tut circondà dal Sudàfrica, e a l'é un dij tre stat al mond ch'a son completament sarà 'nt un àutr (ansema a la Sità dël Vatican e San Marin).

La capital a l'é Maseru.

A l'ha na surfassa ëd 30.355 km² e a conta anviron 2,3 milion d'abitant (2023), dont l'81% a viv ant le campagne.

## Anté ch'as treuva

## Stòria moderna
Ël Lesotho a l'é stàit un possediment dël Regn Unì (con ël nòm ëd *Basutoland*)  dal 1868 al 1966, quand a l'ha otnù l'indipendensa. A l'é stàit fondà dal rè Moshoeshoe I, ch'a l'ha unì vàire tribù sotho për arparesse dai Boer e da j'anglèis. Dòp l'indipendensa, ël pais a l'ha avù d'instabilità polìtiche e 'd colp dë stat militar.

## Organisassion polìtica
Ël Lesotho a l'é na monarchìa constitussional.

Ël rè a l'é Letsie III (dal 1996).

Ël prim ministr a l'é Sam Matekane (dal 2022), ch'a l'ha sucedù a Moeketsi Majoro. Ël parlament a l'é formà da n'Assemblea Nassional e da un Senà.

## Geografìa e economìa
Ël pais a l'é motobin montagnos e a l'é ciamà "ël Regn an cel" përchè soa part bassa a l'é a 1.400 méter e vàire sime a passo ij 3.000 méter. A l'é na sorgiss amportant d'eva për ël Sudàfrica e a produv idroeletricità. L'economìa a dipend da l'agricoltura (pastura), dai versament dj'emigrà ch'a travajo ant le min-e dël Sudàfrica, e da la produssion ëd vestiment. A l'é un dij pais pì pòver dël mond.

## Coltura
La lenga ofissial a l'é 'l sotho meridional (sesotho), ansema a l'anglèis. La religion pì difondùa a l'é 'l cristianésim. Ël bascià (un capel ëd carton caraterìstich) a l'é 'n sìmbol nassional.
Athene noctua

## Sivìtola

### Descrission
La sivìtola a l'é cita e a peul stërmesse an drinta a dij përtus bin cit. A fà 'l nil sota ij cop, ant ij përtus ëd le muraje, ant ij përtus dij bion. A fà quatr o sinch euv bianch. A mangia babòje, oslin, verm e giariòt. A seurt a la sèira e a cassa fin vers la mesaneuit. Peui a fà na pausa e a torna cassé vers ël sorze dël sol.

### Ambient
A viv ant le campagne e as peul vëddse, a la sèira, an dzor ai paj. A viv ëdcò ant le sità.

### Distribussion
A viv an Europa, Asia e Africa setentrional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Athene noctua** (Scopoli, 1769)

Categorìa:Sivìtole
Categorìa:Athene
Strix aluco

## L'Oloch: Strix aluco
### Descrission
L’**Strix aluco** (oloch) a l'é 'l rapinant noturn pì comun e spantià an Euròpa . A l'é aut 37-43 cm, con n'aliura 'd 81-105 cm e a pèisa an tra 385 e 800 g (la fumela a l'é fin a 25% pì pesanta dël mas-cc) . La testa a l'é gròssa e arionda, sensa ij "barbis" (orije) e a peul viré ëd 270° . J'euj a son gròss, tond e 'd color brun scur (squasi nèir), contornà da 'd disch color crema . Ël piumagi a peul presenté doi colorassion diferente (morfism): un morfism ross (pi comun ant l'ovest) e un gris (pi comun ant l'est), ch'a-j përmëtto ëd mës-cesse a la scòrsa dj'erbo . La part inferior a l'é biancastra con dë strìe brun-e . Sò cant a l'é un "hu-hu-hu-hu" tìpich, ch'a peul esse imità; ël crij a l'é "ke-wick" .

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd latifeuje e mës-cià, ant ij parch, ij giardin e ant le zòne urban-e, da le pian-e fin-a a 1.500 méter, mach se a-i é 'd piante veje con përtus për fé 'l nil . A l'é **sedentari** e teritorial . A mangia dzortut cit mamìfer (arvìcole, rat, schërieuj), ma 'dcò osèj, anfibi, retij e gròss inset, ch'a ciapa da posatòi. A fà 'l nil ant ij përtus dj'erbo e a duverta 2-4 euv an fërvé-avril; ij cit a chërso an 5 sman-e .

### Distribussion
A l'é spantià an tuta l'Euròpa (gavà Irlanda, Scòssia e Scandinavia setentrional), an Asia fin-a a la Cin-a, e ant l'Àfrica dël Nòrd . An Italia a l'é **comun** an tuta la penìsola (gavà la Sardëgna) . La popolassion italian-a a l'é stimà an 45.000-70.000 cobie e a l'é considerà **stàbil** e an chërsùa . A l'é protegiù da la Lej 157/92 e a l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Strix aluco*** L., 1758

Categorìa:Strix
Categorìa:Oloch
Corvus corone cornix

## Cornaja grisa
### Descrission
Ël ***Corvus corone cornix*** (cornaja grisa) a l'é n'osel ëd la famija dij Corvidae, considerà ancheuj na specie a part (*Corvus cornix*). A l'é longh 48-52 cm, con n'aliura ëd 105 cm e a pèisa anviron 500 g. La caraterìstica pì vistosa a l'é la livrea: **la testa, la gola, j'ale, la coa e le piume dle cheusse a son nèire**, mentre la part restanta dël còrp (mantel e pansa) a l'é gris sënner. Ël bech e le piòte a son nèir, l'iris a l'é brun. Ij giovo a l'han na colorassion pì smòrta e j'euj grisastr o bleu. Sò crij a l'é un raucc e përfond "kraa", motobin smijant a col dla cornaja nèira.

### Ambient
A viv ant na gran varietà d'ambient: campagne, colin-e, teren coltivà, boschin, parch e sità. A preferiss le zòne duverte e as adata bin a la presensa uman-a. A fà 'l nil an sj'erbo àut o an sle costrussion uman-e, e a duverta 4-6 euv. A l'é **onìvora**: a mangia 'd tut, da j'inset, verm e cit mamìfer a le carògne, j'euv, ij frut e jë mnis.

### Distribussion
As treuva an tuta l'Euròpa setentrional, oriental e sud-oriental, dal Regn Unì e Scandinavia fin a la Russia e ai Balcan; a l'é present ëdcò ant l'Asia sud-ossidental e ant ël Medi Orient. An Italia a l'é **comun-a** an squasi tuta la penìsola, ant la Pian-a Padan-a e ant le zòne colinàire; a l'é mancanta an quàich zòna dle Alp pì àute. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Corvus corone cornix*** L., 1758

Categorìa:Corvus
Categorìa:Cornajass
Corvus monedula

## Croass

### Descrission
A l'é un cit croass neir, che a fà 'l nil ant ij përtus dle muraje 'd sità e dij palass vej, anté a depòsita da 4 a 6 euv macëttà dë scur. A mangia 'd tut, com tùit ij cornajass. A riess a robé j'euv da 'nt ij nij dij colomb ëd sità.

### Ambient
Giumaj a viv pi che autr an sità.

### Distribussion
A l'é spantià da l'Europa a l'Asia sentral

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Corvus monedula** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Corvus
Categorìa:Cornajass
Sturnus vulgaris

## Stornel
### Descrission
Lë **Sturnus vulgaris** (stornel) a l'é n'osel passariform ëd la famija dij Sturnidae, longh 19-22 cm, con n'aliura ëd 35-40 cm e un pèis ëd 70-100 g. A l'é motobin conossù për sò piumagi metalisà e për soa abilità d'imité ij vers ëd d'àutri osej e fin-a dij son mecànich.

Ël piumagi a cangia con le stagion. D**'istà** (piumagi nussial) a l'é nèir lustr con arfless metalisà verd e viòla, e 'l bech a l'é giaun. D**'invern**, le ponte dle piume a son bianche, ch'a-j dan n'aspet macià, e 'l bech a dventa brun. Le piòte a son reusa. L'ùnica diferensa antra ij sess a l'é na macia a la base dël bech: bleu ant ij mas-cc, rossastra ant le fumele. Ij giovo a l'han 'n piumagi gris-maròn uniform, sensa arfless.

A l'é 'n bon imitator e a peul arproduve ij vers d'àutri osej, dle ran-e, dle crave e fin-a dij son mecànich. Sò cant a l'é na mës-cia 'd subi, ciadel e sgnacament.

### Ambient
A viv ant le zòne coltivà, ij parch, le sità e ij pais, sempe ch'a-i sia 'd cavità për fé 'l nil. A l'é na specie **gregaria** e a forma dë strop, fin-a motobin gròss, ch'a peulo rivé a 'd senten-e o milen-e d'osej. D'invern, a s'ambaron-o an dormitori comun ant le cane o an sj'erbo, creand dë spetàcoj vòl ciamà "murmuration". A l'é **onìvor**: a mangia inset, verm, lumasse, fruta e gran-e. Durant la riprodussion, a nuriss ij cit dzortut con inset.

### Distribussion
A l'é originari d'Euròpa e Asia, ma a l'é stàit antrodovù an América dël Nòrd (1890), an Sudàfrica, an Australia e an Neuva Zelanda. An Italia a l'é present an tuta la penìsola e a l'é **sedentari** o **migrator** parsial, con dle popolassion ch'a së spòsto vers sud d'invern. A l'é considerà na specie **anvadenta** an vàire pais përchè a fà concorensa a j'osej nativ e a dà dann a l'agricoltura. La popolassion mondial a l'é motobin gròssa e a l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Sturnus vulgaris*** L., 1758

Categorìa:Sturnus
Categorìa:Stornej
Anser fabalis

## Òca
### Descrission
L**'Anser fabalis** (òca granaròla) a l'é n'òca dla famija dj'Anatidae, longa 70-90 cm, con n'aliura ëd 160-185 cm e un pèis ëd 2-4 kg . A l'ha la **testa e 'l còl sombr**, e 'l bech a l'é caraterìstich: nèir con na fassa arancion o rosà an mes e a la ponta . Le piòte a son arancion. Ël piumagi a l'é gris brun strià, con le piume dël dors e dj'ale pi scure . A l'é pitòst smijanta a l'òca *Anser brachyrhynchus*, ma a l'ha 'l bech pì longh e con la part arancion pì larga . As arconòss an vol për le part pi ciàire dj'ale .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e ùmid: palud, lagh, pra anondà, risere e camp . A nidìfica ant la tundra e la taiga, an sle rive dij lagh e dij fium . A mangia erba, smens, e durant l'invern a va ant ij camp ëd gran e d'àutre colture . A l'é na specie **gregaria**, ch'a forma dë strop gròss fòra dla stagion ëd riprodussion .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa setentrional e l'Asia, da la Scandinavia a la Kamcatka . A passa l'invern ant l'Euròpa ossidental e sentral (Gërmania, Pais Bass, Fransa) e ant l'Asia sud-oriental . An Italia a l'é 'n visitator invernal ràir, con dle popolassion ch'a vìsito la Pian-a Padan-a e ant le zòne ùmide costiere . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Anser fabalis*** Latham, 1787

Categorìa:Anser
Categorìa:Òche
Anser brachyrhynchus

## Òca dle piòte reusa
### Descrission
L**'Anser brachyrhynchus** (òca dle piòte reusa) a l'é n'osel ëd la famija dj'Anatidae, dle dimension ëd 60–75 cm, con n'aliura ëd 135–170 cm e un pèis ëd 1,8–3,4 kg . A l'é caraterisà da le **piòte 'd color reusa viv**, ch'a-j dan ël nòm, e dal **bech curt, reusa con la ponta nèira** . La testa e 'l còl a son ëscur, ël còrp a l'é gris brun, la coa a l'ha na banda bianca .

### Ambient
A nidìfica ant la tundra àrtica, an sle ròche davzin ai giassé o an sle cite ìsole dij lagh, andova a fà 'l nil ant la vegetassion e a duverta 3-6 euv . A mangia dzortut vegetaj: ant l'istà piante dla tundra, ant l'invern a pastura ant ij camp ëd cereal, patate e biarave.

### Distribussion
A nidìfica **mach an [[Islanda]], [[Groenlandia]] e [[Svalbard]]** . A l'é **migrator**: la popolassion ëd Groenlandia e Islanda a passa l'invern an Gran Brëtagna, cola ëd Svalbard ant ij Pais Bass, Danimarca e Gërmania setentrional . An Italia a l'é **ràir** e as peul vëdde mach ëd passagi . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Anser brachyrhynchus*** Baillon, 1834

Categorìa:Anser
Categorìa:Òche
Ciconia ciconia

## Ciconia Ciconia
### Descrission
La ***Ciconia ciconia*** (sigògna, cicògna) a l'é un gròss osel trampolié dla famija dij Ciconiidae, àut 100-125 cm, con n'aliura ëd 155-215 cm e un pèis ëd 2,3-4,4 kg. A l'é caraterisà da 'n piumagi tut bianch, con le piume primarie e secondarie dj'ale nèire, ch'a contràsto an vòl. Ël bech e le piòte a son ross viv. L'iris a l'é brun. Ij giovo a l'han ël bech e le piòte gris scur, e a pijo la colorassion d'adult dòp 1-2 agn. A l'é pràticament mut, ma a peul bate ij bech (claquage) an manera caraterìstica për comuniché.

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e ùmid: pra, pasture, teren agrìcoj, marne e risere, sempe davzin a l'eva. A nidìfica an cobia, an sle struture uman-e (cioché, tèit, pal, eletrodòt) o, da ràir, an sj'erbo. A fà 'l nil gròss ëd branch e a duverta 3-5 euv, che a cova për 33-34 di; ij cit a chërso an 55-63 di. A mangia dzortut inset, verm, ran-e, laserde, mòlusch, cit pess e cit mamìfer.

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, Asia e Àfrica dël Nòrd. A son arconossùe doe sot-specie: la nominal *C. c. ciconia* (Euròpa e Àfrica dël Nòrd) e la *C. c. asiatica* (Asia sentral). A l'é **migratris**: a passa l'invern ant l'Àfrica sota al Sahara e ant l'Asia meridional. D'apress në spopolament ant ël sécol XX (2.000 cobie dël 1970), an Italia la sicògna a l'é tornà a nidìfiché dël 1985 (Piemont) e da antlora a l'é spantiasse, rivand a 863 cobie dël 2018. A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I). A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Ciconia ciconia** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Ciconia
Categorìa:Sigògne
Anser anser

## Òca sërvaja

### Descrission
L'òca sërvaja a l'é la specie pì conossùa d'òca.
A l'é longa 75-90 centim, con piumage gris brun an sle part superior e gris giaunet an sla pansa, bech rossign, tanme le piòte.
A l'é a l'orìgin ëd tute le rasse domestie sbardlà an tut ël mond; a l'é anlevà për la carn e ël fìdigh (òca ëd Tolosa) o për ël piumin motobin còti (òca ëd Poitou).

### Ambient
L'òca sërvaja a preferiss ij mojiss e ij baciass da banda dij camp e pra, ma a fa sò nì al sùit.
Minca nià a l'é ëd sinch o ses euv.

### Distribussion
A viv ant le region setentrionaj d'Euròpa e Asia.
D'invern a emigra vers l'Euròpa sentral an vòj con na caraterìstica forma a cun-i.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Anser anser* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Anser
Categorìa:Òche
Anser hyperboreus

## Òca dla fiòca

### Descrission
L**'Anser hyperboreus**, ancheuj classificà com ***Anser caerulescens*** (òca dla fiòca) , a l'é n'osel ëd la famija dj'Anatidae. La specie a l'ha doe varietà 'd color: un **morf bianch** (ciamà *hyperboreus*) e un **morf bleu** (ciamà *caerulescens*) . L'òca dla fiòca a l'é longa 65-85 cm, con n'aliura ëd 135-165 cm e a peisa 2,1-2,7 kg. Ël morf bianch a l'é tut bianch, gavà le piume primarie dj'ale ch'a son nèire. Ël morf bleu a l'ha la testa e 'l còl bianch e 'l rest dël còrp gris-bleu. Ël bech a l'é ross, le piòte a son rossastre.

### Ambient
A viv ant la tundra àrtica, andoa a nidìfica an colònie gròsse. A l'é 'n gran migrator e a passa l'invern ant le zòne ùmide costiere, le pasture e ij teren agrìcoj dël sud djë Stat Unì e dël Méssich.

### Distribussion
A nidìfica ant le region àrtiche dël nòrd dël Canadà, dla Groenlandia, dla Siberia e dl'Alaska. A l'é 'n ràir visitator an Euròpa e an Italia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Anser hyperboreus*** L., 1758

Categorìa:Anser
Categorìa:Òche
Alauda arvensis

## Lòdola, parucia
### Descrission
La ***Alauda arvensis*** (parucia) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dj'Alaudidae, un-a dle pì conossùe për sò cant . A l'é longa 16-18 cm, con n'aliura ëd 30-36 cm e a peisa 25-50 g . La part superior a l'é brun strià, la part inferior a l'é bianca, con ël pét strià . A l'ha na **crësta** cita an sla testa, ch'a peul ausesse . La coa a l'é curta con ij bòrd bianch . Ij doi sess a son smijant . Sò cant a l'é un tril longh e melodios, ch'a canta an vòl (a s'àussa a vòla e peui a cala a la fin dël cant) .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert: pra, pasture, campagne, teren coltivà, dun-e e colin-e, dal livel dël mar fin a 1.500 méter . A l'é **migrator** o **sedentari** a sconda dla latitùdin. A mangia dzortut smens e inset . A fà 'l nil an tèra, ant na depression dël teren, e a duverta 3-5 euv .

### Distribussion
A nidìfica an tuta l'Euròpa e l'Asia temperà, da l'Islanda e la Scandinavia a la Cin-a . A passa l'invern ant l'Euròpa meridional, ant l'Àfrica dël Nòrd e ant l'Asia meridional . An Italia a l'é nidificant e invernant, dzortut ant la Pian-a Padan-a e ant le zòne costiere . A l'é an declin për l'intensificassion agrìcola e a l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Alauda arvensis* (Linneus, 1758)

Categorìa:Alauda
Galerida cristata

## Galerida cristata
### Descrission
La ***Galerida cristata*** (caparucia) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dj'Alaudidae (le lòdne). A l'ha na longhëssa ëd 17 cm e n'aliura ëd 29-34 cm . As arconòss fàcil për la **crësta 'd piume** an sla testa, ch'a resta bin vistosa fin-a quand a l'é pa dëstendùa . Ël piumagi a l'é gris brun con dë strìe scure an sle part superior; la part inferior a l'é biancastra con ël pét macià ëd nèir . Ël bech a l'é longh e fin . An vòl, as vëdd che la part sota dj'ale a l'é 'd color rossastr . Ij mas-cc e le fumele a son quasi istess, ma ij giovo a l'han dle macie pì marcà an sle part superior . A l'ha un cant melodios e repetitiv, ëd sòlit con tre nòte ("tu-tu-líu") .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e sech: camp coltivà, pasture, stëppe, raisure, e davzin a le stra e a le borgià . A évita ij bòsch e le zòne tròp ùmide . A nidìfica an sla tèra, ant na depression dël teren, e a fà 3-6 euv . A mangia dzortut smens e inset, an sërcandje an sla tèra .

### Distribussion
A l'é spantià an tuta l'Euròpa temperà e meridional, an Àfrica dël Nòrd e an Asia fin-a al Pakistan e a la Cin-a setentrional . A l'é na specie **sedentaria** ch'a migra pòch . An Italia a l'é present an tuta la penìsola e an Sicilia, con doe sot-specie (*neumanni* al nòrd e *apuliae* al sud) . A l'é comun-a, ma a l'é an declin an chèiche region për la pèrdita d'ambient naturaj . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Galerida cristata*** L., 1758

Categorìa:Galerida
Galerida theklae

## Galerida theklae
### Descrission
La ***Galerida theklae*** (parucia) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Alaudidae, motobin smijant a la parucia comun-a (*Galerida cristata*) . A l'é longa 15-17 cm e a peisa anviron 37 g . La colorassion a l'é brun-a an sël dòrs, con ël pét strià 'd nèir bin marcà . La caraterìstica pì vistosa a l'é la **crësta longa e a ponta** an sla testa . As diferensia da la parucia comun-a për ël bech pì curt e la part sota dj'ale grisa (nopà che rossa), e për le strìe dël pét pì marcà. Ij doi sess a son idéntich .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e rocos, le colin-e àride, le pasture, dzortut ant le zòne con substrà pitòst àcid e ambient mediterani . A preferiss le zòne con vegetassion bassa e s-ciassa e a évita ij camp coltivà . A l'é na specie **sedentaria** e a fà 'l nil an tèra, ant na depression dël teren, e a duverta 3-5 euv . A mangia smens e inset .

### Distribussion
A l'é spantià ant la penìsola ibérica (Spagna, Portugal), ant la Fransa meridional (Rossijon) e ant l'Àfrica dël Nòrd (dal Maròch a la Tunisìa) . A-i é 'dcò na popolassion isolà ant ël Còrn d'Àfrica (Etiòpia, Eritrea, Somalia) . A son arconossùe 12 sot-specie. La popolassion mondial a l'é stimà an 23-38 milion d'adult e a l'é considerà stàbil . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Galerida theklae*** Brehm, AE, 1857

Categorìa:Galerida
Lullula arborea

## Lodnin

**Órdin**:   Passeriformes
**Famija**:  Alaudidae
**Géner**:   Lullula




### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: Lodnin. 
A l'é ën cit osel ch'a mangia bòje.


### Ambient
Da finì.


### Distribussion
Da finì.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Lullula arborea

Categorìa:Lullula
Categorìa:Lòdne
Eremophila alpestris

## Eremophila alpestris

### Descrission
Soe piume a-j disegno doi cornet nèir e drit an sla testa, e a la fan smijé diferenta da tute j'autre paruce. A passa l'invern ant ij camp o pòst vzin a la còsta, d'istà as tramuva ant le pian-e an mes a le motagne. A fà 'l nil motobin a setentrion ma 'dcò an Grecia.

### Ambient
A viv ant le zòne pian-e 'd montagna.

### Distribussion
A viv ant l'Europa, l'Asia e l'América setentrional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Eremophila alpestris* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Eremophila
Categorìa:Lòdne
Anser albifrons

## Òca dla front bianca

### Descrission
L**'òca dla front bianca** a l'é conossùa për soa front bianca (com ch'a dis ël nòm latin) e për le striadure trasvërsaj neire sla pansa. A mangia sostanse vegetaj e gran-e. A fà 5-7 euv an ambient da eva. 

### Ambient
Grup dë ste òche as vëddo normalment an sij pra e camp erbos.

### Distribussion
A viv a setentrion e a sverna fin a l'Italia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Anser albifrons* (Scopoli, 1769)

Categorìa:Anser
Categorìa:Òche
Anser erythropus

## Anser erythropus

### Descrission
L'òca cita dla front bianca (**Anser erythropus**) a l'é pi cita dl'Anser albifrons e a l'ha pi 'd bianch an sla front.

### Ambient
A passa l'invern ant l'Euròpa meridional e për fé 'l nil a va an sle coste rocose dle montagne àrtiche.

### Distribussion
Euròpa e Asia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Anser erythropus* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Anser
Categorìa:Òche