open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lìpid

Ij **lìpid** a son na famija ëd compost orgànich idrofòbich (pa solùbij an eva) formà da carbòni, idrògen e ossìgen, e mincatant ëdcò nitrògen o fòsfor. A son essensiaj për la vita, dagià ch'a partìssipo a la formassion dle membrane selular, a l'anmagasinament d'energìa e a la signalisassion celular. Esempi comun a comprendo grass, euli, fosfolìpid e colesteròl.

## Classificassion
Ij lìpid as peulo partagesse an categorìe prinsipaj:

Lìpid sempi:
* Triglicérid: Formà da gliceròl e tre àcid grass (es. grass dël beu, euli d'oliva).
* Sire: Combinassion d'àcid grass con àlcol a caden-a longa (es. sira d'euvra).

Lìpid compless:
* Fosfolìpid: Con un grup fosfàtich, component prinsipal dle membran-e selular.
* Glicolìpid: Combinà con sùcher, present ant le membrane dël sistema nervos.

Derivà:
* Steròid: Struture a quatr anej ëd carbòni (es. colesteròl, estrògen).
* Eicosanòid: Regolator ëd flession ant l'organism (es. prostaglandin-e).

J'àcid grass a peulo esse:
* Saturà: Sensa liure dobie (es. grass animal), sòlid a temperadura ambient.
* Insaturà: Con liure dobie (es. eui ëd pess), lìquid.

## Strutura e propietà
* Idrofobicità: Ij lìpid a son pa solùbij an eva për colpa dij longh caden-e d'idrocarbur.
* Forma d'anmagasinament: Ij triglicérid a memoriso 9 kcal/g, pì che protein-e o carboidrat.
* Fluidità dle membran-e: La presensa d'àcid grass insaturà a manten le membran-e flessìbij.

## Fonsion biològiche
* Riserva d'energìa: Ij triglicérid a son dovrà për memorisé energìa a longh termo.
* Strutura celular: Fosfolìpid e colesteròl a formo le membran-e.
* Signalassion: Steròid (es. cortisòl) e eicosanòid a régolo ël metabolism e l'infiamassion.
* Protession e isolament: Grass a ìsolo ël còrp dal frèid e a protegio j'òrgan.

## Aplicassion
* Alimentar: Euli për cusiné, grass ant ij prodot forné.
* Industria: Sire ant le creme cosmétiche, lubrificant.
* Medzin-a: Fosfolìpid ant ij fàrmach për ël fìdich (es. lecitin-a).
* Biotecnologìa: Produssion ëd biodiesel da grass vegetaj.

## Salut e dietética
* Àcid grass essensiaj: Omega-3 e Omega-6 (trovà ant ij pess e j'euli vegetaj) a son vital për ël cheur.
* Arzigh cardiovascular: Tròp grass saturà o colesteròl a peulo bloché le arterie.
* Trans grass: Grass idrogenà (es. ant ij prodot processà) a son colegà a maladìe cròniche.

## Stòria
Ant l'Antichità, ij grass animaj e vegetaj a j'ero dovrà për cusiné e an luminaria.

Ant ël sécol XIX, Michel Eugène Chevreul a l'ha studià la strutura dij savon e dij lìpid.

Ant ël 1929, la dëscuerta dle vitamin-e liposolùbij (A, D, E, K) a l'ha mostrane l'amportansa dietética.

Ancheuj, as deuvro lìpid modificà për mangé pì san (es. margarin-a sensa trans grass).

## Sicurëssa
* Rancidità: L'ossidassion dij lìpid a peul generé sostanse tòssiche (dovré antiossidant).
* Conservassion: Stochelo an leu frèid e scur për evité dëscomposission.
* Dosage: Consumé moderà ëd grass saturà për preven-e ël diabete e l'obesità.
Ij lìpid a son component ciav tant ant la natura che ant la tecnologìa. Soa capacità ëd memorisé energìa e formé struture a-j rend un dij pì versàtij element dla chìmica dla vita.

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Valanga

Na **valanga** a l'é na coladura ràpida ëd fiòca giù da un versant ëd na montagna, ch'as peul ancaminé an manera natural o për colpa d'atività uman-e. Le valanghe a son un dij perìcoj prinsipaj ant le region montagnose, dzortut durant l'invern e l'inissi dla prima.

## Cause
Le valanghe a peulo formesse për via ëd vàire fator:
* Pendì dël versant: Ij versant con n'àngol tra 30° e 45° a son ij pì soget a valanghe.
* Stabilità dël mantel ëd fiòca: La presensa dë strat diferent (ëd fiòca dësblà o giassa) a peulo creé d'instabilità ant ël mantel.
* Condission meteo: Tempeste ëd fiòca, cambi ëd temperadura, o vent fòrt a peulo smon-e le condission për na valanga.
* Atività uman-e: Esplosion, passage dë schiador, o màchine a peulo dé l'ancamin a na valanga.

## Sòrt ëd valanghe
* Valanghe ëd slab: Na porsion ëd fiòca coerenta (ëd sòlit dura o compata) as dëstaca 'me n'ùnich blòch. A son le pì pericolose.
* Valanghe ëd fiòca s-ciassa: Fiòca nen coerenta (pì tënnera) a cola giù a onde. Sòn a peul ancapité apress a neuve fiòche.
* Valanghe ëd fiòca ùmida: Fiòca con d'eva liquidà ch'a cola për gravità, dzortut an temp piovos o con calor.
* Valanghe d'ària: Na nìvola ëd fiòca polverisà ch'a viagia a gran velocità, bon-a ëd copé për sòfiada.

## Efet
* Përson-e: Le valanghe a peulo causé mòrt për asfissìa o feriment grav.
* Anfrastruture: A peulo dësblé stra, linie feroviarie, o edifissi.
* Ambient: A peulo dëstrùe bòsch e cambié l'ecosistema local.

## Prevension e sicurëssa
* Contròl ativ: Usé d'esplosiv për provoché valanghe controlà an condission ëd sicurëssa.
* Prevision: Stassion meteo e modej matemàtich për prevëdde le valanghe.
* Echipagiament: Arcomandà porté ARTVA (aparej ëd reserca), pale, e sach aerà për aumenté le chance ëd sopravivensa.

## Valanghe stòriche
* Valanga dël 1970 a Val d'Isère: Na valanga ëd slab ch'a l'ha copà 39 përson-e an Fransa.
* Disastr dël 1999 a Galtür (Àustria): 31 mòrt për na valanga causà da tempesta.
* An Piemont, le valanghe ant le Alp a son frequente, com cola dël 1885 ant la Val Sangon ch'a l'ha dësblà na comun-a.

## Arferiment
*McClung, David. Avalanche Handbook. Mountaineers Books, 2006.*

Categorìa:Montagne
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Riscaudament global

Ël **riscaudament global** a l'é n'aument significativ ëd la temperadura media dla Tèra, causà prinsipalment da l'emission ëd gas sèra generà da l'òm. Sti gas (coma CO₂, metan, e òssid ëd nitrògen) a traten-o ël calor solar ant l'atmosfera, an creand l'efet sèra. Da l'inissi dl'era industrial (dal 1850), la Tèra a l'é surscaudasse ëd 1.1°C, con efet dràstich an sl'ambient e la società.

## Cause
Le prinsipaj sorgiss dël riscaudament global a son:
* Combustìbij fòssij: Petròli, carbon, e gas natural dovrà për energìa e traspòrt (70% dle emission).
* Dësblé dij bòsch (deforestassion): Le piante a assorbisso meno CO₂, e la degradassion dël teren a lìbera carboni.
* Agricoltura intensiva: Produssion ëd metan da bestiam e risere, e d'òssid ëd nitrògen da fertilisant.
* Industria: Process ch'a deuvro gas fluorà e a consumo energìa.

## Efet prinsipaj
* Fusion dij giassé: Ant l'Artich, ël giass marin a l'é diminuì dël 40% dal 1979.
* Aument dij livej dij mar: Ëd 20 cm dal 1900, con projession ëd +1m prima dël 2100.
* Event estrem: Pì frequente inondassion, onde ëd calor, uragan, e suitin-a.
* Perdita ëd biodiversità: 1 milion dë specie a arzigo d'estinsion (IPBES, 2019).
* Salute uman-a: Maladìe trasmëttùe da zanzare (es. malaria), stress da calor.

## Prevension e Mitigassion
* Passagi a energìa rinovàbij: Solar, eòlica, e idroelétrica për ridùe le emission.
* Riforestassion: Piante neuve për assorbì CO₂ e protege la biodiversità.
* Eficiensa energética: Edifissi e màchine ch'a consumo meno.

Acòrdi antërnassional:
* Acòrdi ëd Paris (2015): Limité ël surscaudament a +1.5°C.
* Sostitussion dij gas fluorà: Protocòl ëd Montreal.

## Adatament
* Protession contra j'inondassion: Mur ëd conteniment e restàur dle zone ùmide.
* Agricoltura sostenìbil: Coltivassion ch'a resisto a la suitin-a.
* Avis ëd sicurëssa: Sistema d'alert për event estrem.

## Riscaudament Global an Piemont
* Alp: Temperadure an aument ëd 2°C dal 1950; fusion dij giassé (es. ël Giassé dël Miage).
* Agricoltura: Vin ch'a cambio ëd caraterìstiche për via dle stagion pì càude.
* Sità: Turin a registra onde ëd calor pì longhe, con efet ans la salute dj'ansian.

## Event stòrich
* 2003: Onda ëd calor an Euròpa con +70.000 mòrt, an Piemont temperadure ëd 40°C.
* 2019-2020: Incendi an Australia aggravà dal surscaudament.
* 2020: An Piemont, ann pì càud dal 1800.

Categorìa:Meteorologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Teramòt

Un **teramòt** a l'é na vibrassion ëd la Tèra causà dal moviment ìmprovis dle plàche tetòniche o da atività vulcàniche. Costi moviment a lìbero n'energìa ch'a viagia an forma d'onde sìsmiche, ch'a peulo causé dësrutiment d'anfrastruture, feriment, o mòrt. La fòrsa d'un teramòt as mzura con la scala Richter o la scala Mercalli.

## Cause
* Moviment tetònich: Le plàche tetòniche a scoro, a s'antërseco, o as dëstaco, creand ëd fàude (es. fàuda ëd San Andreas ant jë Stat Unì).
* Atività vulcànica: L'erussion ëd na montagna vulcànica a peul provoché dë scòsse locaj.
* Atività uman-e: Atività com min-e, dìghe idroelétriche, o fraturament idràulich (fracking) për estrae idrocarbur.

## Sòrt ëd teramòt
* Tetònich: Causà dal moviment dle plàche (90% dij cas).
* Vulcànich: Associà a l'atività d'un vulcan.
* Anvodà: Generà da l'òm (es. dòp n'esplosion nuclear).
* Arproduvù (Réplica): Scòsse pì cite ch'a séguito ël teramòt prinsipal.

## Efet
* Fìsich: Rutura dël teren, fran-e, tsunami (se ël teramòt a l'é sota l'océan).
* Uman: Mòrt, ferì, dësrutiment ëd ca, stra, e pont.
* Econòmich: Cost ëd ricostrussion, pèrdita d'atività produtive.

## Teramòt stòrich
* Messina 1908: Un dij pì catastròfich an Italia (7.1 Richter), con 100.000 mòrt.
* Italia Sentral 2016: Scòsse ëd 6.2 Richter ch'a l'han dësblà Amatrice e Norcia.
* Océan Indian 2004: Teramòt ëd 9.1 Richter con tsunami ch'a l'ha massà 230.000 përson-e.
* Piemont 1808: Un teramòt ëd 5.8 Richter a l'ha colpì la region, causand dann a j'edifissi.

## Prevension e Sicurëssa
* Sistema d'alerta: Sensor ch'a peulo avertì për protege.
* Edifissi anti-sìsmich: Costrussion conforma a le norme për resiste a le scòsse.
* Educassion: Esercitassion ant le scòle e comunità për savèj còsa fé durant un teramòt.
An Piemont: La region a l'é considerà a bass arzigh sìsmich, ma le zòne dle Alp e dle colin-e ëd Turin a son pì esposte. L'ARPA Piemont a ten sot euj l'atività sìsmica.

## Arferiment
*USGS (2023). Understanding Earthquakes.*

Categorìa:Geologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Junkers Ju 188

Ël **Junkers Ju 188** a l'é n'avion da cassa pesant e bombartiè mojen almàn ëd la Sconda guèra mondial deriva dal Junkers Ju 88.
A l'ha volà la prima vira dël 1941 e a l'é intrà an servissi dal 1943 fin al 1945 an Almagna e fin al 1956 an Fransa.
A l'é stait dovrà dzortut da la Luftwaffe durant la Sconda guèra mondial e apress. A l'é stait prodovù an 1.076 esemplar. Soa lestëssa màssima a l'era ëd 499 km/h.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Gamal Abd el-Nasser

**Gamāl ʿAbd al-Nāṣir Ḥusayn** (*جمال عبد الناصر حسين* an àrab) a l'era nassù ai 15 ëd gènè dël 1918 a Lissandria d'Egit.
Dal 23 giugn 1956 al 28 stèmber 1970 a l'é stàit Pressident d'Egit.
A l'é mòrt al Càiro ai 28 ëd stèmber 1970.

Abd el-Nasser, Gamal
Mineral

Un **mineral** a l'é na sostansa natura, inorgànica, con na composission chìmica definìa e n'ordinament cristalin. As forma për process geològich e a l'é la base dle ròche. Ij mineraj a son classificà an base a soa chìmica e strutura cristalin-a, e a son dovrà ant vàire setor, da l'edilissia a la tecnologìa.

## Caraterìstiche prinsipaj
* Composission chìmica: Esempi: quarz (SiO₂), calcopirit (CuFeS₂).
* Strutura cristalin-a: àtom organisà an retìcoj regolar (es. cub ëd sal gema).
* Durëssa: Mzurà con la scala ëd Mohs (1=pì tener, 10=diamant).
* Color e lustr: Propietà visuaj influensà da surfassa o strutura.
* Sfaldadura: Capacità ëd divide an surfasse regolar.

## Classificassion
Ij mineraj as peulo organisé con doi sistema prinsipal:
* Sistema ëd Dana: Basà an sla chìmica e strutura.
* Sistema ëd Strunz: Pi detajà, con categorìe com silicà, ossid, solfur.

Categorie prinsipaj:
* Silicà (es. quarz, feldspat): Pì comun, con silici e ossìgen.
* Carbonà (es. calcari, dolòmia): Basà ans ël ion CO₃²⁻.
* òssid (es. ematìte, corindon): Combinassion con ossìgen.
* Solfur (es. pirite, galen-a): Combinassion con sorfo.

## Formassion
Ij mineraj as creo për:
* Cristalisassion magmàtica: Da lava ch'as frèida (es. olivin-a).
* Sedimentassion: Deposission ëd ion ant l'eva (es. giss).
* Metamorfism: Cambi ëd pression o temperadura an ròche esistente (es. granat).

## Usagi
* Edilissia: Quarz e feldspat ant ël ciman.
* Tecnologìa: Liti për baterìe, silici për semicondutor.
* Giojelerìa: Diamant, rubin, smerald.
* Salute: Integrador (fer, càuss).

## Mineraj an Piemont
Ël Piemont a l'é rich ëd mineraj grassie a soe Alp e formassion sedimentarie:
* òr: Trovà ant le Alp Ossidentaj (es. Val Sesia).
* Quarz: Comun ant la Val Susa.
* Talch: Estraì ant la Val Chison.
* Giss: Ant le colin-e ëd Monfrà.

## Estrassion e Impat
* Min-e stòriche: La minera ëd Traversela (fer) operativa dal 1800.
* Efet ambientaj: Degradassion dël paisage e contaminassion d'eva.
* Sfide moderne: Ricerca ëd materie prime critiche (es. cobalt).

## Mineraj notèivol
* Diamant: Pì dur mineral, formà a granda pression.
* Pirite: Ciamà "l'òr dij fòj" për sò lustr dorà.
* Beril: Sorgiss ëd berili, dovrà për fé l'aluminio.

## Event stòrich
* 1800-1900: Estrassion intensiva d'òr e fer ant le Alp Piemontèise.
* 1963: Sarà dla minera ëd Traversela.
* 2010: Scuverta ëd neuv giassiment ëd talch an Val Chison.

## Conservassion
* Min-e sostenìbij: Utilisassion ëd técniche ch'a ridùo l'impat.
* Tutela dij sit: Protege le formassion mineralògiche raire.
* Arcuper dij teren: Riforestassion dle zòne minerarie abandonà.

## Arferiment
*Deer, W.A. et al. (2013). Rock-Forming Minerals.*

Categorìa:Geologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Clima

Ël **clima** a l'é l'ansem dle condission atmosfèriche (temperadura, pieuva, vent, umidità, ecc.) caraterìstiche ëd na region geogràfica an sël longh perìod, ëd sòlit mzurà an n'arch ëd 30 agn. As deuv nen confondse con ël temp, ch'a l'é na situassion istantanìa o ëd curt termo. Ël clima a l'é n'element fondamental për determiné la biodiversità, l'agricoltura e jë stij ëd vita dj'esse vivent.

## Fator ch'a influenso ël clima
* Latitùdin: Le region tropicaj (visin a l'equator) a l'han clima càud e ùmid, mentre le zòne polar a son frèide.
* Autëssa: Con l'autëssa, la temperadura a cala (6°C për minca 1.000 m).
* Distanza dal mar: Le zòne costiere a l'han clima pì moderà, con meno variassion ëd temperadura.
* Corent marine: Corent càude (es. Gulf Stream) a smòrzo ël clima; corent frèide (es. Humboldt) a lo fan pì sech.
* Atività uman-e: L'emission ëd gas sèra a cambia ël clima global (es. surscaudament global).

## Classificassion dël clima
La classificassion pì dovrà a l'é cola dël Köppen, ch'a divid ij clima an 5 grup prinsipaj:
* Tropical (A): Càud tut l'ann, sensa stagion frèide (es. Amazonìa).
* Sech (B): Pòche pieuve (es. desert dël Sahara).
* Temperà (C): Stagion diferensià, sensa estrem (es. Euròpa ossidental).
* Continental (D): Invern frèid, istà càude (es. Russia).
* Polàr (E): Temperadura sempe sota zero (es. Antàrtich).

## Cambiament dël clima
Ël clima a l'é sempe cambià ant la stòria dla Tèra, ma dal sécol XX ij cambi a son ëstàit acelerà da l'òm:
* Efet sèra: Aument dij gas (CO₂, metan) ch'a traten-o ël calor solar.
* Dësblé dij bòsch: Meno piante për assorbì ël CO₂.
* Industria e traspòrt: Consum d'energìa fòssil (petròli, carbon).

Conseguense:
* Surscaudament global (aument ëd 1.1°C dal 1850).
* Fusion dij giassé polàr e aument dij livej dij mar.
* Event estrem (inondassion, suitin-a, uragan).

## Clima dël Piemont
Ël Piemont a l'ha na clima temperà con influense continentaj e montagnin-e:
* Pianura: Istà càude e ùmide, invern frèid e nevos.
* Alp: Invern longh e sech, istà fresche.
* Lago Magior: Microclima pì temperà grassie al lagh.

## Efet dël clima an sla società
* Agricoltura: Coltivassion dipendo da stagion e pieuve.
* Salute: Onde ëd calor o maladìe trasmëttùe da zanzare.
* Economìa: Dësastr naturaj a costo miliard.

## Event climàtch stòrich
* Eta dël Giass (2.6 milion agn fa): Periòd ëd glaciassion.
* Citassion ëd l'Eta medieval (1300-1850): Frèid estrem an Euròpa.
* Onda ëd calor dël 2003 an Euròpa: Oltra 70.000 mòrt.

## Arferiment
*Peel, M.C. et al. (2007). Classificassion ëd Köppen rivisità.*

Categorìa:Meteorologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
El Niño

**El Niño** a l'é un fenòmen climàtich ch'a consist ant ën surscaudament ëd la surfassa dël l'Océan Passìfich tropical oriental, con conseguense globaj ans ël temp e le stagion. A fa part dël cìcl ciamà ENSO (El Niño-Southern Oscillation) e as manifesta a intervaj irregolar, ëd sòlit minca 2-7 agn. Sò nòm a ven da "El Niño Gesù", dàit dai pëscador peruvian përchè l'efet as fà sente d'invern, vers ël di dël Natal.

## Cause
El Niño as dësvlupa për via d'un dësbalans ant l'antërassion tra l'océan e l'atmosfera:
* Anvlupament dij vent alisé: Ij vent ch'a van da est a òvest ant ël Passìfich tropical as andebolisso o a cambio diression.
* Spostament d'eva càuda: L'eva càuda acumulà ant ël Passìfich ossidental as ëspantia vers l'América meridional.
* Cambi ant la pression atmosfèrica: La pression a cala ant ël Passìfich oriental e a chërs ant l'ossidental (fase ciamà Southern Oscillation).

## Efet globaj
El Niño a l'ha efet diferent an sle zòne dël mond:
* América meridional: Pieuve fòrte, inondassion, e pèrdite ëd pësca (es. colassa dël stock d'anciove).
* Sud-est asiàtich e Australia: Suitin-a, tempeste ëd póer, e arzigh d'incendi.
* Àfrica oriental: Pì ùmid ant la part oriental, ma suitin-a ant ël sud.
* América dël Nòrd: Invern pì càud ant ël nòrd-òvest, tempeste pì fòrte ant ël sud.

Conseguense econòmiche:
* Pèrdita ëd coltivassion (café, cana da sùcher).
* Aument dij pressi dle materie prime.
* Dësastr naturaj (fran-e, maladìe trasmëttùe da l'eva).

## Fase opòsta: La Niña
La Niña a l'é la fase opòsta dël cicl ENSO, con eva pì frèida dël normal ant ël Passìfich oriental. A peul porté a condission opòste a cole d'El Niño, com pì suitn-a ant ël Perú e pieuve fòrte ant l'Australia.

## Event stòrich
* 1982-1983: Un dij pì fòrt El Niño, con dann për 8 miliard ëd dòlar e 2.000 mòrt.
* 1997-1998: Ël pì intens registrà, con tempeste ant jë Stat Unì e fusion dij giassé ant l'Antàrtich.
* 2015-2016: El Niño ch'a l'ha contribuì al récord mondial ëd temperadura.

## Monitoragi e prevision
Le organizassion com la NOAA (Stat Unì) e la WMO a ten-o sot euj El Niño con:
* Satélit për misuré la temperadura dl'ocean.
* Boe oceanogràfiche për controlé le corent.
* Model climàtich për prevëdde j'efet 6-9 mèis prima.

## El Niño e ël Piemont
An Piemont, El Niño a peul influensé:
* Invern pì moderà: Meno fiòca ant le Alp për via dij vent càud.
* Stagion ùmide pì curte: Cambi ant le pieuve primaverile.

## Arferiment
*Philander, S.G. (1990). El Niño, La Niña, and the Southern Oscillation.*

Categorìa:Meteorologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Diamant

Un **diamant** a l'é na forma cristalin-a dël carbòni pur, formà sota pression e temperadura àuta ant ël mantel dla Tèra. A l'é ël material natural pì dur conossù (10 an slascala ëd Mohs) e a l'é apressià tant për la giojelerìa che për j'usagi andustriaj. Sò nòm a ven dal grech ἀδάμας (adámas), ch'a veul dì "invincìbil".

## Formassion
Ij diamant as formo ant ël mantel terestr, a na profondità ëd 140-190 km, con temperadura ëd 900-1300°C e pression d'almanch 45.000 atm. A peulo rivé a la surfassa grassie a erussion vulcàniche ch'a creo d'amblé ëd ròche ciamà kimberlite o lampròite. Ël process a peul pijé da 1 a 3,3 miliard d'agn.

## Propietà
* Durëssa: 10 an slë scala ëd Mohs, për via dij legam fòrt antra ij carbòni.
* Condussion tèrmica: La pì àuta tra ij material naturaj.
* Lustr e dispersión ëd la lus: A smija che a "s-cianco" për sò efet ciamà brillant.
* Color: La pì part a son trasparent, ma a peulo avèj tinte (bleu, ross, giàun) për ampurësse d'àutri element (es. bòro o nitrògen).

## Classificassion an giojelerìa
Ij diamant a son valutà për ij 4 C:
* Carat: Pèis (1 carat = 0,2 gram).
* *Cut* (Taj): Precision dël taj ch'a detèrmina ël brillant.
* Color: Scala da D (trasparent) a Z (giàun motobin visìbil).
* Clarity (Netëssa): Assensa d'ampurësse o dësfet antërn.

## Usagi
* Giojelerìa: Anej, colan-e, e orcin dovrà për sò prestigi.
* Andustria: Për tajé, fé d'àutri mineraj dur, o ant le lame d'utiss.
* Tecnologìa avansà: Ant ij semicondutor e sistema ëd comunicassion òtica.

## Diamant sintétich
Creà ant ij laboratòri con doi métod prinsipaj:
* HPHT (High Pressure High Temperature): ìmita le condission naturaj.
* CVD (Chemical Vapor Deposition): Deposission ëd carbòni da gas.
Ij diamant sintétich a l'han propietà sìmij a coj naturaj ma a costo meno.

## Stòria
* India: Primié sit ëd minera (almanch dal 400 a.C.).
* 1870: Scuverta dle minere an Sudàfrica, ch'a l'ha ancaminà l'era moderna dij diamant.
* 2003: Introduusion dël Process ëd Kimberley për evité ël comersi dij "diamant dël sangh".
An Piemont: Diamant naturaj rài, ma musé come ël Museo Mineralògich Piemontèis a espon cristaj formà ant le Alp.

## Diamant famos
* Cullinan: Ël pì gròss diamant trovà (3.106 carat), part ëd le coron-e anglèise.
* Hope Diamond: Bleu, con na stòria ëd maledission legendaria.
* Lesotho Promise: Trovà ant ël 2006 (603 carat), vendù për $12,4 milion.

## Efet Ambientaj e Sfide
* Minere a ciel duvert: Degradassion dël paisage e consum d'eva.
* Drit uman: Diamant dël sangh (finansiament ëd guère sivij).
* Alternative sostenìbij: Diamant sintétich o riciclà da vej giojé.

## Arferiment
* *Harlow, G.E. (1998). The Nature of Diamonds. Cambridge University Press.*
* *Even-Zohar, C. (2007). From Mine to Mistress. Mining Journal Books.*

Categorìa:Geologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Tetònica a plache

La *'tetònica a plache* a l'é na teorìa sientìfica ch'a spiega com a son organisà e as bogio le plache rìgide ch'a compon-o la crosta terestre. Costi moviment a son responsàbij ëd fenòmen com teramòt, erussion vulcàniche, e la formassion ëd montagne e océan. La teorìa a l'é stàita acetà dòp dj'agn 1960, grassie a j'evidense dë scoverte com l'espansion dij fond oceànich.

## Strutura dle plache
Le plache tetòniche a son tòch ëd crosta terestr (continentaj o oceàniche) ch'a galegio dzora al mantel superior, flùid e ciamà astenosfera. A-i son 7 plache prinsipaj e vàire pì cite:
* Placa africana
* Placa eurasiàtica
* Placa pacìfica
* Placa nord-american-a
* Placa sud-american-a
* Placa antàrtica
* Placa australian-a

## Sòrt ëd lìmit dle plache
* Lìmit divergent: Plache ch'as separo, creand neuva crosta (es. Dorsaj mes-oceàniche).
* Lìmit convergent: Plache ch'as scontro, causand fusion ëd crosta (es. Alp e Himalaya).
* Lìmit transform: Plache ch'a scoro an diression opòsta (es. fàuda ëd San Andreas).

## Cause dël moviment
* Convession dël mantel: Ël calor intern dla Tèra a fa monté e calé ëd material ant l'astenosfera, tirand le plache.
* *Slab pull*: Plache oceàniche pì dense ch'a fondo ant ël mantel e a tiro la part restanta.
* *Ridge push*: Fòrsa ch'a ven da la neuva crosta ch'a s'àussa ant le dorsaj oceaniche.

## Efet prinsipaj
* Formassion ëd montagne: Scontr ëd plache continentaj (es. Alp).
* Fosse oceàniche: Fond d'océan përfond ant ij lìmit convergent.
* Atività sìsmica e vulcànica: Situà dzortut ant ij lìmit ëd plache.
* Deriva dij continent: Spostament lìmit ëd le masse continentaj (es. separassion ëd Pangea).

## Stòria dla teorìa
* 1912: Alfred Wegener a presenta l'ipòtesi dla deriva dij continent, ma a manca d'evidense.
* 1960: Scuverta dl'espansion dij fond oceànich e dle bande magnétiche ch'a confermo ël moviment.
* 1968: La teorìa a l'é unificà con j'osservassion ëd teramòt e vulcan.

## An Piemont
Ël Piemont as treuva ant la placa eurasiàtica, visin al lìmit con la placa african-a. La colision antra ste doj plache a l'ha formà:
* Alp Ossidentaj: Creà da la pression ëd la placa african-a ch'a intra sota cola eurasiàtica.
* Atività sìsmica legera: Situà ant le valade alpigne e colin-e ëd Langa.
* Ròche metamòrfiche: Esempi: eclogite ant la Val Susa, testimonianse d'antich scontr.

## Esempi mondiaj
* Anel ëd feu dël Passìfich: Zòna d'atività vulcànica e sìsmica ant ël lìmit ëd la placa pacìfica.
* Islanda: Na dorsal mes-oceànica esposta fòra d'eva (Dorsal mes-atlàntica).
* Himalaya: Montagne formà da la colision antra India e Eurasia.

## Arferiment
*Kearey, P. (2009). Global Tectonics. Wiley-Blackwell.*

Categorìa:Geologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ròcia

Na **ròcia** a l'é n'ansem natural ëd mineraj, materia mineralòida, o materia orgànica solidificà. A l'é la base dël paisage terestr e as forma për process geològich coma erussion, sedimentassion, o metamorfism. Le ròce a son classificà an tre categorìe prinsipaj: ìgnee, sedimentarie, e metamòrfiche, mincadun-a con propietà e origin diferente.

## Formassion
Le ròce as creo për via ëd:
* Solidificassion dël magma o làva (ròcia ìgnea).
* Acumulassion ëd sediment compatà o cimentà (ròcia sedimentaria).
* Trasformassion ëd ròce esistente sota pression o temperadura àuta (ròcia metamòrfica).

## Sòrt ëd ròcia
Ròcia ìgnea:
* Intrusive (es. granit): Formà dal magma ch'as frèida lentament sot-tèra.
* Estrusive (es. basalt): Formà da lava ch'as frèida an surfassa.

Ròcia sedimentaria:
* Clàstiche (es. arenaria): Creà da fragment d'àutre ròce trasportà da eva o vent.
* Chìmiche (es. giss): Formà për precipitassion ëd dissolussion mineral.
* Orgàniche (es. carbon): Rest ëd organism vivent acumulà.

Ròcia metamòrfiche (es. marm, scist): Ròce modificà da pression o temperadura sensa fondse.

## Cicl dle ròce
Ël cicli dle ròce a descriv la trasformassion continuà antra ij tipo ëd ròcia:
* Ròcia ìgnea a peul esse erodùa e trasformesse an sediment.
* Sediment a peulo compatesse an ròcia sedimentaria.
* Ròcia sedimentaria a peul subì metamorfism për dventé metamòrfica.
* Ròcia metamòrfica a peul fondse e torné a esse magma.

## Usagi
* Edilissia: Granit e marm për paviment e faciade.
* Andustria: Calcar për fé ciman, quarz për véder.
* Art: Marm dovrà për scultura (es. Michelangelo).
* Energìa: Carbon e petròli (da ròce sedimentarie orgàniche).

## Ròce an Piemont
Ël Piemont a l'ha na varietà geològica grassie a soe Alp e pianure:
* Alp: Ròce metamòrfiche (scist, gneiss) e ìgnee (granit ant la Val Susa).
* Pianura Padan-a: Sediment sabios e argila portà dal Po.
* Monfrà e Langhe: Ròce sedimentarie marin-e (àut contnù ëd fòssij).
* Monviso: Ofiolite (rest ëd l'antich fond oceànich).

## Importansa geològica
* Stòria dla Tèra: Le ròce a registro cambi climàtich e moviment tetònich.
* Fòssij: Rest ëd organism ant le ròce sedimentarie ch'a conto l'evolussion dla vita.
* Risorse naturaj: Mineraj, petròli, e gas naturaj a son gropà a specìfiche formassion ëd ròce.

## Efet ambientaj
* Estrassion ëd mineraj: Dësrutiment dël teren e contaminassion.
* Erosion dle ròce: A lìbera sediment ch'a peul vempe ij fium.
* Gestione sostenìbil: Ricuper ëd cave e protege le formassion raire.

## Ròce notèivol
* Granit: Usà për ij monument stòrich (es. Dòm ëd Milan).
* Marm ëd Carara: avosà për soa bianchëssa, dovrà da j'artista roman.
* Basalt: Formassion colonà (es. "Strade dij Gigant" an Irlanda).

## Arferiment
*Press, F. et al. (2003). Understanding Earth. W.H. Freeman.*

Categorìa:Geologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Tsunami

Në **tsunami** a l'é na serie d'onde gròsse e devastante generà da në sconvolgiment sota la surfassa dël mar o dj'océan, com teramòt, erussion vulcàniche, o fran-e sottomarin-e. Coste onde a peulo viagé a milen-e ëd chilométer për ora e a rivo a la còsta con n'autëssa ëd desen-e ëd méter, causand dëstrussion e mòrt. Ël termo "tsunami" a ven dal giaponèis e a veul dì "onde dël pòrt" (津波).

## Cause
Jë tsunami a peulo formesse për vàire motiv:
* Teramòt sotomarin: Scontr ëd plache tetòniche ant ël fond dël mar, dzortut ant le zòne ëd subduzion (es. Anel ëd feu dël Passìfich).
* Erussion vulcànica sotmarin-a: L'erussion ëd vulcan sota l'eva a peul causé në spostament d'eva massiss (es. Krakatoa, 1883).
* Fran-e ëd teren sotmarin: Dëstabilisassion ëd sediment o ròche ant ël fond marin (es. Grand Banch ëd Teraneuva, 1929).
* Impat ëd meteòrit: Event ràir, ma possìbil (es. event ëd Chicxulub, 66 milion agn fa).

## Propietà dle onde
* Longheur d'onda: Pi longa che cole dle onde normale (fin a 200 km).
* Velocità: Fin a 800 km/h ant l'océan duvert, ma a ralento an avzinandse a la còsta.
* Autëssa: An surfassa, l'onda a peul esse pòch àuta, ma a chërs fin a 30-40 m an riva.

## Efet
* Inondassion: L'eva a intra fin a chilométer ant ël teritòri, portand via tut.
* Dëstrussion d'anfrastruture: Pont, stra, e edifissi a peulo esse dësblà.
* Pérdite uman-e: Mòrt për niament, ferì, o dësparission.
* Contaminassion: Eva salà a ruin-a teren agricòj e sorgiss d'eva potàbil.

## Esempi stòrich
* 2004 (Océan Indian): Un teramòt ëd 9.1 Richter davzin a Sumatra a l'ha generà në tsunami ch'a l'ha massà 230.000 përson-e an 14 pais.
* 2011 (Giapon): Un teramòt ëd 9.0 Richter a l'ha causà n'onda ëd 40 m ch'a l'ha dësblà la central nuclear ëd Fukushima.
* 1908 (Messina, Italia): Un teramòt sotmarin a l'ha provocà n'onda ch'a l'ha copà 80.000 përson-e an Sicilia e Calabria.

## Prevension e Sicurëssa
* Sistema d'alert: Sònar e boe për individué ij teramòt e mandé avìs ai pais costier.
* Educassion: Segnaj ant le còste e esercitassion për la popolassion.
* Protession dj'anfrastruture: Mur ëd conteniment e zòne verde për amortì l'onda.
* Cooperassion antërnassional: Rej ëd sorveliansa com ël Sistema d'Alert dij Tsunami ant ël Pacìfich.

## Tsunami ant ël Mediterani
* Ël Mediterani a l'é a arzigh për via dj'atività sìsmiche e vulcàniche:
* Eolie: Vulcan com ël Stromboli a peulo generé onde locaj.
* Grecia e Turchìa: Zòne dë scontr tetònich ant ël mar Egeo.
* Italia: Le còste dël Sud a son espòste, com mostrà dal disastr ëd Messina dël 1908.

An Piemont, essend na region sensa sboch al mar, l'arzigh a l'é nul, ma la conossensa dël fenòmen a l'é amportanta për sostnì le comunità costiere italian-e.

## Arferiment
* *UNESCO-IOC (2023). Tsunami Early Warning Systems.*
* *Tinti, S. et al. (2004). The 2003 Sumatra Tsunami: Data and Implications.*

Categorìa:Geologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Disastr natural

Un **disastr natural** a l'é n'event o n'ansem d'event catastròfich causà da process naturaj dla Tèra o dl'atmosfera, con efet devastant an sla società, l'ambient, e l'economìa. Costi event a peulo esse amplifià da l'atività uman-a, com ël cambiament dël clima o la degradassion dj'ecosistema. La gestion dij disastr a l'é n'element ciav ant la protession sivila.

## Cause
* Fenòmen geològich: Teramòt, erussion vulcàniche, fran-e.
* Fenòmen idro-climàtich: Inondassion, suitin-e, tempeste, uragan.
* Fenòmen biològich: Epidemìe, invasion d'inset o organisn invasiv.
* Atività uman-e: Dësblé dij bòsch, urbanisassion sensa contròl, emission ëd gas sèra.

## Sòrt prinsipaj
* Sìsmich: Teramòt e tsunami (es. Sumatra 2004, Giapon 2011).
* Idrològich: Inondassion (es. Piemont 1994).
* Meteorològich: Uragan (es. Katrina 2005), onde ëd calor, tempeste ëd fiòca.
* Vulcànich: Erosion ëd montagne (es. Pompei 79 d.C.), nìvole ëd sënner.
* Geomorfològich: Fran-e (es. Vajont 1963), coladura ëd pàuta.
* Feu naturaj: Propagà an condission ëd sëcchëssa estrema (es. Australia 2019-2020).

## Efet
* Uman: Mòrt, ferì, dëspërsion ëd comunità (pi ëd 60 milion ëd përson- afetà tuti j'agn).
* Econòmich: Dëstrussion d'anfrastruture, pèrdita d'atività agrìcole o andustriaj (es. cost ëd $210 miliard dòp l'uragan Harvey 2017).
* Ambiental: Pèrdita ëd biodiversità, degradassion dël teren, contaminassion d'eva.

## Prevension e Mitigassion
* Sistemi d'alert tempestiv: Misura ëd sensor e comunicassion për evité tragedie.
* Polìtiche ëd gestion dël teritòri: Costrussion anti-sìsmica, protege le zòne ùmide.
* Educassion dla popolassion: Esercitassion regolar e pian d'evacuassion.
* Cooperassion antërnassional: Acòrdi com ël Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015-2030.

## Disastr naturaj an Piemont
Ël Piemont a l'é espost a vàire arzigh:
* Inondassion: Le pien-e dël Po e dël Tani (es. 1994, 2016).
* Fran-e: Ant le zòne montagnose com le Val Susa e Langhe.
* Valanghe: Ant le Alp durant l'invern.
* Onde ëd calor: Aumentà dal surscaudament global (es. 2003 con +40°C a Turin).

## Event stòrich
* 1631: Erussion dël Vesuvi ch'a l'ha copà 4.000 përson-e.
* 1908: Teramòt ëd Messina (7.1 Richter) con 100.000 mòrt.
* 1994: Inondassion an Piemont con 70 comun-e afetà e 70 mòrt.
* 2004: Tsunami dl'Océan Indian con 230.000 mòrt.
* 2020: Incendi record ant l'Artich për via dle temperadure àute.

## Arferiment
*UNISDR (2015). Sendai Framework for Disaster Risk Reduction.*

Categorìa:Geologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Vulcan

Un **vulcan** a l'é n'uvertura ant la crosta terestr andoa che magma, gas, e sënner a peulo seurte durant n'erussion. Costi fenòmen a son colegà a l'atività tetònica dla Tèra e a peulo esse ativ, dësmentià, o estint. Ij vulcan a contribuisso a la formassion dël teritòri e a l'é amportant për l'evolussion geològica dël pianeta.

## Formassion
Ij vulcan as formo quand che ël magma (ròcia fondùa) dal mantel terestr a riva a la surfassa për via dla pressión o dë s-ciap dle plache tetòniche. Le situassion prinsipaj a son:
* Lìmit ëd plache: Scontr o separassion ëd plache (es. Anel ëd Feu dël Passìfich).
* Pont càud: Zòne anté a monta magma dal mantel profond (es. Hawaii).
* Rift continentaj: Separassion ëd plache (es. Rift african).

## Sòrt ëd vulcan
* Vulcan a scùd (es. Mauna Loa): Grand e bass, con làva flùida.
* Vulcan stratificà (es. Vesuvi): Con strà ëd lava e sënner, esplosiv.
* Coni ëd sënner (es. Paricutín): Cit, formà da material piroclàstich.
* Caudera: Cavità granda creà dòp n'erussion colossal (es. Yellowstone).

## Efet dj'erussion
* Ambientaj: Dëstrussion d'ecosistema, creassion ëd teren neuv, emission ëd CO₂.
* Social: Mòrt, evacuassion, dëstrussion d'anfrastruture (es. Pompei, 79 d.C.).
* Climàtich: Sënner e gas a peulo bloche la lus dël sol (es. "Ann sensa istà" dòp Tambora, 1815).

## Vulcan an Italia e Piemont
L'Italia a l'ha dij vulcan ativ famos:
* Etna (Sicilia): L'ël pì gròss vulcan ativ d'Euròpa.
* Vesuvi (Campania): Avosà për l'erussion ch'a l'ha dëstruvù Pompei.
* Stromboli (Eolìe): Atività continua ëd tipo "esplosiv".

An Piemont, a-i son pa ëd vulcan ativ, ma le Alp a conten-o rocia vulcànica antica, e ij lagh ëd Montfrà a son d'orìgin vulcànica. J'erussion ant le region visin-e (es. Campania) a l'han ëdcò influensà ël clima stòrich dla region.

## Erussion stòriche
* 79 d.C. (Vesuvio): Dëstrussion ëd Pompei e Ercolan.
* 1815 (Tambora, Indonesia): 92.000 mòrt e cambi climàtich globaj.
* 1980 (Sant'Elen-a, Stat Unì): Esplosion ch'a l'ha dësblà ël versant dël vulcan.
* 2002 (Etna): Fluss ëd làva ch'a l'ha mnassà le borgià davzin-e.

## Monitoragi e Sicurëssa
Sistemi d'alert: Misura ëd moviment sìsmich, gas, e deformassion dël teren.

Pian d'evacuassion: Educassion dla popolassion e simulassion.

Arferiment a j'espert: Istitù com l'INGV (Istitut Nassional ëd Geofìsica e Vulcanologìa) an Italia.

## Arferiment
*Sigurdsson, H. (2015). Encyclopedia of Volcanoes. Academic Press.*

Categorìa:Geologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Inondassion

N**'inondassion** a l'é n'event natural andoa na quantità ecessiva d'eva a inonda na zòna ch'a l'é normalment suita. A peul capitè për via ëd pieuve fòrte, ëd fusion ëd fiòca, o ëd failure ant ij sistema ëd drenagi. J'inondassion a son un dij disastr naturaj pì frequent e a peulo causé dann grev a j'anfrastruture, a l'agricoltura, e a la salute uman-a.

## Cause
* Pieuva intensa: Tempeste prolongà o violente ch'a supero la capacità d'assorbiment dël teren.
* Surtìe d'eva da fium o ri për via ëd pieuve o fusion ëd giassé.
* Tempeste maritime: Onde ch'a s-cianco le còste (es. storm surge).
* Dësblé dij sistema ëd drenagi: Surtìe ëd canaj o urbanisassion ecessiva.
* Cambiament dël clima: Aument ëd tempeste estreme e livej dël mar.

## Sòrt d'inondassion
* inondassion lòsna: A riva an pòchi minute o ore, dzortut ant le zòne montagnose.
* inondassion fluvial: Evriment d'un fium ch'a inonda le zòne visin-e.
* inondassion costiera: Marèe àute o onde ch'a intro ant ël teritòri.
* inondassion urbàn-a: Eva ch'a peul nen esse drenà ant le sità për via d'asfalt e struture.

## Efet
* Uman: Mòrt, ferì, dëspërsion ëd famije, maladìe trasmëttùe da l'eva (es. cólera).
* Econòmich: Dëstrussion ëd ca, stra, e coltivassion; cost ëd ricostrussion.
* Ambiental: Erosion dël teren, pèrdita ëd biodiversità, contaminassion d'eva.

## Prevension e Gestion
* Sistema d'alert: Misura ëd livel dij fium e prevision meteo për deje temp a la gent d'andé via.
* Anfrastruture: Dighe, mur ëd conteniment, e bassin ëd retention.
* Polìtiche d'urbanisassion: Evité ëd costrùe ant le zòne a arzigh (es. pian aluvionaj).
* Restàur ëd le zòne ùmide: Le palude e j'area naturaj a peulo amortì l'eva.
* Educassion: Pian d'evacuassion e sensiblisassion dla popolassion.

## inondassion an Piemont
Ël Piemont a l'é un-a dle region italian-e pì esposte a j'inondassion, dzortut ant la Pianura Padan-a:
* 1994: Inondassion greva dël Pò e Tani, con 70 mòrt e 40.000 evacuà.
* 2000 e 2016: Àutre inondassion ch'a l'han colpì le provinse ëd Coni, Lissandria, e Turin.
* Zòne a arzigh: Le rive dël Po, Tani, e Stura, e le bassure ëd Monfrà.

Misura locaj:
* Autorità dël bassin dël Po: Contròl dij livej d'eva e gestion dij dighe.

## Event stòrich
* 1966 (Firense): Inondassion dël fium Arno ch'a l'ha dësblà part ëd la sità.
* 2005 (New Orleans, USA): L'uragan Katrina a l'ha causà n'inondassion ch'a l'ha copà 1.800 përson-e.
* 2022 (Pakistan): Piòve monsòniche ch'a l'han anondà un ters dël pais, con 1.700 mòrt.

Categorìa:Geologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pieuva àcida

La **pieuva àcida** a l'é na precipitassion atmosférica (pieuva, fiòca, o tempesta) con un livel ëd acidità elevà, causà da l'emission ëd gas com ël diòssid ëd sorfo (SO₂) e j'òssid d'azòt (NOₓ) ant l'atmosfera. Sti gas a reagisso con l'eva, l'ossìgen, e d'àutri element, formand àcid solfòrich e àcid nìtrich, ch'a tombo peui an sla surfassa dla Tèra. La pieuva àcida a l'ha efet negativ an sl'ambient, j'anfrastruture, e la salute uman-a.

## Cause
* Emission andustriaj: Central a carbon o petròli, fonderie, e fàbriche ch'a bruso combustìbij fòssij.
* Traspòrt: Motor a diesel e benzina ch'a lìbero NOₓ.
* Sorgiss naturaj: Erosion vulcànica e feu ëd bòsch.
* Agricoltura: Utilisassion ëd fertilisnt ch'a lìbero amonìaca (NH₃), ch'as trasforma an NOₓ.

## Efet
Ambient naturaj:
* Acidificassion dël teren e d'eva (lagh e fium), con mòrt ëd pess e vegetaj.
* Dëgradassion ëd foreste (es. "maladìa dij bòsch" ant j'agn 1980).
* Anfrastruture: Corosion ëd monument, edifissi stòrich, e pont (es. marm e metal oxidà).
* Salute uman-a: Problem respiratòri (asma, bronchite) për via dij gas tòssich.

## Prevension e Mitigassion
Contròl dj'emission:
* Tecnologìa dij filtr (scrubber) ant le ciminiere për ridùe SO₂.
* Convertidor catalìtich ant ij véicol për ridùe NOₓ.
* Polìtiche energétiche: Passagi a font rinovàbij (eòlich, solar) e ridussion dij combustìbij fòssij.
* Acòrdi antërnassional: Protocòl ëd Kyoto (1997) e Protocòl ëd Gothenburg (2012) për limité ij gas.
* Monitoragi: Stassion ëd contròl ëd la qualità dl'aria (es. ARPA Piemont).

## Situassion an Piemont
Ël Piemont, essend na region andustrialisà, a l'ha storicament contribuì a l'emission ëd gas sèra:
* Àrea ëd Turin: Fàbriche automobilìstiche e central energétiche a l'han causà àcid ant l'atmosfera.
* Lagh alpin: Cheich lagh ant le Val d'Osta e Val Susa a l'han registrà acidificassion ant j'agn 1980, con dëclin dle popolassion ëd trote.
* Misure locaj: Anstalassion ëd filtr ant le andustrie e promossion dël traspòrt pùblich.

## Stòria
1852: Ël siensià Robert Angus Smith a descriv për la prima vira la pieuva àcida an Anghiltèra.

1970-1980: Aument dij cas ëd bòsch mòrt ant l'Euròpa sentral e jë Stat Unì, ch'a men-a a acòrdi antërnassional.

2000s: Ridussion dël 50% dle emission ëd SO₂ an Euròpa grassie a le régole ambientaj.

## Arferiment
*Smith, R.A. (1872). Air and Rain: The Beginnings of a Chemical Climatology.*

Categorìa:Geologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Tornado

Un **tornado** a l'é na colòna d'aria ch'a gira a gran velocità, formà da na nìvola cumulonemb fin-a a la surfassa dël teren. A l'é un dij fenòmen atmosfèrich pì potent e devastant, bon ëd causé dëstrussion estreme an pòchi second. Ij tornado a peulo formesse an condission d'instabilità atmosférica fòrta, dzortut ant le region temperà com jë Stat Unì, ma a peulo capitè an tut ël mond.

## Cause
Ij tornado a son ël resultà d'un combinassion ëd condission meteorològiche speciaj:
* Instabilità atmosfèrica: Contrast antra aria càuda e ùmida (da sota) e aria frèida e sëcca (da dzora).
* Taj dël vent (wind shear): Cangiament ëd diression e fòrsa dël vent con l'autëssa, ch'a crea rotassion ant l'atmosfera.
* Supercela: Na tempesta particolar fòrta e duràtura ch'a peul generé ëd tornado.

## Sòrt ëd Tornado
* Tornado da supercela: Ël pì comun e potent, associà a tempeste violente.
* Landspout: Formà da nìvole pì cite, sensa rotassion ëd la supercela.
* Tornado aquàtich (waterspout): Formà dzora a d'eva, dzortut ant ij mar càud.
* Tornado multivòrtex: Con vàire colòne d'aria ch'a gìro ansema.

## Efet
* Dëstrussion d'anfrastruture: Edifissi dësblà, erbo campà giù, utiss sociaj ruinà.
* Pèrdite uman-e: Feriment o mòrt për ël vent fòrt e ij tòch ch'a volo.
* Modificassion dël paisage: Strade e campagne ch'a cambio fisionomìa.

Ij tornado a son classificà con la Scala Fujita Améliorà (EF) da 0 a 5, basà sij dann provocà:
* EF0: Vent fin a 137 km/h (dann leger).
* EF5: Vent ëd pì ëd 322 km/h (dann total).

## Tornado stòrich
* Tri-State Tornado (1925, USA): Ël pì mortal (695 mòrt), con un percors ëd 352 km.
* Joplin (2011, USA): EF5 ch'a l'ha dësblà un ters ëd la sità (161 mòrt).
* Europa: Tornado ràir ma potent, com col dël Montville (1845, Fransa) con 70 mòrt.
* Italia: Event ràir, com ël tornado dël 2021 ant ël Véneto ch'a l'ha ferì 14 përson-e.

An Piemont, ij tornado a son motobin ràir, ma a peulo capitè. Dël 1957, un tornado EF2 a l'ha colpì la zòna ëd Vërsèj, causand dagn a j'edifissi e campagne.

## Prevension e Sicurëssa
* Sistemi d'alèrt: Radar meteorològich për identifiché le rotassion ant le tempeste.
* Refugi an soterani: Càmere ëd sicurëssa o piani bass dj'edifissi.
* Educassion: Savèj arconòsse ij segnaj (nìvola a fornel, rumor ëd trén).
* Comunicassion: Avis an temp real da part dj'autorità locaj.

## Tornado e cambiament dël clima
Ël surscaudament global a peul aumenté le condission për tempeste pì violente, ma la corelassion direta con ij tornado a l'é ancora nen ciàira. J'arserche a sugerisso n'aument dij event estrem ant le zòne già vulneràbij.

## Arferiment
* *NOAA (2020). Tornado Basics and Safety Guidelines.*
* *Fujita, T. (1971). Proposed Characterization of Tornadoes and Hurricanes by Area and Intensity.*

Categorìa:Geologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Siclon tropical

Un **siclon tropical** a l'é na tempesta vorticosa ch'as forma dzora a j'océan tropicaj o subtropicaj, con vent ch'a peulo superé ij 119 km/h e un sistema ëd pression bassa ch'a produv pieuve fòrte e onde d'aria. A son ciamà uragan ant l'Atlàntich e ël Pacìfich oriental, tifon ant ël Pacìfich ossidental, e ciclòn ant l'Océan Indian. Costi event a son alimentà dal calor latent ëd l'eva càuda dj'océan e a peulo causé dëstrussion enorme.

## Formassion
Ij sìclon tropicaj as formo sota condission speciaj:
* Temperadura dl'eva (almanch 26.5°C) fin-a a 50 m ëd profondità.
* Instabilità atmosfèrica: Aria càuda e ùmida ch'a monta, creand nìvole e temporaj.
* Pòch taj dël vent (wind shear): Vent ch'a cangia pòch con l'autëssa, përmanend la strutura vorticosa.
* Umidità àuta: Present ant la part bassa dl'atmosfera.

## Strutura
* Euj (eye): Zòna sentral càuda e ciàira, con vent déboj.
* Paret dl'euj (eyewall): Anel ëd nìvole fòrte dantorn a l'euj, andoa ij vent a son pì violent.
* Bande dle pieuve: Strisse ëd nìvole ch'a gìro antorn al sistema, portand pieuve e vent.

## Classificassion
Ij siclon tropicaj a son classificà con la scala Saffir-Simpson (për uragan e tifon):
* Categoria 1: Vent 119-153 km/h (dann leger).
* Categoria 5: Vent ëd pì ëd 252 km/h (dann catastròfich).

## Efet
* Vent fòrt: Dësblé edifissi, campé giù erbo e linie elétriche.
* Onda d'aria (storm surge): aussament dël livel dël mar ch'a inonda le còste.
* Pieuve fòrte: Causa d'inondassion e fran-e, dzortut ant le region montagnose.
* Mòrt e ferì: Për via dël vent, dij tòch, e maladìe trasmëttùe da l'eva.

## Siclon stòrich
* Uragan Katrina (2005, USA): 1.800 mòrt e $125 miliard ëd dann, an part ëd New Orleans.
* Tifon Haiyan (2013, Filipin-e): Vent ëd 315 km/h e 6.300 mòrt.
* Ciclon Bhola (1970, Bangladesh): Oltra 300.000 mòrt, ël pì mortal dël sécol XX.
* Medican (Ciclon mediterani): Ràir, ma possìbil (es. Ciclon Numa (2017), ch'a l'ha colpì la Grecia).

An Piemont, ij siclon tropicaj a rivo nen, ma ij sò rest a peulo porté pieuve fòrte o vent. Dël 2020, la tempesta Alex, nassùa da n'ex-ciclon atlàntich, a l'ha causà inondassion ant le Alp Marìtime.

## Prevension e Sicurëssa
* Sistema d'alert: Satélit e radar për trassé la stra dël ciclon.
* Evacuassion: Pian për dësvoidé le zòne costiere.
* Anfrastruture: Dighe e mur ëd conteniment për protege da l'onda d'aria.
* Educassion: Campagne për fé savèj a la popolassion còsa fé durant na tempesta.

## Cambiament dël clima e siclon
Ël surscaudament globaj a peul aumenté la fòrsa dij siclon:
* Eva pì càuda: Pi energìa për le tempeste.
* Onde d'aria pì àute: Për via dl'aument dij livej dël mar.
* Pieuve pì intense: Aument dël 10-15% dle precipitassion për grad ëd calor.

## Arferiment
*NOAA (2023). Tropical Cyclone Climatology.*

Categorìa:Geologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Radiassion eletromagnética

La **radiassion eletromagnética** a l'é na forma d'energìa ch'as propaga ant lë spassi an forma d'onde eletromagnétiche, componùe da camp elétrich e camp magnétich ch'a dondon-o an perpendicolar un rispet a l'àutr. Sta radiassion a viagia a la velocità dla lus (sirca 299.792.458 m/s ant ël veuid) e a peul avèj diferent caraterìstiche an bas a soa frequensa e longheur d'onda. A comprend na vasta gama dë spetr, dai raj gama con longheur d'onda motobin cite a le onde radio con longheur d'onda pì longhe.

## Natura dle onde eletromagnétiche

Le onde eletromagnétiche a son generà da càrie elétriche ch'a cambio ëd posission, com s'a-i é n'eletron ch'as treuva an moviment. Scond j'equassion ëd Maxwell, un camp elétrich variàbil a produv un camp magnétich variàbil, e viceversa, creand na përturbassion ch'as spantia ant lë spassi. Le propietà prinsipaj dle onde a son:

* **Longheur d'onda** (λ): distansa antra doi pont corëspondent ëd n'onda.
* **Frequensa** (ν): nùmer d'ossilassion për second.
* **Energìa** (E): a aumenta con la frequensa (E = hν, andoa h a l'é la costanta ëd Planck).

Lë spetr eletromagnétich a l'é dividù an vàire part:

# Raj gama (λ  1 m)

## Produssion e Sorgiss

Le sorgiss ëd radiassion eletromagnética a peulo esse:

* **Natural**: 
** Ël Sol e jë stèile (lus visìbil, UV, raj X).
** Lòsna (onde radio).
** Radiassion ëd fond cosmològica (microonde).

* **Artificiaj**: 
** Antene radio e TV (onde radio).
** Forn a microonde (microonde).
** Làser (lus visìbil o infraross).

## Usagi e Efet

La radiassion eletromagnética a l'ha n'ampia aplicassion ant la tecnologìa moderna:

* Comunicassion: onde radio për radio, televison, e sviciofonin.
* Medzin-a: raj X për radiografìe, risonansa magnética (MRI).
* Astronomìa: telescòpi për diferent bande dlë spetr.

J'efet a peulo varié: le radiassion ionisante (raj gama, raj X) a peulo causé dann a le sélule, mentre cole nen ionisante (onde radio) a son pì sigure.

## Stòria

* James Clerk Maxwell (1865): a l'ha unificà ij fenòmen eletrìch e magnétich ant soe equassion.
* Heinrich Hertz (1887): a l'ha dimostrà sperimentalmente l'esistensa dle onde radio.
* Max Planck e Albert Einstein: a l'han arvolussionà la comprension dla natura quantìstica dla lus (foton).

Categorìa:Fìsica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Gloeocystidiellum clavuligerum

## Gloeocystidiellum clavuligerum

### Descrission
**Gloeocystidiellum clavuligerum** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli. A l'ha un color da crem a ocra.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire paìs an Euròpa ma an Italia mach an Véneto.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Gloeocystidiellum clavuligerum*** (Höhn. & Litsch.) Nakasone (1982)

Categorìa:Gloeocystidiellum