Cotel

Un **cotel** a l'é n'utiss o n'arma curta a na sola lama tajanta fissà a un man-e. A l'é un dj'oget pì vej e universaj creà da l'òm, dovrà për vàire fin: da travaj, da cusin-a, da cà, e coma arma da dësfèisa o da combatiment.

## Descrission
Un cotel a l'é generalment formà da:
* **Na lama**: A peul esse fissa o pieghèivola. A peul avèj un sol fil tajant o doi.
* **Un man-e** (man-i): Andoa as ten.
* **Un mecanism ëd bloccagi** (për ij cotej pieghèivoj).

Ij material pì dovrà a son l**'assel** për la lama (inox, carbòni, damasch) e 'l **bòsch**, la **plàstica**, l**'òss** o 'l **metal** për ël man-e.

## Stòria
Ij prim cotej a son ëstàit dël Paleolìtich, fàit ëd pera (sìles, ossidian-a). A l'Età dël bronz e dël fer a ven-o le lame metàliche. Ant ël Medi ev e ant ël Renassiment, ël cotel a dventa n'utiss fondamental për tuti e n'arma portàti comun. A l'época moderna, a riva la standardisassion e la produssion ëd massa.

## Sòrt ëd cotej
A-i son vàire categorìe:

### Utiss da travaj
* **cotel da travaj**: Multifonsion për j'ovrié.
* **cotel da bòsch** (*whittling knife*): Për intajé.
* **cotel da survivor**: Robust, për le campagne.

### Da cusin-a
* **cotel da chef**: Për tajé e trité.
* **cotel da pan**: Con lama ondolà.
* **cotel da sfilé**: Për dëspelé e disseché.

### Da ca e da pësca
* **cotel da ca**: Për dëspelé e disseché.
* **cotel da pësca**: Për sfilé ij pess.

### cotej tàtich e da combat
* **cotel da combatiment**: Progetà për ël combatiment (es. KA-BAR).
* **cotel tàtich**: Për fòrse ëd polissìa e spéciaj.
* **cotel a gavet**: Cit, për stërmelo.

### Pieghèivoj
* **cotel a seradura**: Con un mecanism ch'a blocca la lama duverta.
* **cotel a mòla**: Ch'as duverta sgacand un boton.
* **cotel a leva**: Ch'as duverta con na leva.

## Produssion
La produssion a peul esse:
* **Artisanal**: Da 'd magìster cotlé, ch'a fà un cotel ùnich.
* **Industriaj**: Produvù an serie.
* **DIY** (*Do It Yourself*): Chit che as lo fàbrica.

## Coltura e sìmboj
Ël cotel a l'é motobin present ant la coltura:
* **Ant le tradission**: Regal dël cotel a smija 'n maléuguri, ma a peul esse neutralisà dand na moneda an cambi.
* **Ant l'aràldica**: A rapresenta la prontëssa, la giustissia.
* **Ant la literatura e 'l cine**: L'arma dl'eroe o 'd l'antagonista.
* **Ant la religion**: Usà an vàire rituaj.

## Legalità
Avèj e porté un cotel a l'é regolà da lej motobin strèite an vàire pais. An **Italia**:
* Ij cotej con lama **pieghèivola** a son considerà arme.
* Ij cotej con lama **fissa** a peulo portesse con na bon-a rason (es. për ël travaj, la ca).
* As peulo nen porté an pùblich dle lame ch'a sio motobin longhe o ch'a sio fàite për fé 'd dann.

## Manutension
Për mantnì un cotel an bon ëstat:
* **Molé** regolarment la lama.
* **Lubrifiché** ij mecanism (për ij pieghèivoj).
* **Netié** la lama dòp l'usagi.
* *Mantnilo sùit*' për evité la rusna.

## cotel piemontèis
Ël Piemont a l'ha 'd nòm specìfich për vàire sòrt 'd cotej:
* **Ghinivard** (o **ginevrino**): Cit cotel pieghèivol.
* **Patè** (o **patela**): Cotel da cusin-a con man-e 'd bòsch.
* **Rasor**: Cotel da barbé.

## Vos corelà
* Cotel
* Pugnal
* Assel
* Utiss
* Arma bianca

## Arferiment


Categorìa:Utiss
Categorìa:Arm
Categorìa:Cusin-a
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI