open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Citrus deliciosa

## Citrus deliciosa
### Descrission
Ël ***Citrus deliciosa*** (mandarin, mandarin comun) a l'é n'erbo da fruta dla famija dle Rutaceae, originari dla Cin-a, aut 2-8 méter, con na copa rionda e branch ch'a peulo avèj dë spin-e. Le feuje a son lansetà, longhe 4-8 cm, con dle cite ale al picol. Le fior a son bianche e motobin profumà. Ij frut (mandarin) a son pitòst cit (5-8 cm ëd diàmeter), un pòch sgnacà, con la pel fin-a e ch'as dëstaca fàcil. La polpa a l'é dossa e savorìa . L'épitet "deliciosa" a riva pròpi da la qualità dël frut .

### Distribussion
A l'é coltivà dzortut ant l'area dël Mediterani (Italia, Spagna, Fransa, Maròch, Algerìa, Turchìa) e a l'é dovrà ëdcò ant la penìsola ibérica e ant l'América . An Piemont a peul esse trovà an quàich giardin o coltivassion proteta, ma a l'é nen resistent al frèid fòrt.

### Notissie
A l'é n'ìbrid natural, con na pcita part (4-6%) ëd pompelm ant ël DNA . A l'é un mandarin motobin antich, coltivà an Italia già dal 1810-1818, e a l'é stàit portà an Euròpa prima che an Orient . Soa coltivassion a l'ha përdù colp ëd pianta ant ël Neuvsent përchè ij frut as conservo pòch e la produssion a l'é auternanta . Contut, a l'ha 'n savor e 'n përfum motobin intens e caraterìstich. Da soe feuje e dal frut as tira d'euli essensiaj dovrà për aromatisé . L'euli essensial a l'ha ëdcò 'd propietà antiossidante . La pianta a l'é 'l genitor ëd tante varietà d'ancheuj, com la clementin-a (mandarin × portogal) e 'l mandarin Kinnow (con King tangor) . An Piemontèis a l'é ciamà **mandarin**.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Citrus × deliciosa***
Citrus grandis

## Pomel: Citrus grandis
### Descrission
Ël **Citrus grandis** (pomel) a l'é n'erbo da frut tropical dla famija dle **Rutaceae**, parent dël **sitron** e dël **portogal**. A peul rivé a n'autëssa 'd 5-15 méter, con feuje grande, ovaj, verd scur lustr. Le fior a son bianche, motobin profumà. Ël frut, ël pomel, a l'é 'l pì grand dël géner *Citrus*: a peul rivé a 30 cm ëd diàmeter e a peisé fin-a a 2 kg. La scòrsa a l'é spëssa, giauna, e la polpa a peul esse bianca, rosà o rossa, con un savor doss o legerment amèr, meno àcid che col dël portogal. As mangia fresch o as dòvra për fé ëd beivande e marmlade.

### Distribussion
Ël pomel a l'é originari dl'Asia sud-oriental (Malaysia, Indonesia). Al di d'ancheuj a l'é coltivà 'nt vàire pais tropicaj e subtropicaj, an particolar an **Cin-a meridional**, **Tailandia**, **Vietnam**, **India**, **Mèssich** e **Israel**. A l'é motobin popolar ant ël sud-est asiàtich, andova a l'é dovrà 'nt le feste e 'nt la medzin-a tradissional. An Euròpa, a l'é importà e as peul coltivelo ant le region pì càude (coma la Sicilia e la Calabria) andova 'l clima a-j përmët ëd maduré.

### Notissie
Ël pomel a l'é rich an **vitamin-a C**, an **potassi** e an **fibre**. A l'ha 'd proprietà antiossidante e a l'é dovrà ant la dieta për soa càrica calorìfica motobin bassa. A tradission, ant l'Asia, a l'é considerà sìmbol ëd prosperità e a l'é dovrà 'nt le sirimònie 'd l'ann neuv cinèis. Ël frut a l'é 'dcò dovrà përché la scòrsa spëssa a peul esse dovrà për fé d'essense o 'd confèt. As peul anté an sël sitron për rendlo pì resistent a le maladìe.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Citrus grandis*** L.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Citrus
Citrus limon

## Limon: Citrus limon
### Descrission
Ël **Citrus limon** (limon) a l'é na pianta da frut tropical e subtropical dla famija dle **Rutaceae**. A peul rivé a n'autëssa 'd 3-6 méter, con feuje verde e lustre, ovaj-lanseolà. Le fior (zagara) a son bianch o rosà, motobin profumà. Ël frut, ël limon, a l'é ovòid, da verd a giaun viv cand a l'é madur, con na scòrsa ch'a conten d'essense e na polpa motobin àcida e arfrëscanta. La produssion a peul continué tut l'ann ant le region bon-e, con pì 'd cujìe a l'ann.

### Distribussion
Ël limon a l'é originari dl'Asia sud-oriental (probabilman l'India o la Cin-a). Al di d'ancheuj a l'é coltivà an tuti ij pais dal clima mediterani o tropical: **Italia** (dzortut an Sicilia, Calabria, Campania), **Spagna**, **Grecia**, **Argentina**, **Mèssich**, **Stati Unì** (California e Florida), e vàire pais ëd l'Asia e dl'Àfrica. A l'é motobin sensìbil al frèid e a veul ëd teren bin drenà e motobin sol.

### Notissie
Ël limon a l'é n'antich **ìbrid**, miraco ch'a ven dal **[[Citrus medica]]** (sitron) e dal **[[Citrus grandis]]** (pomelo), ch'a l'é nen spantià dapress a vàire studi genétich. A l'é conossù e coltivà fin da l'antichità ant ël Mediterani (j'àrab a l'han portalo an Euròpa). Ël frut a l'é rich an **vitamina C** e a l'ha 'd proprietà antisétiche, digestive e arfrëscante. A l'é dovrà an cusin-a (siròp, beivande), an cosmética e an medzin-a. La scòrsa a dà d'euli essensiaj. A l'é 'dcò coltivà 'me pianta ornamental ant le region pì frèide, ant le sère o 'nt ij vas.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Citrus limon*** (L.) Burm.f.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Citrus
Citrus medica

## Sitron: Citrus medica
### Descrission
Ël **Citrus medica** (sitron) a l'é na pianta da frut dla famija dle **Rutaceae**. A l'é n'erbo o busson ch'a peul rivé a 3-5 méter d'autëssa, con feuje grande, ovaj-oblonghe,  motobin profumà quand a së s-cianco. Le fior a son bianche o viola, gròsse e aromàtiche. Ël frut, ël sitron, a l'é ël pì grand dël géner *Citrus*: a peul rivé a 30 cm ëd longheur, con na forma ovòid o oblonga, e na scòrsa motobin spëssa, aromàtica. La polpa a l'é citrin-a, motobin pòch sùita e àcida. Soa caraterìstica pì amportanta a l'é la scòrsa, dovrà për sò përfum e për sò savor.

### Distribussion
Ël sitron a l'é originari dl'Asia sud-oriental (India setentrional e Birmania). A l'é spantiasse ant l'antichità vers ël Mediterani travers la Persia e la Mesopotamia, rivand an Grecia e an Italia ai temp ëd j'Imperi Roman. Al di d'ancheuj a l'é coltivà an vàire pais subtropicaj e mediterani, com **Italia** (specialment an Sicilia e an Calabria, con la varietà *Cedro di Diamante*), **Israel**, **Grecia**, **Maròch** e ant ël sud-òvest ëd l'Asia. A preferiss un clima càud e sensa gelà tardive.

### Notissie
Ël sitron a l'é, ansema al **[[Citrus grandis]]** (pomel) e al **[[Citrus reticulata]]** (mandarin), un-a dle tre **specie originaj** dël géner *Citrus*, dont a derivo tùit j'ìbrid (limon, portogal, pompelm, ecc.). A l'era conossù ant l'antichità 'me "*mela médica*" o "*pom ëd Persia*" e a l'era dovrà për soe proprietà medicinaj e për sò përfum. La scòrsa a l'é dovrà an cusin-a (candì, siròp), an cosmética e ant la fabricassion ëd licor (es. *Cedratin-e*). Ant le sirimònie ebràiche, ël sitron (*etrog*) a l'é dovrà durant la festa 'd Sukkot. A l'é 'dcò na pianta ornamental motobin arsercà për soe fior e sò frut decorativ.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Citrus medica*** L.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Citrus
Citrus paradisi

## Pompelm: Citrus paradisi
### Descrission
Ël ***Citrus paradisi*** (pompelm) a l'é n'erbo sempeverd dla famija dle Rutaceae, aut 5-10 méter, con na copa largha e 'n bion drit . La scòrsa dij branch a l'é seulia e gris brun-a . Le feuje a son ovaj, longhe 10-15 cm, con ël picol alià . Le fior a son bianche e profumà . Ij frut (ij pompelm) a son d'esperidi globos, gròss (10-15 cm), con la pel giauna o rosà, e la polpa giàuna o rossa, dossa e un pòch amèra . A son rich ëd vitamin-a C .

### Distribussion
A l'é originari dël Carib, e a l'é stàit dësvlupà a la fin dël sécol XVIII an Barbados . A l'é coltivà an tuta la region tropical e subtropical dël mond (Florida, Brasil, Israel, Spagna, Sudàfrica) . An Piemont a l'é present mach ant ij giardin botànich o an quàich sèra .

### Notissie
A l'é n'antich ìbrid, miraco tra ël Citrus sinensis (portugal) e ël Citrus maxima (pomel) . A l'é dovrà për ël consum fresch e për fé dël giuss. La scòrsa a l'é dovrà për fé dle confiture . An Piemontèis a l'é ciamà **pompelm**.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Citrus × paradisi*** Macfad.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Citrus
Citrus sinensis

## Përtugal: Citrus sinensis

### Descrission
A l'é n'erbo.

### Distribussion
Da finì.

### Notissie
A l'é n'antich ìbrid, miraco tra ël Citrus grandis (pomelo) e ël Citrus reticulata (mandarin). Da finì.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Citrus × sinensis*** (L.) Osbeck

Categorìa:Botànica
Cercis siliquastrum

## Cercis siliquastrum
### Descrission
Ël ***Cercis siliquastrum*** a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Fabaceae, aut 5-10 méter, con na copa larga e arionda . La scòrsa dij branch giovo a l'é seulia e gris brun-a, peui a dventa scura e fissurà . Le feuje a son a forma 'd cheur, longhe 5-10 cm, vërde lustre da dzora e pì ciàire da sota . Le fior a son reusa viv, butà diret an sjë strop e an sij branch vej, a seurto an prima prima dle feuje . Ij frut a son ëd dòse piate (legum), longh 5-10 cm, ch'a resto pendù tut l'invern . A l'é n'erbo ch'a chërs an pressa .

### Distribussion
A l'é nativ dël Mediterani oriental (Balcan, Anatòlia, Siria) . A l'é stàit antrodovù an Euròpa dël sécol XVI com erbo ornamental . An Piemont a l'é present ant ij giardin e ij parch, e a l'é naturalisasse ant le zòne càude .

### Notissie
A l'é dovrà com erbo ornamental për sò bela fioridura . Ij bocc dij fior a son comestìbij e a son dovrà ant le salade.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Cercis siliquastrum*** L.

Categorìa:Bot%C3%A0nica
Categorìa:Cercis
Citrus aurantium

## Citrus aurantium
### Descrission
Ël ***Citrus aurantium*** (portugal amèr) a l'é n'erbo sempeverd dla famija dle Rutaceae, aut 5-12 méter, con branch ch'a peulo avèj dë spin-e longhe . Le feuje a son ovà, con ël picol largh. Le fior a son biancha, motobin profumà, e a ven-o ciamà "fior d'aransi" . Ël frut a l'é globos, con la scòrsa grossera e intensa, ëd color arancion, e la polpa àcida e amèra . La **varietà amèra** (*C. aurantium* var. *amara*) a l'é cola pì caraterìstica . A venta nen confondlo con ël portugal doss (*Citrus sinensis*), ch'a l'é na specie diferenta .

### Distribussion
A l'é originari probabilment dl'Asia sud-oriental (Assam, Birmania) . A l'é stàit portà an Euròpa da j'Àrab, an Sicilia già dël 1002 . Ancheuj a l'é coltivà an tute le region a clima mediterani, dzortut an Sicilia, Calabria, Campania e an Piemont ant le zòne pì temperà .

### Notissie
As deuvra dzortut com pòrta-inest për enté j'àutri agrum, përchè a l'é resistent al frèid e a le maladìe . Ij frut a son dovrà për fé marmlade, candì e licor amèr com el Curaçao . Da le fior as oten l'essensa, motobin dovrà an profumeria . La pianta a l'ha 'dcò 'd proprietà medicinaj (calmante, digestive) . An Piemontèis a l'é ciamà **portugal amèr** .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Citrus aurantium*** L.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Citrus
Crataegus laevigata

### Descrission
Buason ch'a smija motobin a col ëd Crataegus monogyna, aut fin a 4 m. Scòrsa dël bion ga gris-brun a neirastra, as dësbela a scaje. Branch spinos, seuliprima brun, peui gris; spin-e ëd 2 cm.
Le feuje a l'han ël picol, auterne, sempie, pla e ovaj; spartìe 1 o 2 cm. për part, bòrd dentà tut d'antorn.
Le fior, un pòch përfumà, a 5 pétaj piat e 'l bicer formà da 5 sépaj triangolar; vaire stam e 2 stij.
Ij frut a son ovaj e a ten-o 2 smens.

### Distribussion
A chërs ant ij bòsch, a l'ombra, da la pian-a fin a 1.200 méter. a fioriss da avril a giugn.

### Notissie
Ij frut a peulo esse dovrà për marmlade e conserve.


Image:Illustration_Crataegus_laevigata1.jpg|N'ilustrassion
Image:Crataegus laevigata-flowers.jpg|Le fior
Image:Aub%C3%A9pine_%C3%A9pineuse._Crataegus_laevigata._Mahieddine_Boumendjel.jpg|Ij frut


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Crataegus laevigata** (Poir.) DC.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Crataegus
Crataegus monogyna

## Crataegus monogyna
Ël **bòsso** o **bussolin** (*Crataegus monogyna* Jacq., 1775) a l'é 'n busson o n'erbo con tante branche satìe e spinose, caraterisà da le fior bianche e dai tìpich frut cit a còcola rossa. 

### Descrission
Ij parent dë sta pianta a peulo avèj tant la forma 'd busson che d'erbo ch'a rivo fin a 5-15 m d'autëssa, e che tuti a l'han an comun soa cita fruta fàita a pom e sò branch con je spin-e. La pleuja a resta grisa tinta unìa ant le piante giovo, peui col temp a fa 'd filure longitudinaj e d'anej sutij ant le piante pì veje. Le spin-e a nasso da 'nt ij branch, e për sòlit a son longhe da 1 a 3 centim. Le feuje a ven-o a spiral ansima aj git neuv, ch'a son motobin longh, ò pura tute ansema ant ij git ch'a parto da 'nt ij branch vej ò da 'nt le biforcassion. Soa feuja a l'ha ij bord lobà ò sërà, e a na forma pitòst varianta.

### Distribussion
La **Crataegus monogyna** a fa part d'un géner ch'a ten andrinta motobin tanti erbo e busson, ant la famija dle Rosaceae. A ven da 'nt ij pòst temperà dl'emisfer setentrional, an Euròpa, n'Asia e an América setentrional.

### Notissie
La fioridura ant la prima a l'é bondosa.
Le fior a son dovrà tanme calmant e për soagné le nevròsi dël cheur.

Le piante dë sta sòrt-sì a-j fan da cà e a-j dan da mangé a vàire sòrt d'usej e 'd mamìfer, e le fior a resto motobin amportante për le bes-ce ch'a mangio la póer dle fior. A vive dë ste piante a-i son 'cò vàire gianin dle bòje dla sòrt Lepidoptera.

A sopòrta bin le poadure.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
****Crataegus monogyna*** Jacq.

Categorìa:Botànica
Laburnum alpinum

Ël **Laburnum alpinum** (an piemontèis: *lamburn*) a l'é na specie ëd pianta a fiòr dla famija dle Fabaceae, originaria dle region montagnose d'Euròpa. A l'é conossù për soe bele fiòr giaune a racem e për soa tossicità.

## Descrissione
Ël *Laburnum alpinum* a l'é n'erbo o un busson ch'a peul rivé a n'autëssa da 5 a 7 méter. Soe feuje a son auterne, composte da tre fojëtte òvale, longhe da 3 a 8 cm, con un color verd ciàir. Le fior a son giaun viv, ragrupà an racem pendent longh da 10 a 30 cm, ch'a comparisso da magg a giugn. Ël frut a l'é na fava brun-a, contenent da 2 a 6 smens nèire.

## Distribussion e habitat
Costa pianta a chërs naturalment ant j'Alp e j'Apenin, an Italia, Svìssera, Àustria, e an d'àutre part d'Euròpa sentral. A preferiss ij teren calcaros, bin drenà, e a-j pias le posission assolà o mezdì assolà ant le zone montagnose, da 600 a 1800 méter d'autëssa.

## Usagi
Ël *Laburnum alpinum* a l'é dovrà për l'ornament dij giardin e dij parch për via ëd soe fior spetacolose. An passà, ël bòsch a l'era utilisà për fabriché d'utiss pìcit, ma a l'é pa arcomandà për soa tossicità. A l'é ëdcò impiantà për stabilisé ij teren pendent.

## Tossicità
Tute le part dël *Laburnum alpinum* a son velenose, dzortut le smens e le feuje. A conten-o d'alcalòid, coma la citisin-a, ch'a peul causé vòmit, convulsion, e an cas estrem la mòrt se ingerìe. A l'é amportant ten-e la pianta lontan da le masnà e j'animaj.

## Coltivassion
La coltivassion dël *Laburnum alpinum* a deuvra na posission assolà o àuta ombra e un teren alcalin o neuter. A l'é na pianta rùstica ch'a soporta bin ël frèid e a l'ha pa da manca ëd tante cure. As propaga për smens o për margòta.

## Galerìa

Laburnum alpinum MHNT.BOT.2025.31.37.jpg|*Laburnum alpinum*


## Vëdde ëdcò
* Laburnum anagyroides
* Cytisus scoparius (Ginestra)

## Colegament estèrn
* Laburnum alpinum su Botanical.com
* Laburnum alpinum su USDA Plants Database

Categorìa:Fabaceae

Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Laburnum anagyroides

## Laburnum anagyroides
### Descrission
Ël ***Laburnum anagyroides*** (an piemontèis **avorniel**) a l'é n'erbo o busson a feuje drocante dla famija dle Fabaceae, aut 3-7 méter, con na copa larga e branch che a peulo avèj na legera curvatura . La scòrsa dij branch giovo a l'é seulia e verd oliva, peui a dventa brun-a e fissurà. Le feuje a son tërfojà, con tre fojolin-e ovaj, longhe 3-8 cm, vërde sombre da dzora e pì ciàire da sota. Le fior a son giaun viv, butà an rape pendente longhe 10-20 cm, motobin vistose e profumà, ch'a seurto an magg-giugn. Ij frut a son ëd dòse cite, seulie, ch'a resto pendente. **Tute le part dla pianta a son motobin tòssiche për l'òm e për vàire bestie**, përchè a conten-o 'n velen (citisin-a).

### Distribussion
A l'é nativ dl'Euròpa sentral e meridional, dzortut ant ij teren calcaros e ij bòsch duvert. A viv ant le colin-e e ant le montagne fin a 1.200 méter. An Italia a l'é present an squasi tute le region, e an Piemont as treuva ant le colin-e e ant le montagne, e a l'é soens coltivà ant ij giardin com erbo ornamental.

### Notissie
A l'é coltivà për soa fioridura spetacolar. A l'é arzistent a la suitin-a e a l'inquinament, e a l'é dovrà për la decorassion dij parch e dle stra. Tute le part a son tòssiche, e l'anvelenament a peul esse mortal. Ël bòsch a l'é dur e a l'é dovrà për cit travaj. An Piemontèis a l'é ciamà **avorniel**. A l'ha arseivù l'Award of Garden Merit dla Royal Horticultural Society.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Laburnum anagyroides*** Medik.

Categorìa:Bot%C3%A0nica
Categorìa:Laburnum
Prunus armeniaca

## L'arbicòch, l'armognan: Prunus armeniaca

### Descrission
L**'Arbicòch** o **armognan** a l'é n'erbo.

### Distribussion
Da finì.

### Notissie
Originari dl'Armenia, a l'é stàit portà a Roma ant ël I sécol.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Prunus armeniaca*** L.

Categorìa:Botànica
Mespilus germanica

## Descrission
Pianta nen tant auta, a riva al pi a 5 méter, ma sovens motobin ëd men. Ël portament a l'é pòch regolar con na tendensa per le rame, ant le piante veje, a siresse an giù. Ant le piante servaje le rame giovo a peulo avej le spin-e. La scòrsa dle rame da maròn sombr a ven ciaira e peui grisa, com ël bion. Le feuje, gròsse, a l'han ël bòrd antregh e a son dentà mach a la ponta, a son ëd forma oval con un picol motobin curt. An prinsipe a son peilose a a l'otonn a ven-o color dl'aram. Le fior, a maggas deurbo an punta a le rame ch'a fruto; a son gròsse e isolà, ëd color bianch con 5 pétaj e a pòrt mas-cc e fumela. Ël frut fauss, riond, con un përtus a la ponta, sircondà dai rest dël bicer, a l'ha un picol curt e na pleuja resistenta che për color e consistensa a arcorda 'l coram.

### Ambient
Sta pianta, a dispet dël nòm, a riva da l'Asia Minor. Bastansa comun-a, a chërs ant ij bòsch fin a 1.000 méter dzor ij teren pòver.

### Proprietà
Diurética.

### Cusin-a
Ij frut as cheujo, peuj as lasso movré prima 'd mangeje.


Image:Crataegus germanica - MusmulaCvet.jpg|Le fior
Image:Mispel-Crataegus-germanica-001.jpg|Ij frut
Image:Mispelbaum.jpg|La pianta


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Mespilus germanica** L.

Categorìa:Fruta sërvaja
Categorìa:Mespilus
Prunus cerasus

### Descrission
Gròss busson o cit erbo; a peul rivé a 9 méter d'autëssa. Ant ij branch giovo la scòrsa a l'é verd ciair, a a ven an pressa ross-maròn lusent.
Le feuje, elìtiche e a ponta, con ël bòrd dentà a son spatarà arlongh ij branchet; a l'han un picol longh, a son verd lusent.
Le fior, an bocc da 2 a 4, a l'han un picol longh e a son formà da 5 sépaj verd e da 5 pétaj ovaj bianch. 
Ël frut a peul andé dal ross ciair al porpra sombr, con la polpa pi o men brusca a scond dle varietà.

### Distribussion
A smija che la pianta a sia staita amportà da l 'Asia Minor. A chërs dal livel dël mar a 800 méter. A fioriss da avril a magg.

### Notissie
Ij frut a son motobin rich ëd vitamina "C" e "B". Ij frut a son motobin dovrà, për fé 'd siròp, marmlade, fruta candìa e licor.


Image:Fr%C3%BChling_bl%C3%BChender_Kirschenbaum.jpg|La pianta
Image:Prunus_cerasus_blossom_1.jpg|La fior
Image:Sauerkirschenfrucht_Prunus_cerasus_2.JPG|Le serese


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Prunus cerasus** L. 1753

Categorìa:Botànica
Categorìa:Prunus
Prunus domestica

## Prunus domestica
### Descrission
Ël ***Prunus domestica***, ciamà comunement **brigna** o **bërgna** an Piemont, a l'é n'erbo da fruta a feuje drocante dla famija dle Rosaceae, aut 4-12 méter. La scòrsa dij branch giovo a l'é gris brun-a, peui a dventa scura e fissurà. Le feuje a son ovà-lansetà, longhe 4-10 cm, con ël bòrd dentà, verd scur da dzora e pì ciàire da sota. Le fior a son bianche, butà a cit grup (2-3 ansema), a seurto a la prima. Ij frut a son carnose (brignole), con pel motobin fin-a (pruin-a), ëd color variàbil: giàun, verd, ross, viòla, bleu. A l'é na pianta ch'a viv 20-30 agn, ma a peul rivé fin a 50 agn.

### Distribussion
A l'é nativ dle region dël Càucaso e dl'Asia sentral, e a l'é stàit portà an Euròpa già dai Roman. Ancheuj a l'é coltivà an tute le region temperà dël mond. An Italia a l'é motobin comun, dzortut ant l'Emilia-Romagna, la Campania e 'l Piemont. An Piemont as treuva ant le colin-e e ant le pian-e, con dle varietà tradissionaj com la *brignola 'd Cavour* o la *susin-a 'd Barge*.

### Notissie
Le brignole a son dovrà tant për mangé fresche che për preparé compòsta, marmlade, sùcher, e për la produssion dël brut e dël vin ëd brignole. A l'é na pianta che a l'ha damanca d'invern frèid për produve ij frut. A l'é sensìbil a vàire maladìe, com la monilia e la tignòla. An Piemontèis a l'é ciamà **brignera** (l'erbo) e **brigna** (ël frut). A-i é 'd proverbi com: *"Për San Bastian, la brigna a l'ha 'l fior an man"*.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Prunus domestica*** L.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Prunus
Prunus avium

### Descrission
Erbo aut fin a 15 - 25 méter. Bion drit con còma piramidal. Scòrsa ross brun-a ch'as dësfeuja orisontalment. Gëmme terminaj ovaj, avusse, ross brun-e, pla. Feuje auterne, pla, mòle, dentà, con picol. Fior bianche, a massolin. Ij frut a meuvro da magg a giugn, 1 cm riond, doss, ross, motobin arsercà da j'osej.

### Distribussion
A chërs ant ij bòsch, dal livel dël mar a 1.500 méter, a fioriss da avril a magg, prima chìa sponto le feuje.

### Notissie
Ant la meisin-a tradissional piemontèisa as dovrava 'l frut për càlcoj ëd vëssìa, nefrite, artrite, reumatism. A l'ha n'assion purgativa e diurética.

Ij frut as mangio cru o cheuit, e as peulo dovresse për fé torte, marmlade, geladine, etc.

Ël bòsch a l'é bianch rosà, lùcid e elàstich, a l'é presià pëf fé 'd mòbij massiss e liste da paviment. A l'é 'dcò bon da brusé.


Image:Frühling blühender Kirschenbaum.jpg|La pianta
Image:Prunus-avium.JPG|Le fior
Image:Cherry.JPG|Ël frut


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Prunus avium** (L.) L. 1755

Categorìa:Botànica
Categorìa:Prunus
Prunus laurocerasus

## Prunus laurocerasus
### Descrission
Ël ***Prunus laurocerasus***, a l'é n'erbo o busson sempreverd dla famija dle Rosaceae. A peul rivé a 5-8 méter d'autëssa, con na copa spëssa e motobin ramificà . Le feuje a son sempie, auternà, gorëgne , lustre e verd ëscur; a l'han na forma oval-lansëttà, con ël bòrd dentà e longhe 10-20 cm . Le fior a son cite, bianche, butà an rape gròsse drite (10-20 cm), ch'a seurto ant la prima (avril-magg) . Ij frut a son dle gale cite, anviron 1 cm, a forma d'euv, da giàune a ross coram, peui nèire; a son tòssiche për l'òm për via dij glicòsid cianogénich .

### Distribussion
A l'é nativ dle region dël Càucas, dl'Anatòlia e dij Balcan; a chërs ant ij bòsch ùmid e ant le val d'Euròpa sud-oriental . A l'é stàit antrodot an Euròpa ossidental dël sécol XVI e a l'é dovrà motobin com pianta da sev për fé bussonà e bariere . An Piemont a l'é present an quasi tùit ij giardin e parch; a naturalisa motobin fàcil e a l'é considerà na specie anvadenta an chèich region .

### Notissie
Ël nòm "laurocerasus" a ven dal Latin: *laurus* (laur) për le feuje ch'a smijo cole dël laur, e *cerasus* (ceresé) për ij frut . A l'é toleranta, a crëss an tùit ij teren e a sopòrta ël frèid . Le feuje, ij branch e le smens a l'han ëd prussid, ch'a produv cianur quand ch'a son mnassà . Dël 2013, na gròssa part dij vivié dël Piemont a l'avìa piante anfeità dal bater *Xylella fastidiosa*, ch'a l'ha causà 'd problema fitosanitari . A l'é dovrà 'dcò ant l'erboristerìa për j'eve aromàtiche .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Prunus laurocerasus*** L.
Prunus dulcis

## Prunus dulcis

### Descrission
A l'é un cit erbo, aut 5-10 méter, con la scòrsa motobin scura e, ant le forme sarvaje dl'Europa meridional, con dij ramet spinos. Le feuje a son streite, longhe 7-12 cm, a forma 'd lansa, con dij bòrd dentà fin, a son piegà dzor lor an manera tìpica arlongh la venadura sentral. A l'é un dj'erbo ch'a fiorisso pi lest; soe fior, ëd color reusa intens, a son larghe da tre a sinch cm e motobin vistose dzor le rame sensa feuje. Ël frut, la màndola bin conossùa, a l'é na nos stërmà ant un frut verd piat e a peul sté an sla pianta tut l'invern.

### Distribussion
A l'é belfé ch'a sia originari dl'Asia ossidental; a l'é coltivà për ornament ant l'Europa setentrional e për le màndole an Europa meridional.

### Notissie
A l'é n'erbo ch'a l'é coltivà fin da l'antichità. A l'é na pianta dròla, a confront dij parent, përchè a l'é coltivà për soe nos nopà che për ij frut carnos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Prunus dulcis*** (Mill.) D.A.Webb

Categorìa:Botànica
Prunus lusitanica

## Prunus lusitanica
### Descrission
Ël ***Prunus lusitanica*** (an piemontèis **lauro portughèis**) a l'é un busson o cit erbo sempeverd dla famija dle Rosaceae, aut 3-8 méter . La scòrsa a l'é brun sombr . Le feuje a son ovaj, longhe 7-12 cm, con ël bòrd dentà, vërde scur e lustre da dzora e pì ciàire da sota, e a smijo a cole dël laur . Le fior a son cite, bianche, butà an rape longhe 15-25 cm, e a l'han un përfum doss. A seurto a la fin dla prima. Ij frut a son cit, 8-13 mm, ch'a cambio da verd a ross e peui a viòla sombr o nèir quand a maduro . **Le feuje, jë smens e ij frut nen madur a son tòssich përchè a conten-o ëd cianur** .

### Distribussion
A l'é nativ dël sud-òvest d'Euròpa (Spagna, Portugal, Fransa) e dël Maròch, e 'dcò dle ìsole Macaronesìache (Azzorre, Canarie, Madeira) . A viv ant ij bòsch ombros e ant le val ùmide. A l'é stàit antrodot e a l'é naturalisà an vàire region temperà, com la Gran Brëtagna, la Neuva Zelanda, la còsta òvest djë Stat Unì e 'l Canadà . An Piemont as treuva ant ij parch e ij giardin com pianta ornamental, e a peul esse dovrà për formé 'd sev.

### Notissie
A l'é coltivà për sò bel aspet e për la resistensa, e a l'é motobin dovrà për fé 'd sev, dzortut ant le zòne marìtime përchè a sopòrta la sal. A l'é arzistent al frèid fin-a a -20°C . A l'ha arseivù l'Award of Garden Merit dla Royal Horticultural Society . A l'é considerà na specie anvadenta an chèich region, përchè j'osej a në spantio jë smens . An Piemontèis a l'é ciamà **lauro portughèis** për soa orìgin.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Prunus lusitanica*** L.
Prunus mahaleb

## Prunus mahaleb

### Descrission
Ël **Prunus mahaleb** a l'é un busson largh (da rair n'erbo), motobin ramifià. La scòrsa a l'é lùcida, gris violet con striadure trasversaj, ij branch giovo a son biancastr, le feuje riunìe da 3 a 6, da dzora lùcide, con ël bòrd dentà; le fior, bianche, a son an bocc da 3 a 9; ij frut a meuvro neir con picoj fin a 2 cm.

### Distribussion
A chërs ant la boschin-a, ant ij tajiss, ant le sev, sle colin-e sëcche, dal livel dël mar a 800 méter. A fioriss da avril a giugn.

### Notissie
Ij frut a son amer e 'dcò un pòch velenos. Sò bòsch a l'é aromàtich, për la presensa 'd *cumarin-a* (la sostansa ch'a dà 'l përfum al fengh neuv) e a ven dovrà për fé dle pipe.


Image:Weichselrohrkultur.jpg|Le piante
Image:Prunus_mahaleb_inflorescence16.jpg|Le fior
Image:Prunus_mahaleb3.jpg|Ël frut


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Prunus mahaleb*** L. 1753

Categorìa:Botànica
Categorìa:Prunus
Prunus padus

### Descrission
A l'é na pianta nen tant auta, a sùpera nen ij 10 m. Branch prima biancastr peui pla. La scòrsa a l'é pitòst seulia egris sombr; a l'ha n'odor gram. Le feuje a son verd ciair , a lansa e con ij bòrd dentà. A son butà auterne dzor le rame. Le fior a son cite, a rape ch'a pendo, bianche, a l'han un përfum ëd màndorla.Ij fut a son riond, nèir lùcid, a l'han un savor cha ampan-a la boca e amer, dont a son mach mangià da j'osej.

### Distribussion
A chërs ant ij bòsch, ij combaj e le basse., dal livel dë mar a 1.900 méter. A fioriss da magg a giugn. A sopòrta 'l gel.

### Notissie
A l'é motobin dovrà 'dcò ant ij giardin per la fioridura anciarmanta. 


Image:Strom1.jpg|La pianta fiorìa
Image:Prunus_padus0.jpg|Le fior
Image:Prunus_padus_Tuomi_marjoja_VII_04_2989_C_cropped.JPG|Ël frut


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Prunus padus*** L., 1753

Categorìa:Botànica
Categorìa:Prunus
Prunus persica

## Prunus persica
### Descrission
Ël **Prunus persica**, ciamà comunement **përsié**, a l'é n'erbo da fruta a feuje drocante dla famija dle Rosaceae ch'a peul rivé a 6-8 méter d'autëssa . Soa scòrsa a l'é grisa e a dventa scajosa con l'età . Le feuje a son lanseolà, longhe 6-15 cm, con ël bòrd dentà e doi cite giàndole a la base dël picol . Le fior, a 5 pétaj, a son ëd color reusa o bianch, a seurto anans dle feuje ant la prima e a l'han përfum . La fruta a l'é carnosa con la pel vlutà (persi) o seulia (netarin-a), giàuna o rossastra, e n'òss dur . Le smens, le feuje che a ven-o giàune e le fior a son tòssiche përchè a conten-o d'àmigdalin-a .

### Distribussion
La pianta a l'é originaria dël nòrd-òvest dla Cin-a, andova a l'é stàita domesticà pi 'd 4000 agn fa, ant la region antra 'l bassin dël Tarim e le pendiss dël Kunlun Shan . Ël nòm *persica* a ven da soa difusion an Persia, dont a l'é peui stàita portà an Euròpa . Al di d'ancheuj a l'é coltivà an tute le region temperà dël mond e a viv bin ant ij clima subtropìcaj e tropicaj d'autëssa (an tra 1200 e 2000 méter) . A l'ha da manca ëd 100-400 ore 'd frèid (sota ij 7°C) për rompe la durmìa e a patiss le gelà tardive e l'umidità ant la madurassion dle frute .

### Notissie
A l'é coltivà tant për le frute, dovrà frësche, sëcche o congelà, che për adornament . Ij përsié a l'han damanca d'antërvent ëd potatura e 'd tratament fitosanitari përché a son motobin sensìbij a insèt e maladìe (cotonèl, poj, tignòle, rossure) . Le feuje a servo da mangé për le ruve dla farfala *[[Papilio glaucus]]* . An Piemont a l'é coltivà dzortut an colin-a, con dle varietà locaj; la fioridura a l'é antra mars e avril, la fruta a ven an luj-aost . La produssion mondial a l'é 'd 10-25 tonelà për etar .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Prunus persica*** (L.) Batsch

Categorìa:Botànica
Categorìa:Prunus
Prunus serotina

## Prunus serotina
### Descrission
Ël ***Prunus serotina***, ciamà comunement **cerzera tardiva american-a** o **cerzera nèira**, a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Rosaceae, originari d'América dël Nòrd. A peul rivé a 20-30 méter d'autëssa, con na copa larga e un bion drit. La scòrsa dij branch giovo a l'é seulia e gris brun-a, peui a dventa scura, squamosa e con 'd cit taj an orisontal. Le feuje a son sempie, oval-lansëttà, longhe 5-15 cm, con ël bòrd dentà e na ponta fin-a. A l'han un color verd scur e lùcid da dzora, pì ciàir e con pel color òcra longh la nervadura central da sota. A l'otonn a dvento giàune o rosse. Le fior a son cite, bianche, butà an rape pendente longhe 10-15 cm, ch'a seurto a magg-giugn. Ij frut a son dle balin-e cite (0,8-1 cm), da reusa a nèir quand a maduro, com un gust amer e aromàtich. Le feuje e jë smens a conten-o ëd glicòsid cianogénich, ch'a peulo esse tòssich.

### Distribussion
A l'é nativ d'América dël Nòrd, da l'Ontari e New York fin-a al Guatemala. A l'é stàit antrodot an Euròpa dël sécol XVII com pianta ornamental e për sò bòsch. Ancheuj a l'é naturalisà an vàire pais d'Euròpa, dzortut an Fransa, Gërmania, Italia setentrional. An Piemont a l'é present an vàire zòne, dzortut ant ij bòsch pian, ant le rive dij fium e ant ij teren sabios. A l'é considerà na **specie anvadenta** an Euròpa, përchè as ëspantia an pressa e a fà ombra a le piante autoctone, an cambiand la composission dij bòsch.

### Notissie
Ël bòsch dël *P. serotina* a l'é dur e resistent, dovrà ant l'ebanisterìa për fé 'd mòbij fin, për ij paviment e për l'intaj. Ij frut a son dovrà për fé 'd siròp e 'd licor, ma a venta gaveje la smens ch'a l'é tòssica. A l'é ëdcò dovrà për la produssion ëd marmlade e gelat. An Piemontèis a l'é ciamà **cerzera american-a** o **cerzera tardiva**. A l'é na pianta ch'a chërs an pressa e ch'a fà motobin ëd frut, lòn ch'a favoriss soa espansion.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Prunus serotina*** Ehrh.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Prunus
Prunus spinosa

## Le bërgnëtte: Prunus spinosa
## Prunus spinosa
### Descrission
Ël ***Prunus spinosa***, ciamà comunement **bërgnëtta** o **grespin** an Piemont, a l'é un busson a feuje drocante spinos dla famija dle Rosaceae, aut 1-4 méter. Ij branch a son scur, con dë spin-e motobin longhe e avusse. Le feuje cite, ovà, longhe 2-5 cm, con ël bòrd finement dentà. Le fior a son bianche, a seurto motobin bonora (mars-avril), anans dle feuje. Ij frut (le bërgnëtte) a son dle balin-e cite, anviron 1 cm, turchin-e viòla con na pàtina bianca, e a maduro a l'otonn. A l'han un savor motobin astringent quand a son cheuite, ma a dvento pì dosse dòp le gelà. A l'é na pianta ch'a viv 20-30 agn.

### Distribussion
A l'é nativ d'Euròpa, Asia ossidental e Àfrica dël Nòrd. A viv ant le bussonà, ij tajiss, le sev, ij pra e ij bòrd dij bòsch, dal livel dël mar fin a 1.200 méter. A l'é present an tuta Italia, e an Piemont a l'é comun ant le colin-e, le pian-e e le montagne fin a 1.000-1.200 méter. A forma soens dle bussonà s-ciasse.

### Notissie
Ij frut a son dovrà për fé marmlade e për la produssion dël vin ëd bërgnëtte e dla branda. Le fior a son na sorgiss ëd netar për j'avije. La pianta a l'é dovrà 'dcò com portant për enté d'àutre varietà *Prunus*. An Piemontèis a l'é ciamà **bërgnëtta** (erbo) e **bërgnëtte** (ël frut). A l'é un busson motobin resistent e a l'é dovrà për fé 'd sev e për consolidé ij teren.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Prunus spinosa*** L.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Prunus
Robinia pseudoacacia

Erbo àut fin a 20-25 méter. Scòrsa gris brun-a, chërpà an manera ancreusa con l'età ant ël sens dla longheur. Feuje compòsite, longhe fin a 20-35 cm, formà da 'd fujëtte su në stech verd sentral; a seurto fòra bastansa tard a la prima, ansema a le fior.
Coste a son bianche e argropà an rape.
As na sent ël përfum ëdcò da assè leugn.
Ij frut a smijo 'd faseuj scur; a conten-o dle smens assè dure e a forma ëd dischet. Motobin dë spin-e dzortut ant ij branch pi giovo.
La pianta a chërs an pressa, sò bòsch a l'é arzistent e a traten bin ël teren, con soe rèis potente e slargà findi a 10 o 20 méter dantorn a la sëppa. 

Le fior a-j piaso motobin a j'avìe.

### Ambient
A chërs daspërtut, anfestanta, an espansion.
A l'é stàita amportà an Euròpa dël 1600, da jë Stat Unì orientaj an Fransa. An Italia a l'é stàita amportà doi sécoj apress. A së spantia a spèise dle piante nostran-e.

### Proprietà
Le feuje a son purgative.

### Cusin-a
A venta cheuje le fior sarà, e peui as peul fess-ne dle marmlade. As peulo ëdcò fricassesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Robinia pseudoacacia*** L.

Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Robinia
Sorbus intermedia

## Sorbus intermedia
### Descrission
Ël ***Sorbus intermedia***, ciamà comunement **pom reusa dla Svessia**, a l'é n'erbo a feuje drocante ëd la famija dle Rosaceae, àut 10-15 méter, con na copa piramidal e na scòrsa gris seulia . Le feuje a son sempie con 4-7 lòb për banda, larghe apopré vers la metà, verd sombr da dzora e biancastre e vlutà sota . A fioriss an magg con rape bondose ëd fior bianche e profumà . Ij frut a son pomet ross groson, 1-1,5 cm, ch'a resto an sl'erbo fin a otober .

### Distribussion
Nativ dla Fenoscandia (Svessia meridional, Danimarca, stàt bàltich) e Polònia setentrional . A l'é motobin piantà 'me ornamental an Euròpa sentral e atlàntica; an Italia a l'é present mach an coltivassion ant ij parch e ij giardin, e as naturalisa pa . An Piemont as treuva ràir an ambient urban .

### Notissie
A l'é n'ìbrid tetraplòid natural stabilisà (*S. aucuparia* × *S. rupicola* × *S. torminalis*), ch'as arproduv për talea . A soporta motobin l'inquinament e ij teren sùit, a l'é tolerant al vent e a l'é dovrà për stra e baluard . An Piemontèis as ciama **pom reusa dla Svessia** o **ciresé svedèis**.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Sorbus intermedia*** (Ehrh.) Pers.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Sorbus
Sorbus torminalis

### Descrission
Erbo ch'a chërs fin a 15 - 20 m. Scòrsa con lentìe ciaire elìtiche, branch brun gris, lùcid e un pòch angolos, ch'a formo na còma larga e piata. Feuje auterne, sempie, con un picol da 2 a 5 cm, spartìe an 4 o 5 part avusse, dentà ai bòrd, peilose da giovo ma vërde e pla da veje. fior bianch, a rape, bicer peilos. Ij frut a son dij pomet ëd color giaun rossastr pontinà, brun quand a l'é madur, ëd savor brusch. Jë smens a son 4, triangolar, ross brun.

### Distribussion
A chërs ant ij bòsch ëd latifeuje, dzor teren calcaros, dal livel dël mar a 800 méter. A fioriss da magg a giugn.

### Notissie
Ij frut as peulo dovresse fresch o a peulo esse dovrà për preparé dle marmlade dal gust particolar. Ël bòsch, ëd color ross brun sombr, a l'é motobin pèis, dur e compat. A l'é arsercà për fé 'd travaj al torn e për ebanisterìa.


Image:ElsbeerBlatt.jpeg|Le feuje
Image:Sorbus_torminalis_190513.jpg|Le fior
Image:Sorbus torminalis Weinsberg 20070929 5.jpg|Ël frut


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Sorbus torminalis** (L.) Crantz, 1763

Categorìa:Botànica
Categorìa:Sorbus
Sorbus latifolia

## Sorbus latifolia
### Descrission
Ël **Sorbus latifolia** (alié a feuje larghe) a l'é n'erbo o busson a feuje drocante dla famija dle **Rosaceae**. A peul rivé a 10-15 méter d'autëssa, con na sima tonda e slargà. La scòrsa a l'é grisa e seulia da giovo, peui fissurà. Le feuje a son **larghe, ovaj**, con ël bòrd dentà, e a son verde an dzora e pì ciàire sota, con dij peil moj. Le fior a son bianche, riunìe an rape, e a comparisso a magg. Ël frut a l'é na **pomëtta** globosa, da giàuna a brun-arancion quand a l'é madura, ch'a resta an sla pianta për vàire sman-e. A l'é motobin arsercà da j'osej për la fruta e a l'ha 'n valor ornamental bon.

### Distribussion
L'alié a feuje larghe a l'é nativ dl'Euròpa sentral e ossidental. A chërs spontaniamen ant ij **bòsch ëd rol e ëd fò**, ant le **colin-e** e ant ij teren calcaros, ma a l'é motobin ràir. An Italia, a l'é present ant la region **padan-a**, ant ël nòrd, e an vàire part dël sènter, ma a l'é nen comun. A preferiss ij **teren ciàir, fons e ben drenà**, e a chërs motobin bin ant le zòne solegià o a mesa ombra. A l'é 'dcò coltivà coma pianta ornamental ant ij parch e ij giardin.

### Notissie
Ël bòsch dl'alié a feuje larghe a l'é **dur e compat**, e a l'é dovrà ant la tornìa e l'ebanisterìa fin-a. La fruta a l'é **amèra** e pa bon-a da mangé crùda, ma a peul esse dovrà për fé 'd **geilà**, ëd **marmlade** o për ëd **licor**, dòp avèila butà a mojé. Le feuje e la scòrsa a l'han 'd proprietà astringente e a j'ero dovrà ant la medzin-a popolar. A l'é 'n'erbo motobin resistent e a peul vive për sécoj. A l'é 'dcò na pianta ch'a atira vàire spece d'osej e d'inset, contribuend a la biodiversità.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Sorbus latifolia***  (Lam.) Pers., 1806

Categorìa:Botànica
Acer campestre

## N'òbi: Acer campestre
### Descrission
L**'Acer campestre** (òbi) a l'é n'erbo o busson dla famija dle **Sapindaceae** (prima classificà ant le Aceraceae). A peul rivé a n'autëssa 'd 10-20 méter, con na scòrsa brun-grisa fissurà e chërpà. Le feuje a son opòste, palmà, con sinch lòb tond e bòrd antregh, verd scur an sla facia dzora e pì ciàire e peilose sota. A l'otonn a dvento d'un bel color giaun viv. Le fior a son cite, verd-giàune, riunìe an racem; a comparisso a la prima ansema a le neuve feuje. Ël frut a l'é na samara dobia, con doe ale ch'a formo un àngol da 180°, ch'a përmet ëd volé lontan.

### Distribussion
L'òbi a l'é nativ dël **bassin mediterani** e dl'Euròpa sentral e ossidental. An Italia, a chërs spontaniamen an tuta la penìsola e ant j'ìsole, dzortut ant ij bòsch ëd pian-a e 'd colin-a, ant le sev e ant le campagne. A preferiss ij teren fons, ciàir, da neutr a bàsich, e a soporta 'dcò la suitin-a e 'l teren cretos. A l'é 'dcò dovrà 'me pianta ornamental ant ij parch e an sle stra, e a l'era stòricament coltivà ant le sev për marché ij confin e për deje da man a 'l bòsch.

### Notissie
Ël Balbis (1800) ant soa grafìa a arpòrta 'l nòm "*obbio*", ch'a conferma 'l nòm atual *òbi*. Ël bòsch d'òbi a l'é dur, compat e motobin apressià ant l'ebanisterìa, për fé 'd mòbij, ëd pian, d'utiss e 'd component mecànich. A l'é 'dcò bon da travajé. Ant la tradission, le feuje giovo a j'ero dovrà tanme mangé për j'animaj, e 'l làit (che as pija an tajand la scòrsa) a l'era dovrà 'me bevanda dossa o për fé dël siròp. A l'é n'erbo ch'a-j pias a le bestie ch'a pasturo, e a l'era sovens butà ant ij pra.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Acer campestre*** L. 
* 

Categorìa:Acer
Acer monspessulanum

## N'òpi: Acer monspessulanum

### Descrission
A l'é generalment pi cit dl'Acer campestre e a l'ha j'ale dij frut dobie, butà an manera scasi paralela e, dle vire, ëd color rossastr. D'autra part a smija motobin a l'Acer campestre për soe feuje pi scure, trilobà e un pòch gorëgne.

### Distribussion
A chërs an drinta a dij boschet con clima sech an tute le zòne mediteranie e a setentrion an vers l'Almagna ossidental.

### Notissie
Ocasionalment a ven coltivà 'dcò an autri paìs d'Europa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Acer monspessulanum*** L.
Acer opalus

## N'òpi: Acer opalus

### Descrission
A l'é n'erbo ëd color ross.

### Distribussion
As treuva an Euròpa e Nòrd Àfrica, a mesa montagna.

### Notissie
Da finì.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
****Acer opalus*** Mill.
Sorbus aria

## Sorbus aria
  

## Sorbus aria
### Descrission
Ël ***Sorbus aria*** (an piemontèis **sorba bianca** o **sorba dle colin-e**) a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Rosaceae, aut 5-15 méter, con na copa larga e na scòrsa gris brun-a, seulia da giovo, peui fissurà . Le feuje a son ovaj, longhe 5-12 cm, con ël bòrd doi vire dentà, e a l'han na caraterìstica **color bianch argentà da sota** për la presensa 'd cit pèil bianch, ch'a-j fan vnì motobin visìbij quand a bufa 'l vent . Da dzora a son vërde scur. Le fior a son bianche, butà an rape s-ciasse, a seurto an magg-giugn . Ij frut a son dij cit pom ross o rossastr, comestìbij, ch'a dvento doss dòp le geilà . A son motobin apressià da j'osej .

### Distribussion
A l'é nativ d'Euròpa (penìsola Ibérica, Fransa, Italia, Balcan) e dël nòrd-òvest dl'Àfrica . A viv ant ij bòsch duvert, ij teren calcaros, le colin-e e le montagne fin a 1.500 méter . A l'é present an tuta Italia, e an Piemont as treuva ant le colin-e (Langhe, Monfrà) e ant le montagne . A l'é dovrà 'dcò ant ij giardin com erbo ornamental .

### Notissie
Ij frut a son dovrà për fé marmlade e gelat, e për aromatisé dle bibite . Ël bòsch a l'é dur e resistent, dovrà për cit travaj d'intaj . Le feuje a servo da mangé për le bestie . An Piemontèis a l'é ciamà **sorba bianca** për ël color ëd la part inferior dle feuje . A l'é n'erbo ch'a viv fin a 200 agn . A l'ha arseivù l'Award of Garden Merit dla Royal Horticultural Society .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Sorbus aria*** L.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Sorbus
Acer platanoides

## N'òpi: Acer platanoides
### Descrission
L**'Acer platanoides**, ciamà comunement **òpi** an Piemont, a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Sapindaceae, aut 20-30 méter, con na copa larga e na scòrsa gris brun-a, seulia da giovo, peui fessurà. Le feuje a son palmà, con 5-7 lòb dentà, larghe 10-20 cm, vërde lustre da dzora, pì ciàire da sota. A ven-o giaun viv an otonn. Le fior a son giaun-verd, butà a rape drite, a seurto an prima (mars-avril) anans dle feuje. Ij frut a son ëd disamare (sàmare) cobià, con j'ale motobin slargà (quasi a 180°). A l'ha na linfa bianca ch'a cola quand as romp un tòch.

### Distribussion
A l'é nativ d'Euròpa e Asia ossidental. A viv ant ij bòsch mës-cià ëd latifeuje, dzortut ant le pian-e e le colin-e fin a 1.000 méter. A l'é present an tuta Italia, ma a l'é pì comun ant l'Italia setentrional. Originari d'Euròpa e Asia ossidental; dël 1683 a l'é stàit antroduvù an Gran Brëtagna. An Piemont as treuva spantià ant le colin-e e le pian-e, e a l'é soens piantà ant le stra e ij parch.

### Notissie
A l'é un dij pì bej erbo për la colorassion otonal, e a l'é dovrà 'dcò për la stra e ij parch. Ël bòsch a l'é dur e resistent, dovrà për fé 'd mobij, për tornì, e për la costrussion dë strument musicaj. La linfa a peul esse dovrà për fé dël sirop. A l'é arzistent al frèid e a l'inquinament, ma a patiss ij teren tròp ùmid.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Acer platanoides*** L.
Acer pseudoplatanus

## N'òpi: Acer pseudoplatanus
### Descrission
L**'Acer pseudoplatanus** (òpi) a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle **Sapindaceae**. A peul rivé a 30-40 méter d'autëssa, con na sima larga e tonda. La scòrsa a l'é grisa, seulia da giovo, peui a së scrosta a plache, lassand ëd macie giaune o crema. Le feuje a son palmà, con sinch lòb, ël bòrd dentà, verd scur an dzora e gris-bluastr e peilose sota. Le fior a son cite, verd-giaune, riunìe an rape pendente, e a comparisso a la prima ansema a le feuje. Ël frut a l'é na samara dobia, con le doe ale ch'a formo un àngol motobin s-ciass.

### Distribussion
L'òpi a l'é nativ dj**'Alp e dj'Apenin**, ma a l'é spantiasse an tuta l'Euròpa sentral e ossidental. An Italia, a l'é present ant le region montagnose e pre-montagnose, ant ij bòsch ëd fò e rol, an sle rive dij torent e ant le valade fresche. A chërs motobin bin ant ij teren fons, ùmid ma nen ristagnant, e a preferiss na posission a mesa ombra o al sol. A l'é 'dcò motobin coltivà coma pianta ornamental ant ij parch e an sle stra.

### Notissie
Ël bòsch d'òpi a l'é motobin **arzistent e omogeni**, e a l'é apressià ant l'ebanisterìa, la tornìa e la fabricassion d**'utiss musical** (es. violin). A l'é dovrà 'dcò për fé 'd  **mòbij** e 'd **component mecànich**. Le feuje a son motobin dovrà ant l'art e ant l'aràldica. A l'é n'erbo ch'a l'ha na chërsùa motobin ràpida e a l'é motobin resistent a l'anquinament, parèj ch'a l'é dovrà ant le sità. Soe feuje, quand as dëstaco, as dësblo motobin lest, an contribuend a la fertilità dël teren.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Acer pseudoplatanus*** L.