Temperadura

La **temperadura** a l'é na grandëssa fìsica che as combin-a ant la vita ëd tùit ij dì a le comun-e sensassion ëd càud e ëd frèid.
Ël nòm a ven da na paròla dovrà an medzin-a ant ël sécol ch'a fa XVI, ch'a andicava cheicòs ch'a slontanava da lë stat ëd salute a në stat ëd tròpa càud o tròpa frèid.

An fìsica, la temperadura as peul definisse an pì manere: tanme fonsion chërsenta dël grad d'agitassion térmica dle partissele (ant la teoria cinética dij gas), tanme ìndes dl'echilibri dij trasferiment térmich antra sistema diferent, ò tanme espression dël livel dl'entropìa d'un sistema (an termodinàmica e an fìsica statìstica). 

A-i é na temperadura ch'a l'é la pì bassa possìbil: a l'é ciamà ël *zero assolù*.
La temperadura assolùa a l'é stàita antroduvùa da W. Thomson dël 1849, ch'a l'ha ëdcò daje dj'ancreuse base teòriche.

## Stòria
Lë studi dla temperatura a l'é ancaminà con jë strument primitiv për mzuré ël calor. Dël 1592, Galileo Galilei a l'ha anventà ël termoscòpi, n'utiss sensa scala precisà. Dël 1714, Daniel Gabriel Fahrenheit a l'ha creà ël prim termòmetr a mercuri con na scala fidà (grad Fahrenheit). Pì tard, dël 1742, Anders Celsius a l'ha definì la scala Celsius, basà an sij pont ëd fusion e ebolission dl'eva. La scala assoluta Kelvin, ch'a part dal zero assolù (-273.15 °C), a l'é stàita introdovùa dël 1848 da William Thomson (Lord Kelvin).

## Descrission
La temperatura a l'é ligà a l'energìa cinética media dle partissele an un sistema. Pì le partissele as bogio ràpid, pì la temperatura a l'é àuta. Contut, a venta nen confonde la temperatura con ël calor: ël calor a l'é l'energìa trasferìa për via ëd na diferensa ëd temperatura, mentre che la temperatura a l'é na mzura dlë stat d'agitassion dël sistema. La relassion antra temperatura e volum a l'é descrivùa da lej com la ley dij gas ideaj (PV = nRT).

## Unità ëd Mzura
Kelvin (K): L'unità dël Sistema Antërnassional, dovrà ant la siensa pura. A parte da lë zer assolù, andova l'agitassion térmica a l'é zero.

Grad Celsius (°C): Dovrà ant la vita cotidian-a e ant la siensa aplicà. 0 °C a corispond al pont ëd fusion dl'eva, 100 °C a l'ebolission.

Grad Fahrenheit (°F): Utilisà dzortut ant jë Stat Unì. 32 °F a l'é ël pont ëd fusion dl'eva, 212 °F l'ebolission.

## Proprietà
Espansion térmica: La pì part dle sostanse as espando a l'aumenté dla temperatura.

Pont ëd transission ëd fase: Fusion, ebolission, o sublimassion a càpito a temperadure specìfiche.

Zer assolù (-273.15 °C): La temperatura pì bassa possìbil, andova l'agitassion térmica a cessa.

## Aplicassion
La temperatura a l'é ciav ant:
* Meteorologìa: Prevision dël temp e studi dël clima.
* Ingegnerìa: Control ëd process andustriaj e disegn ëd motor.
* Medzin-a: Mzura dla frev e conservassion ëd meisin-e.
* Cusin-a: Cheuita dij aliment a temperadure controlà.
* Fìsica sperimental: Studi dël comportament dij material a temperadure estreme.

## Vardé ëdcò
Termodinàmica

Energìa cinética

## Arferiment
*Kelvin, W. T. (1848). "On an Absolute Thermometric Scale". Philosophical Magazine.*

*Celsius, A. (1742). "Observationer om twänne beständiga grader på en thermometer". Vetenskapsakademiens Handlingar.*

Categorìa:Fìsica