open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Benedicta Boccoli

Atris ëd teatro.

**Benedicta Boccoli** a l'é nassùa a Milan a j'11 ëd novèmber dël 1966.
Giorgio Albertazzi a l'ha dirigiula dël 2009 an *Sunshine* e a l'ha dila l’* Artistissima*.

## Television

* *Pronto, chi gioca?*, regìa ëd Gianni Boncompagni
* *Domenica In* - ansema a soa seur Brigitta Boccoli - Dal 1987 al 1990 
* *Gelato al limone* - Con Massimiliano Pani
* *Unomattina* - 1994
* *Due come noi* - Su Telemontecarlo, con Wilma De Angelis - 1997
* *Incantesimo* - Serie televisiva
* *Reality Circus* - Con Barbara D'Urso - 2006/2007

## Teatro

* *Spirito Allegro* ëd Noël Coward, 1992/1993
* *Cantando Cantando* ëd Maurizio Micheli, con Maurizio Micheli, Aldo Ralli e Gianluca Guidi - 1994/1995
* *Buonanotte Bettina*, ëd Garinei e Giovannini, regìa ëd Gianni Fenzi, con Maurizio Micheli, Aldo Ralli e Miranda Martino - 1995/1996/1997
* *Can Can* - Comedia musical d'Abe Burrows, regìa ëd Gino Landi, con Mino Bellei e Corrado Tedeschi - 1998/1999
* *Orfeo all'inferno* - Òpera ëd Jacques Offenbach - 1999 - Tersìcore
* *Polvere di stelle*, regìa ëd Marco Mattolini - 2000/2001/2002 - Anspirà al *Polvere di stelle* d'Alberto Sordi
* *Le Pillole d'Ercole* ëd Maurice Hennequin e Paul Bilhaud, regìa ëd Maurizio Nichetti - 2002/2003/2004
* *Anfitrione* (ëd Plàut), regìa ëd Michele Mirabella - 2004
* *Stalker* ëd Rebecca Gilmann, regìa ëd Marcello Cotugno - 2004
* *Pluto* (d'Aristòfane), regìa ëd Michele Mirabella - 2004
* *Fiore di cactus* ëd Pierre Barillet e Jean-Pierre Grédy, regìa ëd Tonino Pulci - 2004/2005/2006
* *Prova a farmi ridere* d'Alan Aykbourn, regìa ëd Maurizio Micheli, con Pino Quartullo - 2006
* *Sunshine* ëd William Mastrosimone, regìa ëd Giorgio Albertazzi, con Sebastiano Somma - 2007/2009 - Protagonista
* *L'Appartamento*, ëd Billy Wilder, regìa ëd Patrik Rossi Gastaldi, con Massimo Dapporto - 2010
* *Vite private*, ëd Noël Coward, con Corrado Tedeschi - 2012-2013

## Cine
**Gli angeli di Borsellino*, regìa ëd Rocco Cesareo - 2003
**Valzer*, regìa ëd Salvatore Maira - 2007
**Pietralata*, regìa ëd Gianni Leacche - 2008

## Arferiment


## Liure

* Sit ofissial

Boccoli
Paleontologìa

La **paleontologìa** a l'é la siensa dj'esse vivent ëd la preistòria, fondà an slë studi dij fòssij.
Un dij sò but a l'é ëd capì l'evolussion ëd j'animaj ant ël cors ëd la stòria dla Tèra.

Categorìa:Biologìa
Hiroshima

**Hiroshima** a l'é na sità dël Giapon arnomà për avèj subì ël prim bombardament atòmich dla stòria ël 6 d'ost 1945.

Al di d'ancheuj a l'é la sità giaponèisa ch'a fa set për popolassion con 1.162.215 abitant (2007).

## Geografìa
La zòna oraria ëd Hiroshima a l'é 9 ore a est dël meridian ëd Greenwich.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Kazumi Matsui (dal 2011).

Categorìa:Sità giaponèise
Nagasaki

**Nagasaki** a l’é na sità dël Giapon arnomà për avèj subì lë sgond e ùltim bombardament atòmich dla stòria ël 9 d'ost 1945.

Al di d'ancheuj a l'ha na popolassion ëd 446.007 abitant (2007).

## Geografìa
La zòna oraria ëd Nagasaki a l'é 9 ore a est dël meridian ëd Greenwich.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Tomihisa Taue (dal 2007).

Categorìa:Sità giaponèise
Instituto Federal da Bahia

L**'IFBA** (an Lenga portughèisa: *Instituto Federal da Bahia*) a l'é n'università pùblica fondà a Salvador, Bahia, dël 1910.

A l'ha 8.874 ëstudent.
## Arferiment

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Bahia
Categorìa:Università dël Brasil
William Thomas Stead

**William Thomas Stead**  nassù ël 5 ëd luj dël 1849 e mòrt ël 15 d'avril dël 1912, a l'é stàit në scritor, editor e giornalista anglèis.

Stead, William Thomas
Stead, William Thomas
Marjorie Estiano

**Marjorie Dias de Oliveira** (Curitiba, Brasil 8 ëd mars dël 1982), a l'é n'atris brasilian-a.

Estiano, Marjorie
Geofìsica

La **geofìsica** a studia ël mecanism dlë spostament dij continent (la tetònica dle plache).

Categorìa:Geologìa
Vincenzo Cerami

Scritor an lenga italian-a e senegiator.
Nassù a Roma ai 2 ëd novèmber 1940, mòrt ant ël luj 2013.

Cerami Vincenzo
Cerami, Vincenzo
Roger Kahane

Regista e senarista.
**Roger Kahane** a l'era nà ai 20 dë stèmber 1932 a Bois-Colombes, ant j'Àut ëd Sen-a, fieul d'un professor d'università.
A l'ancamin a l'ha fàit djë studi sientìfich, ma peui soa passion a l'ha mnalo a frequenté l'Anstitù dj'àut ëstudi cinematogràfich.
Na vira diplomà, a l'é vnù agiut regista ëd Christian-Jaque e René Clair.

Dël 1956 a l'é intrà a la television, anté che, quatr agn apress, a l'é dventà regista.
Dël 1965 a realisa për la television *Jeanne au bûcher*, an sla vita ëd Gioana d'Arc.
A travaja ëd fasson regolar a la trasmission literaria *Italiques* ëd Marc Gilbert e a filma vàire balet e òpere.
Dël 1962 a realisa con Philippe Soupault un film curt: *La nuit du temps*.

Apress doi film comersiaj për ël cine, *Madly* dël 1969 con Alain Delon e Mireille Darc e *Sortie de secours* dël 1970 con Régine, a torna a consentresse an sla tele, për la qual a realisa dël 1973 *Beau-François*, adatà dal romanz ëd Maurice Genevoix da Marcel Jullian e antërpretà da Laurent Terzieff.
Tre agn apress a oten un sucess popolar con *Fachoda, la mission Marchand*.

A la fin ëd j'agn 1970 a realisa quatr episòdi për *Les procès témoins de leur temps*, na serie ëd Pierre Dumayet, Pierre Desgraupes e Charles Clément ch'a arpija dij gròss fàit ëd la crònaca.
A l'é stàit ëdcò për tant temp regista d*'Apostrophes*.

A parte dal 1980, con sò senarista Daniel Goldenberg, a trata dla vita ëd mincadì con tre euvre ëd finsion: *Papa Poule*, con Sady Rebbot, ch'a l'avrà un sucess popolar ëstragròss; *L'âge vermeil* (1984), con Danielle Darrieux e Jean-Pierre Aumont e *Les deux frères* (1988-1989).
A l'ha ëdcò realisà dj'euvre dramàtiche stòriche, dont *Irène et Fred* (1984), con Danièle Lebrun an sla vita d'Irène e Frédéric Joliot-Curie, e *Le serment* (1985), stòria d'amor su sfond ëd guère ëd religion, ansima a 'n copion dë Stellio Lorenzi e Marcel Jullian, con Pascale Rocard, Michel Aumont, Jean-Claude Drouot e Pierre Clémenti.

Ant j'agn 1990, Kahane a scriv e a buta an sena dle piesse për ël teatro, dont *Le petit chat est mort*, *Demandez la chanson du film*, *L'épouvantail*.
Dël 1998 a l'ha realisà për ël cine *Je suis vivante et je vous aime*, con Jérôme Deschamps, Agnès Soral e Olivier Gourmet, film ch'a l'ha avù un bon sucess ëd pùblich e a l'é stàit premià an vàire festival.

Con Hélène Cohen, Kahane a l'ha scrivù un telefilm ch'a l'ha realisà (*Écoute, Nicolas*, dël 2003) e vàire episòdi dla serie *Le tuteur* (2003-2008), con Roland Magdane.
Sempe për la television a l'ha realisà vàire episòdi ëd *L'instit*, serie dont a l'é stàit ël diretor ëd colession.

Roger Kahane a l'é mòrt a Ivry-sur-Seine, ant la Val ëd Marna, ai 30 ëd giugn 2013.

Kahane, Roger
Kahane, Roger
Howard Zinn

Stòrich.
**Howard Zinn** a l'era nà dël 1922 an na modesta famija giudea ëd Brooklyn.
Dal 1956 al 1963 a l'ha mostrà a lë Spelman College d'Atlanta.
Dël 1968 a l'é andàit ant ël Vietnam dël Nòrd ansema a Dan Berrigan, anvità dal goern local, për arporté a ca tre pilòta merican pijà përzoné.
Howard Zinn a l'é mòrt dël 2010.

Zinn, Howard
Amonita

J**'amonite** a j'ero dij molusch cefalòpod marin ch'a vivìo ant l'era scondaria.
As son dësmortasse a la fin ëd col'era, 65 milion d'agn fa.

## Descrission
Costi animaj a j'ero protegiù da na cuchija a forma dë spiral piata constituìa da na serie d'ambient.
L'esam dij fòssij a përmet nen ëd savèj a lòn ch'a smijavo sti animaj e coma as comportavo.
Tutun, la strutura ëd soa cuchija a arvela na parentela s-ciassa con ij nàutij, d'animaj assè ràir confinà an chèiche zòne dl'océan Passìfich dont a na resto mach pi ses ëspece.
Lë studi dij nàutij a l'ha përmëttù ëd capì mej la fasson ëd vive ëd j'amonita.

Ël nàutil, amparentà a le pieuvre, a ciapa soe prede con dij tentàcoj fornì 'd ventose e a bogia për mojen d'un sifon.
As pensa antlora che ëdcò j'amonite a l'èisso dij tentàcoj, miraco vàire desen-e, con dle ventose për ciapé soe prede.
A jë sgnacavo peui con soe massëlle còrnee sëmijante a 'n bech ëd papagal.

As pensa ëdcò ch'a dovìo spostesse giutand-se con un sifon.
Ij cit ëspassi dla cuchija, ch'a restava dëdzora a l'animal, a j'ero ampinì ëd gas.
L'animal a stasìa ant ël darié dë sti cit ëspassi, ch'a l'era ël pi grand, e a na fabricava an continuassion ëd neuv, mincadun pi grand che ël precedent.
Ël sifon a përmëttìa a l'animal d'ampinì ël penùltim ëd costi-sì d'eva e ëd regolé përparèj soa manera ëd floté, podenda monté, fonghé o resté al midem livel.
Jë spostament as fasìo për mojen d'un cit tubo che l'animal a podìa orienté e ch'a campava fòra dl'eva, possand la bes-cia ant la diression opòsta.

## Biodiversità
As conòsso pi 'd 5000 spece d'amonite, ch'as son sucedusse durant tuta l'era scondaria.
As diferensio për soa taja (cheidun-e a passavo ij doi méter e mes ëd diàmeter), soa forma e ij motiv ëd soa cuchija.
Le separassion andrinta a la cuchija a dvento soens visìbij cand costa-sì a l'é consumà e cost dissegn e përmet d'identificheje.

A l'é probàbil che chèiche spece a vivèisso al largh e a virolèisso ant j'océan a l'arserca ëd pess e ëd cite amonite.
Le pi cite as nurìo ëd plàncton; d'àutre a vivìo davzin al fond, sërcand ëd grancio, ëd cuchije o d'animaj mòrt.

Ij fòssij d'amonite a dòmino soens an quantità j'àutre spece marin-e, lòn ch'a mostra soa amportansa ant ij mar dël Mesosòich.

Categorìa:Mollusca
Categorìa:Preistòria
Paleosòich

Ël **Paleosòich** (o **era primaria**) a l'é n'antërval dë stòria dla Tèra, ch'a va da 542 milion d'agn fa a 251 milion d'agn fa.
Sò nòm a veul dì *l'età dla vita antica*.
A ancamin-a con ij fòssij pi antich conossù cand che j'ere a son ëstàite definìe e a finiss con la granda estinsion ëd la fin dël Permian.
Ël Paleosòich a-j ven dapress al Precambrian e a preced ël Mesosòich.
A l'é formà da ses perìod:
* ël Cambrian, da 542 milion d'agn fa a 488 milion d'agn fa
* l'Ordovician, da 488 milion d'agn fa a 444 milion d'agn fa
* ël Siluran, da 444 milion d'agn fa a 416 milion d'agn fa
* ël Devonian, da 416 milion d'agn fa a 359 milion d'agn fa
* ël Carbonìfer, da 359 milion d'agn fa a 299 milion d'agn fa
* ël Permian, da 299 milion d'agn fa a 251 milion d'agn fa

## Ij moviment continentaj
Al prinsipi dl'era primaria a-i era mach un continent gigant, la Rodinia, ch'a l'ha ancaminà a s-ciapesse.
A la fin ëd l'era, ij continent as son torna samblasse ant un sùper-continent, la Pangea.

## Le gròsse catàstrofe
L'era primaria a l'ha vist vàire episòdi d'estinsion massisse.
Vers 440 milion d'agn fa a-i staje la dësparission d'almanch 70% ëd le spece marin-e.
Cost eveniment a l'era miraco gropà al moviment dij continent.
N'àutra crisi a l'é rivaje 360 milion d'agn fa, con la mòrt d'apopré la mita dle spece marin-e.

### La granda estinsion
La fin dl'era primaria a l'é marcà da na catàstrofe planetaria, dont le càuse a son nen bin conossùe, ch'a l'ha flambà apopré ël 90% ëd le spece animaj, ma ëd fasson motobin varià a sconda dle partìe.
Gnun trilobita e gnun euriptérid a l'ha dzorvivù (be che j'euriptérid a l'èisso già ancaminà a decliné dal Carbonìfer, vàire desen-e 'd milion d'agn prima).
Ij pess a smijo avèj patì pòch, antant che antra ij rétij e j'anfibi a dësparisso doe famije su tre, j'àutre a dzorvivo malgré la pèrdita ëd vàire spece.
Le bòje a son frapà ëd fasson violenta, cheich ëstrop as dëstisso e d'àutri a patisso na lenta diminussion.

Le piante a son nen ëstàite frapà tròp; le féles a son tocà, ma le conìfere a ancamin-o a dësvlupesse.

Categorìa:Preistòria
Francesco Cavalli

Compositor.
nassù dël 1602, mòrt dël 1676.

## Euvre prinsipaj
* *Elena* (òpera)

Cavalli, Francesco
Marco Pantani

Coridor ciclista.
**Marco Pantani** a l'era nà a Cesen-a dël 13 gènè 1970.
Dël 1998 a l'ha vagnà 'l Gir d'Italia e ël Gir dla Fransa.
Ai 14 ëd fërvé dël 2004 a l'é stàit trovà mòrt an na stansia 'd n'obergi a Rìmin.
Doi mèis pi tard, n'ancesta a l'ha stabilì che soa mòrt a l'era stàita provocà da na dòse esagerà ëd cocain-a.

Pantani, Marco
Era tersiaria

L**'era tersiaria** a l'é n'era dla stòria dla Tèra ch'a va da 65 milion d'agn fa a 2 milion d'agn fa.
A fa part dël Cenosòich e a l'é partagià an sinch perìod:
* ël Paleocen, da 65 milion d'agn fa a 56 milion d'agn fa
* l'Eocen, da 56 milion d'agn fa a 34 milion d'agn fa
* l'Oligocen, da 34 milion d'agn fa a 23 milion d'agn fa
* ël Miocen, da 23 milion d'agn fa a 5 milion d'agn fa
* ël Pliocen, da 5 milion d'agn fa a 2 milion d'agn fa
L'era tersiaria a l'é l'época ëd pi granda diversificassion dij mamìfer.

Categorìa:Preistòria
Precambrian

Ël **Precambrian** a l'é un perìod dla stòria dla Tèra, ël pi longh, ch'a va da 4 miliard e 550 milion d'agn fa (nassensa dla Tèra) a 542 milion d'agn fa.
A ven prima dël perìod Cambrian (ant l'era primaria).

Durant ël Precambrian a-i é staje l'aparission dj'esse vivent (bater) 3 miliard e mes d'agn fa.

Categorìa:Preistòria
Era quaternaria

L**'era quaternaria** a l'é n'era dla stòria dla Tèra, ch'a va da doi milion d'agn fa fin-a a ancheuj.
A fa part dël Cenosòich.

L'era quaternaria a l'é marcà da la sucession dij perìod glassiaj e da la comparission ëd l'òm.

Categorìa:Stòria
Cambrian

Ël **Cambrian** a l'é un dij perìod ëd la stòria dla Tèra, ch'a va da 542 milion d'agn fa a 488 milion d'agn fa.
A-j ven dapress al Precambrian e a-j suced l'Ordovician.
Ël Cambrian a l'é ël prim dij perìod ëd l'era primaria.
A dovìa corësponde a la presensa dij prim fòssij d'animaj, ma apress soa definission a son ëstàit dëscoatà dij fòssij ancor pi antich.

Ël Cambrian a pija sò nòm dal Gàles, *Cambria* an latin.

Categorìa:Preistòria
Ordovician

L**'Ordovician** a l'é un perìod ëd la stòria dla Tèra, ch'a va da 488 milion d'agn fa a 444 milion d'agn fa.
A l'é lë scond dij perìod ëd l'era primaria, apress ël Cambrian e prima dël Siluran.

Durant l'Ordovician a-i son comparije ij pess.

Categorìa:Preistòria
Siluran

Ël **Siluran** a l'é un dij perìod ëd la stòria dla Tèra, ch'a va da 444 milion d'agn fa a 416 milion d'agn fa.
A l'é ël ters dij perìod ëd l'era primaria, apress l'Ordovician e prima dël Devonian.

Durant ël Siluran a son comparije le piante terestre.

Categorìa:Preistòria
Mesosòich

Ël **Mesosòich** (o **era scondaria**) a l'é n'antërval dë stòria dla Tèra, ch'a va da 251 milion d'agn fa a 65 milion d'agn fa.
Sò nòm a veul dì *l'età dla vita mesan-a*.
A-j ven dapress al Paleosòich e a preced ël Cenosòich.

Conforma a le caraterìstiche dij ròch e dij fòssij, ël Mesosòich a l'é partagià an tre perìod:
* ël Triàssich, da 251 milion d'agn fa a 200 milion d'agn fa
* ël Giuràssich, da 200 milion d'agn fa a 145 milion d'agn fa
* ël Cretass, da 145 milion d'agn fa a 65 milion d'agn fa

## Ij moviment continentaj
A l'ancamin dl'era scondaria, ij continent a son samblà an n'ùnich sùper-continent, la Pangea.
Cost-sì a ancamin-a a s-ciapesse an doi ansem: a nòrd la Laurasia, ch'a comprend la Mérica dël Nòrd, l'Euròpa e l'Asia; a sud ël Gondwana, ch'a radun-a la Mérica dël Sud, l'Àfrica, l'Antàrtich e l'Australia.
ël mar ch'a separa sti doi ansem a l'é ciamà Tétis.
Apress, a nòrd la Mérica dël Nòrd as separa da l'Euròpa e, a sud, l'Australia e l'Antàrtich as dëstaco da l'Àfrica.
Për finì, na s-ciapura a compariss antra la Mérica dël Sud e l'Àfrica, completand la duvertura dl'océan Atlàntich.

## Ël clima
A l'achit ëd l'era primaria ël clima a l'era càud e sech e a l'é probàbil ch'a-i fusso pa 'd calòte glaciaj ai pòlo.
Le stragròsse surfasse continentaj dla Pangea a arseivìo pòca pieuva e a j'ero donca motobin sëcche.
Le zòne costiere e le region davzin-e ai pòlo a j'ero pi ùmide, con dle fòrte pieuve stagionaj.

Vers 100 milion d'agn fa ël livel dël mar a l'é aussasse d'apopré 200 méter, coatand dle stragròsse surfasse continentaj.
L'Euròpa a spariss ëscasi tuta sota j'eve.
An cost mar càud e pòch profond as son posasse dë spess seuj ëd giss, ël ròch ch'a l'ha daje ël nòm al perìod dël Cretass.
La fin dl'era scondaria a l'é marcà da në sbassament generalisà dël livel dël mar.

## La fàuna
A l'ancamin dl'era scondaria la fàuna terestra a l'era dominà dai rétij mamalian, dont le caraterìstiche a j'ero na via ëd mes antra ij rétij e ij mamìfer.
Ël Mesosòich a l'é stàit ël temp dij dinosàur e dj'amonita.

Categorìa:Preistòria
Cenosòich

Ël **Cenosòich** a l'é n'antërval dë stòria dla Tèra, ch'a va da 65 milion d'agn fa al di d'ancheuj.
A-j ven dapress al Mesosòich.
As compon dj'ere tersiaria (da 65 milion d'agn fa a 2 milion d'agn fa) e quaternaria (da 2 milion d'agn fa a ancheuj).
Sò nòm a veul dì *l'età dla vita recenta*.

Categorìa:Preistòria
Devonian

Ël **Devonian** a l'é un perìod dla stòria dla Tèra, ch'a va da 416 milion d'agn fa a 359 milion d'agn fa.
A l'é ël quart perìod ëd l'era primaria, apress ël Siluran e prima dël Carbonìfer.

Durant ël Devonian a-i é staje l'aparission dle bòje.

Categorìa:Preistòria
Permian

Ël **Permian** a l'é un perìod dla stòria dla Tèra, ch'a va da 299 milion d'agn fa a 251 milion d'agn fa.
A l'é ël sest e darié perìod ëd l'era primaria: a-j va dapress al Carbonìfer e a preced ël Triàssich (ant l'era scondaria).

Ël Permian a l'é marcà da n'estinsion ch'a l'ha tocà ël 90% dle spece animaj.

Categorìa:Preistòria
Triàssich

Ël **Triàssich** a l'é un perìod ëd la stòria dla Tèra, ch'a va da 251 milion d'agn fa a 200 milion d'agn fa.
A l'é ël prim perìod ëd l'era scondaria, apress ël Permian (ant l'era primaria) e prima dël Giuràssich.
As ciama parèj përchè a l'é partagià an tre époche.

Durant ël Triàssich a-i é staje l'aparission dij dinosàur e dij mamìfer.
A la fin d'ës perìod, ij dinosàur a l'avìo rampiassà la pipart dij rétij ch'a dominavo antlora la fàuna terestra.
Sempe a la fin dël Triàssich, ij dinosàur a l'han ancaminà a diversifichesse.

## La quarta estinsion
A la fin dël Triàssich a l'é rivaje na quarta estinsion general, ch'a l'é durà vàire milion d'agn, an frapand a l'ancamin un grand nùmer ëd rétij terestr, peui la fàuna marin-a.
A smija che vàire eveniment a l'abio avù sò ròl, tanme l'aridificassion dël clima e na fòrta montà dël livel dël mar.

Categorìa:Preistòria
Giuràssich

Ël **Giuràssich** a l'é un perìod dla stòria dla Tèra, ch'a va da 200 milion d'agn fa a 145 milion d'agn fa.
A l'é ël second perìod ëd l'era scondaria, apress ël Triàssich e prima dël Cretass.

Durant ël Giuràssich a-i é staje l'aparission ëd j'osej e dij gran sauropòd.

Categorìa:Preistòria
Paleocen

Ël **Paleocen** a l'é un perìod ëd la stòria dla Tèra, ch'a va da 65 milion d'agn fa a 56 milion d'agn fa.
A l'é ël prim perìod ëd l'era tersiaria, apress ël Cretass (ant l'era scondaria) e prima dl'Eocen.

Categorìa:Preistòria
Oligocen

L**'Oligocen** a l'é un perìod ëd la stòria dla Tèra, ch'a va da 34 milion d'agn fa a 23 milion d'agn fa.
A l'é ël ters perìod ëd l'era tersiaria, apress l'Eocen e prima dël Miocen.

Durant l'Oligocen a-i son comparìe le prime gran sumie.

Categorìa:Preistòria
Cretass

Ël **Cretass** a l'é un perìod ëd la stòria dla Tèra, ch'a va da 145 milion d'agn fa a 65 milion d'agn fa.
A l'é ël ters e darié perìod ëd l'era scondaria; a ven apress al Giuràssich e prima dël Paleocen (ant l'era tersiaria).
Sò nòm a ven dal latin *creta*, visadì *giss*.

Durant ël Cretass a-i é staje l'aparission ëd le fior.
La fin a l'é marcà da l'estinsion dij dinosàur e 'd vàire àutre partìe zoològiche.

Categorìa:Preistòria
Eocen

L**'Eocen** a l'é un perìod ëd la stòria dla Tèra, ch'a va da 56 milion d'agn fa a 34 milion d'agn fa.
A l'é lë scond perìod ëd l'era tersiaria, apress ël Paleocen e prima dl'Oligocen.

A l'é marcà da na fòrta diversificassion dij mamìfer.
Durant l'Eocen a son comparìe le prime balen-e e le prime sumie.

Categorìa:Preistòria
Georges Cuvier

Zoòlogh.
**Georges Cuvier** a l'era nà dël 1769 e a l'é mòrt dël 1832.

Cuvier a l'ha fondà na neuva dissiplin-a, la notomìa comparà.
An aplicand-ne ij prinsipi ai fòssij, a l'ha arcostruì dle senten-e dë schéletr con gran rigor.

Cuvier, Georges
Cuvier, Georges
Malcolm McDowell

**Malcolm McDowell**, (Leeds, 13 giugn 1943), conossù tanme **Malcolm John Taylor**, a l'é n'ator britànich.

McDowell, Malcolm
McDowell, Malcolm
William Buckland

Naturalista.
**William Buckland** a l'era nà dël 1784.
A l'era pastor e a mostrava la geologìa a l'Università d'Oxford.
A l'é mòrt dël 1856.

Buckland, William
Miocen

Ël **Miocen** a l'é un perìod ëd la stòria dla Tèra, ch'a va da 23 milion d'agn fa a 5 milion d'agn fa.
A l'é ël quart perìod ëd l'era tersiaria, apress l'Oligocen e prima dël Pliocen.

Durant ël Miocen a son comparì le prime gran sumie e ij prim omìnid.

Categorìa:Preistòria
Roasenda (dòira)

La  **Roasenda** (an italian *Rovasenda*) a  l'é na dòira ëd le provinse ëd Biela e ëd Vërsèj, afluent da snistra dël Serv.

## Përcors
A nass con ël nòm *Giàira* 'nt ël teritòri 'd la comun-a d Roaso e a traversa peui le colin-e dël Bielèis oriental. Cambià sò nòm ën *Roasenda* a riva 'nt ël teritòri 'd la provincia ëd Vërsèj e as campa anfin 'nt ël Serv davzin a Colobian, a n'autëssa 'd 142 méter.

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 2,9 m3/sec, un bassin ëd 149 km² e na longheur ëd 37,8 km..

## Nòte


Roasenda
Categorìa:Provinsa ëd Biela
Categorìa:Provinsa ëd Vërsèj
Cosen iperbòlich

Ël **cosen iperbòlich** a l'é la fonsion
: \cosh\theta = \frac 12 (e^{ \theta }+e^{- \theta }).

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Johann Balmer

Fìsich.
Nassù dël 1825, mòrt dël 1898.

## A pòrto sò nòm
* Fórmola ëd Balmer

Balmer, Johann
Balmer, Johann
Net@lk

**Net@lk** a l'é n'agensìa specialisà ant ël dësvlup dle marche an sle rej sociaj.
Fondà dël 2007 a Shanghai, a fa travajé 350 espert.

Categorìa:Amprèise e atività econòmiche
Categorìa:Neuva economìa
Spece

## Spece atuaj
Ant la fàuna dël di d'ancheuj, na **spece** a l'é l'ansem dj'animaj ch'a peulo arproduv-se antra 'd lor o ch'a dissendo j'un da j'àutri.
Costa definission a radun-a sota 'l midem nòm vàire generassion sucessive.
A buta ëdcò ansema d'animaj ch'a vivo an dle region leugne ma che, s'a son ëd sess diferent e s'a podèisso rancontresse, a podrìo fé dij cit.
Si doe partìe d'animaj a së smijo ma a peulo nen arproduv-se antra 'd lor, antlora as consìdera ch'a constituisso doe spece diferente.

A-i son tutun dij cas mesan.
An efet, a-i é dle spece diferente che dle vire a peulo aproduv-se antra 'd lor.
Ij sò cit, ciamà *ìbrid* a dzorvivo men bin che pare e mare o bin a son ëstérij.
L'ancros a resta limità e le doe spece a resto distinte.

## Spece fòssij
Ant ël cas dij fòssij, as peul nen dovresse ël criteri dl'arprodussion.
Ij paleontòlogh a àplico la sëmijansa antra j'animaj.

## Speciassion e estinsion
La nassensa ëd neuve spece as ciama *speciassion*.

Ël mecanism pi sempi dë speciassion a l'é la separassion ëd na spece mare an doe spece fije për mojen ëd na bariera natural, për esempi la formassion ëd na caden-a ëd montagne ch'a separa doi teritòri.
Chèiche spece as treuvo parèj tajà an doe partìe ch'a evòlvo mincadun-a për sò cont e a dvento viaman pì diferente l'un-a da l'àutra.
A l'é parèj che j'ors brun merican, ij grizzli, a l'han evolvù ëd fasson diferenta da j'ors brun europengh e a son ëdventà motobin pi gròss.
Ma dagià che le diferense a son pitòst limità, la separassion a l'é nen completa e a peulo ancora arproduv-se antra 'd lor.

Për ij paleontòlogh, la dàita ëd nassensa ëd na spece a l'é l'età dël ròch pi antich andoa a na sia stàit trova un fòssil.

A së stima che na spece a viv an media 4 o 5 milion d'agn sensa 'd gròss cangiament.
Costa durà però a varia motobin: dle spece a dësparisso pòch ëd temp apress soa nassensa, antant che d'àutre a vivo motobin ëd pi.

L'estinsion ëd na spece a l'é n'eveniment definitiv, conseguensa ëd la mòrt dël darié arpresentant ëd costa spece an sla Tèra antrega.
Costa fin a peul esse l'arzultà d'un manch d'adatament dj'animaj a sò ambient, ma dle vire a-i rivo ëdcò dle catàstrofe ch'a l'é impossìbil sorpassé.

## Ël nòm sientìfich
A minca spece a l'é atribuì un nòm sientìfich an latin ch'a l'é formà da doe part: ël prim nòm a l'é col dël géner dl'animal, comun a vàire spece davzin-e; ël second a l'é col ëd la spece.
Për esempi, ël nòm sientìfich dël lion a l'é *panthera leo*; col ëd la tigr a l'é *panthera tigris*.

## Stim
Apopré doi milion dë spece vivente a son ëstàite descrivùe, ma a n'esisto tante d'àutre, ancor dësconossùe.
Jë stim a vario a sconda dij zoòlogh da 5 a 50 milion dë spece.

Ij geòlogh a conòsso vàire senten-e ëd milen-e dë spece fòssij, ch'a arpresento mach na cita frassion ëd tute le spece ch'a l'han vivù an sla Tèra.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Zoologìa
Categorìa:Tassonomìa
Albinism

L**'albinism** a l'é un manch ëd pigmentassion e a l'é dovù a la mutassion d'un gene sol.
An natura, costa mutassion a l'é soens greva, përchè l'animal a së s-ciàira ëd pi.
A resta ëdcò motobin sensìbil al sol.

Categorìa:Medzin-a
Categorìa:Zoologìa
Microscòpi

Ël **microscòpi** (da *micro-*, *μικρο*, cit, e *scopio*, *σκοπεω*, vardé) a l'é un sistema ëd lent ch'a produv na plancia virtual agrandìa ëd n'oget cit.

Categorìa:Òtica
Categorìa:Utiss
De Bosses

**De Bosses** a l'é n'asienda creà ai 13 ëd maj 1999, con ël but ëd produve ël Jambon de Bosse e ëd valorisé la salumerìa valdostan-a.
An sò stabiliment ëd Saint-Rhémy-en-Bosses a produv apopré 5500 cheusse ëd giambon a l'ann.

Categorìa:Industria
Categorìa:Mangé
Categorìa:Val d'Osta
Torototela

La **torototela** a l'é n'antich ëstrument musical ch'a consist ëd na còrda ëd buel gropà a j'estremità d'un longh baston e tnùa dëstèisa un pòch dëscòst da cost-sì për mojen ëd na vëssia ampinìa d'aria.

Da lë strument a l'han pijà ël nòm coj mùsich che a andasìo an girola për le stra a sonelo.

Categorìa:Mùsica piemontèisa
Mòa

Ij **mòa** a j'ero d'osej gigant sëmijant a djë struss.
A j'ero àut pi 'd 3 méter e a l'avìo nen d'ale.
A vivìo an Neuva Zelanda e a son dësparì 500 agn fa, cassà dai prim ocupant ëd l'ìsola.

Categorìa:Ornitologìa
Vittorio Sereni

Poeta an lenga italian-a.
Nassù a Luino dël 1913, mòrt a Milan dël 1983.

Sereni, Vittorio
Sereni, Vittorio
Pietro Nenni

Pietro Nenni a l'é nassu a Faensa ai 9 ëd fërvé dël 1891, mòrt a Roma al 1m ëd gené 1980.

Chiel a l'é stait un antifassista e un dij prinsipi politich dël Partì Socialista Italian, ant ël dòp guèra a l'é stait vice prim ministr pi vòte.
Nenni, Pietro
Osaka

**Osaka** a l’é na sità dël Giapon, la tersa për popolassion con 2.676.042 abitant (2012).

## Geografìa
Osaka as treuva ant la region ëd Kensai, an sl'ìsola ëd Honshu e soa zòna oraria a l'é 9 ore a est dël meridian ëd Greenwich.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Tōru Hashimoto.

Categorìa:Sità giaponèise
Eva

L**'eva** (H_2O) a l'é na molécola constituìa da n'àtom d'ossìgen e doi àtom d'idrògen.
A l'é n'ent fondamental për j'esse vivent.

Categorìa:Chìmica
Brigitta Boccoli

Atris ëd television.

**Brigitta Boccoli** a l'é nassùa a Roma a j'11 ëd maj dël 1972. 

A l'é marià con Stefano Nones Orfei, domator ëd lion e atleta ëd sirch; la cobia a l'ha na masnà ch'as ciama Manfredi.

## Television

* 1987-1988: *Domenica in* - con Lino Banfi, Toto Cutugno, Benedicta Boccoli (soa seur), Paulo Roberto Falcão, Patrizio Vicedomini
* 1988-1989: *Domenica in* - con Marisa Laurito, Benedicta Boccoli, Lisa Russo, Roberto D'Agostino, Arianna Ciampoli
* 1989-1990: *Domenica in* - con Edwige Fenech, Pupo, Roberto D'Agostino, Maurizio Ferrini, Benedicta Boccoli, Bruno Vespa
* 1990-1991: *Domenica in* - con Gigi Sabani, Simona Tagli, Elisa Satta, Gaspare Barbiellini Amidei
* 2000-2001: *Ricominciare* 
* 2001: *Una donna per amico*, 3a serie
* 2002: *Cuori rubati*
* 2004: *Don Matteo 4*, pontà nùmer 23
* 2006: *Reality Circus* - presentà da Barbara D'Urso - Spitàcol ëd tele-realtà - Canal 5

## Cine

* 1982: *Manhattan Baby*, regìa ëd Lucio Fulci
* 1985: *La ragazza dei lillà*, regìa ëd Flavio Mogherini
* 1987: *Com'è dura l'avventura*, regìa ëd Flavio Mogherini
* 1991: *Nostalgia di un piccolo grande amore*, regìa ëd Antonio Bonifacio
* 2003: *Gli angeli di Borsellino*, regìa ëd Rocco Cesareo
* 2006: *Olè*, regìa ëd Carlo Vanzina

## Arferiment


## Liure

* Scheda ëd Brigitta Boccoli su IMDB

Boccoli
Trilobita

Ij **trilobita** a j'ero ij prinsipaj artròpod ëd l'era primaria.
Sò còrp a l'era formà da tre part: la testa, ël pet e la coa.
Minca segment dël pet a l'avìa un pàira 'd piòte.
Ij sò euj a fassëtte a comprendìo vàire milen-e ëd lentìe.
A j'ero protegiù da 'n carapass articolà parèj ëd col ëd le bòje o dij crustass.

As conòsso pi che 15.000 spece diferente ëd trilobita, ch'a van da chèich milim a pi che 70 centim ëd longheur.
La pipart a strusiavo an sij fond marin e an sij ròch për sërché sò nuriment.
Sconda dle spece, a j'ero detritivor, predator o carognar.
D'àutri a noavo ant l'eva, nurend-se ëd plàncton.

A podìo anrolesse parèj 'd na bala për paresse dai predator.
A son ëspërdusse vers la fin dl'era primaria.

Categorìa:Arthropoda
Categorìa:Preistòria
Bauhaus

**Bauhaus** a l'é n'abreviassion dë **Staatliches Bauhaus**, na scòla d'art e d'architetura alman-a creà dël 1919 a Weimar.
Dël 1924 a l'ha dovù tramudé a Dessau, peui a Berlin, anté che ai 19 ëd luj 1933 a l'é stàita dëslià dai nasista. 

## Lista d'architet e ëd professor
* Anni Albers
* Josef Albers
* Herbert Bayer
* Max Bill
* Marianne Brandt
* Marcel Breuer
* Avgust Černigoj
* Christian Dell
* Werner Drewes
* Lyonel Feininger
* Naum Gabo
* Walter Gropius
* Gertrud Grunow
* Josef Hartwig
* Ludwig Hilberseimer
* Ludwig Hirschfeld Mack
* Otto Hofmann
* Johannes Itten
* Vasilij Kandinskij
* Paul Klee
* Otto Lindig
* Gerhard Marcks
* Adolf Meyer
* Ludwig Mies van der Rohe
* László Moholy-Nagy
* Piet Mondrian
* Georg Muche
* Hans Przyrembel
* Hinnerk Scheper
* Oskar Schlemmer
* Joost Schmidt
* Lothar Schreyer
* Naum Slutzky
* Gunta Stölzl
* Wolfgang Tumpel
* Wilhelm Wagenfeld
Aconcagua

L**'Aconcagua** a l'é un mont dl'Argentin-a. 
Con 6.958 méter (o ëdcò 6.962 méter), a l'é ël mont pi àut dle doe Amériche.

Categorìa:Argentin-a
Categorìa:Montagne
Baryonyx

Ël **baryonyx** a l'era në spinosàur ch'a vivìa ant ël Cretass anferior.
A l'é stàit dëscoatà dël 1983 an Anghiltèra.
A l'era longh 12 méter.
A l'avìa un crani sutil e slongà, con vàire dent a forma 'd còno sëmijant a coj dij cocodrilo.
A l'é probàbil che sòn a sia ël sign ëd n'adatament a la catura dij pess.
An efet, ant ël pòst ëd sò stòmi a l'han trovà dij dent e dle scaje ëd pess.
Tutun, gavà sò muso, baryonyx a mostra gnun àutr adatament a la vita aquàtica.

Categorìa:Preistòria
Categorìa:Rétij
Jimmy Wales

**Jimmy Donal Wales** stranomà *Jimbo*, nàit a Huntsville (Stat Unì) ël 7 d'ost 1966, a l'é n'antraprenor american che, ël 15 ëd gené dël 2001, ansema a Larry Sanger a l'ha fondà la Wikipedia.
* Scartari ëd Jimmy Wales

Wales
Stromatolita

Jë **stromatolita** a son dij ròch ch'as formo ant l'eva sota l'assion ëd bater dont l'atività a pròvoca ël depositesse regolar ëd seuj sucessiv ëd calcar.
Costi ròch, trovà an Australia, a son ij ròch pi antich ch'a conten-o dij fòssij, armontand a tre miliard e mes d'agn fa: as agiss ëd cit fòssij ovaj longh 0,6 mìcron.

Categorìa:Geologìa
Acrocanthosaurus

L**'acrocanthosaurus** a l'era n'alosàur ch'a vivìa 110 milion d'agn fa an Mérica dël Nòrd.
Sò nòm a veul dì *rétil da j'àute spin-e*.
A l'era longh 12 méter e soe vèrtebre dorsaj a l'avìo dij prolongament verticaj ch'a l'é probàbil ch'a tnisèisso su na sòrt ëd vela.
As nurìa d'iguanodon e ëd giovo sauropòd.

Categorìa:Preistòria
Categorìa:Rétij
Trasformà ëd Laplace

La **trasformà ëd Laplace** a cangia na fonsion *f* ëd na variàbil real *t* an na fonsion *F* ëd na variàbil complessa *s* definìa da
: F(s)= \int_0^{+ \infty }f(t) \exp (-st)dt.

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Microraptor

**Microraptor** a l'era un dromeosàur che a vivìa ant ël Cretass anferior e ch'a l'é stàit dëscoatà an Cin-a.
A mzurava 50 centim ëd longheur e a l'é un dij pi cit dinosàur conossù.
A l'avìa dle piume an sij brass e an sle gambe.

Categorìa:Preistòria
Categorìa:Rétij
Compsognathus

**Compsognathus** (*massëlla eleganta*) a l'era un celosàur ch'a vivìa an Euròpa a la fin dël Giuràssich.
A l'era longh men d'1 méter, comprèisa la coa, e as nurìa ëd cit animaj an dasendje dapress për tèra.

Categorìa:Preistòria
Categorìa:Rétij
Elizabeth Barrett Browning

Poetëssa an lenga anglèisa.
**Elizabeth Barrett Browning** a l'era nassùa dël 1806 e a l'é mòrta dël 1861.
A l'era la fomna dël poeta Robert Browning.

Barrettbrowning, Elizabeth
Barrettbrowning, Elizabeth
Robert Browning

Poeta an lenga anglèisa.
**Robert Browning** a l'era nà dël 1812.
A tërdes agn a l'ha ancaminà a scrive ëd poesìe.
A l'ha scrivù ëdcò për ël teatro.
A l'é mòrt dël 1889.
A l'era marià con la poetëssa Elizabeth Barrett Browning.

## J'òpere

* *Pauline: A Fragment of a Confession* (1833)
* *Paracelsus* (1835)
* *Strafford* (1837)
* *Sordello* (1840)
* *Bells and Pomegranates I: Pippa Passes* (1841)
* *Bells and Pomegranates II: King Victor and King Charles*(1842)
* *Bells and Pomegranates III: Dramatic Lyrics* (1842) 
* *Bells and Pomegranates IV: The Return of the Druses* (1843)
* *Bells and Pomegranates V: A Blot in the 'Scutcheon* (1843)
* *Bells and Pomegranates VI: Colombe’s Birthday* (1844)
* *Bells and Pomegranates VII: Dramatic Romances and Lyrics* (1845)
* *Bells and Pomegranates VIII: Luria i A Soul’s Tragedy* (1846)
* *Christmas-Eve and Easter-Day* (1850)
* *Men and Women* (1855) 
* *Dramatis Personae* (1864) 
* *The Ring and the Book* (1868-9)
* *Fifine at the Fair* (1872)
* *Dramatic Idyls* (1879)
* *Dramatic Idyls: Second Series* (1880)
* *Jocoseria* (1883)
* *Ferishtah’s Fancies* (1884)
* *Asolando: Facts and Fancies* (1889)

## References


Browning, Robert
Browning, Robert
Prinsipi d'esclusion ëd Pauli

Ël **prinsipi d'esclusion ëd Pauli** a fortiss che
: an n'àtom doi eletron a peulo mai avèj ël midem ansem ëd quatr nùmer quàntich.
Costa régola a l'é stàita proponùa anviron dël 1925 da Wolfgang Pauli.
A l'é un prinsipi ch'a spiega ël comportament periòdich fìsich e chìmich ëd j'element an na manera sempia e eleganta e a buta ëdcò an relassion tanti àutri fàit ësperimentaj ëd la strutura atòmica.

Sa régola as peul ëdcò smon-e an na forma pi general ch'a fortiss che
: la fonsion d'onda total d'un sistema d'eletron a dev esse anti-simmétrica.

Categorìa:Fìsica
Fidighin

Ël **fidighin** a l'é ën salam fait ëd fìdich e ëd carn ëd crin mës-cià ënsèma, tìpich dël lagh d'Òrta e ëd le provinse ëd Noara e Vërsèj. Ëd sòlit as mangia tajà a fëtte coma ordeuvre.

## Anliure esterne
Pàgina dedicà: www.piemonteagri.it

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Maiasaura

**Maiasaura** (*rétil bon-a mare*) a l'era n'adrosàur longh 9 méter e ch'a peisava da 2 a 3 tonëlà.
As treuva a la fin dël Cretass an tut l'emisfer setentrional.

Categorìa:Preistòria
Categorìa:Rétij
Marcel Pagnol

Scritor an lenga fransèisa.
**Marcel Pagnol** a l'era nà dël 1895 e a l'é mòrt dël 1974.
Ant ij sò lìber e euvre teatraj, Pagnol a smon le costume ëd Provensa e Marsèja.

Pagnol, Marcel
Spassi dle configurassion

Dàit un sistema mecànich a *n* gré ëd libertà con dij paràmeter q_1, \ldots ,q_n, as dis **spassi dle configurassion** në spassi riemannian *C* a *n* dimension anté che ël sistema a l'é arpresentà da 'n pont ch'a l'ha 'me coordinà, ant un sistema ëd coordinà curvilinie adat, j**n'' paràmeter <math>q_1, \ldots ,q_n</math>.

Për esempi, ant ël cas d'un sistema d**N* [[pont material|pont materiaj]] ant lë [[spassi fìsich euclideo]] a 3 dimension, as ciama *spassi dle configurassion* në spassi euclideo *C'' a 3N dimension anté che ël sistema a l'é arpresentà da 'n pont ch'a l'ha 'me coordinà le 3N coordinà cartesian-e dij pont dël sistema.
Ël moviment dël sistema ant lë spassi euclideo a l'é antlora arpresentà dal moviment ëd s'ùnich pont ant lë spassi dle configurassion.

Categorìa:Fìsica matemàtica
Foraminìfer

Ij **foraminìfer** a son d'animaj unicelular, protegiù da na cuchija 'd calcar anrolà su 'd chila-midema.
Bele ch'a sio constituì mach da na célula, a peulo rivé a avèj fin-a a 8 centim ëd diàmeter.
As na conòsso vàire spece fòssij, dont le cuchije a son ambaronasse al fond ëd j'océan e a përmëtto ëd daité ij ròch dël Giuràssich e dël Cretass.

Ij foraminìfer a son ancor present ant j'océan dël di d'anchej, bele che le spece atuaj a sio pa le mideme che cole dël Cretass.

Categorìa:Zoologìa
Categorìa:Foraminifer
Diplodocus

Ël **diplodocus** a l'era un sauròpod ch'a vivìa an Mérica dël Nòrd ant ël Giuràssich superior.

## Descrission

Ij pi grand esemplar conossù a mzuro 27 méter ëd longheur.
Sò crani a l'é slongà e ël muso a va vers l'anans, con dle naris postà motobin andaré, dzora a j'òrbite.
Ij sò dent, present mach an sël danans ëd la massëlla, as frustavo e a j'ero rampiassà ëd fasson regolar da dij dent neuv.
Malgré soa taja, a peisava mach 10 tonëlà anviron, përchè soe vèrtebre a l'avìo vàire creus.
Ël pèis dël còrp a l'era sostnù da 'n bassin ëstragròss ranforsà da sinch vèrtebre samblà.

Chèich diplodocus a son mòrt ant la pàuta ch'a l'ha goernà l'ampronta ëd soa pel, mostrand ch'a l'avìo dle filonghere dë spin-e arlongh la gropa.

### La coa
A smija probàbil che la coa dël diplodocus a servèissa për echilibré ël pèis dël còl.
A contnisìa 73 vèrtebre, dont le dariere a j'ero mach dle bachëtte sutile.
A finìa coma un foèt afilà, sensa mùscoj ni liure.

Categorìa:Preistòria
Categorìa:Rétij
Rapetosaurus

*Rapetosaurus* (*ël rétil ëd Rapeto*) a l'era un titanosàur daità dla fin dël Cretass (70 milion d'agn fa).
A vivìa an Madagascar (anté ch'a l'é stàit dëscoatà dël 2001) che antlora a l'era già separà da l'Àfrica.

A l'era longh 8,5 méter e a l'é ël titanosàur mej goernà e pi complet.

Categorìa:Preistòria
Categorìa:Rétij
Larry Rivers

Pitor.
**Larry Rivers** a l'era nà dël 1923 e a l'é mòrt dël 2002.
A l'é stàit protagonista dla pop art.

Rivers, Larry
Leedsichthys

**Leedsichthys** a l'era un pess teleostean dël Triàssich.
A l'era longh pi 'd 15 méter e a l'é probàbil ch'a mangèissa ëd plàncton.
An efet, soe branchie a j'ero fornìe 'd filtr ch'a podìo arten-e ij minùscoj animaj an sospension ant l'eva cand a noava con la boca bin duverta.

Categorìa:Pess
Categorìa:Preistòria
Eomaia

**Eomaia** (*la mare ëd l'alba*) a l'é ël pi antich mamìfer ëd tipo modern ch'a sia stàit dëscoatà.
A vivìa an Cin-a 125 milion d'agn fa.

As conòss sò schéletr antregh e ij ròch a l'han ëdcò goernà la marca ëd soa plissa.
A l'era longh apopré 14 centim, a peisava da 20 a 25 grama e a l'avìa na longa coa e man e pe con sinch dij.
A l'era belfé për chiel rampiesse ant ij busson, anté ch'a cassava dle bòje.
Da la forma dij sò dent, as pensa che le fumele a fèisso nen d'euv ma a fèisso nasse dij cit ch'a alatavo.

Categorìa:Mammalia
Categorìa:Preistòria
Icaronycteris

**Icaronycteris** a l'é la pi antica ratavolòira conossùa.
A vivìa 45 milion d'agn fa an Mérica dël Nòrd.
A smijava già tant a le ratevolòire dël di d'ancheuj, ma a l'avìa goernà dle caraterìstiche arcàiche, tanme dij dent motobin numeros.

Categorìa:Chiroptera
Categorìa:Preistòria
Baluchiterium

Ël **baluchiterium** (*la bes-cia dël Beluchistan*) a vivìa an Asia 30 milion d'agn fa.
A l'é probàbil ch'a sia stàit ël pi grand mamìfer terestr ëd tuti ij temp.
A mzurava pi 'd 5 méter a la spala e a podìa broté le feuje dj'erbo a pi d'8 méter d'autëssa.
A së stima che sò pèis a fussa 'd pi che 15 tonëlà.

Categorìa:Rhinocerotidae
Categorìa:Preistòria
Omìnid

J**'omìnid** a son na famija ch'a comprend ij simpansé, ij gorila, j'esse uman e je spece fòssij davzin-e, tanme j'australopitech.
A l'han originà da j'ominòid, des o eut milion d'agn fa.

Categorìa:Hominidae
Washington Post

Ël **Washington Post** a l'é un giornal an lenga anglèisa fondà dël 1877.

Categorìa:Giornaj an lenga anglèisa
Megaladapis

**Megaladapis** a l'era un lémur gigant ëd Madagascar.
A rivava scasi a la taja d'un gorila e a mangiava 'd feuje.
Ij megaladipis as son dësmortasse 2000 agn fa.

Categorìa:Megaladapidae
Dòdo

Ël **dòdo** (***Raphus cucullatus***) a l'era un grand osel terestr, ch'a peisava pi 'd 25 chilo. Meusi e nen bon a volé, as nurìa ëd piante basse, dë smens e ëd fruta.
A vivìa mach an chèiche ìsole dl'océan Indian, tanme La Réunion o l'ìsola Morissi. Ël darié esemplar a l'é mòrt vers ël 1740.

Lë studi ëd lë schéletr e dël DNA (pijà da j'òss) dël dòdo a l'ha mostrà che st'osel a dissendìa d'un colomb ch'a l'é probàbil a vnisèissa da l'Asia.

Categorìa:Osej
Adatament

L**'adatament** a l'é la modificassion ëd na spece (animal o vegetal) 'me rispòsta a 'n cangiament ëd l'ambient e ch'a përmet na mej dzorvivensa o un pi grand sucess ant l'arprodussion dij sò esemplar.

Categorìa:Biologìa
Anfibi

J**'anfibi** (**Amphibia**, Linnaeus 1758) a son na class ëd vertebrà da la pel seulia, ch'a fan dj'euv e ch'a vivo na part ëd soa vita ant l'eva.
Esempi d'anfibi a son le ran-e e jë slèster.

*
Biologìa

La **biologìa** a l'é la siensa dël fonsionament e dl'arprodussion dj'esse vivent.

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage


Categorìa:Biologìa
Eco-sistema

N**'eco-sistema** a l'é n'ansem constituì da n'ambient e j'animaj, le piante e ij bater che a-i vivo.
L'eco-sistema a l'é ëdcò definì da le relassion ch'a esisto antra l'ambient e j'esse vivent e da le relassion ëd j'esse vivent antra 'd lor.

Categorìa:Biologìa
Eurasia

L**'Eurasia** a l'é 'l continent ch'a buta ansema l'Euròpa e l'Asia.
## Anliure esterne

Categorìa:Continent
Embrion

N**'embrion** a l'é n'animal al prinsipi ëd soa vita, ch'as dësvlupa andrinta a n'euv o ant la pansa 'd soa mare.

Categorìa:Zoologìa
Evolussion

L**'evolussion** a l'é la stòria dle trasformassion ëd na spece animal o vegetal ant ël temp.
Ant un sens pi largh, l'evolussion a l'é ëdcò la stòria dla vita an sla Tèra.

Categorìa:Biologìa
Famija (tassonomìa)

Na **famija** a l'é n'ansem dë spece ch'a smon-o dle caraterìstiche comun-e.
Na famija a argropa vàire géner.

Categorìa:Tassonomìa
Pangea

La **Pangea** a l'era ël continent ùnich che a l'ancamin dl'era scondaria a l'era formà da tute le tère dzora 'l livel ëd l'eva.

Categorìa:Continent
Categorìa:Geologìa
Categorìa:Preistòria
Sarachèt

Poeta an lenga piemontèisa.
**Sarachèt** a l'era lë stranòm ëd **Guido Saracco**.
A l'era nà ai 22 ëd fërvé 1916 e da giovo a l'avìa fàit ël coridor ciclista, anlev ëd Giovanni Gerbi.
A l'é mòrt ai 27 d'ost 2010.

## Euvre prinsipaj
* *Ij sènt e pù sonet* (ant la parlada d'Ast)

Categorìa:Poeta piemontèis
Nello Ajello

Giornalista.
**Nello Ajello** a l'era nà a Nàpoli dël 1930.
A l'é stàit antra ij fondador ëd La Repubblica.
A l'é mòrt a Roma a j'11 d'ost 2013.

Ajello, Nello
Soresina

**Soresina** (*Suresìna* an dialèt local) a l'é un comun dla Lombardìa d'8.964 abitant , ant la provinsa ëd Cremon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Diego Vairani (dal 25/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Cremon-a
Sovizzo

**Sovizzo**  a l’é na comun-a ëd la provinsa ëd Vicensa.
## Region
Véneto.
## Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Vicensa
Gondwana

Ël **Gondwana** a l'era un sùper-continent ch'a argropava la Mérica dël Sud, l'Àfrica, l'Antàrtich e l'Australia durant l'era scondaria.

Categorìa:Continent
Categorìa:Geologìa
Categorìa:Preistòria
Géner

Un **géner** a l'é n'ansem dë spece ch'a smon-o dle caraterìstiche comun-e ardità da la midema spece inissial.

Categorìa:Tassonomìa
Mario Gambedotti

Xilògraf.
**Mario Gambedotti** a l'era nà a Urbin dël 1936.
A l'é stàit autor ëd pi che 700 xilografìe, ch'a së stampava daspërchiel an tiradura limità a 30 còpie.
Gambedotti a l'ha vagnà vàire premi antërnassionaj e a l'ha smonù soe euvre an vàire pais europengh.
A l'é mòrt a Turin ant l'ost 2013.

Gambedotti, Mario
Lucio Cecili Giocond

**Lucio Cecili Giocond** (*Lucius Coecilius Jucundus*) a sarìa nàit a la fin dël regn d'August, dël 14, o al prinsipi ëd col ëd Tiberi, ch'a l'ha suceduje.
A sarìa ël fieul ëd në s-ciav afrancà dventà banché.

Lucio Giocond a l'ha fàit ël banché ëdcò chiel.
Dël 1875 dle taulëtte, ch'a mzuro dai 10 ai 15 centim ëd larghëssa, a son ëstàite trovà ant le ruin-e ëd soa fiamenga ca ëd Pompei.
Sa ca a l'avìa vàire stansie piturà, n'andor (*atrium*), stansia sentral con fontan-a e vasca d'eva); un *tablinum*, anté ch'as arseivìo ij client e ch'a servìa ëdcò da stansia d'archivi; na sala da disné (*triclinium*); un santuari e un giardin.

## L'atività ëd banché
Le taulëtte a testimònio an sl'atività d*'argentarius* ëd monsù Giocond.
Ij sò client a j'ero ëd condission sossiaj motobin varià: gent modesta, s-ciav afrancà, ma ëdcò dij mèmber ëd l'àuta socetà dla sità.
Na taulëtta an anforma dla vèndita d'un mul për 50 sesters, fàita da 'n monsù March Nico, në s-ciav afrancà, a n'àutr afrancà, March Euprat.
N'àutra a massion-a l'aquist ëd na pastura për 2675 sesters, vendùa da Modest e Vibio Second.
N'àutra ancor a trata ëd n'ancant, për ël qual Giocond a l'ha antissipà 38079 sesters a March Lero, për na comission ëd 2% dël total.
Ansima a tute le taulëtte a son arportà ij nòm dij testimòni dl'operassion.

Lucio Giocond a fasìa ëdcò d'operassion con la sità ëd Pompei, a partissipava a l'arvèndita dë s-ciav (coma coj catà a l'ancant dal senturion Publio Alfen) e a fasìa dij viage d'afé, 'me testimonià da soa presensa a Nocera, an Umbria.
A cujìa ëdcò dle taje coloniaj.

An soa ca a l'é 'dcò stàit artrovà un bust an màrmol dël banché, al di d'ancheuj goernà a Nàpoli.
Lucio Giocond a sarìa mòrt durant l'erussion dël Vesuvi ch'a l'ha crasà Pompei dlë 79, opura ant ël 62 dagià che la daitassion dle taulëtte as fërma a col ann-là, cand a-i é staje un taramòt ch'a l'ha frapà la sità.

Giocond, Luciocecili
Iperpian

An në spassi ëd dimension *n*, as ciama **iperpian** na varietà linear, visadì dont l'equassion a l'é linear, ëd dimension n-1.

Categorìa:Geometrìa
Black Mountain College

Ël **Black Mountain College** (**BMC**) a l'era n'università creà a la fin dël 1933 an sle rive dël lagh Eden, an Carolin-a dël Nòrd, da djë student che a rivavo për la pipart dal Rollins College, an Florida, e ch'a j'ero scontent dël sistema d'ansegnament tradissional.
Sò but a l'era ëd fondé na comunità ch'a podèissa fé front ai sò bzògn materiaj, ëdcò për mojen ëd l'agricoltura e dël travaj manual.
Ij cors a së tnisìo a la matin e a la sèira ëd fasson che ël dòp-mesdì a fussa consacrà a j'atività d'utilità comun-a.

Ël Black Mountain College a l'é stàit na strutura d'ansegnament motobin anfluenta ant jë Stat Unì.
Antra ij sò professor pi arnomà a-i son ëstaje Willem De Kooning, Franz Kline, Philip Guston, Robert Motherwell, Walter Gropius, Richard Buckminster Fuller, John Cage, Merce Cunningham, Josef Breitenbach, Harry Callahan.
Antra jë student, ij pitor Dorothea Rockburne, Robert Rauschenberg, Cy Twombly, Kenneth Noland; lë scultor John Chamberlain; l'anventor ëd l'art postal, Ray Johnson; ël realisator Ar  djë hur Penn.

Ël Black Mountain College a l'ha sarà dël 1957.

Categorìa:Università djë Stat Unì d'América
Categorìa:Carolin-a dël Nòrd
Karen Black

Atris.

**Karen Black** (dont ël nòm ver a l'era **Karen Blanche Ziegler**) a l'era nà al 1m ëd luj 1939 a Park Ridge, ant l'Illinois.
Apress doi agn dë studi a la Northwestern University a Chicago, dël 1959 a fa doe curte aparission an *The Prime time*, ëd Gordon Weisenborn: prima coma danseusa peui coma modela për artista.

Apress costa esperiensa as dà al teatro.
A studia l'art dramàtica con Lee Strasberg a New York e peui a monta an sena për la prima vira e a oten sò prim ver sucess ëd crìtica con la piessa *The Playroom*, a Broadway, dël 1965.

Dël 1966 a oten un ròl al cine an *You're a big boy now*, ëd Francis Ford Coppola, anté ch'a fà la giovo fija simpàtica e arzervà.
Apress a compariss an vàire episòdi ëd serie televisive.
Dël 1969 a oten un gròss sucess con sò ròl an *Easy rider* ëd Dennis Hopper.
Dël 1971 a réssita an *Drive, he said* ëd Jack Nicholson.

Dal 1971 al 1976 Karen Black a réssita ant ij tre film realisà da Ivan Passer.
A dzorpì, a l'ha un ròl an *The Pyx* ëd Harvey Hart dël 1973 e, dël 1975, an *Nashville* ëd Robert Altman a ampërson-a na cantanta ëd country, lòn ch'a-j përmet ëd mostré ij sò talent vocaj.

An soa cariera Karen Black a l'ha vagnà un Golden Globe.
A l'é mòrta a Santa Monica, an Califòrnia, a j'8 d'ost 2013 dle conseguense d'un càncher al pàncreas.

Black, Karen
Black, Karen
Black, Karen
Guide Association

**Guide Association** a l'é na rej d'università, creà dël 2005 da l'Università Guglielmo Marconi.
A radun-a 120 università.

Categorìa:Rej d'università