Niue

**Niue** (*Niuē* an lenga niue) a l'é un pais dl'Osseania.
A l'é costituì mach da n'ìsola coralin-a ch'a seurt dal mar, situà a 2.400 km a est dla Neuva Zelanda e a 600 km a est ëd Tonga. A l'é conossùa 'me "La Perla dël Pacìfich" o "La Scòla 'd Coraj dël Pacìfich".

La capital a l'é Alofi.
A l'ha na surfassa ëd 260 km² e a conta anviron 1.700 abitant (stimà dël 2023), dont la pì gran part a viv an Neuva Zelanda (apopré 30.000 përson-e 'd origin niuean-a). Costa emigrassion a l'ha creà na situassion ùnica andoa la popolassion an sl'ìsola a l'é an costant cal.

## Geografìa
### Anté ch'as treuva

Niue as treuva ant l'Océan Passìfich meridional, ant la region ëd la Polinesia. A l'é un-a dle pì gròsse ìsole coralin-e elevà dël mond (na formassion ëd coraj ch'a l'é stàita solevà da 'd moviment tetònich). Soe coordinà a son 19°03′S 169°52′W.

### Clima e teritòri
L'ìsola a l'ha un clima **tropical ùmid**, temperà dai vent alisé. La temperadura a l'é stàbil (24–30 °C) tut l'ann. La stagion dle pieuve a va da novèmber a avril, con d'arzigh ëd ciclon.

Ël teritòri a l'é na pian-a coralin-a con dij cò a 'n pòch d'autëssa (70 méter al pì àut). A l'ha pa 'd fium surfassiaj, ma 'd caverne andrinta a la pera 'd coraj che a përmëtto l'arserva d'eva dossa. Le còste a son àute e rocose, con dë scheuj e 'd caverne marine.

### Bòtànica e fauna
La vegetassion a l'é 'd tipo foresta tropical, ma motobin modificà da l'òm. A-i son vàire piante endémiche. La fauna a l'é limità, con pòchi mamìfer (coj introdovù) ma 'd popolassion d'osej, 'd ratavlòire e 'd tartarughe marin-e.

## Stòria
### Popolassion polinesian-a originaria
Niue a l'é stàita colonisà da 'd navigator polinesian vers ël 900 d.C., probabilment da 'd gent ëd Tonga, Samoa e d'àutre ìsole. Prima dël contat europeo, la società a l'era organisà an tribù e a l'ha avù un perìod ëd conflit antërn.

### Ariv e nòm europeo
L'ìsola a l'é stàita dëscuverta da j'europengh dal capitani britànich **James Cook** dël 1774. Cook a l'ha ciamala *Savage Island* (Ìsola Salvadega) për l'arspòsta agressiva dij locaj, che a l'han provà a impedì jë sbarch. Contut, Cook e sò echipagi a son mai butà pé an sla tèra.

### Evangelisassion e regn unì
Ij missionari cristian dla *London Missionary Society* a son rivà dël 1846. Dël 1900, ël rè **Togia-Pulu-toaki** a l'ha acetà un protetorà britànich. Dël 1901, Niue a l'é stàita giontà a la Neuva Zelanda (che a l'ha 'dcò amministrà l'ìsola sota mandà neozelandèis).

### Autogovern e indipendensa
Dòp la Sconda Guèra Mondial, a l'é ancaminà un process d'autodeterminassion. Dël 1974, Niue a l'ha votà për në statut d***'indipendensa an associassion lìbera*** con la Neuva Zelanda, dventand ël prim pais autònom an associassion lìbera dël mond. Sota sto acòrdi, Niue a goerna ij sò afé intern, ma la Neuva Zelanda a l'ha la responsabilità ëd la difèisa e dj'afé ester.

## Organisassion polìtica
Niue (nòm ofissial: **Niue / Niuē Fekai**) a l'é në stat associà a la Neuva Zelanda. A l'ha un sistema 'd goern **parlamentar democràtich**.
* **Cap dë stat**: ël Rè Carl III dël Regn Unì, rapresentà da 'n **Comissari General** (dël 2024: Sandra Lee-Vercoe).
* **Cap dël goern**: ël **Prim Ministr** (dal 2020: Dalton Tagelagi).
* **Parlament**: l**Assemblea ëd Niue'' (''Niue Assembly'') a l'ha 20 mèmber: 14 elegiù dai distret e 6 da 'l ròl comun.

== Economìa ==
L'economìa a l'é pcita e dipendent da j'agiut ester (dzortut da la Neuva Zelanda, ma 'dcò da l'Australia e da l'Union Europenga). Le atività prinsipaj a son:
* **Agricoltura ëd sostentament**: taro, igname, fruta.
* **Pësca**: për ël consum local e 'dcò për l'esportassion.
* **Turism**: limità (apopré 10.000 visitator l'ann), ma ch'a chërs.
* **Emission ëd francoboj** e monede për ij colessionista.
* **Servissi finansiari**: a l'ha 'd na legislassion ch'a atira d'anscrission d'asiende internassionaj.

Un problema grev a l'é l**'emigrassion**: la pì part dij giovo a chita l'ìsola për serché 'd possibilità an Neuva Zelanda o Australia.

== Coltura e società ==
=== Lenghe ===
Niue a l'ha doi lenghe ofissiaj:
# Ël [[lenga Niue|''niue'']] (''ko e vagahau Niuē''), na lenga polinesian-a motobin varià a 'l tongan.
# L'[[lenga anglèisa|anglèis]].

Ël niue a l'é parlà dal 98% dla popolassion, ma l'anglèis a l'é dovrà ant l'aministrassion e 'l comersi.

=== Religion ===
La pì gran part dij niuean (apopré 67%) a aparten a la ''Ekalesia Niue'' (Gesa ëd Niue), na gesa protestanta ch'a ven da la London Missionary Society. A-i son 'dcò 'd comunità catòliche, mormon-e e d'àutri cult.

=== Festività ===
* **Giorn ëd Niue** (''Niue Day''): 19 d'otóber (anniversari dl'indipendensa).
* **Giorn ëd la Costitussion**: 19 d'otóber (midem di).

== Anfrastruture ==
* **Aeropòrt**: Niue International Airport (IATA: IUE), con vol regolar da Auckland (Neuva Zelanda).
* **Strà**: apopré 120 km dë stra asfaltà.
* **Port**: Alofi Bay, ma a l'ha nen na darsena pròfonda për le nav gròsse.
* **Telecomunicassion**: a l'ha un sistema modern, con conession internet via satélit.

== Ambient e sfide ==
Niue a fa front a vàire sfide:
* **Cambiament climàtich**: l'aussament dël livel dël mar a menassa le coste e le riserve d'eva.
* **Dëspeujament dla popolassion**.
* **Dipendent da j'agiut ester**.
* **Conservassion dël patrimòni natural''': l'ìsola a l'ha 'd zòne marin-e protete.

Contut, Niue a l'ha anandià dj'inisiative pionierìstiche, coma dëdiché 'l 40% ëd soa zona econòmica esclusiva coma parch marin (Niue Nukutuluea Marine Park).

## Vëdde 'dcò
* Polinesia
* Neuva Zelanda
* Ìsole dël Pacìfich
* Associassion lìbera

## Ligam estern
* Govèrn ëd Niue - Sit ofissial
* Niue Tourism Ofissial
* Ministry of Foreign Affairs and Trade NZ - Su Niue