open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eutròpio

**Eutròpio** (? - 399) a l'é stàit un fonsionari ëd l'Imperi Roman d'Orient.

## Vita
A l'ha ancaminà soa cariera coma eunuco ant ël palass ëd Teodòsio. Dòp la mòrt ëd Teòdosio dël 395 a l'ha organisà 'l matrimòni dël neuv imperator, Arcadio, con Eudoxia, che fin-a a col moment a l'era stàit blocà dal prinsipal ministr d'Arcadio, Rufin.
Dòp che Rufin a l'é stàit sassinà l'amportansa d'Eutròpio ant la cort imperial a l'é motobin aumentà fin-a a la mira che a l'é dventà 'l prinsipal consejé d'Arcadio.
A l'é stàit ël prim eunuch a dventé cónsol.

Dventà nemis d'Eudoxia a l'ha përdù tut sò podèj e, dòp n'época passà an përzon, a l'é peui stàit mandà al patìbol dël 399. 

Ant l'ani da cónsol Eutròpio a l'é vagnasse ël ghignon dël pòpol për soa crudeltà e soa avarissia.

Miraco a-i era 'dcò chiel darera la mòrt ëd Rufin.

Categorìa:Biografìe
Bonarcado

**Bonarcado** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, provincia d'Oristan, con sirca 1.702 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 28 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  61 ab/km quadrà. A confin-a con Bauladu, Milis, Paulilatino, Santu Lussurgiu, Seneghe.

Categorìa:Comun dla provincia d'Oristan
Mogorella

**Mogorella** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, an provincia d'Oristan, con sirca 513 abitant. A së stend su na surfassa ëd 17 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 30 abitant për chilòmeter quadrà. A confin-a con Albagiara, Ruinas, Usellus, Villa Sant'Antonio, Villaurbana.

Categorìa:Comun dla provincia d'Oristan
Neoneli

**Neoneli** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, provincia d'Oristan, con sirca 791 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 47 km², con na densità ëd popolassion ëd  17 ab/km². A confin-a con Ardauli, Austis (NU), Nughedu Santa Vittoria, Ortueri (NU), Sorgono (NU), Ula Tirso.

Categorìa:Comun dla provincia d'Oristan
Riola Sardo

**Riola Sardo** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, an provincia d'Oristan, con sirca 2.126 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 48 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 44 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con Baratili San Pietro, Cabras, Narbolia, Nurachi, San Vero Milis.

Categorìa:Comun dla provincia d'Oristan
Sedilo

**Sedilo** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, an provincia d'Oristan, con sirca 2.445 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 68 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 36 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con Aidomaggiore, Bidonì, Dualchi (an provinsa ëd Nùoro), Ghilarza, Noragugume (an provinsa ëd Nùoro), Olzai (an provinsa ëd Nùoro), Ottana (an provinsa ëd Nùoro), Sorradile.

Categorìa:Comun dla provincia d'Oristan
Sini

**Sini** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, provincia d'Oristan, con sirca 597 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 8 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  75 ab/km². A confin-a con Baradili, Genoni (NU), Genuri (CA), Gonnosnò.

Categorìa:Comun dla provincia d'Oristan
Zeddiani

**Zeddiani** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, provincia d'Oristan, con sirca 1.185 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 11 km², con na densità ëd popolassion ëd  108 ab/km². A confin-a con Baratili San Pietro, Oristan, San Vero Milis, Siamaggiore, Tramatza.

Categorìa:Comun dla provincia d'Oristan
Piero Ottaviano

**Piero** (**Pier Giuseppe**) **Ottaviano** a l'é stàit ël fondador dël Didaskaleion ëd Turin.
Ottaviano a l'era nà a La Ròca dël 1938, fieul d'Ettore, che për tant temp a sarà sìndich ëd La Ròca, e ëd Luigia Fassio Ottaviano për tanti agn consijera regional ëd Piemont.
Dël 1954 a l'ha fàit soa prima profession religiosa e a l'é intrà ant ij salesian.
Dal 1959 al 1963 a l'ha operà al liceo Valsàles ëd Turin e ant l'istess temp a studiava matemàtica e fìsica a l'Università ëd Turin.
Antra 'l 1963 e ël 1967 a l'ha fàit ij sò studi ëd teologìa, finì ij quaj a l'é stàit ordinà prèive ant la basìlica ëd Marìa Ausiliatris.
Dal 1967 a l'ha fàit ël professor ëd matemàtica e ëd religion an vàire scòle ëd Piemont.

Soa euvra pì fiamenga a l'é stàita la creassion, a l'ancamin ëd j'agn 1970, dël Didaskaleion, na scòla ëd cristianésim che tòst a l'é dventà un pont d'arferiment amportant për dle milen-e ëd turinèis.

Piero Ottaviano a l'é mòrt a Turin dël 2005.

## Euvre prinsipaj
**I fondamenti del cristianesimo* (Leumann, 2005).

Ottaviano, Piero
Ottaviano, Piero
Palass Abatellis

**Palass Abatellis** as treuva a Palerm.
A l'é stàit costruì ant j'agn 1490-1495 da Matteo Carnelivari, ant lë stil dla fin dël gòtich catalan con dj'element ëd l'Arnassensa.
La residensa a l'era stàita comandà a l'architet dal pretor real ëd Palerm, Francesco Abatellis, e da soa fomna.
Danegià ëd fasson greva durant la sconda guèra mondial, a l'é stàit restaurà e modificà ant ël 1954 da Carlo Scarpa.

## La Galarìa regional

Al di d'ancheuj, ël palass a òspita la Galarìa regional ëd Sicilia, che a smon la pì amportanta colession sicilian-a d'euvre ëd pitura e dë scoltura, dzortut dij sécoj dal XIV al XVI.
Al pian teren a-i é la session dedicà a le scolture, al prim pian la pinacoteca.

*Sala I: A conten dë scolture an bòsch e piture dël sécol ch'a fa XVI.
*Sala II: A l'é la capela dël palass. A goerna dj'euvre scolturaj dij sécoj ch'a fan XIV e XV (con l'anteressant sarcòfagh ëd Cecilia Aprile atribuì a Francesco Laurana) e ël grandios fresch dël *Trionf ëd la mòrt*, anviron dla mità dël sécol ch'a fa XV, e ch'a podrìa esse d'un colaborador ëd Pisanel.
*Sala III: Vàire euvre, dont un fiamengh vas an majòlica dorà.
*Sala IV: A goerna l'arnomà *Bust d'Eleonòra Aragon-a*, ciadeuvra ëd Francesco Laurana dël 1471. Tut antorn, un bel *Ritrat ëd dama* atribuì a Laurana e d'àutre euvre scolturaj dël sécol ch'a fa XV ch'as peulo atribuisse a la scòla Gagini.
*Sala V: A goerna na *Vèrgin con Bambin* e un *Ritrat ëd na giovo fija*, statue an màrmol d'Antonello Gagini.
*Sala VI: Ëdcò ambelessì a-i son dj'euvre dla famija Gagini e dij mèistr lombard ëd la fin dël sécol ch'a fa XV.
*Sale VII e VIII: Pitor ëd vàire proveniense, dzortut venessian-e, toscan-e e sicilian-e dij sécoj XIV e XV.
*Sala IX: Gròssa stansia anté ch'a dòmina na partìa d'euvre ëd Tommaso de Vigilia dla sconda mità dël sécol ch'a fa XV.
*Sala X: Sala dedicà a la fiamenga *Nonsiassion ëd la Vèrgin* d'Antonello ëd Messin-a, dël 1473 anviron.
*Sale XI e XII: A conten-o vàire euvre ëd mèistr sicilian dla fin dël sécol ch'a fa XV e dl'ancamin ëd col ch'a fa XVI, dont cole ëd Riccardo Quartararo ëd Sciacca.
*Sala XIII: Dedicà a la pitura flamanda. An costa sala a dòmina l'arnomà *Trìtich Malvagna* ëd Jan Gossaert (1510).
*Sale XIV, XV e XVI: A conten-o d'àutre euvre dij sécoj XVI e XVII, dont d'artista tanme Vincens ëd Pavìa, Jacopo Palma ël giovo e Mattia Preti.

Categorìa:Architetura ëd Palerm
Categorìa:Musé ëd Palerm
Categorìa:Palass dla Sicilia
Francesco Laurana

Scultor e mudajista.
Nassù dël 1425 a Vrana, al dì d'anchoeuj an Croassia e mòrt dël 1502 anviron a Avignon, **Francesco Laurana** a l'é stàit un artista dl'Arnassiment.

## Euvre prinsipaj
**Bust d'Eleonòra d'Aragon-a* (màrmol, goernà a la Galarìa regional ëd Sicilia).

Laurana, Francesco
Ardara

**Ardara** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, provincia ëd Sàssari, con sirca 846 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 38 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd  22 ab/km quadrà. A confin-a con Chiaramonti, Mores, Ozieri, Ploaghe, Siligo.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sàssari
Rosalìa

**Rosalìa** a l'era nassùa vers ël 1132, dal cont Sinibald ëd la Quisquinia e da Marìa Guiscarda.
Intrà ant la cort norman-a a 18 agn, a l'é vnùita madamisela dl'argin-a Margrita ëd Navara.

La famija ëd Rosalìa a l'é ruinasse séghit a na cospirassion contra ël tròno da part ëd la noblëssa, a la qual a l'avìa partissipà ëdcò sò pare: ël cont a l'é stàit massà e a la famija a l'han gavaje tut lòn ch'a l'avìa.
L'arvira strompà dël 1161, Rosalìa a l'é consacrasse dël tut a Gesù, mnand na vita d'armita ant un cròt dël mont Pelerin, anté ch'a l'é mòrta ai 4 dë stèmber 1166.

## La venerassion
La venerassion për Rosalìa a armonta al sécol ch'a fa XVII, cand ai 15 ëd luj 1625 un cassador a artreuva për asar, an na nicia ant la montagna, ij sò òss.
Dël midem ann, un brut anfluss a colpiss Palerm; j'arlichie a son portà an procission ant le contrà dla sità, e l'epidemìa a chita dun-a.

Rosalia
Palass ëd j'Òje

Ël **Palass dël senà**, ëd sòlit ciamà **Palass ëd j'Òje**, a l'é la ca dla comun-a ëd Palerm.
A resta an piassa Pretoria.
A l'é stàit tirà su dël 1463, miraco anté ch'a-i era un vej palass aragonèis.
A l'é stàit slargà e restaurà vàire vire ant ij sécoj XVI, XVII e XIX fin-a al 1823.

As presenta con na fassada amponenta an sla qual a seurto la statua ëd Santa Rosalìa dël sécol ch'a fa XVII, atribuìa a Carlo d'Aprile, e l'òja an màrmol an sël porton, euvra ëd Salvatore Valenti.
Dle plache comemorative a memòrio dj'aveniment ëstòrich e locaj dël passà.

Antra j'euvre d'art significative goernà a l'anterior, ant l'intrada a-i son ij fresch ëd Concc (sécol ch'a fa XVI), ël pressios portal baròch d'Amato (sécol ch'a fa XVII) e na scoltura funeraria an màrmol ch'a l'é bel fé ch'a armonta a l'época roman-a.
Da armarché ancora la scoltura alegòrica dël *Geni ëd Palerm* an slë scalon grand e le sale dle Làpide, Giàuna e ëd Garibaldi.
Dal pogieul ëd costa-sì ël condotié a l'é adressasse a la furfa ëd Palerm ai 30 ëd maj 1860.

Categorìa:Architetura ëd Palerm
Òje
Banari

**Banari** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, an provincia ëd Sàssari, con sirca 678 abitant. A së stend su na surfassa ëd 21 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 32 abitant për chilòmeter quadrà. A confin-a con Bessude, Florinas, Ittiri, Siligo.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sàssari
Bulzi

**Bulzi** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, an provincia ëd Sàssari, con sirca 634 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 21 km², con na densità ëd popolassion ëd 30 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con Laerru, Perfugas, Santa Maria Coghinas, Sedini.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sàssari
Chiaramonti

**Chiaramonti** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, provincia ëd Sàssari, con sirca 1.915 (Cens. 2001) abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 98 km², con na densità ëd popolassion ëd  20 ab/km². A confin-a con Ardara, Erula, Martis, Nulvi, Ozieri, Perfugas, Ploaghe.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sàssari
Romana

**Romana** a l'é na comun-a dla region Sardëgna, provincia ëd Sàssari, con sirca 621 abitant   . A s'ëstend për n'aira ëd 21 km², con na densità ëd popolassion ëd  30 ab/km². A confin-a con Cossoine, Monteleone Rocca Doria, Padria, Thiesi, Villanova Monteleone.

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sàssari
Università ëd Dundee

L**'Università 'd Dundee** (*Varsity o Dundee* an scossèis, *Oilthigh Dùn Deagh* an gaélich scossèis) a l’é nassùa ant ël 1881 ‘me dipartiment dl’Università ëd S. Andrea (*Varsity o Saunt Andras*) davzin a Dundee e a l’é vnùita autònoma dël 1967.

Al dì d'ancheuj a conta 18.000 student anviron.

Categorìa:Scòssia
Dundee
Fórmola ëd Vandermonde

As ciama **fórmola ëd Vandermonde** l'ugualiansa
: \sum_{i=0}^k \left ( \begin{matrix} n \\ i \end{matrix} \right ) \left ( \begin{matrix} m \\ k-i \end{matrix} \right ) = \left ( \begin{matrix} n+m \\ k \end{matrix} \right ) .

Categorìa:Àlgebra
Fórmola dë Stiefel

As ciama **fórmola dë Stiefel** l'ugualiansa
: \left ( \begin{matrix} n+1 \\ k+1 \end{matrix} \right ) = \left ( \begin{matrix} n \\ k \end{matrix} \right ) + \left ( \begin{matrix} n \\ k+1 \end{matrix} \right ) .

Formoladestiefel
Quaternion

## L'anel dij quaternion
Ch'as consìdera n'anel comutativ unitari K.
As ciama strutura algébrica dij **quaternion** ansima a K ël terno Q_K=(K^4,+, \cdot ) anté che j'operassion + e  \cdot , a son definìe parèj: si a=(a_1,a_2,a_3,a_4) e b=(b_1,b_2,b_3,b_4), antlora
:a+b=(c_1,c_2,c_3,c_4) e a \cdot b=(d_1,d_2,d_3,d_4),
andoa
:c_1=a_1+b_1,c_2=a_2+b_2,c_3=a_3+b_3,c_4=a_4+b_4,
:d_1=a_1b_1-a_2b_2-a_3b_3-a_4b_4,
:d_2=a_1b_2+a_2b_1+a_3b_4-a_4b_3,
:d_3=a_1b_3+a_3b_1+a_4b_2-a_2b_4,
:d_4=a_1b_4+a_4b_1+a_2b_3-a_3b_2.

### Propietà
*Q_K a l'é n'anel unitari, dit *anel dij quaternion* ansima a K. Sò zero a l'é (0,0,0,0) e soa unità a l'é (1,0,0,0).
*Q_K a l'é n'anel comutativ si e mach si K a l'ha caraterìstica 2.

## L'àlgebra dij quaternion
Pijà  \alpha\in K e a=(a_1,a_2,a_3,a_4) \in K^4 as peul ëdcò definisse
: \alpha *a=( \alpha a_1, \alpha a_2, \alpha a_3, \alpha a_4).
Antlora ël terno (K^4,+,*) a ven a esse un mòdol su K.
Ël quaterno (K^4,+, \cdot ,*) a l'é n'àlgebra, dita *àlgebra dij quaternion* ansima a K.

Categorìa:Àlgebra
Nùmer d'Erdős

Ël **nùmer d'Erdős** a l'é 'n nùmer assignà ai matemàtich.
A l'é definì për andussion: Paul Erdős a l'ha nùmer d'Erdős 0; si un matemàtich a l'ha scrivù n'artìcol d'arserca con n'àutr ch'a l'ha nùmer d'Erdős k, antlora chiel a l'ha nùmer d'Erdős k+1.

Categorìa:Matemàtica
Mejdouretchensk

**Mejdouretchensk** a l'é na sità ëd 106.000 abitant ant la Federassion Russa.

Categorìa:Sità russe
Università ëd S. Andrea

L**'Università ëd S. Andrea** (*Varsity o St Andras* an scossèis) a l’é nassùa antrames ël 1410 e ël 1413.

A l’é la tersa pi veja università ant ël Regn Unì e un-a dle pì avosà dël mond.

## Organisassion
Al dì d'ancheuj l’Università ëd S. Andrea a conta quatr facoltà e 18 dipartement andoa a studio 7.000 student.

Categorìa:Scòssia
Dundee
Catedral ëd Cefalù

La **catedral ëd Cefalù** a l'é stàita costruìa për volontà ëd Rugé II.
La costrussion, ancaminà dël 1131, a l'é andàita anans adasi sota ij sucessor ëd Rugé, Gulielm I e Gulielm II.

## Strutura
La strutura dla catedral ëd Cefalù a arproduv le tipologìe ëd costrussion e d'architetura dle cese norman-e.

### L'esterior
La fassada, dël sécol ch'a fa XIII, a l'é precedùa dai doi cioché massiss, ch'as duverto con quatr file dë fnestre, sìngole o binele, e ch'a saro un pòrti a tre arcà ogivaj euvra d'Ambrogio da Còm (1471).
La part àuta dla fassada a l'é archincà con dij cit arch bòrgno e dj'arch angavignà.

Ël porton d'intrada a l'é decorà con ëd gravure an màrmol ëd grand valor artìstich.
La banda drita dla cesa a l'é decorà con dë fnestre ogivaj e cite arcade bòrgne dzorponùe.
La strutura grandiosa ëd l'àbside a resta an posission pì àuta rëspet a la part pì veja dla costrussion.

#### Ël ciòstr
Ël ciòstr a smon dj'anciarmant tema architeturaj, dont as armarco le filonghere ëd cite colòne binele ch'a reso dij grassios cit arch ogivaj.
Ij motiv scolturaj dij capitej a buto an evidensa dle figure mitològiche e ëd lòte antra animaj.

### L'anterior
La part presbiterial ëd l'edifissi a l'é considerà la pì veja, ancaminà al di ëd Pentecòst dël 1131.
A l'é dzoralvà e archincà con dij fiamengh mosàich dë stil bisantin.
Ëdcò ël paviment a l'é a mosàich e a sosten ël tròno real e ël tròno episcopal, ëdcò lor archincà con dij mosàich.
L'anterior as compon ëd tre navà, separà da 16 colòne a capitej scurpì ëd tipo roman e corint ch'a sosten-o dj'arch aùss ch'a arvelo lë stil àrabo.
Ëd grand anteresse a son ij bassin batesimaj romànich dël sécol ch'a fa XII archincà con la plancia an riliev ëd quatr lion, ël grand fresch ëd la *Vèrgin con ël Bambin* dël sécol ch'a fa XV, na statua ëd la *Vèrgin con ël Bambin* euvra d'Antonello Gagini dël 1533.

La curva ëd l'àbside e le muraje dël presbiteri a son tute coatà da mosàich realisà da dij mèistr bisantin ant ël 1148.
An sla vòlta dël fond a-i é la mistà solena dël *Crist tut-creator* ch'a benediss.
Ant la banda sota, Marìa e quatr arcàngej; an sij doi panej anferior, da banda dl'ancreusa fnestra ogival, ij dódes apòstoj.
An sle parej dël presbiteri, su quatr bande un-a apress l'àutra, a-i son dle plance ëd sant e profeta.

Categorìa:Cese dla Sicilia
Categorìa:Cefalù
Pizzo del Niviere

**Pizzo del Niviere** a l'é na montagna àuta 1042 méter, an Sicilia.
Dal Pizzo del Niviere a jë scor ël fium Caldo.

Categorìa:Montagne
Categorìa:Sicilia
Bühler

**Bühler** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël Canton Appenzell Estern, con sirca 1.621 abitant. A së stende për na surfassa ëd 5,61 km², con na densità ëd popolassion ëd 289 ab/km². A confin-a con le comun-e: Gais, Schlatt-Haslen (AI), Speicher, Teufen, Trogen. 

La lenga ufissial a l'é l'Alman.



## Comun

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton Appenzell Estern
Grub

**Grub** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton d' Appenzell Estern, con sirca 1.012 abitant. A së stend për na surfassa ëd 4,26 km², con na densità ëd popolassion ëd  238 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Eggersriet (SG), Heiden, Rehetobel. 

La lenga ufissial an costa comun-a a l'é l' Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton Appenzell Estern
Hundwil

**Hundwil** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton d'Appenzell Estern, con sirca 997 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 23,94 km², con na densità ëd popolassion ëd 42 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Gonten (ant ël canton d'Appenzell Intern), Herisau, Nesslau-Krummenau (ant ël canton ëd San Gal), Schlatt-Haslen (ant ël canton d'Appenzell Intern), Schwende (ant ël canton d'Appenzell Intern), Stein, Urnäsch, Waldstatt, Wildhaus (ant ël canton ëd San Gal).

La lenga ufissial an costa comun-a a l'é l' Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton Appenzell Estern
Schönengrund

**Schönengrund** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton d'Appenzell Estern, con sirca 474 abitant. A së stend su na surfassa ëd 5,19 km², con na densità ëd popolassion ëd 91 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Hemberg (SG), Sankt Peterzell (SG), Schwellbrunn, Urnäsch. 

La lenga ufissial an costa comun-a a l'é l' Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton Appenzell Estern
Appenzell

**Appenzell** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ant ël canton Appenzell Intern, con sirca 5.533 abitant. A së stend për na surfassa ëd 16,88 km<sup>2</sup>, con na densità ëd popolassion ëd 328 ab/km2. A confin-a con coste comune: Gais (AR), Gonten, Rüte, Schlatt-Haslen, Schwende. 

La lenga ufissial a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton Appenzell Intern
Gonten

**Gonten** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton d'Appenzell Intern, con sirca 1.382 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 24,73 km², con na densità ëd popolassion ëd 56 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comune: Appenzell, Hundwil (ant ël canton d'Appenzell Estern), Schlatt-Haslen, Schwende. 

La lenga ufissial a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton Appenzell Intern
Aarau

**Aarau** a l'é na sità dla Svìssera, capital dël canton d'Argòvia. As treuva an sël fium Aar, da sò nòm, e a l'é un sènter amportant për l'aministrassion, la coltura e l'istrussion. A conta 21.503 abitant (2023) e as dëstend su na surfassa d'8,94 km², con na densità ëd popolassion ëd 2.405 abitant për chilòmeter quàder.

A confin-a con Buchs, Eppenberg-Wöschnau (ant ël canton ëd Soleura), Erlinsbach, Küttigen, Niedererlinsbach (ant ël canton ëd Soleura), Rohr, Suhr e Unterentfelden.

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

## Stòria
Le prime testimonianse ëd n'insediament a armonto a l'época dij Roman (sécol I d.C.). Dël 1248 a l'é stàita fondà dai cont ëd Kyburg. Dël 1415 a l'é stàita conquistà dai Bernèis, ch'a l'han governà fin-a al 1798. Dël 1798, durante la Rivolussion svìssera, Aarau a l'é stàita la prima capital dla Repùblica Elvética, për pòchi mèis. Dël 1803, con l'at ëd mediassion, a l'é dventà la capital dël neuv canton d'Argòvia.

## Leu d'anteresse
* **Sènter stòrich** (*Altstadt*): un dij pì bej dla Svìssera, con ca colorà dël sécol XVI e ël famos **Dachhimmel** (tèit a pèndola).
* **Cesa ëd San Pé e San Paul** (sécol XII), dë stil romànich e gòtich.
* **Museo d'Art d'Argòvia** (*Aargauer Kunsthaus*), un dij pì important për l'art svìssera.
* **Castel d'Aarau** (sécol XIII), restaurà ant ël sécol XIX.

## Economìa
Aarau a l'é 'n sènter andustrial e tersiari, con d'asiende ant ij setor eletrònich, dle telecomunicassion, dl'editorìa e dij servissi. A l'é la sede dla Nordostschweizerische Kraftwerke (NOK), un-a dle pì grande asiende elétriche dla Svìssera.

## Coltura e istrussion
La sità a l'é sede dla **Scòla Cantonal d'Argòvia** (*Kantonsschule Aarau*), un-a dle pì antiche e prestigiose dël pais. A l'ha 'dcò na vita coltural motobin ativa, con teatro, musé e manifestassion.

## Traspòrt
Aarau a l'é colegà a la rej feroviaria nassional (linia Zurigo-Berna-Ginevra), con ëd treno diret për le prinsipaj sità dla Svìssera. A l'é 'dcò servìa da l'autostrà A1.

Categorìa:Comun-e dël canton d'Argòvia
Staufen

**Staufen** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton d'Argovia, con sirca 2.332 abitant. A së stend për na surfassa ëd 3,58 km², con na densità ëd popolassion ëd 651 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Lenzburg, Rupperswil, Schafisheim, Seon. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton d'Argòvia
Aarburg

**Aarburg** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël Canton d'Argòvia, con sirca 6.558 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 4,41 km², con na densità ëd popolassion ëd 1.487 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Oftringen, Olten (ant ël canton ëd Soleura), Rothrist, Starrkirch-Wil (ant ël canton ëd Soleura). 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton d'Argòvia
Holderbank

**Holderbank** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton d'Argòvia, con sirca 769 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 2,32 km², con na densità ëd popolassion ëd 331 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Lupfig, Möriken-Wildegg, Scherz, Schinznach-Bad, Schinznach-Dorf, Veltheim. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton d'Argòvia
Art marsial

Con ël nòm d**'art marsial** as antend na dissiplin-a basà an sël combatiment, con dle pràtiche e dle técniche codificà, fondà ansima a dij prinsipi fìsich, colturaj e filosòfich particolar. 

## Técniche tradissionaj
A-i son vàire art marsiaj: 
* Ël baranta - n'art ungherèisa, ël nòm a veul dì "preparassion a combate" o "combatiment sensa sangh". 
* Ël judo (柔道) - n'art giaponèisa, ël nòm a veul dì "art mòla".
* Ël jujitsu (柔術) - n'art giaponèisa, ës nòm ëdcò a veul dì "art mòla".
* Ël karate (空手) - n'art giaponèisa, ël nòm a veul dì "man veuida".
* Ël kendo (剣道) - n'art giaponèisa, ël nòm a veul dì "técnica dë spa".
* Ël taekwondo (태권도) - n'art corean-a, ël nòm a veul dì "art ëd dé 'd colp ëd pugn e pé".
* Ël tangsudo (당수도, an trascrission anglèisa **tang soo do**) - n'art corean-a, ël nòm a veul dì "art ëd man cinèisa".

Categorìa:Art marsiaj
Netun (pianeta)

**Netun** (dal latin *NEPTUNUS, -I*) a l'é 'l pianeta pì lontan dal Sol (a na distansa media ëd 4503 milion ëd chilòmeter), ël pì cit dij gigant gaseus dël sistema solar. A l'ha 'n diàmetro ch'a l'é quasi l'istess d'Uran, na frisa 'd meno, combin che soa massa a sia pì granda.

N'ann ëd Netun a dura 164,79 agn terestr e soa giornà 16,11 ore.
A l'ha tërdes satélit, dont ël pì important, Triton, dëscoatà dissèt di apress la dëscuverta dël pianeta, a l'é na gròssa lun-a con na fòrta atività geològica.
A l'é probàbil ch'as sia formasse da n'àutra part e ch'a sia stàit peui ciapà dal camp ëd gravità ëd Netun.
J'àutri dódes satélit a son cit.

Dëdlà dl'òrbita 'd Netun ─ a 30 UA dal Sol ─ i trovoma pì nen d'àutri pianeta, tuti ij còrp ch'a-i é dëdlà a son ciamà ogèt trans-netunian (scursà TNO). La pì part ëd costi as treuvo andrinta a la Sëntura 'd Kuiper, popolà da pianeta nan, asteròid ëd varie dimension e comëtte.

## J'anej
Ij sinch anej ëd Netun a son fàit ëd partissele ëd póer geilà.
A son ëstàit dëscoatà dël 1984, peui la sonda *Voyager 2* a l'ha mostrà ch'a j'ero sinch.
An chèich pòst a son motobin fin, lòn che miraco as dev a la gravità ëd soe lun-e.

## La dëscuverta
Da la Tèra, Netun a l'é nen visìbil a l'euj.
Constatand la stravisa trajetòria d'Uran, ij siensià a l'avìo anmaginà che miraco n'àutr pianeta a na anfluensava ël moviment.
Netun l'é stàit dëscurvì ai 23 dë stèmber dël 1846 da Johann Gottfried Galle a l'Osservatòri 'd Berlin, grassie a le prevision teòriche dël matemàtich Le Verrier.

## L'esplorassion
Mach la sonda *Voyager 2* a l'é rivà fin-a a Netun, dël 1989, apress un viage ëd dódes agn a travers dlë spassi.
*Voyager 2* a l'ha dëscoatà che vàire orissi as dësrolo su Netun e ëdcò dij lans d'asòt e póer ch'a rivo da Triton, possà da dij vent fòrt.
La sonda a l'ha analisà j'anej e dëscoatà ses lun-e.
Dagià che ël pianeta a l'é motobin leugn, ij signaj radio dla sonda a l'han butaje quatr ore për rivé an sla Tèra.

Categorìa:Sistema solar
Jack Kerouac

Scritor ant le lenghe anglèisa e fransèisa.
**Jean-Louis** (**Jack**) **Kerouac** a l'era nà dël 1922.
Sò pare a l'era un québechèis ëd rèis breton-e; soa mare, Gabrielle-Ange Lévesque, a l'era cusin-a ëd René, ch'a l'é vnù prim ministr ëd Québec.

Dël 1944 Kerouac a l'é mariasse con soa prima fomna, Edith Parker.
Dël 1948 a l'ha anventà ël nòm ëd la Generassion beat.

A l'é mòrt dël 1969.

## Euvre prinsipaj
**La nuit est à ma femme* (cujìa ëd conte, an lenga fransèisa, 1951)
***On the road** (1951)
Conforma a lòn ch'as dis, Kerouac a l'ha scrivù st'euvra dai 2 ai 22 d'avril 1951, ansima a 'n rolò 'd carta longh ëscasi 40 méter.
Tutun, l'autor a l'ha butà ses agn për trové n'editor ch'a na publichèissa na version pì moderà.

Kerouac, Jack
Kerouac, Jack
Kerouac, Jack
Kerouac, Jack
Bennwil

**Bennwil** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Basilea-Campagna, con sirca 625 abitant. A së stend su na surfassa ëd 6,51 km², con na densità ëd popolassion ëd 96 abitant për km². A confin-a con coste comun-e: Diegten, Eptingen, Hölstein, Langenbruck, Niederdorf, Oberdorf. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Basilea-Campagna
Trivi

Ël **trivi** (an latin *trivium*, da *tres*: "3" e *via*: "senté") a veul dì confluensa ëd 3 senté. Ant l'antichità e l'Età ëd mes, a j'ero dite *trivium* tre dle set art liberaj relative al'eloquensa: gramàtica, retòrica e dialética (o lògica). Ant j'università dl'età ëd mes, ël *trivium* a comprendìa ij 3 aspet bàsich dla conossensa: la gramàtica tanme mecànica dla lenga; la lògica o dialética (coste paròle a j'ero dij sinònim al temp) ch'a l'é la "mecànica" dël pensé e soa anàlisi; e la retòrica ch'a l'é l'usage dla lenga për mostré e convince. Ant la scolàstica medieval a j'ero considerà dij camp preparatòri për ël quadrivi, ch'a comprendìa l'aritmética, la geometrìa, la mùsica e l'astronomìa. 

Categorìa:Educassion
Categorìa:Età ëd mes
Eptingen

**Eptingen** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Basilea-Campagna, con sirca 552 abitant. As dëstend su na surfassa d'11,18 km², con na densità ëd popolassion ëd 49 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Bennwil, Diegten, Hägendorf (ant ël canton ëd Solothurn), Hauenstein-Ifenthal (ant ël canton ëd Solothurn), Langenbruck, Läufelfingen. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Basilea-Campagna
Lauwil

**Lauwil** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Basilea-Campagna, con sirca 329 abitant. A së stend për na surfassa ëd 7,27 km², con na densità ëd popolassion ëd 45 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Beinwil (SO), Bretzwil, Mümliswil-Ramiswil (SO), Nunningen (SO), Reigoldswil. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Basilea-Campagna
Quadrivi

Ël **quadrivi** a l'era, ant l'Età ëd mes, l'ansem dle 4 art liberaj: aritmética, mùsica, geometrìa e astronomìa che, ansema al trivi, a j'ero la base dlë studi dla filosofìa e dla teologìa ant ij sènter d'ansegnament dl'età ëd mes.

L'aritmética a l'era lë studi dël nùmer a lë stat pur, la geometrìa lë studi dlë spassi a lë stat pur, la mùsica lë studi dël nùmer an moviment e l'astronomìa a l'era lë studi dlë spassi an moviment. 

Categorìa:Educassion
Categorìa:Età ëd mes
Amsoldingen

**Amsoldingen** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Berna, con sirca 778 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 4,71 km2, con na densità ëd popolassion ëd 165 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Höfen, Thierachern, Thun, Uebeschi, Zwieselberg. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Berna
Belp

**Belp** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Berna, con sirca 9.710 abitant. A së stend për na surfassa ëd 17,60 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, con na densità ëd popolassion ëd 552 ab/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. A confin-a con coste comun-e: Allmendingen, Belpberg, Gerzensee, Kehrsatz, Münsingen, Muri bei Bern, Rubigen, Toffen, Wald. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Berna
Bienna

**Bienna** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Berna, con sirca 50.295 abitant. A së stend për na surfassa ëd 21,21 km², con na densità ëd popolassion ëd 2.371 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Brügg, Ipsach, Leubringen/Magglingen (*Evilard/Macolin*), Nidau, Orpund, Orvin, Pieterlen, Port, Safnern, Tüscherz-Alfermée, Vauffelin. 

.

## Colegament

* Turismo Biel/Bienne Seeland

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Berna
Gsteig bei Gstaad

**Gsteig bei Gstaad** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant canton ëd Berna, con sirca 950 abitant. A së stend su na surfassa ëd 62,46 km², con na densità ëd popolassion ëd 15 abitant për km². A confin-a con coste comun-e: Château-d'Oex (VD), Lauenen, Ormont-Dessus (VD), Saanen, Savièse (VS).

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Berna
Oberhofen am Thunersee

**Oberhofen am Thunersee** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Berna, con sirca 2.335 abitant. A së stend për na surfassa ëd 2,72 km², con na densità ëd popolassion ëd 858 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Heiligenschwendi, Hilterfingen, Sigriswil, Spiez. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman. É nesta localidade que fica a sede da Federação Internacional de Esqui.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Berna
Seedorf

**Seedorf** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Berna.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Berna
Meiringen

**Meiringen** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Berna, con sirca 4.740 abitant. 

## Colegament
* Gemeinde Meiringen 
* Reichenbachfall-Bahn 
* Sherlock Holmes Society of London 

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Berna
Ario

**Ario**, dal latin Arius, (Libia, 256 – Costantinòpoli, 336), a l'é stàit un monio e 'n teòlogh egissian.

La corent nàita da soe dutrin-e religiose a l'é stàita condanà coma erética ant ël prim Concili 'd Nicea, a l'é stàita peui ciamà arianésim e a l'é spantiasse dzoratut tra ij bàrbar e j'egissian.

## Vita

Già dissépol ëd Lucian d'Antiòchia e prèive ant la cesa 'd Bacalis, soa dutrin-a a l'ha ciamà l'atension dël vësco Lissànder, che a l'ha falo condané për eresìa al concili 'd Lissandria dël 321. A l'é peui arfugiasse da Eusebi 'd Cesarea e ant në sgond moment, dal colega dë studi Eusebi 'd Nicomedia.

Ario a mostrava che Dio a l'é ùnich, etern e che a l'é pa divisìbil. Donca Gesù (fieul ëd Nosgnor) a peul nen esse Dio coma sò Pare përchè la natura divin-a a l'é ùnica. Da già che a l'é fieul a esist pa da sempre (nopà la natura divin-a a l'é eterna), ma a l'é stàit creà e nen generà (përchè as peul nen divide la natura divin-a); donca tra Pare e Fieul a-i é gnun-a liura 'd natura ma 'd creassion.

Eusebi 'd Nicomedia, dòp che le dutrin-e arian-e a son ëstàite diciarà erétiche dal prim Concili 'd Nicea, a l'ha travajà per secondé l'artorn d'Ario, che an col midem temp a l'era stàit condanà a l'esili: antramentre che Costantin I a l'ha sërcà 'd trové la riconciliassion, Ario a l'é mòrt sla stra che a lo portava a Costantinòpoli.

Ëd soe euvre a l'é restà squasi gnente, da già che ij sò lìber a son ëstàit brusà quandi chiel a l'era an esili an Iliria. Comsëssìa an resto doe litre, na confession ëd fé e 'd tòch ëd sò manuscrit pì amportant, ciamà *Talia*, che a dovìa avèj na part an forma poética.

Categorìa:Biografìe
Louis Chevrolet

**Louis Chevrolet** a l'era nassù a La Chaux-de-Fonds ai 25 dzèmber 1878 e a l'é mòrt a Detroit dël 6 giugn 1941.
A l'é stàit n'antraprenor e industrial svìsser, peui naturalisà american.
## A pòrt sò nòm
* Chevrolet.

Chevrolet, Louis
James Chapman

**James Chapman** (Sità dël Cap, 27 dzèmber 1831 – Kimberley, 4 fërvè 1872) a l'é stàit un esplorator sudafricàn.

Chapman, James
James Watt

Anventor.
Nassù dël 1736, mòrt dël 1819.
Con soe anvension a l'ha ameliorà la màchina a vapor.

## A pòrto sò nòm
* Watt
* Wattmeter

Watt, James
Gstaad

**Gstaad** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Berna. 

## Galeria

Image:Gstaad-01.jpg|Vista ëd Gstaad
Image:Gstaad_ag2.jpg
Image:Karte Gemeinde Saanen.png|Localisassion


## Colegament
* Sít ufissial
* Artìcol su Gstaad

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Berna
Aarberg

## Geografia
**Aarberg** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Berna. . Aarberg a l'é a 20 km da Berna. A së stend për na surfassa ëd 7,93 km². A confin-a con coste comun-e: Bargen, Kappelen, Lyss, Radelfingen e Seedorf. 

## Colegament
Sit ufissial

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Berna
George Everest

Geògraf.
Sir **George Everest** a l'era nà dël 1790 e a l'é mòrt dël 1866.

## A pòrt sò nòm
*Mont Everest.

Everest, George
Benjamin Franklin

Fìsich, editor e òm dë stat.
Nassù dël 1706, mòrt dël 1790.

A smija ch'a sia stàit chiel ël prim a osservé che a l'anterior d'un contnidor metàlich isolà a peulo nen essie dle carie.

## A pòrto sò nòm
* Ël franclin.

Franklin, Benjamin
Franklin, Benjamin
Alberto Cesa

Mùsich.
**Alberto Cesa** a l'era nà dël 1945 e a l'é mòrt ai 6 ëd gené dël 2010.

A l'é stàit arsercador stòrich musical, cantant, ghitarista e sonador dla viòla dij bòrgno.
Dël 1974 a l'ha fondà, con Donata Pinti, la formassion vocal (peui ëdcò strumental) Cantovivo.

Cesa, Alberto
Cesa, Alberto
Silvius Magnago

Òm polìtich, cap ëstòrich ëd l'autonomism sud-tirolèis, **Silvius Magnago** a l'era nà a Meran ai 5 ëd fërvé dël 1914.

Dël 1957 a l'é vnù segretari dla Südtiroler Volkspartei e a l'é restalo fin-a al 1991.
Dël 1960 a l'é stàit elegiù pressident ëd la provinsa ëd Bolsan e l'é stalo fin-a al 1989.

Silvius Magnago a l'é mòrt ai 24 ëd magg 2010.

Magnago, Silvius
Arianésim

**L'arianésim** a l'é 'l nòm ëd na dutrin-a dzora la përson-a 'd Gesù pensà dal monio e teòlogh cristian Ario, condanà coma erética al prim Concili 'd Nicea.

Sgond soa teorìa la natura divin-a 'd Gesù a l'era men fòrta 'd cola 'd Dio e, donca, a-i é staje un temp andoa 'l Verb ëd Dio a-i era pa e lo-lì a vorìa dì che a l'era stàit creà dòp. Coste idèje a andasìo contra la Tërnità dont a l'avìa parlà ant ij sò lìber Tertulian. Ario a chërdìa ant l'esistensa dla Tërnità ma a butava 'l fieul sota 'l pare përchè për chiel lor a l'avìo pa la midema sostansa. Për Ario, donca, Gesù a l'era nomach n'òmo e a l'avìa pa gnun-a natura divin-a.

Condanà për eresìa ansema a soa dutrin-a, costa corent religiosa a l'ha arzistù fin-a a la mira 'd dventé religion ofissial ant l'imperi roman ëd Costans II. Ant ël sécol ch'a fa IV a l'é spantiasse 'dcò an Italia, ant ij regn roman-barbàrich: për esempi, an Romagna a son ëstàit famos përchè a l'han combatù l'eresìa arian-a ij vësco San Mercurial ëd Forlì, San Rufil ëd Forlimpòpoli, San Leo ëd Montefeltr, San Gaudensi 'd Rìmin. 
Ij german a son ëstàit ij pì grand dissépoj ëd l'arianésim (fin-a al sécol ch'a fa VII), ansema a j'Ostrogòt e ij Longobard.

Categorìa:Religion
Autafond

**Autafond** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Friborgh, con sirca 86 abitant. A së stend su na surfassa ëd 2,43 km², con na densità ëd popolassion ëd 35 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Belfaux, Chésopelloz, Grolley, Ponthaux. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é ël Fransèis.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Friborgh
E-Prime

**E-Prime** (a veul dì **English Prime**) a l'é na técnica ëd parlé anglèis sensa dovré ël verb "esse", an anglèis *to be*, ëd qualsëssìa fasson (*be*, *is*, *am*, *are*, *was*, *were*, *been*, *being* ). A sò pòst, un parlant o në scritor d'E-Prime a deuvra dij verb diferent tanme "vni" (an anglèis *to become*), "resté" (*to remain*), e "esse ugual" (*to equal*) o a peul rangé la fras për mostré chi a l'ha fàit l'assion. Për esempi, an E-Prime, në scritor a cambierìa l'enonsiassion *Mistakes were made* = "Dj'eror a j'ero fàit" a *Joe made mistakes* = "Joe a l'ha fàit dj'eror". Cost cambi an formolassion a arvela n'ator (Joe) antramente che la forma precedenta a sot-tendìa l'ator.
Coj ch'a deuvro E-Prime a consìdero mej la fras cangià.

## Le rason d'E-Prime
D. David Bourland, Jr. për prim a l'ha proponù E-Prime an 1965. Bourland a l'avìa studià Semàntica General. L'idèja prinsipal ëd la Semàntica General a l'é che j'òm a peulo mach savèj lòn ch'a osservo e a dont a fan esperiensa cand a s-ciàiro, a scoto, a toco, a tasto, a nufio, a penso; an dzorpì, j'osservassion e j'esperiense a peulo anfluensé j'osservassion e j'esperiense future.
Dagià che mincadun a l'ha dj'esperiense diferente da j'àutri, ëdcò j'antërpretassion ëd j'esperiense a son diferente.

## Lòn ch'a l'é pa E-Prime
E-Prime e la Semàntica General a son pa ëd lenghe o forme d'anglèis diferente.
Nopà, a smon-o dle manere diferente ëd pensé e ëd parlé dël mond. 

Lenghe tanme l'àrabo, ël turch, e ël cantonèis, bele che a l'han pa un verb a pòsta për "esse", a l'han l'idéja dl' "essend".
Për esempi, un parlant an lenga piemontèisa a podrìa dì "Cost pom a l'é ross". Un parlant an àrabo a podrìa dì "Cost pom ross". La pì part ëd le lenghe a peul esse dovrà për esprime l'idéja d'un pom ross.
Chi a deuvra E-Prime a peul mach dì che "Cost pom a më smija ross". 

Vàire magìster d'anglèis a ancoragio jë student a dovré dij verb diferent da "esse".

## Note


Categorìa:Lenga anglèisa
Friborgh

**Friborgh** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Friborgh, con sirca 34.764 abitant. A së stend su na surfassa ëd 9,32 km², con na densità ëd popolassion ëd 3730 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Düdingen, Tafers, Sankt Ursen, Pierrafortscha, Marly, Villars-sur-Glâne, Givisiez, Granges-Paccot.. 

Le lenghe ufissiaj ëd costa comun-a a son l'Alman e ël Fransèis.

## Anliure
* Pàgina ëd Friborgh

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Friborgh
Ludwig von Bertalanffy

Biòlogh.
**Ludwig von Bertalanffy** a l'era nà dël 1901.
A l'era formasse an dj'ambient davzin al sìrcol ëd Vien-a, sità anté ch'a l'avìa studià e dont a sarà peui professor a l'università.

Bertalanffy a l'avìa n'anteresse ancreus për la filosofìa dla siensa.
A criticava le doe concession filosòfiche prevalente ant la biologìa ëd sò temp, visadì l'ardussionism mecanicìstich e ël vitalism.
L'apròcc sistemìstich ëd Bertalanffy a l'ha esercità n'anfluensa ancreusa dzortut an sle corent ëd pensé ch'a l'han animà la filosofìa dla siensa, la sossiologìa e la psichiatrìa.

Ludwig von Bertalanffy a l'é mòrt dël 1972.

Bertalanffy, Ludwig von
Bertalanffy, Ludwig von
Norbert Wiener

Matemàtich.
Nassù dël 1894, mòrt dël 1964.

**Norbert Wiener** a l'ha smonù na definission dla cobia ordinà (x,y) tanme  \{\{\emptyset , \{ x \}\} , \{\{ y \}\}\} .

## Euvre prinsipaj
* *I am a mathematician* (1956)

Wiener, Norbert
Maria Winkelmann

Astrònoma, dëscurvitris ëd na comëtta.
**Maria Winkelmann** a l'era nà dël 1670 e a l'é mòrta dël 1720.

Winkelmann, Maria
Winkelmann, Maria
Elizabeth Koopman

Astrònoma.
**Elizabeth Koopman** a l'era nà dël 1647 e a l'é mòrta dël 1693.
A l'ha publicà un catàlogh astral.

Koopman, Elizabeth
Koopman, Elizabeth
Giuseppe Battaglini

Matemàtich.
**Giuseppe Battaglini** a l'era nà dël 1826 e a l'é mòrt dël 1892.
A l'é stàit professor ëd Geometrìa a l'Università ëd Bològna.

Battaglini, Giuseppe
Enrico d'Ovidio

Matemàtich.
**Enrico d'Ovidio** a l'era nà dël 1843 e a l'é mòrt dël 1933.
Dël 1872, vagnà la cadrega d'Àlgebra complementar e geometrìa analìtica, a l'ha chità l'ansegnament ant je scòle superior e a l'é andàit a travajé a l'Università ëd Turin.

D'Ovidio a l'ha contribuì a la teorìa dj'iper-ëspassi.

Dovidio, Enrico
Guido Castelnuovo

Matemàtich.
**Guido Castelnuovo** a l'era nà dël 1865.

A l'é laureasse a Pàdoa ant ël 1886 con Veronese, ma tòst sò arferiment sientìfich a l'é vnù Corrado Segre.
Për esempi, dël 1885, an ocasion dël prim artìcol publicà da Castelnuovo (*Angoli di due spazi contenuti nello spazio a n dimensioni*), Segre a l'avìa consejaje ëd lese la memòria ëd d'Ovidio an sle fonsion métriche fondamentaj ant j'iper-ëspassi, che Castelnuovo a conossìa nen.

Dël 1886, a l'ha vagnà un pòst ëd përfessionament e a l'é stàit destinà a l'Università ëd Roma.
Ant l'otonn dël 1887 a l'é vnù a Turin, andoa Segre a l'avìa proponuje un pòst d'assistent a la cadrega ëd d'Ovidio, e a l'é restaje findi al 1891.
Dël 1891 a l'ha vagnà ël concors da professor ëstrasordinari e a l'ha tramudà a l'Università ëd Roma.

Guido Castelnuovo a l'é mòrt dël 1952.

## Euvre prinsipaj
**La probabilité dans les différentes branches de la science* (Paris, 1937)

Castelnuovo, Guido
Ambrogio Lorenzetti

Pitor.
Nassù a Sien-a dël 1290 anviron, mòrt a Sien-a dël 1348, **Ambrogio Lorenzetti** a l'é stàit un dij prinsipaj mèistr dël gòtich senèis.

A l'era probabilman anlev ëd sò frel Pietro e fin-a al 1324 a l'ha travajà a Sien-a.
Dël 1327 a l'é intrà a Firense ant la corporassion dij médich e spessiari.
A l'é tornà a Sien-a mach dël 1332, al pi prest.

## Lë stil
Lorenzetti a cobia la pitura senèisa a dj'element ëd l'art fiorentin-a, a aprofondiss ij tema e j'element ëstilìstich ëd Giotto e ëd Martini.

L'euvra dj'achit as caraterisa për dle forme sempie, ciàire e sclinte, an dij color fòrt.
A fà seurte l'oget da lë spassi.
Ij travaj pi tardiv a testimònio ëd na concession global ëd lë spassi, davzin-a a n'arpresentassion an prospetiva.
Ij përsonage a son ëscasi pi nen caraterisà.

## Euvre prinsipaj
* **Madòna con ël Bambin e dle sante** (1319-1348, tempra su bòsch; 87x41 centim ël tablò dë snistra, 100,5x55,5 centim col sentral, 87x41,5 centim col ëd drita)
: Ant ël tablò sentral d'ës trìtich, Gesù a ten n'anscrission con le paròle *Beati pauperes*. Lorenzetti a arpresenta ij rapòrt ëd grinor antra Marìa e ël Bambin: chiel-sì a së s-ciassa contra 'l moro 'd soa mare e a la strenz al còl; Marìa a rëspond a 's gest con në sguard pien ëd dosseur. Ant ël tablò dë snistra, Marìa Madlen-a a ten ël vaset d'unguent portà an sla tomba ëd Gesù; an col dë snistra, santa Dorotea a smon un bochet ëd reuse al Bambin, sign dël martiri che chila a l'ha patì.
* *San Nicòla a arsùssita na masnà* (1332 anviron, tempra su bòsch, goernà a la Galarìa dj'Ufissi a Firense)
* **Maestà** (1335 anviron, tempra su bòsch, 155x206 centim)
: Ës tablò an sinch part a l'é stàit dëscoatà dël 1867 ant ël solé dël convent ëd j'agustinian ëd Massa Marìtima. L'euvra a mostra Marìa che a strenz con grinor ant ij sò brass ël Bambin Gesù. An sjë scalin dël tròno a-i é dj'alegorìe ch'a përsonìfico le virtù teologaj: fe, speransa e carità.
* *Sità an sla riva dël mar* (1340 anviron, tempra su bòsch, 22x33 centim, goernà a la Pinacoteca nassional ëd Sien-a)
* *La Nonsiassion* (1344)

Lorenzetti, Ambrogio
Betschwanden

**Betschwanden** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Glarus, con sirca 177 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 9,74 km², con na densità ëd popolassion ëd 18 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Braunwald, Elm, Linthal, Luchsingen, Rüti. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Glarus
Bilten

**Bilten** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Glarus, con sirca 1.983 abitant. A së stend për na surfassa ëd 15,87 km², con na densità ëd popolassion ëd 125 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Benken (SG), Niederurnen, Reichenburg (SZ), Schänis (SG), Schübelbach (SZ). 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Glarus
Max Noether

Matemàtich alman, a l'ha travajà an sla geometrìa algébrica e an sla teorìa dle fonsion algébriche.
Nassù a Mannheim dël 1844, mòrt a Erlangen dël 1921.

Noether, Max
Glarus

**Glarus** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Glarus, con sirca 5.686 abitant. A së stend su na surfassa ëd 69,21 km², con na densità ëd popolassion d'82 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Ennenda, Innerthal (ant ël canton dë Schwyz), Luchsingen, Mitlödi, Muotathal (ant ël canton dë Schwyz), Näfels, Netstal, Riedern, Schwanden, Schwändi.
La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Glarus
Linthal (Glarus)

**Linthal** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Glarus, con sirca 1.145 abitant. A së stend për na surfassa ëd 131,24 km², con na densità ëd popolassion ëd 9 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Andiast (GR), Betschwanden, Braunwald, Breil/Brigels (GR), Disentis/Mustér (GR), Elm, Muotathal (SZ), Rüti, Silenen (UR), Spiringen (UR), Sumvitg (GR), Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Glarus
Stereotomìa

La **stereotomìa** a l'é la siensa ch'a trata ëd coma fé dle session tajà dij sòlid.
A l'é smonùa ant ij tratà ëd Philibert de l'Orme e d'Amédée-François Frézier e ij sò métod a l'han anspirà Gaspard Monge, a la fin dël sécol ch'a fa XVIII, an sò travaj an sla geometrìa descritiva.

Categorìa:Geometrìa
Nikolai Joukowski

Matemàtich.
**Nikolai Joukowski** a l'era nà dël 1847.
A l'ha mnà d'arserche an areodinàmica.
A l'é mòrt dël 1921.


File:Museum of Moscow Aviation Institute 2016-02-02 009 (cropped).JPG
File:Nikolay Zhukovsky.jpg
File:Zhukovskij marka SSSR 1963.jpg
File:Airfoil geometry.svg


## A pòrto sò nòm
*Trasformassion ëd Joukowski.

Joukowski, Nikolai
Davos

**Davos** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dij Grison, con sirca 10.998 abitant. A së stend su na surfassa ëd 254,48 km², con na densità ëd popolassion ëd 43 abitant për km². A confin-a con coste comun-e: Arosa, Bergün/Bravuogn, Klosters-Serneus, Langwies, S-chanf, Susch, Wiesen. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
Mon (Svìssera)

**Mon** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dij Grison, con sirca 85 abitant. As dëstend an s'na surfassa d'8,51 km², con na densità ëd popolassion ëd 10 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Riom-Parsonz, Salouf, Stierva, Tiefencastel. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a son l'Alman e ël Rumantsch-Grischun.

Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
Almens

**Almens** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dij Grison, con sirca 221 abitant. As dëstend su na surfassa d'8,36 km², con na densità ëd popolassion ëd 26 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Churwalden, Fürstenau, Paspels, Pratval, Rodels, Scharans, Trans, Vaz/Obervaz. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
Alvaneu

**Alvaneu** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël Canton dij Grison, con sirca 435 abitant. A së stend për na surfassa ëd 35,68 km², con na densità ëd popolassion ëd 12 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Arosa, Brienz/Brinzauls, Filisur, Lantsch/Lenz, Schmitten, Surava, Tiefencastel. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison