open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peillon

**Peillon** (*Pelhéon* an lenga local) a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd j'Alp Marìtime. As dëstend an sna surfassa d'8,7 km², con 1336 abitant, con na densità ëd 153 abitant al chilòmeter quàder.
Ël pais a resta ant l'entrotèra nissèis, an sël fianch dël mont Castellet, ansima a na rochera strèita e drita.

## Stòria
Peillon a l'é stàit separà da Peille ant ël sècol ch'a fa XIII.

## Leu anteressant
Ël vilage a l'ha goernà tut sò aspet medieval.
An piassa Arnulf a-i é na fontan-a dël 1800.
Da la piassa dla Cesa ël panorama a së slarga an sël massiss ëd l'Esterel, ël mont Massourda, ël valon ëd San Martin, ël valon ëd Longa.
*La cesa dël Sant Salvator

### Ij mulin
A la confluensa dla Launa e dël Paillon as dëstend la cita frassion dij Moulins.
An sò teritòri a-i son doi mulin dël sécol ch'a fa XIX, bin goernà e ancor ativ.
Un a l'é për l'euli, l'àutr për la farin-a; cost-sì a l'é l'ùnich mulin ëd gran dla comba dël Paillon.
Ij doi mulin a partagio la midema roa, original.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Alp Marìtime
Saint-Vallier-de-Thiey

**Saint-Vallier-de-Thiey** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd j'Alp Marìtime. As dëstend an sna surfassa ëd 50,68 km², con 3142 abitant, con na densità ëd 61 abitant al chilòmeter quàder.

## Ël nòm
Ël nòm a ven da San Valeri, prim vësco d'Antibes, martirisà dël IV sécol.
*Thiey* a podrìa ven-e da Teodòsi, amperador roman ch'a l'ha fàit dël cristianésim religion ofissial.

## Stòria
A l'era na piassafòrt roman-a.

## Leu d'anteresse
*La cesa

## Ij mërcà
Al vënner, d'istà a-i é ël mercà an piassa dël Grand-Pré; ël rest ëd l'ann as ten an piassa San Ròch.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Alp Marìtime
Séranon

**Séranon** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd j'Alp Marìtime. A së stend për n'aira ëd 23,28 km², con 462 abitant, scond ël censiment dël 2008, con na densità ëd 20 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Alp Marìtime
Tenda

**Tenda** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd j'Alp Marìtime. As dëstend su na surfassa ëd 177,47 km², con 2 025 abitant, scond ël censiment dël 2006, con na densità d'11 abitant al chilòmeter quàder.
A resta a 816 méter d'autëssa.

## Stòria
### La sconda guèra mondial
Tenda a l'é stàita liberà ai 5 ëd maj 1945.
Dël 1947 a l'é stàita gionzùa a la Fransa.

## Leu d'anteresse
*La colegià ëd Nòstra Sgnora dl'Assonsion
*Ël Musé dle Maravije

## Eveniment e manifestassion
*Festa ëd Sant Éloi, a j'11 e 12 ëd luj, con defilé dij mulaté e dij sò muj archincà, feu ëd Sant Éloi e animassion ëd coltura popolar.
*Festa dij bërgé ëd San Ròch e festa paisan-a: fera dij prodot locaj la fin dë sman-a pì davzin-a ai 15 d'ost; rancontr dij produtor dla Roya, dla Bévéra e ëd Piemont con degustassion, laboratòri ëd dimostrassion e ëd fabricassion ëd formagg, preparassion ëd pasta frësca, ëd candèile ëd sira d'avija, ëd distilassion dla lavanda, con antëmes musicaj. La dumìnica, në strop ëd feje a traversa ël pais.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Alp Marìtime
Valbonne

**Valbonne** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd j'Alp Marìtime. As dëstend an sna surfassa ëd 18,97 km², con 12300 abitant, scond ël censiment dël 2005, con na densità ëd 648 abitant al chilòmeter quàder.

## Strutura urban-a
Ël pais a l'é dissegnà a damé.
Cheur dël vilage a l'é la piassa dij Pòrti, dël sécol ch'a fa XVII.

## Stòria
Sò nòm a ven da *vallis bona*, val bon-a, anté che dël 1199 ij monio ëd Chalais a l'avìo fondà n'abassìa.
Dël sécol ch'a fa XVI ij monio ëd Lérins a l'han anstalà un vilage.

## Leu anteressant
*La cesa
*Ël Musé dël patrimòni
*Ël Parch ëd Valmasque

## Eveniment
*Festa ëd San Bias, dl'uva e dij prodot dël teritòri, la dariera fin dla sman-a ëd gené.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Alp Marìtime
Vallauris

**Vallauris** (*Vallauri* an lenga local) a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd j'Alp Marìtime. As dëstend an sna surfassa ëd 13,04 km², con 30 500 abitant, scond ël censiment dël 2005, con na densità ëd 2 338 abitant al chilòmeter quàder.

Golfe-Juan a l'ha tre chilòmeter ëd rive 'd sabia fin-a.

## Stòria
Vallauris a l'é stàit possediment dij monio ëd Lérins.

A l'ha avù na nomea antërnassional cand dël 1946 Picasso a l'é vnuje a travajé, tirand na furfa d'amator.

## L'artisanà
La siràmica a l'é dësvlupasse a Vallauris a parte dal sécol ch'a fa XI e la produssion a l'é stàita torna cissà dël sécol ch'a fa XV con l'ariv d'olé vnùit a popolé torna ël pais ravagià da la pest.
A la fin dël sécol ch'a fa XVIII a la produssion artisanal d'utiss da cusin-a an crèja vernisà, j'olé ëd Vallauris a l'han giontà dij rafinà tond Luis XV.
Costa atività artisanal a declinava, cand Picasso a l'é vnùit a deje n'andi neuv.

## Conomìa
Vallauris a l'é un sènter amportant ëd fabricassion ëd materie prime aromàtiche naturaj.

## Leu d'anteresse
*Musé Magnelli
*Musé dl'olerìa e dla siràmica

## Eveniment e manifestassion
*Arcostrussion ëd lë sbarch ëd Napoleon, la prima fin dë sman-a ëd mars an sla riva ëd Golfe-Juan
*La Bienal antërnassional ëd siràmica contemporania, da luj a otóber dj'agn cobi, as dësrola an set sale d'esposission
*Festival Jean Marais, dedicà al teatro, a luj a lë spassi Jean Marais
*Festa ëd San Pé e dla marin-a, la prima fin dë sman-a ëd luj a Golfe-Juan
*Festa dël Sant Salvator, la prima fin dë sman-a d'ost: festa dij paisan con defilé, procission con le torce, mëssa granda, defilé dij paisan con ij so cher, benedission e farò dël pin dël Sant Salvator
*Festa dl'olerìa, la sconda dumìnica d'ost

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Alp Marìtime
Le Bar-sur-Loup

**Le Bar-sur-Loup** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd j'Alp Marìtime. As dëstend an sna surfassa ëd 14,47 km², con  2543 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 175 abitant al chilòmeter quàder.

Ël pais a resta a 350 méter d'autëssa, an sla comba dël Loup.
Soe stra strèite as anrolo dantorn al castel dij cont ëd Grasse.

## Stòria
Le Bar-sur-Loup a l'é stàit féod ëd la contà ëd Grasse.

## Conomìa
Le Bar-sur-Loup a l'é un sènter amportant ëd fabricassion ëd materie prime aromàtiche naturaj.

## Eveniment e manifestassion
*Festa dël portugal, ël lùn-es ëd Pasca. Na vira a sarava la cujìa dle fior ëd portugal.

## Leu d'anteresse
*Ël castel
*La cesa ëd San Giaco ël magior
As peulo ëdcò vëdd-se ij rampar dël sécol ch'a fa X, da contrà 'd Santoun a contrà dël Ribas, e dël sécol ch'a fa XV, an contrà Estrabary.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Alp Marìtime
Villefranche-sur-Mer

**Villefranche-sur-Mer** a l'é na sità ëd 6649 abitant dël sud ëd la Fransa, ant ël dipartiment ëd j'Alp Marìtime, postà an sla riva dël mar Mediterani, an Còsta Asura.
A resta a 6 chilòmeter a est ëd Nissa Marìtima.

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël sécol ch'a fa XIII dal cont ëd Provensa Carl II d'Angiò, ch'a l'ha acordaje dle franchise comersiaj, dont ël nòm.

## Leu anteressant
*La sitadela
*La cesa ëd San Michel

## Eveniment e manifestassion
*Bataja naval fiorìa, defilé 'd barche e bataja dle fior al lun-es grass
*Salon dle fior e dla vërdura, a Pasca a la sitadela
*Moment musicaj ëd la sitadela, ij giòbia ëd luj

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gérard Grosgogeat.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Alp Marìtime
Castel ëd Castellammare del Golfo

Ël **castel** ëd Castellammare del Golfo a fonga soe orìgin ant ël sécol ch'a fa XIV.
Tutun, apress, a l'é stàit motobin modificà da j'arstruturassion.

Castellammare del Golfo
Roquebrune-Cap-Martin

**Roquebrune-Cap-Martin** (*Rocabruna* an lenga local) a l'é na comun-a ant ël dipartiment ëd j'Alp Marìtime, postà ant ël sudest ëd la Fransa, tra Mònaco e Menton.
A conta 11692 abitant.

## Leu anteressant
*La cesa ëd Santa Margrita
Sò castel a l'é l'ùnica testimoniansa ch'a-i resta an Fransa ëd castel carolingg.

## Manifestassion
*Procission dël Crist mòrt, a 9 ore dla sèira dël vënner sant. A l'é l'arpresentassion dla sepoltura ëd Gesù ëd Nàsaret anstituìa da la confrerìa dij Penitent bianch. Un defilé 'd na sessanten-a ëd përsonage a përcor le stra dël pais; coste a son ornà 'd motiv luminos ch'a arciamo ij sìmboj ëd la passion e a son anluminà da 'd lumin formà da 'd cuchije ëd mar e ëd lumasse.
*Procission dla Passion ant le stra dël vej pais, al dòp-mesdì dij 5 d'ost

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Alp Marìtime
Saint-Jean-Cap-Ferrat

**Saint-Jean-Cap-Ferrat** a 'é na comun-a dël dipartiment ëd j'Alp Marìtime, ant ël sudest ëd la Fransa.

Vej borgh ëd pëscador, a l'é dventà na stassion balnear e invernal, apressià për soa tranquilità.

Saint-Jean-Cap-Ferrat
Cesa ëd San Fransesch (Alcamo)

La **cesa ëd San Fransech** an Àlcamo a l'é dël sécol ch'a fa XVII.
A goerna dj'euvre atribuìe a Domenico e a Antonello Gagini.

Fransesch
Categorìa:Alcamo
Castel d'Alcamo

Ël **castel d'Àlcamo**, dël sécol ch'a fa XIV, a armonta al perìod aragonèis.
A l'é a pianta quadrà, con dle tor massisse ant ij canton.

Alcamo
Categorìa:Alcamo
Castillon (Alp Marìtime)

**Castillon** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd j'Alp Marìtime. As dëstend an sna surfassa ëd 7,51 km², con 327 abitant, scond ël censiment dël 2006, con na densità ëd 44 abitant al chilòmeter quàder.

## Stòria
Ël pais a l'é stàit arcostruì doe vire: dòp un taramòt (1887) e dij bombardament (1944).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Alp Marìtime
Biot

***Biot*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Biot (Àuta Savòja)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Àuta Savòja

* d'un **[[Biot (Alp Marìtime)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Alp Marìtime
Saint-Paul-de-Vence

**Saint-Paul** (o **Saint-Paul-de-Vence**, *San Pàu* an lenga local) a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd j'Alp Marìtime. As dëstend an sna surfassa ëd 7,26 km², con 3 336 abitant, scond ël censiment dël 2005, con na densità ëd 459 abitant al chilòmeter quàder.

## Stòria
Veja sità real, a l'é stàit autònom a parte dal sécol ch'a fa XIII.

## Leu anteressant
*Musé ëd Saint-Paul
*La cesa
Ij rampar a son bele che restà coj fàit tiré su da Fransesch I coma rispòsta a la sitadela ëd Nissa Marìtima.
An chèich tòch as peul ëdcò përcore ël senté ëd ronda.

## Eveniment e manifestassion
*Le neuit ëd la Courtine: manifestassion parèj ëd consert, teatro e via fòrt an piassa ëd la Courtine, an luj e ost
*Festa ëd Santa Ciàira: festa patronal ël second fin dë sman-a d'ost; la dumìnica a-i son ij feu d'artifissi e, apress, un bal

### Ij mërcà
Ël Cit mërcà d'Yvette as ten an piassa de Gaulle la dumìnica, ël màrtes, ël giòbia e ël saba, tuta la giornà.
Ël merco 'd matin a-i é ël mërcà provensal.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Alp Marìtime
Bonson (Alp Marìtime)

**Bonson** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd j'Alp Marìtime. As dëstend an sna surfassa ëd 6,72 km², con 601 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità d'89 abitant al chilòmeter quàder.

Ël pais a l'é postà ansima a 'n ravin, dzora al Var.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Alp Marìtime
Catedral ëd Mazara del Vallo

La **catedral ëd Mazara del Vallo**, cesa ëd Mazara del Vallo, a l'é dël sécol ch'a fa XI, ma a l'é l'arzultà dle modìfiche ëd la fin dël sécol ch'a fa XVII.

An sla fassada a-i é ël portal con ël përsonage ëd Rugé an riliev (sécol ch'a fa XVI).
L'anterior, partagià an tre, a l'é rich ëd motiv scolturaj; ant la part absidal a-i é na *Trasfigurassion* d'Antonino Gagini con decorassion e stuch dla famija Ferraro.
Ant ël transet dë snistra a-i son d'euvre ëd Marabitti e d'Antonello Gagini.
Ant la navà ëd drità un portal an màrmol ëd Berrettaro (sécol ch'a fa XVI).

Categorìa:Cese ëd Mazara del Vallo
Cesa ëd San Michel (Mazara del Vallo)

La **cesa ëd San Michel** ëd Mazara del Vallo a l'é dël sécol ch'a fa XVII.
A goerna dë scolture armarchèivoj ëd lë studi Gagini e dij dissìpoj ëd Serpotta.

Michel (Mazara del Vallo)
Digne-les-Bains

**Digne-les-Bains** a l'é na comun-a fransèisa situà ant ël dipartiment ëd j'Alp d'Àuta Provensa, ant la region Provensa-Alp-Còsta Asura. Soa popolassion a l'era ëd 16064 abitant ant ël 1999. 

## Colegament
* http://www.mediterranee-france.com/villes/Alp d'Àuta Provensa/digne-les-bains/ 
* https://web.archive.org/web/20080607130303/http://www.mairie-dignelesbains.fr/ 
* http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087&amp;CommuneId=11454 

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Alp d'Àuta Provensa
Montagnac-Montpezat

**Montagnac-Montpezat** a l'é na comun-a fransèisa ant la region administrativa ëd Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd j'Alp d'Àuta Provensa. A së stend për n'aira ëd 34,18 km², con 391 abitant, scond ël censiment dël 2005, con na densità ëd 11 ab/km².

## Demografia

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Alp d'Àuta Provensa
Mecànica rassional

La **mecànica rassional** (o **mecànica clàssica**) a smon ij prim modej matemàtich fondamentaj ëd la fìsica.
A l'é na dedussion lògica da le laj dla dinàmica ëd Galilei e Newton.

Ij còrp an moviment a son arpresentà da dij sìngoj pont o da d'ansem continuà ëd pont mòbij con o sensa vìncoj ant lë spassi afin tridimensional euclideo o ant un particolar ëspassi afin a quatr dimension: lë spassi-temp ëd Newton.
L'utiss matemàtich prinsipal a l'é ël càlcol vetorial ant jë spassi afin.
J'oget cinemàtich ch'a descrivo ël moviment dij còrp e ij posson ch'a lo pròvoco a son arpresentà da 'd vetor o, dzortut ant la mecànica dij continuo, da 'd tensor.

## Stòria
La mecànica rassional a s-ciòd da l'euvra ëd Galileo Galilei (1564-1642), consolidà da Isaac Newton (1642-1727) e alvà a sistema da Leonhard Euler (1707-1783).

Categorìa:Fìsica matemàtica
Dialèt lomlin

Ël **lomlin** (*dialèt ümlén*) a l'é un dialèt dël Lombard ossidental parlà ant la Lomlin-a, (provincia ëd Pavìa). Cost dialèt-sì as diferensia da j'autri dialèt dël lombard ossidentaj për la posission dla Lomlin-a, ch'a confin-a con la provincia ëd Lissandria.

## Lese ëdcò
*dialèt pavèis
*lissandrin

Categorìa:Lombard ossidental
Castellane

**Castellane** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël dipartiment ëd j'Alp d'Àuta Provensa. As dëstend su na surfassa ëd 117,79 km², con 1592 abitant, scond ël censiment dël 2004, con na densità ëd 13 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Alp d'Àuta Provensa
Aiglun

***Aiglun*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Aiglun (Alp Marìtime)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Alp Marìtime

* d'un **[[Aiglun (Alp d'Àuta Provensa)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Alp d'Àuta Provensa
Associassion për l'arforma

L**'Associassion për l'arforma** (*Association pour la réforme*) a l'é n'associassion polìtica creà dël 1995 da Édouard Balladur.
A fa arferiment a l'UMP.

Categorìa:Polìtica
Cesa ëd Santa Margrita (Sciacca)

La **cesa ëd Santa Margrita** ëd Sciacca a armonta al sécol ch'a fa XIV e a l'é stàita arstruturà dël sècol ch'a fa XVI.

A l'ha ël portal dla fassada d'aspet gòtich; col an sla banda a smon dle caraterìstiche ch'as anspiro al gòtich dl'Arnassensa e a l'é archincà ëd riliev ëd P. Bonitate e Francesco Laurana.
Le decorassion ën stuch a l'anterior, d'O. Ferraro, a son dël sécol ch'a fa XVII.

Margrita
Catedral ëd Sciacca

La prima costrussion ëd la **catedral ëd Sciacca** a l'é dël sécol ch'a fa XII, a l'época norman-a, ma dël sécol ch'a fa XVIII a l'han faje n'arstruturassion completa.
Dla costrussion originaria a-i resta mach pì la part absidal.

An sla fassada e andrinta as armarco vàire scolture, dont cheidun-e a son d'Antonello e Domenico Gagini.

Categorìa:Cese ëd Sciacca
Cesa ëd San Nicòla (Sciacca)

La **cesa ëd San Nicòla** a l'é na cita cesa romànica dël sécol ch'a fa XII ëd Sciacca.

A smon na fassada linear e tre cit àbsid a bariera.

## Arferiment

Nicòla
Cesa ëd San Michel (Sciacca)

La **cesa ëd San Michel** ëd Sciacca a l'é dël sécol ch'a fa XVI.
A resta an piassa G. Noceto.

Michel
Catedral ëd Caltanissëtta

La costrussion ëd la **catedral ëd [[Caltanissëtta]]** a l'é ancaminà ant la sconda mità dël sécol ch'a fa XVI e a l'é stàita livrà ant la prima mità dël sécol apress.

Soa fassada a l'é assè estèisa.
L'anterior, sever e splendrient, as fa armarché për soe caraterìstiche rococò dël sécol ch'a fa XVIII, con tanti stuch ch'a fan da curnis fiorìa ai numeros fresch ëd Guglielmo Borremans.
Doi órdin ëd pilie potente ch'a reso le vòlte arcà a delìmito le tre navà.

## Euvre d'art goernà ant la catedral
Ant la prima capela a drita na pitura dël sécol ch'a fa XVII a arpresenta ël *Batésim ëd Gesù*.
Na statua ëd bòsch ch'a arpresenta l*'Arcàngel Michel*, euvra ëd Stefano Li Volsi dël sécol ch'a fa XVII, a resta an na capela a drita dla capela prinsipal.
An sl'autar dël transet dë snistra a-i é na *Vèrgin dël Carmel* ëd Filippo Paladino.

Categorìa:Cese dla Sicilia
Categorìa:Caltanissëtta
Catedral d'Enna

La **catedral d'Enna** a armonta al sécol ch'a fa XIV.
Costruìa an pien-a época aragonèisa, ant la sconda mità dël sécol ch'a fa XV a l'é stàita vastà da 'n feu.
A l'é stàita restaurà an época baròca, ant ël sécol ch'a fa XVII.

La poderosa fassada a dà ansima a na scalinada movimentà e a l'é caraterisà da 'n pòrti dzormontà da na potenta tor dël sécol ch'a fa XVII.
La part absidal a l'é partagià an tre e a l'é ëd ciàir ëstil gòtich.
An sla banda a drita as armarca un portal ëd Gagini dël sécol ch'a fa XVI, ch'a comprend un bass-riliev an màrmol ch'a figura *San Martin e ël pòver*, portà ambelessì da na veja cesa ch'a restava ant ël castel ëd Lombardìa.

L'anterior, senogràfich, a sotligna la tripartission dle navà separà da dle potente colòne ch'a reso dj'arcà an ogiva.
Ël bassin për l'eva benedìa dël sécol ch'a fa XVI, la cadrega scurpìa da G. Gallina dël sécol ch'a fa XVII e j'armarchèivoj bassin batesimaj ant la navà dë snistra a son fiamengh.
Motobin bel ël sofit a cassion ëd bòsch.
Ant la part presbiteral a-i son dle piture ëd F. Paladino dël sécol ch'a fa XVII.
Ant l'àbsid dë snistra as treuva la capela dël Sacrament e an col ëd drita la capela dla Vèrgin dla Visitassion.

Categorìa:Cese d'Enna
Cesa ëd Santa Ciàira (Enna)

La **cesa ëd Santa Ciàira** d'Enna a l'é na costrussion monumental dël sécol ch'a fa XVII ëd gust baròch, destinà a l'ancamin a servì da cesa për ij gesuita.
As alva ansima a na scalinada amponenta.
Anteressante a son la pavimentassion an siràmica dël sécol ch'a fa XIX e j'euvre an majòlica.

A parte dal sécol ch'a fa XVIII, la cesa a l'ha acujì l'órdin religios conventual dle clarisse.

Santa Ciàira (Enna)
Cesa ëd San Fransesch (Enna)

La **cesa ëd San Fransesch** d'Enna a armonta a l'orìgin al sécol ch'a fa XV, ma a l'é stàita vàire vire modificà da dle restaurassion.
Ant la part absidal a-i é na tor che na vira a l'era dël Palass dij Chiaramont.
Na scala a përmet d'intré ant ël pòrti lateral dla costrussion, anté che andrinta a son goernà un pressios còro ëd bòsch dël sécol ch'a fa XVII, un Crucifiss an bòsch dël sécol ch'a fa XV e n*'Adorassion dij mago* atribuìa a S. de Wobreck.

Fransesch
Dialèt pavèis-vogherèis

Ël **pavèis-vogherèis** o mach **pavèis** (*dialet paves-vugares* an parlà locaj) a l'é na variant dël Lombard ossidental parlà ant la Provincia ëd Pavìa. Cost-sì a rapresenta un dialèt ëd transission antra ël milanèis, ël piemontèis e l' emilian, avend dle caraterìstiche ëd mincadun-a ëd coste parlà. 

## Lese ëdcò
*Pavìa
*Voghera
*dialèt lomelin

Categorìa:Lombard ossidental
Catedral ëd Piazza Armerina

L'amponenta **catedral ëd Piazza Armerina** a l'é na costrussion an stil baròch ch'a armonta al sécol ch'a fa XVII.
A l'é stàita tirà su anté ch'a-i era già na cesa dël sécol ch'a fa XV.

La fassada a dà ansima a na scalinada e a smon dij caràter manerìstich dël sécol ch'a fa XVI e un portal original, archincà da colòne tordùe an pera ëd tov.

L'anterior baròch grandios a l'é sircondà da l'overtura senogràfica dla cùpola.
A l'autar magior a-i é un pressios tabernàcol d'argent anté ch'as treuva na fiamenga pitura bisantin-a ch'a figura *Marìa Santìssima dla Vitòria*.
An sle muraje lateraj as treuvo dle piture dël sécol ch'a fa XVI dël Sòp ëd Gangi.
A drita dl'intrada, n'arcà armarchèivol atribuìa a A. Gagini a sara ij bassin batesimaj.
Ant la capela a drita as treuva un bel Crucifiss ëd bòsch atribuì al Mèistr ëd la Cros ëd Piassa Armerin-a dël sécol ch'a fa XV e na *Vèrgin con Bàmbin* ch'a riva da l'Umbria.
A-i son peui ëd piture ëd F. Paladino, G. Martorana e J. Ligozzi.

Ant ël musé dla catedral as peulo vëdd-se dij bass-riliev ëd grand valor, dij pressios arlichiari, dj'oget d'argent e d'antich presepi.

Categorìa:Cese ëd Piazza Armerina
Cesa dël grand priorà ëd Sant Andrea

La **cesa dël grand priorà ëd Sant Andrea** a armonta al sécol ch'a fa XII e a l'é un dj'edifissi religios pì vej ëd Piassa Armerin-a.
Sò portal a arciama dij motiv dë stil àrabo-norman.

Andrea
Cesa ëd la Commenda

La **cesa ëd la Commenda** a l'é na cesa gòtica ëd Piassa Armerin-a.
Na vira a l'era sede ëd l'órdin dij sivalié ëd Gerusalem e ëd Malta.

Commenda
Categorìa:Gòtich
Castel aragonèis ëd Piassa Armerin-a

Ël **castel aragonèis** ëd Piassa Armerin-a a l'é stàit tirà su vers la fin dël sécol ch'a fa XIV sota Martin I d'Aragon-a.
A l'é n'edifissi a base quadrà con dle tor ant ij canton, ch'as ampon ant la fisonomia dla sità.

Categorìa:Castej dla Sicilia
Categorìa:Architetura ëd Piazza Armerina
Palass Trigona

**Palass Trigona** a l'é un palass ëd Piassa Armerin-a dël sécol ch'a fa XVIII.
A l'é ant lë stil dl'Arnassensa e baròch.

Trigona
Categorìa:Architetura ëd Piazza Armerina
Antonio Conte

**Antonio Conte** (Lece, 31 Luj 1969) a l'é n' anlenator italian ch' al dì d'ancheuj a anlen-al Nàpoli.
A l'é ëdcò stàit un fotbaleur dla Juventus, dal 1991 al 2004, e a l'é stàit adritura sò capitani (dal 1996 al 2001, quand a l'ha rampiassalo Alessandro Del Piero).

## Tìtoj

### '''Fotbaleur'''

#### Competission nassionaj
**Campionà italian**: 5
*Juventus: 1994-1995, 1996-1997, 1997-1998, 2001-2002, 2002-2003
**Copa Italia**: 1
*Juventus:1994-1995
**Supercopa italian-a**: 4
*Juventus: 1995, 1997, 2002, 2003

#### Competission internassionaj
**Copa UEFA**: 1
*Juventus: 1992-1993
**Champions League**: 1
*Juventus: 1995-1996
**Supercopa UEFA**: 1
*Juventus: 1996
**Copa Intercontinental**: 1
*Juventus: 1996
**Copa Intertoto**: 1
*Juventus: 1999

### '''Anlenator'''
##### Socetà
**Campionà italian ëd Serie B**: 1
*Bari: 2008-2009
**Campionà italian**: 5
*Juventus: 2011-2012, 2012-2013, 2013-2014
*Inter: 2020-2021
*Nàpoli: 2024-2025
**Supercoppa italian-a**: 2
*Juventus: 2012, 2013
**Campionà anglèis**: 1
*Chelsea: 2016-2017
**Copa dl'Anghiltèra**: 1
*Chelsea: 2017-2018

##### Individual
**Banca d'argent**: 1
*2008-2009

Categorìa: Fotbaleur dla Juventus
Catedral ëd Ragusa

La **catedral ëd Ragusa** a l'é na portentosa costrussion dël sécol ch'a fa XVIII, dedicà a San Gioann Batista.
A resta an piassa San Gioann Batista, ant la part pì recenta dla sità 'd Ragusa.

A l'é delimità da na balustrada an màrmol.
L'eleganta fassada, su doi órdin, as dësvlupa an larghëssa.
Ant l'órdin an bass a l'é dividùa an diression vertical da dle potente colòne con an àut dij capitej archincà.
Su minca banda dël portal prinsipal as treuvo dle cite colòne binele scanalà ch'a reso na decorassion architetural dë stil baròch, motobin rica ëd figure scolturaj.
Da banda dla fassada as alva l'àut cioché ch'a finiss con na strutura a cùspida.

L'anterior, ëd tipo basilical, a l'é dividù an tre navà.
Ant le navà lateraj as treuvo dle capele dël sécol ch'a fa XIX, archincà con djë stuch artìstich.

Categorìa:Cese ëd Ragusa
Cesa ëd Santa Marìa dla Scala

La **cesa ëd Santa Marìa dla Scala** a resta ant la part pì oriental ëd Ragusa.
Sò nòm a ven da l'anciarmanta scalinada ch'a men-a a la cesa ëd Santa Marìa ëd l'Itria.

Santa Marìa dla Scala a dàita dël sécol ch'a fa XV e a l'é stàita an gran part arcostruìa séghit al taramòt dël 1693.
A l'ha goernà chèiche struture dla costrussion originaria, dont as peul vëdd-se ël cioché, ël portal e le reste ëd la cadrega.

Le navà a l'han la marca dël gòtich ëd l'Arnassensa.
An na capela restaurà dël 1500 (scond autar a drita) a l'é goernà un bass-riliev an tèra cheuita dla sconda mità dël sécol ch'a fa XVI ch'a arpresenta na *Dormission ëd la Vèrgin*, d'evident ëstil Gagini.

Santa Marìa dla Scala
Cesa ëd Santa Marìa ëd l'Itria

La **cesa ëd Santa Marìa ëd l'Itria** a l'é na cesa ëd Ragusa dël sécol ch'a fa XVIII.

## Arferiment

Santa Marìa ëd l'Itria
Cesa ëd San Giòrs (Ragusa)

La **cesa ëd San Giòrs** ëd Ragusa a l'é na ciadeuvra baròca.
Ël proget ëd la costrussion a l'é stàit elaborà da R. Gagliardi e a l'é stàit livrà dël 1775.

La cùpola a l'é neo-clàssica e a dòmina ël quartié d'Ibla.
La fassada, senogràfica, a da an sna scalinada e a l'é caraterisà da un tripl órdin dividù an vertical da dle colòne e archincà da dij motiv scolturaj e fiorì.
L'anterior a l'é partagià an tre navà, separà da dle pilie.
Ant la sacristìa a l'é goernà un pressios tesòr e dle figure scurpìe ëd lë studi Gagini.

San Giòrs
Cesa dl'Imacolà (Ragusa)

La **cesa dl'Imacolà** ëd Ragusa a armonta al sécol ch'a fa XIII, ma a l'é stàita vàire vire restaurà.
A presenta un bel cioché e un portal dël perìod svev.
Na vira a l'era consacrà a San Fransesch.

Imacolà
Musé archeològich ibleo

Ël **musé archeològich ibleo** ëd Ragusa a l'é stàit costruì ant j'agn 1960.
A goerna dij tòch artrovà ant ël teritòri dla provinsa, rangià conforma a 'n criteri topogràfich e cronològich.

## Ël contnù
*La prima session a l'é dedicà a j'oget ëd l'archeologìa preistòrica, con dle testimonianse ch'a van dal paleolìtich a l'età dël bronz.
*La sconda session a goerna dle reste artrovà ant j'anviron dl'ansediament elénich ëd Camarin-a.
*Ant la tersa session a son rangià dj'oget ëd j'ansediament sìcuj dij perìod arcàich e clàssich; an particolar coj ëd Mont Casesia.
*La quarta session a rësguarda le dëscuverte fàite ant j'ansediament elenìstich.
*Ant la quinta session a son rangià ij repert dj'ansediament ch'a armonto al perìod roman. Motobin anteressante a son le decorassion an mosàich d'un leu ëd cult paleo-cristian artrovà a Santa Cros Camarin-a e j'anscrission ëd Còmiso.
*Ant la sesta session a son goernà dij tòch ëd vàire proveniense.

Categorìa:Archeologìa
Categorìa:Musé dla Sicilia
Categorìa:Ragusa
Catedral ëd Mòdica

La **catedral ëd Mòdica**, cesa baroca ëd Modica e consacrà a San Giòrs, a armonta a la prima mità dël sécol ch'a fa XVII, ma a l'é stàita tuta arfàita ant ël sécol ch'a fa XVIII.

La fiamenga fassada a tre órdin as afacia sna scalinada amponenta, ëd bel ëstil baròch sicilian.
L'órdin pì an àut a l'é stàit livrà ant la prima mità dël sécol ch'a fa XIX.

L'anterior, a cros latin-a, a l'é partagià an sinch navà.
A smon, ant la part absidal, un fiamengh polìtich dël sécol ch'a fa XVI, ch'a l'é bel fé ch'a sia dla scòla d'Antonello ëd Messin-a.
Armarchèivoj a son ëdcò jë stuch dël còro e le pressiose gravure baròche dël sécol ch'a fa XVIII.
L'autar magior a l'é stàit realisà antra la fin dël sécol ch'a fa XVII e l'inissi ëd col ch'a fa XVIII.

Davzin a n'intrada lateral as peul vëdd-se n'armarchèivol *Assonsion* ëd Filippo Paladino dël sécol ch'a fa XVII e, an sla pavimentassion an màrmol, n'orloge solar con ij sign dël zòdio.

Categorìa:Cese ëd Modica
Phong Nha-Ke Bang

Ël parch ëd montagna ëd **Phong Nha-Ke Bang** ant l'é ant la lista dij pòst protegiù da l'UNESCO.

Phong Nha-Ke Bang a resta ant la Provinsa ëd Quảng Bình, an Vietnam, ant la region Bac Trung Bo.

Categorìa:Provinsa ëd Quảng Bình
Cesa ëd San Pé (Mòdica)

La **cesa ëd San Pé** ëd Mòdica a armonta al sécol ch'a fa XIV, ma a smon dle caraterìstiche dël sécol ch'a fa XVIII, për via 'd na restaurassion dovùa a doe distrussion provocà da dle scòsse ëd taramòt durant ël sécol ch'a fa XVII.

La fiamenga fassada baròca a dobi órdin a dà an sna scalinada senogràfica, delimità da na grija an fer decorà con dë statue.
L'anterior a l'é partagià an tre navà con dle colòne maestose ch'a finisso con dij fiamengh capitej corint.
As peulo vëdd-se la scoltura ëd *San Pé e ël paralìtich* ëd P. Civiletti, dla fin dël sécol ch'a fa XIX, e na bela còpia an màrmol dl'arnomà *Vèrgin ëd Tràpani* ëd Laurana.

Pé
Cesa ëd San Gioann Batista (Vitòria)

La **cesa ëd San Gioann Batista** ëd Vitòria a armonta ai prim agn dël sécol ch'a fa XVIII.

L'amponenta fassada a tre órdin as dësvlupa an diression vertical.
L'anterior a tre navà a l'é archincà con djë stuch, dij màrmol e dle doradure.
A-i son na statua ëd bòsch dël *Batista*, dle scolture dlë studi ëd Serpotta e dle tèile dij dissìpoj ëd Pietro Novelli.

Gioann Batista (Vitòria)
Categorìa:Vittoria (RG)
Bagnères-de-Luchon

**Bagnères-de-Luchon**, ëdcò conossùa mach com **Luchon**, a l’é na comun-a fransèisa ant ël dipartiment d’Àuta Garon-a. Popolassion ëd 2.900 abitant (1999).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Àuta Garon-a
Muret

**Muret** (an gascon ossitan, ***Murèth***), a l'é na comun-a fransèisa situà ant ël dipartiment d’Àuta Garon-a e ant la region ëd Mesdì-Pirené.

## Sità gemelà
* Monzón (Spagna)

## Colegament

* Sit ëd la prefetura ëd Muret

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Àuta Garon-a
Ponlat-Taillebourg

**Ponlat-Taillebourg** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment d’Àuta Garon-a. A së stend për na surfassa ëd 8,6 km², con 457 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 53 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Àuta Garon-a
Quint-Fonsegrives

**Quint-Fonsegrives** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment d'Àuta Garon-a. As dëstend an s'na surfassa ëd 7,38 km², con 4 478 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 606 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Àuta Garon-a
Revel (Àuta Garon-a)

**Revel** a l’é na comun-a fransèisa ëd 7 985 abitant (1999), situà ant ël dipartiment d’Àuta Garon-a.

## Galerìa

Figura:Beffroi halle revel 31250 france.jpg|La Halle centrale (Beffroi)
Figura:Beffroi halle detail revel 31250 france.jpg|Détail du beffroi
Eglise Notre-Dame de Revel.jpg|Eglise Notre-Dame

Figura:Vitrail get revel 31250 revel france.jpg|Vitrail **Get 31** sur les murs de l'ancienne usine de liqueur


Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Àuta Garon-a
Camargue

La **Camargue** a l'é na region stòrica dla Provensa, an Fransa.

Sò teritòri a corespond dzortut al gran delta ch'ël fium Ròno a forma an campand-se ant ël Mar Mediterani.

Categorìa:Provensa-Alp-Còsta Asura‎
Musé archeològich Ghjilormu Carcopino

Ël **musé archeològich Ghjilormu Carcopino** as treuva a Aleria ant la region ëd Còrsica, an Fransa e a l'é stàit costruì ant l’agn 1978 ant l'edifissi dël Fòrt ëd Matra (sécol ch'a fa XV).

A goerna dij tòch artrovà ant ël teritòri dl'antica sità d’Aleria, rangià conforma a 'n criteri topogràfich e cronològich.
## Ël contnù
Ël musé a l'é dedicà a j'oget ëd l'archeologìa antica, con dle testimonianse ch'a van da l’época dl’antica Grecia a l'età ëd mes an passanda a travers la dominassion dij Roman.

## Galarìa fotogràfica

File:Oenoché, bronze01.JPG|Ola an bronz
File:Oenoché01a.JPG|Ola an bronz
File:Oenoché01b.JPG|Mudajon an bronz
File:Rhyton en forme de tête d'équidé01.JPG|Copa zoomorfa an forma ëd testa ëd caval
File:Aleria, Fort de Matra2.jpg|Fòrt ëd Matra
File:Aleria, Fort de Matra3.jpg|Fòrt ëd Matra
File:Aleria, Fort de Matra.jpg|Fòrt ëd Matra
File:Aléria musée pièce 1.jpg
File:Aléria musée pièce 2.jpg
File:Aléria musée pièce 3.jpg
File:Aléria musée pièce 4.jpg


Categorìa:Archeologìa
Categorìa:Musé dla Fransa‎
Gianluigi Buffon

**Gianluigi Buffon** (Carara, 28 Gené 1978) a l'é 'n fotbaleur italian, portié dla Juventus e dla nassional italian-a, con la qual a l'é stàit campion dël mond dël 2006. 

Buffon, Gianluigi
Aurignac

**Aurignac** a l’é na comun-a fransèisa dël dipartiment d’Àuta Garon-a, mondialment avosà për ij sò sit archeològich, andoa as ancontro le pi rapresentative forme d’art paleolìtica, conossùe com Perìodo Aurignassian.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Àuta Garon-a
Saint-Gaudens

**Saint-Gaudens** (Lenga ossiitan-a gascon: **Sent Gaudenç**) a l'é na comun-a dla Fransa, situà ant ël dipartiment d’Àuta Garon-a, ant la region dël Mesdì-Pirené .

## Colegament
* Site officiel de la ville de Saint-Gaudens
* Office de tourisme du Saint-Gaudinois
* Saint-Gaudens sur le site de l'Institut géographique national

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Àuta Garon-a
Saint-Lary-Soulan

**Saint-Lary-Soulan** a l'é na comun-a fransèisa dël dipartiment ëd j’Àut Pirené, ant la region aministrativa ëd Mesdì-Pirené.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Àut Pirené
Lourdes

**Lourdes** o **Lurdes** (an fransèis *Lourdes*, an ossitan gascon *Lorda*) a l’é na comun-a fransèisa situà ant ël dipartiment ëd j’Àut Pirené, region ëd Mesdì-Pirené. Ant ël 2007 a l’avìa 15 254 abitant e na surfassa geogràfica ëd 37 km².

## Colegament
* Pàgina ufissial dël Santuari ëd Lourdes
* Associassion dë Turism ëd Lourdes

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Àut Pirené
Sédeilhac

**Sédeilhac** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment d’Àuta Garon-a. A së stend për na surfassa ëd 6,16 km², con 69 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 11 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Àuta Garon-a
Revel

***Revel*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Revel (Coni)|comun italian]]** an provinsa ëd Coni

* d'un **[[Revel (Àuta Garon-a)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Àuta Garon-a
Saint-Léon (Àuta Garon-a)

**Saint-Léon** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment d'Àuta Garon-a. As dëstend an s'na surfassa ëd 24,21 km², con 750 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 30 abitant al chilòmeter quàder.

Saintleonautagarona
Cesa ëd San Martin (Siracusa)

L'edifissi dël di d'ancheuj dla **cesa ëd San Martin** ëd Siracusa a l'é dël sécol ch'a fa XIV, ma an sël pòst a-i era già ant ël VI sécol n'antica basìlica paleocristian-a.

L'anterior a l'é articolà an tre navà separà da dle pilie.
Andrinta a la cesa a-i é 'n trìtich dël sécol ch'a fa XV dë stil gòtich antërnassional.

Martin
Cesa ëd Santa Marìa dij Miràcoj

J'orìgin ëd la **cesa ëd Santa Marìa dij Miràcoj** ëd Siracusa a armonto a la fin dël sécol ch'a fa XV.
L'edifissi a smon na fassada con un bel portal an màrmol dlë stil dl'Arnassensa, ch'a mostra j'element tìpich ëd l'art dij Gagini.
L'andrinta a l'ha goernà, dzortut ant la part absidal, dj'element dë stil gòtich catalan.

Santa Marìa dij Miràcoj
Categorìa:gòtich
Cesa dël Colege

La **cesa dël Colege** ëd Siracusa a l'é na costrussion dël sécol ch'a fa XVII, ëd ciàira marca baròca.
As caraterisa për soa fassada amponenta, mai livrà.
L'ampi anterior a l'é archincà con d'ornament baròch e na pressiosa decorassion dj'autar dël sécol ch'a fa XVIII.

Colege
Lagh d'Òrta

Ël **Lagh d'Òrta** (Italian: *Lago d'Orta*), ciamà 'dcò **Cusi** (dal Latin: *Lacus Cusius*, it. *Cusio*) a l'é situà an Piemont, fra la provincia ëd Verbania e la provincia ëd Noara.

## Comun-e dël Lagh
* provincia ëd Noara: Òrta, Miasin, Pitnasch, Pela, San Mauritsi, Gosan, Pogn, Bolsan, Amén, Armagn.
* provincia ëd Verbania: Omegna, Gnun, Bolèj, Quarnà Dzora, Quarnà 'd Sota, Césara, Àrola.

Orta
Palass Bellomo

**Palass Bellomo** ëd Siracusa a l'é n'edifissi dël sécol ch'a fa XIII, d'orìgin sveva.
A smon dij caràter gòtich e un bel portal.
Doi sécoj apress soa costrussion a l'é stàit arstruturà an stil catalan; ëd cost perìod a l'é la serie dë fnestre binele dël pian dë dzora.

Ant ij locaj ëd Palass Bellomo a l'ha soa sede la Galarìa regional.

Bellomo
Categorìa:Architetura ëd Siracusa‎
Chelle-Debat

**Chelle-Debat** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment ëd j’Àut Pirené. A së stend për na surfassa ëd 8,69 km², con 206 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 23 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Àut Pirené
Palass arsivëscovil ëd Siracusa

Ël **palass arsivëscovil** ëd Siracusa a l'é na costrussion realisà dla prima mità dël sécol ch'a fa XVII da Andrea Vermexio an sle reste ëd n'edifissi dl'età ëd mes.
L'eleganta fassada a mostra j'arstruturassion ëd la fin dël sécol ch'a fa XVIII, cand a l'han giontaje un ters pian.

arsivëscovil
Categorìa:Architetura ëd Siracusa‎
Palass dël Senà (Siracusa)

Ël **palass dël Senà** ëd Siracusa a l'é na costrussion baròca dla prima mità dël sécol ch'a fa XVII, atribuìa a Giovanni Vermexio.
Al di d'ancheuj a l'é la ca dla comun-a.

Djë sgav archeològich a l'han mostrà la presensa an sël leu ëd reste d'un vej edifissi jònich dël VI sécol aGC, ch'a dovìa esse ël templi d'Artémide.

Senà
Categorìa:Architetura ëd Siracusa‎
Aspin-en-Lavedan

**Aspin-en-Lavedan** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment ëd j'Àut Pirené. As dëstend an sna surfassa d'1,77 km², con 223 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 125 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Àut Pirené
Lissànder III ëd Macedònia

**Lissànder III ëd Macedònia**, dit **ël Grand** (an grech antich: *Aléxandros III toû Filíppou ho Mégas, basileùs tôn Makedónōn*), nàit ël 26 ëd luj dël 356 aGC e mòrt ël 10 ëd giugn dël 323 aGC, a l'é stàit un dij pi grand imperator dla stòria.

## Achit e famija

Lissànder III a l'era fieul ëd Filip II ëd Macedònia e d'Olimpia (ciamà ëdcò Olimpiad), fija dël re epiròta Neotolèm I. 
Lissànder a l’avia na sorela, ciamà Cleopatra, e un nùmer motobin grand ëd sorele e frej naturaj, antrames ij quaj a-i era ëdcò Tolomé, ch’a l’é vnù un dij sò generaj e, aprèss soa mòrt, ël re d'Egit con ël nòm ëd Tolomé I.

Categorìa:Sovran
Castel Maniace

Ël **castel Maniace** ëd Siracusa a l'é na costrussion a rampar dël sécol ch'a fa XIII, d'época sveva.
A l'ha pianta quadrà con dle torëtte silìndriche ant ij canton e un portal gòtich ogival.

Le modìfiche fàite arlongh ij sécoj a l'han motobin cangià la strutura originaria dël castel, anté ch'a-i era un salon fiamengh partagià da dle colòne.

Castelmaniace
Categorìa:Architetura ëd Siracusa
Galarìa regional ëd Siracusa

La **Galarìa regional** ëd Siracusa a l'é na colession dë scolture e ëd piture, postà ant ij locaj ëd Palass Bellomo.
Ël pian teren a l'é dedicà a j'aspet ëd la scoltura an Sicilia dal perìod paleocristian al sécol ch'a fa XVI; al prim pian as treuva la pinacoteca.

Categorìa:Art figurativa e architetura
Categorìa:Musé dla Sicilia
Categorìa:Siracusa
Catacombe ëd Santa Marìa ëd Gesù

Le **catacombe ëd Santa Marìa ëd Gesù** a son dle catacombe dël III sécol a Siracusa.

Categorìa:Paleocristianésim dl'Imperi d'ossident
Categorìa:Siracusa
Catedral d'Augusta

La **catedral d'Augusta**, cesa baroca d'Augusta, a l'ha soe orìgin ant ël sécol ch'a fa XVII, ma a l'é stàita torna costruìa séghit al taramòt dël 1693; ij travaj a son ëstàit livrà ant la sconda mità dël sécol ch'a fa XVIII.

Categorìa:Cese d'Augusta (SR)
Cesa dj'Ànime dël Purgateuri

La **cesa dj'Ànime dël Purgateuri** a l'é na cesa baroca dël sécol ch'a fa XVIII d'Augusta.

Anime dël Purgateuri
Cesa ëd San Pàul (Palazzolo Acreide)

La **cesa ëd San Pàul** ëd Palazzolo Acreide a l'é dël sécol ch'a fa XVIII.
A smon na fassada a tor, rica ëd decorassion.
A l'é atribuìa a l'architet Vincenzo Sinatra.

Pàul
Cesa ëd San Sebastian (Palazzolo Acreide)

La **cesa ëd San Sebastian** ëd Palazzolo Acreide a l'é dël sécol ch'a fa XVII.
A resta dnans a la ca dla comun-a.
A l'ha na fassada dë stil baròch ch'as alva dzora na gran scalinada.

Sebastian
Palass Ducezio

**Palass Ducezio** a l'é la ca dla comun-a ëd Noto.
A l'é n'euvra ëd Vincenzo Sinatra dël sécol ch'a fa XVIII.
Dë dnans a l'ha dij pòrti artìstich.

Ducezio
Categorìa:Architetura ëd Noto
Vërslèis

Ël **vërslèis** a fa part dij dialèt orientaj dël piemontèis, ansema al monfrin, l' astësan, ël lissandrin, ël bielèis, ël langhèt, ël mongarelèis e ël valsesian. As diferensia d'la *koinè turinèisa* për ël fàit ch' a l'é motobin contaminà dal dialèt dla vzin-a Noara (ël noarèis). An efet, n'esempi ciàir a peul esse 'l fàit che as deuvro pì 'd soens ij përnòm përsonaj *Lu* e *Lee* an leu ëd *Chiel* e *Chila*.

### Esempi ëd Vërslèis

Un òm a l'ava doi fieui;
e al pù giovo ëd lor l'ha dit al pari: “O pari, dami al fat mè, ca 'm peul tochèmi!”. E al pari l'ha fat la division.
E pòchi dì dòp al fieul pù picio l'ha rabajà su tut, e as n'è andàsne lontan, e en pòch temp s'è butàsi en malora per fè ad ribòti.
E dòp consumà tut, j'è vnùje ent col pais 'na gran famin-a, e lù l'ha comensà a trovèssi en bsògn. 
E l'è andà con un ëd coi paisan, ch'a 'l l'ha mandàlo ant i sò camp a larghè i pòrch.
E lù al desiderava d'empìssi con le scòrse che mangiavo i crin; ma a-j era nen un ch'a-j na déissa.
Ma pensand ai fat sò a l'ha dit: "Quanta gent pagà da mè pari i han dël pan a ròta ëd còl, e mi belechì i crepo ëd fam!
I m'ausrò e i andarò da mè pari e i-j dirò: *O pari, mi i hò fat mal avanti a Dio e dnans a voi;*
*E i merit pù nen d'essi ciamà vòss fieul; fèmi vòss servitor*"
Donch ël fieul s'è ausàsse, e l'è vnù da sò pari. E 'ntant ch'a l'era ancor lontan, sò pari a 'l l'ha vdùlo, e j'ha fàje pena. A l'è cors, a s'è campàsse al còl e l'ha basàlo.
E 'l fieul j'ha dìje: "O papà, mi i hò fat mal e contra nòss Signor e 'n fàcia ëd voi; e i merit pù nen d'essi ciamà vòss fieul"
Ma ël pari l'ha dit ai sò servitor: "Portè subit ël vestì pù bèl, e butèlo an neuv da cap a pè, con l'anèl con dë scarpe neuvi;
Anland massè 'l pù bèl vitèl, ch'a peusso mangèlo e stèssni alegar;
Përchè 'sto fieul a l'era mòrt e adèss l'è vivo; a l'era perdù e a s'è trovàsse". E i 's son butàsse tuti a fè gran festa.
Anland ël prim mat a l'era an campagna e, vnènd a cà, essend già visin, ël sent la mùsica e 'l bal.
E ancantà ël ciama a un domestich lo ch'a-j era ëd neuv.
E lù a j'ha dìje: "Ël sò fradèl a l'è vnù a cà e sò pari a l'ha fat massè 'l pù bèl vitèl, përchè ch'a l'è rivà a cà ardì"
'Sta cosa l'ha fàje vnì ël fot, e l'era lì për andèssni. Ma sò pari vnènd ëd fòra a l'ha pregàlo d'ëvnì drent.  
Ma lui l'ha dit al pari: "Mi come mi, dòp tanti ani ch'i t'ubidisso, i hò mai avù un cravòt par stème alegar con i amis"
Ma adèss che ist mat, ch'a l'ha sgarà tut ël fat sò con dle pòrche, l'è vnù, voi fèi massè 'l pù bèl vitèl.
E lui l'ha dit: "Car ël mè mat, ti t'è sempar con mi, e tut lo ch'a l'è mè a l'è tò;
Adèss peui a 's dovìa fè festa e stè alegar, përchè 'sto tò fradèl a l'era mòrt e adèss l'è viv; a l'era perdù e s'è trovàsse."

Bernardino Biondelli, saggio sui dialetti Gallo-Italici, pag. 527

### Lese ëdcò

*Vërsèj
*provincia ëd Vërsèj

Categorìa:Piemontèis oriental
Galia Cisalpin-a

La **Galia Cisalpin-a** a l'era ël nòm che ij Roman a l'han dàit a l'àrea geogràfica (apress vnùa 'na provinsa dla Repùblica) ant ël teritori che al dì d'ancheuj a l'é ciamà l'Àuta Italia (ch'a comprend l'Emilia-Romagna, ël Friul, la Liguria, la Lombardìa, ël Piemont, ël Trentin e ël Véneto). Cost'area-sì a l'era abità dai pòpoj Séltich.

El fium Rubicon a marcava ël confín con l'Italia vera e pròpia, e a l'é stàit apress avèj traversà cost fium dël 49 aGC che Giulio Céser, apress avèj conquistà la Galia, a l'ha anandià la guèra sivila an tuta la Repùblica Roman-a, lòn ch'a l'ha mnà a l'istitussion ëd l'Imper Roman.
Palass Landolina

**Palass Landolina ëd Sant Alfan** a l'é un palass dël sécol ch'a fa XIX ëd Noto.
A smon na fassada a tre órdin e a l'é partagià an diression vertical da dle bande d'anquadrament.

Landolina
Categorìa:Architetura ëd Noto
Cesa ëd San Fransesch (Noto)

La **cesa ëd San Fransesch** a l'é na cesa dël sécol ch'a fa XVIII ëd Noto.
A dà an sna scalinada e a l'é ëd grand valor architetural.

Fransesch
Cesa dël Crocifiss

La **cesa dël Crocifiss** ëd Noto a armonta ai sécoj XVII e XVIII.
La fassada, nen livrà, a smon un bel portal con da banda dij lion stilòfor, dë stil romànich.

Andrinta, ant la part drita dël transet, as treuva na *Vèrgin* atribuìa a Laurana.

Crocifiss
Mont Pizzillo

**Mont Pizzillo** a l'é na montagna ëd Sicilia àuta 2414 méter.
A resta an provinsa ëd Catania, ant ël parch ëd l'Etna.

Montpizzillo
Montpizzillo
Abassìa ëd Sant'Àgata

L**'abassìa ëd Sant'Àgata** ëd Catania a l'é na costrussion dël sécol ch'a fa XVIII, euvra ëd Vaccarini.
As afacia an sna banda dla catedral, da la part ëd contrà Vitòrio Emanuel II.

L'edifisi as fa armarché për soa cùpola maestosa e le linie ancurvà ëd soa fiamenga fassada.

Categorìa:Cese ëd Catania
Cesa ëd San Plàcid (Catania)

La **cesa ëd San Plàcid** a l'é na cesa ëd Catania.
A l'é na costrussion amponenta, realisà ant la sconda mità dël sécol ch'a fa XVIII.

Plàcid
Cesa ëd San Giulian (Catania)

La **cesa ëd San Giulian** ëd Catania a l'é na costrussion baròca euvra ëd G.B. Vaccarini, ch'a l'ha livrala ant la sconda mità dël sécol ch'a fa XVIII.
La fassada a l'ha forme curvilinie e na lòbia a pòrti.
L'andrinta a l'é a pianta otagonal, dzormontà da na cùpola.
L'autar magior a l'ha na rica decorassion e un Crocifiss dël sécol ch'a fa XV.

Giulian
Cesa ëd San Fransesch Borgia (Catania)

La **cesa ëd San Fransesch Borgia**, ëdcò conossùa tanme **cesa dij Gesuita**, ëd Catania a l'é na costrussion dël sécol ch'a fa XVIII.
La fassada a l'é euvra d':it:Angelo Italia e a smon doi órdin ëd colòne binele.

## Note


Ignassi
Cesa ëd San Benedèt (Catania)

La **cesa ëd San Benedèt** ëd Catania a l'é dël sécol ch'a fa XVIII.
A l'é caraterisà da na fassada archincà con richisia e n'andrinta decorà, a na navà sola.

Benedèt
Cesa ëd Santa Marìa ëd Gesù (Catania)

Fabricà a soa orìgin ant ij sécoj ch'a fan XV e XVI, la **cesa ëd Santa Marìa ëd Gesù** ëd Catania a l'é stàita torna arcostruìa durant la prima desen-a d'agn dël sécol ch'a fa XVIII e, pì tard, torna arstruturà ëd fasson ancreusa.

Ansima a lë scond autar dë snistra a-i é na *Vèrgin con Bambin* d'A. Gagini.
Ël crocifiss dzora a l'autar magior a l'é stàit realisà da l'Ùmil ëd Petralìa.
A travers un portal an màrmol archincà con na *Pietà* dla prima mità dël sécol ch'a fa XVI sempe 'd Gagini, as intra ant la capela Paternò, a snistra dla fassada, ch'a fasìa part ëd la costrussion originaria; a l'ha dle linie gòtiche, a l'é caraterisà da na lunëtta maròn dë scòla Gagini e dëdzora a l'autar magior a-i é un tablò dël sècol ch'a fa XVI.

Marìa ëd Gesù
Asté

**Asté** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment ëd j’Àut Pirené. A së stend për na surfassa ëd 26,67 km², con 484 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 18 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Àut Pirené
Cesa ëd San Nicòla (Catania)

La **cesa ëd San Nicòla** ëd Catania a armonta al sécol ch'a fa XVIII.
A l'é un-a dle pì grande costrussion religiose ëd Sicilia.
A l'é caraterisà da soa bianca fassada amponenta, nen livrà e separà da dle colòne colossaj mutilà.

L'andrinta, ëd proporsion considerèivoj, a l'é articolà an tre navà separà da dle pilie amponente.
As caraterisa për soa liniarità mzurà e për ël manch total d'element ornamentaj.
Davzin a j'autar a-i son dle piture dij sécoj XVII e XIX.
Ant ël presbiteri a-i son n'òrgo dël sécol ch'a fa XVIII ëd D. del Piano e un fiamengh còro an bòsch travajà.
Ël transet dë snistra a fa intré ant la capela dij Mòrt an guèra e ant la sacristìa, dë stil rococò.
Da la cùpola a së s-ciàira un panorama fiamengh an sla sità e j'anviron.

Nicòla
Castel Ursino

**Castel Ursino** ëd Catania a l'é na grandiosa costrussion a pianta quadrà realisà ant la prima mità dël sécol ch'a fa XIII da Riccardo ëd Lentini.
A l'era stàit progetà për Federich II dë Svevia ch'a vorìa parèj protege la còsta da j'atach dij pirata e avèj na sitadela fortificà ant la sità për controlé mej ij possìbij batibeuj.
L'edifissi a l'é stàit arstruturà ant ël sécol ch'a fa XVI e restaurà dòp ij dann patì durant l'erussion dël 1669.

Soa strutura a rampar a l'é sircondà da 'n fossà.
Ant ij sò locaj as treuva ël Musé cìvich.

Categorìa:Castej dla Sicilia
Categorìa:Musé dla Sicilia
Categorìa:Architetura ëd Catania
Palass San Giulian

**Palass San Giulian** a l'é n'edifissi dël sécol ch'a fa XVIII ëd Catania.
A resta an piassa dl'Università.

San Giulian
Categorìa:Architetura ëd Catania‎