open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gnophos furvata

## Gnophos furvata
### Descrission
La ***Gnophos furvata*** a l'é na farfala dla famija dle Geometridae, a viv an Euròpa sentral e meridional . La duvertura dj'ale a l'é ëd 38-52 mm . A l'é ativa d'istà, da giugn a stèmber . Le ruve a son polìfaghe: a vivo an dzora a vàire piante erbose e busson . A l'é 'd color gris o brun, e as mës-cia bin con la scòrsa e le pere.

### Ambient
La ruva a viv an dzora a vàire piante, an tra cui Viburn (Viburnum), Biancospin (Crataegus), Prunus spinosa, Cornus sanguinea, Clematis vitalba, e vàire erbe com Teucrium montanum e Sanguisorba minor . A-j pias ij leugh sech e càud, com le colin-e erbose e ij bòrd dij bòsch, dzortut an teren calcaros . Le farfale a volo an luj-aost . La ruva a passa l'invern e a madura an prima .

### Distribussion
A viv an tuta Italia, ma a l'é pì comun-a ant le region setentrionaj. A l'é spantià 'dcò an Euròpa sentral e meridional, fin ai Carpas e a l'Ucrain-a . An chèiche zòne, com ël Belgi, a l'é motobin ràira e localisà . A l'é considerà **an perìcol** (endangered) an vàire part dël sò areal për via dla ridussion dj'ambit naturaj .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Gnophos furvata** Schiff.

Categorìa:Gnophos
Euchloris smaragdaria

## Euchloris smaragdaria

### Descrission
**Euchloris smaragdaria** a l'ha na larghëssa d'ale d'apepro 27–35 mm. A-i é na generassion a l'ann con le farfale ch'a vòlo an giugn-luj e stèmber.

### Ambient
Le ruve a vivo dzor Artemisia maritima e Achillea millefolium. 

### Distribussion
A viv an vàire region italian-e.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Euchloris smaragdaria** (Fabricius, 1787)

Categorìa:Euchloris
Barmet

Ël vin **Barmet** as prodov ant la comun-a ëd Donnas an Val d'Osta.

A l'é goernà an cite cantin-e naturaj, ch'a së s-ciamo *Barmet*, dont ël nòm.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Blanc doré

Ël vin **Blanc dorè** as prodov ant la comun-a ëd Donnas an Val d'Osta.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Blanc des glaciers

Ël vin **Blanc des glaciers** as prodov ant le comun-e ëd Morgex e La Salle an Val d'Osta.

A nass ai pé dël Mont Bianch. A l'é dovrà ant la preparassion ëd la carbonada, un piat tìpich valdostan. 

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Gnophos myrtillata

## Gnophos myrtillata
### Descrission
La ***Gnophos myrtillata*** (a l'é ciamà "Brindled Beauty" an anglèis) a l'é na farfala dla famija dle Geometridae (sot-famija Ennominae). La duvertura dj'ale a l'é ëd 30–38 mm . J'ale anterior a son 'd color brun giaunastr con dë strìe scur, e j'ale posterior a son pi ciàire . La part inferior a l'é pi ciàira . Ij doi sess a son smijant .

### Ambient
A viv ant ij bòsch ùmid, le raisure e le zòne con vegetassion s-ciasse, da 1.000 a 2.000 méter . A l'ha na generassion a l'ann (univoltin-a). La farfala a vòla an luj . La ruva (larva) a mangia dzortut *[[Vaccinium]]* (mirtij) e d'àutre piante dël géner *[[Calluna]]* . A passa l'invern coma ruva cita .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa sentral e setentrional, da la Scandinavia a j'Alp e ai Carpats . An Italia a l'é present ant le region montagnose dl'Italia setentrional e sentral . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Gnophos myrtillata** Thnbg.

Categorìa:Gnophos
Euphyia bilineata

## Euphyia bilineata
### Descrission
La ***Euphyia bilineata*** (a l'é ciamà "Bordered Beauty" an anglèis) a l'é na farfala dla famija dle Geometridae (sot-famija Larentiinae). La duvertura dj'ale a l'é ëd 28–34 mm . J'ale anterior a son 'd color brun giaunastr con dë strìe scur (doi o tre linie trasversaj), e j'ale posterior a son pi ciàire . La part inferior a l'é pi ciàira . Ij doi sess a son smijant .

### Ambient
A viv ant ij bòsch duvert, le raisure, ij pra e le zòne erbose, dal livel dël mar fin a 1.500 méter . A l'ha doe generassion a l'ann (bivoltin-a). La farfala a vòla da magg a stèmber . La ruva (larva) a l'é polìfaga: a mangia vàire piante erbose (dzortut *[[Galium]]*, *[[Rubia]]*) . A passa l'invern coma ruva cita .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa e Asia temperà (fin-a a la Cin-a) . A viv an tuta Italia, da la pian-a a la montagna, e a l'é considerà **comun-a**. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Euphyia bilineata** L.

Categorìa:Euphyia
Menophra abruptaria

## Menophra abruptaria
### Descrission
La **Menophra abruptaria** a l'é na farfala dla neuit dla famija dle Geometridae. La spece a l'ha n'overtura 'd 30–40 mm. J'ale anterior a son ëd color gris brun o brun oliva, con na marcà linia trasversal pì scura e da 'd tache pì cite, ch'a-j përmëtto ëd mës-cesse bin a la scòrsa dij branch. J'ale posterior a son pì ciàire e motobin smijante. Ël còrp a l'é robust. Le ruve a son longhe e slansà, ëd color brun o verd, e a smijo a dij cit ramet. A l'é na specie che as peul pa vëdde da lontan, përchè a së stërma an sla scòrsa dj'erbo.

### Ambient
As treuva ant ij bòsch mës-cià, ij parch con vàire latifeuje, dzortut sota a j'oliv, ij fò e le rol. Le farfale a volo an fërvé (se la temperadura a-j përmët) e peui an luj-aost, con doe generassion a l'ann ant le region pì càude. A l'é dla neuit e ativa al crepùscol ò an sla neuit. Le ruve a mangio le feuje ëd le piante òspite e a s'ampupo an tèra.

### Distribussion
A viv an vàire region italian-e dal Trentin-Sud Tiròl a la Sicilia, comprèis ël Piemont e la Liguria. A l'é comun-a an sla costa tirénica e ant j'àree mediteranie, ma as treuva 'dcò ant l'arch alpìn fin a 1.000 méter d'autëssa. A l'é present an Euròpa sentral e meridional, fin a l'Anatòlia e l'Àfrica dël Nòrd.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Hemerophila abruptaria*** Thnbg.

Categorìa:Menophra
Mesoleuca albicillata

## Mesoleuca albicillata

### Descrission
L'apërtura alar a l'é ëd 34-38 mm. Ël color ëd fond dj'ale dëdnans a và dal bianch crem al bianch brilant. A-i é na gran macia neir-maròn an sël bòrd dëdnans e scasi an ponta. A-i é na linia dobia 'd color gris sombr e na linia bianca ondolà, a-i son ëdcò dle cite macie neire. J'ale daré a son bianche, a l'han ël bòrd gris travërsà da un débol scarabòcc biancastr e a-i é na cita linia travërsal sombra e na cita macia neira sentral.

### Ambient
Le farfale a volo an magg-giugn.

### Distribussion
Ràira e limità a j'Alp. La ruva a viv an sle ronze e an sj'àmpole.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Mesoleuca albicillata** L.

Categorìa:Mesoleuca
Nyssia florentina

## Nyssia florentina

### Descrission
Com àutre specie dël midem géner, le fumele a l'han j'ali motobin ridute.

### Ambient
La ruva a viv an sle Leguminosae dij pra. Le farfale a volo fin da fërvé.

### Distribussion
A l'é conossùa an Emilia-Romagna, Toscan-a, Lassio.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Nyssia florentina** Stef.

Categorìa:Nyssia
Categorìa:Figure da buté
Peribatodes rhomboidaria

## Peribatodes rhomboidaria

### Descrission
La **Peribatodes rhomboidaria** a l'é na farfalla dla neuit dla famija dij **Geometridae** (comun-e), conossùa an italian tanme la "geòmetra romboidal" o "falen-a romboidal". La colorassion dj'ale a varia dal gris al brun, con disegn a linie scure e ondulà ch'a smon-o 'n disegn romboidal, donandje 'l nòm sientìfich. J'ale anterior a peulo rivé a na lunghëssa ëd 35-45 mm. Ël còrp a l'é relativament robust për na geométrica, con na peilura fàita. Le larve (ruve) a son caraterìstiche përchè as bogio an anarcand ël còrp, coma tute le geométriche (ël nòm a ven dal grech "misurator dla tèra").

### Ambient
Costa a l'é na spece motobin adatàbil ch'a viv an vàire ambient, dzortut ant le **zòne boscose**, ant le sev, ant ij parch e ant ij giardin, ma 'dcò ant le zòne urbanisà. Le ruve a mangio le feuje 'd vàire piante legnose, coma la **edera** (Hedera helix), la **ligaustrum**, la **verna** (Alnus) e vàire rosacee arbustive. A son ruve ch'a së stërmo ant ël di e a mangio 'd neuit, motobin difìcij da trové për via ëd soa colorassion protetiva ch'a-j fond con le rame.

Le farfale a vòlo an doi generassion a l'ann ant la pì part ëd soa àrea 'd distribussion: la prima generassion a **magg-giugn** e la seconda da **luj a stèmber**. A son ative 'd neuit e a son atirà da la lus.

### Distribussion
A viv an tuta Italia, dal livel dël mar fin a na certa autëssa ant j'Alp e j'Apenin (fin a 1.500-1.800 méter). Soa distribussion a comprend vàire pais dl'Euròpa sentral e meridional, da la Penìsola Iberica a la Russia, dal Regn Unì (andova a l'é local) a la Grecia. A l'é na spéce comun-a e nen mnassà, ch'as treuva 'dcò an ambient perturbà e suburban, sfrutand soa flessibilità e capacità 'd sopravivensa.
### Sinònim

* *Boarmia corsicaria* Schawerda, 1931
* *Boarmia defloraria* Dannehl, 1928
* *Peribatodes dragone* de Laever & Parenzan, 1985
* *Boarmia psoralaria* Millière, 1885
* *Boarmia syritaurica* Wehrli, 1931
* *Geometra rhomboidaria* Denis & Schiffermüller, 1775

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Peribatodes rhomboidaria** Schiff.

## Arferiment

Categorìa:Peribatodes
Thalera fimbrialis

## Thalera fimbrialis

### Descrission
La ruva a mangia vaire rase 'd piante e d'erbe.

### Ambient
Le farfale a volo da luj a aost.

### Distribussion
A viv an vàire region italian-e, fin a la Sicilia. Pì soens al nòrd.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Thalera fimbrialis** Scop.

Categorìa:Thalera
Rhodostrophia calabra

## Rhodostrophia calabra
### Descrission
La **Rhodostrophia calabra** a l'é na farfala noturna dla famija dle **Geometridae**. A l'ha na grandëssa d'ale d'anviron 20–25 mm. J'ale anterior a son ëd color crema o bianch spòrch, marcà con tre o quatr bande trasversaj ëd color brun-rossastr o brun-giaunastr, motobin evidente. J'ale posterior a son pì ciàire, con dë sboch ëd le mideme bande. La linia marginal a l'é pontinà. Ël còrp a l'é s-ciass e motobin peilos. Le ruve a son tìpiche 'd geométriche, ch'as bogio anarcand ël còrp, e a mangio dzortut feuje 'd leguminose sarvaje.

### Ambient
Costa spece a viv an ambient duvert e solegià, com le **garighe**, le colin-e rupestre e ij bòsch rair, dzortut ant le region mediteranie. A preferiss le zòne con tère pòvre, sabie e busson ëd piante aromàtiche. Le farfale a volo da **avril a luj**, con un pich an magg-giugn, e a son ative 'd neuit, quand as peulo vëdde 'd vol dantorn ëd le sorgiss 'd lus. Ël cicl ëd vita a comprend na generassion a l'ann ant la pì part ëd soa àrea.

### Sinònim
Sta spéce a l'é stàita descrivùa sota vàire nòm ant la stòria tassonòmica:
**Phalaena calabra*
**Phalaena trifasciata*
**Aspilates taeniaria*
**Rhodostrophia calabraria var. muscosa*

### Distribussion
A viv an tuta Italia, da la pian-a padan-a fin-a a la Sicilia e Sardëgna, dzortut ant le region meridionaj e ant j'ìsole, andova a l'é pì comun-a. Soa distribussion a comprend 'dcò vàire àree dël Mediterani ossidental, an partìcolar la **Penisola Iberica meridional**, la **Fransa meridional**, la **Grecia** e 'l **Nòrd d'Àfrica**. A l'é na spéce ch'a l'é nen considerà an perìcol, përchè a l'é motobin adatàbil e a peul soporté 'd cangiament ant l'ambient.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Rhodostrophia calabra** Pet.

Categorìa:Rhodostrophia
Rhodostrophia vibicaria

## Rhodostrophia vibicaria
### Descrission
La **Rhodostrophia vibicaria** a l'é na farfala dla neeuit dla famija dle **Geometridae**. A l'ha n'ovrtura d'ale d'anviron 25-30 mm. J'ale anterior a son ëd color bianch spòrch o crema, marcà con doe o tre bande trasversaj motobin dësfinìe, da brun a gris, ch'a formo 'd disegn regolar. J'ale posterior a son pì ciàire, con dë sboch ëd le mideme bande. La linia marginal a l'é puntinà. Ël còrp a l'é motobin s-ciass e peilos. Le larve a son ruve ch'as bogio anarcand ël còrp, caraterìstiche dle geométriche, e a mangio dzortut feuje 'd leguminose sarvaje.

### Ambient
Costa spéce a preferiss j'ambient **duvert e solegià** com le **garighe**, le colin-e rupestre, ij bòsch rair e le zòne agrìcole con vàire busson. As treuva sovens ant le region mediteranie e sutropicaj. Le farfale a vòlo da **giugn a aost**, con un pich an luj. A son ative 'd neuit e a son atirà da la lus. A l'ha na generassion a l'ann, e le larve a së svilupo an sle piante òspit për peui andé an letargh ant ël teren.

### Sinònim
Ant la stòria tassonomica, a l'é stàita descrivùa coma:
**Phalaena vibicaria*

### Distribussion
La *Rhodostrophia vibicaria* a viv an vàire region italian-e, dzortut ant ël **sènter e 'l sud** dël pais, fin-a a la **[[Sicilia]]**. Soa distribussion a comprend 'dcò vàire part dl'Euròpa meridional, dël **nòrd d'Àfrica** e dl**'Asia sud-ossidental**. A l'é na spece motobin adatàbil e a peul soporté 'd cangiament ant l'ambient, ma a l'é motobin localisà. An general, a l'é nen considerà an perìcol.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Rhodostrophia vibicaria** Cl.

Categorìa:Rhodostrophia
Agordo

**Agordo** a l'é un comun dël Véneto ëd 4.234 abitant , an provincia ëd Belun.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Renzo Gavaz (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Agordo a l'é gemelà con:
*  Dolomieu, Fransa
*  Zugliano, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Belun
Blanc de Morgex e de La Salle

Ël vin **Blanc de Morgex e de La Salle** as prodov ant le comun-e ëd Morgex e ëd La Salle an Val d'Osta.

Le uve a son coltivà ai pé dël Mont Bianch da 900 a 1250 méter d'autëssa. Le uve a son tajà con uvagi bianch locaj nen bin identificabij.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Blanc du prieur

Ël vin **Blanc du prieur** as prodov ant la comun-a d'Aosta.

L'uvagi Grenache a l'ha trovà an sle colin-e vzin a Aosta ël sò habitat ideal.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Blanc perdrix

Ël vin **Blanc perdrix** as prudov ant la comun-a ëd Le-z-Amaveulle an Val d'Osta.

J'uvagi Barbera e Petit Rouge a son vinificà an bianch, e as gionto dj'uvagi bianch locaj.

Categorìa:Vin bianch
Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Categorìa:Aymavilles
Henry Allingham

**Henry Allingham** a l'era nà ai 6 ëd giugn 1896 a Clapton, ant l'est ëd Londra e a l'é mòrt a Ovingdean pòch apress 3 bòt dla matin dij 18 ëd luj 2009, antramentre ch'a durmìa.
Da mars 2009, apress la mòrt ëd Tomoji Tanabe a l'era l'òm pì vej dël mond.

## Biografìa
Dal 1915 al 1918 Allingham a l'ha combatù ant ël Royal Naval Air Service, predecessor dla Royal Air Force creà dël 1918.
Dël 1919, apress la smobilisassion, a l'ha marià Dorothy Cater, ch'a l'é restà soa fomna fin-a a soa mòrt dël 1970, e a l'é andàit a travajé a la Ford, anté ch'a l'é restà fin-a ch'a l'é andàit an pension ant ël 1961.

Durant la sconda guèra mondial, mersì a soa formassion da anginié, a l'ha travajà a 'n proget për neutralisé le min-e magnétiche alman-e.

### L'angagg an pùblich
Dal 2001, cand ch'a l'ha rancontrà Dennis Goodwin, fondador dl'assossiassion dij veteran dla prima guèra mondial, Allingham a l'é angagiasse a fé conòsse ij sò arcòrd ëd guèra, partissipand a le comemorassion, bele apress ch'a l'era dventà bòrgno e an sna cadrega a roe, e andasend ant le scòle a conté lòn che chiel a l'avìa vivù.

Dal 2006 a l'é stabilisse an na ca d'arpòs e dël 2008 a l'ha publicà n'autobiografìa, *The kitchener's last volunteer*, con la prefassion dël prinsi Carl.
An mars 2009 l'ambassador ëd Fransa ant ël Regn Unì a l'ha falo ufissial dla Legion d'onor.

Allingham, Henry
Frank McCourt

Scritor an lenga anglèisa.
**Francis ''Frank'' McCourt** a l'era nà a Brooklyn ai 19 d'ost 1930 e a l'é mòrt a New York ai 19 ëd luj 2009.

A l'é dventà scritor ch'a l'era già anans con j'agn: anans a l'avìa fàit vàire cit mësté prima dë dventé ansegnant.
Dël 1997 a l'ha vagnà ël Premi Pulitzer.

## Euvre prinsipaj
**Teacher man*, anspirà al sistema scolàstich merican (2005)

Mccourt, Frank
Mccourt, Frank
RAI

La **RAI** (*Radio Televisione Italiana*), conossùa fin dël 1954 tanme *Radio Audizioni Italiane*, a l'é la companìa italian-a ëd servissi pùblich ch'as òcupa ëd telecomunicassion. A l'é controlà dal parlament italian.
A l'é la pì granda imprèisa televisiva italian-a. La mità dij sò provent a ven-o dal cànon, l'àutra mità da la reclam.
La RAI a gestiss vàire canaj televisiv e radiofònich, an trasmëtend an analògich terestr (fin al 2013), an digital terestr e an vàire canaj via satélit e via internet (IPTV).

Ël diretor general a l'é Marcello Foa.

Categorìa:Comunicassion
Yasmine Belmadi

Ator.
**Yasmine Belmadi** a l'era nà a Aubervilliers ai 26 ëd gené dël 1976 e a l'é mòrt a Paris ai 18 ëd luj dël 2009.
A l'ha mai conossù sò pare e ëdcò soa mare a l'é mòrta quand chiel a l'era bin giovo.
Belmadi a l'era novod ëd Zaïr Kedadouche, già consijé ëd Jacques Chirac e cònsul general ëd Fransa a Liegi.

### Soa cariera al cine
Belmadi a l'ha debutà ant ël film *Les corps ouverts* ëd Sébastien Lifshitz, andoa a fasìa un liceal malincònich: soa antërpretassion a l'ha faje vagné ses premi.
A l'ha ëdcò arsità ant *Les amants criminels* ëd François Ozon, *Qui a tué Bambi?* ëd Gilles Marchand, *Beur blanc rouge* ëd Mahmoud Zemmouri, *La coupable* ëd Laetitia Masson.
A l'ha antërpretà ël ròl dël fieul ëd Jean-Pierre Bacri an *Adieu Gary*, ëd Nassim Amaouche, premi dla Sman-a dla crìtica al Festival ëd Cannes dël 2009 e, prima 'd meuire, a l'avìa finì 'l virage ëd *Pigalle*, film për Canal+.

### L'assident e la mòrt
Yasmine Belmadi a l'é mòrt a Paris, a l'ospidal ëd la Pitié-Salpêtrière, ai 18 ëd luj 2009 dle conseguense ëd n'assident an motorin: mentre a campava via un sigaret, a l'é andàit a sbate contra 'n lampion.

Belmadi, Yasmine
Dendrolimus pini

## Dendrolimus pini

### Ambient
Le ruve a vivo an dzora a conìfere. Doe generassion, le farfale a volo an magg-giugn e aost-stèmber.

### Distribussion
A viv an [Italia]] setentrional e sentral.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Dendrolimus pini** L.

Categorìa:Dendrolimus
Eriogaster catax

## Eriogaster catax

### Ambient
La ruva a viv ëdzora a biole, sàles, Rosaceae.
Ël parpajon a vòla ant la tarda istà.

### Distribussion
Ràir, a viv an Italia setentrional e sentral.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Eriogaster catax** L.

Categorìa:Eriogaster
Lasiocampa quercus

## Lasiocampa quercus

### Ambient
La ruva a viv dzortut ëdzora a le rol.

Ël parpajon a vola an luj-aost.

### Distribussion
A viv an tuta Italia.
 

Lasiocampa_quercus-01_(xndr).jpg|La ruva
Lasiocampa quercus MHNT CUT 2011 0 446 Male Bassillac dos.jpg| ♂ 
Lasiocampa quercus MHNT CUT 2011 0 446 Male Bassillac ventre.jpg|♂  △	
Lasiocampa quercus MHNT CUT 2011 0 446 female Mussidan dos.jpg| ♀ 	
Lasiocampa quercus MHNT CUT 2011 0 446 female Mussidan ventre.jpg| ♀ △	


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Lasiocampa quercus** L.

Categorìa:Lasiocampa
Lasiocampa trifolii

## Lasiocampa trifolii
### Ambient
La ruva a viv dzortut an dzora a Leguminosae. La farfala a vola an giugn e aost-stèmber.

### Distribussion
A viv an tuta Italia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Lasiocampa trifolii** Esp.


Lasiocampa trifolii-02 (xndr).jpg|La ruva
Lasiocampa trifolii MHNT CUT 2011 0 446 male Mussidan.jpg|♂ 
Lasiocampa trifolii MHNT CUT 2011 0 446 male Mussidan.jpg|♀


Categorìa:Lasiocampa
Malacosoma neustria

## Malacosoma neustria
### Ambient
La farfala a vola an giugn-aost; a posa j'euv che peui a s-ciòdo a la prima dòp. Le ruve a formo dle tende ëd seda për regulé la temperadura.

### Distribussion
A viv an tuta Italia, da la pian-a fin a la montagna a 1500 méter.


Malacosoma neustria eggs.jpg|
Malacosoma neustria Julian Alps Slovenia 2.jpg|
Malacosoma neustria MHNT CUT 2011 0 446 male Mussidan.jpg|♂ 
Malacosoma neustria MHNT CUT 2011 0 446 female Mussidan.jpg|♀


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Malacosoma neustria** L.

Categorìa:Malacosoma
Trichiura neustria

### Ambient
La ruva a viv dzortut ëdzora a Rosaceae.
Ël parpajon a vòla an luj-stèmber.

### Distribussion
Ràira, a viv un pòch an sa e un pòch an là an Italia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Trichiura neustria** L.

Categorìa:Trichiura
Categorìa:Figure da buté
Libythea celtis

## Libythea celtis

### Ambient
Le ruve a vivo an dzora a Celtis australis. Doi sfarfalament, a giugn e aost-stèmber.

### Distribussion
A viv an tuta Italia, ma a l'é localisà an dova a-i viv ël Celtis australis.


Libythea celtis MHNT CUT 2013 19 Chateauvert Dos.jpg|*Libythea celtis*
Libythea celtis MHNT CUT 2013 19 Chateauvert Ventre.jpg| △ *Libythea celtis*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Libythea celtis** Laich.

Categorìa:Libythea
Chambave rouge

Ël vin **Chambave rouge** as prodov ant la comun-a dë Chambave an Val d'Osta.

Ël vin a l'era già conossù ant ël 1269 (archivi dla Paròchia dë Chambave).

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Categorìa:Chambave
Donnas (omònim)

***Donnas*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Donnas|comun]]** ëd la provinsa d'Aosta

* d'un **[[Donnas (vin)|vin nèir]]** ch'a riva dal comun omònim
Caraffa del Bianco

**Caraffa del Bianco** a l'é un comun dla Calabria ëd 570 abitant , an provincia ëd Res ëd Calabria.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Giovanni Di Giorgio (dal 27/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Res ëd Calabria
Union piemontèisa

L**'Union Pemontèisa** a l'era 'n moviment polìtich autonomista piemontèis fondà da Roberto Gremmo a j'achit ëd j ani '80. A j'elession dël 1983 ël moviment a l'ha fàit n'acòrd con la Lista për Trieste (antlora già presenta ant ël parlament dlë Stat italian) ma a l'ha vagnà gnun scagn.

Ël moviment a l'ha fàit n'alensa për j'elession politiche dël 1987 con la Lega Lombarda d'Umberto Bossi an fasend n'ùnich front autonomista për ël nòrd. An Piemont l'Union Piemontèisa a l'é presentasse con ël nòm ëd *Piemont* e a l'ha batajà con la lista Piemont Autonomista guidà da Gipo Farassino. Coste liste a son gavasse ij vòt antra 'd lor e a son pa stàite bon-e a mandé al parlament ëd Roma gnun diputà. 

Peui la *Lega Lombarda* 'd Bossi a l'é gionzusse con ël moviment ëd Farassino: a j'elession europenghe dël 1989, fàite con la lista *Lega Lombarda - Alleanza Nord* a son candidasse 'dcò dij mèmber ëd Piemont Autonomista. Gremmo a l'ha arfudà la riunificassion con ël moviment ëd Gipo Farassino e a l'é 'dcò restà fòra dal process che a l'ha peui portà a la nàssita dla Lija Nòrd (1991).

Roberto Gremmo a l'é presentasse a j'elession regionaj dël 1990 an vagnand në scagn con l'Union Piemontèisa. Dventà consijé regional a l'ha fondà la *Lega Alpina Piemont*.

Ant j'ani dòp l'Union Piemontèisa a l'é presentasse a pì gnun-a elession ma Gremmo a l'é presentasse vàire vire an vàire partì polìtich, sempre autonomista o provinsiaj.

Categorìa:Partì polìtich
Categorìa:Polìtica dël Piemont
Chambave muscat

Ël vin **Chambave muscat** as produv ant le comun-e ëd Chambave, Saint-Vincent, Verrayes, Saint-Denis, Pontey an Val d'Osta.

Ël Moscà ëd Chambave a l'é n'uvagi local, ma a l'era conossù fin a la Cort ëd Vien-a.

Ël **Chambave moscà passì** a l'é color giàun-òr tirant a l'ambrà, dai 13° ai 17°, a l'é un vin da meditassion e a l'ha dabzògn ëd doi agn d'anvejament an botaj ëd bòsch.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Categorìa:Chambave
Donnas (vin)

Ël vin **Donnas** as prodov ant le comun-e ëd Donnas, Pont-Saint-Martin, Perloz an Val d'Osta.

Ël Nebieul Picutener a së s-ciama parèj për l'asinel *"cir e téner"*. Ël vin a l'é considrà ël frel montagnin dël Bareul e dël Barbarèsch.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Josep Sunyol i Garriga

**Josep Sunyol i Garriga** a l'era nassù a Barslon-a ai 21 ëd luj dël 1898 e a l'é mòrt a Guadarrama ai 6 d'aost dël 1936.
A l'é stàit un polìtich e dirigent sportiv catalan, president dël FC Barslon-a e dla RACC, la Real Automòbil Club de Catalunya.

Mèmber dla Snistra Republican-a 'd Catalògna (ERC), a l'é stàit elegiù diputà a le Cortes Generales ant ël fërvé dël 1936. N'ann anans a l'era dventà president dël FC Barslon-a. Dël 1933 a l'era stàit elegiù president ëd la RACC, associassion che a l'avìa guidà fin-a 'l 1934.
Ant l'agost dël 1936, a l'achit dla Guèra sivila spagneula, a l'é stàit sassinà dai tropié fassista sla Sera 'd Guadarrama, davzin a Guadalajara.

Sunyol i Garriga, Josep
Gian Domenico Mazzocato

Scritor an lenga italian-a.
**Gian Domenico Mazzocato** a l'é nassù a Trevis ai 31 d'aost dël 1946.
A l'é un dij pi arnomà scritor vénet dël di d'ancheuj.
A l'é conossù 'dcò për le tradussion ëd Tàcit e Tito Livio dal latin e për ij sò lìber an sël rugby.

## Euvre prinsipaj
### Poesìa
* *Il fuoco vecchio* (1976)
* *Straniarsi è qui* (1980)
* *Diapason con variazioni* (1981)
* *Dalla selva delle esili memorie* (2008)

### Romanz
* *Il delitto della contessa Onigo* (1997) 
* *Il bosco veneziano* (1999) 
* *La Merica* (2000) 
* *Gli ospiti notturni* (2001) 
* *Il caso Pavan* (2003) 
* *1909 Delitto a filò* (2003) 
* *Il ritorno* (2005) 
* *Veneto oscuro/Banditi del Montello* (2006) 
* *Tanaquil l’Etrusca* (2007) 
* *Colline incantate* (2007) 

### Spòrt
* *Treviso, Cento mete da leoni* (1978) 
* *Treviso ’89, Il tricolore ritrovato* (1989) 
* *Treviso, La prima volta* (1991)
 

Mazzocato, Gian Domenico
Mazzocato, Gian Domenico
Mazzocato, Gian Domenico
Siniscola

**Siniscola** (*Thiniscole* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna d' 11.532 abitant , an provincia ëd Nùoro.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lorenzo Pau (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Nùoro
Enfer d'Arvier

Ël vin **Enfer d'Arvier** as produv ant la comun-a d'Arvier an Val d'Osta.

Ël teren rocos ciamà "enfer", andoa a chërso le vigne ant la comun-a d'Arvier, an sla snista dla Deura, a-j dà ël nòm al vin.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Fumin

Ël vin **Fumin** as prodov an sla riva drita dla Dòra Bàltea a l'invers (localment *"envers"*).

L'uvagi **Fumin** a l'é coltivà pì che àutr përchè as perda nen.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Joan Gaspart

**Joan Gaspart** (Barslon-a, 11 otóber 1941) a l'é n'impreisari catalan, dirigent dël grop d'obergi HUSA (Hostelería Unida Sociedad Anónima), president ëd Torism Barslon-a e cónsol onorari dj'ìsole Seychelles an Ëspagna. A l'é stàit president dël FC Barslon-a dal 2000 al 2003 e soa presidensa a l'é arcordà coma un-a dle pì grame ant la stòria dël *Barça*.

Già vicepresident ëd Josep Lluís Núñez dal 1978 al 2000, an costa época a l'é vagnasse la fiusa 'd tut l'ambient barslonista për sò amor për la società e dzoratut për sò ròl ant la compra 'd giugador coma Diego Armando Maradona, Ronaldo, Romário o Rivaldo.

Quandi Nuñez a l'ha chità la presidensa dël FC Barslon-a, Gaspart a l'é candidasse a la presidensa an vagnand j'elession aj 23 ëd luj dël 2000, contra l'àutr candidà Lluis Bassat, giutà da Joan Laporta e Johan Cruyff.

Sota la mira econòmica e sportiva soa presidensa a l'é stàita motobin grama: pen-a dventà president a l'ha decidù 'd vende 'l capitani ëd la prima squadra (Luis Figo) al Real Madrid; an tre ani da president a l'ha sgairà 199 milion d'euro për caté giugador sensa vagné gnente ma an fasend chërse le spèise për ij salari. Sota la mira sossial a l'ha fàit ëd ròbe amportante: a l'ha arformà lë statù dla sossietà, a l'ha ancaminà ij travaj ëd la sità sportiva dedicà a Joan Gamper e a l'ha sërcà 'd rende pì professional ël përsonal dla sossietà.

A l'ha bandonà sò pòst aj 12 ëd fërvé dël 2003. Dòp quàich mèis a l'é stàit elegiù pressident Joan Laporta, che a l'ha ancora costa caria al di d'ancheuj.

Gaspart, Joan
Paul Haas

**Paul Haas** a l'é stàit për 377 di ël ters pressident dël FC Barslon-a, prim che a l'avìa pa partessipà a la fondassion dla sossietà e che a l'é pa stàit un giugador.

Alman, a l'é dventà pressident dël FC Barslon-a aj 5 dë stèmber dël 1902 e a l'ha ocupà cost ufissi fin-a aj 17 dë stémber dël 1903, ant n'época 'd grand problema econòmich për la squadra crasà da la federassion ëspagneula. Haas a l'é stàit tra ij fondator ëd la federassion catalan-a 'd fótbal.
An sò ani 'd presidensa ël FC Barslon-a a l'é artirasse da la Còpa Macaya 1902-03 dòp che na vitòria contra l'Hispània a l'era stàita sganfà sensa gnun motiv. Për lòn la società a l'avìa decidù 'd fé na neuva competission ciamà Copa Barslon-a (peui dventà Campionà 'd Catalògna) che al prim ann a l'ha vagnà con 12 vitòrie an 14 partìe.

Paul Haas a l'ha sërcà 'd fondé ant la sossietà na session ëd rugby ma sensa sucess.

Haas, Paul
Walter Wild

**Walter Wild** a l'é stàit fotbaleur e dirigent sportiv anglèis a la fin dël sécol ch'a fa XIX e l'é 'dcò stàit prim pressident dël FC Barslon-a.

Wild a l'é stàit fondador dël Barça, nàit dòp n'adunansa al gimnasi Solé 'd Barslon-a aj 29 ëd novèmber dël 1899. Elegiù pressident, Wild a l'ha avù cost ufissi fin-a aj 25 d'avril dël 1901 e soa ca (ant la calle Princesa 'd Barslon-a) a l'era la sede dla sossietà.

A j'8 dë dzèmber dël 1899 a l'ha partessipà a la prima partìa dla stòria dël Barça contra na selession ëd sitadin anglèis ch'a vivìo ant la capital catalan-a. Coma fotbaleur a l'ha giugà 10 partìe da difensor e coma pressident a l'ha trovà 'l prim camp ëd la società (col ëd l'Hotel Casanovas). 

Wild a l'ha chità sò ufissi aj 13 dë dzèmber dël 1901 përchè a dovìa chité Barslon-a për andé torna a travajé a sò pais; a l'é stàit pressident për 513 di e quand a l'ha chità sò pòst a l'é stàit nominà sòcio onorari ansema al giugador Otto Maier.

Sinquant'ani dòp a la sossietà a l'é ruvà na litra 'd Wild che da Londra a vorìa 'd neuve dzora la società che a l'avìa fondà. Ij dirigent ëd cola época, guidà da Agustì Montal i Galobart, a l'han anvitalo a le selebrassion për ij 50 ani dël FC Barslon-a. Ruvà a lë stadio ëd Les Corts (stadio dël Barça anans dël Camp Nou) Wild a l'é stàit arseivù dal gran batiman dël pùblich e a l'ha dit che col moment-lì a l'era la gòj pì granda 'd soa vita.

Wild, Walter
Chiusdino

**Chiusdino** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 1.998 abitant , an provincia ëd Sien-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ivano Minocci (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sien-a
Josep Lluís Núñez

**Josep Lluís Núñez Clemente** (Barakaldo, 7 dë stèmber 1931) a l'é un dirigent ësportiv e a l'é stàit president dël FC Barslon-a dal 1978 al 2000. 

Elegiù president al prim ëd luj dël 1978 con ël but ëd dé al Barça na stabilità econòmica a l'é peui stàit faitor ëd l'época pì bela e vitoriosa ant la stòria 'd costa società.
An 22 ani la squadra 'd fótbal dël FC Barslon-a a l'ha vagnà 30 trofeo e a l'ha vagnà motobin ëdcò ant j'àutri spòrt. Miraco l'ann pì amportant a l'é stàit ël 1999 quandi ant ël fótbal, ant la bala a sësta, ant la bala a man e ant l'hockey tute le squadre dël Barça a l'han vagnà 'l campionà nassional.

A l'é 'dcò stàit ël prim president barslonista a vagné la Copa d'Euròpa.

A dispet ëd tuti ij trionf sportiv Nuñez a l'é stàit motobin criticà dai tifos përché a vorìa mai paghé tròp për ël salari dij giugador e për lòn ël FC Barslon-a a l'ha perdù 'd giugador coma Diego Armando Maradona, Ronaldo, Bernd Schuster, Hristo Stoichkov e Luís Figo.

Núñez, Josep Lluís
Gamay

Ël vin **Gamay** as prodov ant le comun-e ëd Chambave, Saint Vincent, Chatillon an Val d'Osta.

L'uvagi Gamay a ven da la Fransa, d'ant le tère dël Beaujolais.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Atle Selberg

Matemàtich.
**Atle Selberg** a l'era nà a Langesund, an Norvegia, ai 17 ëd giugn dël 1917 e a l'é mòrt an soa ca 'd Princeton ai 6 d'ost dël 2007.
A l'ha travajà ant la teorìa dij nùmer.

Selberg, Atle
Grand Cru de Chambave

Ël vin **Grand Cru de Chambave** as prodov ant la zòna dë Champlan, ant la comun-a dë Chambave an Val d'Osta.

Vin ëd qualità, ëdcò se a l'é fàit con uvagi locaj.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Aricia agestis

## Aricia agestis

### Ambient
La ruva a viv ëdzora a Geraniaceae. Tre o quatr generassion a l'ann, ël parpajon a vòla da la prima a l'otonn.

### Distribussion
Comun an tuta Italia, da la pian-a a la montagna.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Aricia agestis** Schiff.

Categorìa:Aricia
Polyommatus damon

## Polyommatus damon

### Ambient
Na generassion a l'ann, la farfala a vola a luj-aost.

### Distribussion
A viv an montagna, dai 400 ai 3000 méter, da j'Alp a la Majela.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Agrodiaetus damon** Schiff.

Categorìa:Polyommatus
Narcís de Carreras

**Narcís de Carreras i Guiteras** (La Bisbal d'Empordà, 1905 – Barslon-a, 1991) a l'é stàit n'avocat catalan e president dël FC Barslon-a dal 17 gené dël 1968 fin-a al 18 dzèmber dël 1969.
Da na mira polìtica, fin da giovo a l'é stàit avzin a la Lliga Regionalista de Catalunya e a l'é stàit segretari ëd Fransesc Cambó.

De Carreras a l'é stàit president dël FC Barslon-a a la fin ëd j'ani '60 e pròpi an coj ani-lì a l'ha anventà la famosa frase ël Barça *es mes que un club* (valadì 'l Barça a l'é pì che na squadra 'd fótbal) che a sarìa peui dventà un mòt famos an tut ël mond.

Dël 1972 a l'é dventà president ëd la Banca La Caixa e dël 1987 a l'ha chità cost ufissi a favor ëd Juan Antonio Samaranch.

De Carreras, Narcis
Raimon Carrasco

**Raimon Carrasco** (Barslon-a, 1924) a l'é n'impreisari catalan.

A l'é stàit president dël FC Barslon-a dal 18 dzèmber dël 1977, di dle dimission ëd Agustì Montal i Costa, fin-a al 1m luj dël 1978, quandi a l'é stàit elegiù Josep Lluís Núñez.

A l'é fieul dël polìtich catalan Manuel Carrasco i Formiguera, sassinà dai tropié franchista dël 1938.

Ant l'ani 'd soa presidensa 'l Barça a l'ha vagnà na Copa dël Re an batend an final ël Las Palmas 3 a 1.

Carrasco, Raimon
Agustí Montal i Costa

**Agustí Montal i Costa** (Barslon-a, 1934) a l'é n'impreisari catalan, già mèmber ëd n'amportanta famija angagià ant ël setor industrial téssil. A l'é stàit president dël FC Barslon-a dal 1969 al 1977.

Ant ij sò ani 'd presidensa a l'ha cissà la già famosa frase "el Barça es mes que un club"  a l'ha butà torna la lenga catalan-a ant l'arvista ofissial dla sossietà, ant le téssere dij sòcio e ant la megafonìa dlë stadi. 

Dël 1973 a l'é stàit bon a caté l'olandèis Johann Cruyff e d'àutri giugador strangé amportant coma Johan Neeskens o Hugo Sotil e mersì a coste compre 'l Barça a l'ha vagnà la Liga 1973-74.

A l'ha 'dcò cangià l'imn dël club an sërnend col che, ancora ancheuj, a l'é dovrà anans ëd le partìe e cantà dai tifos.

Fòra da na mira sportiva a l'é stàit pressident de l'Asociación industrial textil dal 1979 al 1985, e a l'é, dal 2003, pressident dël Grup Enciclopèdia Catalana.

Dël 2004 la Generalitat de Catalunya a l'ha daje la Creu de Sant Jordi, premi acordà dal govern catalan ai përsonagi pì amportant dël pais.

Montal i Costa, Augustí
Les Cretes

Ël vin **Les Cretes** as prodov ant la comun-a d'Aymavilles an Val d'Osta.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Merlic

Ël vin **Merlic** as prodov ant la comun-a ëd Villeneuve an Val d'Osta.

La madurassion an *barrique* a dura eut o neuv meis.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Müller Thurgau

Ël vin **Müller Thurgau** as prodov ant le comun-e dë Chambave, Chatillon, Nus, Pontey, Saint Vincent, Verrayes, Saint-Denis an Val d'Osta.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Bruce Springsteen

**Bruce Frederick Joseph Springsteen**, nassù ël 23 dë stèmber dël 1949 a Long Branch ant ël New Jersey, a l'é un mùsich rock, stranomà **the Boss**.

A l'é un cantant avosà da pì che 30 agn, e le pì avosà dle soe canson a son *Born to Run* and *Born in the USA*.

Springsteen a l'ha vagnà n'Oscar për soa canson *Streets Of Philadelphia*, scrivùa për ël film *Filadelfia* ëd Tom Hanks.

## Bruce Springsteen e ël piemontèis
Ël 21 ëd luj dël 2009, Bruce Springstee a l'ha tnù un consert a lë Stadi Olìmpich ëd Turin, dnans a 34 mila përson-e. Cand a l'é monta an sël palch, a l'ha salutà sò pùblich an piemontèis: «Mi i son content d’esse ambelessì con vojàutri».

## Àlbom
 
* 1973: *Greetings from Asbury Park, N.J.*  
* 1973: *The Wild, the Innocent & the E Street Shuffle*  
* 1975: *Born to Run*  
* 1978: *Darkness on the Edge of Town*  
* 1980: *The River*  
* 1982: *Nebraska*  
* 1984: *Born in the U.S.A.*  
* 1987: *Tunnel of Love*  
* 1992: *Human Touch*  
* 1992: *Lucky Town*  
* 1995: *The Ghost of Tom Joad*  
* 2002: *The Rising*  
* 2005: *Devils & Dust*  
* 2006: *We Shall Overcome: The Seeger Sessions*  
* 2007: *Magic*  
* 2009: *Working on a Dream*
* 2012: *Wrecking Ball*
* 2014: *High Hopes*
* 2019: *Western Stars*
* 2020: *Letter to You*
* 2022: *Only the Strong Survive*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Ij salut an piemontèis ëd Bruce Spingsteen*, a la minuta 1:06 dël filmà -- http://www.youtube.com/v/BjgCDy_LPAc&hl=en&fs=1&

Springsteen, Bruce
Springsteen, Bruce
Wilhelm Wundt

Médich e fisòlogh.
**Wilhelm Maximilian Wundt** a l'era nà a Mannheim ai 16 d'aost dël 1832 e a l'é mòrt a Lipsia ai 31 d'aost dël 1920.

Dël 1879 Wundt a l'ha anstituì a Lipsia ël prim laboratòri dë psicologìa sientìfica.
An efet, a l'é considerà ël fondador dla moderna psicologìa sientìfica e sperimental, dont dël 1874 a l'ha smonù ij métod e ij concet fondamentaj.

## Euvre prinsipaj
* *Grundzüge der physiologischen Psychologie* (Lipsia, 1874).

Wundt, Wilhelm
Mario Gioda

**Mario Gioda** a l'era nà a Turin ai 7 ëd luj 1883, e ambelelà a l'é mòrt ai 28 dë stèmber 1924.

A l'é dë snistra, indipendent dai partì, ma l'é stàit un dij fondador dël fassi ëd Turin.

A scrivìa ëdcò dij vers an lenga piemontèisa.
A soa mòrt, costi a son ëstàit afidà da soe fije a Giovanni Drovetti, ma a son ësperdusse.

## Contrà Gioda
Durant ël fassism contrà dl'Ospidal a Turin, cola che al di d'ancheuj a l'é contrà Giolitti, a l'avìo ciamala contrà Mario Gioda.

## Euvre prinsipaj
**Torino sotterranea illustrata* (1914). A l'é n'arcòlta ëd sò artìcoj publicà dël 1912 e 1913 an sla Folla con jë stranòm *Il follaiolo torinese* e *L'amico di Vautrin*.

Gioda, Mario
Gioda, Mario
Almanacco di sanità

L**'Almanacco di sanità** a l'é stàit ël prim armanach an lenga piemontèisa ch'as conòssa.
A l'era publicà dal médich Morissi Pipin e a l'era stampà a Turin da Ignazio Soffietti, con privilegi ëd Soa Maestà.
Ël but ëd la publicassion a l'era ëd fé conòsse le mej composission literarie piemontèise e dë smon-e ëd fasson sempia e comprensìbil dij consèj ëd polissìa e ëd medzin-a.

A l'é surtì sinch vire, dal 1785 al 1789: an col ann, l'achit a dasìa la notissia dla mòrt ëd Pipin.

Categorìa:Literatura piemontèisa
Larmes du Paradis

Ël vin **Larmes du Paradis** as prodov ant la comun-a ëd Donnas an Val d'Osta.

Ël vin a l'é vinificà sensa pleuje, për avèjlo rosà. Le "*lerme*" dël nòm a fan arferiment ai sudor ch'a venta buté për coltivelo an sle trasse dla Val d'Osta.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Callophrys rubi

## Callophrys rubi

### Ambient
Na generassion a l'ann, la farfala a vola da mars a luj.

### Distribussion
Comun an tuta Italia, da la pian-a a la colin-a, ëd men an montagna.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Callophrys rubi** L.

Categorìa:Callophrys
Celastrina argiolus

## Celastrina argiolus

### Ambient
Tre generassion a l'ann, ël parpajon a vòla da avril a stèmber.

### Distribussion
Comun an tuta Italia, da la pian-a a la montagna fin a 2000 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Celastrina argiolus** L.

Categorìa:Celastrina
Cupido osiris

## Cupido osiris

### Ambient
La ruva a viv ëdzora a Leguminosae. Na generassion a l'ann, ël parpajon a vòla da giugn a luj.

### Distribussion
As treuva da la Liguria al Lassio.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Cupido osiris** Meig.

Categorìa:Cupido
Polyommatus semiargus

## Polyommatus semiargus

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Leguminosae. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da magg a luj.

### Distribussion
Comun an tuta Italia fin a la Sicilia, a manca an Sardegna.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Cyaniris semiargus** Rott.

Categorìa:Polyommatus
Plebeius eumedon

## Plebeius eumedon

### Ambient
La ruva a viv an dzora a gerani sarvaj. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da giugn a luj.

### Distribussion
A viv an sle montagne, da 1000 a 2500 méter, da j'Alp a le Madonìe an Sicilia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Eumedonia eumedon** Esp.

Categorìa:Plebeius
Everes alcetas

## Everes alcetas

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Medicago lupulinus. Doe generassion a l'ann, la farfala a vola da avril a aost.

### Distribussion
A viv an Italia setentrional e sentral fin al Lassio.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Everes alcetas** Hoffm.

Categorìa:Everes
Tèra (pianeta)

La **Tèra** (dal latin *TERRA, -AE*) a l'é nòst pianeta: andova che a vivo j'òmo ansema a milen-e d'àutre spécie, animaj e vegetaj. A l'é l'ùnich pianeta ch'i conossoma andova che a-i sia la vita e 'dcò l'ùnich che a l'abia d'eva ant në stat lìquid.

Sovens, ant ël parlé ëd tuti ij di, i lo ciamoma ël **mond**. Ma a quaidun a-j pias ciamelo ël *Pianeta Bleu*.

Ant ël sistema solar a l'é ël ters pianeta, partend da col pì davzin al Sol, con na distansa media ëd 150 milion ëd km. A l'é ël pì gròss dij pianeta 'd pera, con un diàmetro ch'a l'é pì che 12.700 km e na surfassa d'anviron 510.000.000 ëd chilòmeter quàder.

La Tèra a gira dantorn a sò ass an 23 ore e 56 minute, provocand l'alternansa dël di e dla neuit. A gira dantorn al Sol an përcorend soa òrbita an 365 di e 6 ore. Sòn, ansema a l'inclinassion ëd l'ass, a pròvoca l'alternansa dle stason.
J'estrem ëd l'ass a son ij pòlo, nòrd e sud.
Ij sìrcoj polar a marco ij termo dij di polar.
Un potent camp magnétich a para la Tèra da j'efer përturbator dël vent solar.

A-j va dapress sò satélit natural, la Lun-a, che a mostra sèmper l'istessa facia, përchè a-i buta l'istess temp (27 di e 8 ore) për giré dantorn a sò ass e dantorn a la Tèra.

Nòst pianeta a l'ha n'atmosfera corposa che a l'é fàita për lë 78% d'asòt, për ël 21% d'ossìgen, për l'1% d'àrgon e quàich gas minor. J'eve a quato pì che lë 70% ëd soa surfassa, spantiandse su anviron 362 milion ëd chilòmeter quàder.

## Strutura
Ël seul esterior ëd la Tèra a l'é la *crosta* e a coata tuta la surfassa.
Sota as treuva ël *mantel*, në spess seul rocos, ch'a sara la *nos*, motobin càuda e fàita dzortut da fer e nìchel.
La part pi esterna dla nos a l'é lìquida, cola pi andrinta a l'é sòlida.

Categorìa:Sistema solar
Nus rouge

Ël vin **Nus rouge** as prodov ant le comun-e ëd Nus, Quart, Saint-Christophe, Aosta, Verrayes an Val d'Osta.

La pì part ëd la prodossion dë sto vin-sì a l'é a Nus, dont ël nòm.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Nus Malvasìa

Ël vin **Nus Malvasìa** as prodov ant le comun-e ëd Nus, Quart, Saint-Christophe, Aosta, Verrayes an Val d'Osta.

Ël vin a l'é fàit con na selession local ëd l'uvagi Pinòt gris, che a deuv esse passì prima d'esse vinificà. A l'é nen bel fé trové sto vin-sì an comersi.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Lycaena virgaureae

## Lycaena virgaureae
### Ambient
La ruva a viv an dzora a Rumex. Na generassion a l'ann, la farfala a vola da luj a aost.

### Distribussion
A viv an sj'Alp da 700 a 2000 méter e an sj'Apenin fin al Lassio meridional.


(MHNT) Lycaena virgaureae - Radawa Poland - male dorsal.jpg |*Lycaena virgaureae* ♂  	
(MHNT) Lycaena virgaureae - Radawa Poland - male ventral.jpg |*Lycaena virgaureae* ♂  △


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Heodes virgaureae** L.

Categorìa:Lycaena
Lampides boeticus

## Lampides boeticus

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Leguminosae. Vàire generassion a l'ann, la farfala a vola da la prima a l'otonn tard.

### Distribussion
Com la Syntarucus pirithous.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Lampides boeticus** L.

Categorìa:Lampides
Plebejus idas

## Plebejus idas

### Ambient
La ruva a viv dzortut an dzora a Leguminosae. dor generassion a l'ann, la farfala a vola an magg-luj e aost-stèmber.

### Distribussion
A vis an Italia setentrional e sentral fin al Lassio, da la pian-a a la montagna fin ai 2000 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Lycaeides idas** L.

Categorìa:Plebejus
Pianeta

Un **pianeta** (dal grech *πλανήτης* [planɛː́tɛːs] = vagabond) a l'é un còrp celest ch'a òrbita antorn a n’ëstèila për via dla fòrsa d'atrassion gravitassional.

L'Union Astronòmica Antërnassional për s-ciairì la diferensa tra pianeta e d'àitr còrp celest che a son nen ëd pianeta (asteròid, stèile e satélit) dël 2006 a l'ha tirà fòra na definission pì precisa.

Sta definission a dis che un pianeta a l'é un còrp celest che a òrbita antorn a n’ëstèila, che a l'abia na massa ch'a basta për deje na forma sférica, ma ch'a basta nen për dé l'andi a na reassion nuclear; e ch'a l'abia nen an soa banda orbital dj'àutri còrp pì grand ëd chiel o dla medema taja.

## Pianeta dël sistema solar

Ij pianeta ch'i conossoma mej a son coj ch'a òrbito antorn al Sol. A son eut: Mercuri, Vénere, la Tèra, Mart, Gieuv, Saturn, Uran e Netun. Ij primi quatr, che a son dit *pianeta terestr* o pianeta rocos, a son coj ch'a smijo a la Tèra, an essend pì cit e fàit ëd pera. J'àitr quatr, che a son dit *pianeta giovian* o gigant gaseus, a son coj ch'a smijo a Gieuv, an essend pì gròss e fàit ëd gas. 

## Esopianeta

Fòra dël sistema solar i l'oma già trovane na milen-a, combin che a sìa nen facil s-ciaireje. Costi-sì a son ciamà *pianeta extrasolar* o *esopianeta*. A son tuti ëd gròssa taja e a giro dantorn a stèile ëd nòstra galassia. Ma j'astrònom a chërdo che quasi minca stèila a n'abia quàidun e che a-i na sìo 'cò ëd cit.

Categorìa:Astronomìa
Lycaena dispar

## Lycaena dispar

### Ambient
La ruva a viv dzortut an dzora a Polygonaceae. Doe generassion a l'ann, la farfala a vola da magg a stèmber.

### Distribussion
A viv ant le località paludose dl'Italia setentrional e tirénica.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Lycaena dispar** Haw.

Categorìa:Lycaena
Lycaena phlaeas

## Lycaena phlaeas

### Ambient
La ruva a viv dzortut an dzora a Polygonaceae (Rumex). Da un-a a quatr generassion a l'ann, la farfala a vola da avril a otóber.

### Distribussion
A viv an tuta Italia e ant j'ìsole, da la pian-a a la montagna.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Lycaena phlaeas** L.

Categorìa:Lycaena
Polyommatus bellargus

## Polyommatus bellargus

### Ambient
La ruva a viv dzortut an dzora a Leguminosae. Doe o tre generassion a l'ann, la farfala a vola da magg a otóber.

### Distribussion
A viv an Italia setentrional e sentro-meridional fin a la Campania, da la pian-a a la montagna fin a 2000 méter.

### Sinònim
**Lysandra bellargus*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Lysandra bellargus** Rott.

Categorìa:Polyommatus
Polyommatus coridon

## Polyommatus coridon

### Ambient
La ruva a viv dzortut dzora a Leguminosae. Na generassion a l'ann, ël parpajon a vola da luj a stèmber.

### Distribussion
A viv an montagna, da l'Italia setentrional fin a la Campania, da 300 a 3000 méter.

### Àutri nòm
**Lysandra coridon*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Lysandra coridon** Rott.

Categorìa:Polyommatus
Parfum d'automne

Ël vin **Parfum d'automne** as prodov ant la comun-a dë Chambave an Val d'Osta.

Ël vin a l'ha un nòm pròpi aproprià.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Torrita di Siena

**Torrita di Siena** a l'é un comun dla Toscan-a dë 7.459 abitant , an provincia ëd Sien-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giordano Santoni (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sien-a
Jules Janin

Scritor an lenga fransèisa.
**Jules Gabriel Janin** a l'era nà a Saint-Étienne ai 16 ëd fërvé dël 1804 e a l'é mòrt a Paris ai 19 ëd giugn dël 1874.

## Euvre
Janin a l'ha scrivù vàire lìber ëd conte e dë studi.
Soa euvra pì amportanta a resto le nòte setimanaj ëd crìtica teatral che a l'ha publicà a parte dal 1836, për anviron quarant'agn, an sël Journal des débats.
Dël 1858, a l'ha smonune n'arcòlta ant ël volum *Histoire de la littérature dramatique*.

Janin, Jules
Janin, Jules