open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aeropòrt ëd Dong Hoi

L'aeropòrt ëd **Dong Hoi** (Sân bay Đồng Hới an vietnamita) a l’é localisà a Đồng Hới, ant la provincia ëd Quảng Bình, an Vietnam. A serv la sità e la region, conossùa për ël Parco Nassional ëd Phong Nha-Ke Bang, un Patrimòni dl'umanità dl'UNESCO.

Sò còdes aeropòrt IATA a l’é **VDH**.

## Stòria e caraterìstiche
L'aeropòrt a l'é stàit costruì a parte dal 2004 e a l'é stàit ufissialman duvertà al tràfich avion ël 18 ëd maj dël 2008, con ël prim vol da Hanoi . A l'é stàit realisà për deje n'arlans al turism e a l'economìa dla region. As treuva 6 km a nòrd dla sità, an sla stra vers la località balnear ëd Nhật Lệ .

La strutura a l'ha na pista longa 2.400 m an ciman. La capassità original a l'era ëd 300 passegé a l'ora, o 500.000 passegé a l'ann . Ël terminal atual a l'é ciamà T1.

## Dësvlup recent
Dël 2025, a l'é stàita anandià la costrussion d'un neuv terminal, la T2. Ël proget, dël valor ëd pì che 1.750 miliard ëd dong, a l'ha l'obietiv ëd porté la capassità total a 3 milion ëd passegé a l'ann . La neuva architetura a l'é ispirà a le dun-e ëd sabia dla region ëd Quang Bình .

Categorìa:Aeropòrt
Categorìa:Provinsa ëd Quảng Bình
Anna Zofia Krygowska

**Anna Zofia Krygowska** a l'era nassùa a Lviv ai 19 dë stèmber dël 1904 e a l'é mòrta a Cracòvia ai 16 ëd magg dël 1988.
A l'é stàita n'arsercatris ant ël setor ëd l'educassion matemàtica.

Krygowska, Anna Zofia
Emmy Rossum

Atris ëd cine.
**Emmanuelle (Emmy) Grey Rossum** a l'é nassùa a New York ai 12 dë stèmber dël 1986.

## Filmografìa

Rossum, Emmy
Evangeline Lilly

Atris ëd cine.
**Nicole Evangeline Lilly** a l'é nassua ai 3 d'agost dël 1979 a Fort Saskatchewan, ant lë stat canadèis dl'Alberta.

Lilly, Evangeline
Colossé

Ël **Colossé** a l'era un leu dë spetàcoj ant l'antica Roma.
A l'adoss a l'era ciamà **anfiteatro Flavian**, dal nòm ëd j'imperator Vespasian e Tito dla famija Flavia, che antra lë 70 e l'80 a l'han falo tiré su.

A l'orìgin sò perìmeter a l'era ëd 545 méter e a l'avìa n'autëssa dë scasi 50 méter; soa aren-a sentral a l'era longa 86 méter e larga 54.
A podìa ten-e antra 50.000 e 75.000 spetator.

Andrinta as fasìo dij combatiment antra òm opura contra le bes-ce: an ocasion ëd soa inaugurassion a son ëstàite massà neuv-mila bes-ce.
As butavo an euvra ëdcò d'atrassion ch'a amplicavo djë strasordinari mojen finansiari e uman.
Për esempi, as fasìo dij combatiment navaj e për fé sòn a inondavo la sena.

Categorìa:Architetura d'Italia
Categorìa:Roma
Maximilien Rubel

Filòsof marxian.
**Maximilien Rubel** a l'era nassù a Černivci (al di d'ancheuj an Ucrain-a) ai 10 d'otóber dël 1905 e a l'é mòrt a Paris ai 28 ëd fërvé dël 1996.

## Euvre prinsipaj
* *Pages de Karl Marx pour une éthique socialiste* (1948)
* *Bibliographie des oeuvres de Karl Marx* (1956)
* *Karl Marx, essai de biographie intellectuelle* (1957)
* *Karl Marx devant le bonapartisme* (1960)
* *Marx critique du marxisme* (1974)
* *Guerre et paix nucléaires* (1997)

Rubel, Maximilien
Coburg

**Coburg** a l'è na sità dla Gërmania ëd 42.015 abitant (2005), ant ël Land dla Baviera.
A resta an Àuta Francònia.

## Geografìa
Coburg a l'é bagnà dël fium Itz.

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël sécol ch'a fa XI

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Norbert Kastner (SPD).

## Sità gemelà
*  Cobourg, Canadà
*  Gais, Italia
*  Garden City, New York, Stat Unì d'América
*  Ìsola ëd Wight, Regn Unì
*  Niort, Fransa
*  Oudenaarde, Belgi

## Galarìa ëd fòto

Figura:Coburg-Rathaus1.jpg|La ca dla comun-a
Figura:Coburg-Veste2.jpg|La fortëssa (*Veste Coburg*)
Figura:Coburg-Ehrenburg1.jpg|Ël castel *Ehrenburg*
Figura:Schloss callenberg.jpg|Ël castel *Callenberg an Beiersdorf*
Figura:Coburg-Morizkirche1.jpg|La cesa *Moritzkirche*
Figura:Coburg-Heiligkreuzkirche.jpg|La cesa *Heiligkreuzkirche*
Figura:Coburg-Bahnhof2.jpg|La stassion dij treno


## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun-e dla Baviera
Lenga Duwet

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Duwet** o **Duwet** a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment ant le Papua Neuva Guinea.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Duwet** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polynesian
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche ossidentaj
******* lenghe Neuva Guinea setentrional
******** lenghe Huon Gulf
********* lenghe Markham
********** lenghe basse
*********** lenghe Busu
************ **lenga Duwet**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **GVE**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gve

Categorìa:Lenghe austronesian-e
La slòira (giornal)

**La slòira** - *arvista piemontèisa* a l'é un giornal an lenga piemontèisa.

A seurt minca tre mèis e a l'ha ancaminà soe publicassion dël mars 1995, 'me ardité dël Musicalbrandé ch'a l'avìa chità dlë dzèmber dl'ann prima.

Sò prim diretor a l'é stàit Tavo Burat.
Ancheuj ël diretor responsàbil a l'é Dario Pasé e ël comità ëd redassion a l'é formà da Tiziana Ballesio, Gioann Bonin, Sergi Girardin, Giusep Gorìa, Sergio Notario, Càndida Rabia, Margherita Spiller, Dumini Vinèis e dal segretari ëd redassion Censin Pich.

Categorìa:Giornaj an piemontèis
Wolfgang Yourgrau

**Wolfgang Heinrich Joachim Yourgrau** a l'é stàit un filòsof, dont j'anteresse a spantiavo an vàire setor e a comprendìo la fìsica, la filosofìa dla siensa e la stòria dla siensa.
A l'era nassù ai 16 ëd novèmber dël 1908, as sa nen si a Berlin o a Katowice.
Sò pare a smija ch'as ciamèissa Josef e a l'era dotor ëd chìmica orgànica; soa mare as ciamava Selma Federmann.
Ij sò a l'han divorsià che Wolfgang a l'avìa n'ann e ël cit a l'é stàit assignà an tua a soa mare.
Durant la prima guèra mondial, bele che ancor masnà, a l'ha giutà an n'ospidal militar.

Student al ginasi, Yourgrau a l'é intrà (mèmber nùmer 7) ant ël Sozialistische Arbeiterpartei (SAP).
A 17 agn a l'é intrà a l'Università Humboldt ëd Berlin.
La filosofìa e la fìsica teorética a son ëdventà ij sò anteresse prinsipaj.
A l'ha fàit ël tuor an filosofìa e peui a l'é dventà assistent dë Schrödinger.
Dël 1932 a l'é dotorasse.

Apress l'advent dël nasism, a l'é scapà an Polònia, peui ant ël mandà britànich ëd Palestin-a.
Ambelessì a l'ha mostrà ant la division educativa e coltural ëd Histadrut la Federassion dël travaj giudé, peui ant ël HOGOA, na sossietà për imigrà da Almagna e Àustria.
Anviron dël 1941-1942, Yourgrau a l'é stàit antra ij fondador d'Aliya Chadasha, n'organisassion coltural e polìtica, e a l'ha an pràtica dirigiune soa prima campagna a Haifa.

Dal 15 d'avril a la fin d'otóber 1944 a l'ha servì ant j'ansidite operassion ëd moral dl'Ufissi dij Servissi Stratégich merican (OSS).
Ël but a l'era ëd crasé ël moral dj'armade alman-e.
Finìa la guèra, dl'otóber 1945 Yourgrau a l'é intrà a la Scòla dë studi superior ëd Gerusalem, tanme professor ëd lògica, ética e stòria dla filosofìa.
Tòst a l'é dventà cap dël dipartiment ëd lògica e métod sientìfich e pì tard présside dla facoltà d'art e siense.
Dël 1947 a l'é mariasse për la sconda vira, con Thella Garber.

Dël 1948 a l'ha chità la Palestin-a e a l'é partì për Cipro e, a la fin ëd mars, a l'é andàit an Sudàfrica.
A l'ancamin dël 1959 a l'ha tramudà ant jë Stat Unì.
A l'é stàit prima professor d'arserca al Minnesota Center for the Philosophy of Science e apress professor an lògica e filosofìa dla siensa al Carleton College.
Dal 1960 al 1963 a l'é stàit professor e pressident al dipartiment dë stòria e filosofìa dla siensa a lë Smith College a Northampton, ant ël Massachusetts e dël 1963 a l'é passà a l'Università ëd Denver.
A l'é ëdcò dventà sitadin ëd jë Stat Unì.

Dël 1967 a l'é stàit antra ij fondador ëd l'International Journal of Theoretical Physics.
Dël 1969 a l'ha fondà ansema a Henry Margenau l'arvista Foundations of Physics che peui a l'ha cudì (a l'ancamin ansema a Margenau, peui con Alwyn van der Merwe) findi a soa mòrt.

Dël 1971, Yourgrau a l'ha nominà Willy Brandt për ël Premi Nobel dla pas.

Wolfgang Yourgrau a l'é mòrt a Denver ai 18 ëd luj dël 1979.
A l'avìa avù na fija da sò prim mariage, Maya, e tre masnà dal second: Bertrand, Tuggelin e Palle.

Yourgrau a chërdìa ant l'unità dla coltura, an fortend che tuti ij siensià a travajo con ël midem but ëd la conossensa.

Yourgrau, Wolfgang
Carl von Ossietzky

Giornalista e passifista.
**Carl von Ossietzky** a l'era nassù a Amborgh ai 3 d'otóber dël 1888 e a l'é mòrt a Berlin ai 4 ëd magg dël 1938.

Dël 1927 a l'é dventà redator dël Die Weltbühne, n'ebdomadari polìtich liberal.
Dël 1935 a l'ha vagnà ël Premi Nobel ëd la pas.
Costa assignassion a l'é stàita antërpretà tanme l'espression ëd na condana mondial al nasism.

Ossietzki, Carl von
Ossietzki, Carl von
Ufissi dij Servissi Stratégich

L**'Ufissi dij Servissi Stratégich** (*Office of Strategic Services*, OSS) a l'éra n'agensìa ëd servissi segret ant jë Stat Unì.

A l'era stàit creà dël 1942 e soa mission a l'era cola d'archeuje anformassion ansima a le nassion nemise e ëd saboté sò moral e sò potensial ëd guèra.
L'OSS a l'ha sarà dël 1945, ma vàire ëd soe fonsion a son pì tard passà a l'Agensìa Sentral d'Anformassion (CIA).

Categorìa:Polìtica djë stat Unì d'América
Gino Paoli

Cantautor.
**Gino Paoli** a l'é nassù a Monfalcone ai 23 dë stèmber dël 1934, ma a l'ha sùbit tramudà a Génoa, ch'a l'ha sèmper considerà la soa sità.

## Discografìa
* *Gino Paoli* (1960)
* *Le cose dell'amore* (1962)
* *Basta chiudere gli occhi* (1964)
* *Gino Paoli allo Studio A* (1965)  
* *Le canzoni per "Emmeti"* (1966)
* *Gino Paoli and The Casuals* (1967, con The Casuals)
* *Le due facce dell'amore* (1971)
* *Rileggendo vecchie lettere d'amore* (1971)
* *Amare per vivere* (1972)
* *I semafori rossi non sono Dio* (1974)
* *Ciao, salutime un po' Zena* (1975)
* *Le canzoni di Gino Paoli* (1976)
* *Il mio mestiere* (1977)
* *La ragazza senza nome* (1978)
* *Il gioco della vita* (1979)
* *Ha tutte le carte in regola* (1980)
* *Averti addosso* (1984)
* *La luna e il Sig. Hyde* (1984)
* *Insieme* (1985, con Ornella Vanoni)
* *Cosa farò da grande* (1986)
* *Sempre* (1988)
* *L'ufficio delle cose perdute* (1988)
* *Gino Paoli '89 dal vivo* (1989)
* *Matto come un gatto* (1991)
* *Senza contorno solo... per un'ora* (1992)
* *King Kong* (1994)
* *Amori dispari* (1995)
* *Appropriazione indebita* (1996)
* *Pomodori* (1998)
* *Per una storia* (2000)
* *Se* (2002)
* *Una lunga storia* (2004)
* *Ti ricordi? no non mi ricordo*(2004, con Ornella Vanoni)
* *Vanoni Paoli Live* (2005, con Ornella Vanoni)
* *Milestones - Un incontro in jazz* (2007)

Paoli, Gino
Fabrizio De André

Cantautor.
**Fabrizio De André** a l'era nassù a Génoa-Pegli ai 18 ëd fërvè dël 1940 e a l'é mòrt a Milan j'11 ëd genè dël 1999.

## Discografìa
### Canson pi famose
* *La ballata del Miché* (1961)
* *La guerra di Piero* (1963)
* *La canzone di Marinella* (1963)
* *Amore che vieni, amore che vai* (1966)
* *Bocca di rosa* (1967)
* *Via del Campo* (1967)
* *Il testamento di Tito* (1970)
* *Il pescatore* (1970)
* *Il suonatore Jones* (1971)
* *Canzone per l'estate* (1975)
* *Amico fragile* (1975)
* *Andrea* (1978)
* *Rimini* (1978)
* *Coda di lupo* (1978)
* *Fiume Sand Creek* (1981)
* *Creuza de mä* (1984)
* *La domenica delle salme* (1990)
* *Don Raffaé* (1990)
* *Anime salve* (1996)
### Album
* *Tutto Fabrizio De André* (1966)
* *Volume I* (1967)
* *Tutti morimmo a stento* (1968)
* *Volume III* (1968)
* *Nuvole barocche* (1969)
* *La buona novella* (1970)
* *Non al denaro, non all'amore né al cielo* (1971)
* *Storia di un impiegato* (1973)
* *Canzoni* (1974)
* *Volume VIII* (1975)
* *Rimini* (1978)
* *Fabrizio de André (Album dell'indiano)* (1981)
* *Creuza de mä* (1974)
* *Le nuvole* (1990)
* *Anime salve* (1996)

Deandre, Fabrizio
Francesco Guccini

Cantautor.
**Francesco Guccini** a l'é nassù a Mòdena ai 14 ëd giugn dël 1940.

## Discografìa
* *Folk beat n. 1* (1967)
* *Due anni dopo* (1970)
* *L'isola non trovata* (1970)
* *Radici* (1972)
* *Opera buffa* (1973)
* *Stanze di vita quotidiana* (1974)
* *Via Paolo Fabbri 43* (1976)
* *Amerigo* (1978)
* *Album concerto* (1979, con ij Nomadi)
* *Metropolis* (1981)
* *Guccini* (1983)
* *Fra la via Emilia e il west* (1984)
* *Signora Bovary* (1987)
* *...quasi come Dumas...* (1989)
* *Quello che non...* (1990)
* *Parnassius Guccinii* (1993)
* *D'amore di morte e di altre sciocchezze* (1996)
* *Guccini live collection* (1998)
* *Stagioni* (2000)
* *Guccini live @ RTSI* (2001)
* *Ritratti* (2004)
* *Sette veli intorno al re* (2004, con Franco Battiato e Francesco De Gregori, album për le masnà)
* *Anfiteatro Live* (2005)
* *Guccini Platinum Collection* (2006)

Guccini, Francesco
Amelia

**Amelia** a l'é un comun ëd l'Umbria d' 11.833 abitant, an provincia ëd Terni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giorgio Sensini (dal 29/05/2006).

## Sità gemelà

Amelia a l'é gemelà con:
*  Joigny, Fransa
*  Stylida, Grecia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Terni
Cesantes, Redondela

**San Pedro** ëd **Cesantes** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Redondela. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 3.420 abitant (1.747 fomne e 1.673 òm), distribuì an 4 grup ëd popolassion: San Pedro, Carballiño, Outeiro das Penas e O Coto.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Redondela
Nicola Arigliano

Cantant ëd jazz.
**Nicola Arigliano** a l'é nassù a Squinzano ël 6 dicember 1923 e l'è mort a Calimera ël 30 mars 2010.

## Discografìa
### 45 gir
* *Nel blu dipinto di blu* (1958) 
* *Simpatica* (1958)
* *Il sole nel cuore* (1958))
* *Come prima* (1958)
* *Amorevole* (1959)
* *Arrivederci* (1959)
* *Plenilunio* (1960)
* *Questo è l'amore* (1965)
* *Nathalie* (1968)
* *La prima notte* (1970)
* *L'improvvisata* (1972)
### LP
* *Nicola Arigliano* (1980)
* *Mario Schiano presenta Nicola Arigliano al night club "Il Sorpasso"* (1985)
* *Le più belle di Nicola Arigliano* (1989)

Arigliano, Nicola
Arigliano, Nicola
Montefalco

**Montefalco** a l'é un comun ëd l'Umbria ëd 2.833 abitant, an provincia ëd Perugia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Donatella Tesei (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Perugia
Cannara

**Cannara** a l'é un comun ëd l'Umbria ëd 4.267 abitant , an provincia ëd Perugia.

Ël pais a resta a 28 chilòmeter da Perugia, a n'autëssa ëd 197 méter.
La sitadin-a a l'é ancor sintà, an part, da 'd muraje dl'Età ëd mes, con na bela tor cilìndrica e un torion.

## Stòria
Cannara a l'é stàita tirà su vers ël sécol ch'a fa X da j'abitant ch'a j'ero restà d'Urvinum Hortense e a l'ha pijà sò nòm dël sécol ch'a fa XII da le can-e motobin numerose ch'a-i ero ant ël leu, a l'época pautos.

Disputà antra Assisi, Perugia e ël Papà, dël 1429 a l'é finìa an podèj dij Bajon, ch'a l'han ëtnula findi al 1648.

## Leu d'anteresse
* Cesa ëd San Gioann Batista
* Cesa ëd San Bias (con fassada romànica dël sécol ch'a fa XIII e, andrinta, dij tòch ëd fresch dël Tërzent)
* Cesa ëd San Maté (1786)
* Cesa dla Bon-a Mòrt

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanna Petrini (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Perugia
Gualdo Tadino

**Gualdo Tadino** a l'é un comun ëd l'Umbria ëd 15.839 abitant , an provincia ëd Perugia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Morroni (dal 22/06/2009).

## Sità gemelà

Gualdo Tadino a l'é gemelà con:
*  Audun-le-Tiche, Fransa
*  West Pittston, Stat Unì d'América

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Gualdotadino
Lenga aribwatsa

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Aribwatsa** ò **Aribwatsa** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut an Papua Neuva Guinea.

## Classìfica

Në schema ëd classificassion dl**'Aribwatsa** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polinesian-e
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian-e orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche ossidentaj
******* lenghe Neuva Guinea setentrional
******** lenghe Huon Gulf
********* lenghe Markham
********** lenghe basse
*********** lenghe Busu
************ **lenga aribwatsa**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **laz**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=laz

aribwatsa
aribwatsa
Lenga Labu

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Labu** o **Labu** a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment ant le Papua Neuva Guinea.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Labu** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polynesian
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche ossidentaj
******* lenghe Neuva Guinea setentrional
******** lenghe Huon Gulf
********* lenghe Markham
********** lenghe basse
*********** lenghe Labu
************ **lenga Labu**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **LBU**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lbu

Categorìa:Lenghe austronesian-e
Henri Bergson

Filòsof fransèis.
**Henri Bergson** a l'era nassù a Paris ai 18 d'otóber dël 1859 e a l'é mòrt a Auteuil ai 4 ëd genè dël 1941.
Dël 1927 a l'é stàit ansignì con ël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Essais sur les données immédiates de la conscience* (1889)
* *Matière et mémoire* (1896)
* *Le Rire* (1899)
* *L'Évolution créatrice* (1907)
* *L'Énergie spirituelle* (1919)
* *Les deux sources de la morale et de la religion* (1932)
* *La pensée et le mouvant* (1934)

Bergson, Henri
Bergson, Henri
Hans Driesch

Biòlogh e filòsof alman.
**Hans Driesch** a l'era nassù a Bad Kreuznach j'8 d'otóber dël 1867 e a l'é mòrt a Lipsia ai 16 d'avril dël 1941.

## Euvre prinsipaj
* *Analytische Theorie der organischen Entwicklung* (1894) 
* *Philosophie des Organischen* (1909)
* *Geschichte des vitalismus* (1905)
* *Lieb und Seele* (1916)
* *Das Problem der Freiheit* (1917)
* *Grundproblem der psychologie* (1926)

Driesch, Hans
Driesch, Hans
Abraham Gotthelf Kästner

Matemàtich e astrònom alman.
**Abraham Gotthelf Kaestner** a l'era nassù a Lipsia ai 27 dë stèmber dël 1719 e a l'é mòrt a Göttingen ai 20 ëd giugn dël 1800.
A l'era stàit anlev ëd Gottsched.
Dal 1754, apress esse stàit për eut agn professor ëstrasordinari ëd matemàtica a Lipsia, a l'é vnù professor ëd matemàtica a Göttingen.
Dël 1763 a l'ha otnù ël pòst ëd diretor dl'osservatòri astronòmich ëd Göttingen.
A soa mòrt, an costa sità a l'han dedicaje un bust an màrmol.

A l'é stàit chiel ch'a l'ha aussà ël livel ëd l'ansegnament matemàtich an Almagna.
A l'avìa në stipendi assè bass e për arotondé a fasìa ëd tradussion ëd vàire travaj sientìfich.
A scrivìa ëdcò ëd poesìe.

Kastner, Abraham Gotthelf
Kastner, Abraham Gotthelf
Nùmer d'Avogadro

Ël **nùmer d'Avogadro** a l'é ël nùmer ëd molécole ant na mòle.
Sò valor a l'é apopré 6,022 \cdot 10^{23}.

Un métod për la determinassion d'ës nùmer a l'é stàit proponù dël 1865 da Joseph Loschmidt.
Ël nùmer a l'é stàit determinà për la prima vira da Jean Perrin dël 1908.

Categorìa:Chìmica
Lipsia

**Lipsia** (*Leipzig* an alman) a l’é na sità dla Gërmania ëd 510.651 abitant (2007).
A l'é la sità pi popolà (ma nen la capital) dël Land (Stat Federal) dla Sassònia. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Burkhard Jung.

## Sità gemelà

Lipsia a l'é gemelà con:
*  Addis Abeba, Etiòpia
*  Birmingham, Regn Unì
*  Bològna, Italia
*  Brno, Repùblica Ceca
*  Franchfort sël Men, Gërmania
*  Hannover, Gërmania
*  Houston, Stat Unì d'América
*  Kijv, Ucrain-a
*  Cracòvia, Polònia
*  Lion, Fransa
*  Nanchin, Cin-a
*  Salonich, Grecia
*  Travnik, Bòsnia e Erzegòvina 
*  Plovdiv, Bulgarìa 

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità alman-e
Castellanza

**Castellanza** (*Castelànza* an dialèt local) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 14.295 abitant , ant la provinsa ëd Varèis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mirella Cerini (dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis
Ventimiglia di Sicilia

**Ventimiglia di Sicilia** (*Calamigna* an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 2.193 abitant, an provincia ëd Palerm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Pagano (dal 30/06/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Ventimiglia (omònim)

***Ventimiglia*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Vintmija|Ventimiglia]]**, an provincia d'Imperia

* **[[Ventimiglia di Sicilia]]**, an provincia ëd Palerm
Sìndrom ëd Marfan

La **sìndrom ëd Marfan** a l'é na maladìa genética ch'a danegia ël tëssù conetiv.
A pija sò nòm dal médich che dël 1896 a n'ha dane la prima descrission.

La sìndrom ëd Marfan a peul buté ansema dij sìntom diferent ëd natura schelétrica, cardiovascular, polmonar o ocular, dont la gravità a peul varié e ch'a peulo presentesse a d'età motobin diferente.
Ël privo prinsipal për la vita dij malavi a l'é 'd natura cardiovascular.
As trata an particolar d'anomalìe ch'a rësguardo le vàlvole dël cheur e ch'a compòrto lë bzògn ëd buté ëd pròtesi.
As agiss ëdcò e dzortut dël rompse dl'aòrta, 'me conseguensa dla dilatassion progressiva ëd costa arteria an soa part assendenta.
Lòn ch'as arcomanda an costi cas a l'é ëd fé dij contròj ecocardiogràfich, për controlé ëd fasson regolar ël diàmeter dla rèis ëd l'aòrta për sërché ëd fé prevension a j'assident possìbij con le meisin-e o la chirurgìa.

Marfan
Efest

Ant la mitologìa greca, **Efest** (*Ἥφαιστος, Hēphaistos* an grech antich) a l'era 'l dé dël feu, dij metaj e dij volcan.
A l'era fieul ëd Zeus e d'Era e a l'era sòp e deform.

Categorìa:Mitologìa
Francesco De Gregori

Cantautor italian.
**Francesco De Gregori** a l'é nassù a Roma ai 4 d'avril dël 1951.

## Discografìa
* *Theorius Campus* (1972, con Antonello Venditti) 
* *Alice non lo sa* (1973)
* *Francesco de Gregori* (1974)
* *Rimmel* (1975)
* *Bufalo Bill* (1976)
* *De Gregori* (1978)
* *Banana Republic* (1979, con Lucio Dalla)
* *Viva l'Italia* (1979)
* *Titanic* (1982)
* *La donna cannone* (1983) 
* *Scacchi e tarocchi* (1985)
* *Terra di nessuno* (1987)
* *Mira Mare 19-4-89* (1989)
* *Catcher in the sky* (1990)
* *Niente da capire* (1990)
* *Musica leggera* (1990)
* *Canzoni d'amore* (1992)
* *Il bandito e il campione* (1993)
* *Bootleg* (1994)
* *Prendere e lasciare* (1996)
* *La valigia dell'attore* (1997)
* *Curve nella memoria* (1998)
* *Amore nel pomeriggio* (2001)
* *Fuoco amico* (2001)
* *Il fischio del vapore* (2002, con Giovanna Marini)
* *Mix* (2003)
* *Pezzi* (2005)
* *Calypsos* (2006)
* *Per brevità chiamato artista* (2008)

Degregori, Francesco
Lucio Dalla

Cantautor an lenga italian-a.
**Lucio Dalla** a l'era nassù a Bològna ai 4 ëd mars dël 1943 e a l'é mòrt për un colp al cheur a Montreux ant la matinà dël 1m ëd mars dël 2012, prima d'un consert.

## Discografìa
* *1999* (1966)
* *Terra di Gaibola*(1970)
* *Storie di casa mia* (1970)
* *Il giorno aveva cinque teste* (1973)
* *Quel fenomeno di Lucio Dalla* (1973)
* *L'album di... Lucio Dalla* (1974)
* *Anidride solforosa* (1975)
* *Automobili* (1976)
* *4 marzo 1943* (1976)
* *Come è profondo il mare* (1977) 
* *Lucio Dalla* (1978)
* *Banana Republic* (1979, con Francesco De Gregori)
* *Lucio Dalla* (1980)
* *Dalla* (1980)
* *Torino, Milano e dintorni* (1981)
* *Gli anni Settanta* (1981)
* *1983* (1983)
* *Viaggi organizzati* (1984)
* *Bugie* (1985)
* *The best of Lucio Dalla* (1985)
* *DallameriCaruso* (1986)
* *Dalla/Morandi* (1988, con Gianni Morandi)
* *Cambio* (1990)
* *Il motore del 2000* (1990)
* *Il primo Lucio Dalla* (1990)
* *Amen*  (1992)
* *Henna* (1993)
* *Le origini* (1996)
* *Canzoni* (1996)
* *Ciao* (1999)
* *Luna Matana* (2001)
* *Live@RTSI - 20 dicembre 1978* (2001)
* *Dal vivo - Bologna 2 settembre 1974* (2001)
* *Caro amico ti scrivo...* (2002)
* *Tosca. Amore disperato* (2003)
* *Lucio* (2003)
* *12000 lune* (2003)
* *Il contrario di me* (2007)

Dalla, Lucio
Paolo Pietrangeli

Cantautor e regista italian.
**Paolo Pietrangeli** a l'é nassù a Roma ai 29 d'avril dël 1945.

## Discografìa
* *Mio caro padrone domani ti sparo* (1969)
* *Karlmarxstrasse* (1974)
* *Il cavallo di Troia* (1975)
* *Lo sconfronto* (1976)
* *Cascami* (1979)
* *Le olive come quelle che dà il bar* (1981)
* *Tarzan e le sirene* (1988)
* *Noi, i ragazzi del coro* (1990)
* *Canti, contesse & conti* (1994)
* *Un animale per compagno* (1996) 
* *Tempo sensibile* (1998)
* *C'è poco da ridere* (2001)
* *Ignazio* (2006)

Pietrangeli, Paolo
Rudolf Clausius

Fìsich e matemàtich.
**Rudolf Julius Emanuel Clausius** a l'era nassù a Köslin (al di d'ancheuj Koszalin, an Polònia) ai 2 ëd gené dël 1822 e a l'é mòrt a Bonn ai 24 d'agost dël 1888.

Ansema a William Thomson, Clausius a l'ha dësvlupà la siensa dla termodinàmica, an enonsiand-ne la sconda lej.

## A pòrto sò nòm

* Equassion ëd Clausius-Clapeyron

Clausius, Rudolf
Clausius, Rudolf
Grand Orient ëd Fransa

Ël **Grand Orient ëd Fransa** (*Grand Orient de France*, GODF) a l'é n'ubidiensa dla franch-massonerìa ëd Fransa.
A l'é stàit creà dël 1773; coj sò 48.000 frèj a l'é la prima ubidiensa ëd franch-masson an Fransa.

Ël grand magìster a l'é Jean-Michel Quillardet.

Categorìa:Polìtica
Lenga Watut meridional

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Watut meridional** o **Watut meridional** a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment ant le Papua Neuva Guinea.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Watut meridional** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polynesian
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche ossidentaj
******* lenghe Neuva Guinea setentrional
******** lenghe Huon Gulf
********* lenghe Markham
********** lenghe Watut
*********** **lenga Watut meridional**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **MCY**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mcy

Categorìa:Lenghe austronesian-e
Lenga adzera

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga adzera** ò **Adzera** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut an Papua Neuva Guinea.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dl**Adzera** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polynesian-e
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche ossidentaj
******* lenghe Neuva Guinea setentrional
******** lenghe Huon Gulf
********* lenghe Markham
********** lenghe àute
*********** lenghe Adzera
************ **lenga Adzera**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **azr**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=azr

adzera
adzera
Hernando de Soto

Conquistador.
**Hernardo de Soto** a l'era nassù dël 1500 a Barcarrota.
Sò pare a l'era un nòbil ampoverisse e ël cit Hernando a l'é stàit adotà da la famija d'un nòbil potent, Pedro Avila, ch'a l'ha daje n'educassion.
Dventà grand, de Soto a l'é partì për ël Neuv Mond.

Dël 1531 a l'é stàit ansema a Pizarro, scond an comand, ant la conquista dël Perù, bele ch'a l'era nen d'acòrd con sò cap ant ij sò massacri dj'Inca.
Peui a l'é tornà rich an Ëspagna e a l'ha marià Isabella, la fija ëd Pedro Avila.
An doi agn a l'avìa già sgheirà bon-a part ëd soa richisia e antlora a l'ha fàit arcesta a Carl V ëd podèj andé a conquisté la Florida.
Dl'avril 1538, chiel e soa fomna a son ambarcasse për Cuba, dont l'amperador a l'avìa falo goernador, con anviron ses-sent òm.
L'armada a l'é restà a Cuba pì 'd mità ann a preparé l'anvasion.
A l'ancamin dla prima 1539, de Soto a l'é partì da Cuba con soa armada ëd 570 òm e 223 cavaj.

Rivà a Tampa Bay, a son ëscontrasse con ij nativ e a l'é ancaminà na guèra con vàire tribù indian-e ch'a l'ha durà tre agn e mes e che a la fin a l'ha mnà a la dëstrussion ëd bon-a part ëd l'armada spagneula.
An sërca d'òr, la spedission a l'ha traversà vàire ëd coj che al di d'ancheuj a son jë Stat Unì: Geòrgia, Carolin-a dël Sud, Alabama, Arkansas, Missouri.
Dla prima 1541 a l'han dëscoatà ël fium Mississippi.

De Soto a meuir ai 21 ëd maj dël 1542.
Ij sò òm a lo sotro, ma peui, për nen che ij nativ a peulo pijé sò còrp, a lo campo ant ël Mississippi.
Ël neuv cap ëd la spedission a l'avìa nen lë spìrit ëd de Soto e l'armada a l'ha tòst decidù ëd bandoné l'arserca ëd tesòr e ëd torné andré.

Desoto, Hernardo
Końskowola

**Końskowola** (IPA [kɔɲskɔ'wɔla]) a l’é ‘n borgh dla Polònia.
A conta 2.188 abitant (2004).

## Geografìa
Końskowola a resta a 41 chilòmeter da Lublin, 10 chilòmeter a òvest ëd Kurów e 6 chilòmeter a est ëd Puławy.

## Anliure esterne
* Sit istitussional.

Konskowola
Vinòt

Con la paròla **Vinòt** i sërcheroma ëd gionze tute le vàire paròle che as peulo dovré për definì 'l vin meno nòbil, ël *second vin*.
Come ch'as fà e còsa ch'a l'é?

Për oten-e ël vin as passa a travers a la fërmentassion o mej "fé beuje",

A la fin ëd la fërmentassion, as peul tiré via 'l vin fàit, lassanda peui le bërte dl'uva andrinta la tin-a, piandse bin varda ëd nen sgheiré gnente e fasenda donca passé le bërte andrinta al tòrcc, për fé seurte (con la pression fìsica) tut lòn che a resta ëd vin andrinta le bërte mideme. Cost ùltim vin, otnù grassie a la pression, as ciama "vin dël tòrcc".

Për oten-e 'l Vinòt, as dev nen torcé le bërte, lassanda ël vin dël tòrcc andrinta a la tin-a, e peui a vanta:

* gionté un sigilin e mes d'eva për minca brinda 'd bërte ch'a-i é andrinta a la tin-a

* Gionté dël sùcher, a esperiensa, squasi come 10 chilo për brinda 

* Gionté le rape 'd San Martin, opura tute le rape che i peule cheuje andasend a Rapojé (o Rapolé)

Taché torna a fé beuje, për oten-e 'l vinòt.

Vinòt a l'é un mes vin, un vin fàit con pòch o gnente, un vin fàit con l'eva e le rape vansà da la vëndëmmia. An conseguensa a l'é un vin pòver, fàit da chi ch'a l'ha nen le possibilità d'avèj j'uve bon-e, opura a l'é un vin leger che as fa për bèive a la prima, e da bèive dzoratut con la Bagna càuda.
Për costa rason, 'l vinòt a l'ha vàire nòm an piemontèis: Vinòt, vinel, pusca, piciora, picheta, vin dle bale.

Categorìa:Vin
Rape 'd San Martin

Le **rape 'd San Martin**, a son cole rape che mentre ëd la vëndëmmia son nen cuijie për vàire rason e che a resto andrinta a la vigna fin-a a Novèmber.

Le rason ëd lassé na rapa andrinta la vigna a son vàire : 

* La rapa a l'é nen madura
* La rapa a l'é rossa: ant la vëndëmmia dj'uve nèire, as diso rosse cole rape che a son un pòch trasparente, e che a veul dì che a conten-o tròpa eva e pòch sùcher.
* La rapa a l'é tròp cita e a-i é arzigh che a peussa vesse nen madura.

Tute coste rape a ven-o lass a tacà a la vis, la pianta. Quaiche vòlte, as lassò 'dcò tacà a fil ëd frèt dij firagn.

A-i é la costuma d' andé a cheuje coste rape vers l'11 ëd novèmber, a San Martin, për gionteje ansima a le bërte andrinta la tin-a, për fé 'l vinòt.

Rapedsanmartin
Microsoft

**Microsoft** a l'é na sossietà multinassional american-a d'anformàtica con sede a Redmond, ant lë stat ëd Washington. A l'é stàita fondà dël 1975 da Bill Gates e Paul Allen con l'obietiv ëd dësvlupé programa për l'Altair 8800. Al di d'ancheuj a l'é un-a dle pì gròsse imprese dël mond për capitalisassion, ansema a Apple e Google.

## Stòria
Dël 1980, Microsoft a l'ha sot-signà un contrat con l'IBM për fornì un sistema operativ për sò prim ordinator përsonal. Microsoft a l'ha catà QDOS da la Seattle Computer Products për 50.000 dolar, a l'ha modificalo e a l'ha peui vendulo 'me PC-DOS e MS-DOS. Sòn a l'é stàit a la rèis ëd sò grand sucess.

Dël 1985 a l'é surtìa la prima version ëd Microsoft Windows, n'antërfacia gráfica për MS-DOS. Dël 1990 a l'ha anventà la suite Microsoft Office, ch'a l'é dventà lë standard ant j'ufissi ëd tut ël mond. Ant j'agn '90 la società a l'é stàita acusà 'd pràtiche monopolìstiche dal govern djë Stat Unì e da l'Union Europenga.

Dël 2014, Steve Ballmer a l'ha lassà ël pòst ëd CEO a Satya Nadella, ch'a l'ha cambià la strategìa vers ël cloud computing e l'inteligensa artifissial. Sota soa diression, Microsoft a l'ha catà GitHub (2018) e Activision Blizzard (2023).

## Prodòt prinsipaj
* Microsoft Windows: sistema operativ për PC.
* Microsoft Office: suite d'aplicassion për l'ufissi.
* Azure: servissi ëd cloud computing.
* Microsoft Teams: piataforma ëd colaborassion.
* Xbox: consol për vudeogieugh.
* Surface: linia ëd dispositiv hardware.

## Organisassion
La società a l'é dirigiùa da un consèj d'aministrassion con Bill Gates (pressident fin al 2014, peui anandià), 
Steve Ballmer (2000-2014) e Satya Nadella (CEO dal 2014). La sede sentral a l'é a Redmond ant na proprietà granda 8,5 km².

## Presensa ant ël mond
Microsoft a l'ha filiaj an 190 pais. An Italia a l'é present con doi sènter: Milan e Roma. Soa sede për l'Euròpa ossidental a l'é an Irlanda.

## Arferiment
* Sit ofissial
* Fatti su Microsoft

Categorìa:Informàtica
Graf hamiltonian

Ch'as consìdera un graf finì G.

Un senté an G ch'a conten tuti ij vértes ëd G as ciama *senté hamiltonian*.
Un sicl an G ch'a conten tuti ij vértes ëd G as ciama *sicl hamiltonian*.
Ël graf a l'é dit **graf hamiltonian** s'a l'ha un sicl hamiltonian.

Da la definission a-i ven dlongh che un graf hamiltonian a l'é tacà, ma as peul disse ëd pì, 'me ch'a fà vëdde ël teorema sì-dapress.

**Teorema.** Si G a l'é un graf hamiltonian e S a l'é un sot-ansem nen veuid dij vértes ëd G, antlora G-S a l'ha un nùmer ëd componente tacà nen pì grand ëd la cardinalità d'S.

*Dimostrassion.*
A basta osservé che sòn a l'é vera pr'ij sicl.

## Criteri ëd hamiltonianità
A-i son vàire criteri ch'a smon-o dle condission për che un graf finì a sia hamiltonian.
Sì-dapress a-i é n'esempi.

**Teorema.** Consideroma un graf finì G=(V,E) ch'a sia 2-tacà, visadì ch'a sia tacà e che gavandje un vértes qualsëssìa a resta tacà.
Suponoma che gnun sot-graf ëd G dla forma H=(W,E \cap [W]^2) a sia isomorf al graf bipartì complet ansima a (1,3) element nì al graf otnù an gionzend un quart vértes a un qualsëssìa dij tre vértes dël graf complet ansima a 3 element.
Antlora G a l'é hamiltonian.

*Dimostrassion.*
Dagià che G a l'é 2-tacà, a dev avèj almanch 3 vértes e un sicl.
Ciamoma C ël sicl pì longh an G.
Si C a passa nen për tuti ij vértes ëd G, a-i dev essie un vértes v an C e n'àutr vértes u fòra ëd C taj che  \{ u,v \}\in E.
Ciamoma x e y ij vértes an C adiacent a v.
A peul nen esse che  \{ u,x \}\in E nì che  \{ u,y \}\in E, dësnò an giontandje u i trovrìo un sicl pì longh che C.
Consideroma antlora H={u,v,x,y}.
Si  \{ x,y \}\notin E, H a l'é na stèila su quatr vértes, donca un graf bipartì complet ansima a (1,3) element.
Si nopà  \{ x,y \}\in E, antlora H a l'ha la forma dlë scond graf ant la conclusion ëd l'enonsià.

Categorìa:Àlgebra
Neustadt bei Coburg

**Neustadt bei Coburg** a l'é na sità dla Gërmania ëd 16.368 abitant (2006), ant ël Land dla Baviera.
As treuva an Àuta Francònia e a fa part dël Landkreis ëd Coburg.

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun-e dla Baviera
Favorìa

La **Favorìa** a l'é un vin che as produv ant ël Roé e bele 'dcò ant le Langhe, tacà a Alba. 

A l'é un vin bianch particolar, sensa na gròssa produssion industrial, che a l'ha soa tèra bendìa ant le comun-e ëd Cornian, Pióbes, e bele 'cò a Canal ant la part ossidental dël Roé.

L'uva "favorìa" a l'era vëndùa com uva da tàula a l'inissi dël 1900. Ël vin a l'era dovrà com "vin da mëssa". Ant ël 1940 a l'era ancaminà a perdse. A l'é stàita arcuperà ant j'agn Otanta.

Categorìa:Vin bianch
Fé beuje

**Fé beuje** as dis 'dcò "fermentassion".
A l'é un dij procediment pi amportant ëd la produssion dël vin.

J'uve a ven-o sbërgnacà andrinta a la machina da pisté e apress a ven-o campà andrinta la tin-a opura bele mach andrinta n'arbi. An 24 ore, sensa prodòt chìmich, j'uve a taco a "beuje", grassie a l'assion dij sacoromiceto, dij batéri speciaj che a l'han 'l podèj 'd trasformé ël sùcher ëd l'uva an alcòl e anidrid carbònica.

A-i son vàire manere, tute diferente, ëd fé beuje: l'obietiv a l'é col ëd ten-e a meuj la rapa, për fé an manera che a assòrba nen dij gust fòra-via.

As peul:

* Pontlé j'uve (ò stlé, come ch'as dis ant ël Roé): a venta fabriché na grija fàita ëd bòsch (rol ò arbra), opura ancora mej ëd canisse, da buté ansima al capel anàit che a comensa a beuje. Costa grija a dev esse pontlà al sofit grassie a dontré baròt, che a fan an manera che costa grija a peussa pròpi nen andé su con la fermentassion, sota l'assion ëd l'anidride carbònica che a possa le bërte anvers l'àut. An costa manera, ël capel a resta sotrà sota al lìquid (che podoma ancora nen ciamé vin).

* Fonghé decisament tant, con un trent, 'na sampa, opura na ziamenta ëd bòsch fabricà a pòsta, tenanda sempre a meuj le bërte. Se 'l trent a l'é col dla stala, a l'é mej deje n'arzentà dnans 'd campelo a meuj andrinta j'uve.

* Dovré na moderna màchina ch'a l'é ciamà *vinificador* e che a l'é compòsta da un gròss cilìnder rotant (tant 'mé na botimeus) con la temperadura controlà, e che minca vàire minute (a seconda dël programa ëd l'ordinator, che a peul esse bele mach un P.L.C.) a viralo na vòta opura mach un quart ëd gir, për mës-cé  'l most, e ten-e a meuj la rapà.

La fermentassion as blòca sota ai 18°, e a dà dj'arzultà negativ (a peul vasté 'l gust e ij parfum) dzora ai 30-35°; për costa rason a vanta ten-e la tin-a andrinta la cròta e nen sota al pòrti, dzortut se as fan beuje dj'uve che a muro nen ëd longh an prinsipi dë stèmber. 

Febeuje
Ahorn (Àustria)

**Ahorn** a l'é un comun ëd l'Àustria ëd 490 abitant (2005), ant ël Land ëd l' Àustria Superior.

Categorìa:Sità austrìache
Ahorn

***Ahorn*** a l'é 'l nòm ëd tre comun ëd lenga alman-a:

* **[[Ahorn (Àustria)|Ahorn]]**, ant ël Land austrìach ëd l'Àustria Superior

* **[[Ahorn (Baden-Württemberg)|Ahorn]]**, ant ël Land alman dël Baden-Württemberg

* **[[Ahorn (Baviera)|Ahorn]]**, ant ël Land alman dla Baviera
Vëndëmmia

Vëndëmmia a l'é l'assion ëd chieuje le uve.
La **vëndëmmia** an piemontèis a-s peul 'dcò ciamesse “cheuje le uve“.

La date precesa 'd la vëndëmmia a peul anticipé o tardé d'un- e doj sman-e a seconda ëd le condission ëd le uve, che a peulo maduré pi prest ò pi tard a seconda dël temp atmosferich.

Le prime uve che a-s cheujo an Piemont a son cole dël Moscatel, che a peule esse cheuije già a la fin d'Agost.
a l'é un dij procediment pi amportant ëd la produssion dël vin.
Peuij a-s taca con ij bianch.
Antrames a le uve da vin neir, ël Dosset a l'é un dij primi (prime e seconda sman-a dë stèmber).
J'ultime uve a son cole dël Nebieul, che minca tant a peulo sté ant la vigna fin-a a la seconda sman-a d'otóber.
A-i é 'dcò na "vëndëmmia tardiva" për fé 'l vin d'uva sporia, che a l'é cò ciamà passit, che a peul possese fin-a aj Sant, për saré la vëndëmmia pì tardiva con ij Vin 'd la Giassa 'd la val ëd Susa.

## Come ch' a-s fa?

* A la vendëmmia, an Piemont, a pijo part tuti j'element 'd la famija, a parte da le masnà, ij cé e le nòne, j'avsine fina 'dcò ij parent ëd Turin che a ven-o an campagna a pòsta për la vëndëmmia.
* A-s peul nen taché tròp prèst përché ansima a le rape d'uva a-i é ancora la rosà, che se a ven vëndëmmià ansema a le rape a peul gionté d'eva andrinta al most (pecà mortal), e an conseguensa sbassé 'l grad alcolich dël vin. A l'é mej taché vers le 9-10 oer 'd la matin.
* Una part ëd le persone a l'han ël travaj ëd dëstaché le uve e buteje andrinta a la cavagna. Coste uve a deuvo esse sernue për da bin, për nen cheuje le uve rosse o nen madure. Con l'agiut ëd le tesòrie a-s taja la picola ëd la rapa e a-s deuv minca tant 'dcò fé atension a schivé j'asinej che a son carià 'd mofa o tròp sèc ( magara batù da la tempesta ù brusà dal tròp sol).
* J'òmini pì fòrt a passo antrames aj firagn për cheuje le cassie bel pien-e, e porté a coj che a cheuijo le uve 'd le cassie veuide. Peuij le cassie a son carià ansima a un tamagnon, un carèt òpura un tombarél, e portà a la cassin-a.
* A-s travajà fina a mesdì, e peuij a-s peul fé un con ëd disné an campagna, për nen perde tròp temp. Le uve a peulo nen speté tròp. La vëndëmmia a peul seguité fin-a a la seira a 6 ore, quandi che tuti a son stracch e a rintro a la cassin-a. 
* Le uve a peulo esse vendëmmià për la cassin-a òpura da vende. Se a son da vende, quasi sempre a la seira a-i riva già 'l client da uve, che quandi che a ven a n campagna a l'ha l'obligh ëd fërmessea fé un con ëd *[[merenda sinòira]]*. Dasnò le uve a ven-o crasà andrinta a la *[[machina  da pisté]]*, campà andrinta la tin-a. 
Le cassie veuide a ven-o ambaronà ansima al carèt,  e peuij tuti a peulo setesse a fé un con ëd merenda sinòira, ringrassianda Nosgnòr che le uve a son a cà.

Particolar: a-s vëndëmmia mai ëd duminica: a pòrta nen bin! 
Toca fer! Ël proverbi "dis nen gatt se 't l'has nen andrinta al sac" a val ëdcò për le uve: a-s peu nen disse gnete ansima le uve (a son bele, brute, vaire, pòche) fin-a a quandi che a son nen sota al pòrtic. Uva ant la vigna: a val gnente!

Vendemmia
Tambre

**Tambre** a l'é un comun dël Véneto ëd 1.521 abitant, an provincia ëd Belun.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Oscar Facchin (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Belun
Puos d'Alpago

**Puos d'Alpago** a l'é un comun dël Véneto ëd 2.347 abitant, an provincia ëd Belun.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Michele Dal Paos (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Belun
Ponte nelle Alpi

**Ponte nelle Alpi** a l'é na comun-a ëd Véneto d' 8.419 abitant, an provincia ëd Belun.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roger De Menech (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Belun
Pieve d'Alpago

**Pieve d'Alpago** a l'é un comun dël Véneto ëd 2.025 abitant, an provincia ëd Belun.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Erminio Mazzucco (dal 30/05/2006).

## Sità gemelà
Pieve d'Alpago a l'é gemelà con:
*  Kalvarija, Lituania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Pievedalpago
Campolongo Maggiore

**Campolongo Maggiore** a l'é un comun dël Véneto ëd 10.047 abitant , an provincia ëd Venessia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Donolato (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Venessia
Campolongo

**Campolongo** a l'é 'l nòm ëd tre comun italian:

* **[[Campolongo Maggiore]]**, an provincia ëd Venessia

* **[[Campolongo sul Brenta]]**, an provincia ëd Vicensa

* **[[Campolongo Tapogliano]]**, an provincia d'Ùdin
Mario Rigoni Stern

Scritor italian.
**Mario Rigoni Stern** a l'era nassù a Asiago al 1m ëd novèmber dël 1921 e a l'é mòrt-ie ai 16 ëd giugn dël 2008.

Soa ciadeuvra a l'é "Il sergente nella neve", andoa a conta la ritirà dj'Alpin da la Russia dël 1942-43 (Rigoni Stern a l'avìa partessipàje come sergent).

## Euvre prinsipaj
* *Il sergente nella neve* (1953)
* *Il bosco degli urogalli* (1962)
* *Quota Albania* (1971)
* *Ritorno sul Don* (1973)
* *Storia di Tönle* (1978; Premi Campiello)
* *Uomini, boschi e api* (1980)
* *L'anno della vittoria* (1985)
* *Amore di confine* (1986)
* *Il libro degli animali* (1990)
* *Arboreto salvatico* (1991)
* *Le stagioni di Giacomo* (1995)
* *Sentieri sotto la neve* (1998)
* *Inverni lontani* (1999)
* *Tra due guerre e altre storie* (2000)
* *L'ultima partita a carte* (2002)
* *Aspettando l'alba e altri racconti* (2004)
* *I racconti di guerra* (2006)
* *Stagioni* (2006)

Rigonistern, Mario
Rigonistern, Mario
Asiago

**Asiago** (*Sleghe* an cimbrian) a l'é un comun dël Véneto ëd 6.758 abitant, an provincia ëd Vicensa.

## Përsonalità

* Mario Rigoni Stern (1921-2008), scritor, nassù e mòrt a Asiago

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Gios (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Asiago a l'é gemelà con:
*  Armungia, Italia
*  Noventa Vicentina, Italia
*  Sinnai, Italia
*  Tempio Pausania, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Vicensa
Premi Campiello

Ël **Premi Campiello** a l'é 'n premi literari ch'a ven conferì tuti j'agn a un lìber (romanz o arcòlta ëd conte) ch'a sia stàit ëscrivù e publicà da në scritor italian durant l'ùltim an.

La giurìa a l'é formà da 300 përsone, ch'a l'han da serne ël lìber vinsidor ant na "reusa" ëd 5 finalist, ch'a j'ero stàit sernù an precedensa da vàire crìtich literari.

## Vinsidor
* 1963 – *La tregua*, Primo Levi 
* 1964 – *Il male oscuro*, Giuseppe Berto
* 1965 – *La compromissione*, Mario Pomilio 
* 1966 – *Questa specie d'amore*, Alberto Bevilacqua
* 1967 – *Orfeo in Paradiso*, Luigi Santucci 
* 1968 – *L'avventura di un povero cristiano*, Ignazio Silone
* 1969 – *L'Airone*, Giorgio Bassani 
* 1970 – *L'attore*, Mario Soldati 
* 1971 – *Ritratto in piedi*, Gianna Manzini 
* 1972 – *Per le antiche scale*, Mario Tobino 
* 1973 – *Il trono di legno*, Carlo Sgorlon 
* 1974 – *Alessandra*, Stefano Terra 
* 1975 – *Il prato in fondo al mare*, Stanislao Nievo
* 1976 – *Il busto di gesso*, Gaetano Tumiati 
* 1977 – *Il selvaggio di Santa Venere*, Saverio Strati
* 1978 – *Carlo Magno*, Gianni Granzotto 
* 1979 – *Storia di Tonle*, Mario Rigoni Stern
* 1980 – *Il fratello italiano*, Giovanni Arpino 
* 1981 – *[[Diceria dell'untore]]*, Gesualdo Bufalino
* 1982 – *Se non ora quando?*, Primo Levi
* 1983 – *La conchiglia di Anataj*, Carlo Sgorlon 
* 1984 – *Per amore, solo per amore*, Pasquale Festa Campanile
* 1985 – *Gli occhi di una donna*, Mario Biondi 
* 1986 – *La partita*, Alberto Ongaro 
* 1987 – *I fuochi del Basento*, Raffaele Nigro 
* 1988 – *Le strade di polvere*, Rosetta Loy 
* 1989 – *Effetti personali*, Francesca Duranti 
* 1990 – *La lunga vita di Marianna Ucrìa*, Dacia Maraini
* 1991 – *Di buona famiglia*, Isabella Bossi Fedrigotti
* 1992 – *La casa a Nord-Est*, Sergio Maldini 
* 1993 – *La valle dei cavalieri*, Raffaele Crovi
* 1994 – *Sostiene Pereira*, Antonio Tabucchi
* 1995 – *Il coraggio del pettirosso*, Maurizio Maggiani
* 1996 – *Esilio*, Enzo Bettiza 
* 1997 – *Il caso Courrier*, Marta Morazzoni 
* 1998 – *Il talento*, Cesare De Marchi 
* 1999 – *Fuochi fiammanti a un'hora di notte*, Ermanno Rea
* 2000 – *La forza del passato*, Sandro Veronesi 
* 2001 – *Nati due volte*, Giuseppe Pontiggia 
* 2002 – *Il custode dell'acqua*, Franco Scaglia 
* 2003 – *Il Maestro dei santi pallidi*, Marco Santagata 
* 2004 – *Una barca nel bosco*, Paola Mastrocola 
* 2005 – Ex aequo: *Mandami a dire*, Pino Roveredo e *Il sopravvissuto*, Antonio Scurati 
* 2006 – *La vedova scalza*, Salvatore Niffoi 
* 2007 – *Mille anni che sto qui*, Mariolina Venezia

Categorìa:Literatura italian-a
Campiello
Màchina da pisté

La **màchina da pisté** a l'é n'angign che a serv a sbërgnaché j'uve.
Ant la stòria, j'uve a son sempre sbërgnacasse con ij pé, con un moviment che a smija mach belfé, ma che ant la realtà a pòrta fatica e a ciama sue malissie.
Da pi che sent ani andré, an Piemont a esisto dj'angign che a son fàit për sbërgnaché j'uve. Ij prim angign a j' ero formà da doi cilìnder ëd bòsch, grotolù e davzin l'un a l'autr, che a giravo grassie a na manoja, e a fasìo passé l'uva da n'ambotau a session tronch-piramidal butà ansima, për feje droché ant la tin-a butà da sota.
Con ël temp la mecanisassion a l'ha butà dij motor për fé giré ij cilìnder, e a l'ha baratà ij cilìnder ëd bòsch con coj ëd metal prima, con la plàstica pì còtia e pi polida dl'ùltima generassion.

An particolar, ant j'ùltim 30 agn, a l'ha ancaminase a buté da part (e peui campé via) le picole dle rape (che a ven-o 'dcò ciamà rapon), për via che con ël temp ij vinaté a son ancorzusse che 'l rapon vèrd e brusch a dasìa al vin un gust pitòst azerb, e a aumentava da mat l'àcid acétich andrinta al vin.
Le neuve màchine donca, an dzorpì che pisté e sbërgnaché j'uve, a buto 'dcò da part 'l rapon, lassanda andrinta al most mach j'asinej.
Ël rapon a ven peui campà ansima la liamera, opura a la sima d'un camp për andrugé.
J'ùltime tecnologìe a son tute virà a sërché la manera pì giusta për crasé j'uve sensa tròpa fòrsa, fasanda atension a fé seurtè 'l giuss, sensa fé tròp dani a la bërta. 

Machinadapiste
Calalzo di Cadore

**Calalzo di Cadore** (*Cialàuže* an ladin) a l'é un comun dël Véneto ëd 2.415 abitant, an provincia ëd Belun.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luca De Carlo (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Belun
Borca di Cadore

**Borca di Cadore** (*Borcia* an ladin) a l'é un comun dël Véneto dë 774 abitant, an provincia ëd Belun.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Massimo De Luca (dal 5/04/2005).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Belun
Tin-a

La **tin-a** a l'é 'l contenitor che a serv për fé beuje 'l most ant 'l procediment ëd fé 'l vin. A peul vesse ëd diferente forme e materiaj.

Tina