Dzornatural

Lë **dzornatural** a l'é un concet filosòfich e religios ch'a arferiss a l'ambient ch'a va oltre la natura e soe lege. A comprend tut lòn ch'a peul nen esse spiegà da le lege fìsiche e sientìfiche conossùe, comprèis ij miràcoj, j'esse divin e j'event misterios.

## Definission
Lë dzornatural a peul esse definì com:
* L'ambient ch'a trassend la realtà natural
* L'ansem dij fenòmen ch'a sfido le lege dla natura
* La realtà ch'a va oltre l'esperiensa sensorial e la conossensa sientìfica

## Caraterìstiche

### Element distintiv
* Trassendensa dle lege naturaj
* Misteriosità e incomprensibilità
* Manca d'evidense empiriche direte
* Fondament religios o spiritual

### Dimension prinsipaj
* **Dzornatural ontològich**: esse ch'a esisto fòra dla natura
* **Dzornatural causaj**: event ch'a vìolo le lege 'd càusa e efet
* **Dzornatural epistemològich**: conossensa ch'a ven pa da l'esperiensa sensorial

## Stòria dël concet

### Antichità
* Aristòtil: distinsion antra natura e lòn ch'a l'é 'd fòra dla natura
* Platon: realtà trassendent dle Ideje
* Tomism: distinsion antra natura e sovranatural

### Età medieval
* Tomà d'Aquin: teorìa dij miràcoj com violassion dla natura
* Scotism: vision pì flessìbil dël sovranatural

### Età moderna
* David Hume: crìtica dij miràcoj com violassion dle lege dla natura
* Immanuel Kant: lìmit dla rason an facia al trassendent

### Età contemporania
* Rudolf Otto: ël sacrà com "ël tut àutr"
* Mircea Eliade: distinsion antra sacrà e profan

## Dimension dlë dzornatural

### Religiosa
* Esse divin e divinità
* Miràcoj e antervent divin
* Anime e spirit

### Mìstica
* Experiense ëd union con l'Assolù
* Stat ëd cossiensa alterà
* Rivelassion direte

### Paranormaj
* Fenòmen psìchich
* Aparission e spetr
* Event inspiegàbij

## Débat filosòfich

### Esistensa dlë dzornatural
* **Teism**: acetassion dlë dzornatural
* **Naturalism**: arfud dlë dzornatural
* **Agnosticism**: sospension dël giudissi

### Compatibilità con la siensa
* La siensa a peul studié lë dzornatural?
* Conflit o compatibilità?
* Lìmit dël métod sientìfich

### Epistemologìa dlë dzornatural
* Coma a peulo esse conossù ij fenòmen dzornaturaj?
* Ròl dl'esperiensa përsonal
* Problema dla verificabilità

## Argoment prinsipaj

### A favor dlë dzornatural
* Argoment cosmològich: necessità d'una càusa prima
* Argoment teleològich: ordin e proget ant l'univers
* Argoment moral: esistensa d'una fondassion assolùa për la moral

### Contra lë dzornatural
* Argoment empirista: mancansa d'evidense sensoriaj
* Argoment dël cas: spiegassion naturaj për ij fenòmen misterios
* Argoment dla semplificassion: le spiegassion naturaj a son pì sempie

## Implicassion

### Religiose
* Giustificassion dle credense religiose
* Fondament për ij rituaj e le sirimonie
* Base për la teologìa

### Moraj
* Fondassion trassendent dij valor
* Responsabilità anvers a esse superior
* Significà dla vita e dla mòrt

### Sientìfiche
* Lìmit dla conossensa uman-a
* Possibilità 'd neuve forme 'd conossensa
* Sfida a j'ipòtesi sientìfiche

## Posission filosòfiche

### Realism dzornatural
* Lë dzornatural a esist realment
* A peul esse conossù për esperiensa o rivelassion
* Esempi: teism, panteism

### Antirealism dzornatural
* Lë dzornatural a esist pa
* A l'é na projession uman-a
* Esempi: naturalism, materialism

### Costrutivism
* Lë dzornatural a l'é na costrussion social e cultural
* A l'ha na realtà psicològica ma nen ontològica
* Esempi: antropologìa dla religion

## Sfide contemporanie

### Ant na società secular
* Persistensa dle credense dzornaturaj
* Nàssita 'd neuve forme dë spiritualità
* Tension antra siensa e religion

### Tecnologìa e dzornatural
* Realtà virtual e soe implicassion
* Inteligensa artifissial e la question dl'ànima
* Neuve forme 'd comunicassion dle credense

### Ecologìa e dzornatural
* Spiritualità dla natura
* Sacralità dl'ambient
* Responsabilità anvers al pianeta

## Autor amportant
* Tomà d'Aquin (1225-1274)
* David Hume (1711-1776)
* Immanuel Kant (1724-1804)
* William James (1842-1910)
* Rudolf Otto (1869-1937)
* Mircea Eliade (1907-1986)
* John Hick (1922-2012)

## Euvre fondamentaj
* *Summa Theologica* ëd Tomà d'Aquin
* *An sij miràcoj* ëd David Hume
* *L'idèja dël sacrà* ëd Rudolf Otto
* *Ël mit ëd l'etern ritorn* ëd Mircea Eliade

## Vëdde ëdcò
* Metafìsica
* Religion
* Naturalism
* Teism
* Miràcol
* Sacrà

## Bibliografìa
* Hume, D., *An sij miràcoj*, 1748
* Otto, R., *L'idèja dël sacrà*, 1917
* Eliade, M., *Ël sacrà e ël profan*, 1957

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Religion
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI