Monfrin

Ël **monfrin** a l'é un dij dialèt dël piemontèis oriental. A l'ha soa rèis ëstòrica ant lë stat dël Marchesà dël Monfrà, dont continuità teritorial e polìtica a l'é a la fondamenta dla creassion dla comun-a lenghìstica monfrin-a. Coma ij confin dël Marchesà, 'cò coj dël monfrin a son pitòst balarin e a l'é soèns malfé marché an manera sigura andoa a finissa 'l monfrin e andoa ch'a taco sò avzin. A l'ha 'cò un gran nùmer ëd varietà, tant che pì che d'un *dialèt monfrin* soèns as sent parlé dij dialèt monfrin coma 'd n'ansema plural ëd vàire parlà locaj. 

## Fonética e grafìe
Ël monfrin a l'ha sò son fiamengh, ch'a l'é dàit da na combinassion d'acsan e variassion gramaticaj rispet a la koiné. La schwa monfrin-a a Casà a l'ha un pijn ésit an A, visadì che a tuti j'efet un ëd Casà a les la Ë dla koiné coma na A fàita e finìa (gavà cole anans dle dobie, es. *ghëddo*). Ant soe bande meridionaj ël monfrin a dòvra la A tònica velarisà con pijn èsit an Ò, ëdcò ant ij përnòm, che quindi a son-o coma *ò-i è*. Për coste rason la gent dle vire a dòvra dle grafìe che a scrivo O e A andoa la grafìa stàndard piemontèisa a buta na *schwa* (Ë) e na A. Comsëssìa as peul ëscriv-se 'l monfrin an grafìa normal sensa gnun problema, a basta mach visesse 'd coma un parlant nativ monfrin a les certe litre.

### Grafìe atestà
* Dumini Badalin a scriv l'artìcol indeterminà an fonétich, coma an *In paisan*; për la L rotacisà dl'artìcol definì fomnin a dòvra la forma *ra* (com ant la poesìa *Ra mé sgnora*) ma për sòlit a dòvra la forma canònica *la*.
* Sergio Nebbia a l'ha fasse na grafìa soa për sò Dizionario monferino, dedicà an particolar a le parlà ëd Castel d'Anon, Ser e Rochëtta Tane. La grafìa a l'é dzortut fonética, basà ansima a la parlà anonèisa. A arzulta nen che sta grafìa a l'abia mai dovrala gnun àutr autor.

## Ij verb
Ant ël monfrin ch'as parla a Casà ij verb dla 
* prima coniugassion a finisso an -*à*, esempi: 
** parlà, 
** travajà, 
** lavà, 
** andà
* coj dla seconda coniugassion e j'ausiliari  an -*i* ò -*j*, esempi: 
** legi, 
** scrivi, 
** duej, 
** essi, 
** avej 
* coj dla tersa coniugassion an "ì", esempi: 
** partì, 
** finì, 
** stabilì.

### Tàule 'd coniugassion
### Ël present indicativ
Arlevà a Casal Monfrà. A son marcà colorà le bande dle përson-e ch'a l'han drocà ël përnòm verbal piemontèis dovrà ant la koiné, ën tnisend mach j'artìcoj eufònich.

## J'artìcoj
### Artìcol indefinì
A resta tut somà regolar, che al fomnin a fa *na* e al mascolin a fa *un*. Ma coma sempe an piemontèis la U inissial ëd l'artìcol indefinì as les nen *u*, e se a Turin sta U a la ven na A an Casà a la ven na I. L'artìcol indeterminà mascolin monfrin quindi a son-a *in*, e nen *an* ò *ën* coma an koiné general. 

Dumini Badalin st'artìcol-sì a lo scrivìa an grafìa fonética. Ël *Dizionario monferrino* dël Nebbia buta *in* e *ina*. Dj'esempi a son arportà ant la tàula comparativa ambelessì sota (bleu e reusa a marco 'l géner ëd la paròla): 

### Artìcol definì
* Singolar: ël mascolin a fa *ël*, ël fomnin a fa *la*. Dumini Badalin a dòvra la forma *la*, gavà quand a rend ij cas ch'a ven-o da 'nt la rotacisassion dla consonant ch'a riva ant ël meridion dël Monfrà, che a rend con *ra*. 
* Plural: ël mascolin regolar a fa *ij*, ël fomnin fa *ël*. 
** Ecession: le forme an consonant compòsta mascolin-a a fan *jë*, coma ant la koiné, ma an monfrin la régola as estend ëdcò al fomnin (quindi nen *le stra*, ma *jë stra*).
**NOTA!** A venta ten-e present che **an monfrin la Ë as les ''a***, quindi la forma *ël* an monfrin a son-a *al*.

==== Castel d'Anon ====
Ël *Dizionario monferrino* dël Nebbia a buta 
* mascolin
** *al*, *el* dovrà për ij nòm ch'as anandio për *b*, *c* dura, *f*, *g* dura, *m*, *p*, *q*, *w* (ant soa grafìa sòn a resta na *u* con valor ëd mesa consonant)
** gnun-a forma con na corispondensa automàtica për *jë* 
** *u* dovrà për ij nòm ch'as anandio për *d*, *l*, *n*, *r*, *s*, *t*, *z*, *c* mòla e *g* mòla
** *i* coma artìcol plural. 
* fomnin
** *la*, che a ven *al* an forma plural
** *l* dadnans a vocal, che a ven *agli* al plural (pr'esempi *L'ania* -> *Agli ànij*)
Dj'esempi a son arportà ant la tàula comparativa ambelessì sota (bleu e reusa a marco 'l géner ëd la paròla): 


== Agetiv e përnòm possessiv ==
Ël monfrin a smon djë scostament da 'nt la gramàtica clàssica dla koiné: l'artìcol dadnans al possessiv an koiné as dòvra mach për le forme përnominaj, [[nopà]] che j'[[agetiv possessiv]] l'artìcol a 'l l'han nen. An monfrin ëd Casà l'artìcol as dòvra bele che sempe.



Esempi: ël mè quaderni, la tò boata, ij sò parochian, ël vostri ombreli

=== Parentela ===
Ij nòm arferì a la parentela a l'han dj'ecession. 
* A pari, mari, fradè, sorela e via andanda al singolar a-j va nen l’articol.
** Esempi, mè pari, sò mari, nòst fradè, vòstra sorela
L'artìcol a 'l lo manten-o anveci për ël  plural. Esempi: ël nòstri mari, ël sò  cugnaij , ël mè soreli.

== Agetiv e përnòm dimostrativ ==
Sempe arlevà a Casà, ël monfrin a smon le relassion spassiaj elencà ambelessì sota: 



Esempi:
* is quàdar, sa galin-a, si lìbar, si dòni 
* col quàdar, cola galin-a, coj lìbar, coli dòni

== Ij nòm ==
Për ël plural al mascolin a resto invarià coma sòlit an piemontèis, mentre 'nveci për ël fomnin a cambio la final da *a* a *i''. Esempi: cesa = cesi, comessa = comessi.

Categorìa:Lenghìstica piemontèisa
Categorìa:Piemontèis oriental