Fonsion

Ël concet ëd **fonsion** (o **aplicassion**) a l'é un dij pì amportant an matemàtica.
As trata ëd na nossion ch'a l'ha evolvù con la matemàtica e che al di d'ancheuj a l'ha un ròl sentral e unificador.
Le fonsion as rancontro daspërtut an matemàtica e as deuvro ëd tante fasson diferente.

## La definission
Dàit j'ansem A e B, as dis *fonsion* antra A e B na relassion anté che a minca element ëd l'ansem A a-j corëspond un e mach un element ant l'ansem B.
Për denoté na fonsion f antra A e B a së scriv f:A \to B.
L'element ëd B ch'a corëspond a l'element x \in A as denòta f(x).
Soens x a l'é ciamà la *variàbil indipendenta* e y=f(x) la *variàbil dipendenta*.

## La stòria dël concet ëd fonsion
La paròla *fonsion* a l'é dovùa a Gottfried Wilhelm von Leibniz.
Bele che al dì d'ancheuj ël concet ëd fonsion a l'é sentral e unificant an matemàtica, a l'é nen sempe stàit parèj.
Ël càlcol ëd Newton e Leibniz a l'era nen smonù ant ël contest dle fonsion, ma a l'era pitòst na colession genial ëd métod pr'arzòlve dij problema aplicàbij a le curve, ch'a j'ero dij senté generà da 'd pont ch'a bogiavo.

Ant ël sécol ch'a fa XVII, lë studi dël moviment - dal travaj ëd Kepler an sij pianeta a col ëd Huygens an sle pèndole - a l'é stàit fondamental; le relassion fonsionaj a j'ero esprimùe a paròle ant ël lengage dle proporsion.

A l'é vorsuje dël temp prima che ël càlcol a fussa arfondà ant un contest algébrich e simbòlich, con le curve spessificà da 'd fórmole o equassion.
Na vira che sòn a l'é rivà, a l'han fàit pì atension a le relassion antra ij sìmboj.
A-i era damanca ëd na terminologìa për arpresenté dle quantità ch'a dipendìo da àutre quantità ant le fórmole o j'equassion.

Dël 1718 Johann Bernoulli a l'ha smonù la definission formal ëd na fonsion ëd na variàbil tanme *na quantità formà 'd na fasson qualsëssìa con costa variàbil e dle costante*.
La fras «formà 'd na fasson qualsëssìa» a l'era nen ëspiegà; tutun a l'é belfé che costa a fussa antërpretà an na manera motobin pì arstrenzùa che lòn ch'a lo sarìa al di d'ancheuj.
Pian pianòt, ant la prima mità dël sécol ch'a fa XVIII, ël càlcol a l'é stàit separà da soe rèis geométriche e ël concet ëd variàbil coma a l'era aplicà a j'oget geométrich a l'é stàit rampiassà da la nossion ëd fonsion tanme na fórmola algébrica.

Ël sìmbol f(x) për denoté l'element ch'a corëspond a x a travers la fonsion f a l'é stàit antroduvù dël 1734 da Leonhard Euler.
Chiel-sì, dël 1748, a l'é stàit ël prim a dé a le fonsion un ròl ciàir e sentral, an definend na fonsion tanme n*'espression analìtica formà 'd fasson qualsëssìa da la quantità variàbil e da 'd nùmer o quantità costante*.
A l'é da antlora che ël concet ëd fonsion a l'é vnù fondamental.
La concession d'Euler dle fonsion a l'ha ancor evolvù con dle discussion con d'Alembert e Daniel Bernoulli an sël problema dla fissela vibranta.

Ij debà antra vàire matemàtich avosà, dont Fourier, Dirichlet, Cauchy, Riemann, Weierstrass, Lebesgue e Borel, a l'han possà ël dësvlup d'ës concet, fin-a a la definission dël 1939 ëd Bourbaki, ch'a deuvra le cobie ordinà.

## Tipo particolar ëd fonsion
Na fonsion f:A \to B a l'é dita *inietiva* si a element diferent d'A a corëspondo element diferent ëd B.
An sìmboj:
: \forall a_1,a_2 \in A \ (a_1 \neq a_2 \Rightarrow f(a_1) \neq f(a_2)).

Na fonsion f:A \to B a l'é dita *surietiva* si minca element ëd B a corëspond a chèich element d'A.
An sìmboj:
: \forall b \in B \ \exists a \in A \ f(a)=b.

Na fonsion f:A \to B a l'é dita *bijetiva* (o *corëspondensa biunìvoca*) s'a l'é sia inietiva che surietiva.
Na bijession f:A \to A ëd n'ansem A an chiel-midem a l'é 'dcò dita *përmutassion* d'A.
S'a-i é na bijession antra j'ansem A e B, costi-sì as diso *equipotent*.

## Composission ëd fonsion
Ch'as consìdero d'ansem A,B,C e dle fonsion f:A \to B,g:B \to C.
A resta antlora definìa an manera natural na fonsion
:h:A \to C
për mojen ëd l'ugualiansa h(a)=g[f(a)] për qualsëssìa a \in A.
Costa neuva fonsion a l'é dita *composission* d'f e g e denotà g \circ f ,g \cdot f, o bele mach gf.

### Esempi
Si f a l'é n'anvolussion ansima a n'ansem A, antlora f \circ f a l'é la fonsion identità ansima a A.

Categorìa:Teorìa dj'ansem