Fër da stiré

**Fer da stiré** a l'é n'atrass dovrà për **stiré** e **spiané** ij tessù, gavand-ne le grinse e le pieghe. A l'é present an tute le ca e a l'é n'utiss essensial për la cura dij vestì e dla biancarìa.

## Stòria
Ij prim fer da stiré a j'ero 'd **pera seulia** o 'd **metal càud**, e as passavo an sle stòfe. Ant l'antichità, ij Cinèis a dovravo dij recipient ëd metal pien ëd brasa, e ij Roman a dovravo dij martej ëd metal batù për bate le stòfe e gaveje le grinse.

Ant l'Età 'd Mès, a son ëspantiasse ij **fer a brasa**: dë struture 'd fer pien ch'as butavo a scaudé an sël forn o ant la brasa. A j'ero motobin grev e a së scaudavo nen uniformement. Për evité che as brusèisso ij tessù, as butava na tèila sota.

Dël sécol XVII a comparisso ij prim fer con la **testa duverta** andoa buté la brasa. Dël sécol XIX, con l'ariv dël gas e peui dl'eletricità, a nasso ij fer a gas (con un tubo colegà a na fiama) e peui ij prim **fer elétrich** (brevetà dël 1882 da Henry W. Seely). J'agn 1920 a intro ij fer con **termòstat**, e j'agn 1950 ij prim **fer a vapor**.

## Sòrt ëd fer
A-i son vàire sòrt 'd fer da stiré:
* **Fer pien**: ëd metal massiss, da scaudé an sël forn. A l'é 'l pì antich e a l'é ancora dovrà an quàich artisanà.
* **Fer a carbon**: con na testa duverta andoa buté 'd brase o d'carbon ardent.
* **Fer elétrich**: colegà a la prèisa elétrica, con na resistensa interna ch'a scàuda la sòla.
* **Fer a vapor**: a produv vapor che a giuta a spiané le grinse pì fàcil e a inumidiss ij tessù.
* **Fer da viaj**: cit e pieghèivol, për portelo an valis.
* **Fer dlicà**: con sòla ceràmica o tiflon, për nen brusé ij tessù pì dlicà.
* **Fer professional**: gròss, con capacità d'eva e pression ëd vapor àuta, dovrà da le stiratris.

## Part dël fer modern
Un fer da stiré d'ancheuj a l'é formà da:
* **La sòla**: la part ch'a toca ij tessù, normalment d'alumini, assel o ceràmica.
* **La resistensa**: interna, ch'a scàuda la sòla.
* **Ël termòstat**: për regolé la temperadura.
* **Ël sircùit d'eva**: për ël fer a vapor.
* **Ij përtus dla sòla**: da 'ndova a seurt ël vapor.
* **L'ampugnadura**: ergonòmica, për ten-e bin ël fer.
* **Ël cav** (për ij fer elétrich).

## Com as deuvra
Për stiré bin a venta:
* **Regolé la temperadura** conform al tessù: bass për seda e sintétich, àut për lin e coton.
* **Stiré ij tessù scur da drinta** për nen felo vnì lustr.
* **Stiré an pressand** e nen an passand an s'na grinza sensa fërmesse.
* **Dovré vapor** për ij tessù pì arsistent e për le grinse pì dure.
* **Dovré n'ass stiré** (tàula da stiré) coverta da 'n tel rifletent.

D'apress a l'usagi, a venta gavé l'eva dal sircùit e lassé sfreidé ël fer an posission vertical.

## La stiratriss ant la tradission
Ant la tradission piemontèisa, la stiratriss a l'era na figura amportanta ant le famije benestante e ant ij setor artisanaj. A stirava ij vestì, ij linseuj e le tende, dovrava ij fer a carbon prima e peui ij fer elétrich. Ël mësté a l'era motobin dur përchè ij fer a j'ero grev e a ventava manten-e na posission drita për ore. An quàich pais a-i era la figura dlë **stiror** ch'a passava a cà a stiré për le famije.

An Piemontèis, la canson popolar *La stiratriss* a arcòrda la fatiga e l'orgheuj dë ste fomne.

## Fer particolar
* **Fer da stiré a brase**: a l'é 'l fer dovrà an Piemont fin a l'après-guèra. A l'avìa na testa duverta andoa buté le brase 'd bòsch o 'd carbon. A ventava gaveje la sënner e bogé le brase për manten-e la temperadura. A-i n'é ancor quaidun ant ij musé etnogràfich.
* **Fer a pòst**: a l'é un cit fer dovrà për stiré ij pòst pì cit dij vestì, com ij colarin o ij polsèt.
* **Fer da minusié**: a l'é un fer pì cit e dësformà dovrà për stiré ij bòrd dla vesta dj'aso.
* **Fer për ij capèj**: a l'é n'utiss particolar për dé forma ai capèj.

## Vardé 'dcò
* Stiré
* Tàula da stiré
* Sircùit

## Arferiment
* Vocabolari Treccani
* G. Ferraro, *Antiche arti e mestieri in Piemonte*, Turin, 1978.
* Museo del ferro e del stiro, Torino

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI