open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saxicola torquata

## Saxicola torquata
### Descrission
Ël ***Saxicola torquata*** (spaciabusson) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Muscicapidae, longh 12-13 cm, con un pèis ëd 10-15 g . Ël **mas-cc** a l'ha la **testa e la gola nèire**, un semicolar bianch da banda dël còl, e 'l pét e la pansa motobin viv, color arancion rossastr . Le part superior a son nèire, con na gropera bianca e na macia bianca an sj'ale. La **fumela** e ij giovo a l'han le part superior brun strià, la testa brun-a sensa 'l nèir, e 'l pét pi sombr e strià . A l'é caraterisà da l'abitudin ëd **bogé soens le ale e la coa**, e 'd volé giù da na përtia për ciapé d'inset a tèra . Sò crij a l'é un "wheet-trek-trek" .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert con quaich busson, com le pasture, ij prà, ij teren coltivà, le brughere e le zòne con erba àuta e sev . A l'ha da manca 'd **pòst elevà** (busson, paj, fil) për fé da përtia për la cassa e për canté . A mangia dzortut inset, verm e aragn, ciapà a tèra da la përtia . A fà 'l nil an tèra, stërmà ant l'erba o a pé d'un busson, e a duverta 5-6 euv .

### Distribussion
La tassonomìa dël géner *Saxicola* a l'é complicà: na vira la specie *S. torquata* a comprendìa 'dcò le popolassion europenghe e siberian-e, ma ancheuj a son considerà specie a part: ël saltimpal comun europengh (*[[Saxicola rubicola]]*) e 'l saltimpal siberian (*[[Saxicola maurus]]*) . La *Saxicola torquata* sens strèit a l'é donca limità a l'Àfrica subsaharian-a e a chèiche popolassion an Arabia, Madagascar e Comore . A l'é **sedentari**, con pòchi spostament locaj . An Italia la specie present a l'é *S. rubicola*, classificà "Vulneràbil" ant la Lista Rossa për ël declin dle popolassion .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Saxicola torquata*** Linnaeus, 1766

Categorìa:Saxicola
DNA

L**'àcid desòssi-ribonuclèich** a l'é ël material genétich dle célule che a conten, codificà an langage chìmich, tute j'istrussion për la sìntesi dle protein-e e për la regolassion ëd gran part dj'event celular.
As trata 'd na molécola a forma 'd dobia élica tordùa.
L'ADN a l'é localisà dzortut ant la nos celular, anté che a l'é assossià a protein-e e organisà an manera fòrt complicà ant ij cromosòma. Na s-cianta d'ADN as treuva andrinta ai mitocondr e, ant le piante, andrinta ai plastid, anté che a l'ha la fonsion ëd codifiché e dirige la bio-sìntesi ëd costi cit òrgo.
L'ADN a l'é pi sempi andrinta ai procariòt, anté che a l'ha gnun-e protein-e assossià e anté che a l'é nen organisà an struture complicà come a lo son ij cromosòma eucariòtich. L'ADN an coste célule a l'é present an forma ëd filament ësparagià ant ël citoplasma, ëd forma prevalentement arionda, e a l'é ciamà cromosòma batérich.
Le molécole d'ADN ant le célule a l'han sempe dimension grande, che però a vario motobin conforma a la spece.
Mach ant j'agn sinquanta a l'é stàit possìbil assigné con sicurëssa al ADN e a j'àcid nuclèich la fonsion ëd còdes che a adressa e a régola la pi gran part dj'atività celular.
L'àcid desòssi-ribonuclèich a l’é ëdcò, da na mira biochìmica, un polìmer orgànich e ij sò monòmer a son ij desòssi-ribonucléutid.
A l’é present andrinta a tuti j'organism vivent, e as peul trové ëdcò an bomben ëd vìrus.
A l’é na molécola motobin amportanta përchè a traspòrta l'informassion genética necessaria a la trasmission dij caràter arditari. Tute le protein-e presente ant j'organism vivent a ven-o da un process ëd sìntesi ch'a l'ha soa adoss ant l'informassion ambaronà andrinta l'ADN.
Tuti ij nucleòtid a son formà da tre part: na molécola ëd desòssi-ribéusio (un sùcher sempi, apartenent ai pentus), un grop fosfà e na base asotà (citosin-a, guanin-a, adenin-a o timin-a). L'àtom ëd carbòni an posission 3 ansima l’anel dël disòssi-ribéusio a l’é lijà a un grop -OH da na resta fosfòrica che, a soa vòta, a gropa an posission 5 l'anel ëd ribéusio apartenent al monòmer ch'a l'ha da banda. I l’oma donca në schéletro fosfà-sùcher-fosfà..., e al contrari ai sùcher a son gropà le diverse base asotà, che a detèrmino la sequensa spessìfica.

## Le mutassion
Cand l'ADN a l'é copià an na célula, dle vire a-i riva n'eror ch'as traduv con na mutassion.

## Ij confront d'ADN
An confrontand l'ADN ëd vàire animaj, as peul ëmzuré ël nùmer ëd sëmijanse e ëd diferense e tirene le relassion ëd parentela.

Categorìa:Biologìa
Gieugh olìmpich modern

Ij gieugh olìmpich dl'era moderna a son na manifestassion ësportiva anandiasse dël 1896 mersì a jë sfòrs ëd Pierre de Coubertin.

## J'edission dij gieugh olìmpich

### Gieug olìmpich d'istà
* 1896:  Atene

* 1900:  Paris

* 1904:  Saint Louis

* 1908:  Londra

* 1912:  Stocòlma

* 1920:  Anversa

* 1924:  Paris

* 1928:  Àmsterdam

* 1932:  Los Angeles

* 1936:  Berlin

* 1948:  Londra

* 1952:  Helsinki

* 1956:  Melbourne

* 1960:  Roma

* 1964:  Tokyo

* 1968:  Sità dël Méssich

* 1972:  Mùnich ëd Baviera

* 1976:  Montréal

* 1980:  Mosca

* 1984:  Los Angeles

* 1988:  Seoul

* 1992:  Barslon-a

* 1996:  Atlanta

* 2000:  Sydney

* 2004:  Atene

* 2008:  Pechin

* 2012:  Londra

* 2016:  Rio de Janeiro
	
* 2020:  Tokyo

* 2024:  Paris

### Gieug olìmpich d'invern
* 1924:  Chamonix

* 1928:  St. Moritz

* 1932:  Lake Placid

* 1936:  Garmisch-Partenkirchen

* 1948:  St. Moritz

* 1952:  Òslo

* 1956:  Cortina d'Ampezzo

* 1960:  Squaw Valley

* 1964:  Innsbruck

* 1968:  Grenoble

* 1972:  Sapporo

* 1976:  Innsbruck

* 1980:  Lake Placid

* 1984:  Sarajevo

* 1988:  Calgary

* 1992:  Albertville

* 1994:  Lillehammer

* 1998:  Nagano

* 2002:  Salt Lake City

* 2006:  Turin

Categorìa:Spòrt e dësmore
Gilles Deleuze

Filòsof fransèis.
**Gilles Deleuze** a l'era nassù a Paris ël 18 ëd gené dël 1925 e a l'é mòrt ambelelà ël 4 ëd novèmber dël 1995.

## Euvre prinsipaj
* *Empirisme et subjectivité. Essai sur la nature humaine selon Hume* (1953)
* *Spinoza et le problème de l'expression* (1968)
* *Différence et répétition* (1968)
* *Logique du sens* (1969)

An colaborassion con Félix Guattari:
* *L'Anti-Œdipe - Capitalisme et schizophrénie* (1972)
* *Kafka. Pour une littérature mineure* (1975) 
* *Mille Plateaux - Capitalisme et schizophrénie 2* (1980)
* *Qu'est-ce que la philosophie?* (1991)

Deleuze, Gilles
Albert Einstein

Fìsich.
**Albert Einstein** a l'era nassù a Ulm (Gërmania) ël 14 ëd mars dël 1879 e a l'é mòrt a Princeton (Stat Unì) ël 18 d'avril dël 1955.

### La formassion
A l'era fieul ëd n'eletricista.
A quìndes agn a l'ha viagià con soa famija a Milan, a Pavìa e an Véneto.
Passà an Svìssera, a l'ha fàit jë studi scondari ant ël colege cantonal d'Aarau, peui al Politécnich ëd Zurigh anté ch'a l'é laureasse an fìsica e matemàtica dël 1900.
Chèich agn apress a l'ha marià soa cusin-a Ilse.

### J'ocupassion
Fin-a al 1909 a l'ha travajà 'me esaminator a l'ufissi dij brevet ëd Berna.
Peui fin-a al 1914 a l'ha mostrà fìsica e matemàtica superior a Zurigh, Praga e peui torna a Zurigh.
Dël 1914 a l'ha sot-signà na *Crija a j'europengh*, scrivùa dal fisiòlogh Georg F. Nicolai, ch'a sostnìa l'unità dl'Euròpa e a denonsiava la guèra.
A l'ha avù dle cadreghe a l'Academia prussian-a ëd Berlin e a l'Università ëd Lèida.

### Ël premi Nobel
Dël 1921 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la fìsica për ij sò arzultà an fìsica matemàtica e specialman la dëscuverta dle laj dl'efet fotoelétrich.

### La vìsita an Spagna
Ant ij mèis ëd fërvé e mars 1923 a l'ha visità la Spagna e, dai 22 ëd fërvé al 1m ëd mars, a l'é stàit a Barslon-a, anté ch'a l'ha tnù un cors curt a l'Institut d'Estudis Catalans.
Ës cors a l'é stàit peui arpetù a Madrid.
Prima ëd rintré a Berlin, a l'ha tnù doe conferense a Saragòssa.

### Ël tramud ant jë Stat Unì
Dël 1933 Einstein a l'é vnùit mèmber ëd l'Anstitù për jë studi avansà ëd Princeton e a l'ha tramudà ëd fasson definitiva ant jë Stat Unì.

L'arvista Time a l'ha sernulo 'me l'òm dël sécol ch'a fa XX.

## Sò travaj
Dël 1905, ant j'Annalen der Physik, Einstein a l'ha publicà tre artìcoj arnomà.
A tratavo dl'efet fotoelétrich, dël moviment brownian e dla teorìa dla relatività, che an costa prima fas a l'é dita special o limità, për fé la distinsion con sò compiment, la relatività *general*, dësvlupà da Einstein ant ël 1915-1916.

## A pòrto sò nòm
* Causalità d'Einstein-Weyl
* Convension d'Einstein
* Equassion dël moviment d'Einstein
* Equassion ëd camp d'Einstein
* Equassion fotoelétrica d'Einstein
* Forma quadràtica d'Einstein-Minkowski
* Prinsipi ëd località d'Einstein
* Relassion d'Einstein

## Euvre prinsipaj

* Teorìa dla relatività (1916).

Einstein, Albert
Einstein, Albert
Blaise Pascal

**Blaise Pascal** a l'era ën filòsof, matemàtich e fìsich, nassù a Clermont-Ferrand ël 19 ëd giugn dël 1623 e mòrt a Paris ël 19 d'agost dël 1662.

### La matemàtica
A sëddes agn a l'ha scrivù un tratà 'd geometrìa an sle session còniche.
A l'era tant avansà e madur che Descartes, an lesendlo, a l'avìa chërdù ch'a fussa dël pare ëd Pascal, Étienne.
A disdeut agn a l'ha anventà na màchina për fé ij cont, ch'a përmëtìa ëd somé 'd longhe file ëd nùmer.

Dël 1654, sò amis Antoine Gombaud a l'avìa smonuje chèich problema gropà al gieugh d'asar.
An sl'argoment Pascal a l'ha ancaminà na corëspondensa con Pierre de Fermat.
Cost episòdi a marca lë s-ciòde djë studi ant ël càlcol dle probabilità.

### La filosofìa
Pascal a l'é avosà për soe *Pensée*, anté ch'a médita ansima al pòst ëd l'òm ant l'univers e an sla fé.

### La fìsica
Pascal a l'ha ëdcò travajà ant la stàtica dij flùid.
Al'é stàit ël prim a fortì ëd fasson ciàira col che al di d'ancheuj as ciama prinsipi ëd Pascal.

## A pòrto sò nòm
* Pascal (unità dë mzura)
* Pascalin-a
* Prinsipi ëd Pascal
* Teorema ëd Pascal
* Triàngol aritmétich ëd Pascal

## Euvre prinsipaj
* Essay pour les coniques (1640)
* Traité du triangle arithmétique (1653, stampà dël 1665)
* Les pensée
* Les provinciales
* Lettres de Dettonville (1659)
* Traité de la roulette

Pascal, Blaise
Pascal, Blaise
Pascal, Blaise
Renso dla Tor

Avocat e poeta an lenga piemontèisa, **Renso dla Tor** (*Renzo dla Tour*, conforma a la grafìa dovrà për sotsigné soe prime poesìe) a l'era lë stranòm literari ëd **Renzo Brero**.
Së stranòm a l'era stàit sernù dal poeta për arcordé la Tor Valgorera 'd Poirin, anté ch'a l'era nassù ij 5 ëd mars dël 1905.

A l'é stàit un dj'artista cofondator ëd la Companìa dij Brandé.
Poeta dla campagna, soa poesìa a l'é sempe venà da 'n fil ëd dossa nostalgìa për sò pais e soa tèra.
Soa produssion poética a coata ël perìod 1925-1933, col ëd soa gioventura, e a l'é stàita publicà ansima a j'Armanach piemontèis dj'agn Tranta e an sij Brandé.
A consist ëd na stanten-a ëd componiment, dont chèiche canson.

Renzo Brero a l'é mòrt ij 17 ëd novèmber dël 1957.

Categorìa:Poeta piemontèis
Burundi

Ël **Burundi** a l'é un pais dl'Àfrica oriental.

A confin-a con Ruanda, Repùblica Democràtica dël Còngo e Tanzanìa.
La capital a l'é Bujumbura.
A l'ha na surfassa ëd 27.830 km² e a conta anviron 7.600.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Ël Burundi a l'é stàit un possediment dla Gërmania dal 1895 al 1919 e dël Belgi (ansema con ël Ruanda, con ël nòm ëd *Ruanda-Urundi*) fin al 1962, quand a l'ha otnù l'indipendensa.
Le doi prinsipaj etnìe dël pais, j'Hutu e ij Tutsi, a son sempèr combatusse. Dël 1972 a-i é staje un grand genossidi, con pì 'd 500.000 mòrt fra j'Hutu.

## Organisassion polìtica
Ël Burundi (nòm ofissial: **Repyblika y'u Burundi / République du Burundi**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Évariste Ndayishimiye (dal 2020).
Ciad

Ël **Ciad** (*تشاد* an àrab, *Tchad* an fransèis) a l'é un pais dl'Àfrica central, sensa surtìa al mar.

A confin-a a nòrd con la Libia, a est con ël Sudan, a sud con la Repùblica Centrafrican-a, a sud-òvest con Cameron e Nigeria, e a òvest con ël Nìger.

La capital a l'é N'Djamena.

A l'ha na surfassa d'1.284.000 km² e a conta anviron 18,5 milion d'abitant (stima 2024).

## Anté ch'as treuva

## Stòria moderna
Ël Ciad a l'é stàit un possediment dla Fransa (part ëd l'Àfrica Equatorial Fransèisa) dal 1900 al 1960, quand a l'ha otnù l'indipendensa sota ël pressident François Tombalbaye. Dòp l'indipendensa a l'ha patì na longa guèra sivil (1965-1979) e 'd conflit regionaj, con intervent djë Stat Unì, dla Fransa e dla Libia. Dal 1990 al 2021 a l'é stàit governà da Idriss Déby, ch'a l'é mòrt an combatiment. So fieul Mahamat Idriss Déby a l'ha pijà 'l podèj.

## Organisassion polìtica
Ël Ciad (nòm ofissial: **جمهورية تشاد / République du Tchad**) a l'é na repùblica, ma an pràtica a l'é governà da na giunta militar (Consèj Militar ëd Transission) dal 2021.

Ël pressident a l'é Mahamat Idriss Déby (dal 2021).

Ël prim ministr a l'é Succès Masra (dal 2024), líder d'oposission, ch'a l'ha acetà 'l ròl an na coalission dë transission. Le condission polìtiche a son deble e militarisà.

## Geografìa e econòmìa
Ël pais a passa da 'n desert al nòrd (Sahara) a na savan-a tropical al sud. Ël Lagh Ciad (che a condivid con Nìger, Nigeria e Cameron) a l'é n'arzorsa vital ma a l'é an ridussion për via dël cambiament climàtich. L'economìa a dipend dal petròli (trovà dël 2003) e da l'agricoltura ëd sussistensa. A l'é un dij pais pì pòver dël mond, con dë sfide amportante 'd sigurëssa alimentar e sanitaria.

## Coltura
Le lenghe ofissiaj a son l'àrab e 'l fransèis, con vàire lenghe nassionaj (sara, kanembu, tubu). La popolassion a l'é spartìa an tra 'n nòrd àrab-musulman e 'n sud cristian-animista, càusa 'd tension stòriche.
Repùblica Sentrafrican-a

La **Repùblica Centrafrican-a**, ò **Repùblica Sentrafrican-a**, (*Ködörösêse tî Bêafrîka* an lenga sango, *République Centrafricaine* an fransèis) a l'é un pais dl'Àfrica central.

A confin-a con Ciad, Sudan, Repùblica Democràtica dël Còngo, Còngo e Cameron.
La capital a l'é Bangui.
A l'ha na surfassa ëd 622.984 km² e a conta anviron 4 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
La Repùblica Centrafrican-a a l'é stàita un possediment dla Fransa, con ël nòm d*'Oubangui-Chari*, fin al 1960, quand a l'ha otnù l'indipendensa.
Dël 1965 a-i é staje ël colp dë stat ëd Jean-Bédel Bokassa, ditator che dël 1977 a l'é proclamasse amperator con ël nòm ëd Bokassa I. Dël 1979 a l'é stàit arvërsà e a l'han restaurà la repùblica.

## Organisassion polìtica
Ël president provisòri a l'é Faustina-Archanga Toudéra (dal 2016).
Ël prim ministr a l'é Felix Moloua (dal 2022).

Categorìa:Repùblica Sentrafrican-a
Cap Verd

**Cap Verd** (*Cabo Verde* an portughèis) a l'é un pais dl'Àfrica.

A l'é formà da na dosen-a d'ìsole (mach 5 abità) ant l'Océan Atlàntich, 500 km a òvest dël Senegal.
La capital a l'é Praia.
A l'ha na surfassa ëd 4.033 km² e a conta anviron 420.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Cap Verd a l'é stàit un possediment dël Portugal dal 1456 al 1975, quand ch'a l'ha conquistà soa indipendensa.

## Organisassion polìtica
Cap Verd (nòm ofissial: **República de Cabo Verde**) a l'é una repùblica.
Ël president a l'é Carlos Veiga (dal 2021).
Ël prim ministr a l'é Ulisses Correia e Silva (dal 2016).
A Torin ajé un consolat en via F. Lanfranchi 10.
Comòre

Le **Comòre** (*Komori* an lenga comòra, *لقمر*  an arabo, *Comores* an fransèis) a son un pais dl'Àfrica.

Lë stat a l'é formà da tre ìsole ant ël Canal ëd Mosambich, a nòrd-òvest dël Madagascar e dnans al Mosambich.
La capital a l'é Moroni.
A l'han na surfassa ëd 2.235 km² e a conto anviron 800.000 abitant.

## Anté ch'as treuvo



## Stòria moderna
Le Comòre a son ëstàit un possediment dla Fransa dal 1912 al 1975, quand ch'a l'han otnù l'indipendensa.
Mayotte, ch'a fà part dl'arsipélagh dle Comòre, a l'ha votà për resté sota la Fransa e a l'é rivendicà dal govern dle Comòre.

## Organisassion polìtica
Le Comòre (nòm ofissial: **Udzima wa Komori / اتحاد القمر‎ / Union des Comores**) a son na repùblica.
Ël president a l'é Azali Assoumani (dal 2016).
Eritrea

L' **Eritrea** a l'é un pais dl'Àfrica nòrd-oriental.

A confin-a con Etiòpia, Sudan e Djibouti e a l'é bagnà dal Mar Ross.
La capital a l'é Asmara.
A l'ha na surfassa ëd 117.600 km² e a conta anviron 4.500.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
L'Eritrea a l'é stàit un possediment dl'Italia dal 1890 al 1941.  Dòp dla guèra, ij Stat Unì e j'àutri stat occidentaj a l'han volù 'na federassion dl'Eritrea con l'Etiòpia, ch'a l'é peui dventà un'anession.
L'Eritrea a l'ha conquistà soa indipendensa dël 1993, dòp na longa guèra ëd liberassion.

## Organisassion polìtica
L'Eritrea a l'é una repùblica.
Ël president a l'é Isaias Afewerki (dal 1993).
Etiòpia

L' **Etiòpia** (*ኢትዮጵያ* an amàrich) a l'é un pais dl'Àfrica oriental.

A confin-a con Eritrea, Sudan, Somalia, Djibouti e Kenya.
La capital a l'é Addis Abeba.
A l'ha na surfassa d'1.104.300 km² e a conta anviron 75 milion d'abitant, dont l'84% a viv ant le campagne.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
L'Etiòpia a l'é sempër stàita indipendent, meno che për sinch ann, dal 1936 al 1941, quand a l'é stàita ocupà dal govern fassista italian dòp na guèra d'agression.
L'Etiòpia a l'é stàita un'imperi fin al 1974, quand ël Negus Haile Selassie a l'é stàit arvërsà da una gionta militar.

## Organisassion polìtica
L'Etiòpia (nòm ofissial: **የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ** = ye-Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dīmōkrāsīyāwī Rīpeblīk, *Repùblica Democràtica Federal d'Etiòpia*) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Girma Wolde-Giorgis (dal 2001).
El prim ministr a l'é Meles Zenawi (dal 1995).
Ghana

Ël **Ghana** a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.

A confin-a con Còsta d'Avòri, Burkina Faso e Tògo e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich (Gòlf ëd Guinea).
La capital a l'é Accra.
A l'ha na surfassa ëd 238.534 km² e a conta anviron 22.200.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Ël Ghana a l'é stàit un possediment dël Regn Unì, con ël nòm ëd *Còsta d'Òr*, dal 1874 al 1957, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Ël Ghana (nòm ofissial: **Republic of Ghana**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Nana Akufo-Addo.
Cameron

Ël **Cameron** (*Cameroun* an fransèis; *Cameroon* an anglèis) a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.

A confin-a con Nigeria, Ciad, Repùblica Centrafrican-a, Gabòn, Guinea Equatorial e Còngo e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich (Golf ëd Guinea).
La capital a l'é Yaoundé.
A l'ha na surfassa ëd 475.442 km² e a conta anviron 18 milion d'abitant.
An Cameron as parlo apopré 260 lenghe.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Ël Cameron a l'é stàit un possediment dla Gërmania dal 1884 al 1919, quand a l'é stàit spartì fra Fransa e Regn Unì.
Ël Cameron fransèis a l'ha otnù l'indipendensa dël 1960, ël Cameron anglèis dël 1961 e a l'han formà në stat federal.

## Organisassion polìtica
Ël Cameron (nòm ofissial: **République du Cameroun / Republic of Cameroon**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Paul Biya (dal 1982).
Ël prim ministr a l'é Joseph Ngute (dal 2019).
Nigeria

La **Nigeria** a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.

A confin-a con Benin, Ciad, Cameron e Nìger e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich (Golf ëd Guinea).
La capital a l'é Abuja.
A l'ha na surfassa ëd 923.768 km² e a conta anviron 140 milion d'abitant.
A l'é ël pais pì popolà d'Àfrica.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
La Nigeria a l'é stàita un possediment dël Regn Unì fin al 1960, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
La Nigeria (nòm ofissial: **Federal Republic of Nigeria**) a l'é na repùblica federal.
Ël President a l'é Muhammadu Buhari (dal 2015).       
Ël Vice President a l'é  Yemi Osinbajo (dal 2015).
Djibouti

**Djibouti** (*جيبوتي* an àrab) a l'é un pais dl'Àfrica oriental.

A confin-a con Etiòpia, Eritrea e Somalia e a l'é bagnà dal Mar Ross e dal Golf d'Aden.
La capital a l'é Djibouti.
A l'ha na surfassa ëd 23.200 km² e a conta anviron 800.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Djibouti a l'é stàit un possediment dla Fransa (con ij nòm ëd *Teritòri d'Obock*, *Còsta fransèisa dij Sòmali* e, a la fin, *Teritòri fransèis dj'Afar e dj'Issa*) dal 1862 al 1975, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Djibouti (nòm ofissial: **جمهورية جيبوتي / République de Djibouti**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Ismail Omar Guelleh (dal 1999).
Ël prim ministr a l'é Dileita Mohamed Dileita (dal 2001).
Nìger

Ël **Nìger** a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.

A confin-a con Algerìa, Libia, Ciad, Nigeria, Benin, Burkina Faso e Mali.
La capital a l'é Niamey.
A l'ha na surfassa d'1.267.000 km² e a conta anviron 22 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Ël Nìger a l'é stàit un possediment dla Fransa dal 1922 al 1960, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Conomìa e arsorse
Ël Nìger a l'é classificà al darié pòst ant la scala dël dësvlup uman, prontà da le Nassion Unìe.
Soa sola richëssa a l'é l'urani, dont a l'é ël ters produtor mondial, apress Canadà e Kazakistan.

## Organisassion polìtica
Ël Nìger (nòm ofissial: **République du Niger**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Mohamed Bazoum (dal 2021).
Ël prim ministr a l'é Ouhoumoudou Mahamadou (dal 2021).
São Tomé e Príncipe

**São Tomé e Príncipe** (*São Tomé e Príncipe* an portughèis) a l'é un pais dl'Àfrica.

A l'é formà da doi ìsole, São Tomé e Príncipe, ant l'Océan Atlàntich, 225-250 km a nòrd-òvest dël Gabòn.
La capital a l'é São Tomé.
A l'ha na surfassa ëd 964 km² e a conta anviron 157.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
São Tomé e Príncipe a l'é stàit un possediment dël Portugal dal sécol ch'a fà XVI al 1975, quand ch'a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
São Tomé e Príncipe (nòm ofissial: **República Democrática de São Tomé e Príncipe**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Carlos Vila Nova (dal 2021).
Ël prim ministr a l'é Jorge Bom Jesus (dal 2018).
Mauritius

**Mauritius** a l'é un pais dl'Àfrica.

A l'é formà da l'omònima ìsola, ch'as treuva ntl'Océan Indian, 900 km a est dël Madagascar, e da un pugn d'àutre cite ìsole.
La capital a l'é Port Luis.
A l'ha na surfassa ëd 2.040 km² e a conta anviron 1.250.000 abitant.

## Anté ch'as treuva

## Stòria moderna
Mauritius a l'é stàit un possediment dla Fransa dal 1715 al 1810 e dël Regn Unì fin al 1968, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Mauritius (nòm ofissial: **Republic of Mauritius / République de Maurice**) a l'é una repùblica.
Ël president a l'é Prithvirajsing Roopun (dal 2019).
Ël prim ministr a l'é Pravind Jugnauth (dal 2017).
Maròch

Ël **Maròch** (*المغرب* an àrabo) a l'é un pais dl'Àfrica setentrional.

A confin-a con Algerìa, Repùblica Saharawi e j'"exclave" ëspagneule ëd Ceuta e Melilla. A l'é bagnà dal Mar Mediterani e da l'Océan Atlàntich.

La capital a l'é Rabat.

A l'ha na surfassa ëd 446.550 km² e a conta anviron 34 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva

## Stòria moderna
Ël Maròch a l'é stàit un protetorà dla Fransa e dla Spagna dal 1912 al 1956, quand ch'a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Ël Maròch (nòm ofissial: **المملكة المغربية**) a l'é na monarchìa.

Ël re a l'é Mohammed VI (محمد السادس, ⵎⵓⵃⵎⵎⴷ ⵡⵉⵙⵙ ⵚⴹⵉⵚ) (dal 1999).
Ël prim ministr a l'é Aziz Akhannouch (عزيز أخنوش, ⵄⴰⵣⵉⵣ ⴰⵅⵏⵓⵛ) (dal 2021).
Guinea-Bissau

La **Guinea-Bissau** (*Guiné-Bissau* an portughèis) a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.

A confin-a con Senegal e Guinea e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Bissau.
A l'ha na surfassa ëd 36.125 km² e a conta anviron 1.600.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
La Guinea-Bissau a l'é stàita un possediment dël Portugal fin al 1973, quand ch'a l'ha conquistà soa indipendensa dòp na longa guèra ëd liberassion.

## Organisassion polìtica
La Guinea-Bissau (nòm ofissial: **República da Guiné-Bissau**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Umaro Sissoco Embaló (dal 2020).
Ël prim ministr a l'é Rui Duarte de Barros (dal 2023).
Seychelles

Le **Seychelles** (*Sesel* an lenga créola) a son un pais dl'Àfrica.

A son formà da un arsipélagh ëd 115 ìsole (mach 33 abità) ant l'Océan Indian, 1.600 km a est dla costa african-a, a nòrd-est dël Madagascar.  

La capital a l'é Victoria.
A l'han na surfassa ëd 455 km² e a conto anviron 80.000 abitant.

## Anté ch'as treuvo



## Stòria moderna
Le Seychelles a son stàite ocupà da ij Fransèis dël 1756 e da j'Anglèis dël 1814, dòp dlë guère ëd Napoleon.
Dël 1976 a l'han otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
Le Seychelles (nòm ofissial: **Repiblik Sesel / République des Seychelles / Republic of Seychelles**) a son un-a repùblica.
Ël president a l'é Wavel Ramkalawan (dal 2020).
Afgànistan

L' **Afgànistan** a l'é un pais dl'Asia.

A confin-a con Iran, Turkmenistan, Uzbekistan, Tagikistan, Cin-a e Pakistan.
La capital a l'é Kabul.
A l'ha na surfassa ëd 652.090 km² e a conta anviron 27 milion d'abitant, dont lë 70% a viv ant le campagne.

## Anté ch'as treuva

## Stòria
Dal 1996 al 2001 a l'han ëtnù ël podèj ij taliban.

## Organisassion polìtica
L'Afgànistan (nòm ofissial: **جمهوری اسلامی افغانستان / د افغانستان اسلامي جمهوریت** = *Repùblica Islàmica d'Afgànistan*) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Hamed Karzai (dal 2004).
Arabia Saodita

L**'Arabia Saodita** a l'é un pais dl'Asia.

A confin-a con Giordania, Irak, Kuwait, Qatar, Emirà Àrab Unì, Oman e Yemen; a l'é colegà con un pont al Bahrain. A l'é bagnà dal Mar Ross e dal Gòlf Pérsich.
La capital a l'é Riyadh.
A l'ha na surfassa ëd 2.149.690 km² e a conta anviron 24.500.000 abitant, dont apopré 7 milion dë strangé.

La speransa ëd vita a l'é dë 74,11 agn.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
L'Arabia Saodita (nòm ofissial: **المملكة العربية السعودية**, *Al-Mamlaka al-'Arabiyya as-Sa'ūdiyya*) a l'é un regn.
Ël re a l'é Abdullah bin Abdulaziz (dal 2005).

A fa part dël Consèj ëd cooperassion dël Gòlf.
## Ainliure esterne
Armenia

L**'Armenia** (*Հայաստան*, Hayastan, an armen) a l'é un pais dl'Asia davzin al Càucaso.
A confin-a con Turchìa, Geòrgia, Aserbaigian e Iran.
La capital a l'é Erevan.
A l'ha na surfassa ëd 29.743 km² e a conta anviron 2.963.900 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
L'Armenia a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Vahagn Khachaturyan (Վահագն Խաչատուրյան) (dal 2022).
Ël prim ministr a l'é Nikol Pashinyan (Նիկոլ Փաշինյան) (dal 2018).

Yerevan-Republic Square-36-Marriott-Foreign Affairs-2019-gje.jpg|Yerevan
Geghard-Proshian-10-Grablege-2019-gje.jpg|Geghard
Haghartsin-04-Klosterkomplex-2019-gje.jpg|Haghartsin
Karen Hakobyan-08-2019-gje.jpg|Musicante
Zvartnots-24-2019-gje.jpg|Zvartnots
Etchmiadzin-52-Kreuzstein-2019-gje.jpg|Etchmiadzin


## Anliure esterne
Aserbaigian

L**'Aserbaigian** (*Azərbaycan* an aser) a l'é un pais dl'Asia davzin al Càucas.
A confin-a con Federassion Russa, Geòrgia, Armenia, Iran e Turchìa e a l'é bagnà dal mar Caspi.
La capital a l'é Baku.
A l'ha na surfassa d'86.600 km² e a conta anviron 9.511.100 d'abitant (2014).

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
L'Aserbaigian (nòm ofissial: **Azərbaycan Respublikası**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Ilham Aliyev (dal 2003).
Ël prim ministr a l'é Ali Asadov (dal 2019).
Bhutan

Ël **Bhutan** (an dzongkha: འབྲུག་ཡུལ་, *Druk Yul*, "Tèra dël Dragon dël Tron") a l'é un pais dl'Asia, ant la part oriental ëd l'Himalaya.

A confin-a a sud, est e òvest con l'India e a nòrd con la Cin-a.

La capital a l'é Thimphu.

A l'ha na surfassa ëd 38.394 km² e a conta anviron 763.000 abitant (2023).

## Anté ch'as treuva

## Stòria
Ël Bhutan a l'é stàit unì dël sécol XVII dal lama Shabdrung Ngawang Namgyel. A l'é stàit na monarchìa teocràtica e peui assolùa fin-a al 2008, quand ch'a l'ha adotà na costitussion e a l'é dventà na monarchìa costitussional. Dël 1971 a l'é intrà ant le Nassion Unìe. Ël pais a l'ha sempe mirà a preservé soa cultura e soa natura.

## Organisassion polìtica
Ël Bhutan a l'é 'n regn costitussional.

Ël rè a l'é Jigme Khesar Namgyel Wangchuck (འཇིགས་མེད་གེ་སར་རྣམ་རྒྱལ་དབང་ཕྱུག་) (dal 2006).

Ël Prim Ministr a l'é Tshering Tobgay (ཚེ་རིང་སྟོབས་རྒྱས) (dal 2024). Ël parlament a l'é bicameral (Consèj Nassional e Assemblea Nassional). La famija real a l'é motobin rispetà.

## Cultura e società
La religion ofissial a l'é 'l budism Vajrayana. La lenga ofissial a l'é l'dzongkha. Ël pais a l'é famos për sò clima ëd *Felicità Nassional Bruta* (Gross National Happiness), ch'a buta la felicità dël pòpol al prim pòst pì che lë svilup econòmich sol. L'architetura tradissional, con dzortut le dzong (fortësse-monesté), a caraterisa 'l paisage.

## Ambient
Ël Bhutan a l'ha un teritòri motobin montagnos, con vàire sime ch'a passo ij 7.000 méter. Pì che 'l 70% dël teritòri a l'é coatà da 'd foreste, e a l'é l'ùnich pais al mond a avèj un bilansi 'd carbon negativ (a assòrb pì 'd CO² che a në produv). A l'é na destinassion për trecking e turism responsàbil.
Brunei

Ël **Brunei** a l'é un pais dl'Asia. 

As treuva antl'ìsola dël Bòrneo e a confin-a con la Malaysia.
La capital a l'è Bandar Seri Begawan.
A l'ha na surfassa ëd 5.765 km² e a conta anviron 380.000 abitant.

## Antè ch'as treuva



## Organisassion polìtica
Ël Brunei (nòm ofissial: **برني دارالسلام / Negara Brunei Darussalam**) a l'é na monarchìa assoluta.
Ël sultan a l'é Hassanal Bolkiah (dal 1967).
Gazzetta d'Asti

La **Gazzetta d'Asti** (*Gasëtta d'Ast* an piemontèis) a l'é 'n giornal d'anformassion fondà dël 1899, ch'a parla d'Ast, ëd soa provincia e soa diòcesi. A seurt doe vire la sman-a, ël màrtes e 'l vënner. 

Categorìa:Giornaj
Categorìa:Società piemontèisa
Guinea Equatorial

La **Guinea Equatorial** (*Guinea Ecuatorial* an spagneul) a l'é un pais dl'Àfrica ossidental.

A confin-a con Cameron e Gabòn e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich (Golf ëd Guinea).
La capital a l'é Malabo
A l'ha na surfassa ëd 28.051 km² e a conta anviron 1.714.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
La Guinea Equatorial a l'é stàita un possediment dla Spagna fin al 1968, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Organisassion polìtica
La Guinea Equatorial (nòm ofissial: **República de Guinea Ecuatorial / República da Guiné Equatorial / République de Guinée Équatoriale**) a l'é una repùblica.
Ël president a l'é Teodoro Obiang Nguema Mbasogo (dal 1979).
Ël prim ministr a l'é Manuel Osa Nsue Nsua (dal 2024).
Kazakistan

Ël **Kazakistan** (*Қазақстан* an kazach) a l'é un pais a caval fra l'Asia e l'Euròpa.

A confin-a con Federassion Russa, Cin-a, Uzbekistan, Kirghizistan e Turkmenistan.
La capital a l'é Nur-Sultan.
A l'ha na surfassa ëd 2.717.300 km² e a conta anviron 15.200.000 abitant.

## Anté ch'as treuva

## Conomìa e arsorse
Ël Kazakistan a l'é lë scond produtor mondial d'urani, apress ël Canadà.

## Organisassion polìtica
Ël Kazakistan (nòm ofissial: **Қазақстан Республикасы**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Qаsym-Jomаrt Тoqаev (Қасым-Жомарт Тоқаев) (dal 2019).
Ël prim ministr a l'é Oljas Bektenov (Олжас Бектенов) (dal 2024).
Kirghizistan

Ël **Kirghizistan** a l'é un pais dl'Asia central.

A confin-a con Kazakistan, Cin-a, Uzbekistan e Tagikistan.
La capital a l'é Bishkek.
A l'ha na surfassa ëd 199.900 km² e a conta anviron 5.200.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
Ël Kirghizistan (nòm ofissial: **Кыргыз Республикасы**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Almazbek Atambaiev.
Ël cap dël goern provisòri a l'é Rosa Otoumbaieva.
Cin-a

La **Cin-a** a l'é 'n pais dl'Asia oriental.

La capital a l'é Pechin.
A confin-a con Coréa dël Nòrd, Federassion Russa, Mongòlia, Kazakistan, Kirghizistan, Tagikistan, Afgànistan, Pakistan, India, Nepal, Bhutan, Myanmar, Làos e Vietnam.
Për surfassa (9.596.960 km², dont 1,73 milion ëd chilòmeter quàder ëd tère desèrtiche) a l'é 'l ters pais dël mond, ël prim për popolassion (1.321.000.000 d'abitant ant ël 2007, dont 750 milion ëd paisan).
La speransa ëd vita a l'é dë 75 agn.

L'etnìa magioritaria an Cin-a a l'é cola dij Han.

## Anté ch'as treuva

## Stòria
La Cin-a a l'é stàita unificà da sò prim imperator, Qin Shi Huangdi, dla dinastìa Qin, ch'a l'ha regnà dal 221 aGC al 207 aGC.

La Repùblica popolar cinèisa a l'é stàita fondà dël 1949 da Mao Zedong.

## Conomìa
L'anflassion an Cin-a a l'é al 7,1% (gené 2007).
Ël rédit medi a l'é men che 1.000 dòlar a l'ann për përson-a.
Doi ters dël prodot anterior ëspòrch cinèis a son concentrà ant le region dle boche dël Fium ëd le Perle (region ëd Cantòn) e dël Yangzi (region ëd Shangai).
Dël 2012 l'1,98% dël prodot anterior ëspòrch a l'é stàit dedicà a l'arserca e al dësvlup.

Da la fin dël 2001 a l'ha aderì a l'Organisassion mondial dël comersi.

### Moneda
La moneda ofissial a l'é ël yuan, ciamà ëdcò *renminbi*.

## Organisassion polìtica

La Cin-a (nòm ofissial: **Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó** = *Repùblica Popolar dla Cin-a*) a l'é na repùblica socialista.
Ël president a l'é Xi Jinping (dal 2013).
Ël prim ministr a l'é Li Keqiang (da mars 2013).
## Anliure esterne
Cipro

**Cipro** (*Κύπρος* an grech, *Kıbrıs* an turch) a l'é un pais dl'Asia, ma ëd coltura e tradission europenga.

A l'é n'ìsola ant ël Mar Mediterani.
La capital a l'é Nicosìa.
A l'ha na surfassa ëd 9.251 km² e a conta anviron 785.000 abitant.

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva

## Stòria
L'ìsola ëd Cipro a l'é stàita colonisà ëd fasson massissa mach a parte dal neolìtich.

## Situassion politica
L'ìsola ëd Cipro a l'é abità da doe etnìe, ij Grech (ij tre quart ëd la popolassion) e ij Turch (un quart).
Dël 1974, dòp un perìod ëd violense e un tentativ ëd colp dë stat për fé l' *enosis* (ch'a sarìa l'unificassion ëd Cipro con la Grecia), la Turchìa a l'ha ocupà la part setentrional ëd l'ìsola e a l'ha fondà-ie në stat, la Repùblica Turca ëd Cipro Nòrd, ch'a l'é stàit arconossù da gnun pais gavà la Turchìa midema.
Le doe part a son separà da l'ansidita Linia vërda.

## Organisassion polìtica
Cipro (nòm ofissial: **Κυπριακή Δημοκρατία / Kıbrıs Cumhuriyeti**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Nicos Anastasiades (da fërvé 2013).

## Moneda

Dal 1m ëd gené dël 2008 Cipro a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.
Singapor

**Singapur** a l'é un pais dl'Asia sud-oriental.

A l'é na *sità-stat* e 'l pì cit, për surfassa, pais dl'Asia.
A confina mach con la Malaysia.
A l'ha na surfassa ëd 699 km² e a conta anviron 4 milion e mes d'abitant.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica

Singapor (nòm ofissial: *Republik Singapura* / 新加坡共和国 / சிங்கப்பூர் குடியரசு) a l'é na rèpublica.
Ël president a l'é Tharman Shanmugaratnam (dal 2023).
Ël prim ministr a l'é Lee Hsien Loong (dal 2004).

Categorìa:Sità asiàtiche
Cambògia

La **Cambògia** (*Kâmpŭchea* an khmer) a l'é un pais dl'Asia sud-oriental.

A confin-a con Làos, Vietnam e Thailandia e a l'é bagnà da l'Ansen ëd Thailandia.
La capital a l'é Phnom Penh.
A l'ha na surfassa ëd 181.035 km² e a conta 13.995.904 abitant, dont ël 44% con manch che 14 agn.

## Anté ch'as treuva

## Stòria
Dal 1970 ël pais a l'é ciamasse *Repùblica Khmera*.
Ai 17 d'avril 1975, drocà l'aministrassion amisa djë Stat Unì ëd Lon Nol, an Cambògia a l'é anstalasse un regim ultra-comunista.
Antra un quart e un ters ëd la popolassion ëd la Cambògia a l'é mòrta an cost perìod, crasà daj suplissi, ij brut tratament e na carëstìa provocà da la polìtica dël goern dij Khmer ross.
Costi-sì a son ëstàit barà via dal podèj da l'antërvension dj'armade vietnamèise dël gené 1979.

## Organisassion polìtica
La Cambògia (nòm ofissial:  = *Regn ëd Cambògia*) a l'é un regn.
Ël re a l'é Norodom Sihamoni (dal 2004).
Ël prim ministr a l'é Hun Manet (dal 2023).
Fausto Vallainc

Giornalista e vësco.
**Angelo Fausto Vallainc** a l'era nassù a Champorcher, an Val d'Osta, ij 14 d'otóber dël 1916.
Da giovo a studia an seminari, na vira ordinà prèive as làurea an litre a l'Università 'd Turin.
Gioann XXIII a lo ciama a formé e a dirige l'ufissi stampa dël concili Vatican II; pì tard a dventa ël prim diretor ëd la sala stampa dla Santa Sede.
Nominà vësco ëd Còl Val d'Elsa e peui d'Alba, a manten d'anliure s-ciasse con ël mond ëd la comunicassion, seguitand a fé ël vësco-giornalista.
A meuir a Rodel j'8 dë dzèmber dël 1986.

Vallainc, Fausto
Corriere della Sera

Ël **Corriere della Sera** a l'é un giornal cotidian ëd Milan
A l'é stàit fondà dël 1876 da Eugenio Torelli Viollier.
A l'é 'l prim cotidian italian për difussion, con pì che 680.000 còpie al di.
Ël diretor responsàbil a l'é Paolo Mieli; ël cò-diretor a l'é Paolo Ermini.

## Anliure esterne
Sit internet

Categorìa:Giornaj
Categorìa:Milan
Union Europenga

L**Union Europenga** (**UE**) a l'é n'union dzoranassional e antragoernativa ëd 27 ëstat. A l'é stàita creà dël 1992 dal Tratà ansima a l'Union Europenga (Tratà ëd Maastricht), e a tuti j'efet a resta ël sucessor dla Comun-a Econòmica Europenga ch'a l'era stàita fondà antra ses mèmber dël 1957. Da 'nt ël moment ëd soa fondassion vàire slargament a l'han fàit monté ël nùmer ëd sò stat mèmber, e ant l'istess temp a l'han slargane le competense.  La UE a l'é an camin ch'a men-a un process d'antëgrassion europenga dont la fin e le limitassion a son nen definìe. 

La UE a l'é un-a dj'entità econòmiche e polìtiche pì gròsse dël mond, con sò 501,1 milion ëd përson-e (2010) e un PIB combinà ëd €11,6 trilion (US$14,5) ant ël 2006.
L'Union a resta un mërcà ùnich con na polìtica ëd comerse comun-a, na Polìtica Comun-a tant për la campagna che për la  pësca, e na polìtica regional për dësvlupé j'àree malbutà.
A l'ha adotà na moneda ùnica, l'euro, ch'a l'é dovrà da 13 ëstat mèmber. La UE a l'ha ancaminà na Polìtica Strangera e ëd Sigurëssa Comun-a ancheuj assè limità, e na Cooperassion ëd Polissìa e d'Afé Giudissiari che për adess a l'é ëdcò limità.

L'Union Europenga a l'é formà da 27 ëstat dl'Euròpa: 
* Almagna
* Àustria
* Belgi
* Bulgarìa
* Cipro
* Croassia
* Danimarca
* Estònia
* Finlandia
* Fransa
* Grecia
* Irlanda
* Italia
* Letònia
* Lituania
* Lussemborgh
* Malta
* Ungherìa
* Pais Bass
* Polònia
* Portugal
* Repùblica Ceca
* Romanìa
* Slovachia
* Slovenia
* Spagna
* Svessia
La speransa ëd vita dij sò abitant a l'é dë 79 agn.

## Organisassion
La presidensa dl'Union Europenga a vira minca ses mèis antra ij govern ëd jë stat mèmber.
Dal 1m ëd luj 2013 la pressidensa a l'é tnùa da la Lituania.

Ël president dël parlament europengh a l'é David Sassoli (dal 2019).
Ël president ëd la comission a l'é Ursula von der Leyen (dal 2019).

### Lenghe
L'Union Europenga a l'ha vintetré lenghe ofissiaj; le lenghe ëd travaj dovrà dai fonsionari dla comission e dël consèj a son tre: l'anglèis, ël fransèis e l'alman.

## Coltura
L'Union Europenga a conta tërzent sit classificà al patrimòni dl'UNESCO.

## Conomìa
Dël 2012 l'1,96% dël prodot anterior ëspòrch a l'é stàit dedicà a l'arserca e al dësvlup.
## Anliure esterne

Categorìa:Union europenga
Sergio Leone

Regista ëd cine.
**Sergio Leone** a l'era nassù a Roma ai 3 ëd gené dël 1929 e a l'é mòrt ambelelà ai 30 d'avril dël 1989.
A l'é considerà tanme magìster dël géner cinematogràfich ciamà *western-spaghetti*.

## Euvre prinsipaj
* *Gli ultimi giorni di Pompei* (dirigiù ansema a Mario Bonnard, 1959; version neuva dël film *The last days of Pompeii* dël 1935)
* *Il colosso di Rodi* (1961)
* *Per un pugno di dollari* (1964)
* *Per qualche dollaro in più* (1965)
* *Il buono, il brutto, il cattivo* (1966)
* *C'era una volta il West* (1968)
* *Giù la testa* (1971)
* *C'era una volta in America* (1984)

Leone, Sergio
Repùblica 'd San Martin

La **Repùblica 'd San Martin**, mej conossùa tanme **Repùblica dla sal**, a l'é 'l nòm d'un govern autònom ch'a l'ha resù la Val ëd San Martin, al di d'ancheuj Val Germanasca, dal 1704 al 1708.

A l'era ël temp dla guèra 'd sucession ëspagneula e ël Piemont ëd Vitòrio Medeo II a l'era atacà e an bon-a part ocupà daj fransèis.
La Feuillade a l'era intrà an Val Chison, Val Pélis e an Val ëd San Martin e a l'avìa sërcà ëd vagnesse l'apògg dij valdèis.
Mentre coj dla val Pélis a arfudo soa colaborassion e a resto an arme, ant la Val ëd San Martin a aceto la presensa fransèisa e ant ël giugn 1704 a-i riva a La Feuillade n'arcesta ëd dé vita a 'n regim republican local sota la protession dël re 'd Fransa Luis XIV.
Ij 27 ëd giugn La Feuillade a riva a Perosa e ij 3 ëd luj, press sò comand, a ven butà giù un tratà an set artìcoj ch'a sansion-a la nàssita dla Serenìssima Repùblica 'd San Martin.
Ij cap-famija, j'ansian e ij comandant ëd le milissie ëd Pinasca, Pomaret e Invers a arconòsso la primassia dël re ëd Fransa e dij sò sucessor.
Ël tratà a ven adressà a Versailles e ij 25 ëd luj ël Re Sol a lo firma.
La repùblica, sostnùa da na soa costitussion, a podìa emané laj e decret ch'a dventavo esecutiv dòp dl'aprovassion ëd Luis XIV.
La capital a l'era al Pré.
Ël governator a l'era Gaspar Chiabrand.
Le scarse fòrse militar a j'ero comandà da Maté Bernard ëd Rodoret, capitani dle milissie valdèise.
La repùblica a l'avìa l'ancombensa ëd difende ij confin ëd lë stat ch'a pijava tuta la Val Germanasca fin-a a Ghigo e Invers.
La cita repùblica a l'avìa ël privilegi ëd podèj provisionesse 'd sal a 'l pressi modest ëd doi sòld la libra, lòn ch'a finirà për lasseje 'l nòm a lë stat.

Dl'ost 1708 j'armade ducaj a armonto le combe, ij fransèis as artiro e ël marchèis d'Andorn a intra a Perosa.
Vitòrio Medeo II as treuva al camp ëd Balboutet, davzin a Usseu cand a rivo ij delegà dla Repùblica 'd San Martin a ciamé soa grassia, ch'a l'é concedùa ij 17 d'ost a tuti gavà a coj ch'a son considerà tanme ij cap dl'arvira.

Categorìa:Stòria dël Piemont
Giovanni Gerbi

**Giovanni Gerbi** l'é nà an Ast ant la frassion ëd Trinsé ai 20 ëd maj dël 1885 e l'é mòrt an Ast ai 6 ëd maj dël 1954. 

## La cariera
A l'é stà un dij pì important ciclista italian. A l'ha vagnà la Milan-Turin ant ël 1903 e l'ha partessipà al Gir dla Fransa. L'era ël prim Italian a felo. N'ann dòp a l'ha vagnà ël prim Gir dla Lombardìa. A la fin dël 1909 l'ha partessipà a la prima edission dël Gir d'Italia e a l'istessa competission ant ël 1933.
Finìa la cariera, a 56 ani, a l'é butasse a vende 'd bici an Ast, con sò frel.

## Curiosità
* Gioanin Gerbi l'avìa për stranòm "ël Diau Ross".
* Dël 1982 Paolo Conte a l'ha dedicaje na cansòn dël so àlbom "Appunti di viaggio":*Diavolo rosso dimentica la strada, vieni qui con noi a bere un'aranciata, contro luce tutto il tempo se ne va...*

Gerbi, Giovanni
Maurus Carnot

Poeta an lenga rumantsch-grischun.
**Pader Maurus Carnot** a l'era nassù a Samignun (Canton Grison) ël 26 ëd gené dël 1865 e a l'é mòrt a Ilanz/Glion ël 2 ëd gené dël 1935.
A l'era un pare dl'Órdin Beneditin.

## Euvre
* *Armas e larmas en la Cadi* (për le scòle) (1899)
* *Saung grischun* (racont) (1901)
* *Clau Maissen* (për le scòle) (1911)
* *Ligia Grischa* (për le scòle) (1924)
* *Historia dil Gieri Genatsch* (romanz ëstòrich) (1929)

Carnot,  Maurus
Carnot, Maurus
Saxicola rubetra

## Saxicola rubetra

### Descrission
A sta dzor pòst da posesse nen tant aut, normalment dzor a un busson o pòst ch'a jë smijo. A fà 'l nil për tèra an mes a l'erba. A jë mija a Saxicola torquata sia për ij color sia për ël comportament. As diferensia për la bës-cia dzor l'euj pròpi bianca, përchè a migra sempre e përchè a l'ha pi car ij pòst ùmid.

### Ambient
A-j piaso j'ambient ùmid.

### Distribussion
A fà 'l nil an Eurasia e a passa l'invern an Àfrica, 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Saxicola rubetra* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Saxicola
Musé dla Marionëtta

Ël **Musé dla Marionëtta** as treuva a Turin.
A l'é stàit inaugurà, an soa sede ëd contrà santa Teresa 5, ij 21 ëd fërvé dël 1779, con la colaborassion e j'apòrt dij buratiné Grilli, Lupi e Colla.

Categorìa:Musé ëd Turin
Carduelis carduelis

## Carduelis carduelis: ël cardlin

### Descrission
Ël **cardlin** a së s-ciama parej për soe abitùdin alimentar: soens as vëdd dzor ij card an mentre ch'a mangia jë smens, operassion ch'a riess a fé con grand dòte d'equilibrista. Al cardlin a-j pias la campagna e la compagnìa 'd soa specie, dont a l'é bel fé vëdd-ne djë strop ansem. As peul pa confondse, a motiv dij sò color giaun, ross, bianch e neir. 

### Ambient
A fà 'l nil dzor j'erbo, ma a l'é talment adatà a jë spassi creà da l'òm, ch'a vëdd pi soens ant jë spassi urban.

### Distribussion
Da l'Europa a l'Asia sentral.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Carduelis carduelis* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Carduelis
Passer montanus

## Passer montanus
### Descrission
Ël ***Passer montanus*** (passaròt) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Passeridae, longh 12,5-14 cm, con un pèis ëd 22-28 g. A smija al passaròt ëd ca (*Passer domesticus*), ma a l'é pì elegant e a l'ha na **testa tuta maron** (castan) e dle **macie nèire** an sle ciafele (da sì ël nòm). La gola e 'l pét a son nèir, la pansa a l'é grisastra. J'ale a l'han doe bande bianche bin vistose. Ij doi sess a son smijant, ma ij giovo a l'han la colorassion pì smòrta. A l'é pitost ciamlos e a fà na serie ëd crij ràpid "tsip-tsip-tsip" .

### Ambient
A viv ant ij teren coltivà, ij bòsch duvert, ij parch e ij pais, e a evita ij sènter ëd le gròsse sità. A l'é **sedentari** . A fà 'l nil ant le cavità dj'erbo, ant ij përtus dle muraje, e a dòvra volenté ij nì artifissiaj. A fà 2-3 covade a l'ann, con 4-5 euv për vira. A mangia dzortut smens e gran-e, ma durant l'istà a cassa 'dcò inset për nurì ij cit .

### Distribussion
A l'é spantià an quasi tuta l'Euròpa e l'Asia temperà, dal Portugal al Giapon, fin-a a la Cin-a e a l'Asia sud-oriental. A l'é stàit antrodovù an Australia e ant l'América dël Nòrd (ma lì a l'é nen riussì a spantiesse). An Italia a l'é present an tuta la penìsola e ant le gròsse ìsole, ma a l'é **an declin** për l'agricoltura intensiva e la ridussion dij bòsch vej . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Passer montanus*** L., 1758

Categorìa:Passer
Categorìa:Passaròt
Petronia petronia

## Petronia petronia
### Descrission
Ël ***Petronia petronia*** (passaron) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Passeridae, caraterisà da na **taca giauna** an sla gola (mach ant ij mas-cc) . A l'é longh 14-15 cm, con n'aliura ëd 28-32 cm e a peisa 20-35 g . La part superior a l'é gris brun con dë strìe scure, la part inferior a l'é gris ciàir. A l'ha un dzorsign bianch e na riga scura travers j'euj . Ij doi sess a son smijant, ma la fumela a l'ha la taca giauna pì cita e men evidenta, e dle vire a manca . Ij giovo a l'han nen la taca giauna . Sò crij a l'é un "cheep" o "peep" sech .

### Ambient
A viv ant ij teren rocos, le colin-e, le ròche, le rive e le ruin-e, da 0 a 2.000 méter . A nidìfica an colònie cite, an sle chërpe dle ròche, ant ij përtus dij mur o ant ij nil vej d'àutri osej . A duverta 4-5 euv . A l'é **sedentari**. A mangia dzortut smens e inset .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa meridional (penìsola Ibérica, Fransa meridional, Italia, Balcan), ant l'Àfrica dël Nòrd e ant l'Asia sud-ossidental fin-a a l'Iran e al Pakistan . An Italia a l'é present an tuta la penìsola, an Sicilia e an Sardëgna, ma a l'é ràira ant la Pian-a Padan-a . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Petronia petronia** (Linnaeus, 1766)

Categorìa:Petronia
Acanthis flavirostris

## Acanthis flavirostris

### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... 
A l'é n'osel.

### Ambient
Da finì.

### Distribussion
Da finì.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Acanthis flavirostris** Linnaeus, 1758

Categorìa:Acanthis
Categorìa:Carduelis
Acanthis flammea

## Acanthis flammea

### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... 
L**'Acanthis flammea** a l'é un cit osel.

### Ambient
Da finì.

### Distribussion
As treuva an Euròpa, Asia e América dël Nòrd.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Acanthis flammea** Linnaeus, 1758

Categorìa:Carduelis
Categorìa:Acanthis