Gnente

Ël **gnente** (o **nent**) a l'é un concet filosòfich fondamental ch'a rapresenta l'assensa d'ogni esse, l'assoluta negassion dël real. A l'é stàit un tema sentral an vàire tradission filosòfiche, da l'antichità a la filosofìa contemporania.

## Definission e problema
An filosofìa, ël gnente a peul esse definì com:
* L'assensa d'ogni esse o realtà
* La negassion assolùa dël real
* L'opòst radical dël l'é
* La condission d'assensa prima dl'esistensa

Ël problema filosòfich sentral a l'é: ël gnente a l'é mach un concet mental o a l'ha na realtà metafìsica? Coma a peulo nòstre ment pensé al gnente?

## Stòria dël concet

### Filosofìa antica
* Parménid: a fortiss che "l'é a l'é, ël gnente a l'é pa" e che pensé al gnente a l'é ampossìbil
* Demòcrit: a teorisa ël veuid com spassi andoa j'àtom as bogio
* Platon: ant ël *Sofista*, a discut la natura dël gnente e dël fàuss

### Filosofìa oriental
* Budism: ël concet ëd *shunyata* (voidà) a l'é sentral
* Taoism: ël gnente (wu) a l'é la sorgiss ëd tut l'é

### Filosofìa medieval
* Tomà d'Aquin: a diferensia antra creassion dal gnente e dal veuid
* Vielm ëd Occam: a consìdera ël gnente com n'assensa d'esse

### Filosofìa moderna
* Gottfried Leibniz: "Përchè a-i é cheicòs an pì che gnente?"
* Immanuel Kant: ël gnente com concet lìmit dla rason

### Filosofìa contemporania
* Martin Heidegger: "Përchè a-i é l'é an general e pa pì tòst ël gnente?"
* Jean-Paul Sartre: ël gnente com part essensial dla condission uman-a
* Ludwig Wittgenstein: "Ël mìstich a l'é nen com ël mond a l'é, ma ch'a l'é"

## Teorìe filosòfiche

### Ël gnente com negassion
* Ël gnente a l'é mach l'assensa d'esse
* A l'ha pa d'esistensa real
* A l'é na creassion dël pensé uman

### Ël gnente com realtà
* Ël gnente a l'ha na realtà metafìsica
* A l'é la sorgiss ëd l'é
* A l'é pì fondamental che l'esse

### Ël gnente com veuid
* Ël veuid fìsich a l'é na forma d'esse
* Lë spassi veuid a l'é real
* Ël gnente a l'é pa l'assensa d'esse ma na forma d'esse particolar

## Ël gnente an esistensialism
L'esistensialism a dà un ròl sentral al gnente:
* Martin Heidegger: l'angossa a arvela ël gnente
* Jean-Paul Sartre: la cossiensa a introduv ël gnente ant ël mond
* Albert Camus: l'assurd a nass dal ancontr antra l'òm e ël gnente

## Ël gnente an fìsica
La fìsica moderna a l'ha arvolussionà ël concet ëd gnente:
* Mecànica quàntica: ël veuid a l'é pien d'ossilassion
* Relatività general: lë spassi-temp a l'é dinàmich
* Cosmologìa: ël gnente assolù a peul esse ampossìbil

## Ël problema metafìsich

### Creassion dal gnente
* Che signìfica che l'univers a l'é stàit creà dal gnente?
* Ël gnente a peul generé cheicòs?
* La question ëd la causa prima

### Essensa dël gnente
* Ël gnente a l'ha n'essensa?
* Coma a peulo nòstre ment pensé al gnente?
* Ël lengagi a peul descrive ël gnente?

## Conseguense psicològiche
L'ancontr con ël gnente a peul avèj d'efet psicològich:
* Angossa esistensial
* Crisi ëd significà
* Arvolussion spiritual
* Creatività artìstica

## Ël gnente an d'àutri camp

### Art e Literatura
* L'art moderna a esplora ël gnente
* La literatura dël sécol XX a rapresenta l'assurd
* La poesìa a serca d'esprime l'inefàbil

### Religion
* Creassion ex nihilo
* Ël gnente com status pre-creà
* Misticism e union con l'Assolù

### Psicologìa
* La paura dël gnente
* L'angossa dla mòrt
* Ij mecanism ëd difèisa contra ël gnente

## Aforism e sentense
* "Ij lìmit ëd mè lengagi a son ij lìmit ëd mè mond" - Wittgenstein
* "L'òm a l'é na passion inùtil" - Sartre
* "L'é a l'é, ël gnente a l'é pa" - Parménid

## Autor amportant
* Parménid (sécol V a.C.)
* Platon (427-347 a.C.)
* Gottfried Leibniz (1646-1716)
* Martin Heidegger (1889-1976)
* Jean-Paul Sartre (1905-1980)
* Ludwig Wittgenstein (1889-1951)

## Euvre fondamentaj
* *Ël Sofista* ëd Platon
* *Esse e temp* ëd Heidegger
* *L'Esse e ël Gnente* ëd Sartre
* *Tractatus logico-philosophicus* ëd Wittgenstein

## Vëdde ëdcò
* Esse
* Esistensa
* Metafìsica
* Esistensialism

## Bibliografìa
* Heidegger, M., *Che l'é la metafìsica?*, 1929
* Sartre, J.-P., *L'Esse e ël Gnente*, 1943
* Wittgenstein, L., *Tractatus logico-philosophicus*, 1921

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI