open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Color

Ël **color** a l'é na sensassion visiva generà da la lus che a colpiss la rétin-a ëd l'euj uman, an dipendensa da soa longheur d'onda ant lë spetr eletromagnétich visìbil. La percession dël color a cambia a sconda dla composission ëd la lus, dle proprietà ëd riflession dij materiaj e dij mecanism ëd processament ëd l'euj e dël servel. J'uman a peulo generalment arconòsse milion ëd color diferent, combinà da component prinsipaj com ël ross, ël verd e ël bleu (model RGB).

## Natura dël color
Ël color a l'é nen na proprietà intrìnseca dij còrp, ma na risposta neurológica a la lus ch'a ven assorbìa, rifletùa o trasmëttùa da na surfassa. Soe caraterìstiche a dipendo da:  
* **Lus insident**: Combinassion ëd longheur d'onda emëttùa da na sorgiss (es. ël Sol, na lampadin-a).  
* **Proprietà dij materiaj**: Capacità d'un còrp d'assorbe o arflète sert ëspetr ëd lus (es. na feuja a smija vërda përchè a arflet ël verd e a assorb j'àutre longheur d'onda).  
* **Sistema visiv**: Coni ëd la retin-a sensìbij ai color (ross, verd, bleu) e processament dël servel.  

Ël model RGB (ross, verd, bleu) a l'é dovrà për creé color ant ij display, mentre ël model CMYK (cian, magenta, giàun, neir) a l'é dovrà ant la stampa.

## Produssion e Përcession
* **Sorgiss naturaj**:  
** Ël Sol e j'àutre stèile a emëtto lus bianca (combinassion ëd tuti ij color).  
** Materiaj naturaj (mineraj, piante) con pigment specìfich.  
** Fenòmen atmosférich (arcancel, polarisassion).  
* **Sorgiss artifissiaj**:  
** Pigment e tinte sintétiche (es. colorant alimentar).  
** Scherm LCD o LED (combinassion ëd lus RGB).  

La përcession a varia tra le person-e:  
* **Daltonism**: ancapacità ëd distingue sert color (es. ross e verd).  
* **Contest cultural**: Sìmboj e significà dij color a peulo varié (es. ël bianch a l'é ëd deul an Cin-a, ma ëd purëssa an Euròpa).  

## Usagi e Simbologia
Ël color a l'ha un ròl sentral ant:  
* **Art e Design**: Combinassion estética për comuniché emossion o mëssagi.  
* **Segnalética**: Semàfor (ross = fermé, verd = andé), color ëd sicurëssa (ross për perìcol).  
* **Marketing**: Associassion ëd color a marche (es. ross për Coca-Cola).  
* **Simbologìa**:  
** Ross: Amor, perìcol, energìa.  
** Bleu: Calma, fiusa, professionism.  
** Verd: Natura, salute, invidia.  

## Tecnologìa dij color
* **Spassi ëd color**: Sistema për definì ij color an manera matemàtica (es. RGB, HEX, Pantone).  
* **Scherm a color**: Evolussion dai prim televisor a tub catòdich ai display OLED.  
* **Stampà dij color**: Tecniche com offset o stampa digital për riprodùe precision.  

## Stòria
* Isaac Newton (1666): A dëscheurv che la lus bianca a peul esse dividùa an color con un prisma.  
* Johann Wolfgang von Goethe (1810): A studia la psicologìa dël color e soa influensa an sj'emossion.  
* James Clerk Maxwell (1861): Prim a dimostré la fotografìa a color con ël process RGB.  
* Sécol ch'a fa XX: Svilup ëd pigment sintétich e screen a color për la popolar cultura.  

Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Gyrodontium sacchari

## Gyrodontium sacchari

### Descrission
**Gyrodontium sacchari** a l'é un fonz crostos, sùtil e da seuli a dentà. A l'ha un color maròn con noanse verdastre o sofro.

### Ambient
A l'é stàit trovà mach an Sardegna.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Gyrodontium sacchari*** (Spreng.) Hjortstam (1995)

Categorìa:Gyrodontium
Anwar al-Sadat

**Muḥammad Anwar al-Sādāt** (*محمد أنور السادات* an àrab) a l'era nassù ai 25 ëd dzèmber dël 1918 a Mit Abu al-Kum.
Dal 15 otòber 1970 al 6 otòber 1981 a l'é stàit Pressident d'Egit.
A l'ha vagnà ël premi Nobel për la pas dël 1978 ansema a l'israelian Menachem Begin.
Sadat l'é stàit sassinà al Càiro dël 6 otòber 1981.

al-Sadat, Anwar
Ultraviolet

L**'ultraviolet** (o **radiassion ultraviolëtta**, UV) a l'é na part ëd lë spetr eletromagnétich con na longheur d'onda pì cita che cola dla lus visìbil, ma pì longa che cole dij raj X. Soa longheur d'onda a peul varié da 10 nanòmeter (nm) fin a 400 nm. La radiassion UV a l'é nen visìbil a l'euj uman, ma a l'ha d'efet significativ an sla salute, l'ambient e la tecnologìa. A l'é classificà an tre categorìe prinsipaj: UV-A, UV-B e UV-C.

## Natura dl'ultraviolet
La radiassion ultraviolëtta a l'é generà da sorgiss ch'a emëtto energìa a àute frequense, com ël Sol, le làmpade al vapor ëd mercuri o ij LED speciaj. A l'é dividùa an:  
* **UV-A** (315–400 nm): Pénetra an profondità ant la pel, associà a l'invecchiament cutàneo.  
* **UV-B** (280–315 nm): Responsàbil dle brusadure solar e dël arzigh ëd càncher ëd la pel. Na part a l'é blocà da lë strat ëd l'ozòn.  
* **UV-C** (100–280 nm): Ël pì energétich e pericolos, ma a l'é assorbì quasi completament da l'atmosfera terestra.  

L'UV a peul ionisé dij materiaj e alteré le molécole, com cola dël DNA, portand a mutassion.

## Produssion e Sorgiss
Le sorgiss d'ultraviolet a peulo esse:  
* **Naturaj**:  
** Ël Sol (la pì granda sorgiss ëd UV për la Tèra).  
** Stèile e fenomen cosmològich (es. esplosion ëd supernòve).  
* **Artificiaj**:  
** Lampade UV për tanning, sterilissassion o anàlisi chìmiche.  
** Làser UV ant l'industria e la medzin-a.  
** Sorgiss ëd lus nèira (dovrà për scoprì le macie ëd sangh).  

## Usagi e Aplicassion
L'ultraviolet a l'ha vàire aplicassion pràtiche:  
* **Medzin-a**: Sterilissassion d'utiss médich (UV-C), terapìa për maladìe dla pel (es. psoriasi).  
* **Industria**: Induriment ëd resin-e o vernis con UV.  
* **Sicurëssa**: Identificassion ëd document con inciòstr sensìbij a l'UV.  
* **Astronomìa**: Studi ëd le stèile giovo o dle galassìe lontan-e.  
* **Ambient**: Purificassion ëd l'eva con sistema UV për massé ij bateri.  

## Efet e Sicurëssa
La radiassion UV a peul esse tant benéfica che danosa:  
* **Benefissi**: Produssion ëd vitamin-a D ant ël còrp uman.  
* **Arzigh**:  
** Brusadure, rughe, e càncher ëd la pel për esposission ecessiva al Sol.  
** Dann a la còrnea (cheratite) o a 'l cristalin (catarata).  
** Deteriorament ëd material com plàstiche o tessù.  

Për protege-se, a son dovrà: creme solar con SPF, vestiari protetiv, e ël limité l'esposission ant le ore pì càude.

## Stòria
* Johann Wilhelm Ritter (1801): A l'ha dëscuvert l'UV osservand che dij saj d'argent as ës-ciaravo ëd pì fòra da lë spetr visìbil.  
* Niels Ryberg Finsen (1903): Premi Nobel për sò travaj an sla terapìa UV contra ël lupus.  
* Ann 1980: Dëscuerta dël përtus ant lë strat ëd l'ozòn, causà da gas CFC, ch'a l'ha aumentà l'atension an sj'efet dël UV-B.  

Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Menachem Begin

**Menachem Wolfovitch Begin** (*מְנַחֵם בּגִין*, Менахем Вольфович Бегин: Menachem Vol'fovič Begin) a l'era nassù ai 16 d'òst dël 1913 a Brest-Litovsk.
Dal 21 giugn 1977 al 10 otòber 1983 a l'é stàit Prim Ministr d'Israel.
A l'ha vagnà ël premi Nobel për la pas dël 1978 ansema a l'egissian Anwar al-Sadat.
Begin l'é mòrt a Tel Aviv dël 3 mars 1992.

Begin, Menachem
Yitzhak Rabin

**Yitzhak Rabin**, o **Yitschak Rabin ** (*יצחק רבין‎*) a l'era nassù ai 1º mars 1922 a Gerusalem.
Dal 3 giugn 1974 al 22 avril 1977 e peui torna dal 13 luj 1992 al 4 novèmber 1995 a l'é stàit Prim Ministr d'Israel.
A l'ha vagnà ël premi Nobel për la pas dël 1994.
Rabin l'é stàit sassinà a Tel Aviv dël 4 novèmber 1995.

Rabin, Yitzak
Mecànica clàssica

La **mecànica clàssica** a l'é la branca dla fìsica ch'a studia ël moviment dij còrp sota l'assion ëd fòrsa, aplicàbil a scala macroscòpica e a velocità motobin pì cite che cola dla lus. A l'é stàita lë truent prinsipal për comprende la natura dal sécol XVII al sécol XIX e a resta essensial për l'angignarìa, l'astronomìa e vàire àutre dissiplin-e sientìfiche. Soe teorìe a son basà dzortut slë Laj ëd Newton, ma a comprendo ëdcò ij contribù ëd Lagrange e Hamilton.

## Fondament teòrich
La mecànica clàssica a pòsa su tre concet prinsipaj:  
1. **Laj ëd Newton**:  
* **Prima ley** (d'inersia): Un còrp a manten so stat ëd repòs o ëd moviment uniform fin ch'a l'é nen forsà a cambielo.  
* **Seconda ley** (F = ma): L'acelerassion d'un còrp a l'é proporzional a la forza aplicà e anversament proporzional a soa massa.  
* **Tersa ley** (assion e reassion): A minca assion a corëspond na reassion d'ugual grandëssa ma ëd diression opòsta.  

2. **Conservassion ëd l'energìa e dël moment**: L'energìa mecànica (cinética + potensial) e ël moment linear a son conservà ant un sistema isolà.  

3. **Formulassion lagrangian-a e hamiltonian-a**: Descrission dël moviment an dovrand fonsion d'energìa e equassion diferensiaj, pì flessìbij për sistema compless.  

## Camp d'aplicassion
La mecànica clàssica a l'ha aplicassion ant:  
* **Angignarìa**: Progetassion ëd pont, màchine, e struture ch'a devo resiste a fòrse esterne.  
* **Astronomìa**: Predission dël moviment dij pianeta e dle stèile (es. lej ëd Kepler).  
* **Veicoj**: Studi ëd l'acelerassion, ëd frission, e l'idrodinàmica.  
* **Fìsica dij material**: Compòrtament ëd solid e fluid sota stress.  

## Lìmit e evolussion
Malgré soa efetività, la mecànica clàssica a faliss an cas ëd:  
* **Velocità davzin a cola dla lus**: A dev esse sostituìa da la relatività special.  
* **Partissele submicroscòpiche**: A l'é nen aplicàbil a lë scale atòmiche e subatòmiche (dovrand la mecànica quantìstica).  
* **Sistema caòtich**: Difìcil da predì për via dla sensibilità a le condission inissiaj (es. teorìa dël caos).  

## Stòria
* **Galileo Galilei** (sécol XVII): A stabiliss ël concet d'inersia e a studia l'acelerassion dij còrp an caduta.  
* **Isaac Newton** (1687): A formalisa le tre laj dël moviment e la ley ëd gravitassion universal ant ël lìber _Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica_.  
* **Leonhard Euler** e **Joseph-Louis Lagrange** (sécol XVIII): A svilupo le formulassion matemàtiche për sistema compless.  
* **William Rowan Hamilton** (sécol XIX): A introduv l'apròcc hamiltonian për semplifiché ij càlcoj.  

Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Mecànica  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Eletromagnetism

L**'eletromagnetism** a l'é na branca dla fìsica ch'a studia j'antërassion antra camp elétrich e camp magnétich, e soe aplicassion pràtiche. A l'é un dle quatr forse fondamentaj dla natura e a l'ha un ròl sentral ant la tecnologìa moderna, dai motor elétrich a j'onde radio. La teorìa clàssica dl'eletromagnetism a l'é stàita unificà da James Clerk Maxwell ant ël sécol XIX con soe equassion ëd Maxwell.

## Natura dl'eletromagnetism
L'eletromagnetism a descriv com:  
* **Càriche eletriche** a géner-o un camp elétrich.  
* **Càriche an moviment** (corrent elétrica) a produvo un camp magnétich.  
* **Camp variàbij** a peulo generé d'onde eletromagnétiche (es. lus, onde radio).  

Ij fenòmen eletromagnétich a son governà da le equassion ëd Maxwell, ch'a colego camp elétrich (**E**) e magnétich (**B**) con le sorgiss (càriche e corent).

## Equassion ëd Maxwell
Le quatr equassion a formo la base teòrica:  
# **Lej ëd Gauss** për ël camp elétrich: La càrica elétrica a l'é la sorgiss dël fluss elétrich.  
# **Lej ëd Gauss** për ël camp magnétich: A esisto pa ëd monopòj magnétich (tuti ij magnet a l'han nòrd e sud).  
# **Lej ëd Faraday**: Un camp magnétich variàbil a génera un camp elétrich rotassional (andussion).  
# **Lej ëd Ampère-Maxwell**: Na corent elétrica o un camp elétrich variàbil a génera un camp magnétich.  

Ste equassion a prevedo che le onde eletromagnétiche a viagio a la velocità dla lus ant ël veuid.

## Sorgiss e Fenòmen
* **Sorgiss naturaj**:  
** Lòsna (corent elétrica an atmosfera).  
** Camp magnétich terestr (generà dal moviment dël fer fluì ant ël nùcleo dla Tèra).  
** Aurore polar (antërassion antra partìcole solar e l'atmosfera).  
* **Sorgiss artifissiaj**:  
** Eletromagnet (avolgiment d'un fil condutor dantorn a un nùcleo ëd fer).  
** Circuit elétrich (fluss ëd càriche ant un condutor).  
** Antene (emission ëd onde eletromagnétiche).  

## Usagi e Aplicassion
L'eletromagnetism a l'é dovrà ant:  
* **Energìa**: Motor elétrich, generator, trasformator.  
* **Comunicassion**: Radio, television, sviciofonin (a travers ëd onde eletromagnétiche).  
* **Medzin-a**: Risonansa magnética (MRI), electrocardiograma.  
* **Astronomìa**: Telescòpi radio për studié l'Univers an dij longheur d'onda diferente.  

## Stòria
* **William Gilbert** (1600): A studia ël magnetism e a conia ël termo "elétrich".  
* **Hans Christian Ørsted** (1820): A nota che na corrent elétrica a devia na bùssola, colegand eletrissità e magnetism.  
* **Michael Faraday** (1831): A dëscheurv l'andussion eletromagnética.  
* **James Clerk Maxwell** (1865): A unifica eletrissità, magnetism, e lus ant soe equassion.  
* **Heinrich Hertz** (1887): A conferma sperimentalment l'esistensa dle onde radio.  

## Efet e Impat
* **Salute**: Camp eletromagnétich fòrt a peulo causé scaudament dij tessù (es. forn a microonde). A l'é studià l'efet a longh termin dle onde radio.  
* **Ambient**: L'inquinament eletromagnétich (es. antërferense con dij sistema eletrònich).  
* **Sicurëssa**: Protession contra la lòsna (parafulmine) o ij cort-circuit.  

Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Gravitassion

La **gravitassion** a l'é un-a dle fòrse fondamentaj dla natura ch'a fa atiré doi còrp con massa l'un vers l'àutr. A l'é responsàbil ëd fenòmen com la caduta dij còrp vers la Tèra, l'òrbita dij pianeta antorn al Sol, e la formassion ëd stèile e galassie. La teorìa clàssica dla gravitassion a l'é stàita formulà da Isaac Newton, mentre na descrission pì precisa a l'é smonùa da la relatività general d'Albert Einstein.

## Natura dla gravitassion
La gravitassion a peul esse descrivùa con doi manere diferent:  
* **Lej ëd Newton**: La fòrsa gravitassional (**F**) antra doi còrp a l'é proporzional al prodot ëd soe masse (**m₁** e **m₂**) e anversament proporzional al quadrà ëd la distansa (**r**) antra lor:  
F = G \frac{m_1 m_2}{r^2}  
andoa **G** a l'é la costanta ëd gravitassion universal (6.674×10⁻¹¹ N·m²/kg²).  
* **Relatività general**: La gravitassion a l'é nen na fòrsa, ma la conseguensa dla curvadura dlë spassi-temp causà da la massa. Còrp ch'as treuvo ant ës camp curvà a seguo ëd trajetòrie ciamà "geodésiche".  

## Sorgiss e generassion
Tuti ij còrp con massa a género un camp gravitassional. Pì la massa a l'é granda e pì fòrt a l'é ël camp:  
* **Ogèt cit**: Na pera o na montagna a produvo un camp débol.  
* **Corp celest**: La Tèra, ël Sol, o ij përtus nèir a género camp fòrt.  
* **Massa an moviment**: Scond la relatività, ëdcò l'energìa e la pression a contribuisso al camp.  

## Aplicassion
La gravitassion a l'ha 'n ròl sentral ant:  
* **Astronomìa**: Spieghé ij moviment dij pianeta e l'espansion dl'Univers.  
* **Ingegnerìa**: Calcolé ël pèis ëd struture o la trajetòria dij satélit.  
* **Vita quotidian-a**: Ten-e l'atmosfera e j'oceàn aderent a la Tèra, generé le maree.  
* **Tecnologìa**: Sistema GPS ch'a dòvra coretiv relativìstich për precision.  

## Unità e mzura
* **Acelerassion gravitassional (g)**: An SI, as mzura an m/s². Sla surfassa terestra, *g* ≈ 9.81 m/s².  
* **Fòrsa gravitassional**: As mzura an newton (N). Es: ël pèis ëd n'òm ëd 70 kg a l'é *F* = 70 kg × 9.81 m/s² ≈ 686.7 N.  
* **Strument**: Balansa për masse, acceleròmeter për mzuré *g*.  

## Efet e Sicurëssa
* **Pèis**: Sensassion ëd fòrsa gravitassional sël còrp.  
* **Microgravità**: Ant lë spassi, ridussion dël pèis a peul causé pèrdita d'òss e mùscoj.  
* **Përtus nèir**: Camp gravitassional tant fòrt che gnente, gnanca la lus, a peul scapé.  
* **Sicurëssa**: Anvironament con gravità motobin àuta a sarìo letaj për l'òm.  

## Stòria
* **Galileo Galilei** (sécol XVII): A dimostra che tùit ij còrp a dròco con la midema acelerassion (an gnorand l'atrit).  
* **Isaac Newton** (1687): A fòrmula la lej ëd la gravitassion universal ant ël lìber _Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica_.  
* **Henry Cavendish** (1798): A mzura G për la prima vira con na balansa ëd torsion.  
* **Albert Einstein** (1915): A publica la teorìa dla relatività general, arvolussionand la comprension dla gravitassion.  

Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Astronomìa  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Camp magnétich

Ël **camp magnétich** a l'é un camp vetorial che a descriv l'influensa che na càrica elétrica an moviment o un material magnétich a esèrcito su d'àutre cariche an moviment o materiaj magnétich. A l'é rapresentà dal vetor **B** (indussion magnética) e a l'é un concet sentral ant l'eletromagnetism, colegà diretament a j'equassion ëd Maxwell. As mzura an tesla (T) o gauss (G), ant ël sistema CGS.  

## Natura dël camp magnétich
Un camp magnétich a peul esse generà da:  
* **Càriche an moviment** (corent elétrica): Es. un fil condutor con eletron ch'a flùisso.  
* **Material magnétich** (permanent o temporani): Es. fer, cobalt, nìchel, o eletromagnet.  
* **Cambi ant ël camp elétrich**: Scond l'equassion ëd Maxwell, un camp elétrich variàbil a peul generé un camp magnétich.  

Ël camp a l'é visualisà con le **linie ëd fòrsa**, ch'a mostro la diression (dal nòrd al sud magnétich) e l'intensità (densità dle linie).  

## Sorgiss e generassion
Le sorgiss d'un camp magnétich a peulo esse:  
* **Natural**:  
** Camp magnétich terest (protegg la Tèra da partìcole solar).  
** Magnetism dle stèile e dij pianeta.  
** Organism vivent (es. tartarughe marin-e ch'a deuvro ël camp terestr për navighé).  
* **Artificiaj**:  
** Eletromagnet: anvilup d'un fil condutor dantorn a un nùcleo ëd fer.  
** Magnet permanent: Material ch'a manten un camp sensa energìa esterna.  
** Motor elétrich: Corent ch'a passa për na bobina an creand un camp rotativ.  

## Aplicassion
Ij camp magnétich a son dovrà ant vàire contest:  
* **Medzin-a**: Risonansa magnética (MRI) për l'imagine médica.  
* **Energìa**: Generator e trasformator për convertì energìa mecànica an elétrica.  
* **Tecnologìa**: Memorisassion ëd dat an hard disk o card magnétich.  
* **Navigassion**: Bùssola për orientesse con ël camp terestr.  
* **Traspòrt**: Tren a levitassion magnética (Maglev) për riduve ël frission.  

## Unità e misura
* **Tesla (T)**: Unità dël sistema antërnassional. 1 T a l'é un camp motobin fòrt (es. MRI a deuvra 1.5–3 T).  
* **Gauss (G)**: 1 T = 10.000 G. Ël camp terestr a l'é apopré 0.25–0.65 G.  
* **Strument ëd mzura**: Magnetòmeter, sensor Hall, o SQUID për camp motobin déboj.  

## Efet e Sicurëssa
* **Salute**: Camp fòrt a peulo anterferì con stimolator cardìach (pacemaker) o causé scaudament.  
* **Eletrònica**: Camp magnétich a peulo danegié dat an memorisassion o alteré jë strument.  
* **Protession**: Material com mu-metal a peulo schermé ij camp indesiderà.  

## Stòria
* **William Gilbert** (1600): A identifica ël camp terestr e a nomina ël fenòmen "magnetism".  
* **Hans Christian Ørsted** (1820): A dëscheurv che na corent elétrica a génera un camp magnétich.  
* **André-Marie Ampère** (1826): A formalisa la relassion antra corent e camp magnétich.  
* **James Clerk Maxwell** (1865): A unifica eletrissità e magnetism ant soe equassion.  

Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Plogoff

**Plogoff** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Brëtagna, ant ël dipartiment ëd Finistère. A së stend për na surfassa ëd 11,74 km², con 1.902 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 162 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Finistère
Lega

Na **lega metàlica** a l'é un material compòst formà da doi o pi metàj combinà, o ëd metàj con d'element nen metàlich, për ameliorene le propietà fìsiche o chìmiche. Le leghe a son dovrà dzortut për otnì na combinassion ëd durëssa, resistensa a la corosion, fusibilità, o àutre caraterìstiche nen possìbij con ij metàj pur. Esempi comun a comprendo l'assel (fer e carbòni), ël bronz (ram e stagn), e l'alumini legà con magnesi o silissi.  

## Natura dle leghe
Na lega a l'é formà da:  
* **Metal base**: Ël component prinsipal (es. fer ant l'assel, ram ant ël bronz).  
* **Element d'agionta**: Element giontà për modifiché le propietà (es. carbòni ant l'assel, cròm ant j'assel inossidàbij).  

Le leghe a peulo esse:  
* **Omogenee**: Strutura cristalin-a unificà (es. oton).  
* **Eterogenee**: Mës-cia ëd fase diferente (es. assel con perlite o cementite).  
Le propietà a dipendo da la composission, la strutura microscòpica, e ël process ëd produssion.  

## Produssion
Le técniche prinsipaj për creé leghe a son:  
* **Fusion**: S-ciòde ij component e mës-cjé ant un forn (es. bronz ant l'Età dël Bronz).  
* **Pover metallùrgich**: Compaté pover ëd metàj e sintetiseje a àute temperadura.  
* **Tratament tèrmich**: Modifiché la strutura cristalin-a con temprage (quenching), reveniment (tempering), o normalisassion.  
* **Travaj mecànich**: Laminé, pressé, o forgié për otnì forme e resistensa.  

## Aplicassion
Le leghe a son dovrà ant vàire setor:  
* **Costrussion**: Assel për struture, pont, e veicoj.  
* **Traspòrt**: Leghe d'alumini për aeroplan o automòbij (legerëssa).  
* **Medzin-a**: Titani ligà për pròtesi (compatibilità biològica).  
* **Eletrònica**: Saldature (stagn e piomb) për colegament elétrich.  
* **Art**: Bronz për statue, argent për bigioterìa.  

## Sòrt ëd leghe
* **Assel**: Fer + carbòni (fin a 2.1%). Classificà an assel al carbon, inossidàbij, o aleà.  
* **Bronz**: Ram + stagn (o àutri element com alumini o fòsfor).  
* **Oton**: Ram + zinch.  
* **Leghe d'alumini**: Alumini + magnesi, silìssi, o cheur.  
* **Superleghe**: Resistente a àute temperadure (es. nìchel-cròm për turbine).  

## Stòria
* **Età dël Bronz** (3300–1200 a.C.): Prima lega dovrà an massa da l'òm (bronz për utiss e arme).  
* **Età dël Fer** (1200 a.C.): Svilup dle técniche për fé fer e assel.  
* **Arvolussion siderùrgica** (sécol XIX): Produssion ëd massa d'assel con ël process Bessemer.  
* **Sécol XX**: Svilup dle leghe d'alumini e superleghe për l'aviassion e l'industria spassial.  

## Sicurëssa e Sfide
* **Tossicità**: Cheiche leghe a peulo conten-e element pericolos (es. piomb ant l'oton).  
* **Riciclagi**: Le leghe a peulo esse fondùe torna, ma a devo esse separà për component.  
* **Cost**: Metàj ràir (es. titani) a rendo costose vàire leghe.  

Categorìa:Chìmica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Gas

Ël **gas** a l'é un dij quatr stat fondamentaj dla materia, caraterisà da l'assensa ëd forma o volume fissà. A l'é formà da partìcole (àtom o molécole) ch'as treuvo an moviment caòtich e a vempo tut lë spassi disponìbil. A l'é un dij stat pì spantià ant l'Univers, present ant l'atmosfera terestra, ant le stèile (com plasma), e ant ij process ëd combustion. Soe propietà a son governà da variàbij com pression, temperadura, e volum, scond le lej dij gas.  

## Natura dël gas
Le propietà prinsipaj dël gas a son:  
* **Mobilità dle partìcole**: Le partìcole a son lìbere ëd bogesse an tute le diression, con colision elàstiche antra 'd lor e contra le parete dël recipient.  
* **Compatibilità e espansibilità**: Ël gas a peul esse compatà o espans an cambiand pression e temperadura.  
* **Omogeneità**: Le partìcole a son distribuìe uniformement ant ël volum ocupà (a meno ëd fòrse esterne com la gravità).  
* **Pression**: Fòrsa esercità dal gas për unità d'àrea, generà dal moviment dle partìcole.  

Ij gas ideaj a seguo le lej dij gas ideaj, mentre ij gas reaj a devio da coste regole a pression àute o temperadura basse.  

## Produussion e Sorgiss
Le sorgiss dël gas a peulo esse:  
* **Natural**:  
** Atmosfera terestra (azòt, ossìgen, argon).  
** Emission vulcàniche (anidrid carbònica, vapor d'eva).  
** Process biològich (ossìgen da le piante, metan da la digestion).  
* **Artificiaj**:  
** Combustión (CO₂, vapor d'eva).  
** Sìntesi chìmica (idrògen për l'amonìaca, clor për dij disinfetant).  
** Estrassion da giassiment naturaj (gas naturaj, eli).  

## Usagi e Aplicassion
Ël gas a l'é dovrà an vàire contest:  
* **Energìa**: Gas naturaj (metan) për riscaudament e produssion d'energìa.  
* **Industria**: Ossìgen e acetilen për saldadura, idrògen për fertilisant.  
* **Medzin-a**: Ossìgen terapìa për passient con dificoltà respiratòrie.  
* **Tecnologìa**: Gas inert (argon, neon) ant le lampadin-e o ant ij semicondutor.  
* **Alimentar**: Bole d'aria (es. CO₂ ant le beivande gasà).  

## Efet e Sicurëssa
* **Perìcoj**:  
** **Flamabilità**: Gas com metan o idrògen a peulo causé d'esplosion.  
** **Tossicità**: Monòssid ëd carbòni (CO) a l'é letal se respirà.  
** **Asfissìa**: Gas nen respiràbij (es. azòt) a peulo riduve l'ossìgen ant l'aria.  
* **Ambient**: Gas com CO₂ o metan a contribuisso al riscaudament global për via dl'efet sèra.  

Për sicurëssa, a son dovrà: sensòr ëd gas, ventilassion, e protocòl ëd memorisassion (es. bòmbole a pression).  

## Stòria
* **Robert Boyle** (1662): A fòrmula la prima lej dij gas, colegand pression e volum.  
* **Jacques Charles** e **Joseph Louis Gay-Lussac** (sécol XVIII-XIX): A dëscheurvo la relassion antra temperadura e volum dij gas.  
* **Amedeo Avogadro** (1811): A ipotisa che volum uguaj ëd gas a conten-o ël midem nùmer ëd molécole.  
* **James Clerk Maxwell** e **Ludwig Boltzmann** (sécol XIX): A dësvlupo la teorìa cinética dij gas, descrivend ël comportament microscòpich dle partìcole.  

Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Chìmica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Hericium alpestre

## Hericium alpestre

### Descrission
**Hericium alpestre** a l'é un fonz ch'a ven motobin gròss, con tute ponte longhe fin a 2 cm, ëd color crem.

Ël nòm atual a l'é **Hericium flagellum**.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire paìs an Euròpa e an vàire regin an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Hericium alpestre*** Pers. (1825)

Categorìa:Hericium
Fase (materia)

Na **fase (dla materia)** a l'é na forma distinta ant la qual la materia a peul esiste, caraterisà da propietà fìsiche e chìmiche omogenee. Le fas prinsipaj a son ël sòlid, ël lìquid, ël gas, e ël plasma, ma a esisto ëdcò d'àutre fas meno comun-e, com ël condensà ëd Bose-Einstein o la materia dij quark e gluon. Le fas a dipendo da condission com temperadura, pression, e volum, e a peulo cangesse a travers ëd process ciamà cambi ëd fase.  

## Natura dle fase
Minca fase a l'ha caraterìstiche specìfiche:  
* **Sòlid**: Volum e forma fissà. Le partìcole a son organisà an struture rigide (cristalin-e o amòrfe) e a peulo mach vibré.  
* **Lìquid**: Volume fissà ma forma variàbil (as adata al recipient). Le partìcole a peulo score l'un-a an sl'àutra.  
* **Gas**: Gnun volum o forma fissà. Le partìcole a son lìbere e a vempio tut lë spassi disponìbil.  
* **Plasma**: Gas ionisà (con eletron e ion lìber), condutor d'eletrissità. Present ant le stèile e ij tub a lus neon.  
* **Condensà ëd Bose-Einstein**: Formà a temperadura davzin a lë zero assolù (-273.15°C), anté che le partìcole a agisso com n'onda sola.  

## Classificassion
Le fas a peulo esse classificà an bas a soa strutura e propietà:  
* **Fas clàssiche**: Sòlid, lìquid, gas, plasma.  
* **Fas nen clàssiche**:  
** **Sòlid amorf**: Sensa strutura cristalin-a (es. véder).  
** **Lìquid cristalin**: Partìcole organisà com ant un cristal ma con mobilità (es. LCD).  
** **Supercrìtich**: Condission andoa gas e lìquid a son indistinguìbij (pressión e temperadura àute).  

## Cambi ëd fase
Ij passage antra fase a son ciamà cambi ëd fase e a ciamo ëscambi d'energìa (calor latent):  
* **Fondiment**: Sòlid → Lìquid (es. giassa ch'a fond).  
* **Solidificassion**: Lìquid → Sòlid (es. eva ch'a dventa giassa).  
* **Evaporassion/Boiling**: Lìquid → Gas (es. eva ch'a beuj).  
* **Condensassion**: Gas → Lìquid (es. vapor ch'a deventa eva).  
* **Sublimassion**: Sòlid → Gas sensa passé për lìquid (es. giassa sëcca).  
* **Deposission**: Gas → Sòlid (es. formassion ëd brin-a).  

## Aplicassion
La comprension dle fas a l'é vitala ant:  
* **Industria**: Siderurgìa (tratament dij metaj), produssion ëd semicondutor (cristal ëd silissi).  
* **Tecnologìa**: Sistema ëd refrigerassion, display a lìquid cristalin (LCD).  
* **Siense naturaj**: Studi dël còrp celest (plasma ant le stèile), cicl dl'eva.  
* **Medicin-a**: Crioterapìa (usagi dël frèid estrem), sterilissassion a vapor.  

## Stòria
* **Antichità**: J'element tradissionaj (tèra, eva, aria, feu) a j'ero considerà le fas dla materia.  
* **Sécol XVII**: Robert Boyle a studia la relassion antra pression e volum dij gas.  
* **Sécol XIX**: Michael Faraday a l'ha studià la liquefassion dij gas.  
* **1924-1925**: Satyendra Nath Bose e Albert Einstein a teoriso ël condensà ëd Bose-Einstein.  
* **Sécol XX**: Dëscuerta dël plasma e dle fasi supercrìtiche.  

Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Chìmica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Velossità dla lus

La **velossità dla lus** (sìmbol: **c**) a l'é la velossità màssima a la qual na qualonque partissela o anformassion a peul viagé ant l'univers, conforma a la teorìa dla relatività d'Einstein. Ant ël veuid, a l'ha un valor esat ëd 299.792.458 m/s (apopré 300.000 km/s). Costa costanta a l'é fondamental ant la fìsica moderna e a l'é dovrà ant vàire equassion, coma cola d'Einstein E = mc^2.

## Stòria
Galileo Galilei (1638): A l'ha provà a misuré la velossità dla lus con ëd lantern-e an sij cò, ma sensa sucess për via dij temp ëd arspòsta tròp lest.

Ole Rømer (1676): Prim a stimé 'c' osservand ij retard ant le eclissi dij satélit ëd Gieuv. Soa stimà: 220.000 km/s.

James Clerk Maxwell (1865): A l'ha dimostrà che la lus a l'é n'onda eletromagnética e a l'ha prevëddù che soa velossità a dipend mach da propietà dël veuid.

Albert Einstein (1905): Ant la relatività special, a l'ha postulà che 'c' a l'é costanta për tùit j'osservador, indipendent da sò moviment.

## Proprietà
Costanta Universal: A l'é na costanta fìsica indipendenta dal sistema ëd riferiment.

Lìmit ëd Velossità: Gnente a peul surpassé 'c' ant ël veuid (a men che pa an teorìe speculative com ij wormhole).

Relassion con Spassi e Temp: Ant la relatività, la velossità dla lus a l'é la costanta ch'a colega spassi e temp ant lë spassi-temp.

Definission dël Méter: Dal 1983, ël méter a l'é definì coma la distansa che la lus a përcor ant 1/299.792.458 ëd second.

## Mzura e Valor
La velossità dla lus as peul calcolesse con la formula:
c = \frac{1}{\sqrt{\mu_0 \varepsilon_0}}

Ant ël mojen pa veuid (come eva o véder), la lus a ralenta, ma mai a riv-a a zero. Soa velossità a cala second l'ìndes ëd rifrassion (es. ~225.000 km/s ant ël véder).

## Aplicassion
Telecomunicassion: Ant le fiber òtiche, ij signal a viagio a ~2/3 ëd 'c'.

Astronomìa: Distanse antërstelar misurà an agn-lus (distansa che la lus a përcor ant n'ann).

GPS: Ij satélit a devo corege ij temp për la dilatassion relativìstica.

Fìsica dle Partìcole: J'acelerator a spòsto partissele a velossità davzin a 'c'.

## Curiosità
1 second-lus: A corispond a 299.792 km (7,5 vire ël gir ëd la Tèra).

Temp ëd viagi: La lus dal Sol a la Tèra a pija ~8 minute; da la stèila pì davzin-a (Proxima Centauri), ~4,2 agn.

Fenòmen Observàbij: J'euj uman a peulo pa vëdde la lus an moviment, ma as në nòto j'efet (es. lus dij làser ant l'aria).

## Conclusion
La velossità dla lus a l'é un-a dle costante pì amportante ant la fìsica, ch'a colega teorìe com la mecànica quantìstica e la relatività. Soa precision a l'é vital ant la tecnologìa moderna, e sò studi a continua a ispiré neuve dëscoerte ant l'astronomìa e l'ingegnerìa. Ant ël Piemont, l'arserca an sto camp a manten 'n ròl ativ ant ël panorama sientìfich internassional.

Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Chìmica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sistema Antërnassional ëd Misure

**Sistema Antërnassional ëd Misure** (SI, dal fransèis *Système International d'Unités*) a l'é l'ansem d'unità ëd mzura ofissialment arconossù a livel mondial për garantì uniformità ant le mzure sientìfiche, comersiaj e industriaj. Creà dël 1960, a l'é l'evolussion dël Sistema Métrich e a comprend **7 unità base** e na serie d'unità derivà, tutë colegà a costante fìsiche universaj.

## Stòria
* **1795**: La Fransa rivolussionaria a introduv ël Sistema Métrich, basà su méter e kilogram.
* **1875**: 17 nassion a firmo ël Tratà dël Méter, fondand ël BIPM për gestì jë standard.
* **1960**: La 11ª CGPM a definiss ufissialment l'SI.
* **2019**: Tute j'unità a son ridefinìe an basandse su costante naturaj (es. costanta ëd Planck, càrica elementar).

## Unità base

## Unità derivà
* **[[Newton (unità)|Newton]]** (N): 1\, \text{N} = 1\, \text{kg·m/s}^2
* **[[Joule]]** (J): 1\, \text{J} = 1\, \text{N·m}
* **[[Pascal (unità)|Pascal]]** (Pa): 1\, \text{Pa} = 1\, \text{N/m}^2
* **[[Watt]]** (W): 1\, \text{W} = 1\, \text{J/s}
* **[[Volt]]** (V): 1\, \text{V} = 1\, \text{J/C}

## Prefiss SI
Ij prefiss SI a përmëtto ëd esprime multipl o frassion dle unità:
* **kilo-** (k): 10^3 (es. 1 km = 1000 m)
* **centi-** (c): 10^{-2} (es. 1 cm = 0.01 m)
* **micro-** (μ): 10^{-6} (es. 1 μg = 0.000001 g)

## Aplicassion
* **Siensa**: Base për j'esperiment an fìsica e chìmica.
* **Industria**: Standard global për produssion e qualità.
* **Comersi**: Garantiss transassion giuste ant ël mond.

## Conclusion
L'SI a l'é la base ëd la cooperassion global ant la siensa e la tecnologìa. Soa precision a l'é vital për ël progrèss uman, e soa gestión ant ël Piemont a arflet n'angagg d'eccellensa.

Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Calendari

Un **calendari** a l'é un sistema për organisé ij di, le sman-e, ij mèis e j'agn an basandse an sël moviment dij còrp celest, com ël sol e la lun-a. A l'é dovrà për stabilì d'event stòrich, festività, e pianificassion d'atività sossiaj, religiose e econòmiche.

## Stòria
Ij prim calendari a son ëstàit creà da d'antiche sivilisassion për marcé le stagion e organisé l'agricoltura. J'egissian a l'han dovrà un calendari solar ëd 365 di, antramentre che ij Babilonèis a l'han dësvlupà un calendari lunar.

Ant l'antica Roma, ël calendari roman a l'era basà an sl'ann lunar, ma a l'é stàit modifià da Giulio César dël 46 a.C. për creé ël calendari giulian, un sistema solar con n'ann ëd 365 di e n'ann bisest minca 4 agn. Dël 1582, ël Papa Gregòri XIII a l'ha riformà ël calendari giulian për corege l'aretrà ëd 10 di, dand vita al calendari gregorian, col dovrà al di d'ancheuj an vàire pais, comprèis ël Piemont.

## Sòrt ëd calendari
* Calendari solar: Basà an sl'ann solar (365 di). Esempi: Gregorian, Julian.
* Calendari lunar: Basà an sl'ann lunar (355 di). Esempi: Calendari islàmich.
* Calendari lunisolar: Combinassion ëd sol e lun-a. Esempi: Ebràich, Cinèis.

## Calendari gregorian
Adotà dël 1582 an Italia, a l'ha 12 mèis:
# Gené
# Fërvé
# Mars
# Avril
# Magg
# Giugn
# Luj
# Ost
# Stèmber
# Otóber
# Novèmber
#  Dzèmber

Minca mèis a l'ha 30 o 31 di, gavà Fërvé (28 o 29 di). J'agn bisest (con Fërvé ëd 29 di) a son coj divisìbij për 4, ma nen për 100, gavà s'a son divisìbij për 400.

## Àutri calendari
* Islamich: Basà sla lun-a, con 12 mèis ëd 29 o 30 di.
* Ebràich: Lunisolar, con agn bisest për mantnì l'aliniament con le stagion.
* Cinèis: Combin-a element solar e lunar, con agn identificà da n'animal (Zodìach cinèis).

## Usagi ant la società
Ël calendari gregorian a l'é dovrà an manera ufissial an vàire pais, ma d'àutri sistema a vivo ancora për festività religiose o tradission locaj. An Piemont, për esempi, a l'é comun ancrosié ël calendari gregorian con feste locaj com ël Carlevé ëd Ivrea o la Fèra ëd San Giòrs an Val d'Osta.

## Festività piemontèise
* Epifanìa (6 ëd Gené): La Befana a porta regaj ai cit.
* Festa dij Travajador (1 ëd Magg): Festa nassional.
* Sant'Ëstasi (15 d'Ost): Festa patronal an vàire comun.
* Nadal (25 ëd Dzèmber): Selebrà con tradission famijar e religiose.

Ij calendari a resto në strument essensial për l'organisassion dla vita quotidian-a e cultural, arfletend l'armonìa antra natura e sivilisassion.

Categorìa:Sistema d'amzura dël temp
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Hjortstamia crassa

## Hjortstamia crassa

### Descrission
**Hjortstamia crassa** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli. A l'ha un color maròn con noanse porpra.

### Ambient
A l'é stàit trovà an pòchi paìs an Euròpa e an Italia mach an Sardegna.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Hjortstamia crassa*** (Lév.) Boidin & Gilles (2002)

Categorìa:Hjortstamia
Kilo

Ël **kilo** (sìmbol: kg), ëdcò ciamà kilogram, a l'é l'unità base dël Sistema Antërnassional d'Unità (SI) për la mzura dla massa. A l'é un-a dj'unità pì dovrà ant ël mond, tant ant la vita quotidian-a com ant la siensa. Ël termo "kilo" a l'é na contrassion coloquial, ma la definission ofissial a resta "kilogram".

## Stòria
1795: Ant ël perìod dla Rivolussion Fransèisa, ël gram a l'é stàit definì coma la massa d'un centìmetr cub d'eva a 4°C. Ël "kilogram" (1000 gram) a dventa l'unità prinsipal.

1889: Ël Protòtip Antërnassional dël Kilogram (IPK), un silindr ëd platini-iridi, a l'é adotà coma standard universal. Tute le còpie a son conservà al BIPM (Sèvres, Fransa).

2019: Për problema dë stabilità dl'IPK, ël kilogram a l'é ridefinì an basandse an sla costanta ëd Planck (*h*), ch'a colegà l'energìa a la frequensa.

## Definission
Vèja Definission (1889-2019): 1 kg = massa dl'IPK.

Neuva Definission (dal 2019):
1 \,\mathrm{kg} = \left(\frac{h}{6{,}62607015 \times 10^{-34}\;}\right) \frac{\mathrm{s}}{\mathrm{m}^2}\ 

anté che *h* (costanta ëd Planck) a l'é fissà esat. Sta ridefinission a përmet ëd dovré në strument teòrich (balansa ëd Kibble o sfere ëd silissi-28) për calcolé ël kg sensa dipende da n'oget fìsich.

## Utiliss
Ant la vita 'd tùit ij di: Mzura ëd prodot alimentar, pèis përsonaj, comersi.

Ant la siensa: Unità base për j'esperiment ëd fìsica, chìmica e ingegnerìa.

Ant l'industria: Contròj ëd qualità, produssion ëd material.

Sot-multipl e Multipl
1 gram (g): 0.001 kg.

1 tonelà (t): 1000 kg.

1 miligram (mg): 0.000001 kg.

## Curiosità
Euvra d'art: L'IPK a l'é stàit realisà con na precision ëd micrògram.

Eva: 1 litr d'eva a 4°C a l'ha apopré na massa ëd 1 kg.

Anfluensa coltural: Espression com "Pèisa un kilo ëd piomb!" a sìmbolegia la fadiga.

## Conclusion
Ël kilo a l'é n'unità ch'a l'ha traversà sécoj ëd stòria, evolvend-se da n'oget fìsich a na costanta sientìfica. Soa precision a l'é vital për la tecnologìa, l'economìa e la vita ëd minca di.

Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Lìter

Ël **lìter** (sìmbol: L o l) a l'é n'unità dë mzura dël volum, dovrà ant ël Sistema Métrich Decimal e acetà dal Sistema Antërnassional d'Unità (SI) për usagi comun. A corispond al volum ëd un cub ëd 10 cm ëd banda (1 decìmeter cub) e a l'é dovrà dzortut për lìquid, ma ëdcò për mzuré ël contnù ëd contnidor o d'ambalagi.

## Stòria
1795: Ant ël perìod dla Rivolussion Fransèisa, ël lìter a l'é stàit definì coma "volum ëd 1 kg d'eva pura a soa densità màssima (4°C)". A l'é stàit parte dël neuv Sistema Métrich.

1964: La definission a l'é stàita modifichà për coleghela esplicitament al decìmeter cub: 1 L = 1 dm³, separand la mzura dal pèis dl'eva.

1979: Ël SI a l'ha ufissialisà ël lìter coma unità "acetà", ma pa base, con sìmbol L o l.

## Definission
Volum Equivalent: ***1 L = 1 dm<sup>3</sup> = 0,001 m<sup>3</sup>***

Relassion con ël Kilogram: Prima dël 1964, 1 L d'eva a 4°C a l'avìa na massa ëd ~1 kg.

Precision: Ël lìter a l'é esat 0.001 m³, sensa dipendense da propietà fìsiche dle sostanse.

Sot-multipl e Multipl
1 mililìter (mL): 0.001 L (usà për meisin-e o ingredient an cusin-a).

1 sentilìter (cL): 0.01 L (dovrà për mzuré beivande coma ël vin).

1 decilìter (dL): 0.1 L.

1 etolìter (hL): 100 L (comun ant l'agricoltura për mzuré gran o bira).

## Usagi
Vita Quotidian-a: Bevande, carburant (L/km), prodot ëd pulissia.

Industria: Chìmica (reagent), alimentar (produssion ëd làit), agricoltura (traspòrt ëd lìquid).

Siensa: Ant j'esperiment, ël lìter a l'é dovrà për volum pa tròp precis, antramentre che ël m³ o ël cm³ a son preferì.

## Ël Lìter ant ël Piemont
Ant ël Piemont, la region, con soa tradission vitìcola, a deuvra ël lìter për mzuré la produssion ëd vin (es. "500 L për botal") e d'àutri prodòt locaj com ël làit o l'eva mineral.

## Curiosità
Confront con àutre unità: 1 L ≈ 0.264172 galon merican; 1 galon anglèis = 4.54609 L.

Anvironament: Na cisterna d'eva ëd 1000 L (1 m³) a peul sosten-e na famija për 2-3 sman-e.

Scritura: An Piemontèis e Italian, as deuvra "L" për evité confusion con ël nùmer "1".

## Conclusion
Ël lìter a l'é n'unità versàtil e amportanta ant la società moderna, colegà a la stòria dël comersi e dla siensa. Soa semplicità a l'ha rendulo un element essensial ant la vita ëd minca di, da la cusin-a a l'industria pesanta. Ant ël Piemont, soa gestion precisa a l'é garantìa da realtà d'eccellensa com l'INRIM, ch'a manten l'afidabilità dle mzure an tut ël mond.

Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Calendari gregorian

Ël **Calendari gregorian** a l'é ël sistema ëd calendari solar dovrà an manera ufissial an vàire pais dël mond, comprèis ël Piemont e l'Italia. A l'é stàit introdovù dël 1582 dal Papa Gregòri XIII con la bola papal Inter gravissimas për corege j'eror ëd càlcol dël calendari giulian, ch'a l'avìa acumulà në scart ëd 10 di rispet a l'ann solar.

## Stòria e riforma
Ël calendari giulian, creà da Giulio César dël 46 a.C., a calcolava l'ann solar an 365,25 di, con n'ann bisest minca 4 agn. Tutun, l'ann solar ver a l'é pì curt (anviron 365,2425 di), portand a n'eor ëd 1 di minca 128 agn. Dël sécol XVI, l'equinòssi 'd la prima a l'era spostasse andré ëd 10 di, creand problema për la determinassion ëd la Pasca cristian-a.

La riforma gregorian-a a l'ha:

Eliminà 10 di: Dòp ël 4 d'Otóber 1582, as passa diretament al 15 d'Otóber.

Modificà la régola dj'agn bisest: J'agn a son bisest s'a son divisìbij për 4, ma nen për 100, gavà s'a son divisìbij për 400 (esempi: 1600 e 2000 a son bisest, 1700 e 1900 nò).

## Strutura dël calendari
Ël calendari gregorian a l'ha 12 mèis, con na durà fissa o variàbil:

Gené (31 di)

Fërvé (28 di, 29 ant j'agn bisest)

Mars (31 di)

Avril (30 di)

Magg (31 di)

Giugn (30 di)

Luj (31 di)

Ost (31 di)

Stèmber (30 di)

Otóber (31 di)

Novèmber (30 di)

Dzèmber (31 di)

La sman-a a l'é organisà an 7 di, con la dumìnica come di ëd ripos an vàire pais.

## Adossion ant ël mond
Ij prim pais a adoté ël calendari gregorian a son ëstàit ij teritòri catòlich coma l'Italia, la Spagna, e la Polònia dël 1582. Jë stat protestant e ortodòss a l'han resistù për sécoj: la Gran Brëtagna e soe colònie a l'han adotà ël sistema dël 1752, la Russia dël 1918, e la Grecia dël 1923. Ancheuj, ël calendari gregorian a l'é lë standard anternassional për jë scambi comersiaj e polìtich.

## Usagi ant ël Piemont
An Piemont, ël calendari gregorian a l'é stàit adotà dal Ducà ëd Savòja (che a comprendìa ël teritòri) già dël 1582. Le festività locaj a son organisà conforma a cost sistema, combinà con tradission antiche:

Carlevé ëd Ivrea: Selebrà prima dël Merco scuròt, conforma al calendari litùrgich.

Fèra ëd San Giòrs: Festa popolar an Val d'Osta e Piemont, ël 23 d'Avril.

## Confront con àutri calendari
Giulian: A resta dovrà da chèiche Gesie ortodosse për le feste religiose.

Islàmich: Basà sla lun-a, as spòsta ëd 11 di minca ann rispet al gregorian.

Ebràich: Lunisolar, con agn ch'a peulo avèj da 353 a 385 di.

## Critiche e resistense
La riforma a l'ha provocà proteste an chèich pais, con ël pòpol ch'a ciamava «rend-ne ij nòstri 10 di!». Dle vire, jë stòrich a dovro ël sistema «dë stij» (vej e neuv) për marché le date prima e dòp la transission.

Ël calendari gregorian a l'é n'esempi ëd colaborassion antra siensa, religion e polìtica, e a resta fondamental për l'organisassion dla società global.

Categorìa:Sistema d'amzura dël temp
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sécol

Un **sécol** a l'é na mzura dël temp ch'a corispond a 100 agn. A l'é dovrà për divide la stòria e j'event ant ëd perìod pi manegiàbij, an basandse an sël sistema dël calendari gregorian o d'àutri sistema cronològich. La paròla a ven dal latin *saeculum*, ch'a podrìa arferisse a na generassion, a n'età o a n'época longa.

## Definission e càlcol
Ant ël calendari gregorian, un sécol a ancamin-a con l'ann ch'a seurt con 01 e a finiss con l'ann ch'a seurt con 00. Për esempi:

Ël sécol XX (20esim) a va dal 1901 al 2000.

Ël sécol XXI (21esim) a va dal 2001 al 2100.

A-i é na confusion comun-a ant ël pùblich, ch'a tend a associé ël nùmer dël sécol a j'agn ch'a comenso con col nùmer (es. sécol XX = agn dal 1900 al 1999), ma sòn a l'é pa precis.

## Stòria dël concet
L'usagi d'organisé ël temp an sécoj a l'ha soe rèis ant l'antichità. J'imperi roman e cinèis a dovravo già d'unità ëd temp sìmil për registré j'event stòrich. Ant l'Europa medieval, ij sécoj a son ëstàit associà a le dinastìe regnante o a perìod religios, com ël «Sécol dël mes» për l'Età ëd mes.

Dal Rinassiment, con l'ameliorassion dj'arzultà astronòmich e stòrich, ij sécoj a son ëstàit standardisà com na unità cronològica fissà.

## Nòm e abreviatura
An piemontèis, ij sécol as ìndico con nùmer ordinal:

Sécol ch'a fa I (primo sécol)

Sécol ch'a fa XV (quindicesim sécol)

Sécol ch'a fa XX (vintesim sécol)

J'abreviature a peulo esse S. I, S. XV, S. XX, o ëdcò séc.. Ant jë studi stòrich, as treuva ëdcò la notassion a.C. (avanti Crist) e d.C. (dòp Crist) për sécol prima o dòp la nassensa ëd Gesù.

## Usagi ant la storiografìa
Ij sécol a son dovrà për categorisé perìod stòrich con caraterìstiche comùn:

*Sécol d'òr* (es. Sécol d'òr spagneul, XVI-XVII sécol).

*Sécol dij Lum* (S. XVIII), arferì a l'Iluminism.

*Sécol curt* (1914-1989), definì da l'istòrich Eric Hobsbawm.

## Sécol e società
Ij sécoj a influenso la manera com la società a arpresenta ël temp:

Fin dël sécol: Espression ch'a arferiss a j'ùltim agn ëd un sécol, caraterisà da cambiament culturaj o angossa (es. fin de siècle ant ël S. XIX).

Aniversari secolar: Selebrà minca 100 agn (es. ël bicentenari dla nàssita ëd Cavour dël 2010).

## Curiosità
Sécol zero: A esist pa ant ël sistema gregorian. As passa dal sécol I a.C. al sécol I d.C.

Ant la cultura popolar, ël sécol a peul avèj significà simbòlich, com «ël sécol dël progress» për ël S. XX.

## Sécol an Piemont
An Piemont, chèich sécol a l'han marcà ëd trasformassion profonde:

Sécol XVIII: Riforme iluministe sota ij Savòja.

Sécol XIX: Unificassion italian-a e industrialisassion.

Sécol XX: Esòdi rural, guère mondiaj, e nàssita dël moviment ovrié.

Ij sécol a resto në strument essensial për comprende l'evolussion uman-a e cultural, an creand un pont ëd riferiment condivis.

Categorìa:Sistema d'amzura dël temp
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Nav

La **Nav** a l'é un mojen ëd trasport progetà për navighé ansima a l'eva.
La nav, normalment al dì d'ancheuj, a l'é motorisà ma a peul ëdcò esse possà da vele o da rem
e a l'é pensà për sposté dla gent, dle marcandise o fé manoeuvre militar ansima a ij mar, ij lagh o ij fium. 

Venedig-galeone-16jh.jpg
BYLGIA , THIALF , RT ROB & VB TIGER (51114833444).jpg

## Anliure
*Treccani

Categorìa:Traspòrt
Guèra dij Trant'Agn

La **Guèra dij Trant'Agn** l'é stàita 'na serie ëd conflit comensà apress l'arnomà *defenestrassion ëd Praga* dël 1618 e continuà fin a la Pas ëd Vesfalia dël 1648 an provocand an total pì che 12 milion ëd mòrt.

A l'é stàita l'ùltim capìtol dle guère ëd religion an Europa, e soa fin a l'ha portà a tant cambiament polìtich che a l'han influensà la stòria dël continent për tant temp (e an sostansa, a l'ha mnà a la fin dl'egemonia spagneula e l'inissi ëd cola fransèisa).

La guèra a l'é comensà dël 1618 an Boemia, tèra protestant, per peuj vnì un conflit politich antrames la Fransa, lià con la Catalògna, e la Spagna.

La Pas ëd Westfalia a l'ha mnà a l'independensa dle Provinse Unie e a la fin dl'egemonia dla cà d'Asborgh.

Categorìa:Guère
Categorìa:Stòria europenga
Karate

Ël **karate** (空手) o, mej **karate-dō** (空手道) a l'é n'art marsial giaponèisa dont ël nòm a veul dì "man veuida".
## Stòria
Ël karate a l'é originari ël l'isola giaponèisa ëd Okinawa e a l'é spantiasse feura ëd l'isola anviron da j'agn '20 dël secol ch'a fa 20.

Categorìa:Art marsiaj
Judo

Ël **Jūdō** (柔道)  a l'é n'art marsial giaponèisa dont ël nòm a veul dì "via o àrt mola".
## Stòria
Ël Judo a l'é nàit formalment dël 1882, creà dal Mèistr Kano Jigoro, e a l'é spantiasse feura dël Giapòn con ij mèistr Koizumi Gunji an Anghiltèra dël 1920 e Kawaishi Mikonosuke an Fransa.

Categorìa:Art marsiaj