Treno a àuta velocità

Un **tren a àuta velocità** a l'é un sistema ëd trasport feroviari caraterisà da velocità motobin pì àute che coj dij tren convensionaj. An general, as definisso "a àuta velocità" ij tren ch'a rivo o a passo la velocità ëd **250 km/h** ansima a linie neuve o adatà, e **200 km/h** ansima a linie esistente.

Sistema 'd tren a àuta velocità a son ëstàit dësvlupà an vàire part dël mond, ma a l'é 'l **Giapon** ch'a l'ha dovrà 'l prim sistema comersial al mond: ël **Shinkansen** (tren balin-a) dël 1964. Soa prima linia, la **Tōkaidō Shinkansen**, a colegava Tokyo e Osaka a 210 km/h.

## Stòria
### Orìgin
L'idèja dël tren a àuta velocità a armonta a la fin dël sécol ch'a fa XIX, ma le limitassion técniche dij binari e dij tren a vapor a l'han ampedine lë s-ciàir. L'ancamin ver a l'é rivà dël 1964 con lë **Shinkansen** giaponèis, progetà për smon-e un mojen modern për l'Esposission Olìmpica 'd Tokyo.

### Dësvlup an Euròpa
An Euròpa, la **Fransa** a l'ha ancaminà 'l programa **TGV** (*Train à Grande Vitesse*) ant j'agn '70, con ël prim servissi antra Paris e Lion dël 1981. Ël TGV a l'ha batù vàire record ëd velocità e a l'ha anspirà d'àutri pais coma la **Germania** (ICE), l**'Italia** (Frecciarossa, ETR 500), e la **Spagna** (AVE).

### Dësvlup ant j'àutri continent
Ant j'ùltim agn, la **Cin-a** a l'ha dësvlupà la rèj d'àuta velocità pì granda dël mond, con desen-e 'd mila 'd chilòmeter ëd linie. D'àutri pais coma la **Corea dël Sud** (KTX), la **Taiwan** (THSR) e l**'Arabia Saudita** (Haramain High Speed Railway) a l'han butà an pé dij sistema avansà.

## Tecnologìa
### Binari
Le linie a àuta velocità a l'han ëd binari speciaj:
* **Curvament ridovù**: curve motobin larghe për manten-e na velocità àuta.
* **Rotaje sensa giunture** (*continuous welded rail*): për ridùe jë sbàuss.
* **Distansa pì granda antra ij binari**: për podèj ancoresse a le curve.
* **Sistema 'd signalassion an cabina**: përchè ij segnaj esterior a son tròp lest për j'andi.

### Tren
Ij tren a àuta velocità a l'han:
* **Aerodinàmica avansà**: për ridùe la resistensa dl'aria.
* **Sospension ativa**: për mantnì 'l confòrt an sla pista.
* **Motor distribuì** (an vàire vagon) o **trassion a locomotiva**.
* **Material leger**: alumini, compòsit.
* **Fren motobin fòrt**: fren a disch elétrich, fren a corent 'd Foucault.

### Alimentassion
La pì part a son alimentà a **tension d'aria** për linie elétriche (25 kV, 50 Hz, o 15 kV, 16.7 Hz an Almagna), ma a-i é 'dcò d'esempi a combustion (TGV dël 1981 a l'ha 'd motor diesel për coleghé le linie neuve a cole veje).

## Vantagi
* **Velocità**: a riduv ij temp ëd viagi antra le sità, fasend concorensa a l'avion për dëstanse fin a 800 km.
* **Efissiensa energética**: men energìa për passeger për chilòmeter che l'automòbil o l'avion.
* **Capacità**: a peul trasporté milen-e 'd përson-e a l'ora për diression.
* **Sicurëssa**: statìsticament motobin sicur, con pòchi incident amportant.
* **Sostenibilità**: emission ëd CO2 për passeger motobin basse (se l'eletricità a l'é prodovùa da sorgiss nen fòssij).

## Sfide
* **Cost 'd costrussion** motobin àut: da 10 a 40 milion d'éuro për chilòmeter.
* **Manteniment** motobin car.
* **Aquist ëd teritòri** e 'mpat ambiental ant le fase 'd costrussion.
* **Compatibilità** con la rèj feroviaria tradissional.

## Sistema prinsipal ant ël mond
### Asia
* **Giapon**: Shinkansen (320 km/h, rèj ëd 3.000 km).
* **Cin-a**: China Railway High-speed (350 km/h, 38.000 km ëd linie).
* **Corea dël Sud**: KTX (305 km/h).
* **Taiwan**: Taiwan High Speed Rail (300 km/h).

### Euròpa
* **Fransa**: TGV (320 km/h, rèj ëd 2.800 km).
* **Almagna**: ICE (300 km/h).
* **Spagna**: AVE (310 km/h).
* **Italia**: Frecciarossa (300 km/h).
* **Regn Unì**: Eurostar (300 km/h për ël tràfich sota la Mànica).

### América dël Nòrd
* **Stat Unì**: Acela Express (240 km/h, limità).
* **Canadà**: limità a linie esistent.

## Record ëd velocità
* **Velocità pì àuta an servissi regular**: 350 km/h (Shinkansen E5, China Railway).
* **Record assolù an preuva**: 574.8 km/h (TGV V150, Fransa, 2007).
* **Record për tren a sospension magnética (maglev)**: 603 km/h (L0 Series, Giapon, 2015).

## Futur
Le tendense për ël futur a comprendo:
* **Tren a sospension magnética (maglev)**: sensa contat con la pista, ch'a peulo rivé a 600 km/h.
* **Hyperloop**: sistema a bassa pression, an fase ëd proget.
* **Tren autonom**: sensa condutor.
* **Anterconession transfrontaliera**: linie ch'a traverso vàire pais.

## Vëdde 'dcò
* Shinkansen
* TGV
* Frecciarossa
* ICE
* Maglev

## Ligam estern
* International Union of Railways (UIC) - High Speed
* Railway Technology - High Speed Rail Projects

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI