Causalità

La **causalità** a l'é un concet filosòfich fondamental ch'a descriv la relassion antra na càusa e sò efet, andoa che la càusa a contribuiss a prodùe l'efet. A l'é un dij prinsipi pì amportant dla filosofìa, dla siensa e dël pensé ordinari.

## Definission
La causalità a peul esse definìa com:
* La relassion antra doi event andoa che un (la càusa) a contribuiss a prodùe l'àutr (l'efet)
* Ël prinsipi second ël qual tute le còse a l'han na càusa
* La conession necessaria antra event ch'a mena da un a l'àutr

## Stòria dël concet

### Filosofìa antica
* Aristòtil: a l'ha identificà quatr tipo ëd càusa (material, formal, eficient, final)
* Platon: a l'ha discutù ël ròl dle Ideje com càuse
* Stoicism: determinism e concatenassion universal dle càuse

### Filosofìa medieval
* Tomà d'Aquin: a l'ha dësvlupà le preuve dl'esistensa ëd Dé basà an sla causalità
* Vielm ëd Occam: a l'ha semplificà la teorìa dla causalità

### Filosofìa moderna
* David Hume: a l'ha butà an discussion la nossion ëd necessità causal
* Immanuel Kant: a l'ha arformà la causalità com categoria a priori
* Gottfried Leibniz: prinsipi ëd rason sufissenta

### Filosofìa contemporania
* Bertrand Russell: a l'ha criticà ël concet ëd càusa
* Wesley Salmon: a l'ha dësvlupà na teorìa processual dla causalità
* David Lewis: contrafatual e teorìa dla causalità

## Teorìe dla causalità

### Teorìa regolarista (Hume)
* La causalità a l'é na regolarità osservà
* A-i é pa ëd necessità metafìsica
* Contiguità, precedensa temporal e congiunsion costanta

### Teorìa contrafatual (Lewis)
* Na càusa a l'é cheicòs che, s'a fussa nen sucedù, l'efet a sarìa nen sucedù
* Anàlisi dij cas contrafatuaj
* Dipendensa contrafatual

### Teorìa processual (Salmon)
* La causalità a l'é un process ëd trasmission ëd proprietà
* Ligne ëd càusa
* Process causaj

### Teorìa dël mecanism (Machamer, Darden, Craver)
* La causalità a l'é prodovùa da mecanism sot-stant
* Part e atività
* Organisassion e funsionament

## Le quatr càuse d'Aristòtil

### Càusa material
* La materia da la qual cheicòs a l'é fàit
* Esempi: ël bronz ëd na statua

### Càusa formal
* La forma o ël model ëd cheicòs
* Esempi: ël proget ëd n'edifissi

### Càusa eficient
* La sorgiss dël cambiament o dël moviment
* Esempi: l'artisan ch'a fà na statua

### Càusa final
* Ël but o la finalità
* Esempi: la salute com but dël médich

## Problema filosòfich

### Ël problema d'Hume
* A-i é na necessità real ant la relassion causal?
* Nòstre anferense causaj a son giustificà?
* La natura dla conossensa causal

### Causalità e determinism
* Tuti j'event a son determinà da soe càuse?
* A-i é d'event sensa càusa?
* Causalità e lìber arbitri

### Causalità an mecànica quàntica
* Ij fenòmen quàntich a son determinà?
* A-i é d'efet sensa càusa?
* La question dla località

## Aplicassion

### An siensa
* La causalità com fondament dël métod sientìfich
* Speriment e relassion ëd càusa-efet
* Causalità e corelassion

### An drit
* Càusa giurìdica e responsabilità
* Relassion causal antra assion e dann
* Causalità e colpa

### An psicologìa
* Përcession dla causalità
* Anferense causaj ant ël pensé ordinari
* Causalità e atribussion

## Causalità e temp

### L'efet dla càusa
* La càusa a dev ven-e prima dël efet?
* A-i é d'efet ch'a ven-o prima ëd soe càuse?
* Causalità e viagi ant ël temp

### Causalità an relatività
* L'órdin causal e la relatività special
* Con ëd fasson local e global
* Causalità e con ëd fasson

## Autor amportant
* Aristòtil (384-322 a.C.)
* David Hume (1711-1776)
* Immanuel Kant (1724-1804)
* John Stuart Mill (1806-1873)
* Bertrand Russell (1872-1970)
* Wesley Salmon (1925-2001)
* David Lewis (1941-2001)

## Euvre fondamentaj
* *Sagi an sla natura uman-a* ëd Hume
* *Crìtica dla rason pura* ëd Kant
* *Ël problema dla causalità* ëd Russell
* *Causalità e spiegassion* ëd Salmon

## Vëdde ëdcò
* Determinism
* Lìber arbitri
* Corelassion
* Necessità
* Fìsica quàntica

## Bibliografìa
* Hume, D., *Sagi an sla natura uman-a*, 1739-1740
* Kant, I., *Crìtica dla rason pura*, 1781
* Salmon, W., *Causalità e spiegassion*, 1998

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI