open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pièja

**Pièja** (*Piea* an italian) a l’é un comun ëd 612 abitant dla provincia d'Ast.
A fa part dla Comun-a Colinar ëd Val Rilà.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Bruna Fasolio (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Categorìa:Comunità Colinar ëd Val Rilà
Quaranti

**Quaranti** a l’é un comun ëd 210 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luigi Scovazzi (dal 13/05/2001 -second mandà: 2006-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Ël Francó

**Ël Francó** o **Arfrancor** (*Refrancore* an italian) a l’é un comun ëd 1.665 abitant dla provincia d'Ast.

## Etimologìa dël topònim
Ël prim topònim latin dël pòst a l'é *Rivus Francorum* (Riv dij Franch), che conforma a lòn ch'a në dis Pàol Diàcon a sarìa nàit an memòria dla **Bataja dël Francó**.

Antra le version atestà dël nòm dël pais an época medioeval, an mes a vàire version italianisà ch'a dan l'amzura dla progressiva penetrassion dël volgar toscan ant j'afé aministrativ, a-i é ëdcò *Riu Francor*, ch'a smija esse na version fonètica dël nòm dovrà an piemontèis già d'antlora.

## Stòria
La prima mension dël pòst a ven da Pàol Diàcon, ch'a parla dla **Bataja dël Francó** ën contand la stòria 'd Pertarit. N'esércit ëd Franch a sarìa calà n'Italia për giuteje al nòbil longobard Pertarit, contra Grimoald, àutr nòbil longobard, duca 'd Benevènt ch'a l'avìa massà 'l fratel ëd Pertarit, Godepèrt, e ch'as tenìa Ast e Pavìa sensa avejne drit.

Al Francó antlora a-i sarìa sta-ie na chèich fortificassion ëd Grimoald, ch'a l'avrìa fàit la finta dë scapé, ën lassand-la pijn-a 'd vin. Ij Franch, convint d'avej vinsù, a sarìo butasse a fé festa, e Grimoald a sarìa tornà coj sò la neuit, e a l'avrìa massaje tuti antramentr ch'a j'ero cioch e a podìo nen difend-se. Coj pòch Franch ch'a sarìo riessù a dzorvive e a scapé a l'avrìo pen-a fa-ila a passé torna j'Alp për andé a ca. Sòn a sarìa rivà dël 663. La pì part djë stòrich al dì d'ancheuj a chërd che Diàcon a contèissa 'd question vèire.

Na mension motobin pì romanzà dë sta bataja, arpijà da cola 'd Pàol Diàcon, a rintrerà peui ant l'épica italian-a squasi 700 agn pì tard, ën vnisend nominà (nen sensa chèich pastiss coj nòm) da l'Ariòst ant sò Orland Furios, ant ël cant XXXIII, stansia ch'a fa 13 e 14.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Mortara (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Bibliografìa
*

Franco
Usseu

**Usseu** (*Usssiau* [yˈsjaw, yˈʃaw] an ossitan, *Usseaux* an italian) a l’é un comun ëd 185 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Elvio Rostagno (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Trausela

**Trausela** (*Trausella* an italian) a l’é un comun ëd 140 abitant  dla provincia ëd Turin.Ël pais a l'ha stàit la cà ëd Massimo Daido Strumia, un dij fondador ëd ël Budddism zen an Italia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Michelangelo Boglino (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
La Tor Bèr

**La Tor Bèr** (*Torre Canavese* an italian) a l’é un comun ëd 592 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Nòm

Ël comun a së s-ciama parèj përché na vòta a fasìa tut un con col che ancheuj a l'é ël comun ëd Ber. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pietro Bertinetto (dal 5/04/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Torber
La Tor dël Pélis

**La Tor** (*La Torre de Pèlis* an ossitan, *Torre Pellice* an italian) a l’é un comun ëd 4.650 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Religion

La Tor a l'é 'l sènter mondial dla religion valdèisa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Bertalot (dal 14/06/2004 -scond mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Tordelpelis
Rochëtta Palafèja

**Rochëtta Palafèja** (*Rocchetta Palafea* an italian) a l’é un comun ëd 386 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Gallo (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Rochettapalafeia
Verolengh

**Verolengh** (*Verolengo* an italian) a l’é na comun-a ëd 4.962 abitant dla provinsa ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Rosanna Giachello (dal 25/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Coasseul

***Coasseul*** a l'é 'l nòm ëd tre comun piemontèis:

* **[[Coasseul (AT)|Coasseul d'Ast]]**, an provincia d'Ast

* **[[Coasseul d'Ivrèja]]**, an provincia ëd Turin

* **[[Coasseul ëd Turin]]**, an provincia ëd Turin
Valgiòje

**Valgiòje** (*Valgioie* an italian, *Voudjiň* an franch-provensal) a l’é un comun ëd 932 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Comun dj'anviron
A confin-a con Sant Ambreus, Vian-a, Ciusa, Giaven e Coasse.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Grosso (dal 2017).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Valgioje
Giovanni Battista Scapaccino

**Giovanni Battista Scapaccino** a l'era nassù a Ansisa-Bèrb dël 1802.
A l'era un carabigné a caval e a l'é mòrt, vagnand la midaja d'òr al valor militar, ij 3 ëd fërvè dël 1834 a Chambéry, massà da j'afaitor an arvira.
An sò onor, a l'han antitlaje soa comun-a ëd nàssita (*Incisa Scapaccino* an italian).

Scapaccino, Giovanni Battista
Categorìa:Ansisa
Maria Bricca

**Maria Chiaberge**, ciamà **Bricca** dal cognòm ëd sò òm Pero Bricco, a l'é l'eroin-a e përsonage sìmbol ëd Pianëssa.
A l'era nassùa a Pianëssa ai 2 dë dzèmber dël 1684.
Ij 5 dë stèmber dël 1706 a l'avìa giutà ij tropié piemontèis e ij granatié ëd Brandeborgh, ch'a sircondavo ël castel ëd Pianëssa ocupà daj soldà franch-ëspagneuj, a intré an mostrand-je n'andor segret, lòn ch'a l'ha forsà j'ocupant a rend-se.
As conta ëdcò ch'as sia butasse chila a la testa dij soldà an ëmnand-ie ant ël passage sot-tèra.
Maria Bricca a l'é mòrta ij 23 dë dzèmber dël 1733 (sò òm ij 26 dë stèmber dl'ann apress).
Dël 1906, a l'ocasion dlë scond sentenari dla bataja ëd Turin, ant la piassëtta dla veja ca dla comun-a ëd Pianessa a l'han dëscoatà un monument a Maria Bricca euvra ëd Tancredi Pozzi.

Bricca, Maria
Lera

La **Lera** a l'é na montagna piemontèisa, àuta 3355 méter, ch'a dòmina la pian-a d'Ussèj.

Categorìa:Riliev piemontèis
Coasseul (AT)

**Coasseul** (*Coazzolo* an italian) a l’é un comun ëd 304 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fabio Carosso (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Un ant l'àutr

**Un ant l'àutr** a l'é un gieugh ëd paròle anventà dal poeta André Breton e smonù dal chiel-sì ant ël 1952 an sl'arvista Medium.

### 'me ch'as gieuga
Un giugador a sern an segret na paròla; j'àutri a na propon-o na sconda.
Ël prim giugador a dev anventé n'andvinaja ch'a conten-a costa sconda paròla dont la solussion a sia la prima.
J'àutri a devo sërché 'd tacheje.
Ël prim ch'a-i riva a l'é col ch'a-j toca la vira dòp ëd serne la paròla segreta.

Categorìa:Gieugh e dësmore
Guillaume François Antoine de L'Hôpital

Matemàtich.
**Guillaume François Antoine, Marchèis de l'Hôpital** a l'era nassù a Paris dël 1661 e ambelelà a l'é mòrt ël 2 ëd fërvé dël 1704.

Image:L'Hospital - Analyse des infiniment petits pour l'intelligence des lignes courbes, 1715 - 1425244.jpg|*Analyse des infiniment petits pour l'intelligence des lignes courbes*
Image:L'Hospital - Traité analytique des sections coniques et de leur usage pour la resolution des equations dans les problemes tant déterminez qu'indéterminez, 1720 - BEIC 1358532.jpg|*Traité analytique*


## A pòrto sò nòm
* Régola ëd L'Hôpital.

## Euvre prinsipaj
* L'analyse des infiniment petits pour l'intelligence des lignes courbes (Paris, 1696)
* Traité analytique des sections coniques (1707)

Hopital, Guillaume François Antoine de L'
Hopital, Guillaume François Antoine de L'
Pierre Fatou

Matemàtich fransèis.
**Pierre Joseph Louis Fatou** a l'era nassù a Lorient ël 28 ëd fërvé dël 1878 e a l'é mòrt a Pornichet ël 10 d'agost dël 1929.

## A pòrto sò nòm
* Lema ëd Fatou.

Fatou, Pierre
Georges-Louis Leclerc ëd Buffon

Matemàtich e naturalista fransèis.
**Georges-Louis Leclerc**, cont ëd Buffon, a l'era nassù a Montbard ël 7 de stèmber dël 1707 e a l'é mòrt a Paris ël 16 d'avril dël 1788.

## A pòrto sò nòm
* Gucia ëd Buffon.

## Euvre prinsipaj
* *Histoire naturelle, générale et particulière* (36 liber)
* *Probabilités des jugements*

Buffon, Georges-Louis Leclerc de
Rochëtta Tane

**Rochëtta Tane** (*Rocchetta Tanaro* an italian) a l’é un comun ëd 1.437 abitant dla provincia d'Ast.

J'abitant ëd Rochëtta a son ëstranomà *bata pin*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sergio Aliberti (da l' 8/06/2009).

## Lese ëdcò
* Stassion ëd Rochëtta Tane e Ser

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Rochettatane
Vilafranca (TO)

**Vilafranca** o **La Vila** (*Villafranca Piemonte* an italian) a l’é un comun ëd 4.831 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Servissi
La scòla materna ëd Vilafranca a l'ha duvertà dël 1857, ant la ca dont l'avocat Giovanni Battista Badariotti a l'avìa fàit cadò ai 16 ëd fërvé ëd col ann.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Agostino Bottano (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Vilafranca a l'é gemelà con:
*  Belhomert-Guéhouville, Fransa
*  El Trébol, Argentin-a
*  Saint-Maurice-Saint-Germain, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Ël Seto Viton

**Ël Seto Viton** (*Settimo Vittone* an italian) a l’é un comun ëd 1.536 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sabrina Noro (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Setoviton
San Giust

**San Giust** (*San Giusto Canavese* an italian) a l’é un comun ëd 3.358 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria

San Giust a l'é dventà comun për sò cont ai 9 d'otóber dël 1778, an dëstacand-se da San Giòrs e pijand ël nòm ëd *Cantone del Gerbo Grande* (*Canton dël Zerb Grand*).
Ël nòn *San Giusto* a l'é stàit dàit dël 1779 e dël 1862 a l'han giuntaje *Canavese*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Teresa Boggio Giosi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sangiust
Enrico De Nicola

**Enrico De Nicola** a l'era nassù à Nàpoli ël 9 ëd novèmber dël 1877 e a l'é mòrt a Torre del Greco ël 1m d'otòber dël 1959.
Dal 1m ëd luj dël 1946 al 25 ëd giugn dël 1947 a l'é stàit ël *Cap Pròvisori* dla Repùblica Italian-a.
Ël 26 ëd giugn dël 1947 a l'é stàit elegiù prim president dla Repùblica Italian-a fin-a al 12 ëd maj dël 1948.

De Nicola, Enrico
De Nicola, Enrico
Luigi Einaudi

**Luigi Einaudi** a l'era nassù à Carù ël 24 ëd mars dël 1874 e a l'é mòrt a Roma ël 30 d'otóber dël 1961.
Conomista arnomà, a l'é stàit Governator dla Banca d'Italia dal 1945 al 1948.
A l'é stàit lë scond president dla Repùblica Italian-a dal 12 ëd maj dël 1948 a l'11 ëd maj dël 1955.

## Scrit prinsipaj
* *Prediche inutili* (1959).

Einaudi, Luigi
Einaudi, Luigi
Einaudi, Luigi
Praly

**Praly** (*Prali* an italian, *Praal* an ossitan) a l’é un comun ëd 277 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sandra Loredana Aglì (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Vardé ëdcò

* Rodoret

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment
Rore

**Rore** (*Roure* an italian e an ossitan) a l’é un comun ëd 920 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Rino Tron (dal 15/04/2008).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Grafìa piemontèisa moderna

Ël piemontèis a l'è stàit ëscrivù an vàire manere. Fin-a al 1930 ël problema dla manera dë scrive ël piemontèis a l'era soens arzolvù 'd fasson diferenta dai vàire scritor. Ant ël cors dël sècol ch'a fa XIX as peulo trovè tre scriture diferente: 
* cola dovrà dal Sivaliè 'd Sant Albin ant ij sò dissionari, 
* cola dovrà da Costantin Nigra an soa cheujta ëd canson popolar piemontèise, 
* cola dovrà da dj'àutr ëscritor. 

Da coj agn as fa stra e a l'é acetà e adotà da la pì part ëd la comunità literaria la **grafìa piemontèisa moderna** (o **grafìa dij Brandé**), soagnà da Pinin Pacòt e Andrea Viglongo.
La dàita d'achit ëd costa adossion general as peul fissesse ant ël 1930, cand Pacòt a premëtt në studi dla grafìa piemontèisa a l'edission completa dj'euvre d'Edoardo Ignazio Calvo.

Costa grafìa-sì, ch'a sërca ëd rëspeté j'etimologìe e le tradission gràfiche dël passà (e për sòn a l'é ëdcò ciamà *grafìa stòrica*), con chèiche cite modìfiche e precisassion rivà con ël passé dj'agn, a l'é cola che da antlora a l'é dovrà da scasi tuta la produssion literaria piemontèisa (lìber, giornaj e via fòrt) e a l'é mostrà ant ij cors ëd piemontèis ant le scòle.

## Schema comparativ
Ambelessì-sota a-i é në specc ch'a smon le diferense anfra scriture stòriche dël piemontèis. Anfra paréntesi ij son ch'as deuvro, ma che ant la codìfica dla colòna a l'han gnun-a rapresentassion daspërlor.

## Nòte

Categorìa:Gramàtica piemontèisa
Giovanni Gronchi

**Giovanni Gronchi** a l'era nassù à Pontedera ël 10 dë stèmber dël 1887 e a l'é mòrt a Roma ël 17 d'otóber del 1978.
A l'é stàit ël ters president dla Repùblica Italian-a da l'11 ëd maj dël 1955 a l'11 ëd maj dël 1962.

Gronchi, Giovanni
Gronchi, Giovanni
Antonio Segni

**Antonio Segni** a l'era nassù a Sàssari ël 2 ëd fërvé dël 1891 e a l'é mòrt a Roma ël 1m dë dzèmber dël 1972.
A l'é stàit ël quart president dla Repùblica Italian-a da l'11 ëd magg dël 1962 al 6 dë dzèmber dël 1964, quand ch'a l'ha dàit le dimission përchè a l'era malavi.

Segni, Antonio
Segni, Antonio
Giuseppe Saragat

**Giuseppe Saragat** a l'era nassù à Turin ël 19 dë stèmber dël 1898 e a l'é mòrt a Roma l'11 ëd giugn del 1988.
A l'è stàit ël quint president dla Repùblica Italian-a dal 29 dë dzèmber dël 1964 al 29 dë dzèmber dël 1971.

Saragat, Giuseppe
Saragat, Giuseppe
Saragat, Giuseppe
Saragat, Giuseppe
Samon

**Samon** (*Samone* an italian) a l’é un comun ëd 1.636 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Andrea Emilio Giordano (dal 28/05/2006).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Sandro Pertini

**Alessandro (Sandro) Pertini** a l'era nassù à Stella San Giovanni ël 25 dë stèmber dël 1896 e a l'é mòrt a Roma ël 24 ëd fërvè del 1990.
A l'è stàit ël president nùmer 7 dla Repùblica Italian-a dal 9 ëd luj dël 1978 al 29 ëd giugn dël 1985.

Pertini, Sandro
Pertini, Sandro
Pertini, Sandro
Vialfrèj

**Vialfrèj** (*Vialfrè* an italian) a l’é un comun ëd 252 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Prato (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Vialfrej
Bogliasco

**Bogliasco** (*Boggiasco* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 4.515 abitant, ant la Sità metropolitan-a 'd Génoa.
 
## Economìa
La pi grand arsorsa ëd Bogliasco a l'é 'l turism.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianluigi Brisca (dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla Sità Metropolitan-a ëd Génoa
Categorìa:Comun dla provincia ëd Génoa
Bargagli

**Bargagli** (*Bargaggi* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 2.728 abitant, ant la Sità metropolitan-a 'd Génoa.
 
## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sergio Aveto (dal 14/06/2004, second mandà dal 07/06/2009, ters mandà dal 26/05/2014).

Categorìa:Comun dla Sità Metropolitan-a ëd Génoa
Categorìa:Comun dla provincia ëd Génoa
Ronco Scrivia

**Ronco Scrivia** a l'é un comun dla Liguria ëd 4.573 abitant, ant la Sità metropolitan-a 'd Génoa.
 
## Economìa
Le pi grand arsorse ëd Ronco Scrivia a son l'agricoltura e 'l turism d'istà.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Rosa Olivieri (dal 01/06/2015).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla Sità Metropolitan-a ëd Génoa
Categorìa:Comun dla provincia ëd Génoa
Francesco Cossiga

**Francesco Cossiga** a l'era nassù à Sàssari ai 26 ëd luj dël 1928 e a l'é mòrt a Roma ai 17 d'aost del 2010.
A l'é stàit ël president nùmer 8 dla Repùblica Italian-a dal 3 ëd luj dël 1985 al 28 d'avril dël 1992, quand ch'a l'ha dàit soe dimission trames a le polémiche.

Cossiga, Francesco
Cossiga, Francesco
Oscar Luigi Scalfaro

**Oscar Luigi Scalfaro** a l'é nassù a Noara ai 9 dë stèmber dël 1918.
A l'era un magistrà e dël 1946 a l'é stàit elegiù a la ciambrea constituenta ant le liste dla Dc, partì ant ël qual a l'ha sempe milità.
A l'é stàit vàire vire ministr.
A l'é stàit ël president ch'a fa 9 ëd la Repùblica Italian-a, ën restand an ufissi dai 28 ëd magg dël 1992 ai 15 ëd magg dël 1999.

A l'é mòrt an soa ca 'd Roma ant la neuit antra ij 28 e ij 29 ëd gené 2012.

Scalfaro, Oscar Luigi
Scalfaro, Oscar Luigi
Carlo Azeglio Ciampi

**Carlo Azeglio Ciampi** a l'é nassù à Livorn ël 9 dë dzèmber dël 1920.
A l'ha studià dai gesuita, peui a la Scòla Normal Superior ëd Pisa; a l'é laureasse an litre clàssiche e an drit.

Conomista arnomà, a l'é stàit Governator dla Banca d'Italia dal 1979 al 1993.
A l'é stàit ël president nùmer 10 dla Repùblica Italian-a dal 18 ëd magg dël 1999 al 15 ëd magg dël 2006.

Ciampi, Carlo Azeglio
Ciampi, Carlo Azeglio
Ciampi, Carlo Azeglio
Ciampi, Carlo Azeglio
Stella

**Stella** (*A Steja* an lìgure) a l'é un comun dla Liguria ëd 3.045 abitant, an provincia ëd Savon-a.

## Përsonalità
* Sandro Pertini, president dla Republica Italian-a, nassù ant la frassion San Gioann dël 1896
 
## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marina Lombardi (dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Savon-a
Giorgio Napolitano

**Giorgio Napolitano** a l'era nassù a Nàpoli ai 29 ëd giugn dël 1925 e a l'é mòrt a Roma ai 22 dë stèmber dël 2023.

Dal 15 ëd magg dël 2006 al 14 ëd gené dël 2015 a l'é stàit ël president nùmer 11 dla Repùblica Italian-a.

Napolitano, Giorgio
Napolitano, Giorgio
Giovanni Leone

**Giovanni Leone** a l'era nassù a Nàpoli ël 3 ëd novèmber dël 1908 e a l'é mòrt a Roma ël 9 ëd novèmber dël 2001.
A l'é stàit ël sest president dla Repùblica Italian-a dal 29 dë dzèmber dël 1971 al 15 ëd giugn dël 1978, quand ch'a l'ha dàit soe dimission për le polémiche an sl'afé Lockheed.

Leone, Giovanni
Leone, Giovanni
Musicalbrandé

Ël **Musicalbrandé** - *Arvista piemontèisa* a l'era na publicassion anandià ëd mars 1959 da Alfredo Nicola, coma suplement a la *Colan-a musical dij Brandé*.
A l'é surtìa fin-a a lë scartari 144 dë dzèmber 1994.
Dal mars 1995, l'associassion La slòira a l'ha anandià la publicassion ëd n'arvista, ëdcò antitlà La slòira, për continué ant lë spìrit e ant la forma lòn ch'a l'era stàit ël Musicalbrandé.

0250
Cichin de Michelis

**Cichin de Michelis**, stranomà ël *Biondin* a l'é stàit ël cap ëd na còca ëd caminant.
A l'era nassù dël 1871 e a l'é stàit massà ant la prima dël 1906.

De Michelis, Cichin
Giusep Bertinatti

Giurista.
A l'era nassù a Castlamont ij 27 ëd luj dël 1808.
A l'é stàit diplomàtich an Belgio, Svìssera, Almagna, Stat Unì, Olanda, anté ch'a l'é mòrt ij 14 ëd luj dël 1881.

Bertinatti, Giusep
Ël Vilar Pélis

**Ël Vilar Pélis** o, purament, **Ël Vilar** (*Villar Pellice* an italian, *Vilar Pèlis* an ossitan) a l’é un comun ëd 1.170 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lilia Garnier (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Vilarpelis
Perosa

**Perosa** (*Perosa Argentina* an italian, *Peirosa* an ossitan) a l’é un comun ëd 3.488 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Nòm
Ël nòm *Perosa* a podrìa esse n'arferiment a soe stra a stërnìa.
Dal 1863 a l'han giontaje l'agetiv *Argentin-a*, an arferiment a le min-e d'argent ant j'anviron.

## Coltura
A Perosa a-i è l'Ecomusé dl'andustria téssil.

## Curiosità
Ël pare e la mare dl'ator fransèis Fernandel a j'ero 'd Perosa. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Renzo Furlan (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Varisela

**Varisela** (*Varisella* an italian) a l’é na comun-a d' 826 abitant  dla provincia ëd Turin, an Val Srunda.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mariarosa Colombatto (da l' 8/06/2009).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Quarnà Dzora

**Quarnà Dzora** (*Quarna Sopra* an italian) a l’é un comun ëd 285 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.
## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Carlo Quaretta (da l' 8/06/2009).

## Arferiment

Quarnadzora
Canazei

**Canazei** (*Cianacei* an ladin) a l'é un comun ëd 1.842 abitant dël Trentin-Sud Tiròl, an provincia ëd Trent.

## Economìa
La pi grand arsorsa ëd Canazei a l'é 'l turism.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fernando Riz (dal 9/05/2005).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Vilaneuva Canavèis

**Vilaneuva Canavèis** (*Villanova Canavese* an italian) a l’é un comun ëd 1.060 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luigi Cuberli (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Vilaneuvacanaveis
Quarnà 'd Sota

**Quarnà 'd Sota** (*Quarna Sotto* an italian) a l’é un comun ëd 428 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Forni (dal 28/05/2006).

## Vardé ëdcò

* Musé etnogràfich e dj'istrument musicaj a fià

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Quarnadsota
Stresa

**Stresa** a l’é un comun ëd 5.155 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola. As truva an sla riva dël Lagh Magior.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Canio Di Milla (dal 3/04/2005).

## Anliure
* Premi Stresa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Mërgheus

**Mërgheus** (*Mergozzo* an italian) a l’é un comun ëd 204 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola an sël lagh omònim.

## Leu d'anteresse
Ant la frassion ëd Montorfano as treuva la cesa ëd San Gioann Batista, costruìa ant la fin dël sécol ch'a fa XI.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Tognetti (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Ornavass

**Ornavass** (*Ornavasso* an italian, *Urnafasch* an walser) a l’é un comun ëd 3.320 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Longo Dorni (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Gravelon-a

**Gravelon-a** (*Gravellona Toce* an italian) a l’é un comun ëd 7.755 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianni Morandi (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Vogògna

**Vogògna** (*Vogogna* an italian) a l’é un comun ëd 1.751 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Enrico Borghi (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Galarìa fotogràfica

Figura:Vogògna - stra dla Ròca veja.jpg|Stra dla Ròca Veja
Figura:Vogògna - Ròca veja.jpg|La ròca veja
Figura:Vogògna - Ròca Veja - Cusin-a.jpg|Ròca veja: reste dël franclin dla cusin-a dla stansia dla goarnison
Figura:Vogògna - rue medioevaj.jpg|Cite stra medioevaj, con vàire detaj romànich


## Arferiment

Vogogna
Bognanch

**Bognanch** (*Bognanco* an italian) a l’é un comun ëd 267 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Maccagno (da l' 8/06/2009).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Creussa

**Creussa** a l'é 'l nòm ëd doi comun piemontèis:

* **[[Creussa (NO)|Creussa]]**, an provincia ëd Noara

* **[[Creussa (VB)|Creussa]]**, ant la provincia dël Verban-Cusio-Òssola
Premia

**Premia** a l’é un comun ëd 614 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fausto Braita (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Santa Marìa (VB)

**Santa Marìa** (*Santa Maria Maggiore* an italian) a l’é un comun ëd 1.209 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Cottini (da l' 8/06/2009).

## Atrassion

* Musé dlë Spassacamin

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Falmenta

**Falmenta** a l'é na frassion dla comun-a Val Canubina ëd 186 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola. Fin-a al 1/1/2019 a l'é stàit na comun-a indipendenta.
## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luigi Milani (dal 5/04/2005).

Categorìa:Frassion dla Val Canubina
San Bernardin

**San Bernardin** (*San Bernardino Verbano* an italian) a l’é un comun ëd 1.322 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Lietta (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-2014 -terz mandà:2014- ).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sanbernardin
Trasquera

**Trasquera** a l’é un comun ëd 279 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.
Ant la frassion *Isele* a-i é la frontiera con la Svìssera, an sla stra dël Sempion.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Arturo Lincio (dal 28/05/2006).

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
San Marsan

**San Marsan** (*San Marzano Oliveto* an italian) a l’é un comun ëd 1.063 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Giorgio Scagliola (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Sanmarsan
Costiòle (AT)

**Costiòle** (*Costigliole d'Asti* an italian) a l'é na comun-a ëd 5.659 abitant  dla provincia d'Ast. As treuva ant l'Àstesan, an sla drita dël fium Tani, al confin tra Monfrà e Langhe .

## Geografìa
Ël pais a resta a 13 chilòmeter a sud d'Ast, a n'autëssa ëd 242 méter . Sò teritòri, con na surfassa ëd 36,94 km² , a comprend le frassion d'Annunziata, Bionzo, Boglietto, Burio, Loreto, Motta, Sabbionassi, Santa Margherita, Sant'Anna e d'àutre .

## Stòria
Ël topònim a ven dal latin *Corte Costeliolae* . An época roman-a, ël teritòri dël pais a l'é belfé ch'a restèissa sota al munissipi ëd Ticinum (Pavìa), con la condission ëd *pagum attributum*. Dël sécol ch'a fa XI ël pais a marcava al confin meridional dla Diòcesi d'Ast . La prima sorgiss ch'a mension-a Costiòle a armonta al 1041, quand a l'era ant l'elench dij teritòri dël vësco d'Ast . Dël 1255, Ast a l'ha dësblà la vzin-a borgià ëd Loreto e la soa popolassion a l'é arparasse a Costiòle, ch'a l'é chërsùa . Ant le lòte antra le famije astësan-e, ël pais a l'é passà andarera ai Solaro (guelf) e ai De Castello (ghibelin). Costi-sì dël 1315 a l'han vendulo a la famija Asinari . Dël 1382, Antonio Asinari a l'ha fàit at ëd sotmission a Medeo VI ëd Savòja, an dëstacand-se dal comun d'Ast e an butand-se sota le lej sabàude .

## Leu d'anteresse
Ël **castel**, che a dòmina 'l pais da la sima dla colin-a, a l'é cità ant la Corografìa Astësan-a dël 1815 com "ël massiss castel quadrà an bon ëstat, fiancà da quatr gròsse tor rionde" . A l'é stàit restaurà dël 2023 .

## Economìa
Costiòle a l'é arnomà për la viticultura. Sò vigné, ch'a quato na surfassa ëd pì che 11 km², a son ij pì estèis ëd tut ël Piemont . As produvo vin ross (Barbera d'Ast, Barbera dël Monfrà, Freisa d'Ast, Grignolin d'Ast) e bianch (Moscà d'Ast DOCG, Ast DOCG) .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Enrico Alessandro Cavallero, an càrica dal 26/05/2019 për la lista cìvica "Costigliole VIVA!" .

## Sità gemelà
Costiòle a l'é gemelà con:
*  Weinsberg, Gërmania (dal 2000) 

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Costiole
Tycho Brahe

Astrònom.
**Tycho Brahe** a l'era nassù a Knutstorp (al di d'ancheuj an Svessia) ël 14 dë dzèmber dël 1546 e a l'é mòrt a Praga ël 24 d'otóber dël 1601.

A vnisìa da na famija d'àut livel sossial.
Ancor giovo, a l'ha osservà n'ecliss ëd Sol e, fassinà, a l'ha tacà a studié l'astronomìa.

Re Federich II a l'ha lassaje dovré l'ìsola ëd Hveen, anté che Brahe a l'é fasse fabriché n'osservatòri; ambelelà a l'ha passà vintun agn a mné dj'osservassion.
A l'ha compilà un catàlogh ëd mila stèile e a l'ha fàit ëd milen-e dë mzurassion dle posission dij pianeta, an particolar ëd Mart.
Vers la fin ëd soa vita, a l'ha tramudà a Praga, anté ch'a l'ha rancontrà Kepler.
Kepler a l'ha dovrà j'osservassion ëd Brahe për formolé le laj ch'a descrivo ij moviment dij pianeta.

## La stòria ëd sò nas
Ai 29 dë dzèmber 1566, durant un duel contra n'àutr nòbil, Brahe a l'ha përdù un tòch ëd sò nas, ch'a l'é stàit tajà via e rampiassà con un d'argent.

Brahe, Tycho
Brahe, Tycho
Spassi ëd Banach

An matemàtica jë **spassi ëd Banach** a son dë spassi ch'a l'avìa ancaminà a studié Stefan Banach e dont a l'han pijà ël nòm. A son n'oget dë studi amportant dl'anàlisi fonsional: tanti spassi ëd fonsion a son dë spassi ëd Banach.

## Definission
Në spassi ëd Banach a l'é në spassi vetorial normà ch'a l'é complet rëspet a la métrica ch'a-i ven da la norma.

An d'àutre paròle, a l'é në spassi vetorial (an sël camp dij nùmer reaj o compless, dont la dimension a peul ëdcò esse infinìa), anté che ansima a l'é definìa na norma, e tal che minca sequensa ëd Cauchy a l'é convergenta (visadì a l'ha un lìmit).

## Esempi
* La reta real \R con la distansa d(x, y) = |x-y|.
* Jë spassi vetorial \R^n  e  \mathbb{C}^n con un-a dle distanse: 
:d_p (\vec x, \vec y) = \left( \sum_{k=1}^{n} |x_k - y_k|^p \right)^{\frac{1}{p}},
mincadun-a determinà da un nùmer real p \geq 1.
* N'esempi dë spassi ëd dimension infinìa a l'é lë spassi l<sup>''p'' </sup> dle sequense ëd nùmer reaj o compless ch'a l'han la serie dle potense p dij sò termo convergenta, con la distansa:
:d_p (\vec x, \vec y) = \left( \sum_{k=1}^{\infty} |x_k - y_k|^p \right)^{\frac{1}{p}}.
* Spassi ëd dimension infinìa dle sequense limità l_{\infty} con la distansa:
:d_{\infty} (\vec x, \vec y) = sup_k |x_k - y_k|.
* Spassi ëd dimension infinìa dle fonsion continue C[a,b] ansima a n'anterval [a,b] con la distansa: 
:d_{\infty} (f, g) = max_t |f(t) - g(t)|.
* Spassi ëd dimension infinìa dle fonsion continue taj che:
:\int_{a}^{b} f(x) dx  
(ant ël sens dl'antëgral ëd Lebesgue), con la distansa: 
:d_{p} (f, g) = \left( \int_{a}^{b} |f(x) - g(x)|^p \right)^{\frac{1}{p}}. 
Cost ëspassi a l'é un sot-ëspassi dlë spassi L<sup>''p'' </sup>.

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Guido Gozzano

Poeta, dzortut an lenga italian-a ma ëdcò an piemontèis.
**Guido Gozzano** a l'era nassù a Turin ël 19 dë dzèmber dël 1883, ant ël palass ëd contrà Bertolotti 2, e a l'é mòrt a Turin ël 9 d'agost dël 1916, an contrà Cibrario 65.

Gozzano a l'era anscrivusse a la facoltà ëd drit, ma a l'é mai laureasse.
Për sòn a l'era ciamà *avocat* da chèich sò conossent.

A l'ha ëdcò colaborà ai giornaj Il Momento e La Donna.
Ansema a Eugenio Colmo e Amalia Guglielminetti a l'é stàit antra ij fondador dël bimensil satìrich e antërventista Il Numero.
D'Amalia Guglielminetti a l'ha voltà an piemontèis ël sonèt *Le oscure*, con ël tìtol *Ij toton*.

Për soagnesse da la consunsion, dont a l'era malavi, durant j'istà dël 1906 e 1907 Gozzano a l'ha sogiornà vàire vire an val d'Ayas.

## Euvre
* *La via del rifugio* (1907)
* *I colloqui* (1911)
* *I tre talismani* (1914)
* *Verso la cuna del mondo. Lettere dall'India* (1917)
* *L'altare del passato* (1917)
* *La principessa si sposa* (1918)
* *L'ultima traccia* (1919)
* *Primavere romantiche* (1924)
* *Cara Torino* (1974)

Gozzano, Guido
Gozzano, Guido
Gozzano, Guido
Castelneuv Brusà

**Castelneuv Brusà** (*Castelnuovo Calcea* an italian) a l’é un comun ëd 788 abitant dla provincia d'Ast.

## Përsonalità
* Angelo Brofferio, scritor e poeta piemontèis, nassù a Castelneuv dël 1802

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Guastello (da l' 8/06/2009).

Castelneuvbrusa
Fred Buscaglione

Cantant e ator.
**Ferdinando (Fred) Buscaglione** a l'era nassù a Turin ël 23 ëd novèmber dël 1921 e a l'é mòrt a Roma, an n'assident ëd vitura, a ses ore dla matin dij 3 ëd fërvé dël 1960.
Dosentmila përson-e a l'han partissipà a sò funeral a Turin.

## Canson pì conossùe

* *Che bambola*
* *Teresa non sparare*
* *Eri piccola così*
* *Guarda che luna* 
* *Love in Portofino*
* *Porfirio Villarosa*
* *Whisky facile*

Buscaglione, Fred
Buscaglione, Fred
Buscaglione, Fred
Scurslengh

**Scurslengh** (*Scurzolengo* ën italian) a l’é un comun ëd 631 abitant dla provincia d'Ast.

## Stòria
Ël topònim dël pais a dovrìa esse vnùit da 'nt la tribù germànica djë *Schir*. Ant le prime mension ël pais a lo diso *Scricelengum*. Se parej a fussa, a sarìa stàit fondà dij temp ch'a l'é droca-ie l'Imperi Roman d'Ossident .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanna Beccuti (dal 28/05/2006).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Montmagn

**Montmagn** (*Montemagno Monferrato* ën italian) a l’é un comun ëd 1.222 abitant  dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Porta (da l' 8/06/2009).

## Përsonalità

* Luigi Giuseppe Lasagna (1850-1895), vësco ëd Oea

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Ser

**Ser Tani**, o mach **Ser**, (*Cerro Tanaro* an italian) a l’é un comun ëd 649 abitant  dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mauro Malaga (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Lese ëdcò
* Stassion ëd Rochëtta Tane e Ser

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Carlo Levi

Scritor an lenga italian-a e pitor.
**Carlo Levi** a l'era nassù a Turin ël 29 ëd novèmber dël 1902 e a l'é mòrt a Roma ël 4 ëd gené dël 1975.

Antifassista ativ, a fasìa part dël gir ëd Piero Gobetti.
A l'é stàit mandà an esili an Basilicà, lòn ch'a l'ha përmëtuje dë scrive soa ciadeuvra *Cristo si è fermato a Eboli*.

## Euvre prinsipaj
* *Cristo si è fermato a Eboli* (1945)
* *Paura della libertà* (1946)
* *L'orologio* (1950)
* *Le parole sono pietre* (1955)
* *II futuro ha un cuore antico* (1956)
* *La doppia notte dei tigli* (1959)
* *Un volto che ci somiglia* (1960) 
* *Tutto il miele è finito* (1964)

Levi, Carlo
Levi, Carlo
Levi, Carlo
Levi, Carlo
Levi, Carlo
Biogas

Ël **biogas** a l'é na missela ëd gas, dont ij prinsipal component a son metan e anidrid carbònica, ch'as forma da la decomposission natural an condission anaeròbiche dlë mnis ant na dëscaria.

La composission dël biogas a cangia a sconda dl'età dla mnis. Quand che la rumenta a l'é frèsca e as peul ancora decomponse na bon-a part dla frassion orgànica la produssion ëd metan a l'é pì bondosa. Dal moment che 'l metan a l'ha n'aut podèj calorìfich, a l'é possìbil aspirelo con dj'impiant d'estrassion dël biogas e bruselo për sfruté ël calor ch'as forma o për produve energia.

Categorìa:Chìmica
Lorenzo Milani

**Lorenzo Milani** a l'era nassù a Firense ai 27 ëd maj dël 1923.
Dël 1931 a l'é vnùit cristian e ai 9 ëd novèmber dël 1943 a l'é intrà al seminari ëd Cestello, a Firense.
Ai 13 ëd luj dël 1947 a l'é ordinà prèive.
A l'é mandà a giuté a la paròchia ëd San Donà ëd Calensan, davzin a Firense.
Ambelessì a fonda na scòla popolar për j'ovrié.
Dël 1954, ëdcò séghit a contrast ch'a l'avìa avù con la curia ëd Firense, a l'é tramudà a Barbiana (na frassion ëd Vicchio), an sostitussion dël vej prior dla cesa ëd Sant Andréa.
An col agn Milani a fonda la Scòla ëd Barbiana, an ancaminand con ses anlev.
A l'era na scòla d'aviament professional privà e a gràtis, a temp pien, pensà për ij fieuj dij paisan e dj'ovrié dël Mugel.
Milani a l'ha dirigiù sa scòla fin-a a soa mòrt, ël 26 ëd giugn dël 1967.

## Euvre prinsipaj
* *Esperienze pastorali*. Ës lìber a l'era stàit artirà dal comersi apress che ël Sant Ufissi a l'avìa giudicalo inoportun.
* *Lettera a una professoressa*, scrit ansema a lë masnà dla Scòla ëd Barbiana.
 

Milani, Lorenzo
Mariano Fortuny y Madrazo

Artista spagneul.
**Mariano Fortuny y Madrazo** a l'era nassù a Granada l'11 ëd magg dël 1871 e a l'é mòrt a Venessia ël 3 ëd magg dël 1949.
A l'é stàit pitor, peui scultor për un pòch ëd temp, senògraf, e dzortut técnich ëd sena: a l'avìa creà na cùpola realisà prima al Théâtre Bosquet a Paris a l'ancamin dël Neuv-sent, peui al teatro Kroll ëd Berlin e për finì a la Scala a Milan.
A l'é stàit ëdcò fotògraf e creator e produtor, prima a Venessia, peui ant l'Euròpa antrega, dë stòfe e tessù arsercà.
Sò stil eclétich a l'era na mës-cia ëd gust eut-sentesch e classichegiant, e ansema liberty e déco.

A viagiava motobin e a l'avìa catà a Venessia un palass che al di d'ancheuj a pòrta sò nòm e dont dël 1956 soa vidoa, Henriette Nigrin, a l'ha fane cadò a la comun-a.

Fortuny y Madrazo, Mariano
Fortuny y Madrazo, Mariano
Vittorio Amedeo Cignaroli

Pitor.
**Vittorio Amedeo Cignaroli** a l'era nassù a Turin dël 1730 e a l'é mòrt-ie dël 1800.
Ativ a cort da cand ch'a l'avia disneuv agn, dël 1782 a l'é nominà dal re «nòstr pitor ëd paisage e boschin-e» con në stipendi ëd 300 lire l'ann.

## Euvre prinsipaj
**Artrovament ëd Mosé*
**Paisage con pont*
**Paisage con barca*

Cignaroli, Vittorio Amedeo
Cignaroli, Vittorio Amedeo
Batasuna

**Batasuna** (ch'a veul dì *Unità*) a l'é un partì nassionalista basch.
Fondà dël 1978, ant ël 2002 soa atività a l'é stàita sospèisa dal giùdes Garzon, për soe liure con l'Eta.
Dël 2003 ël partì a l'é stàit diciarà ilegal ant la Spagna.

Categorìa:Partì polìtich
Categorìa:Spagna
Armanach Piemontèis

L**'Armanach Piemontèis** a l'é na publicassion piemontèisa.

Ël prim nùmer a l'é dël 1931, edission a l'ansëgna dij Brandé ch'a l'era stàita soagnà dzortut da Pinin Pacòt.
Da stërmà, ël ver editor a l'era la S.E.L.P. (Studi Editorial Librari Piemontèis), d'Andrea Viglongo; ant l'achit a l'era arportà na litra d'ancoragiament a l'inissiativa ëd Nino Còsta.

L'edission 1932 a l'é surtìa a fré dla Famija turinèisa; ma për fé sòn a l'ha dovù arnonsié a la grafìa unificà, arpijà però torna con l'edission 1933, tuta dovùa al travaj dla Companìa dij Brandé.
La serie dj'Armanach piemontèis a l'ansëgna dij Brandé a l'é durà fin-a al 1938.

L'armanach l'é peui surtì dël 1941 e dël 1942, e dal 1969 a seurt na vira a l'ann, për j'edission d'Andrea Viglongo.

A l'é scrivù part an italian e part an piemontèis e a conten neuve, anformassion ëstòriche e n'antologìa dë scritor piemontèis dël passà e dël di d'ancheuj.

Categorìa:Stòria dla literatura piemontèisa
AMIAT

L’**AMIAT** (*Azienda Multiservizi Igiene Ambientale* - Asienda Multiservissi ëd Polissìa Ambiental ëd Turin, sossietà për assion) a l'é la sossietà che dal 1969 a l'é ancarià dël servissi dla polissìa dla sità ëd Turin.

Soe prinsipaj atività a son la polissìa dle stra e dij giardin, l'arcòlta diferensià, l'arcòlta e ël tratament dlë mnis.

Amiat
Fréjus (mont)

Ël **Fréjus** a l'é na montagna dj'Alp Còssie, àuta 2937 méter, al confin fra la Fransa (Morian-a) e l'Italia (Valsusa).

Sota al Fréjus a passo doe galarìe (un-a autostradal, l'àutra feroviaria), ch'a fan da relé antra Bardonecia e Modane, a n'autëssa mojen-a ëd 1200 méter.

Fréjus
Categorìa:Riliev piemontèis
Dian-a ëd Poitiers

**Dian-a ëd Poitiers**, nassùa ël 3 dë stèmber dël 1499 (o ël 9 ëd gené dël 1500), a l'era la fija ëd Gioann ëd Poitiers, sgnor ëd Saint-Vallier.
Dël 1515 a maria Luis de Brézé, cont ëd Maulevrier, gran siniscalch ëd Normandìa.
A l'era dama d'onor dl'argin-a cand dël 1523 sò pare a l'é acusà ëd partissipassion ant ij tràfich criminaj dël conestàbil duca ëd Borbon.
Tutun, miraco mersì ëdcò a soa richëssa e a cola 'd de Brézé, Gioann ëd Poitiers a peul riscatesse da l'acusassion.
Tutun a l'era ancaminasse a spantié la vos che Dian-a a fussa vnùita la morosa dël re Fransesch I.
Restà vidoa dël 1533, Dian-a a dventa sensa stërmelo la morosa dël Delfin, ël futur re Enrich II, ch'a l'era marià con Catlin-a de Médici.
Ansi: Catlin-a e Dian-a a andasìo motobin d'acòrd, dë dnans a tuti.
Cand Fransesch II a monta an sël tròno, Dian-a a dev chité la cort.
A meuir a Anet ël 26 d'avril dël 1566.

Categorìa:Poitiers
Fréjus

**Fréjus** (*Freju* an lenga local) a l'é na comun-a ëd 48800 abitant ant ël Var.

La comun-a a l'ha arseivù l'arconossiment ëd *Sità d'art e dë stòria*.

## Posission
A resta antra ij massiss ëd l'Esterel a l'est e dij Maures a l'òvest.

## Urbanism
Dij grand cors a lio ël sènter dla sità, a nòrd, con le rive e ël pòrt, a sud.
An mes a-i son dle ca popolar e na zòna ëd maré anté ch'a-i era ël pòrt antich, peui ampinì 'd pàuta.

## Stòria
### Ël pòrt roman
Fréjus a l'é stàit antich pòrt roman.
Ël pòrt a së spantiava ansima a 2200 are, pì dla mità dla surfassa dla sità, an s'un bassin scavà an na lagun-a anté ch'a l'han fossairà pì ancreus për feje ël pòrt.
Sircondà da 2 chilòmeter ëd marciapé, a comunicava con ël mar a travers un canal largh 30 méter e longh 500, parà dal Mistral con un murajon.
Doe tor simétriche a na marcavo l'intrada.
Ëd neuit, na caden-a tirà a antërdìa l'intrada al pòrt.
A-i ero peui n'àutra tor, dij cantié navaj, na palestra, n'ospidal.

### L'età ëd mes
Fréjus a l'é stàit na sità medieval rica e peui ruinà.

### L'época moderna
A parte da l'Arvolussion, a l'é sfrutasse un giassiment carbonìfer për l'iluminassion e ël riscaudament.

Ant ël sécol ch'a fa XIX, Fréjus a possava pr'ëdventé sità 'd varnison, ma ël ministé dla guèra a l'ha nen ëscotalo.
Nopà, durant la guèra 1914-1918, për acheuje le trupe coloniaj, as son organisasse a Fréjus dij camp ëd passage.

*La tragedia ëd Malpasset

Al di d'ancheuj Fréjus a l'é 'n pòst torìstich e na riva arnomà.
Dël 1989 a l'é stàit inaugurà un neuv pòrt ëd piasì

## Eveniment e manifestassion
*Neuit aurelian-e, a luj
*Festa dl'uva: selebrassion dla prima uva ant la prima fin dë sman-a d'ost, con atast dij vin, an piassa Formigé

### Mërcà
Al mërco e al saba as ten ël mërcà ant ël sènter ëstòrich; la dumìnica an lèja d'Algeri e lèja dla Liberassion.

## Leu d'anteresse
*L'anfiteatro roman a podìa ten-e, ant ël II sécol, anviron 10000 spetador an sjë scalon, al di d'ancheuj drocà. A l'ancamin dël sécol ch'a fa XX, jë spos a vnisìo a fesse fotografé.
*La catedral
*La pagoda Hông Hiên
*La moschea Missiri
*Ël musé archeològich
*Ël musé dë stòria local

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Var
Malesch

**Malesch** (*Malesco* an italian) a l’é un comun ëd 1.473 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Enrico Barbarra (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Àrola

**Àrola** (*Arola* an italian) a l’é un comun ëd 280 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola. As truva an sla riva dël Lagh d'Òrta.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Gianni Dipietromaria (da l' 8/06/2009).

## Arferiment

Arola
Anzòla

**Anzòla** (*Anzola d'Ossola* an italian) a l’é un comun ëd 455 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Margherita Peretti (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Belgirà

**Belgirà** (*Belgirate* an italian) a l’é un comun ëd 539 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola. As truva an sla riva dël Lagh Magior.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giorgio Pollini (dal 28/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Casal

**Casal** a l'é 'l nòm ëd tre comun piemontèis:

* **[[Casal Monfrà]]**, an provincia ëd Lissandria
* **[[Ël Casal Nosé]]**, an provincia ëd Lissandria
* **[[Casal dla Cort Cèra]]**, ant la provincia dël Verban-Cusio-Òssola

A l'é 'cò 'l nòm ëd 
*la **[[Casal (fótbal)|squadra 'd fótbal]]** ëd Casal Monfrà
Spinazzola

**Spinazzola** a l'é un comun ëd 7.362 abitant dla Pulia, an provincia ëd Barlëtta-Andria-Trani.

## Economìa
La pì grand arsorsa dë Spinazzola a l'é l'agricoltura (sereaj e tomàtiche).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Carlo Giuseppe Scelzi (dal 28/05/2006).

## Sità gemelà
Spinazzola a l’é gemelà con:
*  Verbania, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Barlëtta-Andria-Trani
Casal dla Cort Cèra

**Casal dla Cort Cèra** (*Cäsàal dlä Cort Cèrä* an dialèt local, *Casale Corte Cerro* an italian) a l’é un comun ëd 3.505 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Lenga
### Esempi ëd piemontèis ant la variant local
* *arbigh* -> aso
* *bocion* -> pera

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Grazia Richetti (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Casaldlacortcera
Césara

**Césara** (*Cesara* an italian) a l’é un comun ëd 609 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Erika Bonfanti (dal 27/05/2013).

## Arferiment

Cesara
Calenzano

**Calenzano** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 15.689 abitant, an provincia ëd Firense.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessio Biagioli (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Firense
Gignés

**Gignés** (*Gignese* an italian) a l’é un comun ëd 784 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Atrassion
A Gignés a-i é, dal 1939, ël Musé dël parapieuva e dël para-sol, ch'a l'é visità tuti j'agn da 8.000-10.000 përson-e.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe D'Onofrio (dal 15/04/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Loréa

**Loréa** (*Loreglia* an italian) a l’é un comun ëd 283 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Marchesa Grandi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Bolèj

**Bolèj** a l’é un comun ëd 452 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola. 
Ël nòm ofissial an italian a l’é *Madonna del Sasso* (**Madòna dla Pera**) për via d'un santuari ch'as treuva pròpi davzin a la frassion ëd Bolèj.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ezio Barbetta (dal 26/05/2014).

## Arferiment

Bolej
Maciòla

**Maciòla** (*Massiola* an italian) a l’é un comun ëd 148 abitant  dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Angelo Vitali (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Gnun (VB)

**Gnun** (*Nonio* an italian) a l’é un comun d' 883 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola. As truva an sla riva dël Lagh d'Òrta.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pierugo Piralli (dal 26/05/2014).

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Sapiana

**Sapiana** o **Sëppian-a** (*Seppiana* an italian) a l'é na frassion dla comun-a Borgomezzavalle ëd 169 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola. Fin-a al 1/1/2016 a l'é stàit na comun-a indipendenta.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'era Alberto Preioni (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Frassion ëd Borgomezzavalle
La Piev e Vergont

**La Piev e Vergont** (*Pieve Vergonte* an italian) a l’é un comun ëd 2.692 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mariuccia Beccari (da l' 8/06/2009).

Pievevergont
Stron-a

***Stron-a*** a l'é 'l nòm ëd doi comun dël Piemont:

* **[[Stron-a (BI)|Stron-a]]**, an provincia ëd Biela,

* **[[Stron-a (VB)|Stron-a]]** (o **Valstron-a**), ant la provincia dël Verban-Cusio-Òssola,

e a l'é cò 'l nòm ëd tre dòire:

* **[[Stron-a ëd Pòstua]]**, 

* **[[Stron-a ëd Mòss]]**,

* **[[Stron-a d'Omegna]]**.
Vars (VCO)

**Vars** (*Varzo* an italian) a l’é un comun ëd 2.244 abitant dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Bruno Stefanetti (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Carlo Fruttero

Scritor an lenga italian-a.
**Carlo Fruttero** a l'é nassù a Turin ël 19 dë stèmber dël 1926 e a l'é mòrt ël 15 ëd gené 2012 a Castiglione della Pescaia.
A l'ha scrit vàire liber "a quatr man" con Franco Lucentini.

## Euvre

### Da sol
**Volti a perdere* (1999)
**Visibilità zero* (1999)
**Donne informate sui fatti* (2006)

### con Franco Lucentini
**La donna della domenica* (1972)
**La cosa in sé* (1982)
**Il Palio delle contrade morte* (1983)
**A che punto è la notte* (1985)
**L'amante senza fissa dimora* (1990)
**Storie americane di guerra* (1991)
**Enigma in luogo di mare* (1991)
**Il quarto libro della fantascienza* (1992)
**Il ritorno del cretino* (1992)
**L'idraulico non verrà* (1993)
**Breve storia delle vacanze* (1994)
**La morte di Cicerone* (1995
**Il significato dell'esistenza* (1997)
**Il nuovo libro dei nomi di battesimo* (1998)
**Il cretino in sintesi* (2002)
**Viaggio di nozze al Louvre* (2002)
**I nottambuli* (2002)
**I ferri del mestiere* (2003)

### con Massimo Gramellini
**La Patria, bene o male* (Turin, 2010)

Fruttero, Carlo
Fruttero, Carlo