Erich Maria Remarque

**Erich Maria Remarque** (nòm vèir *Erich Paul Remark*, nàit ai 22 ëd giugn dël 1898 e mòrt ai 25 dë stèmber dël 1970) a l'era në scritor tedësch. 

## Biografìa
Erich Paul Remark a l'é nàit ant na famija d'ovrié a Osnabrück, an Gërmania. A l'era fieul ëd Peter Franz Remark e Anna Maria Remark, (dont cognòm da marié a l'era Stallknecht). A l'é an onor ëd sua mare che a l'é peui butasse lë stranòm *Erich Maria*. A l'é provasse a scrive già a 16 ò 17 agn: sagg, poema, e 'l prinsipi d'un romanz che pì anans a l'ha peui finì e publicà dël 1920 coma *Die Traumbude* (*La stansia dij seugn*). A 18 agn a l'han ciamalo coscrit ant la Prima guèra mondial.

Ai 12 ëd giugn dël 1917 a l'é stàit trasferì al Front Ossidental, ant la 2nda Companìa, Riserva, Depòsit ëd Camp ëd la 2nda Division ëd Riserva dla Guardia a Hem-Lenglet. Ai 26 ëd giugn a l'han trasferilo al Regiment 15 ëd Fanterìa, 2nda Companìa dël Batajon da Transéa Bethe, ch'a restava dislocà antra Torhout e Houthulst. Ai 31 ëd luj a l'é restà ferì da në sràpnel a la gamba snista, al brass drit e al còl, e a l'han mandalo andré an Gërmania a l'ospidal militar, andoa ch'a l'ha passà tut ël rest ëd la guèra. 

Passa-ie la guèra a l'ha cambià cognòm an Remarque, ch'a l'era stàit ël cognòm ëd la famija fin che sò grand a l'avìa cambialo dla mità dël sécol ch'a fa XIX, për evité j'ategiament xenòfob che antlora a-i ero an Gërmania. A l'ha fait vàire travaj, antra j'àutri a l'é stàit bibliotecari, comersant, magìster, giornalista e editor.
A l'é mariasse la prima vira con l'atris Ilse Jutta Zambona, dël 1925 . Dël 1925 Erich Maria Remarque a l'ha anandià na neuva vita literaria con ël romanz *Stationen am Horizont* (*Stassion ant l'orisont*), che a l'é sortù a pontà ansima al giornal ësportiv andoa Remarque a travajava, ma a l'é mai ëstàit publicà coma lìber .

Sò lìber pì avosà, *Im Westen nichts Neues* (*Pa gnun-e neuve dal Front Ossidental*) a l'ha scrivulo an chèich mèis dël 1927, ma tut sùbit a l'é nen ch'a l'abia trovà n'editor. Ël romanz, peui publicà dël 1929, a conta dla durëssa dla guèra, com a la s-ciairava 'n giovo soldà. D'apress a cost a son peui ëvnu-ie vàire travaj; a contava an manera direta e emossional ëd j'agn ëd la guèra e 'd coj ch'a son ëvnu-ie d'apress.

Dël 1931, pen-a ch'a l'avìa finì *Der Weg zurück* (*La stra a l'andré*), Remarque a l'é andà via da 'n Gërmania. A l'é catasse na vila a Porto Ronco an Svìssera e a l'é restà a vive antra Svìssera e Fransa fin dël 1939, quand che peui a l'é andà via da n'Euròpa e a l'é tramudasse ant jë Stat Unì d'América con sua fomna. Tùit e doi a son peui ëvnùit sitadin naturalisà american dël 1947.

Dël 1933, ij nasista a l'han proibì sò travaj, e a l'han anandià na propaganda ch'a lo disìa dissendent d'ebréo fransèis, e che a contava che sò cognòm vèir a fussa Kramer, (cognòm ch'a sonava ebréo), an fasendlo vnì fòra da sò cognòm virà a l'anvers. Sòn a figura anco' an chèich sua biografìa, contut ch'a-i sia mai trovasse gnun-a preuva ch'a fussa vèira. An chèich biografìa a-i resta 'cò la version nasista ch'a l'avèissa fàit gnanca un dì 'd servissi militar, 'cò costa sensa gnun-a preuva. 

Sò neuv romanz  *Drei Kameraden* (*Ij tre cambrada*) a parlava dij des agn a parte da l'anflassion dël 1923.

Ël quart romanz *Flotsam* (*Naufragi*) a l'é stàit publicà a pontà an tradussion anglèisa dël 1939, ansima a l'arvista *Collier*, peui Remarque a l'ha passà anco' n'agn a revisioné 'l test për la publicassion coma lìber, dël 1941; la version tedësca a l'é stàita antitolà *Liebe deinen Nächsten*, e a l'é stàita publicà dël midem agn.

Dël 1943 ij nasista a l'han arestà sua seur Elfriede, ch'a l'era restà an Gërmania con sò òmo e doe masnà. D'apress a 'n curt prossess a l'é stàita condanà për avej *faje darmagi a la moral*. La sentensa a dis bele ciàir che a butavo an galera chila, "për via che sò fradel për adess i podoma nen ciapelo". A Elfriede a l'han tajaje la testa con un piolòt ai 16 dë dzémber dël 1943.

Ël romanz *Arch of Triumph* (*Arch ëd Trionf*), publicà la prima vira dël 1945 an tradussion anglèisa e peui arpublicà an tedësch dël 1946, a l'é stàit n'àutr gran sucess e an tut ël mond a l'ha vendù 5 milion ëd còpie.

Dël 1948 a l'é tornà an Svìssera, andoa ch'a l'ha passà 'l rest ëd soa vita. A l'é sta-ie 'n sàut ëd set agn (n'antërval motobin longh për Remarque) antra *Arch ëd Trionf* e 'l travaj ch'a l'é vnu-ie d'apress, *Der Funke Leben* (*La giolà dla vita*), ch'a l'é sortù dël midem temp an tedësch e an anglèis dël 1952.
Antramentr ch'a lo scrivìa, Remarque a travajava 'cò ansima a 'n romanz ciamà *Zeit zu leben und Zeit zu sterben* (*Un temp për vive e un temp për chërpé*). Cost-sì a l'é stàit publicà prima an tradussion anglèisa, dël 1954.

Dël 1958, an Gërmania Douglas Sirk a l'ha peui dirigiù 'n film col midem tìtol, basà ansima al romanz. Remarque a l'ha fàit n'aparission caméo, ant ël ròl dël Professor.

Dël 1955 a l'ha scrivuje la sienegiatura a 'n film austrìach, *Der letzte Akt* (*Ël darié At*), ch'a contava dj'ùltim dì d'Hitler ant sò bunker sot a la Canselerìa a Berlin e a l'era basà ansima al lìber ëd Michael A. Musmanno *Ten Days to Die* (*Des dì për meuire*), publicà dël 1950. 

Dël 1956 Remarque a l'ha scrivù 'n drama teatral, *Die letzte Station* (*Dariera Stassion*), ch'a l'é andàit an siena con bon sucess tant an Gërmania che a Broadway. A l'é mai stàit publicà an Gërmania, ma n'edission anglèisa antitolà *Full Circle* (*Gir complet*), a l'é sortìa dël 1974.

*Die Nacht von Lissabon* (*La neuit a Lisbon-a*), publicà dël 1963 e n'ani pì tard an anglèis, a l'é l'ùltim travaj ch'a l'abia finì, e coma romanz a l'é vnùit fòra tant mej che nen col prima. A l'ha vendù 900.000 còpie an Gërmania e l'é andà pitòst bin ëdcò a lë strangé. 

Dël 1958 a l'é mariasse con l'atris d'Hollywood Paulette Goddard, e a son restà marià fin ch'a l'é mòrt a l'ospidal ëd Locarno, ai 25 dë stèmber dël 1970, a 72 agn . A l'é stàit sotrà con sirimònia catòlica al simiteri 'd Ronco, ant ël Tesin, an Svìssera. Ant ël midem simiteri a l'é peui ëstàita sotrà 'cò la Goddard, ch'a l'ha lassà 20 milion ëd dolar american a la New York University për fondé n'Istitut dë Studi Europengh antitolà a Remarque. Ël prim diretor dl'Istitut Remarque a l'é stàit ël professor Tony Judt.

## Euvre
### Romanz
* *Die Traumbude. Ein Künstlerroman* (La stansia dij Seugn) (1920)
* *Gam* (scrivù dël 1924, publicà dël 1998) 
* *Station am Horizont* (Stassion ant sl'orisont) (1928)
* *Im Westen nichts Neues* (Pa gnun-e neuve dal Front Ossidental) (1929)
* *Der Weg zurück* (La stra a l'andré) (1931)
* *Drei Kameraden* (Tre cambrada) (1936)
* *Liebe deinen Nächsten* (Naufragi) (1939)
* *Arc de Triomphe* (Arch ëd Trionf) (1945)
* *Der Funke Leben* (La giolà dla vita) (1952)
* *Zeit zu leben und Zeit zu sterben* (Un temp për vive e un temp për chërpé) (1954)
* *Der schwarze Obelisk* (L'obelisch nèir) (1956)
* *Der Himmel kennt keine Günstlinge* (Ël ciel a fa gnun-a preferensa) (1961)
* *Die Nacht von Lissabon* (La neuit a Lisbon-a) (1962)
* *Das gelobte Land* (La tera promëssa) (1970)
* *Schatten im Paradies* (Ombre an Paradis) (1971)

### Àutre euvre
* *Der Feind* (Ël nemis) (1931)
* *Der letzte Akt* (Ël darié at) (1955)
* *Die letzte Station* (Dariera stassion) (1956)
* *Die Heimkehr des Enoch J. Jones* (Ël ritorn d'Enoch J. Jones) (1988, comedia)
* (1994) *Ein militanter Pazifist*; (Un Militant Pacifista) antërviste e sagg

## Për lese dë pì
* Mariana Parvanova, *"... das Symbol der Ewigkeit ist der Kreis." Eine Untersuchung der Motive in den Romanen von Erich Maria Remarque.* Tenea, Berlin, ISBN 3-86504-028-4 (an tedësch)

## Arferiment

Remarque, Erich Maria