open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Recurvirostra avosetta

## Recurvirostra avosetta
### Descrission
La ***Recurvirostra avosetta*** (avosëtta) a l'é un limìcol inconfondìbil dla famija dij Recurvirostridae, caraterisà da 'n **bech longh e sutil, curvà vers l'àut** (da sò nòm, dal latin *recurvus* = curvà andaré e *rostrum* = bech). A l'é àuta 42-46 cm, con n'aliura ëd 77-80 cm e a peisa an tra 225 e 397 gram. La livrea a l'é **bianca con gròsse maciòte nèire** an sla testa, an sle spale e an sj'ale. Le piòte a son longhe e gris-bleu. Ij mas-cc e le fumele a son smijant, ma la fumela a l'ha 'l bech pì curt e la tinta nèira dla testa pì smòrta, con dle nuanse brun-e. Ij giovo a l'han na colorassion pì grisa e brun-a. A canta con un melodios "kluit kluit".

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide costiere d'eva bassa e salmastra: salin-e, lagun-e, marne e estuari, con fond fangos o sabios. A nidìfica an colònie an sle cite ìsole o an sle rive patanùe, an na depression dël teren rivestìa d'erba e frament ëd cane, e a duverta 3-5 euv. A mangia cit invertebrà (crostassé, verm, inset) e pess, ciapà an bogiand ël bech duvert da na banda a l'àutra an sl'eva e ant la pauta, na técnica 'd nutrission ùnica.

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, Asia e Àfrica. An Euròpa a nidìfica dzortut an sle còste dël Mar dël Nòrd e dël Bàltich, e ant ël Mediterani. Le popolassion dël nòrd a son migratris e a passo l'invern an Àfrica e ant l'Asia meridional. An Italia a l'é nidifiant e migrant regolar, dzortut ant l'Àut Adriàtich (Delta dël Pò, Lagun-a ëd Venessia), an Sardëgna, an Sicilia e an Puglia, con na popolassion stimà d'anviron 1.900 cobie (an chërsùa). A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Recurvirostra avosetta*** L., 1758

Categorìa:Recurvirostra
Remiz pendulinus

## Remiz pendulinus

### Descrission
A l'é na specie bin dròla. Ël mas-cc a fà 'l nil quand a l'ha anco' pa trovà la fumela, peui, quand che la fumela a l'é an mentre che a anleva ij cit, ël mas-cc a serca n'autra fumela e a peul fé n'autr nil. Sò nil as peul trovesse pendù a j'erbo arlongh j'eve, a l'é fait a bërsach e a pend da le rame. Cheich nij nen finì a son duvert da doe part. Coj finì a l'han mach në streit canal d'intrada, anté la fumela a fà ses o set euv.

### Ambient
A viv arlongh le rive dij fium.

### Distribussion
A viv ant l'Euròpa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Remiz pendulinus* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Remiz
Tringa flavipes

## Tringa flavipes
### Descrission
La ***Tringa flavipes*** (gambëtta giàuna) a l'é n'osel limìcol ëd la famija dij Scolopacidae. A l'ha na longhëssa ëd 23-25 cm e un pèis ëd 67-94 g . Le piòte a son longhe e color giaun viv, caraterìstica ch'a-j dà 'l nòm. Ël bech a l'é longh (circa l'istess ëd la testa), sutil e nèir . La part superior a l'é gris brun, con dle macie bianche e nèire; la part inferior a l'é bianca con ël pét e ij fianch strià 'd brun . A l'ha na **gròssa macia bianca an sla gropera** e la coa bianca .

### Ambient
A nidìfica ant le zòne ùmide dla taiga e dla tundra, an sle rive dij lagh e le torbere . Durant la migrassion e l'invern, as treuva ant jë stagn, le marne, j'estuari, ij teren anondà e le risere, sia ant l'entrotèra che an sla còsta . A mangia inset, verm, crostassé, cite lumasse e cit pess, an ciapandje ant l'eva bassa .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Alaska e 'l Canadà setentrional . A l'é 'n **migrator a longa distansa**: a passa l'invern ant l'América dël Sud, dal Brasil e dal Perù fin-a a la Tera dël Feu, e an sj'ìsole dij Caràib . As treuva ëd passagi ant jë Stat Unì e, pì da ràir, an Euròpa ossidental (Regn Unì, Fransa, Spagna) . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Tringa flavipes*** Gmelin, JF, 1789

Categorìa:Tringa
Tringa glareola

## Tringa glareola

### Descrission
La **Tringa glareola** a l'é un grassios cit trampolié. A fà 'l nil a tèra. A fa an media quatr euv. A mangia cite babòje d'eva e 'd tèra.

### Ambient
A frequenta dj'ambient d'eva auternà a bòsch, a veul djë spassi duvert. Ant la migrassion as ferma arlongh le paludi o arlongh le còste marin-e.

### Distribussion
A viv ant ël nòrd Europa, a migra an Àfrica.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Tringa glareola* (Linnaeus, 1767)

Categorìa:Tringa
Tringa hypoleucos

## Tringa hypoleucos
### Descrission
La ***Actitis hypoleucos*** a l'é n'osel limìcol cit ëd la famija dij Scolopacidae, un dij pì comun an Euròpa . A l'é longa 19-21 cm, con n'aliura ëd 32-35 cm e a peisa an tra 35 e 60 g . A l'ha la part superior gris brun, la part inferior bianca, e na **strìa bianca** an sj'ale, bin vistosa an vòl . Ël pét a l'é bianch con dë strìe scure . La coa a l'é curta . A l'ha l'abitùdin ëd bogé la coa an su e 'n giù (dondolé) . Ij doi sess a son smijant . Sò crij a l'é un "tli-tli-tli" fòrt .

### Ambient
A viv arlongh le rive dij fium, lagh, torent e canaj, con eva ciàira e lenta, e d'invern ëdcò an sle còste, ant j'estuari e le lagun-e . A l'é **migrator**: a passa l'invern ant l'Àfrica sota al Sahara . A mangia dzortut inset, verm, crostassé e mòlusch . A fà 'l nil an tèra, ant na depression dël teren, e a duverta 4-5 euv .

### Distribussion
A nidìfica an tuta l'Euròpa e l'Asia temperà, da la Scandinavia a la Cin-a . A passa l'invern ant l'Àfrica e ant l'Asia meridional . An Italia a l'é nidificant e migrant regolar, dzortut ant le region setentrionaj e sentraj . A l'é protegiù da la Diretiva Osej (Anes I) . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Tringa hypoleucos***

Categorìa:Tringa
Actitis macularius

## Piro-piro macià

### Descrission
Ël **Piro-piro macià** a l'ha dle cite macie an sla pansa, com a dis ël nòm.

### Ambient
A càpita bin da rair ant j'ambient ùmid d'Euròpa.

### Distribussion
A viv dzortur an tute e doe le Mériche.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Actitis macularius* (Linnaeus, 1766)

Categorìa:Actitis
Tringa melanoleuca

## Tringa melanoleuca
### Descrission
La ***Tringa melanoleuca*** (gambëtta macià granda) a l'é n'osel limìcol ëd la famija djë Scolopacidae, un-a dle pì gròsse dël géner Tringa. A l'ha na longhëssa ëd 29-40 cm, n'aliura ëd 60 cm e un pèis ëd 111-250 g . A smija a la *Tringa flavipes* (gambëtta macià cita), ma a l'é pì gròssa e a l'ha 'l bech pì longh e legerment voltà an su . Le piòte a son longhe e giaun viv (da sì ël nòm). Ël bech a l'é longh, sutil e nèir. La part superior a l'é gris brun con dle maciòte bianche, la part inferior a l'é bianca con ël pét e ij fianch strià 'd brun. An vòl, a mostra na gropera bianca e la coa con dle bare nèire . Sò crij a l'é fòrt e ciàir, con tre sìlabe.

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide: palud, lagh, fium, estuari e teren fangos. A nidìfica ant ij bòsch ùmid e le torbere dla taiga . A mangia pess, inset, crostassé, verm, ran-e e smens . A deuvra sò bech për sondé l'eva e la pauta.

### Distribussion
A nidìfica an Alaska e an Canadà. A migra vers le còste djë Stat Unì, ij Caràib e l'América dël Sud . A l'é 'n visitator ràir an Euròpa; an Italia a l'é stàit osservà mach quàich vira . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Tringa melanoleuca*** Gmelin, JF, 1789

Categorìa:Tringa
Tringa nebularia

## Tringa nebularia

### Descrission
La **Tringa nebularia** a l'é n'osel migrant che as fà vëdde an Italia an mentre dla migrassion. Sò vers d'alarm, a tre sìlabe, pi dëstacà 'd col dla Tringa totanus, a la fà arconòsse 'dcò a distansa. A ciapa dij cit anvertebrà e dij pëssòt, caminand ant l'eva bassa e ramassand con ël bech a drita e a mancin-a. A fà 'l nil a tèra vzin a n'oget d'arferiment, com un baston o na pera. A fà normalment quatr euv.

### Ambient
Arlongh fium e cors d'eva.

### Distribussion
A fà 'l nil a setentrion, për esempi an Scòssia, Euròpa e Asia. A passa l'invern an Europa meridional e anco' pi a meridion.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Tringa nebularia* (Gunnerus, 1767)

Categorìa:Tringa
Riparia riparia

## Riparia riparia
### Descrission
La ***Riparia riparia*** (martlèt) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dle Hirundinidae, la pì cita dle ràndole d'Euròpa . A l'é longa 12-13 cm, con n'aliura ëd 27-29 cm e a peisa 10-17 g . A l'ha la part superior dël còrp (testa, schin-a e ale) gris brun, e la part inferior bianca con na **banda grisa** an sël pét . La coa a l'é curta e pòch forcà . Ij doi sess a son smijant . Sò crij a l'é un "trrr" o "tirr" raucc.

### Ambient
A viv ant ij teren duvert davzin a l'eva: rive sabiose e fangose dij fium e lagh, cave 'd sabia e sit minerari, ant le pian-e e le colin-e fin a 1.000 méter . A nidìfica an colònie, an fasend ëd galarìe ant le rive sabiose. A fà 4-5 euv, che a cova për 13-16 di . A l'é **migrator**: a passa l'invern ant l'Àfrica sota al Sahara . A mangia dzortut inset volant (mosche, zanzare) ciapà an vòl .

### Distribussion
A nidìfica an Euròpa, Asia e América dël Nòrd . A son arconossùe vàire sot-specie . An Italia a l'é nidificant e migrant, dzortut ant la Pian-a Padan-a e an sle còste . La popolassion italian-a a l'é stimà an 5.000-10.000 cobie e a l'é an declin . A l'é classificà "Risch Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Riparia riparia** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Riparia
Tringa erythropus

## Tringa erythropus
### Descrission
La ***Tringa erythropus*** (cravëtta) a l'é n'osel limìcol ëd la famija dij Scolopacidae. A l'ha na longhëssa ëd 29-31 cm, n'aliura ëd 61-67 cm e un pèis ëd 120-205 g . Le piòte a son longhe e 'd color ross viv o arancion . Ël bech a l'é longh e drit, nèir con la part basal dël bech sota 'd color ross . La caraterìstica pì amportanta a l'é che **cambia piumagi motobin** con le stagion. An **istà** (piumagi nussial) a l'é tut nèir, con ëd cite macie bianche an sle spale e an sj'ale . An **invern** a dventa gris ciàir an sël dòrs e bianch sota, con un dzorsign bianch motobin evident . Ij giovo a l'han le part superior gris brun con ëd cite macie bianche e le part inferior bianche con ëd barëtte fin-e . An vòl, a mostra na **macìa bianca an sla schin-a** a forma d'oval .

### Ambient
A nidìfica ant le palud e le torbiere dla tundra e dla taiga ant ël nòrd . Durant le migrassion e l'invern, as treuva ant le zòne ùmide d'eva bassa, sia dossa che salmastra: lagun-e, estuari, salin-e, risere e teren fangos . A mangia cit invertebrà (inset e soe larve, verm, crostassé, molusch) e cit pess, an sërcandje ant l'eva bassa o ant la pàuta. A l'é ativ sia ëd di che 'd neuit .

### Distribussion
A nidìfica ant ël nòrd d'Euròpa e d'Asia, da la Norvegia a la Siberia oriental . A migra për l'invern an Àfrica tropical, ant l'Asia meridional e ant ël Mediterani . An Italia a l'é 'n migrant regolar e a passa l'invern an chèich zòna, dzortut an sle còste . A l'é na specie **monotìpica** (gnun-e sot-specie) . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Tringa erythropus*** Pallas, 1764

Categorìa:Tringa
Tringa stagnatilis

## Tringa stagnatilis

**Órdin**:   Charadriiformes
**Famija**:  Scolopacidae
**Géner**:   Tringa





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... 
A l'é ën cit osel.


### Ambient

Da finì.


### Distribussion
As treuva an Àfrica e Ìndia.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Tringa stagnatilis

Categorìa:Tringa
Tringa totanus

## Tringa totanus
### Descrission
Ël ***Tringa totanus*** (gambëtta rossa) a l'é un osel dl'órdin dij Caradriiformes, dla famija dle Scolopacidae. A l'ha na dimension ëd 25-30 cm, con n'overtura 'd 45-55 cm. Ël bech a l'é drit e slansà, ëd color rossastr con la ponta nèira. Le gambe a son longhe e rossastre viv. Ël piumagi d'istà a l'é brun rossastr motobin pontinà dë scuri an sël dòrs e bianch con dë strie scure an sla pansa; d'invern a dventa pì smòrt e uniform, gris brun an sël dòrs. An vol as vëd na banda alar bianca caraterìstica. A l'ha un crij sonor e penetrant, tipo "tlu-i-i".

### Ambient
As treuva ant le zòne ùmide d'eva dossa: estuari, rive 'd lagh e fium, camp inondà e pra ùmid. A mangia invertebrà aquàtich e terestr (verm, inset, crostassi cit) ch'a ciapa an campand ël bech ant l'eva o ant ël lim. A l'é motobin ativ e a sërca 'd mangé sia 'd di che 'd neuit.

### Distribussion
A fà 'l nil ant le region boreaj d'Euròpa e Asia, da la Gran Brëtagna a la Siberia. A l'é 'n migrator: d'invern a cala vers l'Euròpa meridional, l'Àfrica, l'India e l'Asia sud-oriental. An Italia a l'é present ant la pian-a Padan-a, ant le lagune adriàtiche e tiréniche, e ant le zòne ùmide interne. An Piemont a peul esse osservà, da passant o invernant, ant le risere e jë stagn.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Tringa totanus*** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Tringa
Xenus cinereus

## Xenus cinereus
### Descrission
Ël ***Xenus cinereus*** (piro-piro dël Terek) a l'é un cit osel limìcol dla famija dle Scolopacidae. A l'é longh 22-25 cm, con n'aliura ëd 57-59 cm . Soa caraterìstica pì vistosa a l'é 'l bech longh e sutil, marcatament curvà vers l'àut, ëd color giàun o arancion con la ponta nèira . Le gambe a son curte e giaunastre . Ël piumagi d'istà a l'é gris uniform an sël dòrs, con doe righe nèire a forma 'd V an sle spale, e la pansa bianca . D'invern a l'é tut gris. A l'ha pé palmà, na caraterìstica pòch comun-a an tra ij limìcoj .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide, sia d'eva dossa che salà . Durant la migrassion e l'invern, as treuva an sle còste marin-e, ant j'estuari, le salin-e e ij teren fangos . A nidìfìca ant la tunda e la taiga, an sle rive dij fium e dij lagh con vegetassion bassa . A mangia cit invertebrà (crostacé, verm, inset) . A l'é motobin viv, a cor an pressa e a fà 'n moviment ëd su e giù con la coa com ël piro-piro cit.

### Distribussion
A nidìfìca ant le region setentrionaj d'Euròpa e Asia, da la Scandinavia a la Siberia . A migra vers le còste dl'Àfrica, dl'Asia meridional e dl'Australia . An Euròpa ossidental a l'é 'n visitator ràir, ma regolar an pass. An Italia a l'é un migrant ràir e assidental, con poche osservassion minca ann, dzortut ant le zòne ùmide costiere . A l'é classificà "Minor preocupassion" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Xenus cinereus*** Kaup, 1829

Categorìa:Xenus
Tani

**Tani** ò **Tane** a l'é ël pi important dij fium ch'a rintro ant ël Pò da la man drita.

## Përcors

A nass an Liguria, an provincia d'Imperia, për peui passé an provincia ëd Coni dova a cheuj da guacia j’eve ëd sò prinsipal afluent, la Stura 'd Demont.
Dòp avèj bagnà le sità d'Alba, Ast e Lissandria, Tani a entra an Pò davzin a Bassignan-a.

## Afluent
* Stura 'd Demont
* Borbor (dòira)
* Bormia
* Berb
* Gaminela (dòira)

## Portá media mensil

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Provinsa ëd Lissandria
Categorìa:Provinsa ëd Coni‎
Categorìa:Provinsa d'Ast
Anassimandr

**Anassimandr** a l'é stàit un filòsof grech apartenù a cola che a l'é ciamà Scòla Jònica.


## La vita
Anassimandr a l'é vivù a Milet an Asia Minor, adess Turchìa.
A l'é vivù a metà dël sécol che a fa VI prima ëd Nosgnor. As dis che ant ël 546 prima ëd Nosgnor a l'avìa 64 agn.


## Ël pensé
A pensava che l'element primari a fussa na sostansa infinìa e sensa età, ma costa sostansa a podìa esse ni l'eva, ni ël feu, ni la tèra, ni l'aria. A pensava ëdcò che ël nòst a fussa mach un dij tanti mond.
A chërdìa che la Tèra a l'èissa forma cilìndrica con doe face pian-e opòste equivalente.
Conforma a la tradission, a l'ha stabilì la dàita dl'equinòssi.

A fortìa che ij fòssij a j'ero dle reste d'animaj portà dal mar a n'época motobin antica e trasformà an pera con ël passé dël temp.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Filòsof
Eràclito

## Eràclito

### Introdussion
**Eràclito** a l'é un filòsof grech pressocràtich. A l'é motobin avosà, përchè për prim a l'ha dit che «tut a scor».


### La vita
Eràclito a l'é nassù a Éfeso d'antorn al 550 prima ëd Nosgnor.


### Ël pensé
A pensava che l'element primari a fussa ël feu.
A l'é famos përché a disìa che *tut a scor*.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Eraclito
Anassìmene

## Anassìmene

### Introdussion
**Anassìmene** a l'é apartenù a cola che a l'é ciamà Scòla Jònica.


### La vita
Anassìmene a l'é vivù a Milet an Asia Minor, adess Turchìa.
A l'é vivù a la fin dël sécol che a fa VI prima ëd Nosgnor. Milet a l'é stàita pijà daj Persian ant ël 494 prima ëd Nosgnor.


### Ël pensé
A pensava che l'element primari a fussa l'aria e che ël mond a respirèissa.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Filòsof
Senòfane

## Senòfane

### Introdussion
**Senòfane** a l'é vivù ant l'Italia meridional.


### La vita
Senòfane a parla ëd Pitàgora e Pitàgora a parla ëd chiel.


### Ël pensé
A pensava che tute le còse a fusso fàite ëd tèra e d'eva. A chërdìa nen ant le divinità.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Filòsof
Paolo Conte

**Paolo Conte** a l'é un cantant nà an Ast ël 6 ëd gené dël 1937.
A l'ha ancaminà la profession d'avocat (stranòm ch'a l'ha ancora àor), për apress passé a la mùsica, soa veira passion.
A l'é arnomà an tut ël mond e a ten sovens dij consert an Fransa, Almagna, Regn Unì, Canadà e vàire d'àutri pais.
A l'ha un frel ch'as ciama Giorgio, ëdcò chiel cantant.

Conte, Paolo
Parménid

**Parménid** a l'era ën filòsof.

### Introdussion
Platon a dis che Sòcrate a l'avìa ancontrà *Parménid* e a l'avìa amparà motobin da chiel.


### La vita
**Parménid** a l'é nassù a Elea, ant l'Italia meridional e a l'é vivù ant la prima metà dël V sécol prima ëd Nosgnor.


### Ël pensé
**Parménid** a pensava che l'ùnica còsa vera a fussa l**'Un**, anfinì e anvisìbil.
A armonta a chiel l'idèja che la Tèra a l'ha forma sférica.
A pensava che ëdcò la lun-a a fussa sférica e a l'ha smonù na spiegassion ëd le fas dla lun-a scond la posission ressìproca ëd la Tèra, dla lun-a e dël sol.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Filòsof
Protàgora

## Protàgora

### Introdussion
**Protàgora** a l'é ël pì conossù dij sofista, un moviment ëd pensé dla veja Atene.


### La vita
Protàgora a l'é nassù a Abdera, com Demòcrit, antorn al 500 prima ëd Nosgor. A l'ha vivù e mostà tanti agn an Atene.


### Ël pensé
Ij sofista, com moviment, a son nen tant bin vist. Protàgora a mostava a chi a vorìa amparé a discore.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Filòsof
Calabria

La **Calabria** a l'é na region ëd l'Italia meridional, situà a la ponta dla penìsola italian-a (ël "dil" dlë stival). Sò cap-leu a l'é Catanzaro . A conta 1.832.147 abitant (2025) e a l'ha na surfassa 'd 15.222 km² .

## Geografìa
La Calabria a confin-a a nòrd con la Basilicata . A l'é bagnà a òvest dal Mar Tiren e a est dal Mar Jòni; a sud-òvest, lë Stret ëd Messin-a a la separa da la Sicilia . Ël teritòri a l'é prevalentement colinos e montagnos: le colin-e a coato ël 49,2% dla region, le montagne ël 41,8% e le pian-e mach ël 9% . Ij prinsipaj massiss a son el Polin (con la sima pì àuta dla region, ël Mont Serà Dolcedòrm, 2.267 m), la Sila (n'ampli autopian boscos) e l'Aspromont . Ij fium pì important a son ël Crati, ël Neto e le caraterìstiche fiumare (cors d'eva a régim torentissi) .

## Stòria
La region a l'ha 'd rèis antiche. A l'é stàita abità da popoj com j'Enotri e ij Brussi . A l'é stàita ël cheur dla Magna Grecia, con sità important 'me Croton (andova a l'ha vivù Pitàgora) e Locri . A l'época roman-a a l'era part dla *Regio III Lucania et Bruttii* . D'apress a l'é stàita dominà da Bizantin, Norman, Svevi, Angioin e Aragonèis . Dël 1860 a l'é intrà ant ël Regn d'Italia con la spedission dij Mila . La region a l'é caraterisà da na granda diversità lenghìstica, con la presensa ëd minoranse grecàniche, arbëreshe e ossitan-e .

## Monument e Leu d'anteresse
La Calabria a goerna 'd tresor artìstich e naturaj. Ant ël Museo Archeològich ëd Reggio Calabria a son conservà ij famos Bronz ëd Riace . D'àutri sit amportant a son Capo Colonna (antica colonia greca) e ij borgh medievaj com Pentedattilo . La region a l'ha tre parch nassional: ël Parch dël Pollino (ël pì grand d'Italia), ël Parch dla Sila e 'l Parch ëd l'Aspromont . Le coste a son famose për la blëssa dël mar, con destinassion com Tropea, Capo Vaticano e la Riviera dij Cedri .

## Economìa
Tradissionalment basà an sl'agricoltura (euli, agrum, vin), ant j'ùltim agn l'economìa dla region a l'ha mostrà 'd segnaj positìv. Dël 2025, ël PIL a l'é chërsù d'1,3%, dzortut grassie a l'industria alimentar, le costrussion (ligà al PNRR) e ij servissi . L'ocupassion a l'é aumentà e la disocupassion a l'é calà . La Calabria a l'é 'dcò 'n produtor amportant d'euli d'uliva e d'agrume . Ël turism a l'é 'n setor an chërsùa, possà da le blësse naturaj e dai sit archeològich .

## Aministrassion
La region a l'é spartìa an sinch provinse: Catanzaro (capleugh), Cosensa, Croton, Res ëd Calabria e Vibo Valentia .
Ël President dla Region a l'é Roberto Occhiuto (dal 2021) .

## Sità e provinse
La Calabria a l'ha 5 provinse:
* Catanzaro (CZ)
* Cosensa (CS)
* Croton (KR)
* Res ëd Calabria (RC)
* Vibo Valentia (VV)

## Anliure esteriore
* Sit istitussional
Umbria

L' **Umbria** a l'é na region d'Italia.
Sò cap-leu a l'é Perugia.
A conta 880.086 abitant e a l'ha na surfassa ëd 8.456 km².

## Geografìa
L'Umbria a confin-a a òvest e a nòrd-òvest con la Toscan-a, a est e a nòrd-est con le Marche, a sud e a sud-òvest con ël Lassio.
Ël 29,3% dla region a l'é fait da colin-e e lë 70,3% da brich.
Ël fium prinsipal a l'é ël Téver.

## Sità e provinse

L'Umbria a l'ha 2 provinse:
* Perugia (PG)
* Terni (TR)

## Aministrassion
La pressidentëssa dla Region a l'é Donatella Tesei (dal 11/11/2019).

## Anliure esteriore
* Sit istitussional
Abruss

L**'Abruss** (*Abruzzo* an italian) a l'é na region d'Italia.
Sò cap-leu a l'é L'Àquila.
A conta 1.305.833 abitant e a l'ha na surfassa ëd 10.831 km².

## Geografìa
L'Abruss a confin-a a nòrd con le Marche, a sud-òvest con ël Lassio e a sud con ël Molise. A est a l'é bagnà dal Mar Adriàtich.
Ël 34,9 dla region a l'é fait da colin-e e ël 65,1% da brich.

## Sità e provinse

L'Abruss a l'ha 4 provinse:
* Chieti (CH)
* L'Àquila (AQ)
* Pescara (PE)
* Téramo (TE)

## Aministrassion
Ël Pressident dla Region a l'é Marco Marsilio (dal 23/02/2019).

## Anliure esteriore
* Sit istitussional
Pulia

La **Pulia** (*Puglia* an italian) a l'é na region del Meridion d'Italia.
Sò cap-leu a l'é Bari.
A conta 4.029.053 abitant e a l'ha na surfassa ëd 19.540 km².

## Geografìa
La Pulia a confin-a a nòrd con ël Molise e a òvest con la Campania e la Basilicà. A l'é bagnà a nòrd-est dal Mar Adriatich e a sud dal Mar Jòni.
Ël 53,3% dla region a l'é fait da pian-e, ël 45,3% da colin-e e mach l'1,4% da brich.

## Sità e provinse

La Pulia a l'ha 6 provinse:
* Bari (BA)
* Barletta-Andria-Trani (BT)
* Brìndisi (BR)
* Fògia (FG)
* Lece (LE)
* Tàranto (TA)

## Aministrassion
Ël President dla Region a l'é Michele Emiliano (dal 26/06/2015).

## Anliure esteriore
* Sit istitussional
Anassàgora

### Introdussion
Filòsof, fìsich, astrònom e matemàtich, **Anassàgora** a l'é stàit ël prim a porté la filosofìa an Atene.


### La vita
Anassàgora a l'é nassù a Clasomene, ant la Jònia, antorn al 500 prima ëd Nosgnor, a l'é vivù a Atene dal 462 al 432 prima ëd Nosgnor e peui a l'é dovù torné an Jònia.
A l'é mòrt a Lampsaca dël 428 aGC.

### Ël pensé
Anassàgora a pensava che tut a fussa divisìbil a l'anfinì. A pensava ëdcò che minca cita part a contenèissa tùit i 4 element, e che a smijèissa fàit ëd l'element che a l'era an magioransa.

A fortìa che 'l Sol a l'é na pera afoà pì granda che ël Peloponèis e sòn a l'ha falo andé an përzon, dont a l'é surtì mersì a sò amis Péricle, e a la chità Atene.
A l'ha passà ël temp an përzon an sërcand d'arzòlve la quadradura dël sercc.

A l'é stàit ël prim a spieghé j'ecliss e a capì che la lus ëd la lun-a a l'é l'arfless ëd cola dël sol.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Anassagora
Anassagora
Anassagora
Anassagora
Categorìa:Siensià dël V sécol aGC
Leucip

### Introdussion
**Leucip**, ansema a Demòcrit, a l'é conossù com *atomista*.


### La vita
Leucip a l'é nassù a Milet, ant la Jònia, e a l'ha vivù antorn al 440 prima ëd Nosgnor.


### Ël pensé
Leucip a pensava che tut a fussa fàit d'àtom, ma as sa pòch ëd pì.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Filòsof
Basilicà

La **Basilicà** o **Lücannia** (*Basilicata* o *Lucania* an italian) a l'é na region dël Meridion d'Italia.
Sò cap-leu a l'é Potensa.
A conta 562.869 abitant e a l'ha na surfassa ëd 10.073,32 km².

## Geografìa
La Basilicà a confin-a a est con la Pulia, a sud con la Calabria e a òvest con la Campania. A l'é bagnà a sud-est dal Mar Jòni e a sud-òvest dal Mar Tireni.
Ël 45,1% dla region a l'é fait da colin-e, ël 46,8% da brich e mach l'8% a l'é an pian.

## Sità e provinse

La Basilicà a l'ha 2 provinse:
* Matera (MT)
* Potensa (PZ)

## Aministrassion
Ël Pressident dla Region a l'é Vito Bardi (dal 16/04/2019).

## Anliure esteriore
* Sit istitussional
Claude-Gaspard Bachet

Matemàtich, filòsof, teòlogh, poeta e scritor fransèis, nassù a Bourg-en-Bresse ël 9 d'otóber dël 1581 e mòrt ambelelì ël 26 ëd fërvé dël 1638.
**Claude-Gaspard Bachet**, sgnor ëd **Méziriac**, a l'ha ambrassà tuta la coltura ëd soa época.

Dël 1621 a l'ha girà an latin l*'Arithmetica* ëd Diofant, an arportard soe arflession an sël soget.
Për esempi, a l'é chiel che për prim a l'ha enonsià ël teorema ëd Bézout për j'antregh prim antra 'd lor.
A l'é an sla bordura ëd soa tradussion ëd Diofant che Fermat a enonsia sò avosà teorema.

Ant ël 1635 a l'é intrà a l'Academia Fransèisa.

## A pòrto sò nòm
*Teorema ëd Bachet.

## Euvre prinsipaj
*Problèmes plaisants et délectables qui se font par les nombres (1612, 1624, euvra ëd divertiment matemàtich).

Bachet, Claude-Gaspard
Bachet, Claude-Gaspard
Bachet, Claude-Gaspard
Bachet, Claude-Gaspard
Bachet, Claude-Gaspard
Lesa (utiss)

La **lesa** a l'é n'arnèis ch'as dovrava na vòlta 'n montagna për rablé 'l bòsch ò 'l fèn.

A l'é fàit come 'n gròss baruss, con na cobia ëd doe frà da sota e 'n taolass për bute-je la ròba d'ansima.
As tirava con doe gròsse còrde che 'n cèrti pòst a ciamo *soàtro* e as fërmava ant ël drìt con ëd caden-e ch'a së s-ciamo *etròp*.

Lesa
Marin Mersenne

Matemàtich e filòsof, ciamà ëdcò *Mersennus*.
L'abà **Marin Mersenne** a l'era nassù a Oizé (Fransa) l'8 dë stèmber dël 1588 e a l'é mòrt a Paris ël 1m dë stèmber dël 1648.

Apress d'esse intrà ant l'órdin dij mìnim dël 1611, Mersenne a l'ha studià matemàtica e a l'ha mostrala a j'àutri fra e a le seur dël convent dij mìnim ëd Nevers.
Eut agn apress a l'ha tramudà a Paris, ant ël monasté dla Nonsià, davzin a piassa Real, leu ëd rancontr ëd j'anteletuaj.
Mersenne a l'ha podù rancontré j'àutri matemàtich parisin, ma a l'é restà dësmarcorà da l'arzistensa ëd costi-sì a comuniché antra 'd lor e con chiel.
Antlora chiel, për ancoragé ij matemàtich a partagé soe idèje e a travajé con spìrit ëd colaborassion, a l'é butasse a organisé dij rëscontr regolar.

Pr'ëspantié j'anformassion an sij progress pì neuv, Mersenne a l'ha viagià an tuta la Fransa.
Apress soa mòrt, a l'han trovà an soa stansia un baron ëd litre scrivùe da stanteut corëspondent diferent.

## Soe contribussion sientìfiche
Dël 1615 a l'ha antroduvù la siclòida tanme ël leu dij pont dissegnà da 'n pont ëd na sirconferensa ëd raj b cand na sirconferensa consèntrica ëd raj a a rola sensa strusé an sna reta.

An soa euvra *Harmonie universelle*, a l'ha studià la relassion antra l'autëssa dël son ëd na còrda ch'a vibra e la frequensa dle vibrassion.
An contand ël nùmer ëd vibrassion al second ëd còrde longhe a l'ha riussì a determiné la costanta ëd proporsionalità k ant l'ugualiansa:
:frequensa=k \frac { \sqrt{a}}{b \sqrt{c}},
anté che
:a=tension,
:b=longheur,
:c=massa për unità ëd longheur.

Anviron dël 1636 a l'ha fàit la prima mzura dl'andi dël son, an ëmzurand l'antërval ëd temp antra 'l moment ch'as vëdìa la lòsna d'un canon ch'as trovava a na distansa conossùa e ël moment ch'as na sentìa ël tron.

## A pòrto sò nòm
*Nùmer ëd Mersenne.

## Euvre prinsipaj
**Harmonie universelle* (1636-1637).
**Cogitata physico-mathematica* (1644).

Mersenne, Marin
Mersenne, Marin
Mersenne, Marin
Gael Garcìa Bernal

**Gael Garcìa Bernal** a l'è n'ator nà ël 30 ëd novèmber 1978 a Guadalajara, ant lë Stat ëd Jalisco, an Méssich. Fieul d'ator, a l'ha ancaminà a fé part dël mond dlë spetàcol quand ch'a l'avìa mach un ani, an recitand an vàire soap-operas e programa televisiv; da l'età ëd 19 agn, a l'ha tacà a piè part com përsonagi prinsipal an film ëd regista famos, coma Pedro Almodóvar, Walter Salles, Alfonso Cuarón, Alejandro González Iñárritu e Michel Gondry.

## Filmografìa

García Bernal, Gael
Stanisław Konarski

**Stanisław Konarski** (dont ël nòm ver a l'era **Hieronim Franciszek Konarski**) a l'era nassù a Żarczyce ij 30 dë stèmber dël 1700 e a l'é mòrt a Varsavia, Polònia, ij 3 d'ost dël 1773.
A l'é stàit pedagògh, arformador dl'educassion, scritor polìtich, poeta, scritor ëd teatro.
A l'era monio ant jë scolop e a l'é stàit ël prinsipal precursor dl'Anluminism an Polònia.

Konarski a l'avìa studià dal 1725 al 1727 al Collegium Nazarenum a Roma, anté ch'a l'era dventà ansegnant ëd retòrica. D'apress, a l'avìa viagià an Fransa, n'Almagna e n'Àustria pr'agrandì soa educassion. 

Dël 1730 a rintra an Polònia e a ancamin-a a travajé a na neuva edission ëd drit polonèis (*Volumina legum*). 

Dal 1736 a mostra al Collegium Resoviense a Rzeszów. Dël 1740 a fonda ël Collegium Nobilium a Varsavia, na scòla d'ecelensa pr'ij fieuj dla cita noblëssa (*szlacht*). D'apress, a arforma l'educassion djë scolop an Polònia, conforma a sò programa educativ (*Ordinationes Visitationis Apostolicae...*, 1755). Soe arforme a son ëdventà n'arferiment amportant ant la lòta për la modernisassion dël sistema educativ polonèis dël sécol ch'a fa XVIII.

Da na mira polìtica, a l'ancamin Konarski a l'era davzin al re Stanislao Leszczynski; pì tard, as apròcia a la famija Czartoryski e a re Stanislao August Poniatowski. A partissipava a j'avosà *disné dël giòbia*. 
Stanislao August Poniatowski a l'ha fàit fabriché na mudaja an onor ëd Konarski, con sò ritrat e l'iscrission bin merità *Sapere auso*.

## References


Konarski, Stanislaw
Luis XIV ëd Fransa

**Luis XIV**, batesà *Louis-Dieudonné* e stranomà *ël Re Sol*, o *ël Grand*, a nassir a Saint-Germain-en-Laye ai 5 dë stèmber dël 1638.
A venn re 'd Fransa ch'a l'ha mach sinch agn, a la mòrt ëd sò pare Luis XIII.
Soa mare Ana d'Àustria a garantiss la regensa: a son ij temp ëd la Fronda (1648-1653), l'arvira dl'àuta noblëssa e dël pòpol ëd Paris.
Dël 1660 Luis XIV a maria Marìa Teresa, anfanta dë Spagna.
L'ann dop, a la mòrt ëd sò parin e prim ministr ël cardinal Masarin, ël re a nonsia ch'a governërà ëd përson-a.
A ten consèj tuti ij di e as sirconda ëd ministr fidej.

Ij prim vint agn ëd regn përsonal a son ij pì vajant.
Con Colbert a men-a la riorganisassion aministrativa e finansiaria dlë stat, ël dësvlup dël comersi e dla manifatura.
Con Louvois a arforma l'armada e a cheuj tanti sucess militar.

Antra soe arforme a-i é staje l'antrodussion d'un sistema ëd pension, për dle profession gropà ai sò anteresse: ël regim ëspecial dij marin a l'é creà dël 1673, col ëd l'Opéra ëd Paris dël 1698.
A l'ha possà ël dësvlup dj'art e dle siense.
A l'ha fàit costruì ël palass ëd Versailles.

A meuir a Versailles ël 1m dë stèmber dël 1715, dòp ëstantedoi agn ëd regn.

Categorìa:Re ëd Fransa
Monza

**Monza** (*Munscia* an dialèt brianseul) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 122.671 abitant , ant la provinsa ëd Monza e dla Briansa.

## Aministrassion
Ël sindich a l'é Paolo Pilotto (dal 28 Giugn 2022).

## Sità gemelà
Monza a l'é gemelà con:
*  Indianapolis, Stat Unì
*  Praga, Repùblica Ceca

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Monza e dla Briansa
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Lassio

Ël **Lassio** (*Lazio* an italian) a l'é na region d'Italia.
Sò cap-leu a l'é Roma, ch'a l'é 'dcò la capital dlë stat antregh.
A conta 5.879.082 abitant e a l'ha na surfassa ëd 17.232 km².

## Geografìa
Ël Lassio a confin-a a nòrd-òvest con la Toscan-a, a nòrd con l'Umbria, a nòrd-est con le Marche, a est con j'Abruss e 'l Molise e a sud-est con la Campania. Ant la sità ëd Roma as treuva ël Vatican.
A òvest a l'é bagnà dal Mar Tiren.
Ël 54% dla region a l'é fait da colin-e, ël 26,1% da brich e ël 19,9% a l'é an pian.
Ël fium prinsipal a l'é ël Téver.

## Sità e provinse

Ël Lassio a l'ha 5 provinse:
* Frosinon (FR)
* Latin-a (LT)
* Rieti (RI)
* Roma (RM)
* Viterb (VT)

## Aministrassion
Ël Pressident dla Region a l'é Nicola Zingaretti (dal 12/06/2013 - second mandà: 2018-).

## Anliure esteriore
* Sit istitussional
Prato

**Prato** a l'é na sità dla Toscan-a ëd 185.660 abitant, capleugh ëd l'omònima provinsa.

## Stòria
A l'época roman-a a-i era ant la campagna un sènter econòmich dit *Pagus Cornius*, dont a l'é nà ant l'Età ëd mes n'aglomerassion ciamà *Borgh al Còrnio*.

A l'época longobarda, Prato a l'é trovasse sota la tua dël cont Ildebrand.
Ël fieul ëd chiel-sì, Albert, a l'ha fondà la potenta famija dj'Albert, dont ij mèmber a dventran ij gran sgnor dla Toscan-a feodal.

La comun-a as dësvlupa tanme j'àutre sità toscan-e: dël 1187 Prato a l'é arconossù comun-a lìbera da l'imperator.
Des agn pi tard a rampiassa ël cónsol con ël podestà che, a soa vira, a lassa 'l pòst al capitani dël pòpol.
A parte dal 1248 Prato a dventa na base amperial an sla stra ëd Pulia.
Ëd cost cò la potensa amperial a testimònia ancor ancheuj ël Castel imperial, castel fortificà con ij merlo ghiblin costruì da l'imperator Federich II ëd Hohenstaufen an sle fondamente dl'antich castel comital dj'Albert.
A col época a restava fòra dai murajon dla sità alvà ant ël sécol ch'a fà XII, ma a l'interior dla cinta dël sécol ch'a fà XIV, ancor bin conservà.

A la fin dla dominassion dij Hohenstaufen a s-ciòpo dle ruse antestin-e, amplificà da la pression ch'a ven da fòra da le sità guelfe e ghiblin-e.
Dël 1313 ël goern comunal a ciama la protession ëd la ca real d'Angiò ëd Nàpoli la qual, dël 1351, a ven la sgnorìa ëd Prato a Firense.

Ant ël sécol ch'a fà XVI, antramentre che j'art a foson-o grassie al mecenatism dij Médici, la conomìa a subiss dle pèrdite dont as libererà mach ant ël sécol ch'a fa XIX.

Dal 1992 a l'é capleu ëd provinsa.

## Leu d'anteresse
* Ël dòm ëd Sant Ësteo
* La cesa ëd San Dumini
* La cesa ëd San Fransesch
* La cesa ëd Santa Marìa dle Përzon
* Ël castel amperial
* Ël Musé Luigi Pecci
* Ël Musé ëd pitura mural

## Aministrassion
Ël sindich a l'é Roberto Cenni (dal 22/06/2009).

## Sità binele

Prato a l'é binelà con:
*  Bir Lehlu, Repùblica Àraba Saharawi Democràtica
*  Changzhou, Cin-a
*  Ebensee, Àustria
*  Nam Dinh, Vietnam
*  Pabianice, Polònia
*  Roubaix, Fransa
*  Sarajevo, Bòsnia e Erzegòvina
*  Wangen im Allgäu, Almagna

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Campania

La **Campania** a l'é na region dël Meridion d'Italia.
Sò cap-leu a l'é Nàpoli.
A conta 5.778.977 abitant e a l'ha na surfassa ëd 13.671 km².

## Geografìa
La Campania a confin-a a nòrd-òvest con ël Lassio, a nòrd con ël Molise, a nòrd-est con la Pulia, a est e a sud con la Basilicà.
A l'é bagnà a òvest dal Mar Tireni.
Ël 50,8% dla region a l'é fait da colin-e, ël 34,6% da brich e ël 14,7% a l'é an pian.

## Sità e provinse

La Campania a l'ha 5 provinse:
* Avlin (AV)
* Benevènt (BN)
* Caserta (CE)
* Nàpoli (NA)
* Salern (SA)

## Aministrassion
Ël President dla Region a l'é Vincenzo de Luca (dal 18/06/2015).

## Anliure esteriore
* Sit istitussional
Euròpa

L**'Euròpa**, opura **Europa**, a l'é un continent e a fa part dl'Eurasia.
A l'ha na surfassa ëd 10.400.000 km² e a conta apopré 799.000.000 abitant.
Ël nòm a deriva dal grech antich *Ευρώπη*, ch'a veul dì *grand euj*.

## Jë Stat
L'Euròpa, a conta 47 Ëstat (tre Stat a l'han na part an Euròpa e na part an Asia):
* Albanìa (Tiran-a)
* Andorra (Andorra la Vella)
* Àustria (Vien-a)
* Belgi (Brussel)
* Bielorussia (Minsk)
* Bòsnia e Erzegòvina (Sarajevo)
* Bulgarìa (Sòfia)
* Croassia (Zagabria)
* Danimarca (Copenàghen)
* Estònia (Tallin)
* Federassion Russa (Mosca) - (la porsion europenga a l'é ël teritòri a òvest dj'Uraj e dël fium Ural; ël Càucaso russ a l'é sovens considerà part ëd l'Euròpa për rason stòriche e colturaj)
* Finlandia (Helsinki)
* Fransa (Paris)
* Gërmania (Berlin)
* Grecia (Atene)
* Irlanda (Dublin)
* Islanda (Reykjavík)
* Italia (Roma)
* Kazakistan (Astana) - (la porsion europenga a l'é ël teritòri a òvest dël fium Ural)
* *[[Kosovo]] ([[Prìstina]])* - (teritòri sota protession anternassional, reclamà da la Serbia)
* Letònia (Riga)
* Liechtenstein (Vaduz)
* Lituania (Vilnius)
* Lussemborgh (Lussemborgh)
* Macedònia dël Nòrd (Skopje)
* Malta (La Valëtta)
* Moldavia (Chişinău)
* Mònaco (Mònaco)
* Montnèigr (Podgorica)
* Norvegia (Òslo)
* Pais Bass (L'Aja e Amsterdam)
* Polònia (Varsavia)
* Portugal (Lisbon-a)
* Regn Unì (Londra)
* Repùblica Ceca (Praga)
* San Marin (Sità ëd San Marin)
* Romanìa (Bùcarest)
* Serbia (Belgrad)
* San Marin (Sità ëd San Marin)
* Sità dël Vatican
* Slovachia (Bratislava)
* Slovenia (Lubian-a)
* Spagna (Madrid)
* Svessia (Stocòlma)
* Svìssera (Berna)
* Turchìa (Ankara) - (la part euròpenga a pija ij teritòri a nòrd-òvest dël Bòsfor e dla strèita dij Dardanej)
* Ucrain-a (Kijv)
* Ungherìa (Bùdapest)

A i son ëdcò quatr stat ch'a son geograficament an Asia, ma sovens a son considerà part dl'Euròpa per rason stòriche e colturaj:
* Armenia (Erevan)
* Azerbaigian (Baku)
* Cipro (Nicosìa)
* Geòrgia (Tbilisi)

## Anliure esterne
Provincia ëd Prato

La **Provincia ëd Prato** a l'é an Toscan-a e a comprend 7 comun.
A l'ha na surfassa ëd 365 km² e a conta 238.826 abitant.
Sò capleugh a l'é Prato.

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la provincia ëd Bològna, an Emilia-Romagna, a est e a sud con la provincia ëd Firense e a òvest con la provincia ëd Pistòja.

## Stòria
A l'é stàita istituìa dël 1992, dëstacandse da la provincia ëd Firense. 

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Lamberto Nazzareno Gestri (dal 22/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Prato
Categorìa:Toscan-a
Sien-a

**Sien-a** (*Siena* an italian) a l'é na sità dla Toscan-a ëd 54.123 abitant , capleugh ëd l'omònima provincia.

## Stòria
Dal 313 a Sien-a a-i é staje un vëscovà.

La sità a së slarga e a dventa lìbera comun-a a parte dal sécol ch'a fà XII, con l'elession ëd cónsoj.
A la mòrt ëd l'imperator Federich II, Firense e Sien-a as frontegio an na bataja vnùa arnomà ël 4 Stèmber 1260, ai pe dla colin-a Montaperti, a est ëd Sien-a.
Bele che l'armèja dij guelf fiorentin a fussa bin pi numerosa, ij ghiblin senèis a l'han trionfà giutà da le sità alià, Pisa e Corton-a, partisan-e dl'imperator, e dij sivalié alman mandà dal re Manfred, fieul ëd Federich II.

A la mità dël sécol ch'a fà XIV la classa dij mërcant a riva al podèj.
Cost-sì a cangia peui 'd man vàire vire fin-a a che, dël 1555, apress n'assedi afros, j'8000 dzorvivù a consigno Sien-a a Còsim I dij Médici e a sò alià Flip II.
Giumaj la sità a aparten al granducà 'd Toscan-a, sota l'autorità ëd Firense.

## Religion
Sant patron ëd Sien-a a son Marìa, Pero, Pàul, Vitor, Ansan, Savin, Cressensi.

## Leu d'anteresse
* Ël dòm ëd Santa Marìa Assonta
* Ël batisteri ëd San Gioann
* La cesa ëd San Dumini
* Palass Sansedoni
* Ël Palass Pùblich
* Palass Chigi-Saracini
* Palass Buonsignori
* Palass Tolomei
* Palass Salimbeni

### Le fontan-e
Le sinch pi grande fontan-e 'd Sien-a a smijo a 'd fortësse, përchè a ventava protege l'eva ant la sità ch'a n'avìa pòca.
Un-a dle fontan-e comunaj pi antiche e pi bele a l'é l'adoss Branda, an contrà 'd Fontebranda, batìa ai pe d'un ròch ert.
As andasìa ambelessì a pijé l'eva già anviron ant l'ann 1000, ma a l'é mach da la mità dël sécol ch'a fà XIII ch'a l'ha sò aspet atual, ch'a arpija le forme gòtiche dla ca dla comun-a.
La fassada an mon ancoronà 'd merlo as duverta con tre gran arcade an ogiva.
Ël quarté dantorn a la fontan-a na vira a l'era abità da tenzior, afaitor e cardèire.

An piassa dël Camp as alva la monumental adoss Gaia, inaugurà dël 1414.

## Feste e manifestassion
* Palio dle contrà: corsa ìpica stòrica an piassa, ai 2 luj e 16 ost
* Sman-a musical senèisa: festival ëd mùsica, la dariera sman-a ëd luj

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Maurizio Cenni (dal 13/05/2001 -second mandà: 2006-).

## Sità binele
Sien-a a l'é binelà con:
*  Avignon, Fransa
*  Dura, Palestin-a
*  Weimar, Almagna
*  Wetzlar, Almagna

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Aress

**Aress** (*Arezzo* an italian) a l'é na sità dla Toscan-a ëd 95.853 abitant, capleugh ëd l'omònima provinsa.

## Stòria
Ant ël sécol ch'a fà VII aGC, an s'un promontòri ch'e dominava l'Arn, j'etrusch a l'han fondà *Arretium*.
A parte dal V sécol aGC ël travaj dël metal a l'ha fàit d'ës borgh na sità amportanta dla dodecàpoj etrusca.

Batù da Roma a la fin dël III sécol aGC, Aress a dev fornije d'arme e d'utiss për la guèra contra ij cartaginèis.
Për ess-se butasse contra Sila durant la guèra sivila roman-a, la sità a conòss un declin temporani, dont as àussa torna mach sota August grassie a la produssion andustrial ëd siràmica.

Dël 1289 Aress a l'é stàit batù da Firense.

## Religion
Ij patron d'Aress a son san Donà e sant Ësteo.

## Leu d'anteresse
* Dòm ëd San Donà
* Cesa ëd San Fransesch
* Cesa ëd Santa Marìa dle Grassie
* Piev ëd Santa Marìa
* Musé archeològich
* Palass Bruni-Ciocchi e Musé d'art medieval e moderna
* Ca Vasari

### Piassa Granda
Ai pe dla fortëssa dij Médici as duverta la Piassa Granda, na gran piassa trapessoidal, da sempe sènter dla vita comunal.
Al di d'ancheuj ambelessì as dësrolo ij torné tradissionaj, tanme la Giòstra dij sarasin, ch'a va anans dal sécol ch'a fà XVI, e l'arnomà mërcà dj'antichità.

## Feste e manifestassion
* Giòstra dël sarasin: defilé stòrich e gieugh ëd sivalié, la prima dumìnica dë stèmber

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Fanfani (dal 29/05/2006).

## Sità binele

Aress a l'é binelà con:
*  Bedford, Regn Unì
*  Eger, Ungherìa
*  Montenars, Italia
*  Saint-Priest, Fransa
*  Viseu, Portugal

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Grosset

**Grosset** (*Grosseto* an italian) a l'é na sità dla Toscan-a dë 79.965 abitant , capleugh ëd l'omònima provinsa.

## Stòria
Antra 'l sécol cha fà IX e col ch'a fà XIII, sota la famija Aldobrandeschi, Grosset a l'é dventà n'amportanta crosiera ëd comunicassion an sla via Aurelia, ch'a gionzìa Roma a Pisa.
La sità a restava an sla riva dël mar (a l'é artrovasse a l'anterior dle tére mach pi tard, cand ël delta dl'Ombron a l'é stàit ampinì).
Dël 1336 Grosset a l'é finì sota l'autorità ëd Sien-a; a la dësconfita ëd Sien-a, dël 1554, a l'é passà sota la dominassion fiorentin-a.
Còsim I dij Médici a l'ha fàit fabriché da Baldassarre Lanci na neuva cinta esagonal, con un bastion an minca 'n canton e un murajon ëd fortificassion sircondà da 'n fossà ampinì d'eva gionzù a dij canaj, ëd fasson ëd podèj trasporté le mërcansìe e ij materiaj për barca.
Ant ël sécol ch'a fà XIX ij rampar a son ëstàit trasformà an spass-giada duverta al pùblich.

## Leu d'anteresse
* Ël dòm ëd San Lorens
* La cesa ëd San Fransesch
* La cesa ëd San Pe
* Ël musé archeològich e d'art dla Marema

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Emilio Bonifazi (dal 29/05/2006).

## Sità binele

Grosset a l'é binelà con:
*  Birkirkara, Malta
*  Cottbus, Gërmania
*  Dimitrovgrad, Bulgarìa
*  Kashiwara, Giapon
*  Montreuil, Fransa
*  Narbonne, Fransa
*  Sainte-Marie-de-la-Mer, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Livorn

**Livorn** (*Livorno* an italian) a l'é na sità dla Toscan-a ëd 160.891 abitant , capleugh ëd l'omònima provinsa.

## Stòria
Massionà a parte dal 1027, la cita sità toscan-a ëd *Portus Liburni* a l'é stàita dotà a parte dal sécol ch'a fà XII d'un pòrt fortificà.

Dagià ch'a restava ël pont pi bass ëd lë sboch ëd l'Arn, ël prim granduca ëd Toscan-a, Còsim I dij Médici, a l'ha decidù - ëdcò an rason dl'ansabiament dël pòrt ëd Pisa - ëd fé 'd Livorn ël neuv gran pòrt toscan.
Tutun la realisassion dël proget a l'ha ancaminà mach sota 'l regn dij sò fieuj Fransesch I e Ferdinand I dij Médici, ant ël darié quart dël sécol ch'a fà XVI.
Ferdinand I a l'ha fàit promulghé j'arnomà lej ëd Livorn dël 1593, ch'a concedìo la libertà ëd sogiorn, ëd comersi e ëd religion.

Livorn a l'é tòst ëdventà la sconda sità ëd Toscan-a.
Dël 1838 a contava sent ca 'd comersi ebree (dal 1603 a-i é staje na sinagòga) e vintessinch ca 'd comersi anglèise.

Apress ëd neuve trasformassion urbanìstiche ant ël sécol ch'a fà XIX e ij travaj d'arcostrussion séghit a la sconda guèra mondial, Livorn a l'é dventà ancheuj un-a dle prinsipaj sità portuaj dël Mediterani, con un grand pòrt ëd mërcansìe, d'amportante liure marìtime, dle rafinerìe e la sede dl'Academia italian-a dla marin-a.

## Leu d'anteresse
An sël vej pòrt, an piassa Micheli, as alva ël monument a Ferdinand I con ai sò pe quatr përzoné négher, ij *Quatr mòro*, ancadnà.
* Vila Minbelli
* Ël dòm ëd San Fransesch
* La cesa dij Grech unì
* La Neuva Sinagòga

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Filippo Nogarin (dal 09/06/2014).

## Sità binele

Livorn a l'é binelà con:
*  Bat Yam, Israel
*  Guadalajara, Spagna
*  Haiphong, Vietnam
*  Novorossijsk, Russia
*  Oakland, Stat Unì d'América

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Categorìa:Comun dla provincia ëd Livorn
Pisa

**Pisa** a l'é na sità dla Toscan-a d' 87.166 abitant, capleugh ëd l'omònima provinsa.

## Stòria
An sël delta ëd doi cors d'eva, ël Serchio e l'Arn, an s'na lagun-a, a l'é stàita probabilman fondà a parte dal sécol ch'a fà VII aGC na colònia ëd comersi ëd marin grech o etrusch, ch'a l'han dit *Pisa* (sboch).

Dël 180 aGC Pisa a l'é vnùita colònia roman-a e, sota l'imperator August, a l'é an costa colònia, ciamà antlora *Colonia Julia obsequens*, ch'a l'é stàita basà la flòta.

A la fin dël sécol ch'a fà IX, antant che tut lë spassi mediterani a l'era sota contròl islàmich, a l'han ancaminà le spedission vitoriose dla flòta pisan-a contra ij pirata mòro.

A la fin dël sécol ch'a fà XI, l'imperator e ël vësco ëd Roma a l'han arconossù la constitussion pisan-a, dont l'aplicassion as dëstendìa bin dë dlà dij termo dla sità.
Dël 1091 Pisa a l'é dventà n'arsivëscovà e, dël 1162, l'imperator Federich Barbarossa a l'ha arconossù l'autorità ëd Pisa s'un teritòri costié ch'a andasìa da la Liguria al Lassio.
Ma dagià che la sità a l'era n'alià fidela djë Staufer, con la fin ëd costa dinastìa, dël 1250, a l'é ancaminà ël declin ëd Pisa.

## Leu d'anteresse
### La piassa dij Miràcoj
Camp dij Miràcoj a constituiss n'ansem armonios ch'a radun-a ël batisteri, ël dòm, ël cioché e ël campossanto che la repùblica pisan-a a l'ha fàit batì ai temp ëd sò splendor.

Na necròpoj, postà antlora fòra dij murajon dl'aglomerassion, a ufrìa lë spassi necessari a st'ansem bin proporsionà dont ël pian as anspira a la disposission dij templi antich e dle prime cese cristian-e ëd Roma.
La costrussion a l'é ancaminà con le fondamente dla catedral ëd Santa Marìa Assonta, dël 1063.
Mincadun-a dle fas d'esecussion dël proget a arpijava lòn ch'a esistìa già an butand l'acent su diferente forme d'arch, ma goernand sempe ël màrmol coma material.

### Àutri edifissi
* Palass dl'orlòge
* Palass dij sivalié
* Cesa ëd Sant Ësteo dij Sivalié
* Cesa ëd Santa Marìa dla Spin-a
* Dòm ëd Santa Marìa Assonta (Pisa)
* Musé nassional ëd San Maté

## Feste e manifestassion
* Regà stòrica ëd San Ranié: festa e regà an onor ëd san Ranié, ai 17 ëd giugn

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marco Filippeschi (dal 28/04/2008).

## Sità binele

Pisa a l'é binelà con:
*  Akko, Israel 
*  Angers, Fransa
*  Corumbà, Brasil
*  Hang Zhou, Cin-a
*  Niles, Stat Unì d'América
*  Unna, Almagna

## Anliure esterne
* Sit istitussional