Lenghe romanze

A së s-ciamo **lenghe romanze**, o **lenghe neolatin-e**, le lenghe che a derivo dal latin.
Le lenghe romanze as divido an **lenghe romanze ossidentaj** e **lenghe romanze orientaj**, pì o meno a l'autëssa dla linia La Spessia-Rìmin, descrivùa da Walter von Wartburg (1950).

Le lenghe romanze che a l'han avù un còdes ISO 639-3 da la relativa Registration Autority a son:

* lenghe romanze ossidentaj:
** lenghe ibériche:
*** lenga mosarabica
*** lenga aragoneisa
*** lenga catalan-a
*** lenghe asturian-e:
**** lenga asturian-a
**** lenga mirandèisa
*** lenghe spagneule:
**** lenga spagneula
**** lenga giudé-ladin
**** lenga estremaduran-a
**** lenga spagneula/Loreto-Ucayali
*** lenghe portughèise:
**** lenga portughèisa
**** lenga galissian-a
**** lenga fala
** lenghe sardagneule
*** lenga sassarèisa
*** lenga galurèisa
*** lenga logudorèisa
*** lenga campidanèisa

** lenghe gal-romanze:
*** lenga franch-provensal
*** lenghe fransèise:
**** lenga fransèisa
**** lenga fransèis/Cajun
**** lenga picarda
**** lenga valon-a
**** lenga zarfatica (lenga mòrta)
*** lenga ossitan-a = lenga provensal/lenghe provensaj (provensal + auvergnat + gascon + limousin + lengadocian + vivaro-alpin)
*** lenghe cisalpin-e:
**** lenga emilian-romagneula
**** lenga ligure
**** lenga lombarda
**** lenga piemontèisa
**** lenga véneta
**** lenga istrian-a
*** lenghe ladin-e:
**** lenga furlan-a
**** lenga ladin-a
**** lenga rumantsch-grischun

* lenghe romanze orientaj
** lenghe italian-e
*** lenga italian-a
*** lenga còrsa
*** lenga giudé-italian
*** lenga napoletan-a
*** lenga sicilian-a
** lenghe romen-e
*** lenga romen-a
*** lenga istro-romen-a
*** lenga macedo-romen-a
*** lenga megleno-romen-a

** lenga dalmàtica (lenga mòrta)

## Lenghe romanze

### Destribussion Geogràfica

A l'orìgin le lenghe romanze a son nassùe e a son dësvlupasse ant l'Euròpa meridional (o Euròpa dë sota), un temp conquistà e colonisà dai vej Roman. 

Tutavia, grassie a la fas ëstòrica dl'espansionism teritorial europengh, al conseguent colonialism dij sécoj XVI-XVIII e dzortut dòp l'espansion imperialista dle grand potense europenghe ant ël cors dl'Eutsent, le lenghe romanze a son ëdcò spantiàse an América, an Àfrica, an Asia e an Oceania, an dventand un-a dle famije lenguìstiche pì parlà al mond.

Dal pont ëd vista dij parlant lenga mare, ël spagnöl a l'é l'idiòma pì parlà, daré ël portoghes e ël fransèis. Për lòn ch'a rësguarda nopà ël nùmer ëd Pais anté ch'a l'é parlà, la lenga pì spantià a l'é ël fransèis, present an Fransa, Svìssera, Bèlgi, Cànada, Caràib, ant vàire Stat dl'Àfrica e ant j'arsipélagh dl'Òcean Passìfich. Lë spagnöl a l'é parlà an Spagna e ant l'América Latin-a, antramentre che ël portoghes a l'é present (an pì che ant ël sò Portugal nativ) ant ël Brasil; ël portoghes a l'é ofissial ëdcò ant chèich pais african.

Na diffusion ëd riliev a livel europengh a l'han ëdcò ël romen, parlà an Romanìa e an Moldavia, e ëdcò pì l'italian, ofissial an Italia, a San Marin, an Svìssera (Canton Tessin e Canton Grison), ant la Sità dël Vatican e ant la Region Istriana (Croassia), teritòri a coj ch'as gionto ëdcò vàire ìsole lenguìstiche an Slovenia (anté chèich comun a lo adòta coma sconda lenga ofissial), a Fium, an Dalmassia, a Malta, an Còrsica, a Nissa, ant ël  Prinsipà ëd Mònaco (andoa nopà a l'ha pì pa gnun arconossiment ofissial), an Albanìa e an Montnèigr.