Galea

Na **galea** (o **galera**) a l'é stàit un tipo ëd nav longa e s-ciassa, che a dovrava prinsipalment ij rem për soa propulsion, dovrà dzortut ant ël Mar Mediterani da l'antichità fin a l'inissi dl'età moderna. A l'é stàita la nav da guèra e 'd commersi pì amportanta për milen-e d'agn. Ël nòm a ven dal grech antich *γαλέα* (*galea*).

## Stòria e Svilup
### Antichità
Ij prim esempi 'd galere a armonto a le sivilisassion egissia, fenissia e greca, coma le **trireme** greche e le **quinquereme** roman-e, famose për ël ròl ant le Guère Pùniche. Soa caraterìstica prinsipal a l'era lë **speron** (rostr) ëd bòsch rinforsà a la prùa, dovrà për sfondé le nav nemise.

### Medi ev
La dissendensa dla galea roman-a a l'é stàita la **galea sutila** mediterania. Ij prinsipaj utent a j'ero jë stat italian (Venessia, Génoa, Pisa), l'Imperi Roman d'Orient (con sò *[[dromon]]*) e le potense islàmiche. A l'época dle Crosià le galere a l'han avù un rol motobin amportant.

### Età Moderna e Declin
Al temp dël RinasSiment, la galea a l'ha vivù sò apogé, con l'antrodussion dj'arme da feu. A son svilupà dIJ sOt-tipO, coma la **galeassa** (na galea motobin gròssa e armà) e la **galea sùtil** otoman-a. La Bataja ëd Lepanto (1571) a l'é stàita l'ùltima gran bataja anté le galere a l'han giugà 'l ròl prinsipal.
A l'ancamin dël sécol ch'a fa XVII, la galea a l'ha ancaminà a esse sostituìa da le nav a vele tond-e (coma ij vassel) e da le fregà, pì bon-e për la navigassion an océan. Le galere a son restà an servissi limità për ël patojament costé e coma përzon fin-a a la fin dël sécol ch'a fa XVIII.

## Caraterìstiche
### Strutura
Le galere a l'avìo në scaf long e s-ciass, për podèj remé an manera eficient. A l'avìo doi erbo con dle vele latin-e (triangolar), ma soa propulsion prinsipal a j'ero ij rem. L'echipagi a podìa esse motobin grand, con senten-e 'd remador.

### Remador
Ël sistema 'd rem a l'é cambià con ij sécoj:
* Antichità: ij remador a j'ero solitament setà e a remavo an tre file (trireme) o an pì.
* Medi ev e Rinassiment: as deuvrava 'l sistema *a scalòcc*, con vàire remador për un rem gròss. Ij remador a j'ero sovens ëd forsà, condanà o s-ciav (an italian *galera* a l'ha dàit ël significà 'd "përzon").

### Armament
* **Speron**: a l'é restà l'arma prinsipal fin a l'antrodussion dj'arme da feu.
* **Artijarìa**: a partì dal sécol ch'a fa XV, a son ëstàit instalà 'd canon sël càsser e a la prùa.
* **Soldà**: la galea a portava 'd fant e 'd bersajé për l'abordagi e ël combatiment ravisinà.
* **Tor e casemate**: për l'ùltim perìod, për protegg-se dal feu nemis.

## Sòrt ëd Galee
* **Trirem**: la galea clàssica greca e roman-a con tre file 'd rem.
* **Dromon**: la galea bisantin-a medieval.
* **Galea sùtil** o **galea da combatiment**: la galea tìpica dël Mediterani dal sécol ch'a fa XII al sécol ch'a fa XVII.
* **Galeassa** (*galeazza*): na galea motobin gròssa dël sécol ch'a fa XVI, con àut bòrd e vàire canon.
* **Galea real**: la nav amirala d'àut stat, motobin decorà e armà.
* **Galea bastarda**: na galea 'd dimension medie.

## Eredità e Cultura
Ël termo *galera* a l'é restà ant ël léssich italian për denoté na përzon, arciamand la condission dij remador forsà. Le galere a son ëstàite 'dcò un sìmbol dë stat e 'd podèj për le repùbliche marinare. 

## Vëdde 'dcò
* Dromon
* Trirem
* Bataja ëd Lepanto
* Marin-a medieval
* Feu grech

## Arferiment
* F. C. Lane, "Venetian Ships and Shipbuilders of the Renaissance" (1934), Johns Hopkins University Press
* John F. Guilmartin, "Gunpowder and Galleys: Changing Technology and Mediterranean Warfare at Sea in the Sixteenth Century" (1974), Cambridge University Press

## Ligam estern
* Galata - Musé dël Mar, a Génoa, con na ricostrussion ëd na galea.

Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Stòria militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI