open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Apsèj

**Apsèj** (*Pecetto di Valenza* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.204 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta an s'ën brich ai margin orientaj dël Bass Monfrà, davzin a la riva meridional dël Pò.

## Stòria
Le orìgin dël pais a armonto a l'época roman-a, coma ch'a testimònio j'artovament archeològich ch'a mostro le reste 'd muraje ant j'anviron ëd l'abità atual. As podrìa traté 'd na *villa* (valadì na tenùa agrìcola patrissia) ëd dimension notèivol. Oltrapì, ant la frassion ciamà *Pellizzari* a l'é stàit artovà 'l pavé 'd na stra roman-a, miraco na diramassion ëd la *via Giulia* ch'a mnava da Ast a Valensa. L'abità a l'é stàit evangelisà ai temp ëd san Siro, vësco 'd Pavìa: a-i é ancora na località dël teritòri comunal ch'a na porta 'l nòm. Rest archeològich a mostro che ant la region a j'ero dj'ansediament longobard, dont a l'han artrovà dle necròpoli. D'antorn a l'ann Mila, Apsèj a fasìa part ëd la Marca Aleràmica dël Monfrà. Dël 1063 l'imperador Enrich IV a la don-a al vësco 'd Vërsèj, che a l'anfeoda pì tardi ai marchèis d'Aussimian. Dël 1223 a l'é cità ant n'at ëd l'imperador Federich II ch'a dasìa dij privilegi al marchèis Vielm VI ëd Monfrà. Da la metà dël Dosent a l'é ogèt ëd contèise antra le frassion dij guelf e dij ghiblin. Ij Monfrà, ch'a s'ën ero ampadronisse, a j'ero ostacolà dai Viscont, patron ëd la fassion ghiblin-a, e për longh temp ël pais a l'é passà 'd man a l'un-a o a l'àutra sgnorìa, an finend assignà a la giurisdission dël Ducà ëd Milan. 
Dal 1535, con la mòrt ëd Fransesch II Sfòrsa, ël Ducà a ven ancorporà ant le tère imperiaj dl'Imperi Roman Sacrà, sota l'imperador Carl V. Dël 1556 l'imperador a àbdica e a lassa a sò fieul Filip II ël Regn dë Spagna e ij sò possediment italian. Sota a jë spagneuj, Apsèj a l'anetù al Contà 'd Pavìa. Dël 1557, ant na guèra antra fransèis e spagneuj, ël castel dël pais a ven drocà. A l'inissi dël Setsent, an séguit a la Guèra ëd Sucession Ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Apsèj a ven agregà a jë Stat dël Ducà 'd Savòja ëd Vitòrio Medeo II, che pòch dòp as tramuda ant ël Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e al Mandament ëd Valensa.

## Personalità
* Giuseppe Borsalino, industrial, nassù a Apsèj dël 1834.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Bortoloni (dal 26/05/2014, scond mandà dal 27/05/2019).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Apsej
Parèj (AL)

**Parèj** (*Pareto* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 531 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a l'é formà da vàire frassion e a resta ant l'Àut Monfrà al confin con la Liguria, an sle colin-e àute e boscose ch'a men-o an diression ëd l'Apenin Lìgure, antra le valà dla Bormia e dl'Er. 

## Stòria
La prima atestassion dël topònim a armonta al 991 con l'at ëd fondassion ëd l'abassìa 'd San Quintin dë Spign, anté ch'as deuvra 'l nòm *Peretus*, lòn ch'a fa pensé a na derivassion lenga latin-a për indiché dij camp piantà a pruss. Ant l'àuta Età 'd Mès a l'avran giurisdission sël teritòri 'd Parèj ij marchèis ëd Ponson, pui ij marchèis dël Vast, dël Caret e dël Bòsch, për peui arivé a na famija dë sgnor ch'as ciameran pròpi marchèis ëd Parèj. Dël 1218 ij marchèis a vendo 'l castel e 'l borgh a la Repùblica 'd Génoa e 136 cap famija a fan sarament ëd fideltà për soagné e dësfende 'l castel për cont ëd la Repùblica e për doi sécoj j'abitant dël borgh a dësfenderan ël pais da le mnasse. Dël 1419 Parèj a passa sota al Marcheisà ëd Monfrà, goernà da prima da la famija dij Paleòlogh, peui da cola dij Gonsaga 'd Màntoa. 

Ant ël Sessent Parèj a l'é tèra dë scontr e d'operassion militar: dël 1628 a l'é ocupà da le trupe 'd Carl Emanuel I ëd Savòja, dël 1636 da le trupe spagneule. A l'inissi dël Setsent, an séguit a la Pas d'Utrecht, ël Monfrà a passa al Ducà ëd Savòja e peui al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Parèj a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Génoa, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Savon-a e al Mandament ëd Dego. Dal prim ëd gené dël 1880 a torna al Piemont, anté ch'a resta aministra sota la Provinsa ëd Lissandria, al Sircondari d'Àich e al Mandament dë Spign.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Walter Borreani (dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Parèj a l'é gemelà con:
*  Cauto Cristo, Cuba

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Parej
Autij

**Autij** (*Ottiglio* an italian) a l'é un comun ëd 696 abitant  dla provincia ëd Lissandria.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luigi Cabiale (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Luis Orione

**Luis Orione** a l'era nassù a Poncròu ël 23 ëd giugn dël 1872 e a l'é mòrt a Sanremo ël 12 ëd mars dël 1940.

A l'ha studià da prèive prima con don Bòsch e peui al seminari ëd Torton-a.
Dël 1895 a l'é ordinà prèive e sùbit a taca a travajé con ij giovo. Dël 1903 a fonda la *Cita Euvra dla Divin-a Providensa*; a stabiliss peui dle mission an vàjre pais dël mond, dzoratut an Sudamérica.
Ël papa Gioann Pàul II a l'ha proclama-lo *Beat* dël 1980 e a l'ha canonisalo dël 2004.

Categorìa:Sant catòlich piemontèis
Nauru

**Nauru** (*Naoero* an naurean) a l'é un pais dl'Osseania.
A l'é constituì mach da n'ìsola ëd la Micronesia.

Nauru a l'é l'ùnich pais al mond, ansem a la Svìssera, ch'a l'ha nen na capital ofissial. Tutun, la capital ëd fàit a l'è Yaren.
A l'é la pi cita repùblica dël mond, con na surfassa ëd 21,4 km², e a conta 12.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria
Ij prim abitant ëd Nauru a j'ero polinesian e melenesian.
Ij prim europé rivà ant l'ìsola, a j'ero anglèis dzor na balenera, ant ël 1798.
Sti europé a l'avio portà arme da feu, an cissand na guèra sivila. L'Almagna a l'avia antervenù, an slarghand ij sò domini ant l'ìsola.

Nauru a l'é stàita un possediment dla Gërmania dal 1888 al 1914; peui l' Australia a l'ha pijà ël contròl dl'ìsola ant la prima guèra mondial, përché ant l'ìsola a j'ero stait dëscurvì dij fosfà.
Peui l'ìsola a l'é staita dàita a Australia, Neuva Zelanda e Regn Unì.

Ant la sconda guèra mondial, ël Giapon a l'avia ocupà l'ìsola, an comëttend violense e deportassion ant l'ìsola ëd Chuuk. 
Dòp la guèra, l'ìsola a l'è staita dàita a l'Australia, fin-a l'indipendensa ant ël 1968.

## J'agn d'òr ëd Nauru
Ant ël 1970, ël Regn Unì, a l'ha catà ij dirit për l'estrassion ëd fosfà. Ij nauruan a j'ero anrichisse tant da podèj avej màchine caristiose, fé viagi an Giapon mach për caté ël mangé e fé na vita sregolà.

Sòn a l'ha portà al pi gròss tass ëd tëggëssa ant ël mond e a sviliment spantià quand ij fosfà a j'ero finì.

## Conòmia
Ël paìs a l'é pa stàit bon a dësferensié la conòmia e quand ij giassiment ëd fosfà a j'ero finì, la popolassion as é ampovrìa motobin e lë Stat a l'ha dovù vende le proprietà restà dal rich passà (com l'oberge "Nauru House" a Melbourne).

Ancheuj, Nauru a viv ëd agiud da part dl'Australia, e an cambi a logia un senter ëd përzonìa për migrant ant ël senter dl'ìsola.

Nauru a l'era ëdcò stàita acusà ëd bianchì'd sòld.

Soa moneda ufficial a l'é ël dòlar australian.

## Lenghe ofissiaj
Nauru a l'ha doi lenghe ofissiaj: ël nauruan e l'anglèis.
La lenga nauruan-a a l'é l'ansem dij divers dialet ant ij vilar dl'ìsola.

## Organisassion polìtica
Nauru (nòm ofissial: **Ripublik Naoero / Republic of Nauru**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Lionel Aingimea (dal 2019).
Posseu

**Posseu** (*Pozzolo Formigaro* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 4.758 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ant l'àuta pian-a lissandrin-a an sla snistra dla Scrivia.

## Stòria
Ël topònim ëd Posseu a l'é atestà a parte da l'àuta Età 'd Mès tanme *Puteolum Fornuce* e, se a-i son dij dubi sël significà dlë scond nòm, a smìa ciàir ch'ël mòt Posseu a peussa derivé da la presensa 'd poss ëscavà da contadin e bërgé për seivé ij camp e boré jë strop. Ël teritòri 'd Posseu a l'era abità fin da l'época roman-a e a fasìa part ëd l‘*Ager Derthonensis*, l'area 'd centuriassion ëd la sità 'd *Dertona* (l'atual Torton-a) ch'a vnisìa donà an arcompensa ai legionari roman për la coltivassion. L'area as dëspòpola con la decadensa dl'Imperi e a l'é fàcil che ij pòch abitant rimast për mèj dësfendse as sìo samblà ant la part pì àuta dël pais d'ancheuj anté ch'an séguit a s'ausserà 'l castel. 

Ant l'ann 999 ël pais a l'é cità antra le Cort, cit ansediament ruraj dotà 'd cesa. A la fin dël sécol ch'a fa XI a ven trasformà dai Tortonèis an castel, për conten-e la mnassa 'd Neuve. Për tuta l'Età 'd Mès, Posseu a resta ant l'òrbita dla Comun-a 'd Torton-a, contut ch'ël pais a sìa sovens contendù da vàire fassion e ch'a l'abia cangià sgnor an passand për chèich agn dai marchèis Dël Bòsch a coj dël Monfrà a jë Spìnola, ai Pelavzin, ai Malaspin-a, a sconda dle aleanse e dël prevalèj dl'un-a o dl'àutra fassion ant ël panorama dle lòte locaj. Dël 1437 ël pais a passa sota al Ducà 'd Milan. Dël 1527 Fransesch II Sfòrsa a vend ël feod a sò consijé Dumini Sàuli, gentilòm genoèis, benefator e diplomàtich, pare 'd san Lissànder Sàuli. Posseu a resterà a la famija Sàuli fin al Setsent, quand che ij drit feodaj a passeran al Re 'd Sardëgna. 

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, Posseu a torna al Regn ëd Sardëgna, e dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), a l'é aministrà sota a la Provinsa ëd Lissandria e al Sircondari ëd Neuve.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Domenico Miloscio (dal 26/05/2014).

## Lese ëdcò
* Stassion ëd Posseu

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Dhaulagiri

Ël **Dhaulagiri** a l'é un-a dle sime pì àute dl'Himalaya, con n'autëssa d' 8167 méter.
A l'é al pòst nùmer 7 ant la classìfica dij mont pi àut dël mond.
As treuva ant ël Nepal ossidental.

## Stòria
A l'é stàit scalà për la prima vira dël 1960 da una spedission svìsser-austrìaca.

## Nòm
*Dhaulagiri* an sànscrit a veul dì *Montagna Bianca*.

Categorìa:Geografìa ëd l'Asia
Categorìa:Montagne
Pròtiro

Ël **pròtiro** a l'é na cita intrada formà da na vòlta tnua su da colòne o pilion, ch'as treuva dëdnans al portal ëd vàire cese.
A l'é bel fé che a l'adoss a servèissa ëd protession ai mendich contra 'l temp brut.

Categorìa:Sòrt ëd monument
Tiziano Terzani

Giornalista.
**Tiziano Terzani** a l'era nassù a Firense ij 14 d'otòber dël 1938 e a l'é mòrt a Orsigna ij 28 ëd luj dël 2004.
A l'é stàit corëspondent ëd Der Spiegel da l'Asia e colaborador ëd La Repubblica e, apress, dël Corriere della Sera.

## Euvre prinsipaj
* *Un altro giro di giostra* (2004)

Terzani, Tiziano
Michel Serrault

Ator fransèis.
**Michel Serrault** a l'era nassù a Brunoy ai 24 ëd gené dël 1928.
Antra ij film anté ch'a l'ha arsità a-i son *La cage aux folles* (1978, d'Édouard Molinaro), *La cage aux folles 2* (1978, d'Édouard Molinaro), *Docteur Petiot* (1990, ëd Christian de Chalonge), *Les fantômes du chapelier* (ëd Claude Chabrol), *Nelly e monsieur Arnaud* (ëd Claude Sautet), *L'affaire Dominici* (ëd Pierre Boutron), *Garde à vue* (ëd Claude Miller).
A l'é mòrt a Honfleur ai 29 ëd luj dël 2007.

Serrault, Michel
Usama ibn Munqidh

Stòrich, polìtich e diplomàtich àrabo.
**Usama ibn Murshid ibn Munqidh** (*أسامة بن منقذ* an àrabo) a l'era nassù a Shaizar dël 1095 e a l'é mòrt a Damasch dël 1188.
A l'era prinsi ëd Shaizar, an Siria.

Usama ibn Munqidh
Ingmar Bergman

Regista.
**Ernst Ingmar Bergman** a l'era nassù a Uppsala ai 14 ëd luj dël 1918, fieul dël pastor luteran Erik Bergman e 'd na mare d'orìgin valon-a.

### La gioventura
Soa anfansia a l'é stàita marcà da la presensa comandòira ëd soa mare-granda.

Dël 1934, a Weimar, durant na permanensa për amprende la lenga alman-a òspit ëd na famija ch'a l'avìa aderì al nasism, Bergman a partìssipa a 'n rancontr dël partì nasista, con Hitler, e a na resta fassinà.
Ancor giovo, Bergman a l'ha tramudà a Stocòlma, leugn da soa famija, anté ch'a l'ha ancaminà a buté an sena euvre teatraj (Strindberg e Shakespeare ij sò autor preferì).
Dël 1939, a oten un pòst ëd produtor assistent al Teatro real dë Stocòlma.

### So travaj ant ël cine
Armarcà da 'd professionista dël cine, dël 1942 a rintra ant la squadra ëd senarista dla sossietà 'd produssion Svensk Filmindustri.
Da antlora a l'é stàit sòlit dediché j'invern al teatro e j'istà al cine.

Dël 1944, sò prim senari a l'é portà an slë scren da Alf Sjöberg e a l'é selessionà a la Mostra ëd Venessia.
Sò prim film a l'é dël 1945; a l'era l'adatament d'un tòch për ël teatro e a l'é stàit franch un faliment.
Ël prim film ëscrivù e realisà tut da chiel a l'é dël 1948.
A seghitrà a fé 'd film fin-a al 2003.

Apopré na mità dij sò film a son ëstàit realisà a Filmstaden, la sità dël cine dla Svensk Filmindustri.
Bergman a l'avìa visità ës pòst për la prima vira con sò pare, cand ch'a l'avìa dódes agn.
Pì tard a dirà che con costa vìsita a l'era smijaje d'intré an paradis.

### J'ufissi ant ij teatro
Dël 1944 a l'é vnù diretor dël teatro d'Helsingborg, dël 1946 diretor dël teatro ëd Göteborg, dël 1953 diretor artìstich dël teatro ëd Malmö, dël 1963 diretor dël Teatro real dramàtich dë Stocòlma.

### J'arconossiment
Bergman a l'é vnù amportant tanme regista ëd cine e ëd teatro ant j'agn 1950: cheidun dij sò prim film, anfluensà dal neo-realism, a l'é stàit armarcà daj crìtich dla Nouvelle vague.
Antra ij premi ch'a l'ha vagnà, a-i é ël Leon d'òr a la cariera a la Mostra ëd Venessia dël 1971.

An dzorpì che soa atività al cine e a teatro, Bergman a l'ha ëdcò colaborà con la television e a l'é autor ëd documentari an sl'ìsola ëd Farö, an sël mar Bàltich, anté ch'a l'era fasse na ca.

Dël 1976 në scàndol fiscal a l'avìa possalo a tramudé a Mùnich ëd Baviera, për peui rintré pì tard an Ësvessia.
Dël 2007, j'archivi dël realisator a son ëstàit anscrivù ant ël registr *Memòria dël mond* ëd l'UNESCO.

Ingmar Bergman a l'é mòrt ai 30 ëd luj 2007 a soa ca, an sl'ìsola ëd Farö.

Bergman a l'ha avù sinch fomne: Else Fisher (marià dël 1943, dont a l'ha avù na fija), Ellen Lundström (marià dël 1945, la cobia a l'ha avù quatr masnà), Gun Grut (marià dël 1951, ch'a l'ha daje un fieul), la pianista Käbi Laretei (marià dël 1959, a l'avran un fieul, ël realisator Daniel Bergman), Ingrid Von Rosen (marià dël 1971).
A l'ha ëdcò avù na fija da l'atris Liv Ullmann, soa musa anspiratris: la scritris Linn Ullmann.

## A l'ha dit

Bergman, Ingmar
Bergman, Ingmar
Premi Ig-Nobel

Ël **premi Ig-Nobel** a l'é n'arconossiment che, con un but satìrich, a l'é assignà tuti j'agn dal 1991 a j'autor dj'arserche pì campà për aria.
Për j'assignassion, l'Università ëd Harvard a archeuj j'andicassion ëd na comission sientìfica.

Categorìa:Art e costume
Categorìa:Premi
Justus von Liebig

Chìmich alman.
**Justus von Liebig** a l'era nassù a Darmstadt ël 12 ëd magg dël 1803 e a l'é mòrt a Mùnich ëd Baviera ël 18 d'avril dël 1873.
Sò nòm a l'é gropà al process ëd fabricassion dj'estrat ëd la carn.

Liebig, Justus von
Lviv

**Lviv** (*L’viv / Львів* an ucrain; *Lvov / Львов* an russ) a l'é na sità dl'Ucrain-a ossidental, d'apopré 800.000 abitant.

## Stòria
Durant la dominassion àustr-ungàrica, la sità as ciamava Lemberg.
Dventà polonèisa dël 1918, a l'é stàita ciamà Lwów.
Dël 1939 a l'é stàita pijà da l'Union Soviética e ancorporà a l'Ucrain-a, an ëdventand conossùa con ël nòm Lvov, transcrivù dal russ.
Apress la decomposission dl'Union Soviética a l'é stàita ciamà Lviv, lòn ch'a corëspond a la përnonsia ucrain-a.

## Sità gemelà

Lviv a l'é gemelà con:
*  Corning, Stat Unì d'América
*  Cracòvia, Polònia
*  Winnipeg, Canadà
*  Wrocław, Polònia
*  Eskilstuna, Svessia
*  Banja Luka, Bòsnia e Erzegòvina
*  Novi Sad, Serbia
*  Freiburg im Breisgau, Gërmania
*  San Peroborgh, Russia
*  Kutaisi, Geòrgia

## Anliure esterne
* Sit ofissial (an lenga ucrain-a)

Categorìa:Sità ucrain-e
Giuseppe Borsalino

**Giuseppe Borsalino** a l'era nassù a Apsèj ai 15 dë stèmber dël 1834 e a l'é mòrt a Lissandria ël 1m d'avril dël 1900.
Dël 1856 a l'ha tacà a fabriché capel ant un cit laboratòri a Lissandria.
L'asienda a l'é chërsua sèmper 'd pi, a la mòrt ëd M.sù Giusep a la fasìa pi che 100.000 capel a l'ann.
Ancora adess ël nòm *Borsalin* a l'é un sinònim d' *elegansa*.

Borsalino, Giuseppe
Giovanni Agnelli

**Giovanni Agnelli** a l'era nassù al Vilar ëd Perosa ël 13 d'agost dël 1866 e a l'é mòrt a Turin ël 16 dë dzèmber dël 1945.
Dël 1899 a l'ha fondà la FIAT e a l'é stane ël president fin ch'a l'é mòrt.
Dël 1923 a l'é stàit nominà senator dël regn: për lòn a l'era stranomà *ël Senator*.

Agnelli, Giovanni
Agnelli, Giovanni
Ël Vilar ëd Perosa

**Ël Vilar** (*Villar Perosa* an italian, *Li Vialar* an ossitan) a l’é un comun ëd 4.217 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Personalità
Al Vilar a l'é nassù, dël 1866, Giovanni Agnelli, ch'a l'é stàit sìndich dël comun dal 1895 al 1945.
Sò nëvod Gianni Agnelli a l'è stàit sìndich dal 1945 al 1980.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Costantino (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Vilaredperosa
Oakland

**Oakland** a l'é na sità dla Califòrnia d'apopré 440.646 abitant.

## Geografìa

Oakland as treuva ant l'est dl'ansen ëd San Francisco.

## Sità gemelà
Oakland a l'é gemelà con:
*  Dalian (Cin-a)
*  Fukuoka (Giapon)
*  Nakhodka (Russia)
*  Ocho Rios (Giamàica)
*  Santiago ëd Cuba (Cuba)
*  Port-de-Paix (Haiti)
*  Sekondi Takoradi (Ghana)
*  Oakleigh (Australia)

## Anliure esterne
* Sit ofissial

## References


Categorìa:Comun dla Califòrnia
Guèra sivil dël Darfor

La **guèra sivil an Darfor** a l'é n'arvira s-ciopà dël 2003 ant ël Darfor (Sudan) cissà da doe formassion ribele, ël Moviment ëd liberassion dël Sudan (SLM) e ël Moviment për la giustissia e l'ugualiansa (JEM).
Da antlora sti doj moviment-sì a son frassionasse, ën fasend nasse na dosen-a 'd formassion ribele andipendente.

Dal 2003, la guèra sivil a l'ha massà apopré 200.000 përson-e (gifra contestà dal goern dël Sudan) e a l'ha fàit ëscapé pì che 2.100.000 përson-e, ansima a na popolassion d'apopré ses milion.

Ai 31 ëd luj dël 2007, l'arzolussion 1769 dle Nassion Unìe a l'ha autorisà ël piassament an sël teritòri ëd na fòrsa militar dl'ONU e ëd l'Union African-a, da realisesse nen pì tard dij 31 dë dzèmber 2007.
Ël 1m d'ost 2007, costa decision a l'é stàita acetà dal goern ëd Karthoum.

Categorìa:Guère
Categorìa:Stòria african-a dël sécol ch'a fa XXI
Michael Ende

Scritor an lenga alman-a.
**Michael Ende** a l'era nassù a Garmisch-Partenkirchen ël 12 ëd novèmber dël 1929, fieul dël pitor surealista Edgar, e a l'é mòrt a Stocarda ël 29 d'agost dël 1995.

## Euvre prinsipaj
* *Jim Knopf und Lukas der Lokomotivführer* (1960)
* *Jim Knopf und die Wilde Dreizehn* (1962)
* *Momo* (1973)
* *Die Unendliche Geschichte* (1979)
* *Das Gauklermärchen* (1982)
* *Der Spiegel im Spiegel* 
* *Der satanarchäolügenialkohöllische Wunschpunsch* (1989)
* *Das Gefägnis der Freiheit* (1992)

Ende, Michael
Ende, Michael
Disch antërvertebral

Ij **disch antërvertebraj** a son dle struture ëd cartilàgin ch'as treuvo trames a le vértebre.

Categorìa:Notomìa
Mnemosin

**Mnemosin** (μνημοσύνη an grech antich) a l'era la dea greca dla memòria.

Categorìa:Religion
Kay Sage

Pitris e poetëssa, **Kay Sage** a l'era nassùa dël 1898.
Dël 1939 a l'ha rancontrà ël pitor Yves Tanguy e a l'ha mnalo ant jë Stat Unì.
Ij doi a son mariasse dël 1940.
Dël 1956, l'artista a ancamin-a a pronté ël catàlogh rasonà ëd sò òm. Kay Sage a l'é massasse an gené 1963, pòchi di prima dla publicassion d'ës catàlogh.

Sage, Kay
Sage, Kay
Assossiassion olandèisa për l'antëgrassion dl'omossessualità

Creà dël 1946, l**'Assossiassion olandèisa për l'antëgrassion dl'omossessualità** (COC) a l'é 'l pì vej moviment d'omossessuaj dël mond.

Categorìa:Antropologìa
Pian Marshall

Ël **pian Marshall** a l'era un programa d'agiut djë Stat Unì a l'Euròpa, ant ël 1947.
A l'han dilo parèj dal nòm ëd George Catlett Marshall che a l'época a l'era segretari dë stat ëd jë Stat Unì.

Categorìa:Stòria europenga dël 1900
Lou von Salomé

Scritris e psicanalista.
**Lou von Salomé** a l'era nassùa da bon-a famija ai 12 ëd fërvé dël 1861 a San Peroborgh, anté ch'a l'ha passà soa adolessensa.
Sò pare a l'era mòrt motobin prest.

A 21 agn a l'avìa rancontrà, a Roma, Friedrich Nietzsche, ch'a n'avìa 38.

A l'é mòrta a Göttingen ai 5 ëd fërvé dël 1937.

Salomé, Lou von
Salomé, Lou von
Maurice Chevalier

Cantant an lenga fransèisa e ator ëd *"musical"*.
**Maurice Chevalier** a l'era nassù a Paris ël 12 dë stèmber dël 1888 e a l'é mòrt-ie ël 1m ëd gené dël 1972.

Chevalier, Maurice
Chevalier, Maurice
Mont Cavallo

Àut 1888 méter, ël **mont Cavallo** a l'é për autëssa la tersa sima dj'Alp Apuan-e.

Categorìa:Toscan-a
Adolf Hitler

**Adolf Hitler** a l'é stàit n'òm polìtich austrìach peui diventà tedesch e a l'ha fondà ël Partì Nassional Sossialista dij Travajeur Tedesch (valadì ël Partì Nasista, an tedesch *Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei* o nomach *NSDAP*).
A l'é l'autor dël lìber *Mein Kampf* (Mia Bataja).
## Biografìa
Adolf Hitler a l'era nassù a Braunan-am-Inn an (Àustria) ai 20 d'avril dël 1889, fieul ëd Alois Hitler (nàit Aloys Schicklgruber) (1837 - 1903) e ëd Klara Pölzl (1860 - 1907). 
Dël 1907 a l'avìa sërcà d'intré a l'Academia dle Bele Art ëd Vien-a, ma a l'é stàit bocià al concors.
A pija part a la prima guèra mondial con ël gré ëd caporal.
### Soa cariera polìtica
Ai 30 ëd gené 1933 Hitler a l'é dventà canslé an Almagna. Con j'elession dij 5 ëd mars ëd col ann, ij nasista e ij nassionalista a l'han otnù na cita magioransa; ai 23 ëd mars, lë *Strument d'abilitassion* a l'ha dàit a Hitler ij podèj ditatoriaj.

Hitler a l'ha vagnà 'l podèj an profitand ëd l'umiliassion dël pòpol alman për la dërota dla prima guèra mondial e për la crisi econòmica che a-i é staje ant la Repùblica 'd Weimar. Mersì a soa abilità oratòria e con l'agiut ëd le class mesan-e a l'ha presentà un programa polìtich pien ëd nassionalism, anticomunism e anti-semitism.
Fin-a dal 1933 Hitler a l'ha cissà na polìtica ëd discriminassion anvers j'ebreo ant la vita sossial e econòmica del pais: polìtica che dël 1941 a l'é trasformasse ant la "Solussion Final", proget che a vorìa ampërzoné e massé tuti j'ebreo e d'àutre partìe étniche, polìtiche o sossiaj considerà pericolose për la rassa alman-a.
N'ann dòp d'esse dventà canslé, an profitand ëd la mòrt dël pressident ëd la repùblica Paul Von Hindenburg, Hitler a l'ha fortificà soa ditatura.

Na vira al podèj a l'ha dàit l'andi a un programa fàit d'ameliorassion econòmiche e ëd riarmament militar; Hitler a l'ha sostnù na polìtica strangera motobin agressiva, che a mirava a agrandì l'Almagna anvers l'Euròpa oriental. Për sòn a l'ha dësfidà vàire vire la comunità antërnassional an cissand la sgonda guèra mondial. Batù da j'armade alià e con ij tropié ëd l'Urss giumai a ruvà a Berlin, a l'é massase ant soa tan-a ëd Berlin al 30 d'avril dël 1945 con soa fomna Eva Braun, che a l'avìa marià pòchi di anans.

Hitler, Adolf
Hitler, Adolf‎
Hitler, Adolf
Unità Astronòmica

L**'Unità Astronòmica** (**UA**) a l'é n'unità dë mzura dle longheur.
A corëspond apopré a 149,5 milion ëd chilòmeter, ch'a sarìa la distansa media fra la Tèra e 'l Sol.
A l'é n'unità bon-a për ëmzuré le distanse antra pianeta.

Categorìa:Astronomìa
Michelangelo Antonioni

Regista ëd cine.
**Michelangelo Antonioni** a l'era nassù a Fërara ai 29 dë stèmber dël 1912, fieul d'un proprietari ëd tère, e a l'é mòrt a Roma ai 30 ëd luj dël 2007.

Dël 1939 a l'ha tramudà a Roma e dël 1941 a l'é stàit co-senarista d**Un pilota ritorna'' ëd [[Roberto Rossellini]]; dël 1942 a l'é stàit assistent realisator ëd [[Marcel Carné]] për ''Les visiteurs du soir''.
Dël midem ann a l'é mariasse con Letizia Balboni.

A l'ha ancaminà a fé 'd film apress la [[sconda guèra mondial]].
Dël 1983 a l'ha vagnà ël Leon d'òr a la [[Mostra ëd Venessia]] për l'ansem ëd soe euvre e soa cariera.<br />
Dël 1985 a l'ha pijaje un colp ch'a l'ha lassalo an part paralisà e a lo antrapava ant ël parlé; për sòn a l'ha dovù diminuì soa produssion.
Dël 1986 a l'é mariasse con Enrica Fico, ch'a l'avìa rancontrà durant ël virage dël film ''Identificazione di una donna'' dël 1982.
A l'ha arseivù l'Oscar d'onor për soa cariera a [[Hollywood]] ant ël 1995.

== Euvre prinsipaj ==
*''Gente del Po'' (1943-1947, cort metrage)
*''N.U.'' (1948, cort metrage documentari)
*''Tentato suicidio'' (1953, episòdi d**Amore in città*)
**Le amiche* (1955, ch'a-j fà vagné ël Lion d'argent a la Mostra ëd Venessia)
**Il grido* (1957)
**L'avventura* (1960)
**La notte* (1961, ch'a-j fà vagné l'Ors d'òr a [[Berlin]])
**L'eclisse* (1962, darié episòdi dla trilogìa anandià da *L'avventura* e continuà con *La notte*; a vagna ël premi special dël giurì a [[Cannes]])
**Il deserto rosso* (1964, sò prim film a [[color]], con Monica Vitti e Richard Harris; Lion d'òr a la Mostra ëd Venessia)
**Il provino* (1965, n'episòdi d*'I tre volti*)
**Blow up* (1966, con David Hemmings; Palma d'òr a Cannes ant ël 1967)
**Zabriskie Point* (1970)
**Identificazione di una donna* (1982, premi dl'aniversari ch'a fa 35 dël [[Festival antërnassional dël film ëd Cannes]])
**Al di là delle nuvole* (1995, realisà ansema a Win Wenders)
**Destinazione Verna* (2000)
**Lo sguardo di Michelangelo'' (2004, cort metrage documentari)

Antonioni, Michelangelo
Fassa ëd Kuiper

La **Fassa ëd Kuiper** a l'é na region ch'a dovrìa trovesse a na distansa antra le 35 e le 55 Unità Astronòmiche dal Sol, an sël pian dl'eclìtica, visadì ël pian dj'òrbite dij pianeta.
Costa region a sarìa popolà da apopré un miliard ëd comete che, ëd tansantan, cissà da 'd fòrse gravitassionaj, a robato a l'anterior dël Sistema Solar, për peui tornessne vers la zòna ëd partensa.

FassaedKuiper
Jean de Baroncelli

**Jean de Baroncelli** a l'era nassù a Paris ël 25 ëd mars dël 1914 e a l'é mòrt dël 1998.
A l'é stàit crìtich cinematogràfich a Le Monde.

Baroncelli, Jean de
Jean-Marie Lustiger

**Jean-Marie Lustiger**  a l'era nassù a Paris, con ël nòm d' **Aaron**, ai 17 dë stèmber dël 1926, da na famija d'imigrà giudé da la Polònia: sò grand ëd mare, ch'as ciamava 'me chiel Aaron Lustiger, a l'era un rabin ëd Bedzin, ant la Slesia, e a l'era rivà a Paris prima dla prima guèra mondial.
Ij sò a j'ero comersant e, bele che nen osservant, a l'han anlevà soe doe masnà ant la cossiensa ëd soa identità giudéa.

Lustiger a fa ij sò studi al liceo Montaigne a Paris.
A dëscheurv la fé cristian-a ant ël 1937, durant un sogiorn da na famija protestanta an Almagna.

### La guèra
Dël 1940, la guèra a òbliga ij sò a tramudé a Orléans; a l'é ambelessì che Lustiger as convert al cristianésim, durant la Sman-a santa.
A l'é batià ai 25 d'ost.
A goerna sò nòm Aaron, ma a-j gionta Jean e Marie.

A la fin dël 1940, cand a son promulgà le prime laj antigiudé ëd Vichy, Lustiger a viv stërmà con soa seur a Orléans, ma ij sò a devo porté la stèila giàuna.
Ai 10 dë stèmber dël 1942 soa mare, ch'a l'era sola a Paris për goerné la mërsarìa ëd famija antramentre ël pare a l'era an viage, a l'é arestà séghit a la denonsia ëd në vzin.
La fomna a l'é mnà a Drancy e a l'é deportà a Auschwitz, anté ch'a muirà.

### L'ordinassion
Rintrà an seminari, Lustiger a l'é ordinà prèive dël 1954 a Paris.

A l'ancamin a l'é limosnié a la Sorbon-a, anté che sò carisma a anciarma vàire student, futur professor, angigné, àut fonsionari, giurista.
Dël 1969 a dventà curà a Sainte-Jeanne-de-Chantal, na paròchia dla borzoasìa dla munissipalità ch'a fa XVI ëd Paris.

### Vësco
Dël 1979, Lustiger a dventa vësco d'Orléans.
Ai 2 ëd fërvé dël 1981 a suced a François Marty tanme arsivësco ëd Paris, e a lo resta fin-a al 2005.
Ai 2 ëd fërvé dël 1983 a l'é stàit nominà cardinal.
A l'é stàit elegiù a l'Academia ëd Fransa ai 15 ëd giugn dël 1995.

Da vësco ëd Paris, Lustiger a l'ha creà ant ël 1981 Radio Notre-Dame e dël 1999 la television KTO.
Amis përsonal ëd Gioann Pàul II e a l'é stàit eletor ëd Benedet XVI ant ël conclave dël 2005.

Jean-Marie Lustiger a l'é mòrt a l'ospidal Jeanne-Garnier ëd Paris ai 5 d'ost dël 2007.
A l'era arcovrà dai 27 d'avril, për le conseguense d'un càncher dj'òss e dij polmon.

Lustiger, Jean-Marie
Henri Amouroux

Giornalista e stòrich.
**Henri Amouroux** a l'era nassù al 1m ëd luj dël 1920 a Périgueux, an Dordogne, e a l'avìa fàit ij sò studi a l'Anstitù superior ëd giornalism an Paris.
Ij sò prim travaj ëd giornalism a son ëstàit a l'agensìa dë stampa Opera Mundi ëd Paris e al giornal La Petite Gironde a Bordò.
Peui a l'é rintrà ant l'Arzistensa, ant la formassion *Jade Amicol*.

A la Liberassion, dël 1944 a partìssipa a la fondassion dël giornal Sud-Ouest, anté ch'a farà soa cariera fin-a al 1974, a l'ancamin tanme segretari ëd redassion, peui segretari general dla redassion, apress cap redator e, a la fin, dal 1968, diretor general.
A crea e a dirigg ëdcò Sud-Ouest Dimanche.
Dël 1974 e 1975 a l'é diretor ëd France Soir, peui, dal 1977 al 1982, codiretor ëd Rhône-Alpes.

Ansema a coste responsabilità, Amouroux a realisa vàire servissi giornalìstich, an particolar an sl'Union Soviética, ël Vietnam, Israel, e a ten dle crònache su France Inter e TF1.
An novèmber 1978 a l'é elegiù a l'Academia dle Siense moraj e polìtiche, dont a dventa pressident dël 1990.

A l'é mòrt an Normandìa ai 5 d'ost dël 2007.

## Euvre prinsipaj
* *Le Monde de long en large* (1956)
* *J'ai vu vivre Israël* (1958)
* *Histoire des Français sous l'occupation* (des volum, 1976-1993)
* *Pour en finir avec Vichy* (1997 e 2005)
* *Trois fins de règne* (a propòsit ëd Charles de Gaulle, François Mitterrand e Jacques Chirac)

Amouroux, Henri
Amouroux, Henri
Roccamonfina

**Roccamonfina** a l'é un comun dla Campania ëd 3.711 abitant , an provincia ëd Caserta.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Letizia Tari (dal 15/04/2008).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Caserta
Busto Arsizio

**Busto Arsizio** (*Büsti Gràndi* ant ël dialèt local) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 83.106 abitant , ant la provinsa ëd Varèis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Emanuele Antonelli (dal 07/06/2016).

## Sità gemelà
Busto Arsizio a l'é gemelà con:
*  Ël Dòm, Italia
*  Épinay-sur-Seine, Fransa
*  Nacfa, Eritrea

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis
Fagnano Olona

**Fagnano Olona** (*Fagnan* an dialèt varesiòt) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 12.440 abitant , ant la provinsa ëd Varèis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Federico Simonelli (dal 26/05/2014, dagià sìndich dal 1995 al 2004).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis
Primo Nebiolo

Dirigent sportiv italian.
**Primo Nebiolo** a l'era nassù a Turin ai 14 ëd luj dël 1923 e a l'é mòrt a Roma ai 7 ëd novèmber dël 1999.
Da giovo a l'ha praticà l'atlética legera; peui a l'é stàit president del CUS Torino (1948), dla FISU (Federassion Internassional dlë Spòrt Universitari; 1961), dla FIDAL (Federassion Internassional dl'Atlética Legera; 1968) e dla IAAF (Associassion Internassional dle Federassion d'Atlética; 1981).
Dël 1959 a l'ha organisà a Turin le prim Universìadi.

Nebiolo, Primo
Póit

**Póit** (*Ponti* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 591 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà al confin con la Langa astesan-a e sò teritòri as treuva an sla riva oriental ëd la Bormia dë Spign, pòch prima dla confluensa ëd costa ant la Bormia dë Mreso.

## Stòria
La presensa dl'òm ant l'area 'd Póit a l'é motoben antica: ant l'Età dël fer coste bande a j'ero popolà da tribù ligurin-e, dla branca djë *Statielli* e a-i son ëstudios ch'a diso che 'n prim borgh a l'era present a l'época dla fondassion ëd la sità d'Àich (*Aquae Statiellae*). L'area a l'era traversà da le strà ch'a colegavo la val Bormia al mar e an particolar an época roman-a a l'é stàita durvùa la *via Armilia Scauri* ch'a andasìa da Torton-a (*Julia Dertona*) a Àich (*Aquae Statiellae*) a Vado Ligure (*Vada Sabatia*), peui modernà tanme *via Julia Augusta* a l'época dl'imperador Otavian August për coleghé Roma a la Galia. Ancheuj as na peul amiré na pera miliar: la colòna Antonin-a (ciamà parèj përché a porta 'l nòm dl'imperador Antonin ël Pio) as conserva sota ij pòrti dël palass comunal e a armonta al sécol ch'a fa II. A smìa ch'ël nòm antich ëd Póit a fasèissa arferiment ai pont an sla Bormia ch'as trovavo an sla stra.

Ant l'Età 'd Mès, Póit a fasìa part ëd la Marca Aleràmica, për peui passé al Marcheisà ëd Monfrà ch'a l'han anvestì dël feod i marchèis Dël Carèt. Costa dinastìa a l'ha fàit edifiché 'n castel an sla colin-a dë dzora al pais atual e che a l'ha mantnù l'anvestidura feodal fin al 1635, quand ch'a l'ha tacà a cede la metà dle proprietà a la famija mantoan-a dij Guerrieri. A l'inissi dël Setsent, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Póit a passa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II e pì tard al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament ëd Bistagn.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Piero Luigi Roso (dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Poit
Cogliate

**Cogliate** (*San Dalmazi* an dialèt brianseul) a l'é un comun dla Lombardìa d' 8.527 abitant , ant la provinsa ëd Monza e dla Briansa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Mario Minoretti (dal 27/05/2013).

## Anliure esterne
Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Monza e dla Briansa
Mumpròn

**Mumpròn** (*Momperone* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 211 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva an sla riva oriental dël torent Cròu, ant la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis. 

## Stòria
Le orìgin ëd Mumpròn a armonto a l'Età 'd Mès, quand ch'a fasìa part dël Contà 'd Torton-a. Dël 1220 l'imperador Federich II dë Svevia a confermava 'l possess dël castel a la comun-a tortonèisa. Mumpròn a l'é stàit anfeodà dai tortonèis a la famija Malaspin-a, peui a la famija dij Frascareu, e dal 1466 ai Guidbòu Cavalchin, ch'a l'han tnilo an feod fin a la sopression dël feodalesim a la fin dël Setsent. Mumpròn a l'ha seguì le sòrt generaj ëd Torton-a, an passand da la dominassion dël Ducà 'd Milan a cola djë spagneuj a cola dj'autrìach, an séguit al Tratà d'Utrecht. Dòp chèich deseni a passa sota la protession dij Savòja.

D'apress a l'anession a l'Imperi Fransèis ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Mumpròn a intra ant ël Regn ëd Sardëgna ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Volped. Dal 1928 a l'é stàit agregà al comun ëd Bërgnàu e Frascà, ma a l'é tornà autònom dal 1947.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Penacca (dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Mumpròn a l'é gemelà con:
*  La Guassora, Italia
*  Lampedusa e Linosa, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Mumpron
Neuve (AL)

**Neuve** o **Neuvi** (*Novi Ligure* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 28.343 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

A resta ant la part pì meridional ëd la pian-a lissandrin-a, an sla riva ossidental ëd la Scrivia e a l'estrem bòrd setentrional ëd l'Apenin Lìgure.

## Stòria
Neuve a l'é stàit fondà prima dël Mila. A fasìa part dij bòsch ëd Marengh. A l'é stàita l'ùltima part a vni dësboscà. Për costa rason a l'han ciamala "Terrae Novae" o "Curtes Novae": da sì a l'é rivà 'l nòm ëd *Neuve*. A l'ha fàit part dël Marchesà dël Bòsch e dël Marchesà dël Monfrà. Dël 1230 a l'é stàit sota Torton-a, ch'a l'ha costruì la Tor. A l'è stàita peui ancora vàire agn sota 'l Marchesà dël Bòsch e 'l Marchesà dël Monfrà. Dël 1320 a l'é pasà sota 'l Ducà ëd Milan fin al 1529, quand a l'é passà a la Repùblica ëd Génoa, dont a arpresentava la sità pì important ëd l'ansidit teritòri dl'Oltragiov, la part ëd la Repùblica a nòrd ëd l'Apenin. 

Dël 1797 a intra ant la Repùblica Lìgure e dël 1799 a l'é teatr ëd na gran bataja, conossùa tanme la Bataja ëd Neuve, antra l'esércit fransèis ëd l'Armà d'Italia comandà dal general Joubert e col ëd l'aleansa àustro-russa comandà dal general Suvorov e vagnà da costi. La bataja a l'ha portà a l'artirà dle trupe fransèise, ch'a sarìo però rientrà l'ann dòp, grassie a la Bataja ëd Marengh. Tërminà l'época 'd Napoleon Bon-a-part, dal 1815 Neuve a l'è stàit gropà al Regn ëd Sardëgna. Ant na prima organisassion aministrativa, Neuve a fa part ëd la Division ëd Génoa e a costituiss ël capleugh ëd na provinsa dont a dependìo ij mandament ëd Gavi, ëd Rochëtta e 'd Seraval. Dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859) la Provinsa ëd Neuve (ch'a sarà ciamà Circondari) a passa sota la Provinsa ëd Lissandria e al Piemont.

Ant l'Eutsent Neuve a dev bon-a part ëd soa richëssa a la posission ch'a la vëd coma pont stratégich për ël passagi dla ferovìa: a Neuve a riva la ferovìa da Génoa e as dipartisso le doi branche ch'a men-a a Turin e a Milan. Le industrie as dësvilupo an pressa e la sità a l'é sede d'atività lijà a la produssion ëd carbon e dl'assel. Fortement bombardà ant la Sconda guèra mondial, d'apress a l'armistissi ël teritòri 'd Neuve a l'é protagonista dla lòta partisan-a e 'd aveniment tràgich d'arpresaja. Lë svilup econòmich a ancamin-a torna ant l'età dël boom con la nàssita d'industrie dël setor alimentar, con lë spostament d'atività logìstiche lijà al pòrt ëd Genoa e con la chërsùa dl'imigrassion.

## Coltura
* Musé dij Grand Campion

## Lese ëdcò
* Stassion ëd Neuve

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gian Paolo Cabella dal 10/06/2019.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Montafìa

**Montafìa** (*Montafia* an italian) a l’é un comun ëd 950 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Marchese (da l' 26/05/2019 e an second mandà dal 10/06/2024). 

Si sota a-i é na tabela relativa a j'aministrassion ch'a son stàit-ie an costa comun-a.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Montafia
Sant Antonin

**Sant Antonin** (*Sant’Antonino di Susa* an italian) a l’é un comun ëd 4.314 abitant  dla provincia ëd Turin, an Valsusa.

## Comun dj'anviron
A confin-a con Condòve, Vaje, Borgon, Ël Vilé e Coasse.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Ferrentino (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Santantonin
Categorìa:Valsusa
Moncasté

**Moncasté** (*Montecastello* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 312 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta an sij bass brich ch'as treuvo an sla riva stentrional dël Tani, pòch pì a val ëd la confluensa con la Bormia.

## Stòria

Ël teritòri 'd Moncasté a l'era abità dagià ant l'Età dla Pera, an particular dal Paleolìtich Superior, coma ch'a mostro j'artrovament d'utiss compì ant la region a est ëd la colin-a. An época roman-a, a dovìa essje 'n vilagi ciamà *Pontianum*, dal patronìmich familiar latin *Pontius*. A la fin dël sécol ch'a fa X, l'imperador Oton I ëd Sassònia a anfeoda 'l pais ai marchèis aleràmich dël Bòsch. Pì tard l'anfeodassion a passa a jë sgnor Blingé 'd Pavìa, che dël 1180 a la cedo a la neuva Comun-a 'd Lissandria. Ël topònim ëd Moncasté a l'é atestà mach da la fin dël sécol ch'a fa XII, tanme composission ëd Mont e Castel. Ël castel, an sla sima dla colin-a, as dësvëlupa a parte da na tor ëd difèisa për j'avistament dij Sarasin, ch'a ven peui fortificà con muraje e barbacan, doi tor bërtesche e quatr torion angolar. Për vàire agn a-i son controversie për ël possess dël feod antra Marcheisà ëd Monfrà, Comun-a 'd Lissandria, Comun-a 'd Pavìa e Viscont ëd Milan; ël castel a passa viaman a l'un o a l'àutr an osservansa dij pat ch'a së stabilisso antra le part. Dël 1535 ël pais a ven anfeodà a la famija Stampa 'd Milan.
A l'inissi dël Setsent, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Moncasté a ven agregà a jë Stat dël Ducà 'd Savòja, che pòch dòp as tramuda ant ël Regn ëd Sardëgna. Dël 1745 re Carl Emanuel III e sò fieul Vitòrio Medeo III a fisso al castel ël quarté general piemontèis durant la Bataja ëd Bassignan-a contra le trupe fransèise e spagneule. Con la dominassion fransèisa 'd Napoleon Bon-a-part, ël pais a l'é aministrà sota al Dipartiment ëd Marengh. Dal 1814, tornà ant ël Regn ëd Sardëgna, a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e al Mandament ëd Bassignan-a. Dël 1928 ël Comun ëd Moncasté a l'é ancorporà ant ël Comun ëd La Prèja, ma a oten torna soa indipendensa aministrativa dël 1956.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianluca Penna (dal 16/05/2011, scond mandà dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Moncaste
Pragelà

**Pragelà** (*Prajalats* an ossitan; *Pragelato* an italian) a l’é na comun-a ëd 749 abitant  dla sità metropolitan-a 'd Turin.

## Spòrt

Pragelà a l'é n'important stassion dë schi.
Dël 2006 a l'ha ospità le gare ëd sàut con jë  schi, schi ëd fond e combinà nòrdica d'ij Gieugh Olìmpich Invernaj nùmer XX.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Arolfo (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Pragelà a l'é gemelà con:
*  Rohrbach, Gërmania
*  Wembach, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Costante Girardengo

**Costante Girardengo** a l'era nassù a Neuve ël 18 ëd mars dël 1893 e a l'é mòrt a Cassan ël 9 ëd fërvé dël 1978.
A l'é stàit un dij pì grand coridor ciclista italian.

Dël 1919 a l'ha antërpretà chiel-midem ant ël film *Sansone e la ladra d'atleti* (dirigiù da Amedeo Mustacchi).

## Vitòrie pì amportante
* 2 Gir d'Italia (1919, 1923)
* 9 Campionà Italian (1913, 1914, 1919, 1920, 1921, 1922, 1923, 1924, 1925)
* 6 Milan-Sanremo (1918, 1921, 1923, 1925, 1926, 1928)
* 3 Gir dla Lombardìa (1919, 1921, 1922)
* 5 Milan-Turin (1914, 1915, 1919, 1920, 1923)
* 3 Gir ëd Piemont (1919, 1920, 1924)
* 5 Roma-Nàpoli-Roma (1913, 1921, 1922, 1923, 1925) 

Girardengo, Costante
Girardengo, Costante
Sauze d'Ols

**Sauze d'Ols** (*Le Saouze d'Ols* an occitan; an italian as goerna ël nòm *Sauze d'Oulx* an grafìa fransèisa) a l’é na comun-a ëd 1.172 abitant  dla provincia ëd Turin, ant la Valsusa.

## Stòria
Ant j'agn dël fassism ël nòm a l'era stàit italianisà an *Salice d'Ulzio* e la comun-a a l'era stàit giontà a cola d'Ols (ciamà *Ulzio*).

## Spòrt

Sauze d'Ols a l'é un important stassion dë schi. Dël 2006 a l'ha ospità le gare ëd freestyle d'ij Gieugh Olìmpich Invernaj nùmer XX.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mauro Meneguzzi (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sauzedols
Categorìa:Valsusa
Gino Bartali

**Gino Bartali** a l'era nassù a Ponte a Ema (frassion ëd Bagno a Ripoli) ij 18 ëd luj dël 1914 e ambelelì a l'é mòrt dij 5 ëd magg dël 2000.
A l'é stàit un dij pi grand coridor italian dla stòria dël ciclism.

## Vitòrie pi importante
* 3 Gir d'Italia (1936, 1937, 1946)
* 2 Gir dla Fransa (1938, 1948)
* 2 Gir dla Svìssera (1946, 1947)
* 4 Campionà Italian (1935, 1937, 1940, 1952)
* 4 Milan-Sanremo  (1939, 1940, 1947, 1950)
* 3 Gir dla Lombardìa (1936, 1939, 1940)
* 1 Paris-Roubaix (1950)
* 1 Flecia Valon-a (1950)
* 3 Gir dël Piemont (1937, 1939, 1951)

Bartali, Gino
Bartali, Gino
Votagio

**Votagio** (*Voltaggio* an italian, *Otaggio* an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 722 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ant la val dël torent Lèm, che da l'Apenin Lìgure a cala giù për la provinsa 'd Lissandria fin a campesse ant l'Òrba.

## Stòria
Contut che la region anté ch'as treuva Votagio a sìa stàita abità fin da la Preistòria da tribù 'd bërgé Ligurin e che a-i passèissa la via Postumia ch'a colegava le sità roman-e 'd Libarna e Génoa, le prime testimonianse scrite dl'esistensa 'd Votagio a armonto al 1006, quand ch'ël pais a l'é nominà antra ij possediment ëd la catedral ëd Génoa. Vilagi comprèis ant la Marca dj'Obertengh, a l'é peui passà a la branca dij Malaspin-a e për longh agn a l'é stàit ant le mire dij vësco 'd Torton-a, dij Marchèis ëd Gavi e dla Repùblica 'd Génoa. Dël sécol ch'a fa XII ël pais a passa dël tut ai Genoèis, an trovandse an posission ëstratégica an sla strà ch'a portava a Neuve sensa passé dai Feod Imperiaj. Fin a tut ël Sinchsent, Votagio a l'era goernà da doi Podestà nominà da Génoa e da doi Cónsoj sërnù antra j'abitant pì eminent dël pais.

Dël 1625 Votagio a l'ha pià feu për j'atach ëd le trupe sabàude 'd Carl Emanuel I e dij fransèis, ant ël tentativ ëd conquisté Génoa. D'apress ël pais a l'é peui stàit arcostruvù con la forma slongà ch'a conserva al dì d'ancheuj. Dël sécol apress l'istess but a sarà portà anans pì vòte da le trupe austrìache. Dël 1797 a ven a fé part ëd la Repùblica Lìgure prima e dl'Imperi Fransèis ëd Napoleon Bon-a-part peui. Dël 1815 la Liguria a passa al Regn ëd Sardëgna e dal 1819 al 1859 Votagio a fa part ëd la Provinsa ëd Neuve, sota la Division ëd Génoa e ant ël mandament ëd Gavi. Dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859) a passa ansema a tut ël Circondari ëd Neuve a la Provinsa ëd Lissandria e al Piemont.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Michele Bisio (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Volped

**Volped** (*Volpedo* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.206 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva an sla còsta oriental ëd la val dël torent Cròu, ant la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis. 

## Stòria
Ël topònim ëd Volped a l'é atestà ant l'àuta Età 'd Mès tanme *Vicus Piculus*, *Vicus Peculus*, *Vicus Pecudis*, *Vipegulus*, ch'a vorìa indiché 'n cit vilagi ëd bërgé 'd fèje. Ant ël pais a s'alvava la Piev ëd San Pé, che ant ën document dël 965 a l'é descrivùa tanme la piev prinsipal ëd la val dël Cròu, dont a dipendìo àutre piev minor ëd j'anviron. Sempre a l'época medieval a armonta 'l *castrum*, ël vilagi fortifià da muraje che ancora ancheuj a òcupa l'area sentral dël pais. Volped a fasìa part dël Contà 'd Torton-a: ant un document dël 971 ël cont Obert a don-a chèich possediment dël pais ai monio 'd Cluny. Ij drit feodaj pì antich a mostro na dipendensa dai marchèis obertengh ëd Gavi, e a ven-o peui cedù a jë sgnor *ëd [[Montmarsen]]*. Dël 1155 Volped a presta agiut a la sità 'd Torton-a, butà sota assedi da Federich I Barbarossa. Dël Tërzent, ël Contà 'd Torton-a a finiss ant l'area d'influensa dël Ducà 'd Milan dij Viscont. Ai 9 ëd novèmber 1412 Flip Maria Viscont a conced an feod ël pais al tortonèis Perin Càmeri, General djë Stat Militar dl'Oltrapò, ch'a l'avìa servilo an guèra. A la mòrt dël Càmeri dël 1426, ël feod a l'é lassà an ardità a la Fàbrica dël Dòm ëd Milan. Costa apartenensa, ch'a së slongherà fin al Setsent, a porta vàire benefissi al pais përché a l'é dispensà da la tassasion normal ëd j'àutr pais. Un bass-riliev gòtich ancheuj conservà ant l'intrada dël Palass Munissipal a mostra l'at ëd donassion ëd Volped a la Madòna da part ëd Perin Càmeri. Le contèise con ij pais d'avzin, comensà a l'época dij guelf e dij ghiblin, a porto a vàire darmagi: a l'inissi dël Sinchsent un conflit con Monlià, an sla riva opòsta dël Cròu, a fa sì che le muraje dël borgh vèj a ven-o abatùe e a saran arcostruìe mach a la fin dël sécol.

Dël Setsent ël pais a passa sota la protession dël re Carl Emanuel III ëd Savòja. Ël pais a ven anfeodà a la famija Guidbòu Cavalchin e peui ai Malaspin-a. D'apress a la fin dla dominassion fransèisa dl'Imperi 'd Napoleon Bon-a-part, Volped a intra definitivament ant ël Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e a cap d'ën Mandament. Dël 1927 ij comun ëd Bërsòu, Monlià e Volpièj a ven-o ancorporà a col ëd Volped ma a oten-o torna soa indipendensa aministrativa dël 1948.

## Personalità
* Giuseppe Pellizza (1868-1907), pitor, nassù e mòrt a Volped.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giancarlo Caldone (da l'08/06/2009, scond mandà dal 27/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria