open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Giovanni Battista Viotti

Violinista e compositor.
**Giovanni Battista Viotti** a l'era nassù a Fontané ai 12 ëd magg dël 1755.

A l'ha arseivù soe prime lession ëd mùsica a Fontané da sò pare, ch'a l'era fre dël pais, e da 'n fabricant dë strument dël pòst.
A óndes agn a l'é fasse armarché an na manifestassion musical a Strambin e a l'é stàit ospità da la marchèisa 'd Voghera an sò palass a Turin.
La marchèisa a l'ha falo studié con ël mùsich Gaetano Pugnani.
A vint'agn Viotti a l'é intrà a fé part ëd la capela.

Dël 1780 a l'ha fàit con Pugnani na gira artìstica an Euròpa: a l'é stàit an Polònia, an Russia (andoa a l'ha sonà an presensa dl'amperadris) e a la fin a l'é rivà a Paris, andoa a l'ha avù un trionf e a l'é stabilisse për vàire agn.
Ambelessì, dzorpì che mné na fòrta atività da violinista, a l'era organisador musical e teatral.

Apress l'arvolussion a l'ha tramudà an Anghiltèra, ma peui a l'é rintrà a Paris andoa, për dzorvive (dagià che la mùsica a l'era an crisi) a l'ha fàit tra l'àutr ël mërcant ëd vin.
A l'é mòrt a Londra ai 3 ëd mars dël 1824.

## Euvre prinsipaj
* 29 concert për violin
* 2 sinfonìe për doi violin e orchestra
* 70 sonade për violin
* 9 arie për sopran
* 2 consert për pianofòrt e orchestra

Viotti, Giovanni Battista
Viotti, Giovanni Battista
Sennariolo

**Sennariolo** a l'é un comun dla Sardëgna ëd 187 abitant , an provincia d'Oristan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Paolo Angioi (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Oristan
Esterzili

**Esterzili** (*Istersìli* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 773 abitant , an provincia ëd Càliari.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pietro Occhipinti (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Carlo Angela

Médich e polìtich antifassista.
**Carlo Angela** a l'era nassù a Osnengh ai 9 ëd genè dël 1875 e a l'é mòrt a Turin ai 3 ëd giugn dël 1949.
A l'era 'l pare ëd Piero Angela e 'l pare-grand d' Alberto Angela.

Durant la sconda guèra mondial e l'ocupassion nasista a l'ha stërmà vàire antifassista e ebreo ant na ca 'd soen ëd San Morissi, andoa a l'era 'l diretor sanitari.
Për lòn, dël 2001, a l'ha arseivù dal govern israelian la midaja ëd *Giust fra le Nassion* a la memòria.

Angela, Carlo
Leopold Mozart

Compositor e violinista.
**Johann Georg Leopold Mozart** a l'era nassù a Augusta ai 14 ëd novèmber dël 1719 e a l'é mòrt a Salisborgh ai 28 ëd magg dël 1787.
A l'é stàit ël pare ëd Wolfgang Amadeus Mozart.
Soa euvra pi conossùa a l'é la *Sinfonìa dla dësmora*.

Mozart, Leopold
Franz Schubert

**Franz Peter Schubert** a l'era nassù a Vien-a ai 31 ëd gené dël 1797 e a l'é mòrt ambelelà ai 19 ëd novèmber dël 1828.
A l'era fieul ëd Franz Theodor, magìster elementar fieul ëd paisan, e ëd Maria Elisabeth Vietz, ch'a l'han avù quatòrdes masnà.

Schubert a l'é stàit anviarà a la mùsica da sò pare.
A l'é stàit un dij pi grand compositor dël sécol ch'a fa XIX e 'l pi arnomà compositor ëd lieder.

## Euvre prinsipaj
* 9 sinfonìe
* 15 quartèt d'arch
* 21 sonade për pianofòrt
* 4 sonade për violin e pianofòrt
* pi che 700 *lieder*

Schubert, Franz
Seneghe

**Seneghe** (*Sèneghe* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 1.890 abitant , an provincia d'Oristan.

## Aministrassion
Ël comun a l'é comissarià dal 24/06/2008.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Oristan
Paulin (vin)

Ël vin **Paulin** as prodov ant la comun-a ëd La Mora an provinsa ëd Coni.

Nòm dròlo, ma as sa pa da anté a riva.

Categorìa:Vin dël Piemont
Pelaverga

Ël vin **Pelaverga** as prodov ant le comun-e ëd Brondel, Pagn e Castlar an provinsa ëd Coni.

La zòna ëd produssion a l'é la Val Bronda. L'uvagi a l'era an estinsion, ma adess la coltivassion a l'é arpijasse. As dis ël Pelaverga a esista fin dal sécol che a fa VIII, e che ant ël 1511 fin-a ël papa Giulio II a l'avia tastalo.

Categorìa:Vin dël Piemont
Susegana

**Susegana** a l'é un comun dël Véneto ëd 12.059 abitant , an provincia ëd Trevis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianni Montesel (dal 29/05/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trevis
Segariu

**Segariu** a l'é un comun dla Sardëgna ëd 1.315 abitant  ant la provincia dël Medi Campidan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Bruno Silenu (dal 10/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dël Medi Campidan
Geraci Siculo

**Geraci Siculo** (*Jiraci* an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 1.956 abitant , an provincia ëd Palerm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Bartolo Vienna (dal 17/06/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Perdaudin passì

Ël vin **Perdaudin passì** as prodov ant la frassion ëd Sant'Ana, ant la comun-a ëd Montèj an provinsa ëd Coni.

Anté adess a-i é la vigna dël Perdaudin, na vòta a-i era un pra ëd monsù Audino Negro, an piemontèis "*pra d'Audin*". Da "pra d'Audin" a l'é vnuje "Perdaudin".

Ël vin a l'é madurà an barrique.

Categorìa:Vin dël Piemont
Lavello

**Lavello** a l'é un comun dla Basilicà dë 13.862 abitant , an provincia ëd Potensa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Annale (dal 15/04/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Potensa
Gustav Fechner

**Gustav Theodor Fechner** a l'era nà a Groß Särchen, davzin a Moskau, ai 19 d'avril dël 1801 e a l'é mòrt a Lipsia ai 18 ëd novèmber dël 1887.

Ansema a Ernst Weber, a l'é stàit un dij precursor dla psicologìa sperimental a base matemàtica.
Për prim a l'ha studià ël rapòrt quantitativ d'antensità antra stìmol e sensassion e, ansema a Weber, a l'ha formolà la laj psicofìsica fondamental.

## A pòrto sò nòm
*Laj ëd Weber-Fechner

Fechner, Gustav Theodor
Ernst Heinrich Weber

**Ernst Heinrich Weber** a l'era nà a Wittenberg ai 24 ëd giugn dël 1795 e a l'é mòrt a Lipsia ai 26 ëd genè dël 1878.

Ansema a Gustav Theodor Fechner a l'é stàit un dij precursor ëd la psicologìa sperimental a base matemàtica, e con chiel a l'ha formolà la laj psicofìsica fondamental.

## A pòrto sò nòm
*Laj ëd Weber-Fechner

Weber, Ernst Heinrich
Théodore Flournoy

Psicopatòlogh.
**Théodore Flournoy** a l'era nà ai 13 d'agost dël 1854 e a l'é mòrt dël 1920.

A l'é anteressasse dzortut a jë studi an sël simbolism dij seugn, an sjë stat ipnòtich e an sla psicologìa religiosa.
Dël 1901, ansema a Claparède, a l'ha fondà l'arvista *[[Archives de psychologie]]*.

Flournoy, Théodore
Karl Groos

**Karl Groos** a l'era nà a Heidelberg ai 10 dë dzèmber dël 1861 e a l'é mòrt a Tubinga ai 27 ëd mars dël 1946.

A l'ha dësvlupà e elaborà da na mira sientìfica la teorìa ëd Fröbel an sël gieugh dle masnà tanme esercissi për prontesse a la vita da grand.
Costa teorìa a l'é stàita adotà da Decroly e Claparède.

Groos, Karl
William James

**William James** a l'era nà a New York j'11 ëd gené dël 1842 e a l'é mòrt a Chocorua ai 26 d'aost dël 1910.

A l'é con chiel e con John Dewey ch'a l'ha avù sò achit la psicologìa fonsional, o fonsionalism.
Ant ij sò *Prinsipi dë psicologìa* dël 1890, James a l'ha fortì che minca assion uman-a a l'é na reassion al mond esterior e ël pensé a fa da element mediator antra 'l soget e l'ambient da fòra.
L'atività uman-a a l'é donca fonsional rispet a la situassion.

James, William
Pinòt bianch

Ël vin **Pinòt bianch** as prodov ant le provinse ëd Lissandria, Ast e Coni.

L'uvagi dël Pinòt bianch a l'é originari dla Fransa.

Categorìa:Vin dël Piemont
Michael J. Fox

**Michael J. Fox**, stranòm ëd **Michael Andrew Fox**, a l'é nassù a Edmonton ai 9 ëd giugn dël 1961.
A l'é n'ator e dobiador canadèis che a l'é dventà sitadin ëd jë Stat Unì.

A l'é famos dzoratut mersì a l'antërpretassion ëd Marty McFly che a l'ha fàit ant ij film "Artorn a l'Avnì", d'Alex P. Keaton ant la sitcom *Ca Keaton* (con costa a l'ha vagnà tre Emmy Awards e un Golden Globe) e con la part ëd Michael Flaherty ant la serie për la television *Spin City* (con costa serie a l'ha vagnà un Emmy Awards, tre Golden Globe e doi Screen Actors Guild Awards).

Dël 1991 a l'é tombà malavi përchè tacà da la maladìa 'd Parkinson, ëdcò se costa neuva a l'é dventà publica nomach dël 1998.
Për lòn dël 2000 a l'é squasi artirasse da sò travaj antramentre che a l'é angagiasse sempre 'd pì për l'arsërca dle célule staminaj.

Dël magg dël 2009 a l'é stàit protagonista dlë special *Prime Time Michael J. Fox: Adventures of an Incurable Optimist (A Personal Journey of Hope)*.

Michael J. Fox a l'ha cangià sò nòm quandi a l'ha ancaminà soa cariera e l'é anscrivusse a la Screen Actors Guild (sindicà ëd j'ator): a l'é vnù a savèj che a-i era già staje n'ator che as ciamava *Michael Fox* e për lòn a l'ha giuntà la J. a sò nòm coma omagi a l'ator Michael J. Pollard.

## Filmografìa
### Ator
* *Leo and Me* (1976) (TV)
* *Letters from Frank* (1979) (TV)  
* *Lou Grant* (1979) (TV) 
* *Follia di mezzanotte* (1980)  
* *Palmerstown, U.S.A.* (1980-1981) (TV) 
* *Class of 1984* (1982) 
* *Casa Keaton* (1982-1989) (TV) 
* *High School U.S.A.* (1983) (TV) 
* *Giudice di notte* (1984) (TV) 
* *Poison Ivy* (1985) (TV) 
* *Teen Wolf* (1985) 
* *Back to the Future* (1985)
* *Family Ties Vacation* (1985) (TV)
* *Light of Day* (1987)
* *The Secret of My Success* (1987) 
* *Bright Lights, Big City* (1988)
* *Casualties of War* (1989)
* *Back to the Future Part II* (1989) 
* *Back to the Future Part III* (1990)
* *Tales from the Crypt* (1991) (TV)
* *Doc Hollywood*(1991) 
* *The Hard Way* (1991)
* *Amore con interessi* (1993) 
* *Life with Mikey* (1993) 
* *Caro zio Joe* (1994) 
* *Where the Rivers Flow North* (1994) 
* *Don't Drink the Water* (TV) (1994) 
* *Blue in the Face* (1995)
* *Coldblooded* (1995) 
* *The American President* (1995) 
* *The Frighteners* (1996) 
* *Mars Attacks!* (1996)
* *Spin City* (1996-2000) (TV)
* *Interstate 60* (2002)
* *Scrubs* (2004) (TV)
* *Boston Legal* (2006) (TV)

### Dobiador
* *Homeward Bound: The Incredible Journey* (1993) 
* *Homeward Bound II: Lost in San Francisco* (1996)
* *Stuart Little* (1999) 
* *Atlantis: The Lost Empire* (1999)
* *Stuart Little 2* (2002) 
* *Clone High* (TV) (2002) 
* *Stuart Little 3: Call of the Wild* (2006) 
* *The Magic 7* (2006) (TV) 
* *Ray Gun* (2007) 

Fox, Michael J.
Die Fackel

Giornal satirich an lenga alman-a.
**Die Fackel** a l'é stàit fondà e publicà a Vien-a dël 1899.
A l'ha chità soe publicassion dël 1936.

Categorìa:Giornaj
Franz von Schober

Poeta e editor, amis ëd Schubert.
**Franz Adolf Friedrich von Schober** a l'era nà davzin a Malmö ai 17 ëd magg dël 1796 e a l'é mòrt a Dresda ai 13 dë stèmber dël 1882.
## Euvre
* *Gedichte* (*Poesìe*), 1842.
* *Gedichte* (*Poesìe*), 1865.

Schober, Franz von
Schober, Franz von
Neue Freie Presse

La **Neuie Freie Presse** a l'era un giornal bicotidian an lenga alman-a ch'a sortìa a Vien-a.
A l'é stàita fondà dël 1864 e a l'ha chità dël 1939.
A l'era ëd tendense liberaj moderà e a l'é rivà a avèj na riputassion antërnassional.

Categorìa:Giornaj
Georg Ritter von Schönerer

Òm polìtich nassionalista pangermanista e ativista anti-semita.
**Georg Ritter von Schönerer** a l'era nà a Vien-a ai 17 ëd luj dël 1842 e a l'é mòrt a Zwettl ai 14 d'aost dël 1921.
Soe idèje a l'han anfluensà Hitler.

Schonerer, Georg Ritter von
Josef Lanner

Compositor e violinista.
**Joseph Franz Karl Lanner** a l'era nà a Vien-a ai 12 d'avril dël 1801 e ambelelà a l'é mòrt ai 14 d'avril dël 1843.
A l'é considerà ël fondador dël vàlser vienèis.

Lanner, Josef
Lanner, Josef
Boris Giuliano

Polissiòt.
**Giorgio Boris Giuliano** a l'era nà a Piazza Armerina ai 22 d'otóber dël 1930 e a l'é mòrt a Palerm ai 21 ëd luj dël 1979.

A l'era vnù cap ëd l'echip mòbil ëd la polissìa.
Ai 21 ëd luj dël 1979, an camin ch'a pagava sò cafè ant na piòla, a l'é stàit massà dal mafios Leoluca Bagarella.

Giuliano, Boris
Johannes Messner

Filòsof austriach.
**Johannes Messner** a l'era nassù a Schwaz ai 16 ëd fërvè dël 1891 e a l'é mòrt a Vien-a ai 12 ëd fërvè dël 1984.

Messner, Johannes
Arctia caja

## Arctia caja
### Descrission
La ***Arctia caja*** a l'é na farfala dla famija dj'Erebidae (sot-famija Arctiinae), un-a dle pì vistose d'Euròpa . La duvertura dj'ale a l'é ëd 55–80 mm . J'ale anterior a son brun scur con dle macie bianche, ch'a formo un disegn a 'squadrature' (dama) . J'ale posterior a son d'un color arancion viv con dle gròsse macie nèire e d'arfless bleu . Ël còrp (abdomen) a l'é arancion con dle macie nèire . La ruva (larva) a l'é gris brun, con dij pluch giaunastr e na linia dorsal giàuna .

### Ambient
A viv ant ij pra, le raisure, ij bòsch duvert e le zòne ùmide, dal livel dël mar fin a 2.000 méter . A l'ha na generassion a l'ann (univoltin-a). La farfala a vòla an luj-agost, a la neuit . La ruva a l'é polìfaga: a mangia vàire piante erbose (dzortut Rumex, Urtica, Taraxacum) e 'd busson (ronse, fròle, sàles) . A passa l'invern coma ruva cita .

### Distribussion
A l'é spantià an tuta l'Euròpa (gavà le part pì setentrionaj), an Asia temperà (fin-a al Giapon) e an América dël Nòrd . A l'é **comun-a** an vàire region, ma a l'é an declin an chèiche part d'Euròpa për l'antensificassion agrìcola . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Arctia caja** Linnaeus, 1758

Categorìa:Arctia
Arctinia caesarea

## Arctinia caesarea
### Descrission
L**'Arctinia caesarea** (ancheuj classificà com ***Epatolmis caesarea***) a l'é na farfala dla famija dj'Erebidae (o Arctiidae, second le classìfiche pi veje). La duvertura dj'ale a l'é ëd 36-45 mm. J'ale anterior a son ëd color brun sombr, squasi nèire, con na trasparenza ch'a lassa vëdde le nervadure pì scure. J'ale posterior a l'han na **gròssa macia giaun-aranci** viv a l'àngol anal, ch'a contràsta fòrt con ël fond sombr. Ël còrp a l'é tut nèir, gavà la part superior dël còrp (abdomen) ch'a l'é 'd color giaun viv con doi file 'd pontin nèir .

### Ambient
La farfala a vòla an na generassion a l'ann (an doe generassion ant le region pì càude), da avril a luj. As treuva ant ij pra sech, le colin-e erbose, ij teren rocos e le zòne stëplà, an sle piante erbose andoa a vivo le ruve. Le ruve a son brun nèire, peilose, con na linia longitudinal rossastra; a mangio dzortut piante dle famije dle Caryophyllaceae, Scrophulariaceae e Asteraceae .

### Distribussion
A l'é spantià da l'Euròpa sentral e meridional (ma motobin localisà) a l'Asia (Siberia, Giapon, Coréa) . A l'é **motobin ràira** an vàire part dël sò areal. An Italia a l'é rarìssima e localisà, con poche segnalassion stòriche (dzortut al setentrion e a la fin dël sécol XIX), e a peul esse considerà **an perìcol** . A l'é protegiùa an chèich pais (për esempi, an Estònia a l'é ant la categorìa III ëd protession) .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Arctinia caesarea** Go.

Categorìa:Arctinia
Categorìa:Figure da buté
Programa Apollo

**Apollo** a l'era ël nòm dël programa spassial djë Stat Unì che a l'avìa ël but ëd porté l'òm an sla Lun-a.

Le mission dël Programa Apollo a son stàite óndes:
# *Apollo 7*, d'ótober dël 1968;
# *Apollo 8*, a Natal dël 1968;
# *Apollo 9*, dël mars dël 1969;
# *Apollo 10*, dël magg dël 1969; 
# *Apollo 11*, dël luj dël 1969. Con la mission Apollo 11, ël 20 ëd luj dël 1969 ij prim doi òm a son rivà an sla Lun-a, antramentre che Michael Collins a jë spetava an sël mòdol prinsipal. Ij sò nòm a j'ero:
## Neil Armstrong,
## Edwin Aldrin;
# *Apollo 12*, che dël novèmber dël 1969 a l'ha sbarcà:
## Charles Conrad,
## Alan Bean;
# *Apollo 13*, che a càusa ëd n'assident a l'avìa pa podù completé la mission;
# *Apollo 14*, che dël fërvé dël 1971 a l'ha sbarcà:
## Alan Shepard,
## Edgar Mitchell
# *Apollo 15*, che dël luj dël 1971 a l'ha sbarcà:
## David Scott,
## James Irwin;
# *Apollo 16*, che d'avril dël 1972 a l'ha sbarcà:
## John Young,
## Charles Duke;
# *Apollo 17*, che dël novèmber dël 1972 a l'ha sbarcà:
## Eugene Cernan,
## Harrison Schmitt.

Categorìa:Astronomìa
Categorìa:Engignerìa Aerospassial
Neil Armstrong

**Neil Alden Armstrong** a l'é nassù a Wapakoneta ai 5 d'aost dël 1930 e a l'é mòrt a Columbus ai 25 d'aost dël 2012.

A l'é stàit ël comandant ëd la mission *Apollo 11* dël Programa Apollo e, ël 20 ëd luj dël 1969, a l'é stàit ël prim òm a posé ël pé an sla Lun-a. 

Soa frase pì avosà, che a l'avìa dit an cola ocasion, a l'é:

Armstrong, Neil
Edwin Aldrin

**Edwin Aldrin**, stranomà **Buzz**, a l'é nassù a Montclair ai 20 ëd genè dël 1930.

A l'ha fàit part ëd la mission *Apollo 11* dël Programa Apollo e, ël 20 ëd luj dël 1969, a l'é stàit lë scond òm a posé ël pé an sla Lun-a. 

Aldrin, Edwin
Michael Collins

**Michael Collins** (Roma 31 d'otóber 1930 - Marco Island, 28 avril 2021).

A l'ha fàit part ëd la mission *Apollo 11* dël Programa Apollo.
A l'é avosà përchè, an mente j'àutri component dla mission (Neil Armstrong e Edwin Aldrin) a j'ero ij prim òm a posé ël pé an sla Lun-a, chiel a l'avìa spetaje an òrbita lunar.

Collins, Michael
Callimorpha dominula

## Callimorpha dominula
### Descrission
La ***Callimorpha dominula*** a l'é na farfala dla famija dj'Erebidae (sot-famija Arctiinae). La duvertura dj'ale a l'é ëd 45–55 mm, con le fumele pì gròsse dij mas-cc . La caraterìstica pì vistosa a l'é la **combinassion ëd color**: j'ale anterior a son nèire con dë scaje giàune e d'arfless metalisà verd e bleu; j'ale posterior a son d'un color ross viv con dle macie nèire . Ël còrp (abdomen) a l'é arancion con na fila 'd pontin nèir . La ruva (larva) a l'é gris brun, con dij pluch spatarà e na linia dorsal giàuna, e a viv an dzora a vàire piante erbose (urtije, viòle, ranuncoj, fròle, ronse).

### Ambient
A viv ant ij leugh ùmid e ombros, ant ij bòsch (dzortut ëd latifeuje), ant ij pra e ant le zòne con vegetassion s-ciasse, dal livel dël mar fin a 1.500 méter . A l'ha na generassion a l'ann (univoltin-a). La farfala a vòla an luj-agost, durant j'ore pi càude dël di . La ruva a passa l'invern an sël teren, e a madura an prima . A l'é ativa sia ëd di che 'd neuit, e a ven a la lus .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa (gavà la Scandinavia setentrional, la penìsola Ibérica e j'ìsole Britàniche setentrionaj), an Asia Minor e an Iran . An Italia a l'é present an vàire region, dzortut al nòrd e al sénter, e a l'é nen ràira . A l'é considerà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Callimorpha dominula** L.

Categorìa:Callimorpha
Chelis maculosa

## Chelis maculosa
### Descrission
La ***Chelis maculosa*** a l'é na farfala dla famija dj'Erebidae (sot-famija Arctiinae). La duvertura dj'ale a l'é ëd 35–45 mm . J'ale anterior a son brun-e, con dle macie giaunastre o arancion, ch'a formo un disegn variàbil, ma soens a son pì cite che ant la *Chelis cervini* . J'ale posterior a son giaunastre con dle macie nèire, e 'l bòrd a l'é scur . Ël còrp (abdomen) a l'é arancion con dij pontin nèir . La ruva (larva) a l'é gris brun, con dij pluch scur e na linia dorsal giauna .

### Ambient
A viv ant ij pra sech, le colin-e erbose, le pasture e ij bòsch duvert, da 200 a 1.800 méter . A l'ha na generassion a l'ann (univoltin-a). La farfala a vòla an luj . La ruva a l'é polìfaga: a mangia vàire piante erbose (dzortut Hieracium, Plantago, Rumex, Taraxacum) . A passa l'invern coma ruva cita, e a madura an prima .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa sentral e oriental (da la Fransa e la Gërmania a la Russia), an Asia sentral e an Anatòlia . An Italia a l'é **comun-a** an tuta la penìsola setentrional e sentral, e a l'é meno comun-a an Sicilia e Sardëgna . A l'é considerà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Chelis maculosa** Gerning

Categorìa:Chelis
Coscinia cribraria

## Coscinia cribraria
### Descrission
La ***Coscinia cribraria*** a l'é na farfala dla famija dj'Erebidae, descrivùa për la prima vira da Carl Linnaeus dël 1758 . La duvertura dj'ale a l'é ëd 29-40 mm . J'ale anterior a son biancastre, caraterisà da cite maciòte nèire ch'a formo dë strìe e 'd bande trasversaj. Ël nùmer e la disposission dle macie a l'é motobin variàbil an tra ij diferent individuaj. La testa a l'é giàunastra, e 'l còrp a l'é 'd color bianch . Le ruve a l'han dij longh pluch, soens ëd color brun rossastr .

### Ambient
A viv ant ij teren sùit e sabios, ant le zòne ùmide e ant ij bòsch duvert ëd pin . As treuva an sle colin-e e ant le zòne montagnose fin a 1.000 méter . La farfala a vòla an na generassion a l'ann, da giugn a stèmber . La ruva a l'é polìfaga: a mangia vàire piante erbose, dzortut *[[Calluna vulgaris]]*, *[[Plantago lanceolata]]* e specie dël géner *[[Festuca]]* . A passa l'invern com ruva cita e a fà la crisàlid ant la prima .

### Distribussion
A l'é spantià an tuta la region paleàrtica: Euròpa (gavà le part pì setentrionaj), nòrd-Àfrica, Kazakistan, Siberia, Mongòlia e Cin-a setentrional . An Italia a l'é present an vàire region, dzortut an sle colin-e e ant le zòne montagnose, ma a l'é nen comun an tuta la penìsola .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Coscinia cribraria** L.

Categorìa:Coscinia
Coscinia striata

## Coscinia striata
### Descrission
La ***Coscinia striata*** (*Coscinia cribraria* ssp. *cribraria* o *C. cribraria striata*) a l'é na farfala dla famija dj'Erebidae . La duvertura dj'ale a l'é ëd 30-42 mm, con le fumele pì gròsse dij mas-cc . J'ale anterior a son bianche con vàire strìe e macie nèire ch'a formo un disegn variàbil: da squasi tut bianch a motobin strià . J'ale posterior a son grise o gris brun, soens con un bòrd pì scur . Ël còrp (tòrax) a l'é gris giaunastr, l'àut (abdomen) a l'é arancion con dij pontin nèir . La ruva a l'é brun-a con dij pluch scur e na linia dorsal ciàira .

### Ambient
A viv ant ij pra sech, le colin-e erbose e le zòne ùmide (palud, torbiere), dal livel dël mar fin a 1.600 méter . La farfala a vòla an na generassion a l'ann, da magg a agost (an cheich region a peul avèj na sconda generassion parsial) . La ruva a l'é polìfaga e a mangia vàire piante erbose: dzortut Calluna, Erica, Potentilla, Festuca e d'àutre graminacee . A passa l'invern coma ruva cita, e a madura an prima .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa (gavà le part pì setentrionaj), an Asia Minor e an Asia sentral (Kazakistan, Siberia) . An Italia a l'é present an tuta la penìsola e an Sicilia, a manca an Sardëgna . A l'é considerà na specie comun-a, ma a l'é an declin an vàire region për la perdita d'habitat . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Coscinia striata** L.

Categorìa:Coscinia
Giffone

**Giffone** a l'é un comun dla Calabria ëd 2.018 abitant , an provincia ëd Res ëd Calabria.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Lombardi (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Res ëd Calabria
Bronz ëd Riace

Ij **bronz ëd Riace** a son doe statue ëd bronz dël V secol a.G.C. dla Magna Grecia ch'a rapresento doi guerié grech.
A son stàite trovà dël 1972 ant ël Mar Jòni, davzin a Riace.
Lë statue a son adess al Musé Nassional dla Magna Grecia ëd Res ëd Calabria.

Categorìa:Art figurativa e architetura
Categorìa:Calabria
Porticà

Ël vin **Porticà** as prodov ant la comon-a ëd Castel d'Anon an provinsa d'Ast.

Ël nom *Porticà* a fa arferiment a *"Ij Pòrti"*, la strutura che soens a sirconda le palasin-e che a son ant le vigne.

Categorìa:Vin dël Piemont
Ramié

Ël vin **Ramié** as prodov ant la comun-a ëd Pomaret an provinsa ëd Turin.

Ël nom *Ramié* a fa arferiment a le rame dle vis che a vnìo antampà ant le vigne.

Categorìa:Vin dël Piemont
Roé (vin)

Ël vin **Roé** as prodov ant le comun-e ëd Canal, Castagnì, Govon, Guaren-e, La Montà, Montàud Roé, Piobs, Prioca, Santa Vitòria an provinsa ëd Coni.

A l'é mach d'apress ëd Napoleon che ël teritòri a l'ha pijà ël nòm ëd *"Roé"*.

Categorìa:Vin dël Piemont
Roé (omònim)

***Roé*** a l'é 'l nòm:

* ëd na **[[Roé|zòna]]** dla provinsa ëd Coni

* d'un **[[Roé (vin)|vin nèir]]** ch'as fa ant la midema zòna
Diacrisia sannio

## Diacrisia sannio
### Descrission
La ***Diacrisia sannio*** a l'é na farfala dla famija dj'Erebidae (sot-famija Arctiinae). La duvertura dj'ale a l'é ëd 35–45 mm . La specie a presenta un fòrt dimorfism sessual. Ël **mas-cc** a l'ha j'ale anterior giàune con dle macie nèire, e j'ale posterior giaune con na macia nèira al sénter . La **fumela** a l'é pì gròssa, con j'ale anterior biancastre o crema con dle macie nèire, e j'ale posterior bianche con dle macie nèire . Ël còrp a l'é giàun arancion con na fila 'd pontin nèir . La ruva (larva) a l'é gris brun con dij pluch giaunastr .

### Ambient
A viv ant ij pra, le pasture, ij teren erbos e le zòne ùmide, dal livel dël mar fin a 1.800 méter . A l'ha na generassion a l'ann (univoltin-a). La farfala a vòla da magg a giugn (a sconda dla latitùdin e dl'autëssa) . La ruva a l'é polìfaga: a mangia vàire piante erbose (dzortut Rumex, Plantago, Galium) . A passa l'invern coma ruva cita .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa e an Asia temperà (fin-a a la Cin-a) . An Italia a l'é **comun-a** an tuta la penìsola, dzortut al nòrd e al sénter, e a l'é present an Sicilia . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .


(MHNT) Diacrisia sannio Eisingen Germany - male dorsal.jpg|♂  
(MHNT) Diacrisia sannio Eisingen Germany - male ventral.jpg|♂ △


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Diacrisia sannio** L.

Categorìa:Diacrisia
Hyphoraia aulica

## Hyphoraia aulica
### Descrission
L’***Hyphoraia aulica*** (an anglèis "brown tiger moth") a l'é na farfala dla famija dj'Erebidae, descrivùa për la prima vira da Carl Linnaeus dël 1758 . La duvertura dj'ale a l'é ëd 34–40 mm . J'ale anterior a son ëd color brun olivastr o rossastr, con vàire macie giaunastre pì o men cite . J'ale posterior a son nèire con dle macie arancion . La testa e 'l còrp a l'han na peilosità giàuna .

### Ambient
A viv ant ij pra sech, le pasture, le colin-e erbose, ij teren sabios e stëplà . Le piante andova a vivo le ruve (piante òspite) a son dzortut Achillea, Hieracium, Euphorbia, Knautia e Taraxacum . La ruva a l'é nèira con dij pluch rossastr . La farfala a vòla da magg a giugn, an na generassion a l'ann . A s'ambòja an un cussin ëd seda e a passa l'invern com ruva .

### Distribussion
A l'é spantià ant le region temperà d'Euròpa, da la Fransa e l'Italia setentrional fin a l'Anatòlia e a l'Asia sentral . A l'é nen soens (localisà e ràira) an vàire pais, com an Italia setentrional e sentral, andoa as treuva an pòche stassion . An Svessia a l'é considerà "an perìcol grev" (EN) . A l'é mnassà da la perdita d'habitat për via dla sucession naturaj e dj'antropisassion .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Hyphoraia aulica** L.

Categorìa:Hyphoraia
Parasemia plantaginis

## Parasemia plantaginis
### Descrission
La ***Parasemia plantaginis*** a l'é na farfala dla famija dj'Erebidae (sot-famija Arctiinae). La duvertura dj'ale a l'é ëd 30–38 mm . J'ale anterior a son nèire con dë scaje giaune (a formé un disegn a dama) e dle macie giàune a la base . J'ale posterior a son giàune con na gròssa macia nèira al sénter . La specie a presenta un dimorfism geogràfich e individual (varietà 'd color) . Ël còrp a l'é nèir . La ruva (larva) a l'é gris brun, con na linia dorsal giauna e dij pluch spatarà .

### Ambient
A viv ant ij pra sech, le pasture, le colin-e erbose e ij bòsch duvert, da 500 a 2.000 méter . A l'ha na generassion a l'ann (univoltin-a). La farfala a vòla a luj . La ruva a l'é polìfaga: a mangia vàire piante erbose (dzortut *[[Plantago]]*, *[[Taraxacum]]*, *[[Galium]]*) . A passa l'invern coma ruva cita .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, Asia e América dël Nòrd . An Italia a l'é present an sj'Alp e an sj'Apenin setentrionaj e sentraj fin al Lassio e a l'Abruss . A l'é considerà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Parasemia plantaginis** L.

Categorìa:Parasemia
Pericallia matronula

## Pericallia matronula
### Descrission
La ***Pericallia matronula*** (a l'é ciamà "Scarlet Tiger" an anglèis) a l'é na farfala dla famija dj'Erebidae, un-a dle pì gròsse d'Euròpa . La duvertura dj'ale a l'é ëd 60–80 mm, con le fumele pì gròsse dij mas-cc . J'ale anterior a son nèire con dle macie bianche, a formé un disegn a dama. J'ale posterior a son d'un color ross viv o arancion con dle macie nèire . La testa e 'l còrp a son nèir, con arfless bleu . La ruva (larva) a l'é gris scur, con dij pluch giaunastr .

### Ambient
A viv ant ij bòsch ùmid, dzortut ëd latifeuje (fò, castagné, rol), ant le zòne montagnose da 400 a 1.600 méter . A l'ha na generassion a l'ann (univoltin-a). La farfala a vòla a giugn-luj, e a l'é ativa dzortut ëd neuit, ma a peul vëdde 'dcò ëd di . La ruva a l'é polìfaga: a mangia vàire piante erbose (urtije, viòle, ranuncoj, fròle, e via fòrt) . A passa l'invern coma ruva cita .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa sentral e oriental, da la Gërmania e Polònia a la Russia, e an Asia fin-a al Giapon . An Italia a l'é **ràira** e **localisà** mach an sj'Alp: Alp Marìtime, Piemont (Val d'Ossola, Val Sesia), Alp Tridentin-e (Trentin) e Càrniche (Friul) . A l'é considerà "Vulneràbil" (VU) ant la Lista Rossa IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Pericallia matronula** L.

Categorìa:Pericallia
James Dean

**James Byron Dean** (Marion, 8 fërvé 1931 - Cholame, 30 stèmber 1955) a l'é stàit n'ator american.

Sò nòm a l'é famos dzortut mersì a tre film dont a l'é stàit protagonista ma a l'é stàit dzortut con *Rebel Without a Cause* che a l'é trasformasse ant na legenda.
A l'ha arseivù ël Golden Globe n'ann dòp soa mòrt (1956).

## Vita

Nàit a Marion ant lë stat american ëd l'Indian-a da sò pare Winton e soa mare Mildred e a l'é peui mudasse a Santa Monica an Califòrnia për argionze 'l pare che a l'era andàit bele-là për travajé coma odontojatra. Dean a l'ha studià a la scòla Brentwood fin-a a la mòrt ëd la mare dël 1940 quand che 'l pare a l'ha mandalo a studié a Fairmount, ant l'Indian-a, da na famija 'd parent. Bele-lì a l'ha pijà 'l diplòma dël 1949, a l'é torna mudasse an Califòrnia për vive con sò pare e soa marastra.

Anscrivusse a l'Università ëd Santa Monica ant un prim moment a vorìa studié për dventé avocat ma peui a l'ha preferì studié teatro a l'Università dla Califòrnia 'd Los Angeles.
A l'ha ancaminà soa cariera con na reclam ëd la Pepsi Cola për la television e a l'ha peui partessipà coma stunt tester ant ël gieugh televisiv "Beat the Clock". Bandonà l'università a l'ha travajà coma consergi d'un postegg.

An scotand ij consèj ëd vàire amis, Dean a l'é mudasse a New York për travajé coma ator ëd teatro e an costa sità a l'ha tacà a studié con Lee Strasberg ant l'academìa Actors Studio.
Soa cariera a l'ha fàit n'arsàut mersì a vàire partessipassion a 'd programa coma Kraft Television Theater, Studio One, Lux Video Theater, Robert Montgomery Presents, Danger e General Electric Theater ant j'achit ëd j'ani '50.

## Cinema

Con sò prim ròl da protagonista dël 1955, *East of Eden*, a l'ha arseivù soa prima nominassion për l'Oscar coma mèj ator protagonista. Dòp a l'ha avù d'àutri doi film da protagonista: *Rebel without a cause* (1955) e *Giant* (1956) film che a l'ha fajé avèj n'àutra nominassion për l'Oscar. 

Soa vita a l'é furnìa dël 1956 davzin a Cholame për n'assident che a l'ha patì mentre che a guidava soa Porsche 550 Spyder. A l'é sotrà al Park Cementery 'd Fairmount, an Indian-a.

Soe interpretassion a l'han trasformalo ant un sìmbol ëd l'arvira dij giovo e ant j'ani dòp soa mòrt vàire generassion a son anspirasse a chiel e a soa blëssa sensa temp.

## Filmografìa
**Fixed Bayonets* (1951)
**Sailor Beware* (1952)
**Deadline - U.S.A.* (1952)
**Has Anybody Seen My Gal?* (1952)
**Trouble Along the Way* (1953)
**East of Eden* (1955)
**Rebel Without a Cause* (1955)
**Giant* (1956)

Deane, James
Spilosoma menthastri

## Spilosoma menthastri
### Descrission
La ***Spilosoma menthastri*** (ancheuj considerà 'me nòm sinònim dla specie *Spilosoma lubricipeda*) a l'é na farfala dla famija dj'Erebidae . La duvertura dj'ale a l'é ëd 34–48 mm . J'ale anterior a son bianche, ma 'l piumagi a l'é motobin variàbil, da squasi tut bianch a motobin macià 'd nèir . J'ale posterior a l'han un-a o pi 'd macie nèire . Ël còrp (abdomen) a l'é giàun-aranci con dij pontin nèir an sla schin-a . La ruva a l'é gris brun, con dij pluch scuri e na riga arancion o giàuna an sla schin-a . A l'é na farfala che j'osej a mangio nen përchè a l'é tòssica .

### Ambient
La farfala a vòla ant na generassion a l'ann, da magg a luj, con na possibilità 'd na sconda generassion parsial a stèmber-otóber . A l'é ativa 'd neuit e a ven a la lus . As treuva ant na gran varietà d'ambient, ma a preferiss ij leugh duvert con vegetassion erbosa. La ruva a viv dzora a vàire piante erbose, com Urtica, Rumex, Taraxacum e Spirea .

### Distribussion
A l'é spantià an tuta la region temperà dl'Eurasia, da l'Euròpa a l'Asia (Kazakistan, Siberia, Cin-a, Coréa, Giapon) . Presenta an tuta Italia, dzortut al setentrion, e a l'é considerà na specie comun-a .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Spilosoma mentbastri** Esp.

Categorìa:Spilosoma
Categorìa:Figure da buté
Tyria jacobaeae

## Tyria jacobaeae
### Descrission
La ***Tyria jacobaeae*** a l'é na farfala dla famija dj'Erebidae (sot-famija Arctiinae). La duvertura dj'ale a l'é ëd 30–45 mm . J'ale anterior a son nèire con dle macie e dë strìe ross viv, ch'a formo un disegn caraterìstich (a òval o a fer ëd caval) . J'ale posterior a son ross con na macia nèira (un pònt nèir) al sénter . Ël còrp (abdomen) a l'é arancion con dle macie nèire . La ruva (larva) a l'é groson-a con d'ale nèire e giaune, a viv an dzora a *Senecio jacobaea* (ëd còj) e a l'é motobin vistosa .

### Ambient
A viv ant ij pra, le zòne erbose, ij teren rocos, le dun-e e ij bòrd dij bòsch, dal livel dël mar fin a 1.500 méter . A l'ha na generassion a l'ann (univoltin-a). La farfala a vòla an luj-agost, al sol . La ruva a mangia dzortut le feuje dle specie dël géner *Senecio* (còj), da sò nòm . A passa l'invern coma ruva cita .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, Asia temperà (fin-a a la Cin-a) e Àfrica dël Nòrd . A l'é stàita antrodovùa an América dël Nòrd, an Australia e an Neuva Zelanda për combate le specie anvadente 'd *Senecio* . An Italia a l'é **comun-a** an tuta la penìsola, an Sicilia e an Sardëgna . A l'é considerà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Tyria jacobaeae** L.

Categorìa:Tyria
Spassi polonèis

## La definission
As ciama **spassi polonèis** minca spassi topològich separàbil e metrisàbil con na distansa completa.

## Chèiche propietà 'd base
*Minca spassi polonèis a sodisfa a lë scond assiòma ëd numerabilità e a l'é normal.
*Minca spassi polonèis a l'é në spassi ëd Baire.
*Minca prodot cartesian finì o numeràbil dë spassi polonèis a l'é në spassi polonèis.
*Un sot-ëspassi 'd në spassi polonèis a l'é 'dcò chiel polonèis si e mach si a l'é un G_{ \delta }, visadì l'antërsession al pì numeràbil ëd sot-ansem duvert.
*Jë spassi polonèis a son nen sarà sota cossient.

## Esempi
*Minca ansem al pì numeràbil con la topologìa discreta a l'é në spassi polonèis; për esempi, l'ansem  \mathbb N  dij nùmer naturaj, l'ansem dij naturaj positiv, l'ansem  \mathbb Z  dij nùmer antregh.
*Jë spassi  \mathbb R^n, për n \geq 1, e lë spassi  \mathbb R^{ \mathbb N } con soe topologìe prodot sòlite a son dë spassi polonèis.
*Lë spassi ëd Baire  \mathbb N^{ \mathbb N } a l'é në spassi polonèis.
*Lë spassi ëd Cantor a l'é 'n sot-ëspassi sarà dlë spassi ëd Baire, donca a l'é në spassi polonèis.
*Tuti jë spassi ëd Banach separàbij a son dë spassi polonèis.
*Tuti jë spassi metrisàbij compat a son dë spassi polonèis.

Categorìa:Teorìa dj'ansem
Cossus cossus

## Cossus cossus
### Descrission
Ël ***Cossus cossus*** (farfala dël bòsch) a l'é na farfala gròssa dla famija dij Cossidae, un-a dle pì amportante për ij dann ch'a càusa ant la silvicoltura . La duvertura dj'ale a l'é d'apopré 70-95 mm, con le fumele pì gròsse dij mas-cc . J'ale anterior a son 'd color gris brun con na reticolà 'd linie nèire e bianche; j'ale posterior a son gris brun . La ruva (larva) a l'é 'd color ross rossastr, con la testa nèira e un odor fòrt d'acetà (ëd "verm").

### Ambient
La farfala a vòla da giugn a agost . A l'é ativa ëd neuit . Le ruve a vivo ant ij bòsch, ant ij parch e ant le leje, andoa a scavo ëd galarìe ant ël bòsch dj'erbo (dzortut rol, fò, sàles, orm) . Ël cicl ëd vita a dura 3-4 agn . La ruva a passa l'invern an sël bòsch e a madura ant la prima . A càusa 'd dann grev a la pianta, ch'a peul fin-a meuire.

### Distribussion
A l'é spantià an tuta l'Euròpa (gavà le part pì setentrionaj), ant l'Àfrica dël Nòrd e ant l'Asia fin-a a la Cin-a e al Giapon . Present an tuta Italia, da la pian-a a la montagna, ma a l'é pì comun ant le zòne ùmide . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Cossus cossus** L.

Categorìa:Cossus
Parahypopta caestrum

## Parahypopta caestrum
### Descrission
La ***Parahypopta caestrum*** a l'é na farfala dla neuit dla famija dle Cossidae. La spece a l'ha n'overtura 'd 25–35 mm. J'ale anterior a son ëd color bianch spòrch ò crema, con na linia trasversal pì scura e 'd pontin nèir. J'ale posterior a son pì ciàire e uniform. Le ruve a son le pì conossùe: a son giàune crema con la testa maròn, a vivo sota tèra e a mangio le rèis ëd jë sparz, causand motobin ëd dann a ste piante përchè a-j dësbelo 'l sistema radical. A l'é considerà na pëst ant le coltivassion e le zòne naturaj andoa jë sparz a chërso.

### Ambient
A l'ha pì car le zòne àride, le colin-e e j'ambient mediterani andoa a chërs lë sparz. La farfala a vòla da magg a giugn, dzortut a la neuit. Le fumele a fan j'euv an sla pianta òspite e le ruve a së svilupo sota tèra, alimentand-se dle rèis. Ël cicl vital a peul duré pì 'd n'ann. A l'é 'n volator dël crepùscol e dla neuit.

### Distribussion
Present an Italia, dzortut ant le region sentraj e meridionaj, da l'Emilia-Romagna an giù (Toscan-a, Marche, Lassi, Campanìa, Pulia, Sicilia, Sardëgna). A l'é 'dcò signalà an Fransa meridional, ant la penìsola ibérica e ant l'Àfrica dël Nòrd. An Piemont a l'é motobin raira.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Hypopta caestrum*** Hbn.

Categorìa:Parahypopta
Endromis versicolora

## Endromis versicolora
### Descrission
La ***Endromis versicolora*** (a l'é ciamà "Kentish Glory" an anglèis) a l'é na farfala dla famija dj'Endromidae, un-a dle pì gròsse e vistose d'Euròpa . La duvertura dj'ale a l'é ëd 55–80 mm, con le fumele pì gròsse dij mas-cc . La specie a presenta un fòrt dimorfism sessual. Ël **mas-cc** a l'ha j'ale anterior color brun-rossastr con dle macie reusa e nèire, e j'ale posterior reusa-rossastre con na banda nèira . La **fumela** a l'é pì gròssa, con j'ale gris-rossastre e 'l disegn pì smòrt . Ël còrp a l'é peilos. La ruva (larva) a l'é vërda con dë strìe bianche e pontin nèir, e a l'ha na coa sutila a la fin .

### Ambient
A viv ant ij bòsch ùmid e montagnos, dzortut ant le zòne con biole, sàles e ninsolé . A l'ha na generassion a l'ann (univoltin-a). La farfala a vòla a luj, a l'ancamin ëd la neuit . Le ruve a vivo an dzora a le biole (*Betula*), ij sàles (*Salix*), ij ninsolé (*Corylus*) e d'àutre latifeuje . A passa l'invern coma crisàlid ant na càpsula sota la tèra .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa sentral e setentrional, da la Scandinavia a j'Alp e ai Balcan . An Italia a l'é present ant la part setentrional, dzortut an Piemont, Lombardìa e Trentin, ma a l'é **pa comun-a** e a l'é considerà localisà . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Endromis versicolora** L.

Categorìa:Endromis
Phragmatobia fuliginosa

## Phragmatobia fuliginosa
### Descrission
La ***Phragmatobia fuliginosa*** a l'é na farfala dla famija dj'Erebidae (sot-famija Arctiinae) . La duvertura dj'ale a l'é ëd 30–38 mm për ij mas-cc e 32–40 mm për le fumele . La specie a l'é stàita descrivùa për la prima vira da Carl Linnaeus dël 1758 . La caraterìstica pì vistosa a son j'ale posterior, ch'a son ross viv con na macia nèira (o pì d'un-a) . J'ale anterior a son brun scure, con un pòch 'd giaun o reusa arlongh ël bòrd . La testa e 'l còrp (tòrax) a son brun rossastr . Le ruve (larve) a son brun scur con dij pluch giaunastr .

### Ambient
A viv ant ij pra, le colin-e, ij bòrd dij bòsch, ij giardin e le zòne ùmide, dal livel dël mar fin a 1.800 méter . La farfala a vòla an **doi generassion** a l'ann: la prima da avril a magg (a rivrà dòp la sosta invernal), la sconda a luj-stèmber . La ruva a mangia vàire piante erbose (polìfaga): dzortut Rumex, Plantago, Taraxacum, Fragaria, e Salix . A passa l'invern an sël teren, coma ruva granda . La crisàlid a l'é motobin peilosa e a l'é anvlupà an un cussin ëd seda .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, Àfrica dël Nòrd e Asia temperà (Siberia, Mongòlia, Cin-a) . An Italia a l'é **motobin comun-a** an tute le region, da la pian-a a la montagna, e a l'é considerà na specie "Arzigh Mìnim" (LC) . A peul esse confondùa con la *Phragmatobia luctifera*, che però a l'ha j'ale posterior giaune .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Phragmatobia fuliginosa** L.

Categorìa:Phragmatobia
Rhyparia purpurata

## Rhyparia purpurata
### Descrission
La ***Rhyparia purpurata*** a l'é na farfala dla famija dj'Erebidae (sot-famija Arctiinae) . La specie a l'é stàita descrivùa për la prima vira da Carl Linnaeus dël 1758 con ël nòm ëd *Phalaena purpurata* . A l'é 'd dimension mesan-e: la longhëssa dj'ale anterior a l'é ëd 18–22 mm për ij mas-cc e 22–25 mm për le fumele . La caraterìstica pì vistosa a l'é la **combinassion ëd color** motobin frapanta: j'ale anterior a son giaun viv con vàire maciòte nèire, mentre j'ale posterior a l'han na tinta rossa o rossastr con dle gròsse macie nèire . Ël còrp (abdomen) a l'é giàun o rossastr con na fila 'd pontin nèir . Le ruve (larve) a son brun-e con dij pluch giaunastr e a peulo esse motobin vistose .

### Ambient
Le ruve a l'han un regim alimentar motobin largh (polìfagh): a mangio dzortut le feuje 'd vàire piante erbose, com Galium spp., Potentilla spp., Onobrychis spp., ma 'dcò Artemisia, Centaurea, Cirsium, Genista, Origanum, Plantago, Rubus e tante d'àutre . A vivo an pra sech e magher, ant ij teren erbos con pere e busson, soens a quòte autësse (da 400 a 1.500 méter) . Le ruve a passo l'invern an cite dimension e as vëddo soens an sle piante 'd prima . La farfala a vòla an na generassion a l'ann, a giugn e luj .

### Distribussion
La specie a l'é spantià an Euròpa (gavà le part pì setentrionaj e j'ìsole Britàniche), an Anatolia, an Siria, an Transcaucasia, an Asia sentral (Kazakistan, Kirghizistan), an Siberia meridional, an Mongòlia, an Cin-a setentrional, an Coréa e an Giapon . An Italia a l'é ràira ma presenta an vàire region, sia continental che peninsular e an Sicilia . An Piemont a l'é stàita trovà, për esempi, an Val Susa (da 400 a pì che 1.500 méter) . A l'é classificà 'me **vulneràbil** (endangered) ant le region a nòrd dj'Alp, ma a l'é ancora bastansa comun-a a sud dla caden-a prinsipal .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Rhyparia purpurata** L.

Categorìa:Rhyparia
Zeuzera pyrina

## Zeuzera pyrina
### Descrission
La ***Zeuzera pyrina*** a l'é na farfala dla famija dij Cossidae, un dij pì danos parassita dle piante da fruta e da bòsch . La duvertura dj'ale a l'é ëd 35–70 mm . J'ale anterior a son bianche con numerose macie blu-verd e nèire, ch'a formo un disegn motobin caraterìstich . J'ale posterior a son bianche con ëd macie pi cite . Ël còrp a l'é bianch con dle macie nèire . La ruva (larva) a l'é reusa con la testa nèira, longa 5-6 cm, e a càusa 'd dann a la pianta an scavand ëd galarìe sota la scòrsa e andrinta al bòsch .

### Ambient
La farfala a vòla da giugn a agost . A l'é ativa ëd neuit e a ven a la lus . Le ruve a vivo an drinta a vàire sòrt ëd piante: fruté (pomé, përsighé, prussé, ninsolé, olivé, vigné) e erbo da bòsch (rol, sàles, fò, plàtan) . A càusa 'd dann motobin grev a le colture .

### Distribussion
A l'é spantià an tuta l'Euròpa, an Àfrica dël Nòrd e an Asia (fin-a a la Cin-a e al Giapon) . Present an tuta Italia, da la pian-a a la montagna . A l'é considerà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Zeuzera pyrina** L.

Categorìa:Zeuzera
Ronch dël Fra

Ël vin **Ronch dël Fra** as prodov ant la comun-a ëd Ghem an provinsa ëd Noara.

Categorìa:Vin dël Piemont
Rubin ëd Cantavënna

Ël vin **Rubin ëd Cantavënna** as prodov ant la frassion ëd *Cantavënna* ant la comun-a ëd Gabian e ant le comun-e ëd  Moncistin e Vila dij Mireu an provinsa ëd Lissandria.

Clàssich vin dël Monfrà.

Categorìa:Vin dël Piemont
Rubin ëd Vivron

Ël vin **Rubin ëd Vivron** as prodov ant la comun-a ëd Vivron an provinsa ëd Vërsèj.

A l'é un bon vin da past.

Categorìa:Vin dël Piemont
Túpac Amaru

**Túpac Amaru** a l'era nassù a Vilcabamba apopré dël 1530 e a l'é mòrt a Cuzco ai 24 dë stèmber dël 1572, decapità da jë Spagneuj.
A l'é stàit l'ùltim re dël curt regn ëd Vilcabamba, fondà da sò pare Manco II ant la part pì stërmà dj'Ande, ant la speransa d'arfondé torna l'imperi inca dòp la conquista spagneula e l'arendiment ëd la capital Cuzco.

Categorìa:Sovran
Spassi ëd Baire

As ciama **spassi ëd Baire** lë spassi topològich  \mathbb N^{ \mathbb N } ëd tute le sequense ëd nùmer naturaj dotà dla topologìa prodot.
Na base dla topologìa a l'é fornìa da la famija dj'ansem N_s= \{ x \in \mathbb N^{ \mathbb N } \mid s \subseteq x \} , anté che *s* a varia trames a le sequense finìe ëd nùmer naturaj.
As agiss ëd në spassi polonèis.
Na distansa completa ansima a  \mathbb N^{ \mathbb N } a l'é definìa da
:d(x,y)= \left \{ \begin{array}{ll} 0 & \mbox{si } x=y \\ \frac 1{2^n} & \mbox{si } n \mbox{ a l'é mìnim tal che } x(n)\neq y(n) \end{array} \right ..

## Le propietà ëd continuità
La continuità ant lë spassi ëd Baire a l'ha na sempia antërpretassion combinatòria ch'a ven motobin a taj ant j'aplicassion.

**Teorema.** Na fonsion f: \mathbb N^{ \mathbb N } \to \mathbb N^{ \mathbb N } a l'é continua si e mach si a-i é na fonsion monotòna  \tau : \mathbb N^{ an sle sequense finìe tal che
:f(x)= \bigcup\{\tau (u) \mid u \subseteq x \} .

*Dimostrassion.* Si la condission a l'é sodësfàita, antlora
:f(x) \in N_v \Leftrightarrow\exists u \subseteq x,v \subseteq\tau (u),
visadì
:f^{-1}(N_v)= \bigcup\{ N_u \mid v \subseteq\tau (u) \} ,
ch'a l'é n'union d'ansem duvert e donca *f* a l'é continua.

Për la diression anversa, admetoma che *f* a sia continua.
Definioma
:S(u)= \{ v \in \mathbb N^{.
Minca S(u) a l'é nen veuid, përchè  \emptyset\in S(u).
An dzorpì,
:v \subseteq v' \in S(u) \Rightarrow v \in S(u) e
: \forall v,v' \in S(u),f(N_u) \subseteq N_v \cap N_{v'} \neq\emptyset , dont *v* e *v*' a son confrontàbij.
A venta adess fé na distinsion antra doi cas possìbij.

**Prim cas:** A-i é chèich v \in S(u), për fòrsa ùnich, ch'a l'ha la midema longheur che *u*.
As definiss antlora τ(u) ugual a col *v*.

**Scond cas:** A-i é gnun v \in S(u) con la midema longheur d*'u*.
As definiss antlora τ(u) ugual al pì longh v \in S(u).

Dagià che
:u_1 \subseteq u_2 \Rightarrow S(u_1) \subseteq S(u_2),
a-i ven che τ a l'é na fonsion monotòna.
Da  \tau (u) \in S(u), a-i ven che
:u \subseteq x \in \mathbb N^{ \mathbb N } \Rightarrow\tau (u) \subseteq f(x).
An dzorpì, dagià che *f* a l'é continua, si v \subseteq f(x), a-i é chèich u \subseteq x tal che f(N_u) \subseteq N_v, donca v \in S(u).
Antlora, si τ(u) a l'é definì conforma al second cas, i l'oma v \subseteq\tau (u); dësnò a-i é u' \supseteq u ëd la midema longheur che v e tal che v= \tau (u').

Spassi ed Baire
Giacinta Pezzana

Atris ëd teatro.
**Giacinta Pezzana** a l'era nassùa a Turin ai 28 ëd gené dël 1841 e a l'é mòrta a Aci Castello ai 4 ëd novèmber dël 1919.

Pezzana, Giacinta
Pezzana, Giacinta
Solofra

**Solofra** a l'é un comun dla Campania ëd 12.144 abitant , an provincia d'Avlin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Guarino (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Avlin