open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lenga lamet

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga lamet** o **Lamet** a fa part ëd le lenghe Àustro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an Làos.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Lamet** a peul esse:

* lenghe Austro-Asiàtiche
** lenghe mon-khmer
*** lenghe mon-khmer setentrional
**** lenghe palaungic
***** lenghe palaungic ossidentaj
****** lenghe lametic
******* **lenga lamet**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **lbn**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lbn

Categorìa:Lenghe dël Làos
Categorìa:Lenghe lametic
Urbisaglia

**Urbisaglia** a l'é un comun dle Marche ëd 2.778 abitant , an provincia ëd Macerà.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Broccolo (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Macerà
Papiamento

Ël **papiamento** a l’é na lenga parlà ant j’ìsole ëd Curaçao (forma local: papiamentu) e Bonaire (papiamen) - ant j’Antile Olandèise – e Aruba (papiamento), tute davzin a la còsta dël Venessuela, ancora al dì d’ancheuj dipendense dij Pais Bass.
As agiss ëd na lenga créola dont ël léssich a ven dzortut da lë spagneul e portughèis (soens a l’é pa belfé stabilì da cola dle doe lenghe) mës-cià con paròle d’orìgin nederlandèisa, inglèisa, fransèisa, dla lenga indìgena arahuaco e vàire lenghe african-e.
Second quàich lenghista ël papiamento a armontarìa al créol afro-portughèis portà da jë s-ciav african ch’a sarìa peui dësvlupasse an manera peculiar an càusa a le condission ëstòriche e geogràfiche.
La paròla papiamento a ven dal verb papia, evolussion local ëd lë spagneul e portughèis antich papear (parlé).
La lenga a l’ha doe forme dë scritura: cola fonética, dovrà a Curaçao e Bonaire, e cola basà an sla lenga spagneula, adotà a Aruba.

Categorìa:Lenghe
Zamáns, Vigo

**San Mamede** ëd **Zamáns** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Redondela. Soa popolassion al censiment dël 2003 a l’era ëd 780 abitant, distribuì an 4 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Vigo
Lenga arem

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga arem** o **Arem** a fa part ëd le lenghe Àustro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an Vietnam.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica ëd l**'Arem** a peul esse:

* lenghe Àustro-Asiàtiche
** lenghe mon-khmer
*** lenghe viet-muong
**** lenghe chut
***** **lenga arem**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **aem**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=aem

Categorìa:Lenghe chut
Categorìa:Lenghe dël Vietnam
Lenga agariya

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga agariya** o **Agariya** a fa part ëd le lenghe Àustro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an India.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica ëd l**'Agariya** a peul esse:

* lenghe Àustro-Asiàtiche
** lenghe munda
*** lenghe nòrd munda
**** lenghe kherwari
***** **lenga agariya**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **agi**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=agi

Categorìa:Lenghe kherwari
Lenga aheu

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga aheu** o **Aheu** a fa part ëd le lenghe Austro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an Thailandia.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Aheu** a peul esse:

* lenghe Austro-Asiàatiche
** lenghe mon-khmer
*** lenghe viet-muong
**** lenghe thavung
***** **lenga aheu**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **thm**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=thm

Categorìa:Lenghe thavung
Categorìa:Lenghe dla Thailandia
Lenga bolyu

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga bolyu** o **Bolyu** a fa part ëd le lenghe Austro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an Cin-a.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Bolyu** a peul esse:

* lenghe austro-asiàtiche
** lenghe mon-khmer
*** lenghe palyu
**** **lenga bolyu**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ply**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ply

Categorìa:Lenghe palyu
Categorìa:Lenghe dla Cin-a
Lenga lodhi

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga lodhi** o **Lodhi** a fa part ëd le lenghe Austro-Asiàtiche e a l'é parlà dzortut an India.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Lodhi** a peul esse:

* lenghe Austro-Asiàatiche
** lenghe munda
*** lenghe sud munda
**** lenghe koraput-munda
***** lenghe sora-juray-gorum
****** lenghe sora-juray
******* **lenga lodhi**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **lbm**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lbm

Categorìa:Lenghe sora-juray
Categorìa:Lenghe dl'India
Giuseppe Rota

## Biografìa
**Giuseppe Rota** a l'era nassù dël 1720, e a l'era vnù preive che a l'avìa pen-e 21 agn.
A scrivìa an latin, an italian e an bërgamasch; a conossìa Voltaire, Rousseau e j'iluminista. Për j'anteress colturaj che a l'avìa, a peul esse considerà un dij pì còlt òm dël Setsent lombard.
Dal 1785 a l'era vnù curà dla paròchia ëd Levate (BG) e a l'é mòrt dël 1792.

## Euvre
Ël Rota a l'ha sempe ciamà la parlà bërgamasca **"lèngua"** e mai **"dialèt"**. Ëd chiel as conosso:
* un longh sonèt con coa, scrivù dël 1770, quand che l'amperador Giuseppe II a l'avìa visità Bérghem;
* un capìtol *Cóntra i spìricc fórcc* (1772);
* un ters capìtol componù dël 1776.

### Sonèt co la cua scüs preàbol
Ant ël sonèt con coa **Sonèt co la cua scüs preàbol** ël Rota a proclama ël drit a scrive an lenga bërgamasca. Miraco a l'é për cost motiv che ant ël Risorgiment la memòria dël Rota a l'é stàita scanselà. L'inissi:

### L'àsen vestìt de liù
Ël sonèt **L'àsen vestìt de liù** a deurb lë scond capìtol. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Rota, Giuseppe
Lenga giudea-georgian-a

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga giudea-georgian-a** o **Giudé-georgian** a fa part ëd le lenghe kartvéliche e a l'é parlà dzortut an Israel.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Giudé-georgian** a peul esse:

* lenghe kartvéliche
** lenghe georgian-e
*** **lenga giudea-georgian-a**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **jge**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=jge

Categorìa:Lenghe d'Israel
Categorìa:Lenghe georgian-e
Lenga svan

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga svan** o **Svan** a fa part ëd le lenghe kartvéliche e a l'é parlà dzortut an Geòrgia.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dlë **Svan** a peul esse:

* lenghe kartvéliche
** lenghe svan
*** **lenga svan**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **sva**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=sva

Categorìa:Lenghe svan
Categorìa:Lenghe dla Geòrgia
Difèisa ativa

Ant jë spòrt ëd combatiment, as dis ëd n'assion ch'a l'ha për but d'evité ëd subì l'ofensiva dl'aversari e ëd dovré l'assion ofensiva dl'aversari a sò vantagg, al contrari ëd na difèisa dita "clàssica" ch'as contenta bele mach ëd difende, conforma al proverbi: "la mèj difèisa a l'é l'atach". Për esempi, un a peul porté un colp d'arest se sò aversari as avzin-a.

"Difende ëd fasson ativa" a sarìa n'espression dovrà da chèich espert dë spòrt ëd combatiment për designé na forma ëd difèisa diferenta da cola dita "clàssica" (për esempi, blocage o schiviament). Coma sò qualificativ a sotligna, as manifesta durant n'"atività" ofensiva dl'aversari.

Cola ch'a l'é la diferensa da na "difèisa clàssica"? Dnans a tut, as agiss ëd fé 'd sòrta che l'ofensiva dl'aversari a fassa men ëd dann possìbil e, d'àutra part, ëd dovré l'atività dl'aversari për piassé na rispòsta eficass o un colp ëd contratach.

*1/ La prima antension a l'é ëd pijé men ëd dann possìbi an difendend. Parèj, le manere dovrà a costo pòch an traumatism: blocage "assorbent" (assorbiment) e deviassion ëd l'arma d'atach.

*2/ Ël second obietiv a l'é ëd tiré partì da l'atach dl'aversari. As diferensio parèj doe manere:
** La difèisa a dev permëtte ëd piassé un contratach. Për esempi, assorbì ël colp e riposté ant ël midem temp o devié l'arma an disechilibrand l'aversari për contratachelo con vantagg,
** La difèisa a consisterìa a ataché, visadì passé a l'ofensiva durant l'inisiativa dl'aversari, o bin ant l'avansà ëd l'aversari opura an sò atach ver e pròpi. I soma, ambelessì, ant na strategìa davzin-a al colp ëd contratach. Pë esempi, ampedì l'aversari d'avzinesse o ëd dësvlupé sò atach, an giutandse con un colp ant l'ass diret.

#### Ilustrassion an bòcs

Image: neutraliser1.jpg |*A a l'é vnù a tachesse contra sò aversari për ampedije d'esprimse*
Image:Contre_plongeant_lethwei.jpg|*Surbiment d'un càuss bass (*low kick*) assossià d'un contratach an campandse diret*
Image: crochet2.jpg |*A a l'ha anulà la distansa për ampedì ël dësvlup dël gancio dl'aversari*
Image:direct_pistonnée.jpg|*Colp d'arest durant n'avansà dl'aversari*


Categorìa:Art marsiaj
Carlo Assonica

## Biografìa
**Carlo Assonica** a l'era nassù a Bérghem dël 1626, da na famija originaria d'Azzonica, e a l'é mòrt dël 1676, ëd tifo.
A l'avìa mach 24 agn quand che a l'era stàit mandà, dal Consèj ëd Bérghem, com *nuntius* a Venessia, andoa a l'ha peui passà tuta soa vita.

## Euvre
Carlo Assonica a l'ha voltà an bërgamasch la *Gerusalemme Liberata* ëd Torquato Tasso, sota ël tìtol *Il Goffredo del signor Torquato Tasso travestito alla rustica bergamasca* .
Ant ël 1970 a son ëstàit publicà ij tòch pì bej ëd l'euvra e ant ël 1997 a l'é stàita publicà la riprodussion anastàtica dl'edission venessian-a dël 1674.

### Il Goffredo ...
La tradussion dël *Goffredo ...* a l'ha nen un but parodìstich e a fa vëdde le possibilità espressive dël bërgamasch. Un tòch:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment
Lenghe kartvéliche

Le **lenghe kartvéliche** a son na cita famija lenghìstica, fàita da pòche lenghe con dij ligam bin s-ciass an tra ëd lor.
La lenga pì conossùa a l'é ël Georgian, parlà da pì ëd tre milion ëd përson-e e con na lunga tradission literaria.
Le lenghe kartvéliche a son considerà ant le **lenghe caucàsiche** ansema a le lenghe nòrd-caucàsiche pì che àutr për visinansa geogràfica; dal pont ëd vista genétich a peulo esse pì davzin a le lenghe indoeuropenghe.

Le lenghe kartvéliche a son:

* lenghe georgian
** lenga georgian-a
* lenghe svan
** lenga svan
* lenghe zan
** lenga laz
** lenga mingrelian

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Manuel Barbera, *Introduzione alla linguistica generale*, http://www.bmanuel.org/corling/corling2-2.html#caucasicoS


Kartvéliche
Danubi

Longh 2900 chilòmeter, ël **Danubi** a l'é 'l fium pì longh ant l'Union Europenga.

## Portá media mensil

Categorìa:Fium ëd l'Euròpa
Categorìa:Fium dl'Almagna
Categorìa:Fium dl'Àustria
Categorìa:Fium dl'Ungherìa
Càuss sircolar

Ël **càuss sircolar** a l'é na técnica ëd përcussion con l'art anferior fàita an s'un moviment a curva da l'estern vers l'antern dël còrp. La pì part ëd le vire a ciapa ij bërsaj lateraj.

## Descrission
Conforma a l'ampiëssa dël moviment, e a la técnica dovrà, j'anche a peulo esse ëd facia o ëd profil durant l'impat dël colp. J'assion ëd moviment a peulo varié motobin: 1/ foèt dël ginoj, 2/ mobilità ëd l'articolassion dl'anca 3/ fòrsa ëd rotassion dël bassin e, sigura, combinassion ëd coste vàire assion. Ël tipo ëd përcussion a peul esse: a patela (arsautand) o a penetrassion (sfondand).

Ël colp a l'é portà con lë dzora dël pé (càuss), la part dël pé sota ij dij (cavija piegà), la tibia o, pì da ràir, ij dij dij pé tendù (ël pé tendù ant ël prolongament ëd la tibia, dzortut ant le pràtiche con caussadure).

An lenga anglèisa, as ciama pì 'd soens **roundhouse kick** o **round kick**. An chèiche bòcs pé-pugn e art marsiaj as deuvra dj'abreviassion për andiché l'autëssa ëd colp: "càuss bass" (*low kick* - colp an linia bassa), *middle kick* (colp an linia mojen-a) e *high kick* (colp an linia àuta).


Image: circulaire15.jpg|*Càuss sircolar an linia median-a *
Image:couverture_high.jpg|*Càuss sircolar an linia àuta*


## Prinsipaj forme ëd colp
La trajetòria dël colp, a decriv n'arch ëd sercc an s'un pian ëd sòlit davzin a l'orisontal pr'ëspeté n'aversari che as presenta motobin soens ëd tre-quart ëd facia. Ël bërsaj visà a son an general le part vitaj, fràgij e mòle ëd l'organism: la testa, le part mòle dël brass, ij fianch, le cheusse, ij garèt e ël pé për ij colp ëd pé sircolar dit ëd càuss a ramassa.

La trajetòria a l'é pitòst orisontal për ij colp an linia mojen-a, montanta për ij colp an linia àuta e dissendenta për la linia bassa. Parèj, ël càuss semi-sircolar a peul ësmijeje ant soa esecussion.

Conforma al tipo ëd pràtica, la dissiplin-a marsial e la regolamentassion sportiva (àuto-difèisa, close combat, art marsial, spòrt ëd combatiment) a coesisto vàire fasson ëd fé. Le prinsipaj forme d'esecussion a son sole sì-dapress:

* 1/ Ël càuss sircolar ëd forma dita "foèt". Sa fasson-sì a deuvra ël prinsipi dël foèt dël ginoj e ant ës cas-sì ël colp a l'é dit "arsautant" (la pì part dle vire). La trajetòria a l'é pitòst orisontal.
* 2/ Ël càuss sircolar ëd forma dita ëd gamba "lansà tendùa" (o "bilansà" vers l'antern dël còrp). Sa fasson-sì a deuvra doi moviment, 1/ assion dl'anca (sircondussion), 2/ flession dla cheussa ansima al còrp, 3/ o la combinassion dle doe manere precedente.
* 3/ Ël càuss sircolar ëd forma dita "a virabarchin". Ël colp a l'é dàit con la rotassion ëd l'ansema dël còrp: apògg, anche e spale. SA fasson-sì a l'é dita "penetranta" (o "a sfondament") përchè l'ansema dël còrp a pija l'andi an sn'efet ëd rotassion completa an ëmnand ël praticant a realisé na gira ansima a chiel-midem durant un colp mancà.
* Le manere sì-dzora a peulo esse combinà antra 'd lor.


Image: circulaire9.jpg|*1/ Forma ëd tipo "foèt"*
Image:parade_gants.jpg|*2/ Forma ëd tipo "bilansà" *
Image:circulaire11.jpg|*3/ Forma ëd tipo "virabarchin" *


Categorìa:Art marsiaj
Lenga jiamao

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga jiamao** o **Jiamao** a fa part ëd le lenghe tai-kadai e a l'é parlà dzortut an Cin-a.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Jiamao** a peul esse:

* lenghe tai-kadai
** lenghe hlai
*** **lenga jiamao**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **jio**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=jio

Categorìa:Lenghe hlai
Categorìa:Lenghe dla Cin-a
Diego Fuser

**Diego Fuser** (nassù a La Venerìa, a j'11 ëd Novèmber dël 1968) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis che a l'ha sempre giugà al sénter dël camp.

Chërsù ant ij giovo dël Turin a l'é peui ruvà a la prima squadra, anté che a l'ha giugà franch bin ant la stason 1988/89 e n'ani dòp a l'é passà al Milan. Al Milan a l'ha vagnà lë scudet dël 1992, la Copa dij Campion dël 1990 e la Copa Antërcontinental.

An giugand nen assé a Milan, ant la stagion 1992/93 a l'é passà a la Lassio an furnend ël prim campionà con des grije marcà. Bele-lì a l'é restà fin-a 'l 1998 an vagnand la Copa Italia. Ant l'istà ëd col ann-lì a l'é passà al Parma anté che a l'ha vagnà la Copa Italia, la Copa UEFA e la Super Copa Italian-a.

Dòp tre bon-e stagion al Parma, Fuser a l'é tramudasse a la Roma andoa a l'avìa nen possibilità 'd giughé e për sòn, ant la stagion 2003/04, a l'ha sernù d'andé torna al Turin an Serie B, anté che a l'ha furnì soa atività 'd fotbaleur professionista.

Ant l'istà dël 2004 a l'ha giugà al Canèj, che, ansema a l'àutr giugador dël Tòr, Gigi Lentini, a l'ha portà an Serie D.

Sempre con Lentini a gieuga ant la Savijanèisa ant la stagion 2008/09.

A l'ha giugà 25 vire con la selession italian-a an fasend-ne part ai Campionà Europengh dël 1996. 

Fuser, Diego
Categorìa:La Venerìa
Graf dl'aperitiv

As ciama **graf dl'aperitiv** l'ùnich (a men d'isomorfism) graf 4-regolar con 6 vértes, visadì l'ùnich graf con 6 vértes tuti ëd gré 4.

Categorìa:Àlgebra
Sonic Youth

Ij **Sonic Youth** a son na formassion musical american-a formasse a New York dël 1981.
A son-o dla mùsica rock alternativa e noise.

## Discografìa
### Àlbom
* *[[Confusion Is Sex]]* (1983)
* *[[Bad Moon Rising]]* (1985)
* *[[Evol]]* (1986)
* *[[Sister]]* (1987)
* *[[Daydream Nation]]* (1988)
* *[[Goo]]* (1990)
* *[[Dirty]]* (1992)
* *[[Experimental Jet Set, Trash and No Star]]* (1994)
* *[[Washing Machine]]* (1995)
* *[[A Thousand Leaves]]* (1998)
* *[[NYC Ghosts & Flowers]]* (2000)
* *[[Murray Street]]* (2002)
* *[[Sonic Nurse]]* (2004)
* *[[Rather Ripped]]* (2006)

### EP
* *Sonic Youth* (1982)
* *Kill Yr. Idols* (1983)
* *Master-Dik* (1988)
* *Whores Moaning* (1993)
* *TV Shit* (1993)
* *Silver Session for Jason Knuth* (1998)
* *In the Fishtank 9* (2001)

### Compilassion
* *Sonic Death* (1984)
* *Screaming Fields of Sonic Love* (1995)
* *Made in USA* (1986, 1995)
* *The Destroyed Room: B-Sides and Rarities* (2006)
* *Hits Are For Squares* (2008)

Categorìa:Formassion musicaj djë Stat Unì d'América
Categorìa:Formassion musicaj rock
Càuss a ramassa

Ël **càuss a ramassa** a l'é n'assion dovrà ant jë spòrt ëd combatiment e ant j'art marsiaj con ël but ëd desechilibré o ëd fé robaté l'aversari. A l'é fàit con ël pé (o la gamba) ansima al segment d'apògg ëd l'aversari. A peul esse realisà pì o men an àut an rapòrt a tèra.

La definission ch'as costuma ëd pì a l'é cola sì-dapress: "un càuss a ramassa as pràtica al ras ëd tèra e a l'é ëd sòlit ëd cita ampiëssa", a diferensa dël càuss a faussìa d'ampiëssa pì granda e pì potent.

As peul butesse an esecussion an vàire ass (da l'estern, da l'antern, anans, a l'andarera, e via fòrt) dl'art dl'aversari sia ansima a l'apògg prinsipal che a col secondari.

As treuvo vàire "forme ëd còrp" con dle posission d'anca varià, dzortut ëd facia, ëd profil o dë schin-a. Ij mécanism d'assion a peulo esse vàire e combinesse antra 'd lor (assion a pèndola a parte dël bassin, foèt con ël ginoj, rotativa, e via fòrt).

#### Ilustrassion an bòcs

Image: balayage_cuillère.jpg |*Càuss a ramassa ëd tipo "cuciar"*
Image: Balayage_louche_interne.jpg |*Càuss a ramassa ëd tipo "cassul"*
Image: balayage_crocheté.jpg |*Càuss a ramassa ëd tipo a gancio*


Categorìa:Art marsiaj
Rivoli Veronese

**Rivoli Veronese** a l'é un comun dël Véneto ëd 2.087 abitant , an provincia ëd Veron-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mirco Campagnari (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Veron-a
Rivoli

***Rivoli*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Rìvole|Rivoli / Rìvole]]**, an provincia ëd Turin

* **[[Rivoli Veronese]]**, an provincia ëd Veron-a
Lenga nung

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga nung** o **Nung** a fa part ëd le lenghe tai-kadai e a l'é parlà dzortut an Vietnam.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Nung** a peul esse:

* lenghe tai-kadai
** lenghe kam-tai
*** lenghe be-tai
**** lenghe tai-sek
***** lenghe tai
****** lenghe tai sentraj
******* **lenga nung**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **nut**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=nut

Categorìa:Lenghe dël Vietnam
Categorìa:Lenghe tai sentraj
Ajmon ël pasi

**Ajmon**, dit **ël pasi** a l'é stàit ël cont ëd Savòja ch'a fa XVI.

Fieul ëd Medeo V, Ajmon a l'era nassù dël 1291.
A l'é dventà cont ëd Savòja dël 1329, an sucedend a sò frel Edoard.

Dël 1331 a l'ha gavà a Bonifass ëd Challant-Cly soa sgnorìa.
A l'é vnù an Val d'Osta për l'udiensa general dël 1337, anté ch'a l'ha confirmà ël Papé dle franchise ëd Tomà I, con j'antëgrassion fàite da Tomà II dël 1253; a l'ha ëdcò regolà le chestion antra ij sitadin d'Osta e jë sgnor ëd Car an sij drit ëd pësca e dë sfrutament dle pasture comun-e.
Dël midem ann a l'ha rendù a Bonifass ëd Cly ij féod ch'a j'ero stàit confiscà a sò pare.
Ajmon a l'ha riorganisà l'aministrassion militar ëd lë stat, an dividend-ne ël teritòri an set bailage.

Ajmon a l'ha marià Jolanda ëd Monfrà e a l'ha avune doe masnà: Medeo, ch'a-j sucedrà, e Bianca (nassùa dël 1336 e mòrta dël 1388), che dël 1350 a l'ha marià Galeass II Viscont, sgnor ëd Milan.

A l'é mòrt dël 1343.

Categorìa:Ca ëd Savòja
Sava (TA)

**Sava** a l'é un comun dla Pulia ëd 17.041 abitant , an provincia ëd Tàranto.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Aldo Maggi (dal 29/05/2007).

## Sità gemelà
Sava a l'é gemelà con:
*  Amphipolis, Grecia

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Tàranto
Torricella (omònim)

***Torricella*** a l'é 'l nòm ëd ses comun italian:

* **[[Torricella]]**, an provincia ëd Tàranto

* **[[Torricella del Pizzo]]**, an provincia ëd Cremon-a

* **[[Torricella in Sabina]]**, an provincia ëd Rieti

* **[[Torricella Peligna]]**, an provincia ëd Chieti

* **[[Torricella Sicura]]**, an provincia ëd Téramo

* **[[Torricella Verzate]]**, an provincia ëd Pavìa
Ginosa

**Ginosa** a l'é un comun dla Pulia ëd 22.555 abitant , an provincia ëd Tàranto.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luigi Montanaro (dal 30/05/2006 -second mandà-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Tàranto
Torricella Sicura

**Torricella Sicura** a l'é un comun dl'Abruss ëd 2.731 abitant ,  an provincia ëd Téramo.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Daniele Palumbi (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Téramo
Torricella del Pizzo

**Torricella del Pizzo** (*Turzéla* o *Turezéla* an dialèt cremonèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 618 abitant , ant la provinsa ëd Cremon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Emanuel Sacchini (dal 29/05/2007, scond mandà dal 07/05/2012).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Cremon-a
Pietro Ruggeri

## Biografìa

**Pietro Ruggeri dë Stabello** a l'era nassù dël 1797, ant ël paisòt dë Stabello vzin a Zogno. A l'era vivù a Bérghem, andoa a fasìa ël ragionié; a l'era nen sposasse, a l'ha vivù an povertà j'ùltim agn. A l'é mòrt dël 1858.

## Euvre
Ël Ruggeri a publicava da sol soe poesìe.

### Don Barlöca in viàs
L'inissi:

### Sequitur fortuna baluccos
Un sonèt. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Ruggeri, Pietro
Luigi Benaglio

## Biografìa
**Luigi Benaglio** a l'era nassù dël 1843, ëd famija nòbil, a l'é mòrt dël 1908 a a l'é stàit storà a Verdello.

## Euvre
Ël Benaglio a l'ha publicà dël 1880 na colan-a ëd sonèt:
* *Per du butù 'l Giopì l'à pèrs la crapa*.

### Sensa tìtol
An costo sonèt sensa tìtol, a son da ten-e an cont la parlà rùstica e le palataj finaj an tante paròle. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Benaglio, Luigi
Giuseppe Bonandrini

## Biografìa
**Giuseppe Bonandrini** a l'era nassù a Casnigo dël 1867, a l'era laureasse médich a Pavìa e a l'avìa esersità la profession a Piazzatorre, andoa a l'é mòrt dël 1940.
A l'é stàit responsàbil dël Ducà ëd Piassa Pòntida, n'associassion che a l'ha com but la tùa dla parlà bërgamasca.

## Euvre
N'edission ëd le soe euvre as treuva ambelessì, con na biografìa detà dal fieul Fernando:
* *Sonetti in vernacolo*.

### A fà ol dotùr
Ant el sonèt **A fà ol dotùr**, a-i é na cita ciadeuvra d'auto-ironìa. L'inissi:

### Ültem dé de Carneàl
Ant el sonèt **Ültem dé de Carneàl**, ël Bonandrini a së scusa ëd nen podèj presensié al Ducà ëd Piassa Pontida. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Bonandrini, Giuseppe
Vittorio Foa

Sindicalista, òm polìtich e scritor.
**Vittorio Foa** a l'era nà a Turin ai 18 dë stèmber dël 1910 e a l'é mòrt an soa ca ëd Formia ai 20 d'otóber dël 2008.

Sota 'l fassism, Foa a l'avìa aderì a GL; a l'é stàit an përzon dal 1936 al 1943.
A l'ha partissipà a l'Arzistensa.

Ai 2 ëd giugn 1946 a l'é stàit elegiù diputà a la ciambrea constituenta.
Dal 1948 a l'ha milità ant la Fiom e ant la Cgil, dont a l'é stàit un dij dirigent pì autoritativ fin-a al 1970.
A l'ha colaborà con Di Vittorio e Trentin.

Foa, Vittorio
Categorìa:Òm polìtich italian (sécoj XX e XXI)
Foa, Vittorio
Acireale

**Acireale** (*Aciriali* o *Jaci* an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 52.859 abitant , an provincia ëd Catania.

As alva an snë spiuvent a trasse ëd natura làvica.
Soa riputassion a-j ven da le sorgiss ëd j'aque d'adoss volcànica.

## Conomìa
Ël sènter a l'ha na conomìa comersial e artisanal prosperosa e na presensa andustrial sodisfasenta.

## Leu d'anteresse
*La catedral
*La cesa dij Sant Pé e Pàul
*La cesa ëd San Sebastian
*Palass Pennisi ëd Floristella

La ca dla comun-a, an piassa dla Catedral, a l'é dla sconda mità dël sècol ch'a fa XVI.
A l'é caraterisà da sò stil baròch tìpich catanèis.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Antonino Garozzo (dal 18/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Acireale a l'é gemelà con:
*   Mar del Plata, Argentin-a

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Minturno

**Minturno** a l'é un comun dël Lassio ëd 18.832 abitant , an provincia ëd Latin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Sardelli (dal 5/04/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Latin-a
Lenga pa di

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga pa di** o **Pa Di** a fa part ëd le lenghe tai-kadai e a l'é parlà dzortut an Cin-a.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Pa Di** a peul esse:

* lenghe tai-kadai
** lenghe kam-tai
*** lenghe be-tai
**** lenghe tai-sek
***** lenghe tai
****** lenghe tai sud ossidentaj
******* **lenga pa di**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **pdi**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=pdi

Categorìa:Lenghe tai sud ossidentaj
Categorìa:Lenghe dla Cin-a
Lenga kang

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga kang** o **Kang** a fa part ëd le lenghe tai-kadai e a l'é parlà dzortut an Làos.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Kang** a peul esse:

* lenghe tai-kadai
** lenghe kam-tai
*** lenghe kam-sui
**** **lenga kang**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **kyp**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=kyp

Categorìa:Lenghe dël Làos
Categorìa:Lenghe kam-sui
Sonnino (omònim)

* **[[Sonnino]]**, comun italian an provincia ëd Latin-a

* **[[Sidney Sonnino]]** (1847-1922), òm polìtich italian
Sidney Sonnino

Òm polìtich italian.
Ël baron **Sidney Costantino Sonnino** a l'era nassù a Pisa j'11 ëd mars dël 1847 e a l'é mòrt a Roma ij 24 ëd novèmber dël 1922.
A l'é stàit elegiù deputà dël Regn d'Italia për la prima vira dël 1880, ministr dle Finanse e dël Tesòr dël 1893, pressident dël Consèj dij Ministr dël 1906 e peui dal 1909 al 1910.

Sonnino, Sidney
Sonnino, Sidney
Bortolo Belotti

## Biografìa
**Bortolo Belotti** a l'era nassù a Zogno dël 1877 e a l'ha travajà da avocat a Milan. A l'é stàit Deputà al Parlament e rapresentant italian a la Società dle Nassion, che a l'era stàita fondà d'apress ëd la prima guèra mondial. Ant ël 1921 a l'é stàit ant ël govern d'Ivanoe Bonomi com Ministr ëd l'Industria.
A l'é stàit oposidor dël fassism, e ant ël 1930 a l'é stàit mandà al confin a Cava dei Tirreni. Na vira tornà an libertà, a l'é dicasse a jë studi. Ant ël 1943 a l'era intrà an contat con Bonomi për formé un govern democràtich, ma a l'ha dovù scapé an Svìssera. A l'é mòrt dël 1944.

## Euvre
Tra le soe euvre an italian a son da arcordé:
* *Storia di bergamo e dei Bergamaschi* (Milan, 1940);
* *Vita di Bartolomeo Colleoni*;
* *Il Dramma di Gerolamo Olgiati*;
* *La storia di Zogno*;
* *Una sacrilega faida bergamasca del Cinquecento*;
* *Gli eccellenti bergamaschi*.

I sò componiment an bërgamasch a son:
* *Poesie della montagna, del fiume e della valle* (1935).

### La nóna
Ant la poesìa **La nóna** ël Belotti a simbolegia la fin dla coltura popolar. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Bonandrini, Giuseppe
John Maynard Keynes

Conomista.
**John Maynard Keynes** a l'era nassù a Cambridge ai 5 ëd giugn dël 1883 e a l'é mòrt a Tilton ai 21 d'avril dël 1946.

A l'avìa butà an evidensa un mecanism paradossal: an conomìa, la peur a crea ël privo.
La solussion che chiel a sugerìa pr'ëscapé a 's sìrcol vissios a l'era ëd cissé la spèisa pùblica, a cost d'aumenté ij fré dlë stat.

## Euvre prinsipaj
* *The Economic Consequences of the Peace* (1919)
* *A Treatise On Probability* (1921)
* *Tract on Monetary Reform* (1923)
* *Essays in Persuasion* (1931)
* *The General Theory of Employment, Interest, and Money* (1936)

Keynes, John Maynard
Giuseppe Mazza

## Biografìa
**Giuseppe Mazza** a l'era nassù a Bérghem dël 1879 e lì a l'ha vivù, travajand prima an drogherìa e peui ant na sossietà elétrica. A l'é stàit, sota ël nòm ëd **Felìpo**, un bon ator. A l'é mòrt dël 1949.

## Euvre
A l'ha publicà soe euvre an vers dël 1936 e a l'ha ripublicaje dël 1945.

### Suertèra
Ant la poesìa **Suertèra** ël Mazza a arpresenta la vijà a un mòrt, con tute le ipocrisìe uman-e. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Mazza, Giuseppe
Rifrassion cònica

La **rifrassion cònica** a l'é 'n fenòmeno fìsich ëd rifrassion dëscoatà da H. Lloyd, ch'a confermava parèj na predission ëd R.W. Hamilton.
L'esperiment ëd Lloyd as arferiss a 'n cristal bi-assial trasparent, con na facia tajà ëd fasson perpendicolar a un dj'ass òtich.
Un raj ëd lus ch'a riva su cola facia an manera perpendicolar, a traversa pa ël cristal coma 'n raj, ma as duverta ant un còno ëd lus.

Da la mira dla teorìa dj'equassion diferensiaj parsiaj, i podoma descrive ël fenòmeno tanme un problema ëd trasmission për ël sistema ëd Maxwell
: \partial_t( \varepsilon E)-curlH=0,
: \partial_t( \mu H)+curlE=0,
:div( \varepsilon E)=0,div( \mu H)=0,
andoa E a l'é ël camp elétrich, H a l'é ël camp magnétich e le matris ε e μ d'órdin 3 as ciamo tensor dielétrich e tensor ëd la permeabilità magnética.

Categorìa:Òtica
Giacinto Gambirasio

## Biografìa
**Giacinto Gambirasio** a l'era nassù a Seriate, vzin a Bérghem dël 1896. A l'é vnù sìndich ëd sò pais che a l'avìa mach 23 agn. A l'era restà l'ùltim sìndich democràtich ëd la provinsa ëd Bérghem d'apress ëd la vnùa dël Fassism e a l'era dovusse dimëtte d'apress ëd n'agression. A l'era intrà ant ël Ducà ëd Piassa Pontida, a l'era vnù diretor dël giornal Giopì e a l'avìa dovertà la Casa del Giopì pròpi ëd fianch a la Casa del Fascio. Ant ël 1938 ël Ducà ëd Piassa Pontida a l'é stàit sarà. Gambirasio a l'é stàit arestà ant la Resistensa. D'apress ëd la guèra, a l'é torna stàit sìndich ëd Seriate e peui ëd Trescore Balneario. A l'ha sempe denunsià la partitocrassìa. A l'é mòrt dël 1971.

## Euvre
Le soe cuìje ëd poesie bërgamasche a son:
* *La bisaccia del perditempo* (1935);
* *La bisaccia del pellegrino*, (1942);
* *La bisaccia del cantastorie* (1946);
* *Preghiere* (1957).

### Angele Dei
Ant la poesìa **Angele Dei** ël Gambirasio a parla dla religiosità sempia dij Cé. L'inissi:

### La botiglia del lacc
Ant la poesìa **La botiglia del lacc** ël Gambirasio a torna ai temp ëd la resistensa. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Gambirasio, Giacinto
Gambirasio, Giacinto
Gambirasio, Giacinto
Haroldo Conti

**Haroldo Conti** (Chacabuco, 25 ëd magg 1925 - 1976 ?) a l’é stàit në scritor argentin an lenga spagneula.
Autor ëd romanz, magìster dë scòla elementar e professor ëd latin, a l’ha scrivù ‘dcò për ël cine.
Ai 5 ëd magg 1976 a l’é sparì durant ël *Proceso de Reorganización Nacional* ëd la ditadura militar. Minca ann, an costa data, as ten ël “*Día del Escritor Bonaerense*” (*Di dlë Scritor ëd Buenos Aires*) an sò onor.

## Biografìa
Conti a l’é nassù a Chacabuco, an provinsa 'd Buenos Aires. A l’era fieul ëd Petronila Lombardi e Pedro Conti, fondator dël Partì Peronista ‘d Chacabuco. A l’é dotorasse an Filosofìa a l’Università ëd Buenos Aires dël 1954, quand ch’a la scrivù ël copion dël film “*La bestia debe morir*”.
Dël 1955 a l’é mariasse con Dora Campos, ch’a l’ha daje doi fieuj, Alejandra e Marcelo.
Conti a l’avìa la passion për ël fium Tigre e ‘l delta dël fium Paraná, con sò canàj, selve e meisin, sovens descrivù an soe euvre.
Dël 1962 a l’ha publicà sò prim romanz "*Sudeste*", ch’a l’ha vagnà ‘l premi Fabril e a l’é surtì ant la lista ‘d mej vèndite ëd Primera Plana dël 1963. Dël 1964 sò lìber ëd conte “*Todos los veranos*” (*Tute j’istà*) a l’ha arseivù ël Second Premi Munissipal.
Dël 1967 a vagnà un premi a l'Università ëd Veracruz an Méssich con "*Alrededor de la jaula*" (*Antorn a la gabia*).
Dal 1967 al 1976 a l’ha travajà coma professor ëd latin al Liceo Nacional nr 7 a Buenos Aires.
Ant ij prim agn ’70 a l’é andàit a Cuba, andova a l’ha frequentà l’organisassion Casa de las Américas. Dël 1975 a l’ha vagnà ‘l premi *Casa de las Américas* con sò romanz “*Mascaró, el cazador americano*”.
Ant l’otóber 1975 a ven a savèj che sò nòm a l’é stàit inserì an na lista d’agent soversiv da part dij militar. Dòp ël colp dë stat dël 1976 Haroldo Conti a l’é stàit sequestrà da la polissìa segreta e a l’è dventà un dij 30.000 *desaparecidos*, vìtime dla repression militar argentin-a.
Dël 1979, tre agn dòp soa sparission, ël ministeri dl’Educassion argentin a l’ha fàit circolé na litra ch'a dasìa a intende che ‘l professor Conti "a sarìa giubilasse *për ocupesse ëd sò afé privà*”.

## Euvre prinsipaj
Romanz:
* *Sudeste* (1962)
* *Alrededor de la jaula* (1966)
* *En vida* (1971)
* *Mascaró el cazador americano* (1975)

Conte:
* *Todos los veranos* (1964)
* *Con otra gente* (1967) (o Perdido) 
* *La balada del álamo carolina* (1975) 
* *Las doce a Bragado* 
* *Ad Astra* 
* *Los novios*

Conti, Haroldo
Conti, Haroldo
Conti, Haroldo
Paolo Ruffini

Matemàtich.
**Paolo Ruffini** a l'era nà a Valentano ai 22 dë stèmber dël 1765 e a l'é mòrt a Mòdena ai 10 ëd magg dël 1822.

Séghit al tramud ëd soa famija a Res dl'Emilia, dël 1783 a l'é anscrivusse a l'Università 'd Mòdena, andoa a l'ha studià matemàtica (an frequentand ij cors ëd Paolo Cassiani), medzin-a, filosofìa e literatura.
A l'é laureasse an filosofìa e medzin-a dël 1787 e pòch ëd temp apress ëdcò an matemàtica.
An sucendend a Cassiani, dal 1787 a l'ha mostrà Anstitussion analìtiche an cola università; a l'ha ëdcò mostrà al liceo dipartimental e a la scòla dël geni.
Ëd particolar anteresse a son ëstàite soe lession ëd càlcol fiamengh ch'a l'ha tnù dal 1787 al 1803.
A l'era ëdcò un brav médich.

Dël 1798 a l'ha chità soa posission a l'università, përchè a l'é arfudasse ëd sot-signé lë strument ëd fedeltà a la Repùblica Cisalpin-a, ch'a l'era pen-a nassùa.
A l'é tornà a mostré dël 1799 e dël 1804 a l'han afidaje la cadrega ëd Matemàtica fiamenga ant ël liceo dipartimental; a l'ha tnula findi al 1807, cand a l'ha arnonsiaje përchè a l'era stàit nominà professor ëd Matemàtica aplicà a la Scòla militar.

Restaurà dël 1814 l'Università ëd Mòdena, a l'é stàit nominà resior e a l'ha avù le cadreghe ëd Matemàtica aplicà e Medzin-a pràtica; dal 1815-1816 ëdcò cola ël Clìnica médica.
A l'ha mostrà a l'università fin-a al 1822.

## Soe contribussion matemàtiche

Dël 1799 an soa memòria *Teoria generale delle equazioni* Ruffini a l'ha smonù për prim na dimostrassion, belavans nen precisa, che j'equassion algébriche ëd gré superior al quart a son nen arzolvìbij për radicaj.

## A pòrto sò nòm
*Régola ëd Ruffini.
*Teorema ëd Ruffini.

## Euvre prinsipaj
* *La teoria generale delle equazioni in cui è provato che la soluzione algebrica di equazioni di grado maggiore di 4 è impossibile* (1799, l'euvra ch'a l'ha falo ven-e arnomà)
* *Sopra la dimostrazione delle radici nelle equazioni numeriche di qualunque grado* (1804)
* *Della immaterialità dell'anima* (1806)
* *Riflessioni critiche sopra il saggio filosofico intorno alle probabilità del signor conte Laplace* (1821)
Ruffini a l'ha lassà dle memòrie ëdcò an camp médich, dont un-a an sël tifo contagios, basà an sj'osservassion clìniche mnà durant l'epidemìa dël 1818-1819.

Ruffini, Paolo
Provincia ëd Quảng Bình

La **Provincia ëd Quảng Bình**, an Vietnam, a resta ant la region Bac Trung Bo e a comprend 154 comun-e.
A l'ha na surfassa d'8.051,8 km² e a conta 831.600 abitant.
Sò capleugh a l'é Đồng Hới. Sò aeropòrt prinsipal a l'é l'aeropòrt ëd Dong Hoi.

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la provinsa ëd Hà Tĩnh, a est con ël mar ëd la Cin-a Meridional, a sud con la provinsa ëd Quảng Trị e a òvest con ël Làos.

## Aministrassion
Ël Pressident ëd la Provinsa a l'é Lâm Văn Phương (dal 28/04/2004).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Provinsa ëd Quảng Bình
Indrit (esposission)

As diso **teren a l'indrit** coj andoa ch'a-i bat ël sol. La rèis ëd la paròla a veul mach dì *giust* ò *drit*, e daspërchila a smon un-a dle tradission campagnin-e pì veje ant la sërnia dij teren da travajé.

Categorìa:Travaj ëd la campagna
Busson (pianta)

Na **Sev** ò **Busson** a l'é na pianta ch'a la chërs sensa gnun bionch prinsipal, ma che a n'ha vàire. 

## La cioènda

Ij busson a son dle vire dovrà për feje chërse a muraja, ën marcand un termo. Quand as deuvro con ës but-lì as ciamo **cioènde**. 

Categorìa:Giardinagi
Rifrassion

As dis **Rifrassion** na modìfica dla diression ëd n'onda, ch'a riva quand che l'onda a cambia andi. 

Sòn as nòta dzortut quand che l'onda a passa da 'nt un mojen ëd trasmission a n'àutr (pr'esempi, la lus ch'a passa da viagé da 'nt l'eva a viagié 'nt l'aria). Contut che për sòlit la gent a la s-ciàira la rifrassion mach coma na question ch'a toca la lus, sòn a riva con qualsëssìa onda, ch'a së s-ciàira ò pura nò. Pr'esempi la rifrassion a riva quand che 'n rumor a passa da 'nt un mojen a n'àutr. 

L'entità dla rifrassion a dipend dal rapòrt  \frac{n_1}{n_2}  antra j'ìndes ëd rifrassion dij doi mojen e da l'àngol d'antruch, visadì l'angol che ël fass ëd lus ch'a riva a forma con la normal a la surfassa.
As dis *àngol ëd rifrassion* l'àngol che ël fass ëd lus rifrat a forma con la normal a la surfassa.
La relassion antra costi ent a l'é descrivùa da la lej dë Snell ëd la rifrassion.

## Chèich efet ëd la rifrassion ëd la lus
*Ij mirage a son l'arzultà dla rifrassion atmosférica.
*Cand che la lus a passa a travers un còrp dont le surfasse a son pian-e e paralele, ij raj a arzulto spostà ma nen devià.
*Cand che la lus a passa da l'aria a 'n prisma ëd véder, a l'é piegà vers la part pi spëssa dël prisma. La grandëssa dla deviassion a dipend da l'àngol dël prisma, l'àngol d'antruch e l'ìndes ëd rifrassion dël prisma.

Categorìa:Òtica
Mzura ëd Hausdorff

## La definission
Consideroma në spassi métrich X e un sot-ansem S d'X.
Për minca nùmer real p \geq 0 definioma  \delta^p(S)=[diam(S)]^p, con le convension  \delta^0(S)=1 si S \neq\emptyset  e  \delta^p( \emptyset )=0.
Për minca nùmer real ε>0 denotoma σ(S,p,ε) l'ansem ëd tute le some dla forma  \sum_{j=0}^{ \infty } \delta^p(S_j) anté che (S_j) a son ëd sequense ëd sot-ansem d'X taj che
:S \subseteq\cup_{j \in \mathbb N }S_j e, për tuti j'ìndes j, diam(S_j).
Butoma peui
: \Lambda_{ \varepsilon }^p(S)= \inf \sigma (S,p, \varepsilon ).
Dagià che
: \varepsilon'\leq\varepsilon\Rightarrow\sigma (S,p, \varepsilon') \subseteq\sigma (S,p, \varepsilon ),
i l'oma che  \Lambda_{ \varepsilon }^p a l'é nen chërsenta tanme na fonsion d'ε.

As definiss la **mzura ëd Hausdorff** p-dimensional  \Lambda^p(S) d'S an butand
: \Lambda^p(S)= \sup\{\Lambda_{ \varepsilon }^p(S) \mid\varepsilon >0 \} = \lim_{ \varepsilon\rightarrow 0^+} \Lambda_{ \varepsilon }^p(S).

## Chèiche propietà
* \Lambda^0 a l'é la mzura ch'a conta ij pont, visadì  \Lambda^0(S) a l'é la cardinalità d'S si S a l'é finì, dësnò a val + \infty .
*Për minca p \geq 0, la fonsion  \Lambda^p a l'é na mzura esterior ansima a X tal che j'ansem borielian a son ëmzuràbij.
*Si S \subseteq X a l'é tal che  \Lambda^p a l'é localman finìa ansima a S (visadì për minca x \in S a-i é n'anviron I d'x tal che  \Lambda^p(S \cap I)) e p'>p, antlora  \Lambda^{p'}(S)=0.
*Si X a l'é na varietà riemannian-a ëd dimension m e p a l'é n'antregh positiv pì cit che m, antlora  \Lambda^p a l'é localman finìa ansima a mica sot-varietà p-dimensional d'X.
*Si f:X \to Y a l'é na fonsion lipschitzian-a antra spassi métrich ëd costanta λ, antlora për minca sot-ansem S \subseteq X e për minca p>0 a val la relassion  \Lambda^p(f(S)) \leq\lambda^p \Lambda^p(S).

Mzura ed Hausdorff
Emmy Noether

Matemàtica.
Fija ëd Max Noether, **Amalie Emmy Noether** a l'era nassùa ai 23 ëd mars dël 1882 a Erlangen, an Almagna, e a l'é mòrta ai 14 d'avril dël 1935 an Pennsylvania.

Antant che fomna, Emmy Noether a l'avìa nen arseivù 'l drit d'anscrivse a l'università prima dël 1904.
A l'ha travajà con Hilbert e Klein a Göttingen, anté ch'a l'é laureasse dël 1907.
Dël 1919 a l'ha arseivù soa abilitassion.
Rivà ël nasism, a l'é stàita obligà a emigré ant jë Stat Unì.

Emmy Noether a l'é stàita un-a dle fondatris ëd l'àlgebra astrata.

Noether, Emmy
Noether, Emmy
Sophie Germain

Matemàtica.
**Marie-Sophie Germain** a l'era nassùa a Paris ël 1m d'avril dël 1776, fija dël rich mërcant Ambroise-François, e a l'é mòrta ai 27 ëd giugn dël 1831.

Germain, Sophie
Sof'ja Kovalevskaja

Matemàtica.
**Sof'ja Vasil'evna Korvin-Krukovskaja**, marià **Kovalevskij**, (*Софья Васильевна Ковалевская* an russ) a l'era nassùa a Mosca ai 15 ëd gené dël 1850.

## Soa famija
Sò pare, Vasilij Vasil'evic, fieul d'un propietari ëd tère polonèis tramudà an Russia, a l'avìa frequentà l'Academia d'artijerìa a San Peroborgh e a l'avìa peui servì ant l'esèrcit dal 1819 al 1858.
A l'era n'òm coltivà, a parlava bin fransèis e anglèis, a l'avìa na bon-a conossensa dle siense naturaj e dla matemàtica e a l'era an contat con vàire anteletuaj ëd sò temp.
Apress avèj fàit sò servissi militar an vàire region dël pais e esse rivà al gré ëd colonel, ëd gené 1843 a l'avìa marià Elizaveta Fedorovna Subert, fija d'un topògraf militar.

## La formassion
Fin da cita, la fija a l'ha arvelà ëd gran capassità d'amprendiment e un gròss anteresse për tut ël mond ëd le siense e dla literatura.
A l'avìa ancaminà ij sò studi matemàtich con le pàgine d'un vej lìber ëd càlcol infinitesimal d'Ostrogradskij, ch'a j'ero dovrà për asar tanme tapisserìa an soa stansia.

Për emancipesse da l'autorità dël pare, le fomne an Russia a l'avìo damanca ëd mariesse, lòn che la fija a l'ha fàit ant lë stèmber 1868 con Vladimir Kovalevskij, un gentilòm ëd bel deuit e pien ëd comprension.
La cobia a l'ha tramudà a San Peroborgh, andoa a l'é restà për n'ann.
A son peui trasferisse a Vien-a e peui a Heidelberg.

Antlora a l'ha podù fé dë studi ver an Almagna sota la guida ëd Weierstrass, ma mach an forma privà, përchè a l'ha nen podù intré a l'Università ëd Berlin.

## La cariera
Laureasse con gran làuda dël 1874 a Göttingen, a l'ha dovù speté neuv agn prima d'avèj sò prim pòst a la neuva Università dë Stocòlma.
Dël 1888 a l'ha otnù ël premi Bordin, ma a l'é nen andàita a artirelo.
A l'é stàit mèmber ofissial dël comità matemàtich europengh e a l'ha dirigiù l'arvista Acta Mathematica.

Sof'ja Kovalevskaja a l'é angagiasse për pì che vint agn ant la bataja pr'ij drit ëd le fomne.

A l'é mòrta a Stocòlma ai 10 ëd fërvé dël 1891.

## Sò travaj
Ij travaj ëd Sof'ja Kovalevskaja a l'han tocà l'anàlisi teòrica, la mecànica, la fìsica matemàtica, l'astronomìa, l'òtica.

Kovalevskaja, Sof'ja
Kovalevskaja, Sof'ja
Ipassia ëd Lissandria

Matemàtica, astrònoma e filòsofa neo-platònica.
Fija ëd Tijon, **Ipassia** a l'era nàssua a Lissandria d'Egit anviron dël 370 e a l'é mòrta a Lissandria dël 415 për man ëd chèich cristian.

Sò anlev preferì a l'é stàit Sinesi ëd Siren-e.

Ipassia
Ipassia
Categorìa:Matemàtich dël 300
Ottana

**Ottana** (*Otzàna* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 2.456 abitant , an provincia ëd Nùoro.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppino Fenudi (dal 10/05/2005).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Nùoro
Luca Pacioli

Matemàtich.
**Luca Bartolomeo de Pacioli** a l'era nassù a Borgo San Sepolcro dël 1445 e a l'é mòrt a Roma dël 1514.
A l'era un monio e dël 1501/1502 a l'é stàit letor ëd matemàtica a Bològna.
A l'é anteressare d'àlgebra e ëd càlcol dle probabilità e a l'ha tratà dij quadrà màgich.

## Euvre prinsipaj
* *Summa de arithmetica, geometria, de proportioni et de proportionalita* (1494)
* *De viribus quantitatis* (1496-1508)
* *De divina proportione* (1509)

Pacioli, Luca
Pacioli, Luca
Pacioli, Luca
Lodè

**Lodè** a l'é un comun dla Sardëgna ëd 2.018 abitant , an provincia ëd Nùoro.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Graziano Spanu (dal 29/05/2006).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Nùoro
Domenico Maria Novara

Astrònom, astròlogh e matemàtich.
**Domenico Maria Novara** a l'era nà a Fërara dël 1454 e a l'é mòrt a Bològna dël 1504.
Dal 1483 al 1504 a l'ha tnù l'ufissi ëd letor d'astronomìa a l'Università ëd Bològna.
A l'é stàit magìster ëd Copèrnich.

Novara, Domenico Maria
Novara, Domenico Maria
Scipione del Ferro

Matemàtich.
**Scipione del Ferro** a l'era nà a Bològna ai 6 ëd fërvé dël 1465 e ambelelà a l'é mòrt ai 5 ëd novèmber dël 1526.

A l'ha travajà ant l'àlgebra.
Dal 1496 al 1526 a l'ha tnù l'ufissi ëd letor ëd matemàtica a l'Università ëd Bològna.

Ferro, Scipione del
Girolamo Cardano

Matemàtich e filòsof.
**Girolamo Cardano** a l'era nà a Pavìa ai 24 dë stèmber dël 1501 e a l'é mòrt a Roma ai 21 dë stèmber dël 1576.

Un dij sò magìster a l'é stàit sò pare Fazio.
An soa àuto-biografìa, Cardano a conta ëd coma sò pare a l'avìa anviaralo a lë studi dij prim ses lìber ëd j**Element'' d'[[Euclid]], ancoragiand-lo a trové da sol le [[dimostrassion]] dle [[proposission]].<br />
Antra 'l 1535 e ël 1550 a l'ha butà tant ampegn ant lë studi dla [[matemàtica]].
A l'ha travajà ant l'[[àlgebra]] e a l'é anteressasse al [[càlcol dle probabilità]] (a l'era ëdcò un giugador passionà).<br />
Dal 1561 al 1570 a l'é stàit letor ëd medzin-a a l'[[Università ëd Bològna]].

Cardano a l'avìa progetà n'enciclopedìa dla [[geometrìa elementar]] che a l'avrìa dovù, ant j'antension ëd l'autor, esse la continuassion ideal ëd j**Element* d'Euclid.

== A pòrto sò nòm ==
* [[Fórmola ëd Cardano]]
* [[Teorema ëd Ferrari-Cardano]]

== Euvre prinsipaj ==

* *De malo recentiorum medicorum usu libellus* (1536, medzin-a)
* *Practica arithmetice et mensurandi singularis* (1539, [[aritmética]])
* *Artis magnae, sive de regulis algebraicis* (1545, àlgebra; a conten l'arzolussion dj'[[equassion algébrica|equassion]] ëd ters e quart gré)
* *De immortalitate* ([[alchimìa]])
* *Opus novum de proportionibus* ([[mecànica]])
* *Contradicentium medicorum* (medzin-a)
* *De subtilitate rerum* (1550)
* *De libris propriis* (1557)
* *De Subtilitate*
* *De restitutione temporum et motuum coelestium*
* *De duodecim geniturarum* ([[astrologìa]]) 
* *De rerum varietate* (1559)
* *Opus novum de proportionibus numerorum, motuum, ponderum, sonorum, aliarumque rerum mensurandarum. Item de aliza regula* (1570, matemàtica)
* *De vita propria'' (1576, publicà dël 1643, autobiografìa)

Cardano, Girolamo
Cardano, Girolamo
Lodovico Ferrari

Matemàtich.
**Lodovico Ferrari** a l'era nassù a Bològna ai 2 ëd fërvé dël 1522 e a l'é mòrt ambelelì ai 5 d'otóber dël 1565.
A l'é stàit l'anlev preferì da Cardano.

## A pòrto sò nòm
*Teorema ëd Ferrari-Cardano

Ferrari, Lodovico
Ferrari, Lodovico
Università ëd Bològna

L**'Università ëd Bològna** a l'é ciamà dai sò professor e student *Alma mater studiorum*.
Për convension la dàita ëd soa fondassion a l'é stàita fissà dël 1088.
Dal sécol ch'a fa XVI a l'ha avù soa sede al Palass dl'arsiginasi, fin-a al 1803, cand Napoleon a l'ha tramudala a Palass Poggi.

Al di d'ancheuj a travajo a l'Università 'd Bològna 936 professor ordinari e strasordinari, 911 professor assossià, 1272 antra arsercador, assistent e ancarià.

Categorìa:Emilia-Romagna
Bologna