Rassionalism

Ël **rassionalism** a l'é na corent filosòfica ch'a fortiss che la rason a l'é la sorgiss prinsipal dla conossensa e ch'a l'ha la capacità 'd rivé a le vrità fondamentaj sensa l'agiut dij sens o dl'esperiensa. A dà priorità a la rason pura e a le vrità a priori.

## Definission
Ël rassionalism a peul esse definì 'me:
* Na posission filosòfica ch'a fortiss la superiorità dla rason
* La chërdensa che le vrità fondamentaj a peulo esse conossùe për via a priori
* N'aprossimassion ch'a dà priorità al pensé dedutiv
* La posission che la rason a l'é pì fidàbil che ij sens

## Stòria

### Antichità
* Platon (427-347 a.C.): teorìa dle Ideje e anamnesi
* Pitàgora (570-495 a.C.): la realtà com nùmer e proporsion
* Eleàtich: Parmènide e la via dla vrità

### Età moderna
* René Descartes (1596-1650): fondator dël rassionalism modern
* Baruch Spinoza (1632-1677): rassionalism sistemàtich
* Gottfried Leibniz (1646-1716): rassionalism e mònad

### Svilup
* Immanuel Kant (1724-1804): sìntesi con l'empirism
* Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel (1770-1831): rassionalism assolù
* Rassionalism contemporani an matemàtica e lògica

## Prinsipi fondamentaj

### Vrità a priori
* Conossensa indipendenta da l'esperiensa
* Vrità necessarie e universaj
* Fondament an sla rason pura

### Métod dedutiv
* Rasonament da prinsipi general a conclusion particolar
* Usagi dël métod geométrich
* Dimostrassion lògica

### La rason com autorità
* Superiorità dla rason rispet ai sens
* Capacità dla rason ëd conòsse la realtà essensial
* Fiducia ant le capacità dl'intelet

## Autor amportant

### René Descartes
* *Discors sël métod* (1637)
* *Meditassion metafìsiche* (1641)
* Dùbit metodològich e "cogito ergo sum"

### Baruch Spinoza
* *Ética* (1677)
* Métod geométrich an filosofìa
* Determinism e panteism

### Gottfried Leibniz
* *Monadologìa* (1714)
* Vrità ëd rason e vrità ëd fàit
* Optimism metafìsich

## Tesi sentraj

### L'ideje inate
* Idèje present ant la ment da la nàssita
* Conossensa nen derivà da l'esperiensa
* Base për la conossensa certa

### L'unità dla siensa
* Tute le siense a l'han un métod comun
* La matemàtica com model
* Serca d'un sistema unificà

### La realtà inteligìbil
* La realtà a l'é comprensìbil për la rason
* Strutura lògica dël mond
* Corispondensa antra ment e realtà

## Métod rassionalista

### Dùbit metodològich
* Dùbit sistemàtich për trové na certëssa
* Arfud dle chërdense nen fondà
* Serca d'un fondament assolù

### Anàlisi
* Disgreghé ij problema compless
* Identifiché j'element sempi
* Ricostrussion sistemàtica

### Sìntesi
* Costrussion d'un sistema coerent
* Dedussion da prinsipi fondamentaj
* Creassion d'un quàder complet

## Aplicassion

### An matemàtica
* Fondament rassional ëd la matemàtica
* Vrità matemàtiche com vrità a priori
* Métod assiomàtich

### An ética
* Ética basà an sla rason
* Norme moraj dedovùe da prinsipi rassionaj
* Universalism moraj

### An metafìsica
* Serca dle struture fondamentaj dla realtà
* Sistem metafìsich coerent
* Spiegassion rassional dël mond

## Confront con l'empirism

### Sorgiss dla conossensa
* Rassionalism: rason e ideje inà
* Empirism: esperiensa e sens
* Debat epistemològich fondamental

### Métod
* Rassionalism: dedussion e anàlisi
* Empirism: indussion e osservassion
* Diferense metodològiche

### Certëssa
* Rassionalism: certëssa a priori
* Empirism: probabilità e verificassion
* Natura dla conossensa fidàbil

## Crìtiche

### Ecess d'astrassion
* Distansa da la realtà concreta
* Mancansa d'atension a l'esperiensa
* Arzigh d'idealim

### Problema dj'ideje inà
* Dificoltà 'd dimostré soa esistensa
* Controversia an sj'orìgin dla conossensa
* Crìtiche empiriste

### Lìmit dla rason
* Capacità limità dl'intelet uman
* Arzigh ëd dogmatism
* Buté an discussion 'l romanticism

## Rassionalism contemporani

### An matemàtica e lògica
* Programa ëd David Hilbert
* Kurt Gödel e ij teorema d'incompletëssa
* Fondament rassional dle siense formaj

### An filosofìa dla siensa
* Karl Popper: rassionalism crìtich
* Serca 'd fondament rassionaj për la siensa
* Diàlogh con l'empirism

### An ética
* John Rawls: rassionalism an filosofìa polìtica
* Teorìe contratualiste
* Fondament rassional për la giustissia

## Anfluensa

### An siensa
* Métod dedutiv an matemàtica e fìsica
* Serca d'unità e coerensa
* Aspirassion për ij sistem teòrich

### An educassion
* Valorissassion dla rason e dël pensé lògich
* Ansegnament dle dissiplin-e formaj
* Svilup dël pensé crìtich

### Ant la coltura
* Anfluensa an sj'ideje dël progress
* Promossion dla libertà 'd pensé
* Eredità dl'Iluminism

## Eredità
Ël rassionalism a l'ha lassà:
* Na tradission ëd rigor inteletual
* Métod për la costrussion ëd sistema coerent
* Aspirassion për l'arserca dla vrità
* Contribù fondamentaj a l'epistemologìa

## Vëdde 'dcò
* Empirism
* Iluminism
* Epistemologìa
* Idealism
* Metafìsica

## Arferiment


## Bibliografìa
* Descartes, R., *Discors sël métod*, 1637
* Spinoza, B., *Ética*, 1677
* Leibniz, G.W., *Sagi an teodicea*, 1710

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI