open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bulgarograsso

**Bulgarograsso** (*Bülgher* o *Bülgar* an dialèt comasch) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 3.992 abitant , ant la provinsa ëd Còm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giampaolo Cusini (dal 15/04/2008, second mandà dal 27/05/2013).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Còm
Lenga gungabula

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga gungabula** o **Gungabula** a fa part ëd le lenghe australian-e e a l'é parlà dzortut an Australia.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Gungabula** a peul esse:

* lenghe australian-e
** lenghe pama-nyungan
*** lenghe maric
**** **lenga gungabula**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **gyf**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gyf

Categorìa:Lenghe maric
Categorìa:Lenghe dl'Australia
Montecchio

**Montecchio** a l'é un comun ëd l'Umbria ëd 1.742 abitant , an provincia ëd Terni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é David Lisei (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Terni
Middlesbrough FC

Ël **Middlesbrough Fótbal Club** a l'é na società 'd fótbal anglèisa dla sità 'd Middlesbrough. Ancheuj a l'é ant la Premier League anglèisa e a gieuga soe partìe antëcà al Riverside Stadium (35.100 pòst). 

Nàita dël 1876, la società a l'ha lë stranòm ëd Boro e ant soa stòria a l'ha vagnà nomach la League Cup dël 2004.
 
Dòp la stagion 2004-05, ël Boro a l'ha avù sò mèj arzultà ant ël campionà anglèis an ruvand ant ël pòst ch'a fa set ëd la classificassion: parèj a l'é intrà ant la Copa UEFA, andoa a l'é ruvà fin-a a la final përdùa contra ël Sevilla FC për 4 a 0, ant la partìa giugà a Eindhoven. 

Ant la midema stagion ël Middlesbrough a l'é rivà 'dcò ant la semifinal ëd la FA Cup, anté ch'a l'ha përdù contra 'l West Ham, antramentre che ant ël campionà a l'ha fini l'ann al pòst che a fa 15.

## Stadi
Ant soa stòria 'l Boro a l'ha giugà an tre stadi diferent: ël Linthorpe Road fin-a'l 1903, l'Ayresome Park dal 1903 al 1995 e al Riverside Stadium dal 1995 al di d'ancheuj.

## Anliure

Sit ofissial

Categorìa:Fótbal ant ël Regn Unì
Delio Tessa

**Delio Tessa** a l'era nassù a Milan ai 18 ëd novèmber dël 1886 e a l'é mòrt-ie ai 21 dë stèmber dël 1939.
A l'é considrà n'anlev ëd Carlo Porta e ël pì amportant poeta dël Neuvsent an milanèis. A l'era stàit student a Pavìa, peui avocat e pretor.

## Euvre
Tra le soe euvre i arcordoma sò caplavor:
* *L'è el dì di mort. Alégher!*

### La pobbia de cà Colonnetta
La poesìa "La pobbia de cà Colonnetta" a l'ha na strutura tuta particolar, con dij son onomatopèich, tìpich ëd l'espressionism. L'inissi:

### L'è el dì di mort. Alégher!
Ël poemèt "L'è el dì di mort. Alégher!" a trata a la lontan-a dla tragedia ëd Caporèt, la bataja dla Prima guèra mondial. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Tessa, Delio
Tessa, Delio
Tessa, Delio
Luigi Medici

**Luigi Medici** a l'era nassù a Milan dël 1888 e a l'é mòrt a Trezzo sull'Adda ai 2 d'avril dël 1965.
A l'era laureà an lege e filosofìa, avocat e ansegnant.
A l'ha fàit part ëd tante associassion, an particolar ëd la Famija Meneghin-a. A l'era dla midema época e amis ëd Barrella.
As dis che apress na soa lìrica (*La gloria dei dialetti*), ël fassism a l'abia un pòch cambià ategiament vers le lenghe locaj.

## Euvre
Tra soe euvre i arcordoma:
* *Storia delle Letteratura Milanese*, ansema a G.A. Maggi
* *La gloria dei dialetti*
* *Navilium carmen meneghinum* (1936), an latin
* *Acqua nostrana*
* *El club de la Cerva* (1930), euvra teatral
* *La vita e l'opera di Carlo Maria Maggi*

### Acqua nostrana
Ant la poesìa "Acqua nostrana", l'autor a ìmita Carducci. L'inissi:

### La vos del Barcon
Ant la poesìa "La vos del Barcon", l'autor a canta un dij barcon tradissionaj, che a l'han ispirà d'àutri poeta. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Medici, Luigi
Medici, Luigi
Medici, Luigi
Tottenham Hotspur FC

Ël **Tottenham Hotspur Fótbal Club**, famos coma **Tottenham FC** o nomach **Tottenham**, a l'é na società 'd fótbal ch'a l'ha soa sede ant ël borgh ëd Tottenham a Londra, an Anghiltèra. A l'é an Premier League e a gieuga soe partìe antëcà ant lë stadi 'd White Hart Lane, con 36.237 pòst.

Ij fotbaleur dël Tottenham a son ciamà *Spurs* o *Lilywhites*, antramentre che sò mòt a l'é "Audere est Facere", che an latin a veul dì "Ancalesse a l'é Fé".

Ël Tottenham a l'é da sempre na squadra anglèisa tra le pì amportante e con pì tifos fòra da l'Anghiltèra. Ant la stagion 1960-61 a l'é dventà la prima squadra dël sécol ch'a fa XX a vagné 'l "double", valadì a vagné la FA Cup e la Premier League ant ël midem ann, an marcand an pì 115 grije. Doi ani dòp la società a l'ha vagnà sò prim trofeo europengh (prima squadra anglèisa a felo): la Copa dle Cope 1962-63. An Euròpa a l'ha peui vagnà 'dcò doe vire la Copa UEFA (1971-72 e 1983-84).

La prima FA Cup vagnà da jë Spurs a l'é dël 1901 (l'unica vagnà da na squadra che a fasìa ancora nen part ëd gnun campionà), antramentre che dël 2008 a l'ha vagnà la Copa dla Lega.

## J'ùltim ani

Dal 1992 al di d'ancheuj 'l Tottenham a l'ha sempre giugà ant la Premier League an rivand fin-a al pòst ch'a fa sinch ant la stagion 2005-06, quand a l'ha përdù la qualificassion a la Champions League mach a l'ùltima giornà, an perdend sël camp dël West Ham l'ultima partìa dël campionà.

An costi ani a son butasse la maja bianca giugador coma: Jurgen Klinsmann, Paul Gascoigne, David Ginola, Teddy Sheringham, Darren Anderton e Sol Campbell.

La stagion 2008-09 a l'é ancaminà motobin mal, con mach doi pont an eut partìe. Për sòn la società a l'ha decidù 'd dé l'andi a l'antreneur Juande Ramos e a pijé a sò pòst l'antreneur dël Portsmouth, Harry Redknapp.

## Antagonism

Ël Tottenham a l'ha sò antagonism prinsipal con l'Arsenal da già che tute e doe coste squadre a l'han ij sò stadi ant ël nòrd ëd Londra. Cost antagonism a l'é nàit dël 1919 quand ij Gunners (parèj a son ciamà giugador e tifos dl'Arsenal) a son ëstàit promovù an prima division al pòst ëd jë Spurs. Ëdcò an restand an sgonda division ël Tottenham n'ani dòp a l'ha vinciù soa sgonda FA Cup, an batend an final ël Wolwerhampton për 1-0 al Stamford Bridge (stadi dël Chelsea).

## Anliure
*Sit ofissial

Categorìa:Spòrt a Londra
Categorìa:Fótbal ant ël Regn Unì
Eugenio Elia Levi

Matemàtich.
**Eugenio Elia Levi**, frel dël pì avosà Beppo, a l'era nà a Turin ai 18 d'otóber dël 1883 e a l'é mòrt a Subida ëd Cormons, durant la prima guèra mondial, ai 28 d'otóber dël 1917.

Soe euvre a son ëstàite cujìe e publicà da l'Union Matemàtica Italian-a an doi volum soagnà da Mauro Picone ant ël 1959-1960.

Levi, Eugenio Elia
Macerata (omònim)

***Macerata*** a l'é 'l nòm ëd tre comun italian:

* **[[Macerà|Macerata]]**, capleugh ëd provincia dle Marche

* **[[Macerata Campania]]**, comun an provincia ëd Caserta

* **[[Macerata Feltria]]**, comun an provincia ëd Pésaro-Urbin
Macerata Feltria

**Macerata Feltria** a l'é un comun dle Marche ëd 2.104 abitant , an provincia ëd Pésaro-Urbin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luciano Arcangeli (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pésaro-Urbin
Santa Maria Capua Vetere

**Santa Maria Capua Vetere** a l'é un comun dla Campania ëd 33.724 abitant , an provincia ëd Caserta.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giancarlo Giudicianni (dal 12/06/2007).

## Sità gemelà

Santa Maria Capua Vetere a l'é gemelà con:
*  Murcia, Spagna

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Santamariacapuavetere
Lenga guyani

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga guyani** o **Guyani** a fa part ëd le lenghe australian-e e a l'é parlà dzortut an Australia.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Guyani** a peul esse:

* lenghe australian-e
** lenghe pama-nyungan
*** lenghe pama sud òvest
**** lenghe yura
***** **lenga guyani**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **gvy**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gvy

Categorìa:Lenghe yura
Categorìa:Lenghe dl'Australia
Lenga amarag

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga amarag** o **Amarag** a fa part ëd le lenghe australian-e e a l'é parlà dzortut an Australia.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica ëd l**'Amarag** a peul esse:

* lenghe australian-e
** lenghe yiwaidjan
*** lenghe amaragic
**** **lenga amarag**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **amg**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=amg

Categorìa:Lenghe amaragic
Teano

**Teano** a l'é un comun dla Campania ëd 12.686 abitant , an provincia ëd Caserta.

## Stòria
Teano a l'é bin conossù përchè as dis che ambelelì a sio ancontrasse, ai 26 d'otóber dël 1860, Garibaldi e Vitòrio Emanuel II, a la fin ëd la Spedission dij Mila, ma a l'é nen sicur che l'ancontr a sia avnù pròpi ant ël comun ëd Teano: a-i é chi a dis ch'a sia avnù ant ël comun ëd Vairano Patenora.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Raffaele Achille Picierno (dal 15/04/2008 -second mandà-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Caserta
Contat pien

Ël **contat pien** (*full contact* an lenga anglèisa), a designa, ant jë spòrt ëd combatiment, le pràtiche ëd competission anté che buté fòra combatiment l'aversari a l'é autorisà. As parla dël prinsipi ëd competission dit dël "KO-system". Ant la bòcs anglèisa, a l'é 'l cas ëd le competission dite ëd bòcs amatorial e ëd bòcs professional.

Ansima al teritòri fransèis, la legislassion an materia dë spòrt a arcomanda:
*ël "contat pien" a parte da l'età 'd 18 agn compiù për j'atlet tecnicaman avansà.
*un minor a peul pa rancontré un magior ant le régole dël "contat pien".

Parèj, për ij cadet ësperimentà (16-17 agn) an dzorpì dle competission técniche ò ëd contat leger, mach ël precombatiment (técniche portà con fòrsa sensa gnun-a arserca ëd buté fòra combatiment) a l'é acetàbil.

An pì, ël contat leger a esist pa fòra 'd Fransa, ant ël sens ëd la legislassion fransèisa: a s'agiss pitòst ëd contat mojen. Sossì a l'é na confrontassion (ciamà motobin ëd soens "middle-style" ant jë Stat Unì) andoa che le técniche a son "arlassà" sensa gnun-a arserca ëd buté fòra combatiment, a diferensa dël precombatiment anté che ij colp a son portà për da bon.

A venta nen confonde l'espression "contat pien" con l'atività full-contact (bòcs merican-a) ch'a l'é në spòrt ëd combatiment a part antrega andoa as treuvo tre forme d'oposission: ël contat leger, ël "precombatiment" ("medium-contat" ò "middle-style") e 'l "contat pien" (a bòta pien-a); a costi as peul giontesse ël semicontat (points-fighting).

Categorìa:Art marsiaj
Roberto Cravero

**Roberto Cravero** (La Venerìa, 3 ëd gené dël 1964) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis chërsù ant ël Turin FC, anté che a l'ha giugà soa prima partìa an Serie A al 16 ëd magg dël 1982, a 18 ani.
N'ann dòp e për doe stagion a l'ha giugà al Cesena për fesse dl'esperiensa. Tornà al Tòr dël 1985, a l'é dventà titolar da la stagion 1986-87 e për ses ani a l'é stàit sempre titolar, an ëdventand ëdcò capitani ëd la squadra.

Con la maja granata a l'ha vivù ëd moment nèir coma la degradassion an Serie B dël 1989, ma 'dcò ëd moment fiamengh coma 'l ters pòst ant ël campionà e la final ëd la Copa UEFA përdùa contra l'Ajax olandèis. Passà a la Lassio dël 1992, a l'é staje tre ani anans ëd finì torna al Turin FC dël 1995 an chitand peui ël fótbal dël 1998.

Cravero, Roberto
Luciano Covre

**Luciano Covre** a l'é stàit un fotbaleur ëd la Prò Vërsèj (quand la squadra a giugava ant ël campionà 'd Serie D) dal 1965-66 al 1969-70. Con chiel la Prò a l'ha sempre lotà për le prime posission, an ruvand doe vire davzin a la promossion an Serie C. Covre a l'ha giugà 120 vire e a l'ha marcà na grija con la maja dij lion bianch, an lassand la Prò Vërsèj a la vigilia dla promossion an Serie C.

Covre, Luciano
Categorìa:Fotbaleur dla Prò Vërsèj (fótbal)
San Potito

***San Potito*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[San Potito Sannitico]]**, an provincia ëd Caserta

* **[[San Potito Ultra]]**, an provincia d'Avlinj
San Potito Ultra

**San Potito Ultra** a l'é un comun dla Campania ëd 1.563 abitant , an provincia d'Avlin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Moricola (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sanpotitoultra
Piedimonte Etneo

**Piedimonte Etneo** (*Piemunti* an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 3.965 abitant , an provincia ëd Catania.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Pidoto (dal 16/06/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Catania
Piedimonte San Germano

**Piedimonte San Germano** a l'é un comun dël Lassio ëd 5.679 abitant , an provincia ëd Frosinon.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Domenico Iacovella (dal 14/06/2004).

## Sità gemelà
Piedimonte San Germano a l'é gemelà con:
*  Podkowa Leśna, Polònia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Frosinon
Pennapiedimonte

**Pennapiedimonte** a l'é un comun dl'Abruss ëd 549 abitant , an provincia ëd Chieti.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Di Giorgio (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Chieti
Lyophyllum decastes

## Un pissacan: Lyophyllum decastes

### Descrission
Capel fin a 15 cm, bombà peui piat o a pupa, da bes òcra a brunastr, da seuli a smajà radialment. Lamele motobin s-ciasse, fin-e, da biancastre a crema. Gamba àuta fin a 12 cm e larga fin a 2 cm, dle vire dës-centrà, del midem color o pì ciàira.
Carn elàstica, biancastra. Pòch odor acìdul o gnente.

### Ambient
A chërs për tèra, dzora a bòst anterà, pra, bordure.

### Comestibilità

Comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Lyophyllum decastes** (Fries: Fries) Singer

Categorìa:Lyophyllum
Piedimonte

***Piedimonte*** a l'é 'l nòm ëd tre comun italian:

* **[[Piedimonte Etneo]]**, an provincia ëd Catania

* **[[Piedimonte Matese]]**, an provincia ëd Caserta

* **[[Piedimonte San Germano]]**, an provincia ëd Frosinon
Lyophyllum deliberatum

## Lyophyllum deliberatum
### Descrission
Ël ***Lyophyllum deliberatum*** a l'é un bolé basidiomicet dla famija dle Lyophyllaceae, caraterisà da na colorassion variàbil e da na chërsùa an bocc . A l'é stàit descrivù dël 1998 dal micòlogh italian Enrico Consiglio .

Ël capel a l'é bombà peui as dëstend, fin-a a 7 cm, con la surfassa lissa e seulia, 'd color gris scur o brun olivastr . Le lamele a son s-ciasse, bianche o crema, tacà a la gamba . La gamba a l'é silìndrica, da bianca a grisastra, a la fin dël pé a l'ha un **bulb** motobin marcà . La carn a l'é bianca, e a cambia nen ëd color cand a l'é tajà . L'odor a l'é doss, "farinos" (a smija a farin-a frësca), e 'l savor a l'é doss . Le spore a son bianche .

### Ambient
A chërs an bocc, ant ij bòsch mës-cià ëd latifeuje (dzortut rol) e conìfere, ant ij teren calcaros, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie motobin ràira, segnalà an Italia (Piemont, Toscana, Lassi) . L'esemplar ch'a l'ha servì da stamp (olòtipo) a l'é stàit trovà a Bagnoregio (VT), an dzora a 'n bòsch mës-cià con rol e castagné .

### Comestibilità

A l'é considerà **comestìbil** (bon mangiativ) . A l'ha la carn tënra e un savor doss, e a peul esse dovrà an cusin-a, dzortut mës-cià con d'àutri fonz. A venta contut nen confonde con d'àutre specie nen comestìbij dël géner.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Lyophyllum deliberatum** (Britz.) Kreis

Categorìa:Lyophyllum
Augusto Del Noce

Filòsof.
**Augusto Del Noce** a l'era nassù a Pistòja a j'11 d'ost dël 1910, da na famija originaria 'd Savian, che dël 1915 a l'ha tramudà a Turin.

Del Noce a l'ha frequentà ël liceo D'Azeglio a Turin e peui la Facoltà ëd litre e filosofìa, anté ch'a l'ha avù antra ij sò magìster Adolfo Faggi, Giovanni Vidari, Erminio Juvalta, Annibale Pastore, Carlo Mazzantini.
A l'é laureasse dël 1932 con na tesi su Malebranche.

A l'é stàit professor ëd filosofìa ant le scòle superior, al magistral dël Mondvì e al liceo d'Azeglio a Turin.
A l'ha travajà a l'Università 'd Triest e a la a La Sapiensa ëd Roma.

A l'é mòrt a Roma ai 30 dë dzèmber dël 1989 e a l'é stàit sotrà al campossanto 'd Savian.

Sò pensé as arfasìa a col ëd de Maistre e 'd Gioberti, e a l'era crìtich vers cola linia filosòfica che, anreisà ant ël rassionalism ëd Descartes e dësvlupasse con Hegel, Marx e Nietzsche, a l'era nen bon-a a arconòsse ij termo dla rason e a l'é sbocà ant la negassion ëd la trassendensa, ant l'ateism e ël nichilism.

Delnoce, Augusto
Andreas Floer

Matemàtich.
**Andreas Floer** a l'era nà Duisburg ai 23 d'aost dël 1956 e a l'é mòrt a Bochum ai 15 ëd magg dël 1991.
A l'ha studià a l'Università ëd Bochum andoa a l'é vnù professor d'anàlisi e geometrìa.

## Soe arserche
Floer a l'ha travajà an vàire setor dla matemàtica: ij sistema dinàmich, la geometrìa simplética, la teorìa ëd Yang-Mills.
Motivà da idèje ëd Conley, Gromov e Witten, a l'ha definì na neuva teorìa omològica, ch'a l'é stàita ciamà omologìa ëd Floer.

## A pòrto sò nòm
* Omologìa ëd Floer

Floer, Andreas
Ipersurfassa algébrica

Ant lë spassi projetiv compless N-dimensional, as dis **ipersurfassa algébrica** ël leu dij zero d'un polinòmi omogeni F(x_0, \ldots ,x_N).

Categorìa:Geometrìa
Antonio Testa

Pitor.
**Antonio Testa** a l'era nà a Turin dël 1904 e fin-a da masnà a l'era passionasse a la pitura.
A l'é laureasse an drit e filosofìa e a l'é stàit guidà an soa atività d'artista da Alberto Rossi.
Soa formassion a l'é dësvlupasse con dij viagi, ant lë Vzin Orient dël 1923 e a Paris dël 1928.
Sò soget pì car a l'era la pitura sacra.
A l'é mòrt a Turin dël 2000.

## Euvre prinsipaj
**L'ùltima sin-a* (1933)
**Valentin-a con la vesta bianca* (1934)
**Masca amprendissa* (1951)

Testa, Antonio
Testa, Antonio
Emilio Guicciardi

**Emilio Guicciardi** (Milan, 1896 - 1974) a l'ha avù na vita movimentà. La mare a l'era vnùa bòrgna quand che chiel a l'avìa mach quatr agn; ël pare a l'era mòrt ant ël 1918 quand che chiel a l'era an guèra.
A l'era president ëd na cooperativa, quand che ant ël 1929 ël fassism a l'avìa sarà tute le cooperative. Ant la Sconda Guèra Mondial a l'avìa vist crolé ij sò ideaj nassionalist. Ant ël 1947 a l'ha fondà "La Martinella".

## Euvre
Tra le soe euvre i arcordoma:
* *Dies irae*, un poemèt.

### La tremenda ridada
La poesìa "La tremenda ridada" a l'é dramàtica për la tension esistensial. L'inissi:

### Briscola
Ant la poesìa "Briscola", l'autor a parla adiritura ëd na vijà a un mòrt. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Guicciardi, Emilio
Guicciardi, Emilio
Guicciardi, Emilio
Luigi Cazzetta

**Luigi Cazzetta** a l'era nassù a Milan ai 7 ëd fërvè dël 1907 e a l'é mòrt an Sardëgna ai 30 ëd luj dël 1992).
Ant la vita a l'era un diretor ëd banca.
A l'é stàit un pont d'arferiment për ij poeta milanèis, fondator ant ël 1971 dlë Sciroeu di Poetta e ancaricà dla Catedra ëd Milanèis a l'Università dla Tersa Età. 

## Euvre
A l'ha lassà pì d'eutsent poesìe an milanèis.

### Ciappa on barchett e via!
La poesìa "Ciappa on barchett e via!", con soa stòria ëd na scapada an barchëtta, a veul rafiguré ël passé dla vita. L'inissi:

### Lìrica
Costa Lìrica a l'é un pòch ël manifest poétich dël Cazzetta. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Cazzetta, Luigi
Cazzetta, Luigi
Cazzetta, Luigi
Paolo Sambo

## Biografìa
**Paolo Sambo** (1922 - 1/02/2002) a l'era un ragionié con la passion ëd le lenghe, passion che a l'ha giutalo ant ël travaj, portandlo fin-a an Cin-a e an Birmania.
A l'era apassionasse a la lenga milanèisa dla madòna, ancaminand a partessipé aj concors ëd poesìa, che a l'ha ancaminà a vagné fin dal 1966.

## Euvre
Ant soa poesìa a toca doi argoment dzortut: la blëssa dël creà e ël passé dla vita.

### On tòcch de ciel
Ant la poesìa "On tòcch de ciel", l'autor a fa antravëdde cheiche speranse. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Sambo, Paolo
Sambo, Paolo
Sambo, Paolo
Pompeo Frattini

## Biografìa
**Pompeo Frattini** (Milan, 1922 - 5/05/2003) a l'ha publicà ël sò prim lìber a otant'agn, precisand che a l'era ël prim ëd na longa serie.

## Euvre
La soa euvra:
* *Gott de rosòli e pìnol amar*.

### Confidénz del mè vègg Cherubìn
Ël Cherubìn ëd la poesìa "Confidénz del mè vègg Cherubìn" a l'é ël famos vocabolari milanèis. L'inissi:

### La Nazion e la Patria
"La Nazion e la Patria" a l'ha nen rispetà le lenghe regionaj. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Frattini, Pompeo
Frattini, Pompeo
Frattini, Pompeo
Carlo Pierotti

## Biografìa
**Carlo Pierotti** (1923-1995) a l'era nassù a Gaggiano, ma a l'era vivù fin da masnà a Milan, an dova a l'era stàit funsionari comunal.
Ant la Sconda Guèra Mondial a l'era finì ant un lager an Polònia. A l'ha partessipà a la fondassion dël giornal L'Ottagono e dël sìrcol Sciroeu del Poetta.

## Euvre
Ant le soe euvre ël Pierotti a dòvra na lenga motobin arcàica, sensa le consonant dobie che a-i é adess an milanèis.

### Presentazion
La poesìa "Presentazion" a l'é na ciadeuvra ëd semplicità e as peul consideresse ël testament spiritual dël poeta (che a l'era vivù an via Alciato). L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Pierotti, Carlo
Pierotti, Carlo
Pierotti, Carlo
Giuseppe Bignami

## Biografìa
**Giuseppe Bignami** (1799-1873) a l'era nassù a Pavìa. A l'era stàit obligà a pianté lì jë studi clàssich për problem ëd famija e a l'é peui stàit tipògraf për tuta la vita.

## Euvre
A l'ha publicà, sota forma d'armanach, set racòlte poétiche. Graficament a dòvra ël digrama *"ae"* per andiché ël son ëd dla parlà pavèisa che a l'é tra la *"a"* e la *"e"*, son che an tedesch a ven andicà con *"ä"*.

### A me amda la guèrza
Ël tìtol dël poemet "A me amda la guèrza" as peul traduvse con "A mia magna la bòrgna". L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Bignami, Giuseppe
Siro Carati

## Biografìa
**Siro Carati** (1794-1848) a l'era nassù a Pavìa. A mostrava matemàtica e gramàtica al ginasi. A l'avìa ancaminà a scrive ant soa parlà pavèisa con ël but ëd mostré al pòpol ch'a parlava mach pavèis. A l'é massasse ant ël 1848, përchè a l'era stàit acusà ëd colaboré con j'Austrìach.

## Euvre
I arcordoma, tra j'euvre ëd Carati, soa ciadeuvra:
* *I du prim mes dael cholera in Pavia*.
Graficament a deuvra ël digrama *ae* per andiché ël son ëd la parlà pavèisa che a l'é tra la *a* e la *e*, son che an tedesch a ven andicà con *ä*.
Ant ël poemet, ël poeta a badin-a an sle vos che a giravo an Pavìa dzora a la natura dël colera. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Carati, Siro
Attilio Rillosi

## Biografìa
**Attilio Rillosi** (1871-1951) a l'era nassù a Trivolzio e a l'é vivù a Belgioioso. Laureà an litre, a mostava italian.

## Euvre
La cuìja ëd soe poesìe a l'é antitolà:
* *lagrim e früstà*.
Graficament a dòvra ël caràter *"â"* per andiché ël son ëd dla parlà pavèisa che a l'é tra la *"a"* e la *"e"*, son che an tedesch a ven andicà con *"ä"*.

### On brut avans

### Par la politica ad certa gent

### Sciopero

### Al calvari di povar

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Rillosi, Attilio
Angelo Ferrari

## Biografìa
**Angelo Ferrari** (1874-1971) a l'era diplomà ragionié e a fasìa l'impiegà aministrativ.

## Euvre
Dël Ferrari i arcordoma le cuìje:
* *Rim' dla guèra - Vers d'incoeu russ e bleu*;
* *Bell e bon - Figür, canson*;
* *Cartunsin*.
Graficament a l'ha dovrà prima ël caràter *"â"* per andiché ël son ëd dla parlà pavèisa che a l'é tra la *"a"* e la *"e"*, son che an tedesch a ven andicà con *"ä"*; peui a l'é passà a dovré la *"a"* sempia.

### Russ e bleu

### Al coeur, al coeur

### Introdüssion

### Tristessa artistica

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Ferrari, Angelo
Cernusco sul Naviglio

**Cernusco sul Naviglio** (*Cernusch* an dialèt milanèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 33.436 abitant , ant la Sità metropolitan-a 'd Milan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Eugenio Alberto Comincini (dal 12/06/2007, scond mandà dal 09/05/2012).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Milan
Categorìa:Comun dla Sità Metropolitan-a ëd Milan
Cernusco Lombardone

**Cernusco Lombardone** (*Cernösch* an dialèt brianseul) a l'é un comun dla Lombardìa d'8.681 abitant , ant la provinsa ëd Lech.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanna De Capitani (dal 16/05/2011, scond mandà dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lech
Cernusco

***Cernusco*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Cernusco Lombardone]]**, an provincia ëd Lech

* **[[Cernusco sul Naviglio]]**, an provincia ëd Milan
Brivio

**Brivio** (*Brivi* an dialèt brianseul, *Brìe* an dialèt bërgamasch) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 4.631 abitant , ant la provinsa ëd Lech. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Federico Airoldi (dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lech
Joseph Fouché

Òm polìtich an Fransa, apress avèj travajà ant la matemàtica.
**Joseph Fouché** a l'era nassù a Nantes ai 31 ëd magg dël 1759 e a l'é mòrt a Triest ai 26 dë dzèmber dël 1820.

Fouche, Joseph
Lenga anasi

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga anasi** o **Anasi** a fa part ëd le lenghe geelvink bay e a l'é parlà dzortut an Papua (Indonesia).

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dl**'Anasi** a peul esse:

* lenghe geelvink bay
** lenghe geelvink bay est
*** **lenga anasi**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **bpo**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bpo

Categorìa:Lenghe geelvink bay est
Categorìa:Lenghe dl'Indonesia
Paradòss ëd Hausdorff

Ël **paradòss ëd Hausdorff** a fortiss ch'as peul decompon-e la sfera S= \{ x \in \mathbb R^3 \mid ||x||=1 \}  tanme union disgionzùa an doe manere
:S=A_1 \cup A_2 \cup C_1 e
:S=A_3 \cup A_4 \cup A_5 \cup C_2,
ëd fasson che j'ansem A_1,A_2,A_3,A_4,A_5 a sio antra 'd lor congruent e C_1,C_2 a sio numeràbij.

Cost teorema, dimostrà da Hausdorff, a l'ha për conseguensa che a-i é gnun-a mzura μ finitaman aditiva, invarianta për isometrìe definìa ansima a tuti ij sot-ansem d'S e tal che μ(S)=1.
An efet, na mzura përparèj a valrìa 0 ansima a j'ansem numeràbij e donca la prima decomposission a ìmplica che  \mu (A_i)= \frac 12 , antant che la sconda a compòrta che  \mu (A_i)= \frac 13 , na contradission.

Dël 1954, J.F. Adams a l'ha fàit vëdde che ël paradòss ëd Hausdorff a peul esse fabricà sensa j'ansem numeràbij C_1,C_2.

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Bareul (vin)

Ël **Bareul** a l'é un vin nèir.
A ven considerà 'l re dij vin piemonteis.

## Caraterìstiche

### Qualìfica
DOCG (*Denominassion d'orìgin controlà e garantìa*)

### Teritòri ëd produssion
Comun ëd Bareul, Castion Falèt, Seralonga d'Alba e part dij comun ëd Monfòrt, La Mora, Ròd, Vërdun, Cherasch, Dian, Novèj e Grinzane.

### Vis
100% Nebieul ëd lë varietà Michet, Làmpia e Rosé.

### Anvejament
Ël Bareul a l'ha damanca ëd ven-e vej almanch tre agn.

### Produssion
Dël 2007 a son ëstàit produvùe 10,9 milion ëd bote.

Categorìa:Vin nèir
Categorìa:Vin dël Piemont
Brachet

Ël **Brachèt** a l'é 'n vin nèir. A resta famos dzortut col d'Àich, ma as fa ëdcò 'nt ël Roé, andoa a lo fan doss, sech ò passì.

Categorìa:Vin nèir

Categorìa:Vin dël Piemont
Cortèis

Ël **Cortèis**, a l'é 'n vin bianch otnù da dj'uve Cortèis, dont as fa 'cò 'l Gavi ëd Gavi. Ëd la midema famija dël Cortèis as treuva 'cò 'l Carialaso, fàit da na vigna autòctona.

Ël vin **Cortèis ëd Gavi** as prodov an 11 comun-e ëd la provinsa ëd Lissandria.

Ël vin a l'era già conossù ant ël sécol ch'a fà XIII.

Categorìa:Vin bianch
Categorìa:Gavi
Frèisa

La **Freisa** a l'é 'n vin nèir. As conòss dzortut la qualità mossanta, ma as fa 'cò fërma.

As na prodov almanch quatr varietà:
* Freisa d'Ast,
* Freisa ëd Cher,
* Freisa dël Monfrà,
* Freisa dle Langhe.

Categorìa:Vin nèir
Grignolin

Ël **Grignolin** a l'é un vin nèir dàit da la vis ch'a l'ha l'istess nòm. As fa dzortut ant ël Monfrà e a l'ha la noméa d'esse dur coma la gent ch'a lo fa.

As na prodov almanch doe varietà:
* Grignolin d'Ast,
* Grignolin dël Monfrà.

Categorìa:Vin nèir
Moscà

Ël **Moscà** a l'é n'uva bianca (uvagi bianch) dont a ven-o fait sti vin-sì:
* ël Moscà d'Ast,
* l'Ast spumant,
* un Moscà lombard;
* ël Moscà passì.

Categorìa:Vis
Lenghe geelvink bay

La famija dle **lenghe Geelvink Bay** a l'é fàita da na tranten-a ël lenghe, parlà an Papua (Indonesia), dzortut an sla còsta ëd la Geelvink Bay. Convensionalment a son, dle vire, tratà com Lenghe papuan-e, ma mach për vissinansa geogràfica, nen përchè a sia dimostrà na parentela an tra ëd lor.

Le lenghe Geelvink Bay a son:

* lenghe geelvink bay est
** lenga anasi
** lenga barapasi
** lenga burate
** lenga bauzi
** lenga demisa
** lenga kofei
** lenga nisa
** lenga sauri
** lenga tefaro
** lenga tunggare
** lenga woria
* lenghe lakes plain
** lenghe awera
*** lenga awera
** lenghe lakes plain est
*** lenga foau
*** lenga taworta
** lenghe rasawa-saponi
*** lenga rasawa
*** lenga saponi
** lenghe tariku
*** lenghe tariku sentral
**** lenga edopi
**** lenga iau
*** lenghe duvle
**** lenga duvle
*** lenghe tariku est
**** lenga obokuitai
**** lenga biritai
**** lenga eritai
**** lenga kwerisa
**** lenga papasena
**** lenga kaiy
**** lenga doutai
**** lenga sikaritai
**** lenga waritai
*** lenghe tariku ovest
**** lenga fayu
**** lenga kirikiri
**** lenga tause
* lenghe yawa
** lenga saweru
** lenga yawa

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Geelvink Bay
Sophus Lie

Matemàtich norvegèis.
**Marius Sophus Lie** a l'era nassù a Nordfjordeid ai 17 dë dzèmber dël 1842 e a l'é mòrt a Òslo ai 18 ëd fërvé dël 1899.
A l'avìa decidù ëd consacresse an manera seriosa a la matemàtica apress avèj lesù dël 1868 ij travaj sla geometrìa ëd Poncelet e Plücker

Lie, Marius Sophus
Giovanni Melzi

Matemàtich.
**Giovanni Melzi** a l'era nà a Milan ai 13 d'ost dël 1931 e a l'é mòrt-ie apress na curta maladìa ai 31 ëd maj dël 1992.
A l'é laureasse con làuda an Siense matemàtiche a l'Università 'd Milan con na tesi ëd geometrìa algébrica, dont ël relator a l'era Oscar Chisini.
Dal 1954 al 1957 a l'é stàit assistent ëd Carlo Felice Manara a la cadrega ëd Geometrìa a l'Università 'd Mòdena.
Peui a l'é stàit assistent ëd Manara, sempe dl'istessa materia, a Pavìa e a Milan.

Dël 1967 a l'ha vagnà un concors a la cadrega ëd Geometrìa.
A l'ha mostrà prima ant la facoltà ëd Siense dl'Università 'd Milan, peui a la facoltà 'd Siense dl'Università Catòlica dël Cheur Sacrà ant la sede ëd Bressia; ëd costa facoltà a l'é stàit ëdcò présside.
Apress a l'ha ocupà la cadrega 'd Matemàtica general a la facoltà 'd Conomìa e comersi dl'Università Catòlica, ant la sede 'd Milan.

## Soe arserche
A l'ancamin, e apopré fin-a a l'época ch'a l'ha vagnà 'l concors universitari, Melzi a l'é anteressasse a la geometrìa; a l'ha, tra l'àutr, otnù na caraterisassion antëgral dël tòr.

Ant j'agn ch'a ven-o apress ël 1967, soa produssion geométrica a l'é limità a 'd travaj ëd divulgassion.
Ij sò anteresse as adresso a l'atività mental e a la lògica: sò programa a l'era col ëd trové, smon-e e codifiché la liura antra le laj dla lògica formal e ël fonsionament dël sistema nervos.

Ant ël darié perìod ëd soa vita, Melzi a l'ha sërcà d'apliché soe teorìe a la mùsica.

A l'ha ëdcò scrivù djë studi d'epistemologìa.

Melzi, Giovanni
Lenga amuzgo, guerrero

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga amuzgo, guerrero** o **Amuzgo, Guerrero** a fa part ëd le lenghe oto-manguean e a l'é parlà dzortut an Méssich.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dl**'Amuzgo, Guerrero** a peul esse:

* lenghe oto-manguean
** lenghe amuzgoan
*** **lenga amuzgo, guerrero**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **amu**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=amu

Categorìa:Lenghe amuzgoan
Categorìa:Lenghe dël Méssich
Legenda ëd San Bassian

## Antrodussion
Le prime vire che a s'ancontra la parlà lodisan-a a l'é ant ij sécoj che a fan XIII-XIV.
Un-a dle prime atestassion a l'é la **Legenda ëd San Bassian**, artrovà ant un manoscrit e publicà ant ël 1938 an sl' Archivio Storico Lodigiano da monsignor Giuseppe Amici.
Ël test a conta la stòria ëd San Bassian, patron ëd Lòd.

### Legenda ëd San Bassian
Ël test a peul esse, a rason, anserì ant le testimonianse dla Koinè lombarda-véneta.
Che as consìdera, për esempi, la paròla *inzenogiata*, da confonté con ël toscan *inginocchiata*:
* as treuva la sibilant sonora "z" al pòst ëd la palatal sonora "g";
* as treuva, nopà ëd la velar "chia", la palatal "gia".

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment
Lenga chorotega

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga chorotega** o **Chorotega** a fa part ëd le lenghe oto-manguean e a l'é parlà dzortut an Còsta Rica.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Chorotega** a peul esse:

* lenghe oto-manguean
** lenghe chiapanec-mangue
*** **lenga chorotega**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **cjr**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cjr

Categorìa:Lenghe chiapanec-mangue
Categorìa:Lenghe dla Còsta Rica
Valsusin

Ël nòm **valsusin** a identifica la parlada piemontèisa tipica dla zon-a dla bassa Valsusa.  La definission a l'è nen uffisiala, ma a l'è stàita adotà da la comunità ëd j'utent dla Wikipedia piemontèisa mach për semplifiché ël travaj ans l'enciclopedia.
Le diferense con ël piemontèis regolar as sento via via ca's va vers le zon-e ossidentale, andoa as peul sente la contaminassion dle parlade arpitan-e e ossitan-e. La grafìa utilisà a l'è cola dla *koinè*.

## Esempi

Categorìa:Lenghìstica piemontèisa
Còdes dij batù ëd Lòd

## Antrodussion
A Lòd, ant ël sécol che a fa XIV, a-i era doe Companìe dij batù (o dij flagelant). Ij còdes ëd coste Companìe a son esempi ëd la parlà lodigian-a dël temp.

### Còdes dij batù
Ël test a peul esse, a rason, anserì ant le testimonianse dla Koinè lombard-véneta.
A s'arpòrta cheich vers dramàtich ëd la Passion ëd Nosgnor.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Còdes dij batù ëd Lòd
Virginio Rosetta

**Virginio Rosetta**, stranomà "Viri", (Vërsèj, 25 ëd fërvé dël 1902 - Turin, 31 ëd mars dël 1975) a l'é stàit un fotbaleur e antreneur piemontèis.
Soa posission an camp a l'era cola 'd tersin. A l'ha 'dcò vagnà 'l tìtol mondial con l'Italia dël 1934.

Chërsù a Vërsèj, a l'ha ancaminà a giughé con le "bianche maje" dla Prò Vërsèj coma atacant a nomach 17 ani, ant ël prim campionà che a-i é staje dòp la prima guèra mondial, dël 1919-20. Con la squadra vërslèisa a l'ha cangià tòst posission an camp, an dventand tersin, sensa për sòn perde soa técnica con ël balon.

Rosetta a l'ha vagnà sò prim ëscudèt dël 1920-21 e a l'ha vagnane n'àutr dël 1921-22, ant ël campionà C.C.I. A nomach 18 ani a l'é butasse për la prima vira la maja dla selession nassional italian-a, al 31 d'agost dël 1920 ai gieugh olìmpich d'Anversa. 

A l'é dventà giugador sempre present ant la selession dòp che a l'é tramudasse a la Juve: la squadra turinèisa a l'ha catà 'l giugador da la Prò për 50.000 lire e a l'ha dàit a Rosetta na meisà antramentre che chiel a la Prò a giugava a gràtis.

A Turin a l'ha vagnà sò ters ëscudèt dël 1926, ma dzoratut a l'é stàit protagonista an cola Juventus che a l'ha vagnà për sinch vire 'd fila lë scudèt dal 1930 al 1935.

A l'ha chità 'l fótbal a 34 ani, dël 1936, dòp ch'a l'é stàit për 13 ani titolar ant la Juventus, an giugand për la squadra turinèisa 338 partìe e an vagnand 8 campionà.

Rosetta, Virginio
Rosetta, Virginio
Categorìa:Fotbaleur dla Prò Vërsèj (fótbal)
Virgilio (MN)

**Virgilio** (*Vergìli* an dialet mantoan) a l'é un pais dla Lombardìa, an provinsa ëd Màntoa. 

A l'é stait un comun autònom fin al 03/02/2014; dal 04/02/2014 a l'é unisse al comun ëd Borgoforte për formé ël neuv comun ëd Borgo Virgilio. 

Al 01/01/2014 Virgilio a l'avìa 11.255 abitant .

## Arferiment

Categorìa:Borgo Virgilio
Castiglione delle Stiviere

**Castiglione delle Stiviere** (*Castiù* an dialèt mantoan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 23.274 abitant , ant la provinsa ëd Màntoa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Enrico Volpi (dal 27/06/2017).

## Sità gemelà
Castiglione delle Stiviere a l'é gemelà con:
*  Barentin, Fransa
*  Bezzecca, Italia
*  Leutkirch im Allgäu, Gërmania
*  Monteprandone, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Màntoa
Uguçon da Laodho

## Biografìa
**Uguçon da Laodho** (o **Uguccione da Lodi**) a l'era nassù ant j'ùltim agn dël Milasent a Lòd o miraco a Cremon-a da na famija lodigian-a. As pensa che a sia stàit un soldà fin che le fòrse a l'avìo përmëttujlo, peui a l'era fasse frà.

## Euvre
Uguçon da Laodho a l'era nen conossù fin al 1884, quand che Adolf Tobler a l'ha dëscurvì un manoscrit conservà a Berlin e a l'ha publicà *Il Libro di Uguccione da Lodi* (*Das Buch des Uguçon da laodho*). Uguçon a l'é un ëd j'autor ëd la koinè lombard-véneta. Le euvre atribuìe a Uguçon a son:
* *Liber*;
* *Liber Antichristi*;
* *La contemplazione della morte*.

### Liber
La part dël "Liber" dicà a l'avarissia, "Avaricia en 'sto segolo". L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Uguçon da Laodho
Vigo Centro, Vigo

**Vigo Centro** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Vigo. Soa popolassion al censiment dël 2003 a l’era d'apoporé 260.000 abitant.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Vigo
Lenga pame meridional

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga pame meridional** o **Pame meridional** a fa part ëd le lenghe oto-manguean e a l'é parlà dzortut an Méssich.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Pame meridional** a peul esse:
* lenghe oto-manguean
** lenghe otopamean
*** lenghe pamean
**** **lenga pame meridional**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: pmz

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=pmz

Categorìa:Lenghe pamean
Lenga chochotec

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga chochotec** o **Chochotec** a fa part ëd le lenghe oto-manguean e a l'é parlà dzortut an Méssich.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Chochotec** a peul esse:

* lenghe oto-manguean
** lenghe popolocan
*** lenghe chocho-popolocan
**** lenghe chocho
***** **lenga chochotec**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **coz**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=coz

Categorìa:Lenghe chocho
Categorìa:Lenghe dël Méssich
Albinea

**Albinea** (*Albinèa* an dialèt arzan) a l'é un comun ëd l'Emilia-Romagna d'8.805 abitant , ant la provinsa 'd Res ëd l'Emilia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Nico Giberti (dal 26/05/2014, scond mandà dal 27/05/2019).

## Sità gemelà
Albinea a l'é gemelà con:
*  Treptow-Köpenick, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Res dl'Emilia
Francesco De Lemene

**Francesco De Lemene** a l'era nassù a Lòd ai 19 ëd fërvé dël 1634 e a l'é mòrt-ie ai 24 ëd luj dël 1704.
Prima a l'avìa studià Teologìa a Noara, peui a l'ha studià lej a Pavìa.
A l'era stàit ambassador da l'Imperadris Margherita d'Austria, ma a l'ha sempe arfudà d'esse senador a Milan. An vers ai sinquant'agn a l'avìa avù na maladìa e, an perìcol ëd mòrt, a l'avìa fàit brusé tute soe euvre giovanij. A l'é stàit sempe an corispondensa con ël Maggi.

## Euvre
Le euvre pì amportante dël De Lemene a son:
* *Della discendenza e nobiltà de' maccaroni* (1654)
* *Dio* (argoment religios)
* *Del Rosario di Maria Vergine* (argoment religios)
* *La Sposa Francesca*, comedia, soa ciadeuvra

### La Sposa Francesca
De Lemene a l'avìa lassà inédita la comedia "La Sposa Francesca". La comedia a l'era peui vnùa famosa a Lòd e a l'era arpresentà tùit j'agn fin a metà dl'Eutsent. Le rapresentassion a son peui stàite arpijà ant ël 1958.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Delemene, Francesco
Delemene, Francesco
Delemene, Francesco
Orient Express

**Orient Express** a l'é 'l nòm d'un treno për ëd passëgé butà an servissi da la Compagnie Internationale des Wagons-Lits che a unìa la Gare de l'Est ëd Paris con la sità d'Istanbul.
Nàit dël 1883, ël servissi a l'ha chità për le doe guère mondiaj tra 'l 1914 e 'l 1921 e dal 1939 al 1945 e a l'é fërmasse dël tut dël 1977 për la concorensa dj'aéreo. Ancheuj l'Orient Express a l'é 'n servissi che a-i é tuti ij di tra Paris e Vien-a.

Sò percors a l'é cangià vàire vire, e vàire treno ant ël passà a l'han dovrà cost nòm përchè 'l nòm dël treno a l'é sinònim ëd viagi fiamengh.

J'ani '30 son stàit ij pì bèj vivù da l'Orient Express, con tre colegament che a fonsionavo ant ël midem temp: l'Orient Express, ël Simplon Orient Express e l'Arlberg-Orient Express, che a passava da Zurigh e Innsbruck për Bùdapest, con ëd caròsse da let da la capital ungherèisa për Bùcarest e Atene. An costa época l'Orient Express a l'é dventà famos për sò confòrt e sò spatuss: dzoratut nòbij, reaj, diplomàtich e rìch borzoà a lo dovravo e për sòn sò percors a l'é ruvà a partì fin da Londra.

Categorìa:Traspòrt
Concorde

Ël **Concorde** a l'era n'avion 'd linia supersònich, costruì an 20 esemplar dal consòrsi anglèis-fransèis nàit da British Aircraft Corporation e da Aérospatiale. 

Ël prim vòl dël protòtip fransèis a l'é dël 2 ëd mars dël 1969, antramentre che al 4 ëd novèmber dël 1970 a l'ha argionzù për la prima vira Mach 2, an dventand lë sgond avion comersial a volé a st'andi.

Ël Concorde a l'é intrà an servissi al 21 ëd gené dël 1976 an sle linie Paris-Dakar-Rio de Janeiro e Londra-Bahrein; a novèmber dël 1977 a son ancaminà ij vòj për New York. Al 20 d'avril dël 1979 a l'é intrà an servissi l'ùltim Concorde construì.

Për l'ùnich e disastros assident dël 25 ëd lùj dël 2000 e për d'àutre rason, ël Concorde a l'ha chità 'd fé sò servissi al 24 d'otóber dël 2003 e a l'ha fàit sò ùltim vòl al 26 ëd novèmber ëd col midem ann.

Categorìa:Avion
Castel d'Issogne

Ël **castel d'Issogne** as treuva an Val d'Osta, ant la comun-a d'Issogne.

## Stòria
Bandonà apress la rassìa dël 1333 da part ëd jë sgnor ëd Véres, la tor dël vësco d'Osta a l'é stàita anfeodà a Iblet ëd Challant ch'a l'ha trasformà la strutura primitiva an n'eleganta residensa da sgnor, che dël 1414 a l'é stàita digna d'ospité l'imperator Sigismond.

Ël mérit d'avèj alvà ël castel a sò pì grand ësplendor a l'é ëd Giòrs ëd Challant prima e Renà ëd Challant peui.
Giòrs ëd Challant a l'ha arcostruilo vers ël 1489 tanme ca ëd vilegiadura.
A l'ha faje buté na caterva ëd detaj artìstich: ij fresch a le muraje, la bela pòrta a ogiva, le fnestre a crosiera, l'eleganta fontan-a an mes a la cort.

Apress dle desen-e d'agn d'abandon, ël castel a l'é stàit arportà a lë splendor antich dal pitor e colessionista Vittorio Avondo.

Issogne
Categorìa:Issogne
Castel ëd Fén-is

Ël **castel ëd Fén-is** a l'é stàit tirà su vers ël 1350 da Ajmon ëd Challant.
Mità na ca fòrt, mità ca 'd vilegiadura, ël castel a resta an sla pian-a, davzin al pais ëd Fén-is, an Val d'Osta, dominand na porsion ëd teritòri sensa difèise naturaj.
A l'é n'esempi complet d'architetura dl'età ëd mes.

Ël castel a l'é l'arzultà 'd vàire campagne ëd costrussion ëmnà dai Challant, ch'a l'han daje soa fisonomìa ch'i podoma s-ciairé al di d'ancheuj.
Le galarìe e le stansie a l'anterior a son decorà con soen minussios: dzoratut soa cort a l'é 'n bisó, për soa forma grassiosa e ij sò fresch.

Da la sconda mità dël sécol ch'a fa XV a j'ancamin-a për ël castel un perìod ëd decadensa, e a finiss për esse bandonà.
Për ël salvatagi as dev dì mersì a l'anteresse d'Alfredo d'Andrade ch'a l'ha catalo dël 1859 e, apress avèjne restaurà ij tòch pì mal butà, a l'ha fane cadò a lë stat.

A Turin, al Valentin, a n'han fane na soa arprodussion.

Categorìa:Fénis
Fenis
Castel ëd Le-z-Amaveulle

Ël **castel ëd Le-z-Amaveulle** a l'é 'n castel a quatr tor, ca ëd vilegiadura, costruì vers ël 1350 da Ajmon ëd Challant.
As treuva an Val d'Osta, ant la comun-a ëd Le-z-Amaveulle.

Le-z-Amaveulle
Categorìa:Aymavilles
Castel d'Arnà

Ël **castel d'Arnà** a l'é stàit costruì vers ël 1500 da la famija Valèis.
As treuva an Val d'Osta, ant la comun-a d'Arnad.

Arnà
Categorìa:Arnad
Castel ëd Véres

Ël **castel ëd Véres** as treuva an Val d'Osta, ant la comun-a ëd Verrès, postà ansima a 'n brich ëd ròca ch'a dòmina ël borgh lì-sota.
A l'é 'l model precis dla ca fòrt dl'Età ëd mes ch'a antìssipa 'l model arnassimental.

A l'é stàit costruì da Iblet ëd Challant dal 1372 al 1390.
Dël 1536 Renà ëd Challant a l'ha giontaje d'àutre euvre ëd difèisa.

Apress, për ël castel a ancamin-a un perìod ëd decadensa, ch'a finiss con l'abandon për via dl'estinsion dij Challant.
Ël salvatagi dël castel a l'é dovù a l'anteresse ëd na partìa d'anteletuaj piemontèis che ant la sconda mità dël sécol ch'a fa XIX a l'han soagnane la restaurassion.

Véres
Categorìa:Verrès
Lenga zapotec, cajonos

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga zapotec, cajonos** o **Zapotec, Cajonos** a fa part ëd le lenghe oto-manguean e a l'é parlà dzortut an Méssich.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Zapotec, Cajonos** a peul esse:

* lenghe oto-manguean
** lenghe zapotecan
*** lenghe zapotec
**** **lenga zapotec, cajonos**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **zad**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=zad

Categorìa:Lenghe zapotec
Antòni ëd Challant

Fieul d'Ajmon ëd Challant, **Antòni ëd Challant** a l'era nassù vers ël 1350.
A l'ha passà soa anfansia ant ij castej ëd Fén-is e ëd Le-z-Amaveulle, ch'a l'avìa fàit tiré su sò pare.

Ordinà prèive, Antòni a l'é butasse a studié drit e a l'ha pijà ël tìtol ëd dotor.
Ancor giovo, a l'é stàit a la cort dël vësco ëd Roma, Clement VII, a Avignon, ma a l'ha chitala tòst pr'ëdventé canslé dë stat (visadì ministr ëd la giustissia) fin-a ai 30 ëd giugn 1404, cand a l'ha lassà l'ufissi a sò frel Gulielm.
Antratant a l'é stàit arsidiaco ëd Rheims (1397-1403) e vësco ëd Losan-a (1403-1406), prima ëd sò frel Gulielm.

A l'é tornà a la cort d'Avignon ant ij prim mèis dël 1404.
Ai 9 ëd mars 1404 ël vësco ëd Roma a l'ha crealo cardinal-prèive sota 'l tìtol ëd Santa Marìa in via lata; ai 9 ëd maj 1404 a l'ha nominalo aministrator apostòlich ëd la Cesa ëd Tarantasia e, ai 3 d'ost, vësco ëd Tarantasia.

Antòni ëd Challant a l'ha partissipà a la preparassion dël concili ëd Costansa.

As atribuiss a soa inissiativa la costrussion dël pont Serran a La Thuile, dël 1417.
Ël cioché dla paròchia ëd Fén-is, dël 1400, a pòrta soa ansëgna.

A la fin a l'é artirasse a Bulle, anté ch'a l'é mòrt ai 3 dë stèmber 1418.
Sò còrp a l'é stàit tramudà a Osta ant la tomba ëd famija ant la cesa ëd San Fransesch.

Categorìa:Famija Challant
Challant, Antòni ëd
Challant, Antòni ëd