open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Enrico Reycend

Pitor.
**Enrico Reycend** a l'era nà a Turin ant ël novèmber dël 1855.
Fin-a da masnà a l'avìa mostrà soa predisposission për ël dissegn e ij sò a l'han anviaralo vers cost tipo dë studi.
A l'é anscrivusse al cors anferior ëd l'Academia albertin-a ëd Turin, sota la tùa d'Enrico Ghisolfi.
Apress a l'é stàit anlev ëd Lorenzo Delleani e Antonio Fontanesi.

Dël 1872 a l'ha chità jë studi a l'Academia e a l'é stàit a Paris, anté ch'a frequentava ël laboratòri ëd Camille Corot.
Soa përmanensa a Paris a l'ha përmetuje ëd maduré e dë spantié ij sò arferiment colturaj.

A Turin Reycend a l'avìa sò studi an contrà Vila dl'Argin-a.
Prima dij vint agn a l'avìa già partissipà a j'esposission dël Sircol ëd j'artista ëd Turin, andoa a sarà present fin-a al 1920.
Dal 1873 al 1927 a l'ha esponù a la Promotris dle bele art ëd Turin e a l'ha ëdcò partissipà a tre edission ëd la Bienal ëd Venessia.

Trovasse an dle dificoltà finansiarie, a l'ha chità soa ca e studi an contrà Vila dl'Argin-a e a l'ha tramudà an contrà Lagrange 29.

Enrico Reycend a l'é mòrt ai 21 ëd fërvé 1928; a l'han faje ij funeraj ant la cesa dla Màdona dj'Àngej.

## Euvre prinsipaj
**La Gran Mare ëd Dé, Turin* (1886, euli su tàula, 29x39 cm);
**Ant j'anviron ëd Salassa* (1895, euli su tàula, 18x29,5 cm);
**Pas montagnin-a* (1896, euli su tàula, 65,5x41 cm);
**Magg ant ël Canavèis* (1900, euli su cartron, 56x65,5 cm);
**Ant ël vërzé 'd Salassa* (euli su cartron, 37x27 cm).

Reycend, Enrico
Reycend, Enrico
Pìndar

Poeta lìrich, **Pindar** a l'ha vivù antra 'l 518 aGC e ël 438 aGC.

Categorìa:Literatura greca
Pindar
Buseno

**Buseno** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dij Grison, con sirca 100 abitant. As dëstend an sna surfassa d'11,26 km², con na densità ëd popolassion ëd 9 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Arvigo, Braggio, Castaneda, Roveredo, Santa Maria in Calanca, San Vittore. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'italian.

Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
Chur

**Chur** a l'é na comun-a dla Svìssera, capital dël canton dij Grison, con sirca 32.227 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 28,01 km², con na densità ëd popolassion ëd 1.151 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Churwalden, Domat/Ems, Felsberg, Haldenstein, Maladers, Malix e Trimmis.

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
Ladir

**Ladir** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dij Grison, con sirca 119 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 7,21 km², con na densità ëd popolassion ëd 17 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Falera, Ruschein, Schluein, Schnaus. 

Le lenghe ofissiaj ëd costa comun-a a son l'Alman e ël Rumantsch-Grischun

Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
Müstair

**Müstair** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dij Grison, con sirca 816 abitant. As dëstend su na surfassa dë 77,71 km², con na densità ëd popolassion d'11 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Fuldera, Prad am Stilfser Joch (an provinsa ëd Bolsan), Santa Maria Val Müstair, Stilfs (an provinsa ëd Bolsan), Tschierv, Taufers im Münstertal (an provinsa ëd Bolsan), Valchava, Valdidentro (an provinsa ëd Sondri). 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é ël Rumantsch-Grischun.

Mustair
Cissòida ëd Diòcle

La **cissòida** a l'é na curva anventà da Diòcle ant ël II sécol aGC.

La cissòida ëd Diòcle as peul generesse ant la manera sì-dapress.
Rëspet a 'n sistema d'arferiment cartesian ortogonal d'orìgin O, ch'as consìdero la sirconferensa k ëd sènter ( \frac 12 ,0) e raj  \frac 12  e la reta t tangenta a la sirconferensa k ant ël pont ëd coordinà (1,0).
Për minca pont T \in t, la reta OT a ancontra k, an dzorpì che an O, an n'àutr pont K.
An sla semi-reta OT ch'as consìdera ël pont M tal che ij vetor OM e KT a sio uguaj.
Ël leu geométrich dël pont M, cand T a descriv la tangenta t, a l'é la cissòida ëd Diòcle.

Categorìa:Geometrìa
Riom-Parsonz

**Riom-Parsonz** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dij Grison, con sirca 334 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 56,04 km², con na densità ëd popolassion ëd 6 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Ausserferrera, Cunter, Innerferrera, Mon, Mulegns, Salouf, Savognin, Tiefencastel. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é ël Rumantsch-Grischun

Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
Rothenbrunnen

**Rothenbrunnen** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dij Grison, con sirca 312 abitant. As dëstend ansima a na surfassa ëd 3,10 km², con na densità ëd popolassion ëd 101 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Cazis, Domat/Ems, Feldis/Veulden, Rhäzüns, Scheid, Tumegl/Tomils. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
Rueun

**Rueun** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël Canton dij Grison, con sirca 468 abitant. A së stend për na surfassa ëd 11,58 km², con na densità ëd popolassion ëd 40 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Andiast, Flond, Ilanz, Obersaxen, Pigniu, Schnaus, Siat, Waltensburg/Vuorz. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é ël Rumantsch-Grischun

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
Samedan

**Samedan** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël Canton dij Grison, con sirca 2.765 abitant. A së stend për na surfassa ëd 113,97 km², con na densità ëd popolassion ëd 24 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Bergün/Bravuogn, Bever, Celerina/Schlarigna, Lanzada (IT-SO), La Punt-Chamues-ch, Pontresina, Sankt-Moritz, Sils im Engadin/Segl, Silvaplana. 

As lenghe  oficiais nesta comuna são o Rumantsch-Grischun e o Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
San Vittore

**San Vittore** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dij Grison, con sirca 713 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 22,03 km², con na densità ëd popolassion ëd 32 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Arvigo, Buseno, Castaneda, Claro (ant ël canton Tesin), Cresciano (ant ël canton Tesin), Gravedona ed Uniti (an Italia, ant la provinsa ëd Còm), Lumino (ant ël canton Tesin), Roveredo. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'italian.

Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
Sent

**Sent** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dij Grison, con sirca 870 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 111,74 km², con na densità ëd popolassion d'8 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Graun im Vinschgau (an Italia, ant la provinsa ëd Bolsan), Ftan, Ischgl (an Àustria), Mals (an Italia, ant la provinsa ëd Bolsan), Ramosch, Scuol. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é ël Rumantsch-Grischun.

Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
Sils im Engadin/Segl

**Sils im Engadin/Segl** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dij Grison, con sirca 712 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 63,54 km², con na densità ëd popolassion d'11 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Bivio, Chiesa in Valmalenco (an Italia, ant la provinsa ëd Sondri), Lanzada (an Italia, ant la provinsa ëd Sondri), Samedan, Silvaplana, Stampa. 

Le lenghe ofissiaj ëd costa comun-a a son ël Rumantsch-Grischun e l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
Tiefencastel

**Tiefencastel** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dij Grison, con sirca 245 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 14,85 km², con na densità ëd popolassion ëd 16 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Alvaneu, Alvaschein, Brienz/Brinzauls, Cunter, Filisur, Mon, Riom-Parsonz, Savognin, Stierva, Surava. 

Le lenghe ofissiaj ëd costa comun-a a son l'Alman e ël Rumantsch-Grischun

Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
Vicosoprano

**Vicosoprano** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dij Grison, con sirca 479 abitant. A së stend su na surfassa ëd 54,01 km², con na densità ëd popolassion ëd 9 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Bondo, Soglio, Stampa, Val Masino (ant la provinsa ëd Sondri). 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'italian.

Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
Soglio

**Soglio** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël Canton dij Grison, con sirca 185 abitant. A së stend për na surfassa ëd 67,64 km², con na densità ëd popolassion ëd 3 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Avers, Bivio, Bondo, Castasegna, Piuro (IT-SO), Stampa, Vicosoprano, Villa di Chiavenna (IT-SO). 

A língua oficial nesta comuna é o italian.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
Trin (Svìssera)

**Trin** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dij Grison, con sirca 1.098 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 47,25 km², con na densità ëd popolassion ëd 23 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Bonaduz, Flims, Pfäfers (ant ël canton ëd San Gal), Tamins, Versam. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
Sankt Peter

**Sankt Peter** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël Canton dij Grison, con sirca 161 abitant. A së stend për na surfassa ëd 6,88 km², con na densità ëd popolassion ëd 23 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Furna, Molinis, Pagig, Peist. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton dij Grison
Havdalah

La **havdalah** (*separassion* an lenga ebréa) a l'é l'orassion arsità da j'ebreo a la fin dël saba e ch'a marca ël passage a 'n di dla sman-a ordinari.

Categorìa:Religion
Chicago

**Chicago** (stranomà *Wind City* o *Second City*) a l’é la tersa sità djë Stat Unì d'América për popolassion, con 2.853.114 abitant (9.505.747 la sità metropolitan-a) aprèss New York e Los Angeles.

## Geografìa
La zòna oraria 'd Chicago a l'é ses ore a òvest dël meridian ëd Greenwich.

La sità as treuva an Illinois, an sla riva del lagh Michigan.

## Clima
J'invern a Chicago a son longh e rèid (ëd sòlit, quatr mèis, da dzèmber a l'ancamin d'avril).

J'istà a son càude e ùmide.

## Stòria
La sità a l’é nàita dël 1833 andoa a-i era, dël 1803, un fòrt ciamà Fort Dearborn.

## Vardé ëdcò

*Home Insurance Building

## Anliure esterne

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Illinois
Michael Crichton

Scritor an lenga anglèisa.

**Michael Crichton** a l'era nà dël 1942 a Chicago.
A l'ha fàit djë studi ëd medzin-a a l'Università ëd Harvard, anté ch'a l'é diplomasse dël 1969.
Për paghesse jë studi, a scrivìa dij romanz, con vàire stranòm.

Sò prim sucess a l'é dël 1968 e a-j fa vagné ël premi Edgar dël 1969.

Michael Crichton a l'é mòrt a Los Angeles ai 4 ëd novèmber 2008.

## Euvre prinsipaj
***A case of need** (1968)
Sò prim sucess, scrivù dël 1967.
A l'ha arseivù ël premi Edgar tanme mej romanz polissiesch ëd l'ann.
**Rising sun* (1992)

Crichton, Michael
Crichton, Michael
Crichton, Michael
Éschilo

Autor ëd tragedie an lenga greca, nassù anviron dël 524 aGC, mòrt dël 456 aGC.

## Euvre prinsipaj
**J'etnee*.

Eschilo
Eschilo
Università ëd Münster

L**'Università ëd Münster** a l'é stàita fondà dël 1773 e torna arfondà ant ël 1902.
Al di d'ancheuj a studio a l'Università ëd Münster apopré sinquantamila student.

Münster
Pong

**Pong**, un gieugh ëd ténis assè rudimental, a l'é stàit un dij prim videogieugh.
A l'é stàit anventà dël 1972 da Nolan Bushnell, ël fondador d'Atari.

Categorìa:Gieugh e dësmore
Categorìa:Informàtica
Los Angeles

**Los Angeles** a l’é la sgonda sità djë Stat Unì d'América për popolassion, con 3.849.400 abitant (12 milion d’abitant a l’ha la sità metropolitan-a) aprèss New York.

## Geografìa
La zòna oraria 'd Los Angeles a l'é eut ore a òvest dël meridian ëd Greenwich.
La sità as treuva an Califòrnia, an sla riva ëd l'Océan Passìfich.

## Clima
Ël clima ëd Los Angeles a l’é mediterani con temperature d’invern ëd sirca 13&nbsp;°C, e d’istà ëd sirca 21-22&nbsp;°C.

## Leu d'anteresse
### Musé
* Musé dla toleransa

Categorìa:Comun dla Califòrnia
Paolo Orsi

Archeòlogh.
**Paolo Orsi** a l'era nà dël 1859.
Specialista dle sivilisassion eléniche, a l'ha travajà për tant temp an Sicilia e a Siracusa.
A l'é mòrt dël 1935.

Orsi, Paolo
Metal Gear Solid

**Metal Gear Solid** a l'é 'n videogieugh surtì dël 1998 su PlayStation.
A l'é un dij pì arnomà gieugh d'anfiltrassion: ël giugador a l'é 'n soldà ancarià ëd liberé dij përzoné e dë slontané na mnassa nuclear.

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Gieugh e dësmore
Lìber dle costume dla Val d'Osta

La Val d'Osta, un-a dle vàire patrie ch'a formavo ij domini ëd ca Savòja, a l'era resùa da dle costume soe pròpie.
Coste a armontavo andarera ant ël temp: le pì veje a j'ero dij temp dij prim re 'd Borgògna, d'àutre a vnisìo dai capitolar ëd Carl Magn e dij re carolingg ch'a l'han regnà an sla val, d'àutre dai regolament e statù emanà an d'époche diferente dai cont e duca ëd Savòja, d'àutre ancor da le disposission, le franchise e ij privilege acordà ai sò soget dai vej ësgnor valdostan.
Tuti costi us, tradission e costume a j'ero nen butà për ëscrit, ma tramandà 'd fasson oral da na generassion a n'àutra.
A l'era donca sentusse lë bzògn ëd buteje pr'ëscrit, visadì ëd codificheje.

## La compilassion
Jë stat generaj, riunì dël 1572, a l'han donca ciamaje al sovran ël përmess ëd cheuj-je ant un lìber; ël përmess a l'é stàit acordà ai 19 dë dzèmber dël midem ann.
Ant ël maj dl'ann apress ël duca a l'ha ancarià Jean Geoffroi Ginod, vësco e sgnor ëd Belley, prim senator dël senà sovran ëd Savòja, ëd pressiede a la compilassion ëd se costume; costa compilassion a l'é dovùa dzortut al nòbil Bonaventure-Philibert Bornyon, leutenent al bailage e nodar d'Osta.
A l'é arzultane un còdes ansema polìtich, criminal, sivil e rural.

Na vira scrivùe, ël prinsi, apress avèj-je fàite esaminé për da bin, a l'ha aprovaje con patente arlassà a Turin ai 12 d'ost 1586.
Peui a son ëstàite stampà e ël **Lìber dle costume** (ël **Coutumier**), a l'é stàit surtì a Chambéry ai 10 ëd mars dël 1588.
A l'é intrà an vigor ai 15 ëd giugn 1588.
Da antlora tuti ij tribunaj valdostant e ij parlament sovran ëd Savòja e ëd Piemont, ai quaj as fasìa apel, a l'han giudicà conforma a 's còdes valdostan.

Ël lìber dle costume a l'ha avù fòrsa ëd laj pr'ëscasi doi sécoj, fin-a a le constitussion reaj dij 24 novèmber 1770.

## La strutura
L'euvra a l'é surtìa sota forma d'un volum partagià an ses lìber, con dapress chèich artìcoj ch'a rësguardo Cogne.
A comprend an tut 4262 artìcoj.
Ël prim lìber a l'é partagià an 21 tìtoj e 790 artìcoj; lë scond an 21 tìtoj e 769 artìcoj; ël ters an 23 tìtoj e 787 artìcoj; ël quart an 26 tìtoj e 721 artìcoj; ël quint an 16 tìtoj e 806 artìcoj; ël sest an 8 tìtoj e 372 artìcoj.
Apress a-i ven la tàula për órdin alfabétich.

Esaurìa la prima edission, dël 1684 a n'han stampane na sconda a Osta, a la stamparìa Étienne Riondet.

Categorìa:Stòria dla Val d'Osta
Milwaukee

**Milwaukee** a l’é na sità djë Stat Unì d'América ch’a conta  597.867 abitant (2.025.898 la sità metropolitan-a).

## Geografìa
La zòna oraria 'd Milwaukee a l'é ses ore a òvest dël meridian ëd Greenwich.

La sità as treuva an Wisconsin, an sla riva del lagh Michigan, 145 Km a nòrd ëd Chicago.

## Clima
J'invern a Milwaukee a son ancora pì longh e rèid che a Chicago; j'istà a son càude e ùmide.

## Stòria
La sità a l’é nàita dël 1846 andoa a-i era, dël 1818, un vilagi fondà dal colon Solomon Juneau ciamà Juneautown.

## Conomìa
A Milwaukee a-i son le sede sossiaj e ij sit ëd produssion ëd grande sossietà, tanme l'Harley-Davidson, la Briggs & Stratton e la Evinrude.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Cavalier Johnson (2021).

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Wisconsin
Kathryn Forbes

Scritris an lenga anglèisa.
**Kathryn Forbes** a l'é lë stranòm literari ëd **Kathryn Anderson McLean** (Forbes a l'era 'l nòm ëd soa granda da la part ëd sò pare).
Nassùa dël 1909 a San Francisco, a l'é diplomasse a la Mount View High School dël 1925.
A l'ha vendù soa prima conta curta dël 1938.

Kathryn Forbes a scrivìa d'artìcoj për giornaj e arviste e dij senari për la radio.
A l'avìa doe masnà.
A l'é mòrta a San Francisco dël 1966.

## Euvre
Kathryn Forbes a l'ha scrivù mach doi romanz:
***Mama's bank account** (1943)
La stòria ëd na famija norvegèisa tramudasse an Mérica.
A l'é stàit un sucess.
Ant ël vir ëd pòchi agn a n'han tirane në spetàcol ëd grand sucess a Broadway, un film e na serie a la television: *I remember mama*.
***Transfer point** (1947)
Stòria 'd na fijëttin-a chërsùa a San Francisco.

Forbes, Kathryn
Forbes, Kathryn
Jacob van Oost

Pitor.
Nassù dël 1601, mòrt dël 1671.

## Euvre prinsipaj
**Adorassion dij bërgé* (goernà a Vien-a).

Oost, Jacob van
Epistemologìa

L**'epistemologìa** a l'é la filosofìa dla conossensa sientìfica; a l'é la part prinsipal ëd la filosofìa dla siensa.
A studia coma i amprendoma a conòsse e nòstre fasson ëd conòsse.
Ij problema fondassionaj a peulo esse considerà part ëd l'epistemologìa.

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Siense
Alberto Radicati ëd Passran

Filòsof.
**Alberto Radicati** a l'era nàit a Turin dël 1698, dai cont ëd Passran Marmorì e Coconà.

Da giovo a l'avìa frequentà la cort.
Antra 'l 1719 e ël 1721 a l'ha viagià an Fransa.
Sospetà d'imoralità e d'eresìa, dël 1726 as na va a Londra, anté ch'a sarà ëdcò arestà ant ël 1732.

Tramudà an Olanda, as fa ciamé Albert Barin.
A meuir a L'Aja dël 1737.

## Euvre prinsipaj
**A comical and true account of the modern cannibal's religion* (Londra, 1730)
**Douze discours moraux, historiques et politiques*

Radicati ëd Passran, Alberto
Radicati ëd Passran, Alberto
Solomon Juneau

**Solomon Laurent Juneau** (9 agost 1793 - 14 novèmber 1856) a l’é stàit un mërcand ëd plisse e òm polìtich américan nàit an Canadà.

A l’ha fondà la sità ëd Milwaukee ant lë stat ëd Wisconsin dël 1818 ‘me Juneautown e a l’é stàit sò prim sìndich dal 1846 al 1847.

Sò anvod a l’é stàit Joseph Juneau (1836-1899), ël sërcador d’òr ch’a l’ha dàit sò nòm a la sità ëd Juneau, la capital dl'Alaska.

Juneau, Solomon
Weggis

**Weggis** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Lucerna, con sirca 3.990 abitant. A së stend për na surfassa ëd 25,29 km², con na densità ëd popolassion ëd 158 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Arth (SZ), Ennetbürgen (NW), Greppen, Küssnacht am Rigi (SZ), Meggen, Stansstad (NW), Vitznau.

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

## Colegament
*Site Oficial da Cidade de Weggis

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Luserna
Adligenswil

**Adligenswil** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Luserna, con sirca 5.334 abitant. As dëstend an s'na surfassa ëd 6,99 km², con na densità ëd popolassion ëd 763 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Dierikon, Ebikon, Küssnacht am Rigi (ant ël canton ëd Schwyz), Luserna, Meggen, Udligenswil. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Luserna
Algajola

**Algajola** a l'é na comun-a d'apopré 300 abitant ant l'Àuta Còrsica.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Àuta Còrsica
Flühli

**Flühli** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Lucerna, con sirca 1.586 abitant. A së stend për na surfassa ëd 108,24 km², con na densità ëd popolassion ëd 15 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Brienz (BE), Escholzmatt, Giswil (OW), Habkern (BE), Hasle, Marbach, Oberried am Brienzersee (BE), Sarnen (OW), Schangnau (BE), Schüpfheim, Schwanden bei Brienz. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Luserna
Grossdietwil

**Grossdietwil** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Luserna, con sirca 822 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 10,20 km², con na densità ëd popolassion d'81 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Altbüron, Ebersecken, Fischbach, Gondiswil (ant ël canton ëd Berna), Melchnau (ant ël canton ëd Berna), Ohmstal, Pfaffnau, Richenthal, Roggliswil. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Luserna
Rothenburg

**Rothenburg** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant canton ëd Luserna, con sirca 6.831 abitant. A së stend su na surfassa ëd 15,50 km², con na densità ëd popolassion ëd 441 abitant për km². A confin-a con coste comun-e: Emmen, Eschenbach, Neuenkirch, Rain. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Luserna
Rickenbach

**Rickenbach** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Lucerna, con sirca 2.017 abitant. A së stend për na surfassa ëd 9,36 km², con na densità ëd popolassion ëd 215 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Burg (AG), Geuensee, Gontenschwil (AG), Gunzwil, Menziken (AG), Pfeffikon, Reinach (AG), Schlierbach, Schmiedrued (AG). 

A língua oficial nesta comuna é o Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Luserna
Beckenried

**Beckenried** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Nidwald, con sirca 2.959 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 32,95 km², con na densità ëd popolassion ëd 90 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Buochs, Emmetten, Ennetbürgen, Gersau (ant ël canton dë Schwyz), Isenthal (ant ël canton d'Uri), Oberdorf, Wolfenschiessen.

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun dël canton ëd Nidwald
Buochs

**Buochs** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Nidwald, con sirca 5.324 abitant. A së stend për na surfassa ëd 12,04 km², con na densità ëd popolassion ëd 442 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Beckenried, Ennetbürgen, Gersau (SZ), Oberdorf, Stans. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun dël canton ëd Nidwald
Catedral ëd Catania

La **catedral ëd Catania** a l'é dedicà a la vèrgin catanèisa Àgata, protetris ëd la sità.
A resta an piassa dla Catedral.

A l'é stàita fabricà antra 'l 1078 e ël 1093 dal cont norman Rugé I d'Autavila, an sël leu e le ruin-e dj'Aque d'Achil dl'época imperial roman-a.
Già dël 1169 un taramòt afros a l'ha fàit droché gran part ëd la realisassion norman-a, che peui a l'é stàita torna tirà su.
Le scòsse ëd taramòt dël 1693 a l'han torna dësblala.
L'arcostrussion sucessiva a l'ha fane avèj la catedral baròca dël di d'ancheuj.
Ël proget a l'era ëd Girolamo Palazzotto.

## La strutura esterna
Ël còrp prinsipal e la fassada, livrà antra 'l 1733 e ël 1761, a son l'euvra ëd Giovan Battista Vaccarini.
La fassada a smon doi órdin ëd colòne; cole dël pian da sota a son motobin antiche e a l'é bel fé ch'a fèisso part ëd na costrussion precedenta.
An àut a-i é na nicia con na scoltura ch'a figura *Sant'Àgata e l'Àngel*.
La cùpola, costruìa an sij dissegn d'Antonio Battaglia, a l'é stàita fabricà durant la dariera desen-a d'agn dël sécol ch'a fa XVIII.
Ël cioché, euvra ëd Carmelo Sciuto Patti dël 1868, a l'é l'arcostrussion ëd col dël sécol ch'a fa XV, ch'a l'era drocà an sle navà séghit al taramòt dël 1693.

## L'andrinta
L'anterior a l'é partagià an tre navà da dle pilie e a goerna ant ël transet e j'àbsid l'architetura norman-a primitiva.
Pogià a la sconda pilia a drita dla navà sentral a-i é la tomba monumental dël compositor catanèis Vincenzo Bellini, euvra ëd Giovan Battista Tassara.
Ël còrp ëd Bellini a l'é stàit tramudà ambelessì dal campossanto Père Lachaise ëd Paris ant ël 1876.

Ant ël transet ëd drita, un portal dël sécol ch'a fa XVI ëd G.B. Mazzola a fa intré ant la capela dla Vèrgin; an sl'autar a-i é na scoltura dël sécol ch'a fa XVI ch'a figura la *Vèrgin*.
An costa midema capela a-i é un sarcòfagh dël III sécol anté ch'a son sistemà ij còrp dij re e dij prinsi dla ca d'Aragon-a.

L'àbsid ëd drita a acheuj la capela ëd Sant'Àgata, sarà da na bela grija ëd fer forgià.
As peul vëdd-se ël monument funerari dël vice-re Ferdinand d'Acun-a, euvra d'Antonello Freri.

Ël presbiteri a conten un fiamengh còro ëd bòsch travajà, ch'a arpresenta dj'episodi dla vita ëd sant'Àgata, euvra ëd Scipione ëd Guido dla sconda mità dël sécol ch'a fa XVI.

Ant ël transet dë snistra un portal dël sécol ch'a fa XVI ëd Mazzola a fa intré ant la capela dël Crocifiss, anté ch'a peulo s-ciairesse dij motiv dël prim edifissi dl'età ëd mes.

Ant la sacristìa un pressios fresch ëd G. Platania a figura l*'Erussion ëd l'Etna* dël 1669.

Categorìa:Cese ëd Catania
Vincenzo Bellini

Compositor.
**Vincenzo Bellini** a l'era nàit a Catania dël 1801, fieul ëd Rosario e Agata Ferlito.
Sò pare, organista, mèistr ëd capela e compositor ëd mùsica sacrà, a l'é stàit ël prim magìster dël giovo Vincenzo, che già a ses agn a l'ha scrivù soa prima composission musical.
Ëdcò sò grand da la part ëd sò pare, Vincenzo Tobia, organista e compositor, a l'ha mostraje al cit.

Ancor motobin giovo, Bellini a l'ha fàit conòsse sò talent për la mùsica, an componend dla mùsica sacrà e dle canson, che a antërpretava a l'òrgo ant le cese e ant ij salon aristocràtich dla sità.
Dël 1819 ël munissipi ëd Catania a l'ha ufrije na borsa për giutelo ant jë studi ëd përfessionament al conservatòri ëd Nàpoli: ambelelà a l'ha avù tanme magìster Furno, G. Tritto e Zingarelli.
Bellini a l'ha seghità a compon-e dla mùsica da stansia e sacrà, publicand soa prima romanza *Dolente immagine*.

Dël 1825 a l'ha chità ël conservatòri e a l'ha componù l'òpera semi-seriosa *Adelson e Salvini*, ch'a l'ha avù un grand sucess e a l'ha faje avèj la comission ëd n'òpera për ël teatro real San Carl: costa a l'é stàita *Bianca e Fernando*, dël 1826.
L'ann apress a l'é stàit ancarià da l'ampreisari Barbaja dë scrive n'òpera për ël tratro a la Scala ëd Milan; costa a l'é stàita *Il pirata*, ch'a conten le prime caraterìstiche dël teatro melodramàtich ëd Bellini.

L'amor maloros e nen rendù për Maddalena Fumaroli a l'ha possà Bellini a tramudé a Milan dël 1827.
Sòn a l'ha anandià la colaborassion con ël libretista Felice Romani, che a l'ha durà fin-a a soa penùltima composission musical, *Beatrice di Tenda*.

Bellini a l'é mòrt a Paris dël 1835, apress un curt sogiorn a Londra, për na maladìa a l'antestin.

## Euvre prinsipaj
**Dolente immagine* (romanza);
**Adelson e Salvini* (òpera semi-seriosa, 1825)
**Bianca e Fernando* (òpera, 1826);
**Il pirata* (òpera, 1827);
**La straniera* (òpera, 1829);
**Zaira* (òpera, 1829);
**I Capuleti e i Montecchi* (òpera, 1830);
**La sonnambula* (òpera, 1831);
**La Norma* (òpera, 1831);
**Beatrice di Tenda* (òpera, 1833);
**I puritani* (òpera, 1835);
**Ernani* (òpera, nen livrà).

## A pòrt sò nòm
*Musé Vincenzo Bellini.

Bellini, Vincenzo
Engelberg

**Engelberg** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton Obwalden, con sirca 3.510 abitant. A së stend për na surfassa ëd 74,8 km², con na densità ëd popolassion ëd 47 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Attinghausen (UR), Gadmen (BE), Innertkirchen (BE), Isenthal (UR), Wassen (UR), Wolfenschiessen (NW). 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

## Monument
*Ë castel ëd Grafenort

## Colegament
* Sit ufissial

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun dël canton ëd Obwald
Altdorf

**Altdorf** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dë Schaffhausen, con sirca 192 abitant. A së stend për na surfassa ëd 3,1 km², con na densità ëd popolassion ëd 62 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Hofen, Opfertshofen, Tengen (DE-BW).

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Schaffhausen
Bargen

**Bargen** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Schaffhausen, con sirca 233 abitant. As dëstend an s'na surfassa d'8,27 km², con na densità ëd popolassion ëd 28 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Blumberg (an Almagna), Merishausen, Tengen (an Almagna). 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Schaffhausen
Höfen

**Höfen** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Berna, con sirca 399 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 4,61 km², con na densità ëd popolassion d'87 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Amsoldingen, Niederstocken, Oberstocken, Pohlern, Reutigen, Uebeschi, Zwieselberg. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Berna
Wilchingen

**Wilchingen** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Schaffhausen, con sirca 1.619 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 21,10 km², con na densità ëd popolassion dë 77 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Dettighofen (an Almagna), Eggingen (an Almagna), Hallau, Jestetten (an Almagna), Klettgau (an Almagna), Neunkirch, Trasadingen. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Schaffhausen
Galgenen

**Galgenen** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dë Schwyz, con sirca 4.225 abitant. A së stend su na surfassa ëd 13,26 km², con na densità ëd popolassion ëd 319 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Altendorf, Lachen, Schübelbach, Vorderthal, Wangen. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Schwyz
Schwyz

**Schwyz** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dë Schwyz, con sirca 14.162 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 53,17 km², con na densità ëd popolassion ëd 266 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Alpthal, Illgau, Ingenbohl, Lauerz, Morschach, Muotathal, Oberiberg, Rothenthurm, Sattel, Steinen. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Schwyz
Al Bayda'

**Al Bayda**' (البيضاء an àrabo), ëdcò conossùa 'me **Beida**, **Elbeida** o sota ël nòm colonial italian ëd **Beda Littoria**, a l'é na sità dël nòrd-est dla Libia e 'l capleugh dël distret ëd Jabal al Akhdar . Con na popolassion stimà d'anviron 250.000-380.000 abitant dël 2010, a l'é la quarta sità pì granda dël pais, apress Trìpoli, Bengasi e Misurata .

## Stòria
La stòria dla zòna a l'é antica e a riva fin a l'época dla colònia greca ëd Cirene, ch'a l'é trovà ant j'anviron ant la moderna sità 'd Shahat . Un dij leugh pì amportant dla sità a l'é la tomba d'un compagn dël profeta Maomet, Ruwaifi bin Thabit al-Ansari. Për sòn, la sità a l'era ciamà Sidi Rafaa .

Ant ël sécol ch'a fà XIX, la rivà ëd Muhammad ibn Ali as-Senussi e la costrussion ëd na **zawiya** (un monasté) bianca, ch'as vëddìa da l'aut, a l'han fàit ciamé ël pais **az-Zawiyat al-Bayda** (Ël monasté bianch). Con ël temp, ël nòm a l'é dventà mach **Al Bayda** (La bianca) .

Durant la colonisassion italian-a, ant j'agn 1930, la sità a l'é stàita ciamà **Beda Littoria** e a l'é dventà un sènter për ij colon italian . Dòp la sconda guèra mondial e l'indipendensa dla Libia, la sità moderna a l'é stàita arcostruìa ant j'agn 1950 con l'idea 'd fela dventé la neuva capital federal. Për sòn a son ëstàit costruì vàire edifissi governativ, ma 'l proget a l'é peui stàit chità .

## Geografìa, clima e economìa
Al Bayda' as treuva a n'autëssa 'd 600-620 méter an sl'autipian dël **Jabal al Akhdar** (la Montagna Vérd), n'area conossùa për soe foreste e soa vegetassion, ràira an Libia. Ël clima a l'é mediterani (Köppen: **Csb**), con invern frèid e piovos (fin a 540 mm d'eva l'ann) e dle vire con fiòca, lòn ch'a-j val lë stranòm ëd "Sità dla fiòca". L'istà a l'é càuda ma mitigà da l'autëssa .

L'economìa dla sità a l'é basà an sl'agricoltura (fruta, olive, gran) e sël comersi. A l'é 'dcò 'n sènter industrial e finansiari, con la Banca Comersial Nassional, la sconda banca dël pais . La sità a l'é sede dl'Università Omar Al-Mukhtar .

## Eveniment recent
Dël 2011, durant la guèra sivil libian-a, Al Bayda' a l'é stàita la prima sità a tombé an man dij rebel contra 'l regim ëd Muammar Gaddafi .

Categorìa:Libia
Categorìa:Sità african-e
Boningen

**Boningen** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Solothurn, con sirca 652 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 2,82 km², con na densità ëd popolassion ëd 231 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Fulenbach, Gunzgen, Kappel, Murgenthal (ant ël canton d'Argòvia), Olten, Rothrist (ant ël canton d'Argòvia). 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.



Categorìa:Comun-e dël canton ëd Solothurn
Solothurn

La sità ëd **Solothurn** (an Fransèis: *Soleure*, an italian: *Soletta*)  a l'é la capital dël canton ëd Solothurn, an Svìssera.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Solothurn
Alt Sankt Johann

**Alt Sankt Johann** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd San Gal, con sirca 1.471 abitant. A së stend për na surfassa ëd 53,10 km², con na densità ëd popolassion ëd 28 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Amden, Grabs, Nesslau-Krummenau, Quarten, Stein, Walenstadt, Wildhaus. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd San Gal
Bronschhofen

**Bronschhofen** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd San Gal, con sirca 4.502 abitant. As dëstend ansima a na surfassa ëd 13,16 km², con na densità ëd popolassion ëd 342 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Bettwiesen (ant ël canton ëd Turgòvia), Braunau (ant ël canton ëd Turgòvia), Münchwilen (ant ël canton ëd Turgòvia), Tobel-Tägerschen (ant ël canton ëd Turgòvia), Wil, Wuppenau (ant ël canton ëd Turgòvia), Zuzwil. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd San Gal
Bütschwil

**Bütschwil** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd San Gal, con sirca 3.426 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 13,79 km², con na densità ëd popolassion ëd 248 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Ganterschwil, Krinau, Lichtensteig, Lütisburg, Mosnang, Oberhelfenschwil, Wattwil. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Butschwil
Rheineck

**Rheineck** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd San Gal, con sirca 3.266 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 2,18 km², con na densità ëd popolassion ëd 1.498 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Gaißau (an Àustria), Lutzenberg (ant ël canton d'Appenzell Estern), Sankt Margrethen, Thal, Walzenhausen (ant ël canton d'Appenzell Estern). 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd San Gal
San Gal

**San Gal** (em Alman *Sankt Gallen*) a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd San Gal, con sirca 74.334 abitant. A së stend për na surfassa ëd 39,41 km², con na densità ëd popolassion ëd 1.886 ab/km². 

A confin-a con Eggersriet, Gaiserwald, Gossau, Herisau (AR), Mörschwil, Speicher (AR), Stein (AR), Teufen (AR), Untereggen, Wittenbach. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd San Gal
Thal

**Thal** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd San Gal, con sirca 5.956 abitant. A së stend për na surfassa ëd 9,58 km², con na densità ëd popolassion ëd 622 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Fußach (AT-8), Gaißau (AT-8), Heiden (AR), Höchst (AT-8), Horn (TG), Lutzenberg (AR), Nonnenhorn (DE-BY), Rheineck, Rorschacherberg, Wasserburg (DE-BY), Wolfhalden. 

A língua oficial nesta comuna é o Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd San Gal
Matris

As ciama **matris** m \times n na tàula formà da mn element butà su m righe e n colòne.
Na matris m\times n as arpresenta ëd sòlit sota la forma
: \left ( \begin{matrix} a_{11} & a_{12} & \ldots & a_{1n} \\ a_{21} & a_{22} & \ldots & a_{2n} \\ \ldots & \ldots & \ldots & \ldots \\ a_{m1} & a_{m2} & \ldots & a_{mn} \end{matrix} \right ) .

## Terminologìa
### Matris quadre
Si m=n, visadì a-i son tante righe quante colòne, la matris as dis *quadra* e j'element a_{11},a_{22}, \ldots ,a_{nn} a na formo la *diagonal prinsipal*.

#### Matris simétriche
Na matris quadra as dis *simétrica* si a_{ij}=a_{ji} për tute le cobie d'ìndes (i,j).
Për esempi, la matris
:I=\left ( \begin{matrix} 2 & 0 & -2 \\ 0 & -1 & 3 \\ -2 & 3 & 1 \end{matrix} \right ) 
a l'é simétrica.

#### Matris diagonaj
Na matris quadra a l'é *diagonal* si tuti ij sò element, gavà al pì coj dla diagonal prinsipal, a son nuj.
Për esempi, la matris
:I=\left ( \begin{matrix} 3 & 0 & 0 \\ 0 & 2 & 0 \\ 0 & 0  & -1 \end{matrix} \right ) 
a l'é diagonal.

#### Matris triangolar
Na matris quadra a l'é *triangolar* si tuti j'element ëdzora (o sota) la diagonale prinsipal a son nuj.
Për esempi, la matris
: \left ( \begin{matrix} 2 & 3 & 4 & 1 \\ 0 & 1 & 2 & -3 \\ 0 & 0 & -1 & 2 \\ 0 & 0 & 0 & 1 \end{matrix} \right ) 
a l'é triangolar.

#### Matris idèntica
La matris quadra
:I= \left ( \begin{matrix} 1 & 0 & \ldots & 0 \\ 0 & 1 & \ldots & 0 \\ \ldots & \ldots & \ldots & \ldots \\ 0 & 0 & \ldots & 1 \end{matrix} \right ) ,
visadì  a_{ij}= \delta_{ij}  andoa  \delta_{ij}  a son ij sìmboj ëd Kronecker, a l'é dita *matris idèntica*.

### Trasposission
Si an na matris A a së scambio le righe con le colòne, as n'oten na matris A_{-1}, ciamà la *traspòsta* d'A.
Për esempi, si
:A= \left ( \begin{matrix} a & b & c \\ \alpha & \beta & \gamma \end{matrix} \right ) ,
la matris traspòsta d'A a l'é
:A_{-1}= \left ( \begin{matrix} a & \alpha \\ b & \beta \\ c & \gamma \end{matrix} \right ) .

### Vetor
Le matris con na riga sola o na colòna sola soens as diso vetor.

## Stòria
L'adoss ëd l'àlgebra dle matris a armonta al sécol ch'a fa XIX.
Ël simbolism ëd le matris a l'é stàit antroduvù da Eisenstein (1823-1852), ch'a l'ha definì la soma e ël prodot ëd matris.
Pare dl'àlgebra dle matris a l'é considerà Cayley (1821-1895) che, dël 1858, a l'ha publicà na memòria anté ch'a caraterisava j'operassion antra matris.
A l'é ambelelà che a son ëstàit dovrà për la prima vira ij sìmboj ëd determinant e ëd matris, con la disposission su righe e colòne, adotà al di d'ancheuj.
Cayley a l'ha dësvlupà la teorìa dle matris a parte da cola dij determinant.

Categorìa:Àlgebra linear
Au

**Au** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd San Gal, con sirca 6.634 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 4,69 km², con na densità ëd popolassion ëd 1.414 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Balgach, Berneck, Lustenau (an Àustria), Sankt Margrethen, Walzenhausen (ant ël canton d'Appenzell Estern), Widnau. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd San Gal
Ettore Majorana

Fìsich.
**Ettore Majorana** a l'era nà a Catania ai 5 d'ost 1906.
A l'ha travajà con Enrico Fermi e la scòla ëd contrà Panisperna.
A l'é dësparì dël mars 1938 durant un viage an batel ch'a dovìa mnelo da Palerm a Nàpoli.

## A pòrto sò nòm
*Sènter antërnassional ëd coltura sientìfica E. Majorana

Majorana, Ettore
Majorana, Ettore
Friedrich Hölderlin

Poeta an lenga alman-a.
Nassù dël 1770, mòrt dël 1843.

Hölderlin, Friedrich
Holderling, Friedrich
Nùmer përfet

Un **nùmer përfet** a l'é 'n nùmer ch'a l'é la soma dij sò divisor pì cit ëd chiel.

Ël pì cit nùmer përfet a l'é 6=1+2+3, lë scond a l'é 28=1+2+4+7+14, peui a ven-o 496, 8128, 33550336, 8589869056.

Si la soma dij sò divisor pròpi a l'é pì cita dël nùmer (coma a l'é, për esempi, për 8), ël nùmer as dis *carent*; s'a l'é pì gròssa, as dis *bondos* (për esempi, ël nùmer 12).

Nùmer perfet
Càlcol diferensial

Ël **càlcol diferensial** a l'é la técnica ëd calcolé 'me ch'a varia na quantità rëspet a n'àutra.
Për esempi, la variassion ëd la distansa rëspet al temp a l'é l'andi; la variassion ëd l'andi rëspet al temp a l'é l'acelerassion.

Ël càlcol diferensial a s-ciòd dai travaj ëd Pierre de Fermat, al qual a l'é anspirasse Isaac Newton.

Calcol diferensial
Altnau

**Altnau** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Turgòvia, con sirca 1.932 abitant. A së stend për na surfassa ëd 6,67 km², con na densità ëd popolassion ëd 290 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Güttingen, Hagnau am Bodensee (DE-BW), Langrickenbach, Münsterlingen, Stetten (DE-BW). 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Turgòvia
Affeltrangen

**Affeltrangen** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Turgòvia, con sirca 2.140 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 14,33 km², con na densità ëd popolassion ëd 149 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Amlikon-Bissegg, Braunau, Bussnang, Lommis, Thundorf, Tobel-Tägerschen. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Turgòvia
Nùmer amical

Ij **nùmer amicaj** a son cobie ëd nùmer taj che la soma dij divisor pròpi dël prim a dà ël second, e la soma dij divisor pròpi dël second a dà ël prim.

N'esempi ëd na cobia ëd nùmer amicaj (dëscoatà dai pitagòrich) a l'é formà da 220 e 284: ij divisor ëd 220 a son 1,2,3,4,10,11,20,22,44,55,110, coj ëd 284 a son 1,2,3,71,142 e
:220=1+2+4+71+142
:284=1+2+4+5+10+11+20+22+44+55+110.
Costa cobia ëd nùmer a l'é stàita definìa *sìmbol ëd l'amicissia*.
Gnun-a àutra cobia ëd nùmer amicaj a l'é stàita trovà fin-a al 1636, cand Fermat a l'ha trovà 17296 e 18416.
Descartes a n'ha trovane na tersa: 9363584 e 9437056.
Euler a l'é rivà a listé sessantadoe cobie ëd nùmer amicaj.

Numeramical
Nùmer socévol

Ël concet ëd **nùmer socévoj** a l'é na generalisassion ëd la definission ëd nùmer amicaj.

Un sercc ëd nùmer socévoj a l'é na sequensa finìa ëd nùmer taj che la soma dij divisor pròpi ëd mincadun (gavà ël darié) a dà col apress ant la lista, e la soma dij divisor pròpi dël darié a dà ël prim.
Për esempi, ij sinch nùmer (12496, 14288, 15472, 14536, 14264) a son socévoj.

Categorìa:Teorìa dij nùmer
Sam Loyd

Enigmista.
**Sam Loyd** a l'era nà dël 1841 e a l'é mòrt dël 1911.

Da giovo a l'é fasse armarché 'me un bon ëscachista.
A l'é stàit l'anventor dël gieugh dël quìndes.

Loyd, Sam
Gieugh dël quìndes

Ël **gieugh dël quìndes** a l'é 'n gieugh ch'a consist ëd quìndes quadret numerà da 1 a 15, montà an sna scachiera ëd quatr file da quatr casele, an manera da lassé na casela veuida.
Ël but dël gieugh a l'é ëd rangé ij quadret ant la giusta sequensa numérica (an lesend le file a parte da 'n àut e da snistra a drita), an dovrand la casela veuida për feje score.

Ël gieugh dël quìndes a l'é stàit anventà da Sam Loyd.
A l'era vendù con ij quadret dël 14 e dël 15 anvertì e l'anventor a l'avìa ufrì un premi an sòld a chi a fussa stàit bon a rangene la disposission.
An efet, ës problema a l'avìa pa 'd solussion.

Categorìa:Gieugh e dësmore
Andermatt

**Andermatt** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton d'Uri, con sirca 1.351 abitant. A së stend për na surfassa ëd 62,15 km², con na densità ëd popolassion ëd 22 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Airolo (TI), Göschenen, Gurtnellen, Hospental, Tujetsch (GR). 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun dël canton d'Uri
Bauen

**Bauen** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton d'Uri, con sirca 195 abitant. As dëstend an s'na surfassa ëd 3,77 km², con na densità ëd popolassion ëd 52 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Flüelen, Isenthal, Seelisberg, Sisikon.

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun dël canton d'Uri
Altdorf (Uri)

**Altdorf** a l'é na comun-a dla Svìssera, capital dël canton d'Uri, con sirca 8.648 abitant. A së stend për na surfassa ëd 10,23 km², con na densità ëd popolassion ëd 845 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Attinghausen, Bürglen, Flüelen, Seedorf. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

## Colegament
* Sit istitussional

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun dël canton d'Uri
Agarn

**Agarn** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Valais, con sirca 798 abitant. A së stend për na surfassa ëd 7,6 km², con na densità ëd popolassion ëd 105 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Chandolin, Leuk, Oberems, Saint-Luc, Turtmann, Unterems. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton dël Valèis
AGP

## AGP

L' **AGP** (*Accelerated Graphics Port*) a l'é un Bus gràfich antrodovù ant ël 2004 com colegament dedicà a le schede gràfiche.

A l'é stàit dësvilupà ant le vërsion 1X, 2X, 4X e 8X për na capassità màssima ëd trasferiment dat ëd 2.133 Megabyte/second.

La vërsion Pro dlë standard a giontava dle linie d'alimentassion suplementar për le schede ëd class professional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
Albinen

**Albinen** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant canton dël Valèis, con sirca 266 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 15,52 km², con na densità ëd popolassion ëd 17 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Guttet-Feschel, Inden, Leuk, Leukerbad. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton dël Valèis
Blatten

**Blatten** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dël Valèis, con sirca 311 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 90,63 km², con na densità ëd popolassion ëd 3 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Baltschieder, Fieschertal, Kandersteg (ant ël canton ëd Berna), Lauterbrunnen (ant ël canton ëd Berna), Naters, Raron, Wiler. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton dël Valèis
Évolène

**Évolène** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dël Valèis, con sirca 1.559 abitant. As dëstend an s'na surfassa ëd 210,0 km², con na densità ëd popolassion ëd 7 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Ayer, Bagnes, Bionaz (an Italia, an Val d'Osta), Grimentz, Hérémence, Saint-Martin, Zermatt. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é ël fransèis.

Evolene
Mase

**Mase** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Valais, con sirca 215 abitant. A së stend për na surfassa ëd 11,1 km², con na densità ëd popolassion ëd 19 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Nax, Saint-Martin, Vernamiège, Vex. 

A língua oficial nesta comuna é o fransèis.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton dël Valèis
Saint-Martin (Valèis)

**Saint-Martin** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant canton dël Valèis, con sirca 875 abitant. As dëstend an s'na surfassa ëd 36,96 km², con na densità ëd popolassion ëd 24 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Évolène, Grimentz, Hérémence, Mase, Nax, Vex. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é ël fransèis.

Categorìa:Comun-e dël canton dël Valèis
Simplon

**Simplon** (*Sempion* an piemontèis) a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dël Valèis, con sirca 350 abitant. As dëstend an s'na surfassa ëd 90,9 km², con na densità ëd popolassion ëd 4 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Brig-Glis, Eisten, Ried-Brig, Saas Almagell, Saas Balen, Saas Grund, Visperterminen, Zwischbergen.

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton dël Valèis
Sion (Valèis)

**Sion** (*Sitten* an alman) a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dël Valèis, e dël 2016 a l'avìa 33.999 abitant. 

A së stend për na surfassa ëd 29,7 km² e na densità ëd popolassion ëd 1.145 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Ayent, Conthey, Grimisuat, Grône, Les Agettes, Nax, Nendaz, Saint-Léonard, Salins, Savièse, Vernamiège, Vex. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é ël fransèis.

## Geografìa
Sion a resta an sël fium Ròno.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton dël Valèis
Stalden

**Stalden** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Valais, con sirca 1.229 abitant. A së stend për na surfassa ëd 10,48 km², con na densità ëd popolassion ëd 117 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Eisten, Grächen, Staldenried, Törbel, Visperterminen, Zeneggen. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton dël Valèis
Visp

**Visp** a l'é na comun-a dla Svìssera, no dantão de Valais, con sirca 6.565 abitant. A së stend për na surfassa ëd 13,22 km², con na densità ëd popolassion ëd 497 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Baltschieder, Briga-Glis (*Brig-Glis*), Bürchen, Lalden, Raron, Visperterminen, Zeneggen. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman. Joseph Blatter, president dla FIFA, a l'é nassù ambelessì.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton dël Valèis
Yutaka Taniyama

Matemàtich.
**Yutaka Taniyama** a l'era nà davzin a Tokyo ai 12 ëd novèmber 1927.

Da cit a l'era soens malavi e da adolessent a l'era vnuje la consonsion, parèj a l'ha përdù doi agn dë scòla superior.

Da grand, Taniyama a l'avìa la costuma ëd travajé ëd neuit.
A l'era anteressà a lë studi dle forme modolar.

Yutaka Taniyama a l'é massasse ai 17 ëd novèmber 1958, an lassand na litra pr'ëspieghé ch'a l'avìa përdù la fiusa ant l'avnì.
Pòche sman-e apress, ëdcò soa morosa, Misako Suzuki, a l'é massasse.

## A pòrto sò nòm
*Congetura ëd Taniyama-Shimura-Weil.

Taniyama, Yutaka
Equipolensa

L**'equipolensa** a l'é na relassion d'equivalensa definìa an sla classa dij segment orientà.
Doi segment orientà as diso equipolent s'a l'han l'istessa longheur, l'istessa diression e l'istess vers.
Segment equipolent a dserno ël midem vetor.

Categorìa:Geometrìa