Arma chìmica

N**'arma chìmica** a l'é qualsëssìa sostansa chìmica tòssica, dovrà con mira militar për massé, fé mal o dé 'mpediment a 'd përson-e o 'd bestie. A son classifià 'me n'arma 'd distrussion ëd massa e soa produssion e usagi a son vietà dal drit antërnassional sota vàire tratà, an particolar la Convension ansima j'arme chìmiche.

## Stòria
L'usagi 'd sostanse tòssiche an guèra a l'é motobin vej: già ant l'antichità as butavo 'd sostanse për anvelené l'eva o la mangé dij nemis. Ma a l'é stàit ant la Prima guèra mondial che le arme chìmiche a son dventà n'arma sistemàtica e motobin dëstrutiva. Ël prim atach amportant a l'é stàit a Ypres (Belgi) dël 1915, quand le trupe alman-e a l'han lassà andé na nìvola 'd gas clòr contra ij soldà fransèis e canadèis.

Durant la guèra, a son ëstàit dësvlupà vàire sòrt 'd gas: gas ëd mostarda (ch'a lassa brusadure greve), fosgen e difosgen (asfissiant), e pì tard ij prim agent nervin. L'usagi a l'ha causà 'd soferense terìbij e 'd mòrt për senten-e 'd mila soldà, e a l'ha creà 'n fòrt arpudi ant l'opinion pùblica.

Ant ël period prima dla guèra a son ëstàit fàit djë sfòrs për limité coste arme, coma ël Protocòl ëd Ginevra dël 1925, ch'a proibiss l'usagi d'arme chìmiche e biològiche (ma pa soa produssion). Minca manera, a son ëstàit dovrà 'dcò an d'àutri conflit, coma ant la Guèra Iran-Iraq (1980-1988), andoa l'Iraq a l'ha dovrà gas ëd mostarda e agënt nervin contra j'Iranian e contra la popolassion curda (Massacr ëd Halabja, 1988).

## Classificassion dj'arme chìmiche
J'arme chìmiche a son classifià scond ij sò efet prinsipaj an sla fisionomìa uman-a:

### Agënt nervin (Nerve agents)
A blòco l'assion ëd n'enzima (acetilcolinesterasi) ch'a l'ha da fé con la trasmission dij signaj nervos. L'efet a l'é ràpid e letal: cramp, dificoltà 'd respiré, mòrt për asfissìa.
* **Serie G**: Sarin, Soman, Tabun (svilupà ant la Sconda Guèra Mondial).
* **Serie V**: VX (pì persistent e letaj).

### Agent ch'a bruso o Vessicant
A causo gròsse brusadure a la pel, a j'euj e a j'orgo respiratòri.
* **Gas ëd mostarda** (iperite, Yperite): l'arma chìmica pì dovrà dël sécol ch'a fa XX.
* **Lewisite**: a conten Arsénich, efet pì ràpid.

### Agent asfissiant
A danegia le vie respiratòrie o a anterferiss con l'ossigenassion dël sangh.
* **Gas clòr**
* **Fosgen** (CG) e **Difosgen** (DP): a causo l'edema polmonar.

### Agent sanguign (Blood agents)
A anterferisso con l'usagi d'ossigen da le sélule.
* **Cianur d'idrògen** (AC)
* **Cianogen clorur** (CK)

### Agent ch'a dà fastudi o ch'a incapacita (Harassing/Incapacitating agents)
A son nen letaj, ma a rendo 'l nemis nen bon ëd combate për un perìod.
* **Gas lacrimògen** (për esempi, CS, CR): dovrà 'dcò ant ël contròl dle turbe.
* **Agent psicotomimétich** (për esempi, LSD, BZ): a causo confusion e alucinassion.

## Disseminassion
J'arme chìmiche a peulo esse spantià con vàire métod:
* **Proietìj d'artijarìa** (granada, bombe)
* **Mìssil e fusëtte**
* **Bombe d'avion**
* **Min-e e tràpole**
* **Sbrincià d'aerosol** da avion o da tèra

## Dësfèisa
La protession contra j'arme chìmiche a comprend:
* **Vestimente protetive** integrà (mascra a gas, corassa)
* **Sistema 'd rilevassion e d'alarm** a lestëssa
* **Antìdot** (për j'agënt nervin, për esempi atropin-a)
* **Tratament medical** e dëcontaminassion

## Contròl antërnassional
La comunità antërnassional a l'ha butà an pé 'd tratà për eliminé coste arme:
* **Protocòl ëd Ginevra dël 1925**: a proibiss l'usagi, ma pa la produssion.
* **Convension ansima j'arme chìmiche (CWC) dël 1993**: a proibiss la produssion, ambaronament, e l'usagi d'arme chìmiche e a stabiliss 'n sistema 'd verificassion sota l**Organisassion për la Proibission dle Arme Chìmiche (OPCW)**. Al 2023, 193 Stat a l'han aderì.

## Guèra chìmica al di d'ancheuj
Ancreus, a-i é d'ancident e d'acuse d'usagi d'arme chìmiche, dzortut ant le guère sivij:
* La **Guèra Sivil Sirian-a**: vàire acuse d'usagi d'agent nervin (Sarin) e 'd clòr da part dël regim e dj'ISIS.
* L**'assassini dël ex-spìa Kim Jong-nam** (2017) con VX.
* L**'avelenament ëd Sergei e Yulia Skripal** (2018) con un agent nervin dësvlupà an Russia (Novichok).

## Vëdde 'dcò
* Arma 'd distrussion ëd massa
* Guèra biològica
* Convension ansima j'arme chìmiche
* Gas ëd mostarda
* Sarin

## Ligam da fòra
* Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons (OPCW)
* International Committee of the Red Cross – Chemical Weapons

Categorìa:Arm
Categorìa:Chìmica
Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI