open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Piero Sansalvadore

Pitor e poeta an lenga piemontèisa.
**Piero Sansalvadore** a l'era nassù a Turin a j'8 d'avril dël 1892, fieul dël vedrié Luigi e d'Anna Ferraris.
A l'avìa doi frej, Giusep e Adolf.

A l'avìa fàit la Gran Guèra, lòn ch'a l'avìa anspiraje soa arcòlta ëd poesìe *Vôs da la guèra* dël 1918.
Rintrà, a l'era butasse a fé ël pitor, con në studi an contrà Dòira Gròssa 31, an Turin.
A l'ha partissipà a j'esposission ëd la Promotris ant ël 1927, 1928 e 1929.

Dël 1929 a l'ha tramudà a Venessia, peui a l'é andassne a Londra.
Durant la sconda guèra mondial a l'ha travajà ai programa dla BBC an lenga italian-a.
An Londra a l'avìa në studi a Kensington, an Peel Street.
A l'era ciamà ël *mèistr dël cit paisage*.

Daj 26 ëd maj ai 2 ëd giugn dël 1949 a l'ha partissipà a la mostra *Luci e colori del nord* al Sìrcol ëd j'Artista ëd Turin; a l'é rintrà an Piemont apress ël 1950.
A l'é mòrt ai 27 ëd luj dël 1955.

Sansalvadore a l'era barba dla poetëssa piemontèisa Carlottina Rocco, ch'as disìa a l'èissa amprendù da chiel a scrive ëd poesìe an piemontèis.

## Euvre prinsipaj
**Vôs da la guèra* (Turin, 1918).

Sansalvadore, Piero
Sansalvadore, Piero
Sansalvadore, Piero
Francesco Domenico Michelotti

**Francesco Domenico Michelotti** a l'era nassù a Cinsan ai 10 ëd luj dël 1710 e a l'é mòrt a Turin ai 12 d'otóber dël 1787.

A l'é stàit autor d'un tratà an sël castel a eva.

A l'é 'l pare d'Ignazio Michelotti, col ch'a l'ha realisà ël canal Michelotti a Turin e ch'a l'ha fàit robaté le sfere dal cioché dël dòm ëd Noara për studié 'l moviment ëd la Tèra.

Michelotti, Francesco Domenico
Federico Pastoris

Ël cont **Federico Pastoris** a l'era nassù a Ast dël 1837 e a l'é mòrt a Turin dël 1884.
A l'é stàit un pitor ëd la scòla ëd Rivara.

Pastoris, Federico
Carlo Botta

Stòrich e òm polìtich.
**Carlo Giuseppe Guglielmo Botta** a l'era nassù a San Giòrs Canavèis ël 6 ëd novèmber dël 1766 e a l'é mòrt a Paris ël 10 d'agost dël 1837.
A l'é sotrà an Santa Cros a Firense.

## Euvre prinsipaj
* *Storia naturale e medica dell'isola di Corfù* (1798)
* *Souvenirs d’un voyage en Dalmatie* (1802)
* *Storia della guerra d’Indipendenza degli Stati Uniti d’America* (1809)
* *Storia d’Italia dal 1789 al 1814* (1824)
* *Storia d'Italia continuata da quella del Guicciardini fino al 1789* (1832)

Botta, Carlo
Botta, Carlo
Categorìa:San Giòrs (TO)
Giovanni Migliara

Pitor, miniadurista, graveur, litògraf e senògraf.
**Giovanni Migliara** a l'era nassù a Lissandria ai 15 d'otóber dël 1785 e a l'é mòrt a Milan ai 18 d'avril dël 1837.

Migliara, Giovanni
Prospero Balbo

**Prospero Balbo**, cont ëd Vinaj, a l'era nassù a Cher ël 1m ëd luj dël 1762 e a l'é mòrt a Turin ël 14 ëd mars dël 1837.

A l'é stàit sìndich ëd Turin dël 1789 e resior ëd l'Università ëd Turin dal 1805 al 1814.

Balbo, Prospero
Giacomo Bove

Viagiator e esplorator italian.
**Giacomo Bove** a l'era nassù a Maransan-a ël 23 d'avril dël 1852 e a l'é massasse a Veron-a ël 9 d'agost dël 1887, ch'a l'avìa peur d'avèj na maladìa ch'as podìa nen soagnesse.

Bove, Giacomo
Salvator Gotta

Scritor an lenga italian-a.
**Salvator** (o **Salvatore**) **Gotta** a l'era nassù a Montàut ai 18 ëd maj dël 1887 e a l'é mòrt a Rapallo ai 7 ëd giugn dël 1980.

Gotta, Salvator
Gotta, Salvator
Giovanni Piccone

Pitor italian.
**Giovanni Piccone** a l'era nassù a Arvàuta dël 1842 e a l'é mòrt a Turin ai 30 ëd gené dël 1887.

## Euvre prinsipaj
**Ero e Leandro*

Piccone, Giovanni
Marco Ramperti

Nassù a Noara ai 25 d'otóber dël 1887 e mòrt a Roma dël 1964, **Marco Ramperti** a l'é stàit giornalista e scritor polìtich d'anspirassion sossialista.

Ramperti, Marco
Giuseppe Romita

Anginié e òm polìtich italian.
**Giuseppe Romita** a l'era nassù an Torton-a ai 7 ëd gené dël 1887 e a l'é mòrt an Roma ai 15 ëd mars dël 1958.
A l'avìa colaborà al giornal Il grido del popolo e a l'é stàit ministr a l'anterior dl'Italia a l'época dla votassion për la sèrnia antra monarchìa e repùblica.

Romita, Giuseppe
Emilia Mariani

**Emilia Mariani** a l'era nassùa a Turin dël 1854 e a l'é mòrta a Firense dël 1917.
A fasìa la magistra a la scòla elementar *Pacchiotti* ëd Turin.
A l'é stàita un përsonage amportant ant la stòria dla difèisa dij drit e dj'arvendicassion sivij ëd le fomne.

Mariani, Emilia
Arvàuta (AL)

**Arvàuta** (*Rivalta Bormida* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.434 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant la region ëd l'Àut Monfrà ant la bassa val ëd la Bormia, an sla riva oriental dël fium.

## Stòria
Ël topònim d'Arvàuta a l'é atestà dal 985 ant la forma *Ripa Alta* che, com as peul intuì, as riferiss a la posission elevà dël borgh an sla riva dla Bormia. Sécoj pì tard, ël pais a l'é cità tanme *Ripalta Vallis Bormida*, *Rivalta de Valle Burmie* e *Rivalta de Burmia*. La gran fertilità dle tère d'Arvàuta a lassa pensé ch'ël teritòri a fussa abità dagià an época preistòrica, contut che ij prim artrovament archeològich a armonto mach a l'época roman-a. Ant l'Età 'd Mès a l'é passà dal Contà d'Àich ai possediment ëd la Marca Aleràmica. Dël 1191 ël pais a l'era goernà da 'n consortil ëd famije e a l'avìa anandià na liansa con la Comun-a 'd Lissandria. Dël 1216 ëdcò Arvàuta a dven libera Comun-a e as goerna daspërchila, an dotandse dij sò Statù. Un sécol pì tard, dël 1331 a intra a fé part dël Marcheisà ëd Monfrà, ch'a l'era regiù da Teodor Paleòlogh. Ij marchèis a l'han anfeodà ël pais pì vire: dël 1477 al roman Pietro Tibaldeschi, dël 1489 a Pietribo Bobba, dël 1492 a Costantino Comneno, dël 1521 a Marcantòni Arbeu 'd Gatinera. Ël feod a passa an sucession arditaria për pì che un sécol a le branche dla famija Gnan-a Gatinera, peui dël 1680 ël feod a l'é vendù a Giaco Otavian Ghilini, marchèis ëd Maransan-a. Soa famija a goernerà 'l feod fin al 1797 con l'abolission dël feodalésim.

Dël 1708, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Arvàuta a passa ansema a tut ël Monfrà al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II e pì tard al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e a l'é a cap d'ën Mandament comprendent ëdcò Castelneuv an Bormia, L'Orsera, Morzasch e Visòn. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Pronzato (dal 31/05/2015).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

 

Arvauta
Montàut

**Montàut** (*Montalto Dora* an italian) a l’é un comun ëd 3.541 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Monument pi amportant
*Castel ëd Montàut

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Renzo Galletto (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Montaut
Ronch (TO)

**Ronch Canavèis** o mach **Ronch** (*Ronco Canavese* an italian, *Ronk* an franch-provensal) a l’é un comun ëd 328 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria
La prima mension ëd Ronch a l'é cola che a lo da antra le tere ëd Giaco ëd Challant, dla fin dël sécol ch'a fa XV.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Danilo Crosasso (dal 28/05/2006).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Welsberg-Taisten

**Welsberg-Taisten** (*Monguelfo-Tesido* për j'italian) a l'é un comun ëd 2.659 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 95,94 % dj'abitant ëd Welsberg-Taisten a l'é 'd lenga tedesca, ël 3,81 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,25 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Friedrich Mittermair (dal 1993 -ters mandà: 2005-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Giulio Boetto

Pitor.
**Giulio Boetto** a l'era nassù a Turin dël 1894 e ambelelì a l'é mòrt dël 1967.
Për vàire agn a l'avìa travajà a Salusse.
A l'é stàit colaborador ëd l'arvista Cuor d'Oro.
Sò soget tìpich a j'ero ij senari paisan e folclorìstich, le fere, ij mërcà.

## Euvre prinsipaj
**Ël bërlandin*, euli, 21x28 centim, 1943.

Boetto, Giulio
Boetto, Giulio
Gigi Michelotti

Giornalista, a l'era nassù a Siriè dël 1879.
A l'é stàit articolista e cronista për vàire giornaj, e diretor ëd La Stampa e dël Radiocorié.
A l'era un gran conossidor ëd la literatura piemontèisa.
A l'é mòrt dël 1967.

## Euvre prinsipaj
**Torino e i torinesi di Torino*.

Michelotti, Gigi
Plaus

**Plaus** a l'é un comun ëd 661 abitant  dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion

Ël 99,01 % dj'abitant ëd Plaus a l'é 'd lenga tedesca, ël 0,99 % a l'é 'd lenga italian-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Jürgen Klotz (dal 4/05/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Waidbruck

**Waidbruck** (*Ponte Gardena* për j'italian; *Pruca* per ij ladin) a l'é un comun ëd 193 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 90,68 % dj'abitant ëd Waidbruck a l'é 'd lenga tedesca, l' 8,70 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,62 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Norbert Merler (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Prad am Stilfser Joch

**Prad am Stilfser Joch** (*Prato allo Stelvio* për j'italian) a l'é un comun ëd 3.142 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 96,93 % dj'abitant ëd Prad a l'é 'd lenga tedesca, ël 2,90 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,17 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Hubert Pinggera (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Mühlbach

**Mühlbach** (*Rio di Pusteria* për j'italian) a l'é un comun ëd 2.644 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 95,31% dj'abitant ëd Mühlbach a l'é 'd lenga tedesca, ël 4,03 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,66 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Franz Gruber (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Muhlbach
Rodeneck

**Rodeneck** (*Rodengo* për j'italian) a l'é un comun ëd 1.162 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 99,64 % dj'abitant ëd Rodeneck a l'é 'd lenga tedesca, ël 0,18 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,18 % a l'é 'd lenga ladin-a.
Sòn a veul di che a-i son 1158 *tedesch* e mach 2 *italian* e 2 *ladin* !

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Klaus Faller (dal 9/05/2005).

## Sità gemelà
Rodeneck a l'é gemelà con:
*  Gnadenwald, Àustria
*  Mainz-Finthen, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Innichen

**Innichen** (*San Candido* për j'italian) a l'é un comun ëd 3.136 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Geografìa
Innichen a l'é travërsà dal fium Drava, ch'a l'é un afluent dël Danubio. Sòn a veul di che Innichen a fa nen part "geograficament" ëd l'Italia.

## Popolassion

L' 84,84 % dj'abitant d'Innichen a l'é 'd lenga tedesca, ël 14,78 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,38 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Josef Passler (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Montàud (TO)

**Montàud** (*Montaldo Torinese* an italian) a l’é un comun ëd 676 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giancarlo Vidotto (dal 28/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Montaud
Bolsan (omònim)

***Bolsan*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Bolsan]]**, capleugh ëd provincia dël Trentin-Sud Tiròl

* **[[Bolsan (NO)|Bolsan Noarèis]]**, an provincia ëd Noara
Briga Marìtima

**Briga Marìtima** (*La Briga* an lìgur-brigasch, *La Brigue* an fransèis, *Briga Marittima* an italian) a l'é un comun dla Fransa (dipartiment dj'Alp Marìtime, region Provensa-Alp-Còsta Asura).
A conta 630 abitant .
Ël pais a resta a n'autëssa ëd 770 méter, ant ël valon ëd la Levense.

## Stòria
Prima dla Sconda guèra mondial, ël comun ëd Briga Marìtima a l'era pi grand e a fasìa part dël regn d'Italia.
Con ël Tratà ëd Paris dël 1947, ël comun ëd Briga Marìtima a l'é passà a la Fransa con la frassion ëd Morigneul e a l'ha costituì ël comun dë *La Brigue* (fin al 1976, *La Brigue de Nice*), le frassion ëd Realdo e Verdeggia a son passà al comun ligure ëd Triora e le frassion ëd Piaggia, Upega e Carnino a l'han costituì ël comun conèis ëd Briga Àuta.

## Art
Briga Marìtima a l'é un sènter ëd l'art primitiva nissarda.

## Leu d'anteresse
*La colegià ëd San Martin

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Bernard Gastaud (dal 2008).

## Sità gemelà
Briga Marìtima a l’é gemelà con:
*  Triora, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Alp Marìtime
San Martin de Tor

**San Martin de Tor** (*San Martino in Badia* për j'italian, *Sankt Martin in Thurn* për j'alman) a l'é un comun ëd 1.727 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 97,27 % dij abitant ëd San Martin de Tor a l'é 'd lenga ladin-a, l' 1,68 % a l'é 'd lenga tedesca, l' 1,06 % a l'é 'd lenga italian-a.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Francesco (Pepi) Dejaco (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Sanmartindetor
Sankt Martin in Passeier

**Sankt Martin in Passeier** (*San Martino in Passiria* për j'italian) a l'é un comun ëd 3.029 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 98,75 % dj'abitant ëd Sankt Martin a l'é 'd lenga tedesca, l' 1,23 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,04 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Hermann Pirpamer (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Sanktmartininpasseier
Santa Cristina Gherdëina

**Santa Cristina Gherdëina** (*Santa Cristina Valgardena* për j'italian, *St. Christina in Gröden* për j'alman) a l'é un comun ëd 1.840 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 91,20 % dij abitant ëd Santa Cristina a l'é 'd lenga ladin-a, ël 5,68 % a l'é 'd lenga tedesca, ël 3,12 % a l'é 'd lenga italian-a.

## Economìa
La pi grand arsorsa ëd Santa Cristina a l'é 'l turism e, d'invern, lë schi.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Bruno Senorer (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Santacrestinagherdëina
Sarntal

**Sarntal** (*Sarentino* për j'italian) a l'é na comun-a ëd 6.671 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).
Ël pais a resta a 20 chilòmeter da Bolsan, a 961 méter d'autëssa.

## Popolassion
Ël 97,44 % dj'abitant ëd Sarntal a l'é 'd lenga tedesca, l' 1,45 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,11 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Franz Locher (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Schenna

**Schenna** (*Scena* për j'italian) a l'é un comun ëd 2.788 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 97,31 % dj'abitant ëd Schenna a l'é 'd lenga tedesca, ël 2,49 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,20 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Alois Peter Kröll (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Sëlva (BZ)

**Sëlva** (*Selva di Val Gardena* për j'italian, *Wolkenstein in Gröden* për j'alman) a l'é un comun ëd 2.589 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
L' 87,84 % dij abitant ëd Sëlva a l'é 'd lenga ladin-a, ël 6,18 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 5,97 % a l'é 'd lenga tedesca.

## Economìa

La pi grand arsorsa ëd Sëlva a l'é 'l turism.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Rolando Demetz (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Selva
Unsere Liebe Frau im Walde-Sankt Felix

**Unsere Liebe Frau im Walde-Sankt Felix** (*Senale-San Felice* për j'italian) a l'é un comun d' 819 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).
A l'é formà dij doi pais d' *Unsere Liebe Frau im Walde* e *Sankt Felix* e da la frassion ëd *Malgasott*.

## Popolassion
Ël 97,78 % dj'abitant dël comun a l'é 'd lenga tedesca, ël 2,22 % a l'é 'd lenga italian-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Waltraud Kofler (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Vahrn

**Vahrn** (*Varna* për j'italian) a l'é un comun ëd 3.994 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
L' 87,86% dj'abitant ëd Vahrn a l'é 'd lenga tedesca, l' 11,17% a l'é 'd lenga italian-a, lë 0,97% a l'é 'd lenga ladin-a.

## [[Abassìa ëd Neustift]] / Novacella

Ant la frassion ëd Neustift a-i é una dle pi bele abassìe romàniche dël nòrd-Italia, fondà dël 1141.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Josef Sigmund (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Comunità Colinar ëd Val Rilà

La **Comunità Colinar ëd Val Rilà** a l'é stàita constituija ël 28 d'otóber dël 2000. A comprend 13 comun-e dla provincia d'Ast.
La Val Rilà a la resta a na quindzen-a ëd chilòmeter a nòrd-est da Ast, ant sla stra che a men-a a Civass.
As dis parej na partìa ëd colin-e ch'a van da 'nt la Val ëd Cortasson a la Val Versa (dal nòm dla dòira). Antrames al teritòri dla comunità a-i passa Rilà, ën formand la val dont a pija nòm la Comunità midema.
La surfassa total a l'é d' 82,35 km², ai 31 dë dzémber 2000 a l'avìa na popolassion registrà ëd 6.470 abitanti e na densità media dë 79 abitant al chilòmeter quàder.

## Comun
A fan part dla comun-a ij comun ëd
* Cameran
* Ciusan
* Corsion
* Cortanse
* Cortasson
* Cossombrà
* Frinch
* Monciàir
* Pièja
* Seuri
* Setmi
* Sinaj
* Vila San Sgond

## Sorgiss esterne
*Pàgina ant sla Comunità ant sël sit dla Cabalesta (an italian)
Cantagallo

**Cantagallo** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 2.930 abitant, an provincia ëd Prato.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ilaria Bugetti (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Cantagallo a l'é gemelà con:
*  Zug, Repùblica Àraba Saharawi Democràtica

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Prato
Carmignano

**Carmignano** a l'é na comun-a dla Toscan-a ëd 13.238 abitant, an provincia ëd Prato.

## Leu d'anteresse
* La cesa ëd San Michel

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Guerrieri (dal 29/05/2006).

## Anliure esterne
 
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Prato
Ales (omònim)

**Ales** e **Àles** a son ël nòm ëd vàire comun italian:

* **[[Ales]]**, an provincia d'Oristan
* **[[Àles (TO)|Àles]]**, an provincia ëd Turin
* **[[Àles Bel Còl]]**, an provincia ëd Lissandria
* **[[Àles dël Castel]]**, an provincia ëd Versëj
Stefano Benni

Scritor satìrich italian, **Stefano Benni** a l'é nassù a Bològna ël 12 d'agost dël 1947.

A l'ha scrit an sj'arviste *[[L'Espresso]]*, *[[Panorama]]* e *[[Linus (rivista)|Linus]]* e ij giornaj *[[La Repubblica]]* e *[[Il Manifesto]]*. 

## Euvre prinsipaj
* *Bar Sport* (1976)
* *Prima o poi l'amore arriva* (1981)
* *Terra!* (1983)
* *I meravigliosi animali di Stranalandia* (1984, con dissègn ëd Pirro Cuniberti)
* *Comici spaventati guerrieri* (1986)
* *Il bar sotto il mare* (1987)
* *Baol* (1990)
* *Ballate* (1991)
* *La compagnia dei Celestini* (1992)
* *L'ultima lacrima* (1994)
* *Elianto* (1996)
* *Bar Sport Duemila* (1997)
* *Blues in sedici* (1998)
* *Teatro* (1999)
* *Spiriti* (2000)
* *Dottor Niù, corsivi diabolici per tragedie evitabili* (2001)
* *Saltatempo* (2001)
* *Achille pie' veloce* (2003)
* *Margherita Dolcevita* (2005)

Benni, Stefano
Benni, Stefano
Asèj (omònim)

* Asèj, comun an provincia ëd Turin

* Massimo Taparelli, marchèis d'Asèj, òm polìtich del sécol ch'a fa XIX
Regn ëd Sardëgna

**Regn ëd Sardëgna** a l'é 'l nòm ch'a l'han pijà dël 1720 tuti ij possediment dij Savòja.
Con ël Tratà ëd l'Aja, ël duca ëd Savòja Vitòrio Medeo II a l'é stàit obligà a cangé la coron-a dël regn ëd Sicilia, ch'a l'avìa arseivù dël 1713 con ël Tratà d'Utrecht, con cola dla Sardëgna.
Parèj lë stat dij Savòja a l'ha cambià 'l sò nòm e a l'é ëdcò cangià la stòria dël Piemont.
Ël Regn ëd Sardëgna a l'é durà fin al 1861, quand a l'é stàit proclamà ël Regn d'Italia.

Categorìa:Stat savojard
Categorìa:Stòria dl'Italia
Bruno Gambarotta

Scritor, giornalista e colaborator dla radio e dla television, **Bruno Gambarotta** a l'é nassù a Ast ël 26 ëd magg dël 1937.

A l'ha colaborà con l'arvista *[[Comix]]* e ij giornaj *[[L'Unità]]*, *[[la Repubblica]]* e *[[La Stampa]]*, fàit dij spetàcol a la television e scrit e recità për ël *"cabaret"* an italian e an piemontèis. 

## Euvre prinsipaj
* *Saldi di stagione* (1992)
* *Torino, lungodora Napoli* (1995) 
* *Enciclopedia comica del diritto* (1996)
* *Tutte le scuse sono buone per morire* (1996)
* *Domenica è sempre domenica* (1997)
* *La nipote scomoda* (con Massimo Felisatti, 1997)
* *Le storie di città di Felice Pautasso* (1997)
* *Mangiare & bere in Piemonte* (2001) 
* *Ristoranti & vini* (2001)
* *Città Torino. Dal tramonto all'alba* (con Filiberto Rotta, 2001)
* *Gardens* (con Bruna Biamino, 2002)
* *Ti piace Torino?* (2003)
* *Omaggio a Torino* (2004)
* *Mangiare & bere in Piemonte e Valle d’Aosta* (2004)
* *Il Codice Gianduiotto* (2006)

Gambarotta, Bruno
Gambarotta, Bruno
Gambarotta, Bruno
Luciana Littizzetto

Scritris, atris e colaboratris dla radio e dla television, **Luciana Littizzetto** a l'é nassùa a Turin ai 29 d'otóber dël 1964.

Dël 1984 a l'é diplomasse an piano e a l'ha tacà a mostré mùsica ant le scòle medie. A l'é peui laureasse an "Materie literarie" a l'Università ëd Turin e a l'ha frequentà la scòla ëd recitassion ëd Moncalé.
Dël 1990 a l'ha ancaminà a travajé an teatro, con dë spetàcoj ëd cabaret, a fé ëd dopiagi a la "Delta Film" ëd Gasso e, peui, pian pianin, a travajé a la radio e an television.
A l'ha ëdcò fàit vàire film e scrivù ëd liber ëd sucess.

## Film
* *Tutti giù per terra* (1996) con Valerio Mastandrea
* *Tre uomini e una gamba* (1997) con Aldo, Giovanni e Giacomo
* *E allora Mambo!* (1999) con Luca Bizzarri e Paolo Kessisoglu
* *Svitati* (1999) con Ezio Greggio
* *La grande prugna* (1999) con Enzo Iachetti
* *Tandem* (2000) con Luca Bizzarri e Paolo Kessisoglu
* *Ravanello pallido* (2000)
* *Tutti gli uomini del deficiente* (2000) con la Gialappa's Band
* *Se devo essere sincera* (2004)
* *Manuale d'amore* (2005) con Carlo Verdone

## Liber
* *Minchia Sabbry!* (1999)
* *Ti amo bastardo* (2000)
* *Un attimo, sono nuda* (2001)
* *Sola come un gambo di sedano* (2001)
* *La principessa sul pisello* (2002)
* *Col cavolo* (2004)
* *Rivergination* (2006)
* *La Jolanda furiosa* (2008)

Littizzetto, Luciana
Littizzetto, Luciana
Chioggia

**Chioggia** (*Cióxa* an lenga veneta) a l'é un comun dël Véneto ëd 51.336 abitant, an provincia ëd Venessia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Romano Tiozzo "Pagio" (dal 12/06/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Venessia
Ne (GE)

**Ne** (*Né* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 2.357 abitant, ant la Sità metropolitan-a 'd Génoa.
 
## Curiosità
Ne a l'é, con quatr àutri pais, ël comun italian con ël nòm pi curt.
J'àutri a son Vo', Lu, Ro e Re.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Cesare Pesce (dal 14/06/2004, second mandà dal 07/06/2009, ters mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla Sità Metropolitan-a ëd Génoa
Categorìa:Comun dla provincia ëd Génoa
Ro (FE)

**Ro** (*Rò* an dialet fërarèis) a l'é un comun dl'Emilia-Romagna ëd 3.801 abitant, an provincia ëd Fërara.

## Curiosità
Ro a l'é, con quatr àutri pais, ël comun italian con ël nòm pi curt.
J'àutri a son Vo', Lu, Ne e Re.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Filippo Parisini (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Fërara
Piero Angela

**Piero Angela** a l'é nassù a Turin ij 22 dë dzèmber dël 1928  e a l'é mòrt a Roma ai 13 d'ost dël 2022.

A l'é un giornalista e colaborator sientìfich dla RAI e l'ha scrivù ëdcò vàire lìber ëd divulgassion sientìfica.
A l'é 'l fieul ëd Carlo Angela e 'l pare d' Alberto Angela.

## Trasmission dla television
* *Il futuro nello spazio* (1968)
* *Destinazione uomo* (1971)
* *Da zero a tre anni*
* *Dove va il mondo?*
* *Nel buio degli anni luce*
* *Indagine sulla parapsicologia* (1978)
* *Nel cosmo alla ricerca della vita* (1980)
* *Quark* (dal 1981)
** *Pillole di Quark* (dal 1983)
** *Il mondo di Quark* (dal 1984)
** *Quark Economia* (1986)
** *Quark Europa* (1986)
** *Quark Speciale*
** *Quark Scienza*
** *Enciclopedia di Quark* (1993)
** *Superquark* (dal 1994)
** *Speciali di Superquark* (dal 1999)
* *La macchina meravigliosa* (1990)
* *Serata Oceano* (1991)
* *Il pianeta dei dinosauri* (1993)
* *Viaggio nel cosmo* (1998)

## Lìber
* *Viaggio nel mondo del paranormale - Indagine sulla parapsicologia* (1978)
* *Nel cosmo alla ricerca della vita* (1980)
* *Atmosfera: istruzioni per l'uso* (con Lorenzo Pinna, 1990)
* *La straordinaria storia dell’uomo* (con Alberto Angela, 1989)
* *La straordinaria storia della vita sulla terra* (con Alberto Angela, 1994)
* *Oceano* (1994)
* *Il paese dei furbi* (con Bruno Bozzetto, 1996)
* *I misteri del sonno - Nuove scoperte sul versante notturno della nostra vita* (1996)
* *Nove mesi nel ventre materno* (con Alberto Angela, 1996)
* *Dialoghi di fine secolo* (con Giuliano Toraldo di Francia, 1996)
* *Dentro il Mediterraneo* (con Alberto Angela, 1997)
* *La straordinaria avventura di una vita che nasce* (con Alberto Angela, 1998)
* *Raccontare la scienza* (1998)
* *Viaggio nel Cosmo - Alla scoperta dei misteri dell'Universo* (con Alberto Angela, 1999)
* *Squali* (con Alberto Angela, Alberto L. Recchi, 2000)
* *Il paesaggio che verrà* (con Alberto Angela, Alberto L. Recchi, 2000)
* *Mostri marini* (con Alberto Angela, Alberto L. Recchi, 2001)
* *Alfa e beta. Dalle stelle all'intelligenza* (2001)
* *Viaggio nella scienza. Dal Big Bang alle biotecnologie* (2002)
* *Premi & punizioni. Alla ricerca della felicità* (2002)
* *Il pianeta dei dinosauri* (con Alberto Angela, 2002)
* *Da zero a tre anni* (2002)
* *Ti amerò per sempre* (2005)
* *La sfida del secolo* (con Lorenzo Pinna, 2006)

Angela, Piero
Rubano

**Rubano** a l'é un comun dël Véneto ëd 14.463 abitant, an provincia ëd Pàdoa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ottorino Gottardo (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pàdoa
Rho

**Rho** (*Rò* an dialèt milanèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 50.434 abitant , ant la Sità metropolitan-a 'd Milan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pietro Romano (dal 31/05/2011, second mandà dal 21/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Milan
Categorìa:Comun dla Sità Metropolitan-a ëd Milan
Giovanni Verga

Scritor e dramaturgh an lenga italian-a, teòrich dël verism.
**Giovanni Verga** a l'era nassù a Catania ël 2 dë stèmber dël 1840 e ambelelà a l'é mòrt ël 27 ëd gené dël 1922.

## Euvre prinsipaj
#### Romanz
* *Amore e Patria* (1856-1857) 
* *I Carbonari della Montagna* (1861-1862) 
* *Sulle lagune* (1862-1863) 
* *Una peccatrice* (1866)   
* *Storia di una capinera* (1869)  
* *Eva* (1873)  
* *Eros* (1875)  
* *Tigre reale* (1875)  
* *I Malavoglia* (1881)  
* *Il marito di Elena* (1882)  
* *Mastro-don Gesualdo* (1889) 
* *Dal tuo al mio* (1905)
#### Novele
* *Nedda* (1874)
* *Primavera e altri racconti* (1877)
* *Vita dei campi* (1880)       
* *Novelle rusticane* (1882)      
* *Per le vie* (1883)
* *Drammi intimi* (1884)
* *Vagabondaggio* (1887)
* *I ricordi del Capitano D'Arce* (1891)
* *Racconti e bozzetti* (1880-1922)

Verga, Giovanni
Verga, Giovanni
Portoferraio

**Portoferraio** a l'é un comun ëd 12.013 abitant ant l'ìsola d'Elba, an provincia ëd Livorn (Toscan-a).
A l'é el pais pi grand e, storicament, la capital ëd l'ìsola d'Elba.

## Economìa
La pi grand arsorsa ëd Portoferraio a l'é 'l turism.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Roberto Peria (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Livorn
Marciana

**Marciana** a l'é un comun ëd 2.245 abitant ant l'ìsola d'Elba, an provincia ëd Livorn (Toscan-a).

## Economìa
La pi grand arsorsa ëd Marciana a l'é 'l turism.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Anna Bulgaresi (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Marciana a l'é gemelà con:
*  Castelnuovo di Garfagnana, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Livorn
Rio nell'Elba

**Rio nell'Elba** a l'é un comun ëd 1.174 abitant ant l'ìsola d'Elba, an provincia ëd Livorn (Toscan-a).

## Economìa
Fin-a j'agn '70 la magioransa dla popolassion a travajava ant lë minere ëd fer, che peui a son stàite tute sarà.
Adess la pi grand arsorsa ëd Rio nell'Elba a l'é 'l turism.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Danilo Alessi (da l' 8/06/2009).

Rionellelba
Rio Saliceto

**Rio Saliceto** (*Ré Salṣêr* an dialèt arzan) a l'é un comun ëd l'Emilia-Romagna ëd 6.088 abitant , ant la provinsa 'd Res ëd l'Emilia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lucio Malavasi (dal 26/05/2014, scond mandà dal 27/05/2019).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Res dl'Emilia
Brescello

**Brescello** (*Bresèl* o *Bersèl* an dialèt arzan, *Barsèl* ant la parlà dël pòst) a l'é un comun ëd l'Emilia-Romagna ëd 5.597 abitant , ant la provinsa 'd Res ëd l'Emilia.

## Curiosità
Brescello a l'é conossùa për esse stàit ël "set" dij film ëd *Peppone e Don Camillo*, interpretà da Gino Cervi e Fernandel e ispirà dai lìber ëd Giovanni Guareschi.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Elena Benassi (da l'11/06/2018).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Res dl'Emilia
Gino Cervi

Ator dël teatro e dla television.
**Gino Cervi** a l'era nassù a Bològna ël 3 ëd magg dël 1901 e a l'é mòrt a Castiglione della Pescaia ël 3 ëd gené dël 1974.

Soe intepretassion pi conossue a son ël sìndich comunista *Peppone* (ant la serie 'd film *Don Camillo e Peppone*) e 'l *Comissari Maigret*, ant la serie televisiva ispirà aj romans ëd Georges Simenon. 

Cervi, Gino
Fernandel

Ator fransèis.
**Fernand Joseph Désiré Contandin**, dit **Fernandel**, a l'era nassù a Marsèja l'8 ëd magg dël 1903 e a l'é mòrt a Paris ël 26 ëd fërvé dël 1971.

An Italia a l'é conossù dzoratut per l'antërpretassion dël prèive Don Camillo ant la serie 'd film *Don Camillo e Peppone* ispirà ai romanz ëd Giovanni Guareschi. Soa mare e sò pare a j'ero 'd Perosa, e ancheuj a-i é na targa ai Mean ch'a arcòrda soa ca.
Ëdcò chiel a parlava piemontèis.

Fernandel
Giovanni Guareschi

Scritor e giornalista italian.
**Giovanni Guareschi** (**Giovannino** ans ij registr comunaj) a l'era nassù a Roccabianca ël 1m ëd magg dël 1908 e a l'é mòrt a Cervia ël 22 ëd luj dël 1968.

A l'é comossù dzoratut për esse stàit ël fondator e -për vàire agn- ël diretor del giornal satìrich *Candido* e për ij sò romans dla serie *Don Camillo e Peppone*.

## Euvre prinsipaj
* *La scoperta di Milano* (1941) 
* *Il destino si chiama Clotilde* (1943) 
* *Il marito in collegio* (1944) 
* *Favola di Natale* (1945) 
* *Diario clandestino 1943-1945* (1946) 
* *Italia provvisoria* (1947) 
* *Lo zibaldino* (1948) 
* *Don Camillo* (1948) 
* *Don Camillo e il suo gregge* (1953) 
* *Corrierino delle famiglie* (1954)
* *Il compagno Don Camillo* (1963) 
* *Don Camillo e i giovani d'oggi* (1969) 

Guareschi, Giovanni
Guareschi, Giovanni
Luigi Giussani

Don **Luigi Giovanni Giussani** a l'era nassù a Desio ël 15 d'otòber dël 1922 e a l'é mòrt a Milan ël 22 ëd fërvé dël 2005.
A l'é stàit ël fondador dël moviment Comunion e Liberassion.

## Euvre prinsipaj
**Si può vivere così?* (1994).

Giussani, Luigi
Somariva

***Somariva*** a l'é 'l nòm ëd doi comun dla provincia ëd Coni:

* **[[Somariva dël Bòsch]]**

* **[[Somariva la Àuta]]**
Audalengh

***Audalengh*** a l'é 'l nòm ëd doi comun an provincia ëd Lissandria:

* **[[Audalengh Cit]]**

* **[[Audalengh Grand]]**
Montàud

**Montàud** a l'é 'l nòm ëd tre comun piemontèis:

* **[[Montàud dël Mondvì]]**, an provincia ëd Coni

* **[[Montàud Roé]]**, an provincia ëd Coni 

* **[[Montàud (TO)|Montàud Turinèis]]**, an provincia ëd Turin
Ronch

***Ronch*** a l'é 'l nòm ëd doi comun piemontèis:

* **[[Ronch (BI)|Ronch ëd Biela]]**, an provincia ëd Biela

* **[[Ronch (TO)|Ronch Canavèis]]**, an provincia ëd Turin
Mario Battaglini

**Mario Battaglini**, stranomà **Maci** (abreviassion ëd "Maciste": a l'era àut 1,85 m. e a pesava 105 kg.), a l'era nassù a Rovigh ai 20 d'otóber dël 1919 e a l'é mòrt a Pàdoa ël 1m ëd gené dël 1971.

Battaglini a l'é stàit un dij pi fòrt giugador italian ëd rugby. Sò ròl a l'era sconda o tersa linia, ma a l'ha ëdcò giugà median d'overtura.
A l'ha tacà a gieughe a rugby dël 1936 e a l'ha giugà con le squadre ëd Rovigh, Amatori Milano, Trevis e Bologna e, an Fransa, a Vienne e a Toulon.
A l'ha vagnà tre scudet con ël Rovigh e doi con l'Amatori Milano.
Con la Nassional Italian-a a l'ha giugà 5 partìe.
Battaglini a l'é stàit un dij prim rugbista italian a andé a gieughe an Fransa, andoa a l'era stranomà *le grand Batta* e *le roi des buteurs* ("ël re dij marcador") për la potensa dij sò càuss piassà (a l'é restà famosa na soa trasformassion da la distansa ëd 63 méter quand a giugava a Vienne).

Lë stadi dël rugby ëd Rovigh a l'é stàit dedicà a soa memòria.

Battaglini, Mario
Badia Polesine

**Badia Polesine** a l'é un comun dël Véneto ëd 10.877 abitant, an provincia ëd Rovigh.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gastone Fantato (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Badia Polesine a l'é gemelà con:
*  Estepa, Spagna
*  Saint Thibault des Vignes, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Rovigh
Rio

* ***Argentina:***
** **[[Rio Negro]]** (provincia)

* ***Brasil***:
** **[[Rio de Janeiro]]** (sità)
** **[[Rio de Janeiro (stat federal)|Rio de Janeiro]]** (stat federal)
** **[[Rio Grande dël Nòrd]]** (stat federal)
** **[[Rio Grande dël Sud]]** (stat federal)

* ***Italia:***
** **[[Mühlbach|Rio di Pusteria / Mühlbach]]** (comun an provincia ëd Bolsan) 
** **[[Rio Marina]]** (comun an provincia ëd Livorn)
** **[[Rio nell'Elba]]** (comun an provincia ëd Livorn) 
** **[[Rio Saliceto]]** (comun an provincia ëd Res dl'Emilia)  

* ***Spagna:***
** **[[Río, Rodeiro]]** (paròchia dël munissipi galissian ëd Roiro)
Giòrs ëd Challant-Varey

Fieul ëd Medéo ëd Challant-Varey (che a restava anvod ëd Giaco ëd Challant), a l'é stàit la figura pì avosà dla famija Challant.
A l'era nassù anviron dël 1440.

A l'é mòrt a Pinareul ai 30 dë dzèmber dël 1509.
Dapress a soa mòrt a l'han sotralo ant la Colegià ëd Sant Ors, a Osta.

## Podèj eclesiàstich
Motobin giovo a l'é intrà ant ël clero e dël 1453 a l'é stàit nominà canònich a la primassial ëd Lion.
A l'é andàit anans ant ij sò studi an teologìa e an drit a j'Università ëd Turin, d'Avignon e ëd Roma.

Dël 1460 a l'é stàit nominà canònich ëd la catedral d'Osta e da antlora a tornava a Lion mach ëd tansantan.
Cand ël vësco d'Osta, Antoine de Prez, a l'é mòrt, ël capìtol ëd la Colegià a l'ha proponulo al vësco ëd Roma tanme sò sucessor, ma soa candidadura a l'é nen passà.
Antlora, dël 1468 ël capìtol a l'ha nominalo prior ëd la Colegià.

Dël 1479 a l'é stàit nominà arsidiaco dla catedral e dël 1482 prevòst comanditari dël convent ëd San Gili ëd Véres.

## Travaj artìstich
Sò pì grand maitas a l'é stàit col d'arfé e fé pì bele vàire cese dla Val d'Osta. Dzortut a l'ha travajà a la Colegià ëd Sant Ors, dont a l'ha ancaminà l'euvra ëd restaurassion e d'ambeliment vers ël 1474, për deje la dariera man dël 1500.
A l'ha giontà doe navà lateraj a la navà granda, dont a l'ha fàit ësbassé la vòlta.
A l'ha restaurà ëdcò ël ciòstr, ch'a l'ha decorà con dle bele piture, e la capela soterania ëd Sant Ors.
Vers ël 1500 a l'ha fàit costruì ij cadreghin dël còro.
A la Colegià a l'ha fondà quatr capele: cole ëd santa Madlen-a, ëd santa Lussìa, ëd sant Antòni e ëd san Gregòri.
Soa ciadeuvra a l'é stàita la costrussion dël Priorà, ch'a l'ha fàit tiré su a soe spèise, për fene l'abitassion soa e dij sò sucessor.
A l'ha fàit ëdcò realisé un bel missal minià al di d'ancheuj goernà ant ël tesòr dla colegià.

Grand amis dij Cordonié, ch'a goernavo la tomba ëd soa famija, Giòrs a l'ha fàit fé a sò fré la vòlta ëd soa cesa.
L'istess a l'ha fàit al convent ëd San Gili a Véres, dont a l'é stàit prevòst comanditari.

A l'ha daje deuit ëdcò al Castel d'Issogne, dont a l'ha ancaminà ij travaj dël 1489 e ch'a l'ha trasformà an na residensa arnassimental rafinà; dël 1499 a l'ha fàit fé na capela andrinta al castel.

## Bibliografìa
*

Giors ëd Challant-Varey
Categorìa:Pinareul
Filip Morissi ëd Challant

Dël 1802 as treuva a vnì l'ùltim mas-cc dla famija Challant për via ch'a l'é mòrt-ie sò pro-anvod, Giulio Giacint ëd Challant. Ma 'cò chiel a viv nen vàire, e ai 18 d'otóber dël 1804 ij ben dla famija a-j van a soa ùltima rapresentanta, Madama Teresa, Contëssa ëd Cacheran Osasch dla Ròca d'Arass, che peui a muirirà dël 1837.
## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Challant
Giulio Giacint ëd Challant

Ùltim mas-cc dla famija Challant, a nass dël 1795, fieul ëd Morissi Gregòri ëd Challant e dla contëssa Gabriela Canalis ëd Cumian-a. A meuir motobin giovo, ai 2 ëd Magg dël 1802, ant ël castel ëd Cas-cion. Mòrt-ie chiel, ij ben dla famija a-j van a sò pro-barba Filip Morissi ëd Challant, che però 'cò chiel a-i resta nen tant da vive.

## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Challant
Briga

**Briga** a l'é 'l nòm ëd doi comun piemontèis e un comun fransèis:

* **[[Briga Àuta]]** (provincia ëd Coni)

* **[[Briga (NO)|Briga 'd Noara]]** (provincia ëd Noara)

* **[[Briga Marìtima]]** (Fransa)
Canèj

**Canèj** (*Canelli* an italian) a l'è un comun ëd 10.311 abitant ant la part meridional ëd la provincia d'Ast.
A l'é postà an sla riva snistra dël torent Belb, andoa ch'a finisso le colin-e astësan-e e as anandio cole dle Langhe.

## Ël nòm
Ël nòm ëd Canèj a podrìa rivé da *locus canellarum*, visadì leu rich ëd cane.

## Strutura urban-a
Canèj a l'é partagià an doe zòne: cola àuta, Vilaneuva, e cola ai pé dla colin-a, Borgh.

## Stòria
Anans dl'ocupassion roman-a, a l'é stàit n'ansediament dij ligurin.

Dël 1387 Canèj a l'é dàit an dòta a Valentin-a Viscont, sposa ëd Luis d'Orléans.

Dël 1613 a arzist a l'assedi dël duca ëd Nevers.
Dël 1616 a l'é ravagià dai soldà spagneuj, peui da coj fransèis ant ël 1642 e 1658.

## Costume e tradission
La mascra dla sità 'd Canèj a l'é Blincin: un përsonage figurant un vignolant, con la caplin-a nuansà dal verd-aram, la facia bronzà dal sol, ël folar al còl e 'l camison da paisan con ëdzora ël gilé dal listin an sël daré; braje 'd frustan-a ëdcò lor con ël listin posterior e ant ij pé ij sabò 'd bòsch.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Lanzavecchia (da l'27/05/2019).

## Sità gemelà
Canèj a l'é gemelà con:
*  Menfi, Italia
*  Mezőtúr, Ungherìa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Canej
Cros potensià

As ciama *cros potensià* na cros dont branch a finisso a T, coma a fusso dle masse. Ël pé pì longh (col bass) a peul ëdcò esse fait a ponta e finì coma un ciovo.

## Bibliografìa
*

Categorìa:Aràldica
Castel ëd Bard

Ël castel ëd Bard a van nen sconfondù con ël Fòrt ëd Bard che a l'é stait tirà sù mach dël sécol ch'a fa XIX, dapress a la demolission dël Castel, faita da Napoleon a ij temp dla Sconda anession a la Fransa. 

Ël castel a nass coma fortificassion dla Famija Bard dël sécol ch'a fa XII, scond M.sù Pedrini e M.sù Gotta a sarìa basà ansima a na rielaborassion ëd fortificassion drocà dël temp dij Salass. A-j va a ij Savòja dël 1242, dapress a la guèra antra ij fieuj d'Ugon I ëd Bard.

Dapress al sécol ch'a fa XV a ven arfait e dël 1661 Carl Emanuel II a-i fa mné ij canon dij castej ëd Vérres e ëd Montjovet.

Ël castel a passa sò moment ëd notorietà antërnassional dël 1800, quand a riess a fërmé Napoleon për chèich dì. Ma ij soldà aostrìach e piemontèis ch'a lo difendo as arendo con l'onor dj'arme squasi sùbit, për via che l'armada fransèisa a l'é passa-ie dadré për le mulatere dël Col d'Albard e fërm a resto mach pì ij canon fransèis. Antlora l'ùnica stra ch'a-i fussa a l'era cola për ël borgh vej ëd Bard.

Për evité dë trovesse torna fërmà ant le comunicassion anterne dla Stat Fransèis (dont Val d'Osta e Piemont a fan part dapress a la Rivolussion Fransèisa), Napoleon a farà smantelé ël castel ëd Bàrd, ansema a vàire àotre fortificassion che antra consitadin fransèis a l'han pì gnun sust militar.

## Bibliografìa
*

Categorìa:Castej dla Val d'Osta
Categorìa:Bard
Categorìa:Castej dij Savòja
Fòrt ëd Bard

Ël **fòrt ëd Bard** dël di d'ancheuj a l'é stàit costruì për órdin dël 1827 ëd Carl Felis; ij travaj a l'han ancaminà dël 1830 e a son livrà dël 1838, sota 'l regn ëd Carl Albert.
Al pòst dël fòrt a-i era sta-ie për vàire sécoj ël Castel ëd Bard, che a l'era stàit demolì dapress a l'assedi 'd Bard dël 1800.

Ël fòrt a resta dzora a Bard, piassà ansima a un rocon motobin àot, ch'a blòca ël passagi antra la val àota e cola bassa. La posission a l'ha sempe avù un gran valor militar, coma utiss ëd contròl dël tràfich dla stra dël San Bernard.

## Ël musé dj'Alp
Al di d'ancheuj ël fòrt a òspita ël Musé dj'Alp.
Ës musé a trata dl'ambient montagnin e dle trasformassion dovùe a l'antërvension ëd l'òm.
A l'é organisà an quatr session: naturalista, geogràfica, antropològica e meteorològica.
As dësvlupa su vinteneuv ëstansie a travers un përcors pluridissiplinar, multimojen e anterativ.

## Bibliografìa
*

Categorìa:Architetura dla Val d'Osta
Categorìa:Musé dla Val d'Osta
Categorìa:Bard
Ugon ëd Bard

Prim component dla Famija Bard dont a sia rivane n'atestassion. Ugon a-j fa at ëd suditansa a Tomà I dël 1191. 
A l'ha tre fieuj:
*Ugon II
*Gulielm
*Anselm
Mòrt-ie chiel, ij fieuj as batëran për decide chi ch'a debia ten-se ij ben ëd famija, e sòn a l'avrà l'efet ëd lassé ij tòch pì galup dël patrimòni familiar a ij Savòja.

## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Bard
Wolfgang Amadeus Mozart

**Wolfgang Amadeus Mozart** a l'era nassù a Salisborgh ai 27 ëd gené dël 1756 e a l'é mòrt a Vien-a ai 5 dë dzèmber dël 1791.
A l'é stàit un dij pi grand compositor dla stòria dla mùsica.
Sò pare Leopold a l'era ëdcò compositor e a l'ha mostraje sùbit la mùsica. A quatr agn Wolfgang a l'avìa già comensà a compon-e 'd mùsiche e a set agn ël pare a l'avìa portalo an gir për l'Euròpa a fé dj'esibission.

## Euvre prinsipaj
* 41 sinfonìe
* 27 concert për pianofòrt
* 5 concert për violin
* 4 concert për còrn
* 2 concert për flaut
* 18 sonade për pianofòrt
* 36 sonade për violin
* 23 quartèt d'arch
* 16 mësse
* 22 òpere lìriche (dont *Idomeneo, re dë Creta*, *Ël rat dël serrali*, *Le nòsse dë Figaro*, *Don Gioann*, *Parèj a fan tute*, *La clemensa dë Tito*, *Ël flaut magich*)

Mozart, Wolfgang Amadeus
Nathan Wildenstein

Fondador ëd la dinastìa Wildenstein ëd mërcant ëd tablò.
A l'era nassù dël 1852, fieul d'un rabin alsassian.
Dël 1870 a l'avìa chità soa provinsa 'd nàssita për resté ant la Fransa.
Mariasse a Carcassonne as campa ant ël comersi dj'antichità; tòst a së spessialisa ant ij tablò dël sécol ch'a fa XVIII.
Dël 1903 a duverta na galarìa a New York, peui un-a a Londra dël 1925 e n'àutra, quatr agn apress, a Buenos Aires.
Cand a l'é mòrt dël 1934, sò fieul Georges a l'era già cariasse dla gestion ëd l'atività ëd famija.

Wildenstein, Nathan
Ugon II ëd Bard

Fieul magior d'Ugon ëd Bard, ch'a meuir anviron al prinsipi dël sécol ch'a fa XIII. As sa nen andova e quand Ugon II a sia mòrt.  

Ugon II a resta l'ùltim nòbil dla famija Bard ch'a resta an contròl dël Castel ëd Bard. Ugon e sò fratel cit Anselm, a taco a bat-se contra a sò fratel Gulielm ëd Bard për decide a chi debio resteje ij ben ëd famija. Dapress a na quaranten-a d'agn ëd guèra Ugon e Anselm a saran batù e esilià për sempe da 'nt la Val d'Osta. La pì part dij sò ben a sarà ancamerà da ij Savòja, antramentr che a sò fieuj a-j andran squasi mach ij nen vàire ben ëd sò fratel, Anselm.

## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Bard
Daniel Wildenstein

Nassù dël 1917, a l'é stàit, tanme sò pare-grand Nathan e sò pare Georges, comersant d'art.
Dël 1940, con sò pare e sò fieul Alec, ch'a l'era nassù a Marsèja dl'ost ëd col ann, a l'avìa tramudà ant jë Stat Unì, anté ch'a-i nassrà soa sconda masnà, Guy, dël 1945.
Apress la guèra a l'ha dësvlupà l'atività ëd famija.
A l'ha prontà 'd catàlogh rasonà ëd vàire artista.
Dël 1970 a l'ha creà la Fondassion Wildenstein.
Fin-a a soa mòrt a l'ha dirigiù la Gazette des beaux-arts, che soa famija a l'avìa catà dël 1928.
A l'é mòrt a Paris ai 23 d'otóber dël 2001.

Wildenstein, Daniel
Pierre Sarriod d'Introd

Pierre a l'é l'ùltim dla famija Bard ad avèj la possibilità polìtica dë rintré antra le famije ch'a decido ij destin dla Val d'Osta. As maria con Catlin-a ëd Challant a ij temp dla prima guèra ëd sucession dij Challant. Pierre as da motobin da fé për difende soa fomna e ël tìtol comital che chila a-j men-a coma arditera ëd Fransesch ëd Challant, sia da na mira militar che ën sërnend na linia che ancheuj as dirìa *popolista*, për vagnesse l'apògg dla popolassion.

A ven massà a tradiment antramentr ch'as bogia da 'n Véres për andé a giuteje a Catlin-a, assedià ant ël castel ëd Châtillon. 

## Bibliografìa
*

Categorìa:Sarriod d'Introd
Gioann Pàul II

**Karol Józef Wojtyla** a l'era nassù a Wadowice (Polònia) ël 18 ëd magg dël 1920 e a l'é mòrt an Vatican ël 2 d'avril dël 2005.
Dël 1978 a l'é stàit elegiù vësco ëd Roma e a l'ha sernù 'l nòm ëd **Gioann Pàul II**.

Dël 1979 e 1995 a l'ha tnù doi dëscors a l'Organisassion dle Nassion Unìe.

Ai 13 ëd maj 1981 a l'é stàit ferì ëd fasson greva an n'atentà euvra d'Ali Agca.

## A pòrto sò nòm
* Ca musé Gioann Pàul II a Èntroù

Gioannpaul2
Gulielm ëd Bard

**Gulielm ëd Bard** a l'é un fieul mojen d'Ugon ëd Bard, ch'a meuir anviron al prinsipi dël sécol ch'a fa XIII. Gulielm a sarà l'ùnich dij tre fratej a dzorvive da na mira polìtica a la guèra për ij ben ëd famija, conbin che a në ven-a fòra sensa slarghesse, che da sta guèra j'ùnich ch'a-i vagno a son ij Savòja. 

Da chiel a-i pija l'andi ël branch ëd Pont San Martin dla famija Bard.
## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Bard
Georges Wildenstein

**Georges Wildenstein** a l'era nassù a Paris dël 1892, fieul ëd Nathan Wildenstein e a l'ha arlevà da sò pare l'atività ëd mërcant d'art.
A l'era amis ëd Pablo Picasso, Salvador Dalì, Max Ernst.
A son sò, tra l'àutr, ij catàlogh rasonà ëd Nicolas Lancret, Jean-Baptiste Siméon Chardin, Quentin de La Tour, Jean-Honoré Fragonard, Jean Auguste Dominique Ingres, Édouard Manet, Paul Gauguin.
Dël 1940, con sò fieul Daniel e sò novod Alec, a l'avìa tramudà ant jë Stat Unì.
A l'é mòrt a Paris dël 1963.

Wildenstein, Georges