open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bonifass ëd Challant

Frel d'Ebal ël Grand, **Bonifass ëd Challant** a l'é stàit vësco ëd Sion dal 1290 a soa mòrt dij 18 ëd giugn 1308.

Tanme vësco, Bonifass a partagiava con ël cont ëd Savòja la sovranità dël Valèis e a l'é stàit bon a tiré torna su l'autorità episcopal, ch'a l'era andebolisse sota ij sò predecessor.

Da l'ann 1293, Bonifass a ciama a Medeo V l'omage dël castel ëd Chillon e dla castlanerìa ëd Montreux; a arvèndica për chiel ël drit regalian ansima a tut ël Valèis; a strenz un tratà con la comun-a ëd Milan an sël passage dle mërcandise e a fa n'àutr tratà con la sità ëd Berna.
Dël 1294 a fa fabriché ël castel ëd Tourbillon, con na capela andrinta.

Intrà an guèra contra ij nòbij valeisan, a buta ansema n'armada ëd paisan e a bat ij nòbij a Louèche dël 1294.
Apress, Bonifass a l'ha dovù ancor combate contra 'l cont ëd Savòja, ch'a l'avìa sostnù da stërmà ij nòbij.
Dël 1300 a-j pija la piassafòrta ëd Riddes e a la fa dësblé.
Ai 30 dë dzèmber 1301, ij doi a fan la pas.

Con ëstrument dij 23 ëd mars 1304, a fonda l'ospidal ëd Briga.

A l'ha suceduje tanme vësco ëd Sion sò cusin Ajmon ëd Challant-Cas-cion.

Categorìa:Famija Challant
Aimon Dauphin

**Aimon Dauphin** a l'era nassù a Nus.
A l'era dventà prior a la sertosa ëd Vallon, davzin a Gëneva e peui, dël 1313, general ëd l'órdin sirsestens.
Dël 1320, brusà la sertosa granda da n'ancendi, a l'ha fala torna costruì.
Malavi, Dauphin a l'ha presentà soe dimission da general dël 1329 e a l'é mòrt ai 28 d'otóber 1331.

A l'é autor ëd vàire euvre ëd teologìa.

Dauphin, Aimon
Udiense generaj dla Val d'Osta

J**'udiense generaj** a j'ero dj'ocasion anté che ij cont ëd Savòja a vnisìo an përson-a a Osta pr'ëscoté le lamente dël pòpol valdostan e aministré la giustissia.
A j'ero ëdcò na manera për fortì ëd fasson periòdica la sovranità dij Savòja an sla Val d'Osta.
A-i na son ëstaje pì che quaranta, dal 1222 a le dariere tnùe da Medeo IX dël 1466.

## 'Me ch'as passavo
J'udiense generaj a j'ero regolà da 'n sirimonial rèid e spetacolar.
Ël cont ëd Savòja a intrava an Val d'Osta an pompa magna e con tant séghit, compagnà dai grand ëd Savòja, an passand dal Cit San Bernard.
Doi comissari a andasìo anans e a mandavo ij soldà dël cont a ocupé tuti ij castej e le tor dzora e sota Osta, an fasend seurte j'ocupant e an lassand na cita garnison ëd tropié armà.
Ëd sòlit, ël prim di ël cont a stasìa a deurme a Mordzé.
Ambelelà, ij sìndich e le popolassion ëd Valdigne a andasìo a rendje omage e a paghé soe taje.

Ël di apress, ël cont as anviarava vers Osta, salutà dai cioché dle doe bande dla Deura.
La noblëssa d'Osta e dla bassa val a j'andasìa ancontra findi a la pian-a ëd Sarre, andoa ël cont a butava ij pé an tèra.
Apress avèj arseivù j'omage, a montava torna a caval e, con un gròss cortege ch'a j'andasìa d'apress e ch'as agrandìa viaman, a rivava a Osta.
A Osta, ël vësco e tut ël clero a lo spetavo a l'intrada dla sità, al pont Saint-Genis.
Là ël cont a dësmontava da caval e a basava la cros.
Ël vësco a lo compagnava a la catedral.
Apress avèj dit ël Bin, ël prinsi a fasìa sarament an pogiand le man an sl'autar magior ëd difende ij drit e ij ben ëd la Cesa, dij vësco e ëd tut ël clero, coj dle vidoe e dj'orfanin; ëd goerné a la Val d'Osta tuti ij tìtoj, privilege, drit, costume e pì an general tute le franchise e j'imunità e ëd fé gnente, nì 'd përson-a, nì për mojen dij sò ufissiaj contra costi drit.
Terminà la sirimònia, ël cont a andasìa al vëscovà, anté ch'a alogiava.

Ël di apress ël cont a duvertava le ciambree dij tribunaj an na sala dël vëscovà e a giudicava le càuse.
Le prime udiense a j'ero për le càuse sivile, le sconde për le càuse criminaj, le terse për le càuse feodaj.
Tute j'autorità a stasìo setà ansima a 'd banche 'd bòsch.
Cola dël prinsi a l'era mach un pòch pì àuta.
Ël vësco a l'era setà a soa drita e ël cont ëd Challant a mancin-a.
An efet, ël prinsi e le part a parlavo bele che gnente: a lassavo parlé j'òm ëd laj e j'espert dle costume, ch'a sostnisìo le càuse dël prinsi, ëd coj ch'a portavo soe lamente e dj'acusà.

Le ciambree a finivo mach cand che tute le càuse a j'ero stàite scotà.

Categorìa:Stòria dla Val d'Osta
Castel ëd Moncalé

Ël **castel ëd Moncalé** a l'é un-a dle residense dij Savòja, patrimòni dl'UNESCO. Ël castel as treuva a Moncalé, ch’a resto ant la sità metropolitan-a 'd Turin, Piemont.

Soa prima costrussion a armonta a l'ancamin dël sécol ch'a fa XIII e a l'é passà ai Savòja dla sconda mità dël sécol ch'a fa XIV.
A l'é stàit arcostruì d'autut a parte da l'ancamin dël sécol ch'a fa XVII, për euvra d'architet tanme Carl ëd Castlamont, Filippo Juvarra e Benedetto Alfieri.
Ij travaj a son ëstàit livrà mach a mità dël Mila eut-sent.

Casteledmoncalé
Categorìa:Moncalé
Altavilla Vicentina

**Altavilla Vicentina** a l'é un comun dël Véneto d' 11.034 abitant, an provincia ëd Vicensa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Catagini (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Vicensa
Luigi Barzini (pare)

Giornalista.
**Luigi Barzini** a l'era nassù a Orvieto ai 7 ëd fërvé dël 1874 e a l'é mòrt a Milan ai 6 dë stèmber dël 1947.
Dël 1908 a l'ha vinsù la corsa an àuto da Pechin a Paris. 
A l'ha fàit ël cronista për ël Corriere della Sera dal front durant la prima guèra mondial.
So fieul, ch'a l'avìa l'istess nòm, a l'é stàit ëdcò un famos giornalista.

Barzini, Luigipare
Altavilla Irpina

**Altavilla Irpina** a l'é un comun dla Campania ëd 4.233 abitant, an provincia d'Avlin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alberico Villani (dal 29/05/2007).

Categorìa:Comun dla provincia d'Avlin
Altavilla (omònim)

***Altavilla*** a l'é 'l nòm ëd vàire comun italian:

* **[[Altavilla Irpina]]**, an provincia d'Avlin

* **[[Altavilla Milicia]]**, an provincia ëd Palerm

* **[[Autavila|Altavilla Monferrato / Autavila]]**, an provincia ëd Lissandria

* **[[Altavilla Silentina]]**, an provincia ëd Salern

* **[[Altavilla Vicentina]]**, an provincia ëd Vicensa
Tërsa ëd gora

La **Tërsa ëd gora** a resta na tërsa ëd branch sèch, che an Piemont për sòlit a son ëd sàles. Cola dë dovré la gora a l'é na costuma motobin veja, ch'a l'é belfé ch'a sia nàita an campagna për gropé ij branch (dzortut ëd le vigne), për passé peui a esse un travaj téssil motobin particolar, ën essend che al pòst ëd tissù a da dj'oget finì.

La tërsa ëd gora ës deuvra al dì d'ancheuj dzortut për fé contnidor e mobilia, e la midema tecnologìa as deuvra giumaj nen mach për ij branch vegetaj, ma ëdcò për la plàstica. 

Cola dë fé mòbij an tërsa ëd gora a l'é na costuma testimonià gia ant l'antich Egit, e ëd mobilia parèj a l'é trovassne 'cò a Pompéi http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4695097.stm. Vàire stòrich a chërdo che sta tecnologìa-sì a sia spantiasse dl'Età dël Fèr, e che a l'abia avù un pi gran anfluss ansima al dësvlup ëd l'Art Sèltica.

Categorìa:materiaj
Ian Fleming

Scritor an lenga anglèisa.
**Ian Lancaster Fleming** a l'era nassù a Londra ai 28 ëd magg dël 1908 e a l'é mòrt a Canterbury ai 12 d'agost dël 1964.
A l'era ël frel pi cit ëd Peter, scritor ëdcò chiel.
Fleming a l'avìa travajà 'me giornalista e a la borsa.

## Euvre
Ian Fleming a l'é l'autor ëd j'aventure ëd James Bond.
* *Casino Royale* (1953)
* *Live and let Die* (1954)
* *Moonraker* (1955)
* *Diamonds are Forever* (1956)
* *From Russia with Love* (1957)
* *Doctor No* (1958)
* *Goldfinger* (1959)
* *For your Eyes Only* (1960)
* *Thunderball* (1961)
* *The Spy who Loved Me* (1962)
* *On Her Majesty's Secret Service* (1963)
* *You Only Live Twice* (1964)
* *The Man with the Golden Gun* (1965)
* *Octopussy and The Living Daylights* (1966)

Fleming, Ian
Fleming, Ian
Fleming, Ian
Altavilla Milicia

**Altavilla Milicia** a l'é un comun dla Sicilia ëd 6.830 abitant , an provincia ëd Palerm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Camarda (dal 16/06/2008).

## Anliure esterne

*  Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Altavilla Silentina

**Altavilla Silentina** a l'é un comun dla Campania ëd 6.724 abitant, an provincia ëd Salern.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Di Feo (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Salern
Agricantus

**Agricantus** a l'é na  banda ëd mùsich sicilian ëd Palerm.

## Stòria dla banda

La banda a l'é stàita fondà a Palerm dël 1979 dapress a n'idèja ëd Tonj Acquaviva, Mario Crispi e Mario Rivera.  Da giovo ij component ëd la banda a fasìo mùsica da compagnament për poesìe ëd poeta e ëd sindicà dla Sicilia dl'Eut-sent, coma Vito Mercadante. Na vira che la cantanta Rosie Wiederkehr a l'ha tacà a canté ansema a lor, a son trovasse ëd avej un bon sucess ant l'Italia e ant l'Euròpa con l'àlbom *Tuareg*.

## Premi

Dël 1996 a l'han vagnà ël premi Tenco.

Dël 1997 a l'han vagnà ël premi PIM (Premi Italian ëd la Mùsica, an lenga italian-a: *Premio Italiano della Musica*)

## Component dla banda

*Tonj Acquaviva
*Rosie Wiederkehr
*Mario Crispi
*Michele Frontino
*Paola Caridi
*Lutte Berg

## Mùsica

**Gnanzú* - 1993. Le canson an lenga sicilian-a a son: *Spunta lu suli*, *Cialoma*, *Li frà diavuli*, *Amara urca*, *Su ballu*, *Ninna Nanna*, e *Picurareddu*
**Viaggiari* - 1995. Le canson an lenga sicilian-a a son: *Anninnia* e *Li vuci di l'omini*
**Tuareg* - 1996. Le canson an lenga sicilian-a a son: *Ummiri*, *Com'u ventu*, *Carizzi r'amuri*, *Disiu*, *Caruvana 'i sali*, e *U coni coni*
**Kaleidos* - 1996. Le canson an lenga sicilian-a a son: *Li vuci di l'omini*, e *Carizzi r'amuri*
**Hale Bopp* - 1997. Le canson an lenga sicilian-a a son: *Com'u ventu*, *Carizzi r'amuri*, *Disiu*, *Ciumara*, e *Occhi chi nascinu*
**Best of Agricantus* - 1999. Le canson an lenga sicilian-a a son: *Pinseri*, *Jusu e susu* e *Ciavula*
**Faiddi* - 1999. Le canson an lenga sicilian-a a son: *Li vuci di l'omini*, *Occhi chi nascinu* e *Carizzi r'amuri*
**Ethnosphere* - 2001. Le canson an lenga sicilian-a a son: *Pinseri*, *Jusu e susu* e *Ciavula*
**Calura* - 2002. Le canson an lenga sicilian-a a son: *Jusu e Susu*, *Pinseri*, *Ciavula* e *Spiranza*
**Habibi* - 2005. Le canson an lenga sicilian-a a son: *Ciavula*, *Occhi chi nascinu*, *Mari niuru*, *Su Dilluru* e *Li vuci di l'omini*
*"Luna Khina" — 2007. Le canson an sicilian a son: *Nichi*, *Imaku*, *Talia*, *Luna a mmari*, *Nenti cchiù*

## Anliure esterne
*Sit ëd la banda an italian
http://www.myspace.com/agricantusofficialmyspace official myspace]

Categorìa:Mùsica sicilian-a
Categorìa:Mùsica tradissional
José Pedroni

Poeta argentin.
**José Bartolomé Pedroni Fantino** a nass ël 21 dë stèmber 1899 ant la sità ëd Gàlvez, provincia ëd Santa Fe, an Argentin-a, da Gaspar Pedroni e Felisa Fantino.
Tutun a passa scasi tuta soa vita an Esperanza, sempe ant la midema provincia, andoa a scriv la pì part ëd soa euvra poètica.
As marìa con Elena Chautemps dël 1920, ël 26 ëd mars. A l’han avù quatr fieuj. Soa ùnica fija, Ana María Pedroni, a l’é scritris ‘dcò chila e a sta an Guatemala.
A meuir ant la sità ëd Mar del Plata, ant la provincia ëd Buenos Aires, ël 4 ëd fërvé 1968.

## Esperanza, colònia d’imigrant europengh
Esperanza, soa sità, a l’é na colònia d’imigrant ësvìsser, alman, fransèis, belga e lussemborghèis, fondà l’8 dë stémber 1856.
Dzora la colonisassion e sò protagonista ël poeta a scriv "Monsieur Jaquín", publicà dël 1956, an ocasion dël sentenari dla fondassion ëd la sità d’Esperanza.

## Euvra poética
Soe prime poesìe a seurto dël 1920 e antrames soa bondosa creassion a venta armarché:
* *La gota de agua* (1923)
* *Gracia plena* (1925)
* *Poemas y palabras* (1935)
* *Diez Mujeres* (1937)
* *El pan nuestro* (1941) 
* *Nueve cantos* (1944)
* *El árbol sacudido*' (Antologìa) (1953) 
* *Monsieur Jaquin* (1956)
* *Cantos al hombre* e *Canto a Cuba* (1960) 
* *La hoja voladora* (1961) 
* *El nivel y su lágrima* (1963)

Pedroni, José
Luigi Barzini (fieul)

Giornalista.
**Luigi Barzini** a l'era nassù a Milan ai 21 dë dzèmber dël 1908 e a l'é mòrt a Roma ai 30 ëd mars dël 1984.
A l'ha travajà për ël Corriere della Sera e La Stampa.
So pare, ch'a l'avìa l'istess nòm, a l'é stàit ëdcò un famos giornalista.

Barzini, Luigifieul
Orvieto

**Orvieto** a l'é un comun ëd l'Umbria ëd 21.032 abitant , an provincia ëd Terni.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Antonio Concina (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Orvieto a l'é gemelà con:
*  Aiken, Stat Unì d'América
*  Avignon, Fransa
*  Betlem, Palestin-a
*  Givors, Fransa
*  Kerċem, Malta
*  Maebashi, Giapon 
*  Seinäjoki, Finlandia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Terni
San Venanzo

**San Venanzo** a l'é un comun ëd l'Umbria ëd 2.348 abitant, an provincia ëd Terni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesca Valentini (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Sanvenanzo
Luigi Barzini

***Luigi Barzini*** a l'é 'l nòm ëd doi famos giornalista italian:

* **[[Luigi Barzini (pare)|Luigi Barzini, pare]]** (1874-1947)

* **[[Luigi Barzini (fieul)|Luigi Barzini, fieul]]** (1908-1984)
Teorema ëd compatëssa

Ël **teorema ëd compatëssa** a fortiss che si minca sot-ansem finì ëd n'ansem T d'enonsià a l'ha 'n model, antlora ëdcò T a l'ha un model.

Ës teorema a l'é stàit dimostrà për la prima vira da Kurt Gödel dël 1930 për lengage al pì numerabij.
Dël 1936, Anatolij Malcev a l'ha spantialo al cas ëd T ansem d'enonsià ant un lengage pì che numeràbil.

## N'esempi d'aplicassion
Ël teorema ëd compatëssa a l'ha vàire aplicassion ant l'àlgebra.
N'esempi a l'é cost-sì: si φ a l'é n'enonsià ver an tuti ij camp ëd caraterìstica zero, antlora a-i é un nùmer natural n tal che φ a l'é ver an tuti ij camp ëd caraterìstica p>n.

*Dimostrassion*. Ch'as consìdera l'ansem T d'enonsià ch'a consist ant j'assiòma pr'ij camp, l'enonsià  \neg \varphi  e l'ansem infinì d'enonsià
:1+1 \neq 0, 1+1+1 \neq 0, 1+1+1+1 \neq 0, \ldots 
Për l'ipòtesi, T a l'ha gnun model, donca a-i é 'n sot-ansem finì ëd T ch'a l'ha gnun model e da sòn a-i riva la conclusion.

Teorema ed compatëssa
Trequanda

**Trequanda** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 1.390 abitant , an provincia ëd Sien-a.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Franca Muzzi (dal 30/05/2006).

## Sità gemelà
Trequanda a l'é gemelà con:
*  Poggio San Marcello, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sien-a
Teorema ëd Löwenheim-Skolem-Tarski

Ël **teorema ëd Löwenheim-Skolem-Tarski** a fortiss che si T a l'é n'ansem d'enonsià ch'a l'ha almanch un model infinì, antlora T a l'ha un model ëd minca cardinalità infinìa.

Categorìa:Lògica matemàtica
Gubbio

**Gubbio** a l'é un comun ëd l'Umbria ëd 32.674 abitant, an provincia ëd Perugia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Orfeo Goracci (dal 13/06/2006 -second mandà-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Perugia
Ramallah

**Ramallah** a l'é na sità dla Palestin-a.
A conta 25.500 abitant.

Ramallah a l'é la sede dl'Autorità Nassional Palestinèisa (ANP) ch'a l'é ël govern pròvisori dle stat palestinèis.

Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Palestin-a
Groenlandia

La **Groenlandia** (*Kalaallit Nunaat* -ch'a veul dì "pais ëd j'òm"- an groenlandèis; *Grønland* -ch'a veul dì "pais verd"- an danèis) a l'é un possediment dla Danimarca, tra l'Océan Atlàntich e l'Océan Àrtich, a nòrd-est dl'América Setentrional.
A l'ha na surfassa ëd 2.166.086 km2 e a l'é la pi grand'ìsola an sla Tèra.
A l'ha apopré 56.648 abitant (2007), dont la pì part a son d'inuit.
La capital a l'é Nuuk.

## Anté ch'as treuva

## Polìtica

La Groenlandia a l'é un teritòri autònom ëd la Danimarca
Dël 1985 ij Groenlandèis a l'han votà ëd fé pi nen part ëd l'Union Europenga.


Categorìa:Possediment dla Danimarca
Categorìa:Ìsole dl'América setentrional
Nuuk

**Nuuk** (ò **Godthåb** an danèis) a l’é la capital dla Groenlandia.
A l’é ëdcò la prima sità dla Groenlandia për popolassion, con 15.000 abitant (2007).

A resta an sla còsta sud-ossidental ëd l'ìsola, ch'a dà an sla strèita ëd Davis.
Sò pòrt ëd pësca a resta sempe polid da la giassa.

As agiss ëd la pì veja anstalassion danèisa an Groenlandia (1721).
Ant j'anviron as treuvo d'antiche reste norvegèise (*Vester-Bygd*).

## Sità gemelà
Nuuk a l'é gemelà con:
*  Ålborg, Danimarca
*  Copenàghen, Danimarca
*  Cuxhaven, Gërmania
*  Helsinki, Finlandia
*  Òslo, Norvegia
*  Reykjavík, Islanda
*  Stocòlma, Svessia
*  Tórshavn, Faròe
*  Vantaa, Finlandia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Groenlandia
Categorìa:Sità dl'América setentrional
Tuvalu

**Tuvalu** a l'é un pais dl'Osseania.
A l'é un arsipélagh ëd 9 cite ìsole ant l'Océan Passìfich. Jë stàt pi davzin a son Kiribati, Samoa e Figi.

A l'ha na surfassa ëd 26 km² e a conta anviron 11.900 abitant.
La capital a l'é Funafuti.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
J' *ìsole Ellice* a son ëstàite un possediment dël Regn Unì dal 1892 e, dal 1914, a l'han fàit part, con j' *ìsole Gilbert* (al di d'ancheuj *Kiribati*), ëd la colònia dj*'ìsole Gilbert e Ellice*.
Dël 1974 la colònia a l'é stàita torna dividùa e, dël 1978, j'ìsole Ellice a l'han otnù l'indipendensa con ël nòm ëd Tuvalu.

## Lenghe ofissiaj
Tuvalu a l'ha doi lenghe ofissiaj: ël tuvaluan e l'anglèis.

## Organisassion polìtica
Tuvalu a l'é un regn dël Commonwealth.
L'argin-a a l'é Carl III dël Regn Unì.
Ël prim ministr a l'é Feleti Teo (dal 2024).
Funafuti

**Funafuti** a l’é la capital ëd Tuvalu.

A l'é n'atòl formà da 33 cite ìsole e a conta apopré 4.500 abitant.

Categorìa:Sità dl'Osseania
Categorìa:Tuvalu
Kiribati

**Kiribati** a l'é un pais dl'Osseania.
A l'é formà da tre arsipélagh ant l'Océan Pacìfich a caval de l'equator, spatarà an pi che 3 milion ëd chilométer quadrà. 

A l'ha na surfassa ëd 726 km² e a conta anviron 105.000 abitant.
La capital a l'é Tarawa-Sud.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Le *isole Gilbert* a son stàite un possediment dël Regn Unì dal 1892 e, dal 1914,  a l'han fàit part, con le *ìsole Ellice* (al di d'ancheuj *[[Tuvalu]]*), ëd la colònia dlë *ìsole Gilbert e Ellice*.
Dël 1974 la colònia a l'é stàita torna divisa e, dël 1979, le ìsole Gilbert a l'han otnù l'indipendensa con ël nòm ëd Kiribati.

## Lenghe ofissiaj
Kiribati a l'ha doi lenghe ofissiaj: ël gilbertin (ò ikiribati) e l'anglèis.

## Organisassion polìtica
Kiribati (nòm ofissial: **Republic of Kiribati**) a l'é una repùblica.
Ël president a l'é Taneti Maamau (dal 2016).
Tarawa-Sud

**Tarawa-Sud** a l’é la capital ëd Kiribati.

As treuva ans l'atòl ëd Tarawa e a conta apopré 40.000 abitant.

Categorìa:Sità dl'Osseania
Categorìa:Kiribati
Samoa

**Samoa** (an samoan: *Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa*; an anglèis: *Independent State of Samoa*) a l'é un pais ëd l'Osseania, formà da la part ossidental ëd l'arsipélagh dle Samoa, a mesa stra an tra la Neuva Zelanda e le Hawaii.

La part oriental dël midem arsipélagh a l'é un possediment djë Stat Unì.

## Geografìa
Samoa a comprend le doe isole prinsipaj, Savai'i e Upolu, e quatr isolòt pi cit (an tra coj Manono e Apolima). A l'ha na surfassa total ëd 2.831 km² e na popolassion ëd anviron 215.000 abitant (2023). La capital a l'é Apia, situà an sl'ìsola d'Upolu. Ël teritòri a l'é 'd nàtura vulcànica, con montagne àute, foreste tropicale e bariere coralin-e. Ël clima a l'é tropical ùmid, con na stason ëd pieuve da novèmber a avril.

## Anté ch'as treuva

## Stòria moderna
L'arsipélagh a l'é stàit spartì dël 1899 antra la Gërmania (che a l'ha pijà la part ossidental) e jë Stat Unì (che a l'han tenù la part oriental). Dël 1914, a l’ancamin ëd la Prima Guèra Mondial, la Neuva Zelanda a l'ha ocupà la Samoa alman-a. Dal 1920 al 1962, a l'ha aministrala sota un mandà dla Sossietà dle Nassion e peui dl'ONU. Samoa a l'ha otnù l'indipendensa ël 1m ëd gené dël 1962, con ël nòm ëd *Samoa Ossidentaj*. Dël 1997 a l'ha cambia 'l nòm ufissial an *Samoa*.

## Organisassion polìtica
Samoa a l'é na repùblica parlamentar. Ël Cap dlë Stat (an samoan *O le Ao o le Malo*) a l'é elegiù dal Fono (ël parlament) për un mandà 'd sinch agn. Dal 2017, ël cap dlë stat a l'é Tuimalealiifano Va'aletoa Sualauvi II. Ël Prim Ministr, cap dël govern, a l'é Naomi Mata'afa (dal 2021), la prima fomna a covrì cost ròl ant la stòria dël pais. Ël sistema legal a mës-cio element dla tradission samoan-a (ël *fa'amatai*) e dël dirit anglèis.

## Economìa
L’economìa a dipend an gran part da l'agricoltura (copra, cacao, banane), dal setor pùblich e da le rimesse dj'emigrà (sovens an Neuva Zelanda, Australia e Stat Unì). Ël turism a l'é 'n setor an chërsùa. La moneda local a l'é ël Tala samoan (WST).

## Coltura
La lenga ofissial a l'é ël samoan, ansema a l'anglèis. La società a l'é organisà an famije estèise (*aiga*) e a base 'd relassion comunitarie fòrte. La religion prinsipal a l'é 'l cristianésim (sovens protestant). La tradission dël tatuagi (*pe'a* për j'òm, *malu* për le fomne) a l'é motobin amportanta.

## Spòrt
Lë spòrt nassional a l'é 'l rugby. La squadra nassional (stranomà *[[Manu Samoa]]*) a l'ha partecipà a tuti ij Campionà dël Mond dal 1991 e a l'é stàita sempe an tra le pi fòrte al mond. Ël cricket e l'atlética a son àutri spòrt praticà.
Apia

**Apia** a l’é la capital ëd Samoa.

As treuva an sla còsta setentrional ëd l'ìsola d'Upolu.
A conta apopré 40.000 abitant.

Categorìa:Sità dl'Osseania
Categorìa:Samoa
Porto Torres

**Porto Torres** (*Pòlthu Tòrra* ant ël dialet local; *Pòrtu Tòrres* an sard) a l'é na sità dla Sardëgna ëd 22.048 abitant, an provincia ëd Sàssari.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luciano Mura (dal 24/05/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Portotorres
Orgosolo

**Orgosolo** (*Orgòsolo* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 4.538 abitant, an provincia ëd Nùoro.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Meloni (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Nùoro
Birori

**Birori** a l'é un comun dla Sardëgna ëd 567 abitant , an provincia ëd Nùoro.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Romano Benevole (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Nùoro
Bari Sardo

**Bari Sardo** (*Barì* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 3.871 abitant, ant la provincia dl'Oliastra.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pietro Paolo Casu (dal 29/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dl'Oliastra
Bari (omònim)

***Bari*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Bari]]**, capleugh ëd provincia dla Pulia

* **[[Bari Sardo]]**, comun an provincia dl'Oliastra
Allai

**Allai** (*Àllai* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 382 abitant , an provincia d'Oristan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Enzo Tonino Saba (dal 10/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Oristan
Arborea

**Arborea** a l'é un comun dla Sardëgna dë 3.974 abitant , an provincia d'Oristan.

## Stòria
Arborea a l'é stàita fondà ant j'agn '20 del sècol ch'a fa XX quand a l'é stàita bonificà la paluda ëd Sassu.
A l'é stàita inaugurà dël 1928 con ël nòm ëd *Villaggio Mussolini* e, dël 1930, a l'é diventà un comun con ël nòm ëd *Mussolinia di Sardegna*.
Dël 1943 sò nòm a l'é stàit tramudà a *Arborea*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Costella (dal 10/05/2005).

## Sità gemelà
Arborea a l'é gemelà con:
*  Mortegliano, Italia
*  Sermoneta, Italia
*  Zevio, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Oristan
Agaricus subrufescens

## Un prataieul: l'Agaricus subrufescens
### Descrission
L’**_Agaricus subrufescens_** a l'é un fonz basidiomicet dla famija dle Agaricaceae, motobin apressià tant për sò valor alimentar che për soe propietà medicinaj .

Ël capel a l'é gròss 5-15 cm (a peul rivé fin a 25 cm), da giovo a l'é emisférich, peui a dventa bombà fin-a a distèis. La surfassa a l'é seulia e quatà da cite scaje fibrose, ëd color ch'a va dal bianch al gris, al brun rossastr, e a ven giàuna con l'idròssid ëd potassi (KOH) .

Le lamele a son lìbere (tacà nen a la gamba), s-ciasse e motobin strèite. Da giovo a son bianche, peui a ven-o reusa e a la fin brun nèire për le spore . La sporà a l'é brun cicolata .

La gamba a l'é àuta 6-15 cm e larga 1-4 cm, silìndrica, dle vire un pòch gonfia a la base, con un **anel** bin dësvlupà e dobi ch'a resta pendent. La surfassa sota l'anel a l'é cotonosa o scajosa. La carn a l'é bianca e a cambia nen ëd color cand a ven tajà. L'odor e 'l savor a son fòrt e caraterìstich, ch'a arcòrdo le **màndole** (da sì ël nòm) e le nos vërde, për la presensa 'd benzaldeid e d'àutri compòst aromàtich . Le spore a son elìtiche, gròsse 5,5-7 × 4-5 µm .

### Ambient
A l'é un fonz **saprofit**, ch'a chërs an dzora a la pauta 'd feuje, ant ij teren rich, soens al bòrd dij bòsch, ant ij parch e ij giardin . A peul formé 'd bocc o chërse da sol. A l'é na specie ràira, ma a l'é stàita trovà an América dël Nòrd (andova a l'é stàita descrivùa për la prima vira), an Brasil, an Euròpa (Fransa, Italia, Pais Bass), an Asia (Giapon, Taiwan) e an Australia . A frutìfica dzortut d'istà e d'otonn.

### Comestibilità

A l'é considerà un **bon comestìbil** . A l'ha un savor doss e l'odor caraterìstich ëd màndola. A venta però sté atent përchè a peul esse confondù con d'àutre specie dël géner *Agaricus* ch'a son nen comestìbij. A l'é 'dcò conossùa për soe propietà medicinaj, ch'a son ëstudià dzortut për j'efet antitumoraj e imunomodulant . An chèiche përson-e sensìbij, a peul causé d'alergìe o problema al fìdich .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Agaricus subrufescens** Peck

Categorìa:Agaricus
Vilariño, Agolada

**Santa María** ëd **Vilariño** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) d'Agolada. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 161 abitant (82 fomne e 79 òm), distribuì an 5 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi d'Agolada
As Trabancas, Agolada

**Santa María** dle **Trabancas** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) d'Agolada. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 151 abitant (80 fomne e 71 òm), distribuì an 7 grup ëd popolassion.

Trabancas
O Sexo, Agolada

**Santiago** dël **Sexo** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) d'Agolada. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 63 abitant (30 fomne e 33 òm), distribuì an 3 grup ëd popolassion.

Sexo
Baratili San Pietro

**Baratili San Pietro** (*Boàtiri* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 1.310 abitant , an provincia d'Oristan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Renzo Murru (dal 28/05/2002 -second mandà: 2007-).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Oristan
Monti

**Monti** (*Monte* an sard, *Mònti* an galurèis) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 2.485 abitant , an provincia d'Òlbia-Tempio.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Maria Raspitzu (dal 10/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Òlbia-Tempio
Monti (omònim)

* **[[Augusto Monti]]**, scritor (1881-1966)

* **[[Vincenzo Monti]]**, scritor e poeta (1754-1828)

* **[[Monti]]**, comun ant la provincia d'Òlbia-Tempio
Quartu Sant'Elena

**Quartu Sant'Elena** (*Cuartu Sant'Aleni* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna dë 70.599 abitant an provincia ëd Càliari.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gigi Ruggeri (dal 10/05/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Quartusantelena
Mores

**Mores** a l'é un comun dla Sardëgna ëd 2.025 abitant, an provincia ëd Sàssari.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pasquino Porcu (dal 30/05/2006).

## Sità gemelà
Mores a l'é gemelà con:
*  Santa Giulietta, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sàssari
Jean-Baptiste de Tillier

Stòrich dla Val d'Osta, **Jean-Baptiste de Tillier** a l'era nassù dël 1678 e a l'é mòrt a Osta j'11 ëd mars dël 1744.

Soa euvra poderosa a l'é stàita elaborà ant un clima polìtich tormentà da la contraposission viaman pì fòrta antra 'l podèj sentral ëd Turin e le tendense particolariste valdostan-e.
Për l'arzigh ch'a cissèisso lë spìrit d'indipendensa, ij sò scrit a son ëstàit sequestrà da lë stat e vietà për vàire temp.

## Euvre prinsipaj
* *Historique de la Vallée d'Aoste*
* *Chronologies*
* *Nobiliaire du Duché d'Aoste*

## A pòrto sò nòm
*Ca dë studi Jean-Baptiste de Tillier

Tillier, Jean-Baptiste de
Tillier, Jean-Baptiste de
Félix Orsières

Stòrich dla Val d'Osta.
Ël canònich **Félix Orsières** a l'era nassù a Chambave j'8 ëd gené dël 1803 e a l'é mòrt a Turin ai 30 ëd mars dël 1870.
Soa euvra, d'àutra part assè limità, a marca torna l'ancamin dj'arserche stòriche an Val d'Osta, apress ël perìod dë stagnassion coltural dla rivolussion fransèisa.

## Euvre prinsipaj
* *Historique du pays d'Aoste* (1839)

Orsieres, Félix
Jean-Antoine Gal

Nassù dël 1795 e mòrt dël 1867, ël prior **Jean-Antoine Gal** dël 1855 a l'é stàit un dj'anteletuaj fondador ëd l'Academia ëd Sant Anselm a Osta.

Gal, Jean-Antoine
Joseph-Auguste Duc

Stòrich dla Val d'Osta.
**Joseph-Auguste Duc** a l'era nassù a Châtillon ai 18 ëd fërvé dël 1835 e a l'é mòrt a Osta ai 13 dë dzèmber dël 1922.
A l'é stàit vësco d'Osta dal 1872 al 1902.

## Euvre prinsipaj
* *Histoire de l'Église d'Aoste*

Duc, Joseph-Auguste
Pierre-Étienne Duc

Stòrich dla Val d'Osta.
Ël canònich **Pierre-Étienne Duc** a l'era nassù dël 1827 e a l'é mòrt dël 1914.
A l'é autor ëd vàire monografìe parochiaj.

Duc, Pierre-Étienne
François-Gabriel Frutaz

Stòrich dla Val d'Osta.
**François-Gabriel Frutaz** a l'era nassù dël 1859 e a l'é mòrt dël 1922.
As devo a chiel vàire edission ëd sorgiss documentarie.

Frutaz, François-Gabriel
Amé Gorret

Scritor an lenga fransèisa, stranomà l**Ors dla montagna''.<br>
L'[[abà]] **Amé Gorret*' a l'era nassù a [[Valtournenche]] ai 25 d'otóber dël 1836 e a l'é mòrt a [[Saint-Pierre]] ai 4 ëd novèmber dël 1907.
A l'é stàit për vintun agn resior ëd Saint-Jacques.

Scritor eclétich e original, soe euvre a arpresento ël cò dla literatura alpin-a valdostan-a.

==Euvre prinsipaj==
* *Guide de la Vallée d'Aoste* (1877, an colaborassion con [[Claude-Nicolas Bich]])
* *Victor Emmanuel sur les Alpes'' (1878)

Gorret, Amé
Gorret, Amé
Léon-Marius Manzetti

Poeta e scritor an lenga fransèisa.
**Léon-Marius Manzetti** a l'era nassù dël 1903 e a l'é mòrt dël 1936.
Sò travaj a l'ha coatà tuti ij géner literari.

## Euvre prinsipaj
**Première moisson* (1923);
**L'âme ensoleillée* (1931).

Manzetti, Léon-Marius
Manzetti, Léon-Marius
Manzetti, Léon-Marius
Eugénie Martinet

Poetëssa ant ël franch-provensal ëd la Val d'Osta.
**Eugénie Martinet** a l'era nassùa a Osta ai 2 ëd novèmber dël 1896 e a l'é mòrt-ie ai 23 ëd gené dël 1983.
A frequentava a Milan jë scritor Saba, Montale, Vittorini e Gadda.

Martinet, Eugénie
Martinet, Eugénie
Umberto Saba

Scritor e poeta italian.
**Umberto Saba** (pseudònim d' **Umberto Poli**) a l'era nassù a Triest ël 9 ëd mars dël 1883 e a l'é mòrt a Gorissia ël 5 d'agost dël 1957.

## Euvre prinsipaj
* *Poesie* (1911)
* *Coi miei occhi (il mio secondo libro di versi)* (1912)
* *La serena disperazione* (1920)
* *L'amorosa spina* (1921)
* *Il canzoniere (1900-1920)* (1921)
* *Figure e canti* (1926)
* *L'Uomo* (1926)
* *Preludio e fughe* (1928)
* *Tre poesie alla mia balia* (1929)
* *Ammonizione ed altre poesie* (1932)
* *Tre composizioni* (1933)
* *Ultime cose* (1944)
* *Il Canzoniere (1900-1945)* (1945)
* *Mediterranee* (1946)
* *Il Canzoniere (1900-1947)* (1948)
* *Uccelli* (1950)
* *Il Canzoniere (1900-1954)* (1957)

Saba, Umberto
Saba, Umberto
Saba, Umberto
Carlo Emilio Gadda

Scritor italian.
**Carlo Emilio Gadda** a l'era nassù a Milan ai 14 ëd novèmber dël 1893 e a l'é mòrt a Roma ai 21 ëd magg dël 1973.

## Euvre prinsipaj
* *La madonna dei filosofi* (1931) 
* *Il castello di Udine* (1934)
* *L' Adalgisa* (1944)
* *Quer pasticciaccio brutto de via Merulana* (1957) 
* *La cognizione del dolore* (1963) 
* *Eros e Priapo* (1967)

Gadda, Carlo Emilio
Gadda, Carlo Emilio
Jean-Joconde Stevenin

**Jean-Joconde Stevenin** a l'era nassù a Gaby ant ël fërvé dël 1865 e a l'é mòrt dël 1956.
A l'era un canònich ëd la colegià 'd Sant Ors a Osta.
A l'era angagiasse ant la polìtica për sosten-e l'autonomìa valdostan-a.

Stevenin, Jean-Joconde
Aimé-Pierre Frutaz

Stòrich dla Val d'Osta.
**Aimé-Pierre Frutaz** a l'era nassù a Torgnon dël 29 d'òst 1907 e a l'é mòrt a Roma dël 8 novèmber 1980.

## Euvre prinsipaj
**Fonti per la storia della Valle d'Aosta* (Roma, 1966)

Frutaz, Aimé-Pierre
André Zanotto

Stòrich dla Val d'Osta.
**André Zanotto** a l'era nassù a Losana dël 1933 e a l'é mòrt dël 1995.

## Euvre prinsipaj
**Histoire de la Vallée d'Aoste* (1968)

Zanotto, André
Auguste Argentier

**Auguste Argentier** a l'era nassù dël 1830 e a l'é mòrt dël 1874.
A l'era médich e ai 5 ëd giugn 1859 a l'ha fàit seurte l'Album des grandes Alpes, prim giornal valdostan ëd torism e alpinism, ch'a l'ha durà mach ëd col'istà.

## Euvre prinsipaj
**Guide pratique aux bains de Pré-St-Didier en Vallée d'Aoste* (1857);
**Courmayeur et Pré-St-Didier* (1864).

Argentier, Auguste
Argentier, Auguste
César Grappein

Ël médich **César Emmanuel Grappein** a l'era nassù a Cogne ai 22 d'avril dël 1772 e ambelelà a l'é mòrt ai 9 d'avril dël 1855.
A l'é stàit sìndich ëd Cogne e a l'é angagiasse ant la gestion dle min-e locaj.

Grappein, César
Laurent Cerise

Ël médich valdostan **Laurent Cerise** a l'era nassù a Osta ai 20 ëd fërvé dël 1807 e a l'é mòrt a Paris dël 1869.
A l'avìa tramudà a Paris, anté ch'a l'é vnù un neuròlogh arnomà

Cerise, Laurent
Georges Carrel

**Georges Carrel** a l'era nassù a Châtillon ai 21 ëd novèmber dël 1800 e a l'é mòrt a Osta ai 23 ëd magg dël 1870.
A l'é stàit prior ëd Sant Ors a Aosta.
Espert ëd botànica, geologìa, astronomìa e fìsica, a l'ha fondà ël prim osservatori meteorològich d'Osta.
A l'ha partissipà a la fondassion ëd l'Academia 'd Sant Anselm e, dël 1858, con Édouard Bérard, a l'ha creà la Sossietà dla flòra valdostan-a.
Passionà ëd montagna, a l'ha sostnù ël dësvlup ëd l'alpinism an Val d'Osta, an compagnand ëd përson-a vàire viagiator an soe escursion.
Dël 1866 a l'ha creà la session local dla Sossietà Alpin-a.

Carrel, Georges
Joseph-Marie Henry

Stòrich dla Val d'Osta, alpinista, scritor, botànich.
L'abà **Joseph-Marie Henry** a l'era nassù a Corméyeui ai 10 ëd mars dël 1870 e a l'é mòrt a Vapeleunna dël 1947.
Ansema a Pierre Chanoux, dël 1897 a l'ha fondà ël giardin alpin Chanousia.
A l'ha ëdcò creà un giardin al Pian Gorret ëd Corméyeui e a l'é stàit pressident ëd la Sossietà dla Flòra ant la prima mità dël sécol ch'a fa XX.

## Euvre prinsipaj
**Valpelline et sa vallée* (1913)
**Histoire populaire, religieuse et civile de la Vallée d'Aoste* (1929)

Henry, Joseph-Marie
Henry, Joseph-Marie
Pierre Chanoux

**Pierre Chanoux** a l'era nassù a Champorcher ai 3 d'avril dël 1828 e a l'é mòrt al Cit San Bernard ai 10 ëd fërvé dël 1909.
A l'é stàit resior ëd l'ospissi dël Cit San Bernard.
A l'era alpinista, botànich, meteoròlogh e dël 1897, ansema a Joseph-Marie Henry, a l'ha fondà ël giardin alpin Chanousia.

Chanoux, Pierre
Chanoux, Pierre
Chanoux, Pierre
Pierre-Louis Vescoz

Stòrich, archeòlogh e geògraf.
Ël canònich **Pierre-Louis Vescoz** a l'era nassù a Verrayes ai 22 ëd novèmber dël 1840 e a l'é mòrt a Osta dël 1925.
Dël 1870 a l'ha publicà la prima *Géographie du pays d'Aoste* e a l'ha realisà d'amportante machëtte dël teritòri valdostan.

Vescoz, Pierre-Louis
Vescoz, Pierre-Louis
Louis-Napoléon Bich

**Louis-Napoléon Bich** a l'era n'agrònom, nassù dël 1845, mòrt dël 1909.
Tanme pressident dël Comice agricole për na vinten-a d'agn, a l'ha contribuì a la divulgassion sientìfica e técnica antra ij paisan dla Val d'Osta, an possand parèj ël dësvlup econòmich ëd la region.

Bich, Louis-Napoléon
Umberto Monterin

Geòlogh, meteoròlogh e geògraf.
**Umberto Monterin** a l'era nassù a Gressoney-La-Trinité ai 20 dë dzèmber dël 1887 e a l'é mòrt-ie ai 4 ëd gené dël 1940.
A l'é stàit diretor dj'osservatòri dël Mont Reusa.
Bon alpinista, a l'ha aprofondì lë studi dij giassé dla Val d'Osta.
A l'ha organisà na spedission ant ël Sahara ch'a l'ha contribuì a l'anàlisi dle variassion climàtiche, ch'a l'é a l'adoss ëd la climatologìa stòrica.
Monterin a colaborava al Bulletin de la Flore.

Monterin, Umberto
Barrea

**Barrea** a l'é un comun dl'Abruss ëd 769 abitant, an provincia dl'Àquila.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Scarnecchia (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia dl'Àquila
Berchidda

**Berchidda** (*Belchidda* an sard, *Bilchidda* an galurèis) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 2.980 abitant , an provincia d'Òlbia-Tempio.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sebastiano Sannitu (dal 10/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Òlbia-Tempio
Imola

**Imola** (*Jômla* an romagneul) a l'é un comun dl'Emilia-Romagna ëd 67.579 abitant , an provincia ëd Bològna.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Daniele Manca (dal 15/04/2008).

## Sità gemelà

Imola a l'é gemelà con:
*  Colchester, Regn Unì
*  Gennevilliers, Fransa
*  Pula, Croassia
*  Weinheim, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bològna
San Mango Piemonte

**San Mango Piemonte** a l'é un comun dla Campania ëd 2.662 abitant , an provincia ëd Salern.

## Nòm
Ël nòm a deriva dal latin *Terra Sancti Magni Pedemontis* (*Tera ëd San Magn a ij pè dël mont*.
Fin al 1862 ël comun as ciamava mach *San Mango*; peui a l'han giunta-ie *Piemonte*.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Alessandro Rizzo (dal 15/04/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sanmangopiemonte
Giuseppe Capra

Geògraf, etnògraf e esplorator.
L'abà **Giuseppe Capra** a l'era nassù a Pont-Saint-Martin dël 1873 e a l'é mòrt-ie dël 1952.

Capra, Giuseppe
Baronissi

**Baronissi** a l'é un comun dla Campania ëd 16.425 abitant, an provincia ëd Salern.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Moscatiello (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà

Baronissi a l'é gemelà con:
*  Portes-lès-Valence, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Salern
Jules Brocherel

Fotògraf e giornalista.
**Jules Brocherel** a l'era nassù a Courmayeur ai 24 ëd novèmber dël 1871 e a l'é mòrt a Osta dël 1954.
Ij sò anteresse a tocavo l'alpinism, l'etnografìa, la botànica, la mineralogìa, la climatologìa.
A l'é angagiasse a la promossion dl'imàgin torìstica dla Val d'Osta.
Dël 1919 a l'ha fondà l'arvista Augusta Praetoria, ch'a l'ha dirigiù findi ch'a l'ha sarà dël 1953.

Brocherel, Jules
Brocherel, Jules
Altidona

**Altidona** a l'é un comun dle Marche ëd 3.070 abitant , an provincia ëd Ferm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Graziano Pagliarini (dal 15/04/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Ferm
Fratta Polesine

**Fratta Polesine** a l'é un comun dël Véneto ëd 2.763 abitant, an provincia ëd Rovigh.

## Përsonalità
* Giacomo Matteotti, deputà sossialista, masà da ij fassist, nassù a Fratta Polesine dël 1885.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Riccardo Resini (dal 29/05/2007 -second mandà-).

## Sità gemelà
Fratta Polesine a l'é gemelà con:
*  Conversano, Italia
*  Recanati, Italia
*  Trecenta, Italia
*  Tulcea, Romanìa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Rovigh
Taròch

Ij **Taròch** a son dle carte da gieugh, le pì tradissionaj ëd la coltura piemontèisa e ëd sigura le pì antiche. La carta sìngola dël gieugh ëd taròch piemontèis as ciama *brema*.

## Ël gieugh
Ël gieugh (o mass) dovrà an Piemont a l'ha j'arcan minor partagià an quatr ësmerse, dné, cope, spa e baston, coma le carte da gieugh a l'italian-a, ma a deuvra figure dj'arcan magior che a jë smijo dzortut a cole dij Taròch ëd Marsèja.
Le quatr ësmerse d'arcan minor a l'han 14 breme a pr'un-a, da ass (ò aso) a des (le lëcce), e peui Valèt, Caval, Dama e Rè. Ansema a coste a-i son le breme dj'arcan magior (ij taròch), che a van dal 0 al 21:
*0: Ël fòl
*1: Ël bagat
*2: La papëssa
*3: L'imperatris
*4: L'imperator
*5: Ël papa
*6: L'amor
*7: La caròssa
*8: La giustissia
*9: L'armita
*10: La fortun-a
*11: La fòrsa
*12: Ël pendù
*13: La mòrt
*14: La temperansa
*15: Ël diao
*16: La ca
*17: Le stèile
*18: La lun-a
*19: Ël sol
*20: L'àngel
*21: Ël mond

Categorìa:Gieugh e dësmore
Bergantino

**Bergantino** (*Bergantin* an vénet) a l'é un comun dël Véneto ëd 2.631 abitant, an provincia ëd Rovigh.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Rizzati (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Rovigh
Canda

**Canda** a l'é un comun dël Véneto ëd 924 abitant, an provincia ëd Rovigh.

Ël pais a resta a 25 chilòmeter da Rovigh, a n'autëssa ëd 10 méter.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessandro Berta (da l' 8/06/2009).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Rovigh
Fiesso Umbertiano

**Fiesso Umbertiano** a l'é un comun dël Véneto ëd 4.297 abitant , an provincia ëd Rovigh.

## Nòm
Fin-a al 1867, ël comun as ciamava mach *Fiesso*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luigia Modonesi (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Rovigh
Occhiobello

**Occhiobello** a l'é un comun dël Véneto d' 11.296 abitant , an provincia ëd Rovigh.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Daniele Chiaroni (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà

Occhiobello a l'é gemelà con:
*  Mennecy, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Rovigh
Porto Tolle

**Porto Tolle** (*Porto Tołe* an vénet) a l'é un comun dël Véneto ëd 10.267 abitant, an provincia ëd Rovigh.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Silvano Finotti (dal 15/04/2008 -second mandà-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Portotolle
San Bellino

**San Bellino** (*San Bełin* an vénet) a l'é un comun dël Véneto ëd 1.196 abitant, an provincia ëd Rovigh.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Massimo Bordin (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Sanbellino
Carlos Pellegrini (sità)

**Carlos Pellegrini** a l’é na comun-a ëd 5.074 abitant dla provincia ëd Santa Fe, an Argentin-a. La sità a l’é stàita fondà dël 1888 da l'anglèis Agustin Johnston con ël nom "Colonia Los Algarrobos". 

## Conomìa
L'agricoltura a resta na vos amportanta ant la conomìa dla sità e dla region: prinsipalment soia, früment e melia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Horacio Alberto Adagio (dal 10/12/2013), òm polìtich d'orìgin piemontèise.

## Sità binele
Carlos Pellegrini a l'é binelà con:
*  San Second, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità argentin-e
Argenta

**Argenta** (*Arzénta* an dialet fërarèis) a l'é un comun dl'Emilia-Romagna ëd 22.459 abitant , an provincia ëd Fërara.

## Përsonalità
* Don Giovanni Minzoni, parco d'Argenta, massà da ij fassist an sla piassa dël pais ai 23 d'agost dël 1923

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Fiorentini (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Fërara
Bondeno

**Bondeno** (*Bundén* an dialet fërarèis)  a l'é un comun dl'Emilia-Romagna ëd 15.429 abitant , an provincia ëd Fërara.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alan Fabbri (dal 22/06/2009).

## Sità gemelà
Bondeno a l'é gemelà con:
*  Bihać, Bòsnia e Erzegòvina
*  Dillingen an der Donau, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Fërara
Cento

**Cento** (*Zänt* an emilian)  a l'é un comun dl'Emilia-Romagna ëd 34.263 abitant , an provincia ëd Fërara.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Flavio Tuzet (dal 19/06/2006).

## Sità gemelà
Cento a l'é gemelà con:
*  Székesfehérvár, Ungherìa
*  Vicente López, Argentin-a

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Fërara
Jolanda di Savoia

**Jolanda di Savoia** (*Iolànda* an dialet fërarèis) a l'é un comun dl'Emilia-Romagna ëd 3.176 abitant , an provincia ëd Fërara.

## Stòria
Ël comun a l'é stài fondà dël 1903 con ël nòm ëd *Le Venezie*, che dël 1911 a l'é stàit cangià an onor dla prinsipëssa Jolanda ëd Savòja.

## Geografìa
Ant la frassion *Contane* a-i é 'l pòst pi bass dl'Italia: 3,44 mèter sota 'l livel dël mar.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Elisa Trombin (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Jolanda di Savoia a l'é gemelà con:
*  Borovany, Repùblica Ceca

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Fërara
Anel ëd Banach

N**'anel ëd Banach** a l'é n'anel A dotà 'd na norma p:A \to \mathbb R_0^+ ch'a l'ha le proprietà sì-dapress:
#p(x)=0 \Leftrightarrow x=0_A;
#p(x+y) \leq p(x)+p(y);
#p(-x)=p(x);
#p(xy) \leq p(x)p(y);
#A a l'é complet për la distansa d(x,y)=p(x-y).

Categorìa:Àlgebra
Masi Torello

**Masi Torello** (*I Mas* an dialet fërarèis) a l'é un comun dl'Emilia-Romagna ëd 2.430 abitant , an provincia ëd Fërara.

## Stòria
Ël comun ëd Masi Torello a l'é stàit costituì ël 1m d'agost dël 1959, dëstacandse dal comun ëd Portomaggiore.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Manuela Cecilia Rescazzi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Fërara
Parch natural ëd Migliarino, San Rossore e Massaciuccoli

Ël **Parch natural ëd Migliarino, San Rossore e Massaciuccoli** a së spantia për 32 km arlongh dla còsta dël mar Tireni tra Viareggio e Livorn, .
A l'ha na surfassa d'apoprè 24.000 étar, ant ij comun ëd Viareggio, Massarosa, Vecchiano, San Giuliano Terme e Pisa.
A comprend ëdcò ël lagh ëd Massaciuccoli, la ex-tenùa pressidensial ëd San Rossore e le pinere dël Tombolo e 'd Migliarino.

## Anliure esterne
* Sit istitussional
* Sit d'informassion

Categorìa:Toscan-a
Migliarino (omònim)

* Migliarino, comun an provincia ëd Fërara

* Parch natural ëd Migliarino, San Rossore e Massaciuccoli, an Toscan-a
Mirabello

**Mirabello** a l'é na località dl'Emilia-Romagna ëd 3.480 abitant , an provincia ëd Fërara.

A l'é stait un comun autònom fin al 31/12/2016; dal 01/01/2017 a l'é unisse al comun ëd Sant'Agostino për formé ël neuv comun ëd Terre del Reno. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Angela Poltronieri (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Mirabello a l'é gemelà con:
*  Weyarn, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Frassion dla provincia ëd Fërara
Mirabello Sannitico

**Mirabello Sannitico** a l'é un comun dël Molise ëd 2.056 abitant , an provincia ëd Campobass.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luciano Di Biase (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Campobass
Mirabello (omònim)

**Mirabello** a l'é 'l nòm ëd tre comun italian:

* **[[Mirabello]]**, an provincia ëd Fërara

* **[[Mirabèl|Mirabello Monferrato (Mirabèl)]]**, an provincia ëd Lissandria

* **[[Mirabello Sannitico]]**, an provincia ëd Campobass
Reporters sans frontières

**Reporters sans frontières** a l'é n'organisassion ëd difèisa dij giornalista, creà dël 1985 da Robert Ménard ansema a Jean-Claude Guillebaud e Rony Brauman.

Ël segretari general dl'organisassion a l'é Jean-François Julliard.

Categorìa:Drit ëd l'òm
Vigarano Mainarda

**Vigarano Mainarda** (*Vigaràn* an dialet fërarèis) a l'é un comun dl'Emilia-Romagna dë 7.233 abitant , an provincia ëd Fërara.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Daniele Palombo (dal 30/05/2006 -second mandà-).

## Sità gemelà
Vigarano Mainarda a l'é gemelà con:
*  Caudebec-lès-Elbeuf, Fransa 
*  Salgótarján, Ungherìa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Fërara
Equassion ëd Navier-Stokes

J**'equassion ëd Navier-Stokes** a son d'equassion diferensiaj che, normalisà, a peulo esse scrivùe tanme
: \Delta w-w \cdot\nabla w- \nabla p= \frac{ \partial w}{ \partial t} 
: \nabla\cdot w=0.

Equassion ed Navier-Stokes
Bagno di Romagna

**Bagno di Romagna** (*Bagne ed Romagna* ant ël dialet local; *Bagn d’Rumàgna* an romagneul) a l'é un comun dl'Emilia-Romagna ëd 6.160 abitant , an provincia ëd Forlì-Cesen-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lorenzo Spignoli (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà

Bagno di Romagna a l'é gemelà con:
*  Moutiers, Fransa
*  Rapperswil, Svìssera

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Forlì-Cesen-a
Varano Borghi

**Varano Borghi** (*Varàn* an dialèt varesiòt) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 2.461 abitant , ant la provinsa ëd Varèis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Rosario Calcagno (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Varèis