Namibia

La **Namibia** (an anglèis: *Republic of Namibia*; an alman: *Republik Namibia*; an afrikaans: *Republiek van Namibië*) a l'é un pais dl'Àfrica meridional.

A confin-a con Sudàfrica, Botswana, Angòla e Zambia e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich.

La capital a l'é Windhoek.

A l'ha na surfassa ëd 824.292 km² e a conta anviron 3 milion d'abitant (2023). A l'é un dij pais pì sech e meno popolà dël mond.

## Geografìa
### Anté ch'as treuva

### Region fìsiche
Ël pais a peul esse dividù an tre region prinsipaj:
1. **Ël Desèrt dël Namib**: na strèita banda costera motobin sëcca, ch'a fà da 100 a 200 km ëd larghëssa. A l'ha le dun-e 'd saba pì àute dël mond (Sossusvlei).
2. **L'Àutopian Central**: andova a-i é la pì part dla popolassion e dl'atività agrìcola.
3. **Ël Desèrt dël Kalahari**: a l'òvest, na vasta arzerva natural con na vegetassion ëd savan-a.

Àutri element amportant:
* **Fium Orange** (sud): confin natural con ël Sudàfrica.
* **Fium Okavango** (nòrd): ch'a seurt ant ël delta dl'Okavango an Botswana.
* **Ël Caprivi Strip**: na strèita banda 'd tera a l'est, ch'a dà a la Namibia l'acess al fium Zambesi e a colega la region a Zambia e Botswana.

### Clima
Ël clima a l'é motobin **àrid** e **semidesèrtich**. La costa a l'é frèida e sëcca për via dla corent frèida dël Benguela. Le pieuve a son motobin ràire e iregolar. Le temperadure a peulo esse motobin àute ant l'intern (fin a 40 °C) e frèide ant la neuit.

## Flora e fauna
La Namibia a l'é arnomà për soa **biodiversità** e soe **politiche 'd conservassion** avansà. A l'ha 'l 15% 'd soa superfisse destinà a parch nassionaj e arzerve:
* **Etosha National Park**: un-a dle pì gròsse arzerve d'Africa, famosa për la salin-a d'Etosha.
* **Namib-Naukluft National Park**: ch'a comprend ël desèrt dël Namib.
* **Skeleton Coast**: na costa pericolosa ch'a l'ha vëddù 'd naufragi.

La fauna a comprend leon, elefant, rinoceront, girafe, e vàire specie d'antìlop.

## Stòria moderna
Le tère sùite dla Namibia a son ëstàite abità a parte daj temp pì vej dla Gent dël Boscon (San), dij Damara e dij Namaqua.

A parte dal sécol ch'a fa XIV a l'é anandiasse n'imigrassion ëd Bantu, aj temp dlë slarghesse dij Bantu.

Sta region a l'é nen ch'a sia stàita motobin esplorà da j'europengh anans dël sécol ch'a fa XIX, quand che la tèra a l'é passà a la Gërmania col nòm d**Àfrica Tedësca dël Sud-Òvest'' (''Deutsch-Südwestafrika''), gavà mach la [[Baja 'd Walvis]], ch'a restava sota contròl [[Regn Unì|britànich]].

=== Colònia alman-a e genocidi ===
Sota l'aministrassion alman-a (1884–1915), a l'é capitaje 'l **genocidi dj'Herero e Nama** (1904–1908), anté che dle dzèine 'd mila përson-e a son ëstàite massà dal general Lothar von Trota. Costa tragedia a l'é stàita arconossùa 'me 'l prim genocidi dël sécol ch'a fa XX.

=== Mandà sudafrican e lòta për l'indipendensa ===
La colònia a l'é stàita ocupà dal Sudàfrica dij temp dla [[Prima guèra mondial]] e aministrà an [[mandà (teritòri)|mandà]] dla [[Società dle Nassion]] fin a la fin dla [[Sconda guèra mondial]], quand che a l'é peui anetussla sensa gnun arconossiment antërnassional.

Dël 1966 l'[[Organisassion Popolar dl'Àfrica dël Sud-Òvest]] (SWAPO) a l'ha anandià na [[guerija]] col but ëd rivé a l'andipendensa, ma a l'é mach dël 1988 che 'l Sud Àfrica a l'ha peui decidù ëd finì soa aministrassion dla Namibia, conforma a 'n pian ëd passificassion dla region prontà da le [[Organisassion dle Nassion Unìe|Nassion Unìe]]. L'andipendensa a l'é rivà dël **21 ëd mars 1990** e la Baja 'd Walvis a l'é stàita unìa a la Namibia dël 1994.

== Organisassion polìtica ==
La Namibia (nòm ofissial: **Republic of Namibia**) a l'é na [[repùblica]] semipresidensial unitaria.
* **President**: cap dë stat e dël goern. Dal 2025: [[Netumbo Nandi-Ndaitwah]] (SWAPO).
* **Prim Ministr**: cap dl'esecutiv. Dal 2025: [[Elijah Ngurare]] (SWAPO).
* **Parlament**: bicameral – Assemblea Nassionaj (National Assembly, 104 mèmber) e Consèj Nassionaj (National Council, 42 mèmber).

Ël **SWAPO** a l'é 'l partì dominant dal 1990.

== Economìa ==
L'economìa dla Namibia a l'é basà dzortut an sle **materie prime**:
* **Mineraj**: diamant, urani, òr, arsénich, piomb, zinch.
* **Pësca**: sardine, ancioe, mërluss.
* **Agricoltura**: bestiam (bovin e crave), coltivassion limità për la mancansa d'eva.
* **Turism**: natura, safari, aventura.

A l'ha un **PIL pro-capite** relativament àut për la region, ma con **disugualiansa motobin àuta** (un dij coeficient ëd Gini pì elevà dël mond). La disocupassion a l'é àuta, dzortut tra ij giovo.

== Demografìa ==
La popolassion a l'é 'd 2,7 milion (2023). La densità a l'é motobin bassa: 3,2 për km².
* **Grup etnich**:
** Ovambo (50%)
** Kavango (9%)
** Herero (7%)
** Damara (7%)
** Nama (5%)
** Caprivian (4%)
** San (3%)
** Baster (2%)
** Tswana (0,5%)
** Bianch (6%, dzortut d'orìgin alman-a, afrikaans, anglèisa e portughèisa).
* **Chërsiment demogràfich**: 1,8% (stimà 2023).

== Lenghe ==
Dapress a l'andipendensa (1990), l'ùnica lenga ofissial a l'é l'[[lenga anglèisa|anglèis]]. Anans ëd l'andipendensa a-i ero l'[[lenga Afrikaans|afrikaans]] e l'[[lenga tedesca|alman]]. Comsëssìa, la prima lenga dël 50% dla popolassion a l'é l'[[lenga Oshiwambo|Oshiwambo]]; la sconda lenga a l'é l'afrikaans. Ël 32% dla popolassion europenga a parla l'alman, dëmentrè che l'anglèis a lo parla mach ël 7%. An total, a-i son **13 lenghe nassionaj** arconossùe (anglèis esclus).

== Educassion e salute ==
* **Alfabetisassion**: 81% (2018).
* **Speransa 'd vita**: 64 agn (2023).
* **Sfide**: àut tass d'HIV/AIDS (apopré 12% dj'adult), mancansa 'd medzin-a ant le zòne ruraj.

== Cultura ==
La coltura namibian-a a l'é na mës-cia 'd tradission african-e e anfluense alman-e e afrikaans.
* **Mùsica**: popolar african, gospel, e 'd band alman-e.
* **Artisanà**: perle 'd veuid, scultor 'd bòsch, tapissarìe.
* **Festività**: Dì dl'Indipendensa (21 mars), Dì dle Cassià (10 dë dzèmber).
* **Spòrt''': fótbal (la selession nassionaj a l'é "Brave Warriors"), rugby, crícket.

## Vëdde 'dcò
* Windhoek
* Desert dël Namib
* Etosha National Park
* Genocidi dj'Herero e Nama

## Arferiment bibliogràfich

* 
* 

## Ligam estern
* Govèrn dla Namibia – Sit ofissial
* Namibia Tourism Board