open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pietro Antonio Cataldi

Matemàtich.
**Pietro Antonio Cataldi** a l'era nà a Bològna ai 15 d'avril dël 1548 e ambelelà a l'é mòrt j'11 ëd fërvé dël 1626.

Dal 1583 al 1626 a l'é stàit letor ëd matemàtica a l'Università ëd Bològna.
A l'ha antroduvù e studià le frassion continuà, an dovrandje për l'estrassion dle rèis quadre.

## Euvre prinsipaj

* *Transformatione geometrica* (1611) 
* *Trattato del modo brevissimo di trovare la radice quadra delli numeri et regole da approssimarsi di continuo al vero nelle radici de' numeri non quadrati, con le cause & invenzioni loro* (1613) 
* *Practica aritmetica* (1617) 
* *Operetta di ordinanze quadre* (1618)

Cataldi, Pietro Antonio
Cataldi, Pietro Antonio
Pietro Mengoli

Matemàtich.
**Pietro Mengoli** a l'era nà a Bològna dël 1625 o 1626 e a l'é mòrt ambelelà dël 1686.

Mengoli a l'era stàit anlev ëd Bonaventura Cavalieri, e a l'ha suceduje su soa cadrega a Bològna.
A l'ha contribuì a la teorìa dle serie, ai cont ëd particolar antëgraj e a l'ha teorìa dij logaritm.

## Euvre prinsipaj
* *Novae quadraturae arithmeticae* (1650)
* *Geometriae speciosae elementa* (1659)
* *Circolo* (1672)

Mengoli, Pietro
Mengoli, Pietro
Giovanni Antonio Magini

Astrònom e matemàtich.
**Giovanni Antonio Magini**, conossù 'dcò con ël nòm latin **Maginus**, a l'era nà a Pàdoa ai 13 ëd giugn dël 1555 e a l'é mòrt a Bològna  j'11 ëd fërvé dël 1617.
Magini a l'era n'opositor dle teorìe ëd Galilei.
Dal 1588 a soa mòrt a l'é stàit letor ëd matemàtica a l'Università ëd Bològna.

Magini, Giovanni Antonio
Magini, Giovanni Antonio
Giovanni Domenico Cassini

Astrònom.
**Giovanni Domenico Cassini** a l'era nà a Perinaldo, davzin a Imperia, j'8 ëd giugn dël 1625 e a l'é mòrt a Paris ai 14 de stèmber dël 1712.
A l'é stàit ël prim ëd n'avosà famija d'astrònom e geodeta.

Dal 1652 al 1669, ann ch'a l'ha tramudà a Paris, a l'é stàit letor ëd matemàtica a l'Università ëd Bològna.
A l'é stàit pare ëd Jacques Cassini, avù da Geneviève Delaistre e gran-pare ëd César-François Cassini.
An contrast con Kepler, Cassini a chërdìa che ij pianeta a bogèisso dantorn al sol arlongh a 'd curve che al di d'ancheuj a pòrto sò nòm.

## A pòrto sò nòm
* Curva ëd Cassini
* Sonda Cassini-Huygens

Cassini, Giovanni Domenico
Cassini, Giovanni Domenico
Domenico Guglielmini

**Domenico Guglielmini** a l'é stàit un grand espert d'angegnerìa idràulica.
A l'era nà a Bològna ai 27 de stèmber dël 1655 e a l'é mòrt a Pàdoa ai 27 ëd luj dël 1710.
Dal 1689 al 1699 a l'é stàit letor ëd matemàtica a l'Università ëd Bològna.

Guglielmini, Domenico
Lenga arapesh, bumbita

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga arapesh, bumbita** o **Arapesh, Bumbita** a fa part ëd le lenghe torricelli e a l'é parlà dzortut an Papua Neuva Guinea.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Arapesh, Bumbita** a peul esse:

* lenghe torricelli
** lenghe kombio-arapesh
*** lenghe arapesh
**** **lenga arapesh, bumbita**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **aon**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=aon

Categorìa:Lenghe arapesh
Categorìa:Lenghe ëd Papua Neuva Guinea
Giacolin Zanetti

**Giacolin** (**Giaco Marìa Bastian**) **Zanetti** a l'é stàit un poeta an lenga piemontèisa.
A l'era nà a Turin ai 30 ëd mars dël 1862 da Fransesch e Genovefa Orsi.
A l'é mariasse a Pinareul ai 4 ëd gené 1897 con Madlen-a Barale.
A l'ha travajà ant le ferovìe fin-a al 1917, cand ch'a l'é andàit an pension.
A l'é mòrt a Turin dël 1950.

## Euvre prinsipaj
Zanetti a l'ha publicà ëd soe poesìe an sla *Gasëtta dla Dumìnica* (suplement dël Pòpol), an sël Birichin e sla Birichin-a, e l'ha fàit seurte vàire arcòlte ëd poesìe an piemontèis e ëdcò an italian:
**Vos dl'ànima* (Turin, 1907);
**Echi dell'anima* (Salusse, 1915);
**Voci intime* (vers e pròse, Salusse, 1916);
**Libro per gli oppressi* (vers e pròse, Turin, 1925);
**Viagi serio-còmich a travers la vita* (Turin, 1933);
**Viaggio serio-comico attraverso la vita* (Turin, 1936).

Zanetti, Giacolin
Zanetti, Giacolin
Zanetti, Giacolin
Zanetti, Giacolin
Zanetti, Giacolin
Pablo Picasso

Pitor.
**Pablo Ruíz Picasso** (dont ël nòm complet a l'era *Pablo Diego José Santiago Francisco de Paula Juan Nepomuceno Crispin Crispiniano de los Remedios Cipriano de la Santisima Trinidad Ruiz Blasco y Picasso Lopez*) a l'era nassù a Màlaga ai 25 d'otóber dël 1881.

### Picasso an sla Còsta Asura
Ant j'istà dal 1911 al 1913 Picasso a l'ha sogiornà a Céret.
Durant l'istà 1919 a l'é passà a Saint-Raphaël.

Dël 1946 a l'é andàit a travajé a Vallauris.
An sla Còsta Asura, Picasso a sërcava n'atelié ch'a podèissa conten-e dle gròsse composission.
Romuald Dor de la Souchère a l'ha antlora ufrije ëd sistemesse ant la sala granda ëd castel Grimaldi a Antibes.
L'artista a l'é stàit entusiasta.
Cand ch'a partirà, a ufrirà a la sità vintetré piture e quarantequatr dissegn.

Dël 1946 a Golfe-Juan, an rancontrand ij propietari dël laboratòri Madoura, Picasso a l'é passionasse për la siràmica.
An vint agn a n'ha creane 4000 tòch.

Picasso a l'é mòrt a Mougins, j'8 d'avril dël 1973.

## Euvre prinsipaj
* *Le tòte d'Avignon* (1907)
* **Guernica** (1937)
: Realisà a Paris antra 'l 1m maj e ij 4 giugn 1937.
* *La colomba dla pas* (1949)

* *A mia bela* (goernà al musé Picasso d'Antibes)
* *La guèra e la pas* (1952, ofert a lë stat fransèis dël 1956)

Picasso, Pablo
Freddie Mercury

**Freddie Mercury**, stranòm ëd **Farrokh Bulsara**, a l'era nassù a Zanzibar ai 5 dë stèmber dël 1946 e a l'é mòrt d'AIDS a Londra ai 24 ëd novèmber dël 1991.
A l'é stàit cantant, composidor e musicista ant ël grop ròck dij Queen.

A l'é considerà da la critica e dal pùblich la vos "ròck" pì bela dël sécol ch'a fa XX e un dij mèj cantant ëd tuti ij temp. Mercury a l'é famos mersì a soa vos e për soe esibission dal viv.
Për ij Queen a l'ha scrivù canson coma *Bohemian Rhapsody*, *We Are the Champions*, *Somebody to Love*, *Killer Queen*, *Don't Stop Me Now*, *Under Pressure* (cantà con David Bowie) e tante àutre.

La canson *Barcelona* cantà da chiel e dal sopran catalan Montserrat Caballé a l'é stàita l'inn ufissial dij Gieugh Olìmpich ëd Barslon-a dël 1992.

Mercury, Freddie
Brian May

**Brian Harold May** a l'é nàit ai 19 ëd luj dël 1947 a Twickenham, an Anghiltèra.
A l'é 'l ghitarista dël grop ròck anglèis dij Queen, autor ëd vàire canson antra le pì famose dël grop, coma *We will rock you*, *Flash*, *Who Wants to Live Forever*, *Hammer to Fall*, *Tie Your Mother Down*, *I Want it All* e *The Show Must Go On*.

A l'é al nùmer 39 ëd la classìfica dij ghitarista pì barbis ëd tuti j temp, publicà dël 2003 da l'arvista "Rolling Stone".

May, Brian
Fabio Varese

## Biografìa
**Fabio Varese** a l'era nassù a Varèis antorn al 1570 e a l'é mòrt ëd peste a Milan dël 1630.
A l'era stàit musicista ant ël dòm ëd Milan.

## Euvre
Le soe euvre a j'ero stàite cuìje an:
* *Canzonette a tre*

### Canson varesian-a
Costa poesìa sensa tìtol, a l'é conossùa com "canson varesian-a". L'inissi:

### Sopra gli ambiziosi
Ël sonèt **Sopra gli ambiziosi** a l'é dicà a Bernardo Rai. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Varese, Fabio
Varese, Fabio
Varese, Fabio
Hygrophorus cossus

## Un pissacan: l'Hygrophorus cossus

### Descrission
Capel fin a 6 cm, bombà, da bianch a crema ciàir, tachiss. Lamele arcà pòch decorente, bianche. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 1 cm, soens flessosa, tachissa, bianca. Carn bianca con un fòrt odor ëd tapinabò o ëd crostass an mentre che a cheuso, gorëgna ant le man.

### Ambient
A chërs sota le latifeuje.

### Comestibilità

A l'é nen mangiativ.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Hygrophorus cossus** (Sow. ex Berk.) Fr.

Categorìa:Hygrophorus
Categorìa:Pissacan
Gabriele Manfredi

Matemàtich.
**Gabriele Manfredi** a l'era nà a Bològna dël 1681 e ambelelà a l'é mòrt dël 1761.
A l'ha mnà dë studi an sj'equassion diferensiaj omogenie, an geometrìa diferensial e an idràulica.

Manfredi, Gabriele
Vincenzo Riccati

Matemàtich.
**Vincenzo Riccati** a l'era nà a Castelfranco Veneto j'11 ëd gené dël 1707 e a l'é mòrt a Trevis ai 17 ëd gené dël 1775.
A l'ha mnà d'arserche an sle fonsion iperbòliche.

Riccati, Vincenzo
Lenghe tai-kadai

La famija dle **lenghe tai-kadai** a l'é na famija ëd lenghe che a son parlà ant la Cin-a meridional e ant l'Indocin-a. La densità dle lenghe tai-kadai ant la Cin-a meridional a fa pensé che a sia pròpi cola la zona ëd proveniensa ëd le lenghe tai-kadai. Ël branch *tai* a l'é migrà an Indocin-a (pì che àutr Thailandia e Làos) an época stòrica.

Na vòta as pensava che le lenghe tai-kadai a fusso part ëd le lenghe sino-tibetan-e, ma adess as pensa che a sio na famija bin distinta.

Le lenghe tai-kadai a son:

* lenghe hlai
** lenga jiamao
** lenga hlai
* lenghe kadai
** lenghe bu-rong
*** lenga yerong
** lenghe ge-chi
*** lenga gelao
*** lenga gelao, green
*** lenga gelao, red
*** lenga gelao, white
*** lenga lachi
*** lenga lachi, white
** lenghe yang-biao
*** lenga buyang
*** lenga cun
*** lenga en
*** lenga qabiao
*** lenga laha
* lenghe kam-tai
** lenghe be-tai
*** lenghe be
**** lenga lingao
*** lenghe tai-sek
**** lenghe tai
***** lenghe tai sentral
****** lenga lingao
****** lenga zhuang, meridional
****** lenga e
****** lenga cao lan
****** lenga nung
****** lenga ts'ün-lao
****** lenga tày
***** lenghe tai est sentral - nòrd òvest
****** lenga turung
***** lenghe tai setentrional
****** lenga zhuang, setentrional
****** lenga bouyei
****** lenga tai mène
****** lenga yoy
***** lenga rien
***** lenghe tai sud ossidentaj
****** lenga tai ya
****** lenghe chiang saeng
******* lenga tai dam
******* lenga thai, setentrional
******* lenga phuan
******* lenga thai song
******* lenga thai
******* lenga tai hang tong
******* lenga tai dón
******* lenga thu lao
******* lenga tai daeng
******* lenga tày tac
****** lenghe lao-phutai
******* lenga lao
******* lenga nyaw
******* lenga phu thai
******* lenga thai, nòrd oriental
****** lenghe tai sud ossidentaj - nòrd òvest
******* lenga ahom
******* lenga aiton
******* lenga lü
******* lenga khamti
******* lenga khün
******* lenga khamyang
******* lenga phake
******* lenga shan
******* lenga tai nüa
***** lenghe tai sud ossidentaj
****** lenga pa di
****** lenga pu ko
****** lenghe tai sud ossidentaj - meridionaj
******* lenga thai, meridional
****** lenga tai long
****** lenga tai thanh
****** lenga tày sa pa
****** lenghe tai sud ossidentaj nen classifià
******* lenga tai hongjin
******* lenga yong
***** lenga tay khang
***** lenga tai pao
***** lenga tai do
***** lenghe tai nen classifià
****** lenga kuan
**** lenghe sek
***** lenga saek
** lenghe kam-sui
*** lenga ai-cham
*** lenga biao
*** lenga cao miao
*** lenga dong, setentrional
*** lenga dong, meridional
*** lenga kang
*** lenga mak
*** lenga mulam
*** lenga maonan
*** lenga sui
*** lenga t'en
** lenghe lakkja
*** lenga lakkja

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Tai-Kadai
Lenga tai long

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga tai long** o **Tai Long** a fa part ëd le lenghe tai-kadai e a l'é parlà dzortut an Làos.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Tai Long** a peul esse:

* lenghe tai-kadai
** lenghe kam-tai
*** lenghe be-tai
**** lenghe tai-sek
***** lenghe tai
****** lenghe tai sud ossidentaj
******* **lenga tai long**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **thi**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=thi

Categorìa:Lenghe dël Làos
Categorìa:Lenghe tai sud ossidentaj
Pietro da Bescapè

## Biografìa
**Pietro da Bescapè** (o Pietro da Barsegapè, ancheuj Bascapè, an provinsa ëd Pavìa) a l'é vivù ant ël sécol che a fa XIII. A l'era un soldà.

## Euvre
Pietro da Bescapè a l'é un ëd j'autor an koinè lombard-véneta.
A l'ha lassane n'euvra ëd pì o meno 2500 vers:
* *Sermone* (1274).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Bescapè, Pietro da
Bescapè, Pietro da
Bescapè, Pietro da
Lenghe torricelli

La famija dle **lenghe torricelli** a l'é na famija ëd lenghe ipotisà ant j'ùltim temp; a l'é fàita da na sinquanten-a ëd lenghe parlà ant la part setentrional ëd l'ìsola ëd Papua Neuva Guinea. 

Le lenghe torricelli a son parlà an tre zone separà. A smija che le lenghe pì parente a peusso esse le lenghe Sepik-Ramu e as pensa che le lenghe torricelli a sio stàite originà da tre diferente migrassion dij parlant Sepik-Ramu.

Le lenghe torricelli a son:

* lenghe kombio-arapesh
** lenghe arapesh
*** lenga mufian
*** lenga arapesh, bumbita
*** lenga bukiyip
** lenghe kombio
*** lenga aruek
*** lenga eitiep
*** lenga torricelli
*** lenga wom
*** lenga kombio
*** lenga yambes
* lenghe maimai
** lenghe beli
*** lenga beli
** lenghe laeko-libuat
*** lenga laeko-libuat
** lenghe ver maimai
*** lenga heyo
*** lenga siliput
*** lenga yahang
** lenghe wiaki
*** lenga wiaki
* lenghe marienberg
** lenga bungain
** lenga buna
** lenga elepi
** lenga kamasau
** lenga juwal
** lenga wiarumus
** lenga urimo
* lenghe monumbo
** lenga lilau
** lenga monumbo
* lenghe urim
** lenga urim
* lenghe wapei-palei
** lenghe palei
*** lenga agi
*** lenga alatil
*** lenga bragat
*** lenga aruop
*** lenga nabi
*** lenga aiku
*** lenga wanap
** lenghe urat
*** lenga urat
** lenghe wapei
*** lenga au
*** lenga dia
*** lenga elkei
*** lenga gnau
*** lenga ningil
*** lenga olo
*** lenga sinagen
*** lenga valman
*** lenga yapunda
*** lenga yis
*** lenga yil
*** lenga yau
* lenghe wapei òvest
** lenghe one
*** lenga one, molmo
*** lenga one, inebu
*** lenga one, kwamtim
*** lenga one, kabore
*** lenga one setentrional
*** lenga one meridional
** lenga seti
** lenga seta

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Torricelli
Luigi Ferdinando Marsili

Geòlogh, naturalista, geògraf, matemàtich e angigné militar.
Ël cont **Luigi Ferdinando Marsili** (o **Marsigli**) a l'era nassù a Bològna ai 10 ëd luj dël 1658 e ambelelà a l'é mòrt 'l 1m ëd novèmber dël 1730.

Anlev ëd Marcello Malpighi, Marsili a l'avìa conossù Isaac Newton e a l'ha combatù për Leopold d'Asborgh.
Dêl 1711 a l'ha fondà l'Anstitù dle siense e dj'art ëd Bològna, a Palass Poggi.
Livrà la cariera militar, a l'ha fàit donassion a l'Anstitù dë strument sientìfich, machëtte ëd piassefòrte e d'artijerìe, tablò e ritrat ëd tema militar, tratà e dissegn.

## Euvre prinsipaj
* *Osservazioni interne al Bosforo Tracio* (1681)
* *Histoire physique de la mer* (1725)
* *Danubius Pannonico-mysicus, observationibus...* (1726)
* *L'État militaire de l'empire ottoman* (1732)

Marsili, Luigi Ferdinando
Marsili, Luigiferdinando
Marsili, Luigi Ferdinando
Marsili, Luigi Ferdinando
Marsili, Luigi Ferdinando
Benedet XIV

**Prospero Lambertini** a l'era nà a Bològna ai 31 ëd mars dël 1675 e a l'é mòrt a Roma ai 3 ëd magg dël 1758.

Dël 1740 a l'é vnù vësco ëd Roma, con ël nòm ëd **Benedet XIV**.

Categorìa:Papa
Terenzio Mamiani della Rovere

**Terenzio Mamiani della Rovere** a l'era nassù a Pésaro ai 19 dë stèmber dël 1799 e a l'é mòrt a Roma ai 21 ëd magg dël 1885.
A l'é stàit ministr dl'anstrussion dël Regn ëd Sardëgna e peui senator dël Regn d'Italia.

Mamiani della Rovere, Terenzio
Giovanni Capellini

Geòlogh.
**Giovanni Capellini** a l'era nà a La Spessia ai 23 d'aost dël 1833 e a l'é mòrt a Bològna ai 28 ëd magg dël 1922.

Dël 1860 a l'é stàit nominà professor a l'Università ëd Bològna dal ministr ëd l'anstrussion Terenzio Mamiani della Rovere.

Capellini, Giovanni
Luigi Cremona

Matemàtich.
**Luigi Cremona** a l'era nà a Pavìa ai 7 dë dzèmber dël 1830 e a l'é mòrt a Roma ai 10 ëd giugn dël 1903.

Anterompù jë studi për andé dël 1848 tanme volontari ant la guèra d'indipendensa, Cremona a l'é laureasse an Angegnerìa sivila e architetura ant ël 1853 a l'Università ëd Pavìa.

Apress chèich agn d'ansegnament ant la scòla scondaria, dël 1860 a l'é stàit nominà professor ëd Geometrìa superior a l'Università ëd Bològna, an manera direta dal ministr ëd l'anstrussion, Terenzio Mamiani della Rovere.
Dël 1867 a l'é trasferisse a l'Anstitù técnich superior (al di d'ancheuj Politécnich) ëd Milan, për peui tramudé dël 1873 a l'Università ëd Roma.
Dal 1888 a soa mòrt a l'é stàit professor onorari a l'Università 'd Bològna.

## Sò angagg ant l'ansegnament
Apress la constitussion dël regn d'Italia, Cremona a l'é stàit un dj'anspirator dël *decret Coppino* dl'otóber 1867 për la part ch'a tocava l'ansegnament ëd la matemàtica ant la scòla scondaria.
A fortìa ch'a ventava fornì dij bon lìber ëd test për la scòla e tra soe inissiative editoriaj a-i é stàita la tradussion an lenga italian-a d'un lìber ëd Balzer.

## A pòrto sò nòm
*Trasformassion cremonian-a.

## Euvre prinsipaj
* *Introduzione ad una teoria geometrica delle curve piane* (1862)
**Preliminari ad una teoria geometrica delle superficie* (1866)

Cremona, Luigi
John le Carré

**John le Carré**, stranòm ëd **David John Moore Cornwell**, (Poole ai 19 d'otóber dël 1931 - Truro, 12 dzèmber 2020), a l'é në scritor britànich, autor ëd vàire tra ij romanz pì famos e vendù ant ël mond; a l'é stàit ëdcò n'agent segret dël Secret Intelligence Service.

## Soa vita
Fieul ëd Richard Thomas Archibald Cornwell (1906-75) e d'Olive "Gassy" Cornwell, le Carré a l'é nàit dël 1931 a Poole, cita sità dël Dorset.
Dël 1948 a l'é anscrivusse a l'Università 'd Berna për amprende 'd lenghe strangere ma peui a l'ha chitala për andé torna a Oxford, andoa a l'é dotorasse an literatura alman-a.
Dventà professor al famos Eton College fin-a 'l 1959, pròpi an col an-lì a l'é intrà ant ël Foreign Office britànich anté che a l'ha travajà coma sgond segretari a ambassada 'd Bonn e a l'é peui stàit tramudà al consolà d Amborgh, coma consijé. An costi ani a l'é stàit arcrutà dal MI6. Sò prim romanz, a l'é stàit scrivù dël 1961, quand a l'era ancora ant ël MI6.
Dël 1954 a l'é mariasse con Alison Ann Veronica Sharp e con chila a l'ha avù tre fieuj: Simon, Stephen e Timothy. Dël 1971 ij doi spos a son chitasse e le Carré a l'é torna mariasse con Valerie Jane Eustace, e'dcò con chila a l'ha catà na masnà, Nicholas.

Sò travaj al Secret Intelligence Service a l'é finì quand Kim Philby, agent britànich che a travajava 'dcò për ël KGB, a l'ha dësvelà l'identità 'd vàire agent anglèis. 

## Euvre
Quasi tuti ij romanz ëd le Carré a son dë spionagi o dël frisson, e a parlo dzoratut ëd l'época dla guèra frèida tra USA e URSS.
La manera dë scrive 'd John le Carré a smija ch'a sia contraria al pì famos mèmber literari ëd cost géner: James Bond. Ij protagonista 'd le Carré a son pì reaj e a bogio ant un mond che a l'é pa fantasios. George Smiley, miraco l'agent segret pì famos dël mond, a nass dël 1961 con ël prim romanz ëd le Carré "Arciam për ël mòrt".

Con la fin ëd la Guèra frèida a ancamin-a la crisi ëd cost géner literari e 'dcò le Carré a smija nen bon a trové 'd neuv argoment da scrive. Con "Ël sartor ëd Panama" dël 1996, l'autor a l'ha torna 'n gran sucess literari, an adatand lë spionagi al neuv moment ëstòrich e a le neuve realtà sossiaj.

## Cìne
Dël 1965, Martin Ritt a l'ha fàit ël prim film d'un lìber ëd le Carré, "La spia ruvà da la frèid", anté che ël protagonista a l'é Richard Burton. "Arciam për ël mòrt" ëd Sidney Lumet a l'é dël 1966 antramentre che dël 1969 Frank Pierson a l'ha realisà "Lë specc ëd le spie" con Anthony Hopkins.

Ant n'época pì avsin-a a noi a-i son ëstajé d'àutri tre film: dël 1990, Sean Connery a l'é stàit protagonista ëd "La Ca Russia" adatà da Fred Schepisi e con Michelle Pfeiffer. Dël 2001, Pierce Brosnan a l'é stàit protagonista dël "Sartor ëd Panama" con Jamie Lee Curtis e Geoffrey Rush. Dël 2005 a l'é tocà a "The Constant Gardener" con Ralph Fiennes e Rachel Weisz.

## Anliure esterne
* Sit ufissial ëd l'autor (an anglèis)

Lecarré, John
Lecarré, John
Bertrando Spaventa

Filòsof.
**Bertrando Spaventa** a l'era nassù a Bomba ai 26 ëd giugn dël 1817 e a l'é mòrt a Nàpoli ai 20 dë stèmber dël 1883.
Dël 1860 a l'é stàit nominà professor a l'Università ëd Bològna dal ministr ëd l'anstrussion Terenzio Mamiani della Rovere.

## Euvre prinsipaj
* *La filosofia di Kant e la sua relazione colla filosofia italiana* (1867)
* *Studi sull'etica di Hegel* (1869)
* *La filosofia di Vincenzo Gioberti* (1870)
* *Saggi critici di filosofia politica e religione* (1899)
* *La dottrina della conoscenza di Giordano Bruno* (1900)
* *Principi di etica* (1904)
* *La filosofia italiana nelle sue relazioni con la filosofia europea* (1909)
* *Logica e metafisica* (1911)

Spaventa, Bertrando
Riccardo de Paolis

Matemàtich.
**Riccardo de Paolis** a l'era nà a Roma ai 9 ëd gené dël 1854 e ambelelà a l'é mòrt ai 24 ëd giugn dël 1892.

A l'é stàit anlev ëd Cremona.
Ant j'agn 1878-1880 a l'ha mostrà Àlgebra e Geometrìa analìtica a l'Università ëd Bològna.
Dël 1880 a l'é passà a Pavìa e dël 1881 a Pisa.

An sò travaj a l'ha vorsù buté j'idèje dë Staudt ansima a 'd base rigorose.

## Euvre prinsipaj
* *Sui fondamenti della geometria projettiva* (1880-1881)
* *Elementi di geometria* (1884)

Depaolis, Riccardo
Salvatore Pincherle

Matemàtich italian.

**Salvatore Pincherle** a l'era nassù a Triest j'11 ëd fërvé dël 1853 e a l'é mòrt a Bològna ai 19 ëd luj dël 1936.

A l'ha travajà a l'Università ëd Bològna, fin-a ch'a l'é andàit an pension dël 1928.

Pincherle a l'ha fondà dël 1922 l'Union Matemàtica Italian-a an ëdventand-ne ël prim pressident.
Dël 1924, durant ël Rëscontr antërnassional dij matemàtich a Toronto, a l'é stàit nominà pressident ëd l'Union Matemàtica Antërnassional.

## Euvre prinsipaj
* *Geometria pura elementare* (1895)

Pincherle, Salvatore
Luigi Donati

Matemàtich.
**Luigi Donati** a l'era nà a Fossombrone ai 4 d'avril dël 1846 e a l'é mòrt a Bològna ai 7 ëd mars dël 1932.

A l'avìa studià a Pisa e a l'ha travajà a l'Università ëd Bològna.

Donati, Luigi
Pietro Burgatti

Matemàtich.
**Pietro Burgatti** a l'era nassù a Cento ai 27 ëd fërvé dël 1868 e a l'é mòrt a Bològna ai 20 ëd magg dël 1938.

Dël 1908 a l'é stàit ciamà a mostré Mecànica rassional a l'Università ëd Bològna.

## Euvre prinsipaj
* *Un teorema di meccanica* (1894)
* *Les hypotheses cosmogoniques jugees par M. H. Poincare* (1912)
* *Deformazioni elastiche nelle quali una superficie o una famiglia di superficie del corpo si comportano come flessibili e inestendibili* (1919)
* *Lezioni di meccanica razionale* (1919)
* *Problemi ed esercizi di meccanica razionale raccolti, spiegati e risoluti* (1921)
* *Sui satelliti retrogradi: nota I e II* (1922)
* *Condizioni di validità dell'equazioni di Lagrange* (1925)
* *Analisi vettoriale generale e applicazioni* (con T. Boggio e C. Burali-Forti, 1930)
* *Perfezionamento alla teoria di Jeans sull'origine del sistema solare* (1933)
* *Sull'azione di un mezzo resistente nelle moderne teorie sulle origini del sistema solare* (1933)
* *Lo spostamento dei perielii nella teoria della relatività con riguardo allo schiacciamento solare* (1934)
* *Elementi di calcolo vettoriale e omografico* (1937)

Burgatti, Pietro
Burgatti, Pietro
Enrico Bompiani

Matemàtich.
**Enrico Bompiani** a l'era nà a Roma ai 12 ëd fërvé dël 1889 e ambelelà a l'é mòrt ai 22 dë stèmber dël 1975.

Dël 1923 a l'ha sucedù a Enriques a l'Università ëd Bològna e ambelelà a l'ha travajà fin-a al 1927, quand a l'é andàit a mostré Geometrìa descritiva a l'Università ëd Roma.

A l'era në specialista ëd geometrìa diferensial e a l'ha dàit vàire contribussion a la geometrìa riemannian-a.

Bompiani, Enrico
Luigi Fantappié

Matemàtich.
**Luigi Fantappié** a l'era nà a Viterb ai 15 dë stèmber dël 1901 e a l'é mòrt ambelelì ai 28 ëd luj dël 1956.

A l'ha frequentà la Scòla Normal Superior ëd Pisa, laureandse an matemàtica ai 4 ëd luj 1922.

Dël 1926 a l'ha vagnà la cadrega d'Anàlisi algébrica a l'Università ëd Firense e dël 1927 cola d'Anàlisi infinitesimal a l'Università ëd Palerm.
Durant l'ann universitari 1931-1932 a l'ha tnù na serie ëd conferense ant j'università ëd Berlin, Göttingen, Mùnich, Colònia, Friborgh e Lipsia.
Dël 1932 a l'é stàit ciamà a l'Università ëd Bològna al pòst ëd Giuseppe Vitali, ch'a l'era mòrt a l'amprovista, e a l'é stàit nominà diretor ëd l'anstitù matemàtich; dël 1934 a l'ha tramudà a San Pàul ëd Brasil fin al 1940.

Dël 1954 a l'é stàit nominà académich dij Linceo e ant ël 1955 a l'han daje la mudaja d'òr dij benemérit ëd la coltura dël ministé dl'anstrussion pùblica.

## La teorìa dij fonsionaj analìtich
Dlongh apress la làurea, Fantappié a l'é anteressasse a la teorìa dij fonsionaj, guidà da Francesco Severi e da Vito Volterra.
Fantappié a l'é proponusse dë spantié al camp compless la teorìa dle fonsion analìtiche ëd Cauchy, Riemann e Weierstrass.
Parèj a l'é stàit ëmnà a soa definission ëd fonsional analìtich.

## J'arconossiment
J'arserche matemàtiche ëd Fantappié a son ëstàite premià con la mudaja d'òr për la matemàtica dla Sossietà italian-a dle siense (1929), ël premi për la matemàtica dl'Academia nassional dij Linceo (1931) e ël premi Volta dl'Academia d'Italia (1931).

Fantappiè, Luigi
Ugo Amaldi

Matemàtich.
**Ugo Amaldi** a l'era nà a Veron-a ai 18 d'avril dël 1875 e a l'é mòrt a Roma j'11 ëd novèmber dël 1957.

Anlev ëd Pincherle, a l'ha mnà dë studi ëd geometrìa.
Ant ël 1899-1900 a l'é stàit assistent d'Àlgebra e Geometrìa analìtica a l'Università ëd Bològna e ant ël 1900-1901 ëd Geometrìa projetiva e descritiva.
A l'ha peui mostrà a j'università ëd Càliari (1903), Mòdena (1906), Pàdoa (1919) e Roma (1924). 

## Euvre prinsipaj
* *Lezioni di meccanica razionale* (con Tullio Levi-Civita, 1920)

Amaldi, Ugo
Bomba (CH)

**Bomba** a l'é un comun dl'Abruss ëd 920 abitant , an provincia ëd Chieti.

## Përsonalità
* Bertrando Spaventa, filòsof, nassù a Bomba dël 1817

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Donato Di Santo (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Chieti
Carlo Maria Maggi

## Biografìa
**Carlo Maria Maggi** a l'era nassù a Milan ël 3 ëd magg 1630. A l'avìa pijà la laurea an lege a l'Università ëd Bològna. Da giovo a l'avìa viagià motobin, peui ant ël 1656 a l'é tornà a Milan e del 1661 a l'avìa otnù la nòmina a Segretari dël Senà, che a l'ha mantnù fina a la mòrt, dël 1699. A l'era stàit musicista ant ël Dòm ëd Milan.

## Euvre

Maggi a l'ha scrivù motobin an italian, latin e fin an ëspagneul.
An milanèis Maggi a l'ha scrivù vàire poesìe e sinch comedie, con protagonista la mostacia ëd Meneghin Pecenna ("Meneghin" a ven da "Ménico").

### I consigli di Meneghino
An cost pass ëd la comedia "I consigli di Meneghino", as vëd l'ésit "necessitàe" al pòst dël "necessitaa" dël di d'ancheuj. L'inissi:

### Il concorso de' meneghini
Ant cost pass ëd la comedia **Il concorso de' meneghini**, a-i é na bela difèisa dla parlà milanèisa. L'inissi:

### Racconto di una paura dei ladri in casa
Ant la poesìa **Racconto di una paura dei ladri in casa**, Maggi a descriv j'efet ëd la por dij làder an ca. L'inissi:

### Trattenimento dell'autore in villa
Ant la poesìa **Trattenimento dell'autore in villa**, Maggi a conta na giornà antrega passà an campagna. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Maggi, Carlo Maria
Francesco Severi

Matemàtich.
**Francesco Severi** a l'era nà a Aress ai 13 d'avril dël 1879 e a l'é mòrt a Roma j'8 dë dzèmber dël 1961.

Severi a l'ha mnà dë studi ant la geometrìa.
A l'é laureasse dël 1900 con Corrado Segre.
Dël 1902 a l'ha mostrà Geometrìa projetiva e descritiva a l'Università ëd Turin; peui a l' é stàit assistent a la midema cadrega a l'Università ëd Bològna e (1904) professor a l'Università ëd Parma e 'd Pàdoa.

Dal 1908 al 1910 a l'é stàit pressident ëd Mathesis.
Dël 1921 a l'é stàit nominà professor ëd Geometrìa algébrica a l'Università ëd Roma e dal 1923 al 1925 a l'ha fàit ëdcò 'l Resior.

## Euvre prinsipaj
* *Complementi di geometria proiettiva* (Bològna, 1906)
* *[http://www.archive.org/details/lexgeoalgageo00severich Lezioni di geometria algebrica: geometria sopra una curva, superficie di Riemann-integrali abeliani]* (1908)
* *Trattato di geometria algebrica* (Bològna, 1926)
* *Elementi di geometria* (Firense, 1933)
* *[https://web.archive.org/web/20070915061609/http://www.unisi.it/bla/bibliografia/Sezione11S.html Nuovi contributi alla teoria delle serie di equivalenze sulla superficie e dei sistemi di equivalenza sulle varietà algebriche]* (1933)
* *Leonardo*, (Roma, 1954)
* *Dalla scienza alla fede* (Assisi, 1959)

Severi, Francesco
Annibale Comessatti

Matemàtich italian.
**Annibale Comessatti** a l'era nà a Ùdin ai 30 ëd gené dël 1886 e a l'é mòrt a Pàdoa ai 13 dë stèmber dël 1945.

A l'é stàit professor d'Anàlisi algébrica e Geometrìa analìtica a le università ëd Càliari, Pàdoa, Fërara e Bològna.

Comessatti, Annibale
Oscar Chisini

Matemàtich.
**Oscar Chisini** a l'era nà a Bérghem ai 14 ëd mars dël 1889 e a l'é mòrt a Milan ai 10 d'avril dël 1967.

A l'era laureasse a Bològna e ant j'agn 1921-1922 a l'é stàit professor ancarià ëd Geometrìa projetiva an cola università. Peui a l'é stàit professor a l'Università ëd Càliari e al Politécnich ëd Milan.

## Euvre prinsipaj
*Lezioni sulla teoria geometrica delle equazioni e delle funzioni algebriche (con Federigo Enriques, Bològna, 1915-1934).

Chisini, Oscar
Roger Taylor

**Roger Meddows-Taylor**, pì famos nomach coma **Roger Taylor**, a l'é nassù a Dersingham, an Anghiltèra, ai 26 ëd luj dël 1949.
A l'é 'n musicista britànich e baterista ëd la ròck band dij Queen.
A l'é stàit grand amis ëd sò cambrada Freddie Mercury, conossù ai temp ëd la scòla.

Taylor, Roger
Carl'Antonio Tanzi

## Biografìa
**Carl'Antonio Tanzi** a l'era nassù a Milan dël 1710, a l'avìa sempe avù ëd problema ëd salute fin che a l'é mòrt, dël 1762. A l'era intrà ant l'Academia dij Trasformà, dont a l'era stàit segretari a vita.

## Euvre
Le euvre dël Tanzi a son:
* *Rime toscane* (1766) an italian;
* *Collezione* an Milanèis.

### Recitaa in la Cademia sora l'invenzion di coss
La poesìa "Recitaa in la Cademia sora l'invenzion di coss" a l'é n'omagi al géner ëd la bosinà. L'inissi:

### Dialegh in lengua furbesca e milanesa tra Scaneffa e Gaboeutt
Ant cost pass ëd la comedia **Dialegh in lengua furbesca e milanesa tra Scaneffa e Gaboeutt**, a-i é na bela difèisa dla parlà milanèisa. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Tanzi, Carl'Antonio
Clitocybe dealbata

## Un pissacan: la Clitocybe dealbata

### Descrission
Capel fin a 4 cm, piat an pressa, bianch, brinà, a macie òcra rosastre marbrà sot-ëstante. Lamele adnà o pen-a inclinà, bianche. Gamba àuta fin a 4 cm e larga fin a 0,5 cm, bianca peui bes. Odor pòch farinos.

### Ambient
Pra o leu erbos.

### Comestibilità

Velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
****Clitocybe dealbata*** (Sow.: Fr.) Kummer

Categorìa:Clitocybe
Lenga bunaba

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga bunaba** o **Bunaba** a fa part ëd le lenghe australian-e e a l'é parlà dzortut an Australia.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Bunaba** a peul esse:

* lenghe australian-e
** lenghe bunaban
*** **lenga bunaba**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **bck**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bck

Categorìa:Lenghe bunaban
Categorìa:Lenghe dl'Australia
Porto Sant'Elpidio

**Porto Sant'Elpidio** a l'é un comun dle Marche ëd 24.844 abitant , an provincia ëd Ferm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Andrenacci (dal 16/04/2008 -second mandà-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Portosantelpidio
Monte Vidon

***Monte Vidon*** a l'é 'l nòm ëd doi comun dla provincia ëd Ferm:

* **[[Monte Vidon Combatte]]**

* **[[Monte Vidon Corrado]]**
Domenico Balestrieri

## Biografìa
**Domenico Balestrieri** a l'era nassù a Milan dël 1714, a l'avìa studià a Brera. Dël 1746 a l'era stàit nominà Cansellié, ancàrich che a l'ha tnù fin a la mòrt, dël 1780. A l'ha fàit part ëd l'Academia dij Filadòss e ëd l'Academia dij Trasformà. A frequentava ël Parini e ël Tanzi.

## Euvre
Le euvre dël Tanzi a son:
* la tradussion an milanèis ëd la *Gerusalemme Liberata* dël Tasso (1762);
* *Rimm milanes de Meneghin Balestreri Accademech Trasformae* (1744);
* *Rime toscane e milanesi* (1774-1779);
* *Rime milanesi* (1795, dòp la mòrt.

### Epitaffi per on scorpaccion
La poesìa "Epitaffi per on scorpaccion" a l'é n'esempi dlë *humour* dël Balestrieri. L'inissi:

### Sora l'ignoranza
Ëdcò ël sonèt "Sora l'ignoranza" a l'ha në *humour* aùss. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Balestrieri, Domenico
Clitocybe phaeophthalma

## Un pissacan: la Clitocybe phaeophthalma

### Descrission
Capel fin a 6 cm, pì o meno creus, bes òcra, a marca l'ùmid, con ël bòrd strià. Lamele decorente, biancastre. Gamba àuta fin a 5 cm e larga fin a 0,7 cm, biancastra. Odor fòrt ëd polé.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch.

### Comestibilità

Velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Clitocybe phaeophthalma*** (Pers.) Kuyper

Categorìa:Clitocybe
Lenga arabana

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga arabana** o **Arabana** a fa part ëd le lenghe australian-e e a l'é parlà dzortut an Australia.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dl**'Arabana** a peul esse:

* lenghe australian-e
** lenghe pama-nyungan
*** lenghe karnic
**** lenghe palku
***** **lenga arabana**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ard**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ard

Categorìa:Lenghe palku
Vidor

**Vidor** a l'é un comun dël Véneto ëd 3.752 abitant , an provincia ëd Trevis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marino Fuson (dal 5/04/2005).

## Sità gemelà
Vidor a l'é gemelà con:
*  Petritoli, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trevis
Dissostichus eleginoides

Ël **Dissostichus eleginoides** a l'é un pess ëd përfondità: a viv ant ij mar austraj, al largh ëd le còste ëd Cile e dj'ìsole Falkland, fin-a a 2000 méter ëd përfondità.
Soa carn a l'é motobin apressià an cusin-a.

Categorìa:Pess
Giovanni Ventura

## Biografìa
**Giovanni Ventura** a l'era nassù a Milan ai 6 ëd luj dël 1800 e a l'é mòrt-ie ai 19 ëd gené dël 1869.
A l'é stàit artista dramàtich da giovo, fin al 1848. Peui, d'apress esse migrà për na desen-a d'agn, a l'era stàit ciamà, dal 1859 fin squase a la mòrt, a instruì j'anlev dl'Academia dij Filodramàtich.

## Euvre
Ventura a pòrta an drinta a la poesìa an milanèis ël realism manzonian.

### L'Inverna
La poesìa "L'Inverna" a l'é cola pì arportà ant le antologìe. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Ventura, Giovanni
Ventura, Giovanni
Ventura, Giovanni
Giovanni Rajberti

**Giovanni Rajberti** a l'era nassù a Milan, an zona Brera, ai 18 d'avril dël 1805 e a l'é mòrt a Monza j'11 dë dzèmber dël 1861.
A l'era stàit seminarista a Lech e peui a l'era laureasse an misin-a con na tesi an latin. La soa cariera a l'era partìa da la Ca' Granda ëd Milan, peui primari a Monza e a la fin diretor ëd l'ospidal ëd Còm.
Le soe ideje polìtiche a j'ero për na Lombardìa andipendenta ant un-a cornis federal. Le soe euvre a son scrivùe an bon-a part an milanèis.

## Euvre
Tra le soe euvre a son da arcordé:
* *De valeriana officinalis eiusque speciebus*, an latin;
* tradussion an milanèis ëd *L'arte poetica*, *L'avarizia* e *L'arte di ereditare* d'Orazio;
* *Il marzo 1848*, lìrica.

### Il marzo 1848
Ant la lìrica "Il marzo 1848" as parla dle Sinch Giornà ëd Milan e dle disilussion rivà d'apress. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Rajberti, Giovanni
Rajberti, Giovanni
Rajberti, Giovanni
Ferdinando Fontana

**Ferdinando Fontana** a l'era nassù a Milan ai 30 ëd gené dël 1850 e a l'é mòrt a Lugan ai 10 ëd magg dël 1919.
A l'é conossù dzortut përchè a l'ha scrivù pì che sinquanta libret d'òpera, fin-a për Puccini (*Le Villi*, *Edgar*).
Pëssià ant l'arvòlta popolar dël 1898, a l'era dovù scapé an Esvìssera, an dova a l'era dovù resteé fin a soa mòrt.

## Euvre
Tra le soe euvre a son da arcordé:
* *Antologia Meneghina*, ëd pì che 800 pàgine.

### La sèggia
La poesìa "La sèggia" a l'é n'elogi a la pas. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Fontana, Ferdinando
Fontana, Ferdinando
Fontana, Ferdinando
Everton F.C.

**L'Everton Fótbal Club**, o nomach **Everton**, a l'é na società 'd fótbal ëd Liverpool, un-a dle pì amportante dla Gran Brëtagna. A gieuga ant la Premier Ship, valadì la Serie A anglèisa.

Fondà dël 1878, anans dël pì famos Liverpool F.C. (nàit 14 ani pì tard pròpi mersì al fàit che ëd mémber dl'Everton a l'han chità sò club), a l'é la squadra pì veja 'd Liverpool, anté che a-i é lë stadi 'd Goodison Park: ël nòm a ven da 'n borgh che as treuva ant ël sénter ëd la sità.

An Euròpa l'Everton a l'ha vagnà na Copa dle Cope dël 1985, a l'ha vagnà neuv vire 'l tìtol ëd campion anglèis (l'ùltima dël 1986/87) e sìnch vire l'amportanta F.A. Cup.

L'Everton a l'é 'l ters club anglèis për ij pont ch'a l'ha vagnà ant la prima division anglèisa (ancheuj *Premier League*) fin-a da j'achit.

A l'é 'dcò l'ùnica squadra anglèisa 'd prima division che a l'é mai calà an tersa division. A l'é stàit degradà an sgonda division mach quatr vire, l'ùltima dël 1953-54.

Ij sò color a son: maja bleuva, braje bianche e caussòt bianch.

## Anliure

Sit ofissial

Categorìa:Fótbal ant ël Regn Unì
Categorìa:Liverpool
Montevecchia

**Montevecchia** (*Muntavégia* an dialèt brianseul) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 2.623 abitant , ant la provinsa ëd Lech. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franco Carminati (dal 05/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lech
Emilio De Marchi

## Biografìa
**Emilio De Marchi** a l'era nassù a Milan dël 1851 e a l'é mòrt-ie dël 1901.
D'apress ëd la maturità clàssica a l'era laureasse an Létere, e peui a l'era stàit dossent dë Stilìstica e Consié comunal.

## Euvre
Le euvre an italian a son:
* *Demetrio Pianelli*;
* *Arabella*.

Le euvre an milanèis a son:
* *Milanin Milanon*;
* *El nòster Dòmm*;
* *I pòver mòrt*;
* *Me regòrdi*.

### Milanin Milanon
Ant la poesìa "Milanin Milanon" ël poeta a l'ha ël sentor che Milan a cambia. A cambierà an mej? L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

De Marchi, Emilio
De Marchi, Emilio
De Marchi, Emilio
Antonio Negri

**Antonio Negri** a l'era nassù dël 1881 e a l'é mòrt a Montevecchia dël 1966.
A l'é stàit capitan ëd fanteria ant la prima guèra mondial, a l'età ëd 37 agn.
Prima ëd la guèra a l'era stàit amprenditor, ma tra ël 1932/1934 a l'avìa vendù l'azienda ëd famija e catà na tenùa agrìgola a Montevecchia, an dova a l'é vivù fin a la mòrt.

## Euvre
Cheich euvre da arcordé a son:
* *Pinocchio*, trasposission an milanèis
* *On soldaa papà*

### On soldaa papà
La poesìa "On soldaa papà", a l'é dicà a Guido Pesenti, podestà ëd Milan, ma a l'é motobin crìtica an vers ël fassism. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Negri, Antonio
Negri, Antonio
Negri, Antonio
Manchester City F.C.

Ël **Manchester City Fótbal Club** a l'é na società 'd fótbal ëd Manchester, ant ël Regn Unì. Fondà dël 1880 con ël nòm ëd West Gorton Saint Marks, a l'ha peui pijà 'l nòm d'Ardwick A.F.C. dël 1887 e a l'é mudasse a Hyde Road dël 1894, an dventand parèj 'l Manchester City Fótbal Club. Al di d'ancheuj a gieuga ant la Premier League, la serie anglèisa pì amportanta anté che a l'ha passà squasi tuta soa stòria. 

Ël City a l'ha vagnà doe vire 'l campionà nassional, quat vire la F.A. Cup, doe vire la Copa dla Lega anglèisa e na vira la Copa dle Cope. A l'ha vivù soa época pì gloriosa quand j'antreneur a son stàit Joe Mercer e Malcolm Allison tra j'ani Sessanta e Stanta e quand a l'ha vinciù ëd trofeo amportant mersì a 'd giugador coma Colin Bell e Francis Lee.

Dal 1976 ël City a l'ha vagnà pì gnente e, al contrari, ant j'ani novanta a l'ha vivù n'época d'arcal con doe degradassion an tre stagion: ij *citizens* a l'han donca giugà 'dcò an tersa division. 

## Color e ansëgna

Antëcà ij color clàssich a son l'azur e 'l bianch. La divisa tradissional fòra 'd ca a l'é stàita squasi sempre maròn (fin-a a j'ani '60) o rossa e nèira, antramentre che ant j'ùltim ani a son dovrasse vàire maje con vàire color (për esempi ant la stagion 2004-05 la squadra a l'ha dovrà na maja bianca con braje viòla).

Ancheuj l'ansëgna dël club a l'é cola nàita dël 1997. A l'é fàita da në scu butà dnans a n'òja andorà. Lë scu a l'ha na nav da dzora che a veul rapresenté 'l bial ëd Manchester (ël Manchester Ship Canal) e tre bande ant la part da sota. Sota lë scu a-i é 'l mòt latin ëd la squadra "Superbia in Proelio", che as peul viresse an piemontèis con "Orgheuj an Bataja". Dzora l'òja a-i son tre stèile.

## Stadi

Finìa la stagion 2002-03 ël Manchester City a l'ha chità sò vèj stadi ëd contrà Maine, për un neuv stadi 'd 48.000 pòst, fàit për ij Gieugh dël Commonwealth. 
Ël City a l'ha spendù 35 mijon dë sterlin-e për ëd travaj al neuv stadi, dzoratut për constrùe la North Stand. La prima partìa ëd cost neuv camp a l'é stàita la partìa da amis con ël FC Barslon-a, vagnà dai *citizens* 2 a 1 con grije ëd Nicolas Anelka e Trevor Sinclair.

## Tifos

La canson dij tifos (che a l'é 'dcò l'imn ëd la squadra) a l'é la famosa "Blue Moon", canson trista ma pien-a d'orgheuj e squasi eròica.
Tra ij tifos dël Manchester City a-i son ëdcò Noel Gallagher e Liam Gallagher dla formassion rock Oasis; Noel Gallagher a l'é proprietari 'd doe file'd tribun-e, d'un tòch ëd la pòrta e dël pra dël neuv camp.

Categorìa:Manchester
Categorìa:Fótbal ant ël Regn Unì
Spòrt ëd combatiment

Jë **spòrt ëd combatiment** a son la version agonìstica e a contat dj'art marsiaj tradissionaj. 
Ant j'art marsiaj tradissionaj coma karate, ju jutsu, kung fu, aikido, judo, tangsudo e taekwondo (nen olìmpich) ël contat a l'é limità e controlà. 

Jë spòrt ëd combatiment a men-o ël confront an sël *ring*, quindi a pien contat, con protession ardità da la bòcs. 

## Chèich spòrt ëd combatiment
*Full Contact: ël nom original a l'é Full contact karate a dimostrassion dl'orìgin. As combat andossand pantalon longh coma coj dël kimono tradissional, dël color preferì dai bocseur. A l'é përmess andossé la sentura, e dzoratut ant j'agn '70 e '80 legende vivente coma Bill Wallace e Chuck Norris a combatìo butand an mostra la sentura nèira. Ij colp consentì a son pugn e colp ëd pé càuss al tronch e al moro; a son vietà, a l'é ciàir, colp al cupiss e ai genitaj.
As deuvra paradent, cuchija, guant da bòcs, protession për tibie e pé. Ij *round* a son da doe minute mincadun, e la durà dël *match* a l'é an base al livel dj'atlet (coma ant la bòcs) e ël tìtol mondial a l'é ëd 12 riprèise.

*Kick-boxing: ël nòm a deriva da kick-boxing giaponèisa, përchè anventà ant j'agn '80 an Giapon. As combat con le brajëtte curte. Ij colp consentì a son pugn e càuss a gambe, tronch e moro e a son vietà ij colp al cupiss, a la schin-a e ai genitaj. As deuvro 'd guanton da bòcs, cuchija, paradent e protession për ij pé. Ij *round* a son da doe minute mincadun, e la durà dël *match* a l'é an base al livel dj'atlet (coma ant la bòcs) e ël tìtol mondial a l'é ëd 10 riprèise. 

*Bòcs thailandèisa: técnica da combatiment autònoma nà an Thailandia da milegn, conossùa ëdcò coma Thai Boxing o Muay Thai. As combat con le brajëtte curte. As deuvra pugn, càuss, gomità, colp ëd ginoj e as lòta sensa che l'àrbiter a antërompa, gavà che ël combatiment a sia passiv. As deuvro guanton, paradent, cuchija e gnun-e protession për ij pé. A l'é proibì colpì ij genitaj e ël cupiss ma as peul colpì la schin-a con càuss e ëd ginoj. Ij *match* a son an riprèise da tre minute, tre për ij diletant e 5 për ij professionista. 

*Sanda: La *bòcs cinèisa* conossùa ëdcò coma **sanshou**. As combat an brajëtte curte e con chèiche protession (a seconda dle federassion organisatris) corporaj: le mìnime a consisto ant ij clàssich guanton, fin a paradent, corpet, paratibie, cuchija e caschet (ant la version "legera" a l'é opsional ëdcò l'usage dla rej protetiva). Ël combatiment as dësrola a l'antern d'un quadrà d'anviron 10 méter për 10 ëd sòlit aussà da tèra anviron 50 centim sensa còrde perimetraj. La vesta usual a son le brajëtte curte e na majëtta. Le técniche ch'as peulo dovresse a son pugn, càuss, proiession e técniche ëd sacrifissi; ij *round* a duro ëd sòlit 3 minute. 

Categorìa:Art marsiaj
Fulham FC

Ël **Fulham Fótbal Club**, o nomach **Fulham**, a l'é na società 'd fótbal ëd Fulham, borgh ëd Londra, an Anghiltèra. A l'é un-a dle squadre dla capital britànica.

Na partìa ëd divot ëd la Gesia Anglèisa a l'ha fondalo dël 1879. Dël 2004 a l'ha selebrà sò aniversari nùmer 125 e ancheuj a gieuga an Premier League. Ël Fulham a l'é la società pì veja tra cole fondà a Londra e a l'ha 'n grand antagonism con ël Chelsea, squadra ch'a l'ha sò camp ant ël midem borgh. Ël Fulham a gieuga soe partìe antëcà al Craven Cottage, stadi che as treuva al sud-òvest ëd la sità.

Ij sò color a son ël bianch e 'l nèir.

Tra j'ex-giugador pì amportant a-i é 'l campion dël mond George Cohen, che a l'ha giugà ant la selession anglèisa che a l'ha vagnà la Copa dël Mond dël 1966.

Ël Fulham, vagnador ëd la Copa Intertoto dël 2002, a l'é proprietà dël miliardari Mohamed Al-Fayed, che a l'ha 'dcò ij famos e amportant magasin Harrods ëd Londra. Mohamed Al-Fayed a l'era 'l pare ëd Dodi Al-Fayed, mòrt ant l'assident ëd Paris anté che a l'é mòrta la prinsipëssa Dian-a Spencer.

## Antagonism

Ël Chelsea a l'é l'àutra squadra dla Premier League che a l'ha sò stadio a Fulham e për sòn a-i é antagonism tra ste doe società che a së sfido ant un derby ciamà West London Derby. 
Ël Fulham a l'ha d'àutri antagonism con j'àutre squadre ëd l'òvest ëd Londra coma Queens Park Rangers e 'l Brentford. Fòra 'd Londra 'l Fulham a l'ha giugà 'd partìe motobin dure dzoratut con ël Blackburn Rovers e dzoratut dël 2001, quand le doe squadre a l'han lotà për ruvé an Premier League an sercand ëd ruvé prime ant ël campionà 'd First Division (Serie B anglèisa).

## Stadi

Ël Craven Cottage a l'é në stadi che as treuva ant ël borgh Fulham ëd Londra e la squadra a gieuga bele-lì soe partìe antëcà dal 1896. Lë stadi a l'é coatà e a peul arsèive fin-a a 26.000 spetador. Ij giugador dël Fulham a son ciamà *cottagers* pròpi për ël nòm ëd sò stadi.

## Anliure
* Web dël Fulham FC

Categorìa:Fótbal ant ël Regn Unì
Categorìa:Spòrt a Londra
Giovanni Barrella

**Giovanni Barrella** a l'era nassù a Milan, da pare salernitan e mare milanèisa, ai 30 ëd novèmber dël 1884 e a l'é mòrt a Erba ai 23 dë stèmber dël 1967.
A l'é stàit poeta, ator, comediògraf, pitor ... n'artista complet e a l'é dventà un pont d'arferiment ëd la litratura milanèisa dël Neuvsent. 

## Euvre
Ant soe euvre, ël Barrella a l'ha parlà ëd tut: stòria, paesagi, crònaca, sempe con bon ùmor.

### Portinara
Ant la poesìa "Portinara", ël Barrella a descriv, e a podìa nen esse diversament, la gent dël pòpol. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Barrella, Giovanni
Barrella, Giovanni
Barrella, Giovanni
Barrella, Giovanni
Erba (Còm)

**Erba** (*Erba * ëdcò ant ël dialèt local) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 16.415 abitant , ant la provinsa ëd Còm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marcella Tili (dal 29/05/2007, second mandà dal 22/05/2012).

## Sità gemelà
Erba a l'é gemelà con:
*  Cortale, Italia
*  Fellbach, Gërmania
*  Tain-l'Hermitage, Fransa
*  Tournon-sur-Rhône, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Còm