Càncher

Ël **càncher** a l'é na categorìa ëd maladìe caraterisà da la chërsùa ancontrolà ëd sélule ch'a peulo spantiesse ant ël còrp (metastasi). A peul colpì qualsëssìa òrgan o tissù e a l'é un-a dle prinsipaj cause ëd mòrt an tut ël mond. Ël nòm a ven dal latin *cancer*, ch'a veul dì granfo, për via dla forma dij tumor ch'a smijo a col animal.

## Còsa a l'é?
Ël càncher as dësvlupa quand che le sélule a perdo ël mecanism ch'a régola soa division e soa mòrt natural (apoptosi). Coste sélule anormaj a formo dij tumor malign ch'a peulo invade ij tissù davzin o viagé për ël sistema linfàtich o sanguign (metàstasi).

## Cause e Fator d'arzigh
Le cause a son multifatoriaj e a peulo anclude:
* Mudà genétiche: Ereditàire o acuistà (es. esposission a sostanse tossiche).
* Ambient: Tabach, àlcol, dieta pòvra ëd fruta e verdura, esposission a radiassion o sostanse chìmiche (es. asbestos).
* Anfession: Virus (es. HPV për ël càncher al còl ëd l'ùter) o bater (es. Helicobacter pylori për lë stòmi).
* Stil ëd vita: Sedentarietà, obesità, esposission al sol.

## Tip ëd Càncher
A dipend da la region colpìa:
* Carcinòma: Da tessù epiteliaj (es. polmon, mama, prostata).
* Sarcòma: Da tessù conettiv (òss, muscoj).
* Leucemìa: Da le sélule dël sangh.
* Linfòma: Dal sistema linfàtich.
* Melanòma: Da le sélule pigmentarie dla pel.

## Sintom
Ij sìntom a dipendo dal tip ëd càncher, ma a peulo anclude:
* Pèrdita ëd pèis sensa motiv.
* Fadiga crònica.
* Dolor ch'a passa nen.
* Cambiament ant la pel (neuv ch'a chërso o a càngio d'aspet).
* Sangh ant la pipì, merde, o toss.

## Diàgnosi
La conferma dël càncher a ven da:
* Esam d'imàgine: Radiografìa, risonansa magnética, TAC.
* Esam ëd laboratòri: Anàlisi dël sangh për trové marcador tumoraj.
* Biopsìa: Campion dël tessù për analiselo sota microscòpi.

## Tratament
Le terapìe a dipendo dal tipo e dal ëstat dël càncher:
* Chirurgìa: Gavé ël tumor e ij tissù anviron.
* Chimioterapìa: Meisin-e ch'a masso le sélule ch'a chërso an pressa.
* Radioterapìa: Ragg ch'a danegio le sélule cancerose.
* Imunoterapìa: Potensié ël sistema imun për combate ël càncher.
* Terapìe mirà: Meisin-e ch'a colpisso mach le sélule con fator genétich specìfich.
* Assistensa paliativa: Contròl dij sìntom e mejoré la qualità ëd vita për ij cas avansà.

## Prevension
* Evité ëd fumé e consumé d'àlcol.
* Dieta equilibrà con pòch carn ross e processà.
* Atività fìsica regolar.
* Protession dal sol (crema UV).
* Vacinassion (es. contra l'HPV).
* Screening regolar (es. mamografìa, colonscopìa).

## Prògnosi
La possibilità ëd varì a dipend da vàire fator:
* Stat ëd la maladìa: Pì prest as treuva, pì àute le chance.
* Tip ëd càncher: Cheich tip (es. tiroide) a l'han na sopravivensa motobin àuta.
* Acess a le cure: An Piemont e ant ij pais avansà, ij tratament a son pì efetiv.

## Arserca e Sfide
Jë studi a son an camin a serché neuve terapie, coma:
* Medicament genétich: Për bloché le mudà ch'a causo ël càncher.
* Inteligensa artifissial: Për diagnosticà la maladìa an manera pì precisa.
* Medicament personalisà: Basà sël profil genétich dël malà.

## Impat Sossial
Ël càncher a l'é na càusa ëd stress econòmich e psicològich për le famije, dzortut ant ij pais pòver andoa ij servissi médich a son limità.

## Riferiment
Organissassion Mondial dla Sanità (OMS).

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI