Moralità

La **moralità** an filosofìa a l'é l'ansem dle nòrme, dij valor e dij prinsipi ch'a guido ël comportament uman an distinghend lòn ch'a l'é giust da lòn ch'a l'é sbalià, ël bin dal mal. A l'é l'oget dë studi dl'ética e a toca question ëd dovèj, responsabilità e bon-a vita.

## Tichëtte prinsipaj
La moralità a peul esse definìa coma:
* Ël sistema ëd valor e 'd régole ch'a guido le decision e j'assion uman-e
* La distinsion antra bin e mal aplicà a la condòta uman-a
* L'ansem dij dovèj e dj'obligassion ch'as àplico an sle relassion uman-e
* La dimension normativa dla vita uman-a

## Component dla moralità
La moralità a comprend vàire element:
* **Valor**: Lòn ch'a l'é considerà degn d'esse desiderà o realisà
* **Nòrme**: Le régole ch'a stabilisso lòn ch'a venta fé o nen fé
* **Prinsipi**: Le base fondamentaj dël sistema moral
* **Dovèj**: Le obligassion moraj che le përson-e a l'han
* **Virtù**: Le disposission ëd caràter ch'a pòrto a agì moralment

## Sòrt ëd moralità
A-i son vàire criter për la moralità:

### Moralità deontològica
Basà an sij dovèj e an sij prinsipi. Un'assion a l'é moral s'a rispeta ël dovèj (Immanuel Kant).

### Moralità conseguensialista
Basà an sj'efet ëd j'assion. Un'assion a l'é moral s'a produv ij mèj risultà (utilitarism).

### Moralità dle virtù
Basà an sla formassion dël caràter. Un'assion a l'é moral s'a ven da na përson-a virtuosa (Aristòtil).

### Moralità dël contrat sossial
Basà an sj'acòrd ipotétich an tra 'd përson-e rassionaj. Un'assion a l'é moral s'a rispeta ël contrat sossial.

## Orìgin dla moralità
Ij filòsof a l'han proponù vàire spiegassion dl'orìgin dla moralità:
* **Orìgin divin-a**: La moralità a ven da Dé o dal divin
* **Orìgin rassional**: La moralità a deriva da la rason uman-a
* **Orìgin natural**: La moralità a ven da la natura uman-a e da l'evolussion
* **Orìgin sossial**: La moralità a ven da la società e da la coltura
* **Orìgin sentimentaj**: La moralità a ven dai sentiment ëd compassion e 'd simpatìa

## Strutura dël giudissi moral
Un giudissi moral a comprend:
# **L'agent**: La përson-a ch'a fà l'assion
# **L'assion**: Lòn ch'a l'é fàit
# **La situassion**: Le circostanse dl'assion
# **La régola**: Ël prinsipi moral aplicà
# **La motivassion**: Le rason dl'agent
# **Le conseguense**: J'efet ëd l'assion

## Moralità e coltura
La relassion antra moralità e coltura a l'é complicà:
* **Universalism moral**: A-i son ëd prinsipi moraj ch'a valo për tute le colture
* **Relativism moral**: Ij valor moraj a dipendo da la coltura e a peulo varié
* **Pluralism moral**: A-i son vàire sistema moraj vàlid, ma a-i é 'd limit universaj

## Amportansa dla moralità
La moralità a l'é essensial për:
* La convivensa uman-a e la vita sossial
* La formassion dël caràter individual
* L'organisassion polìtica e giurìdica
* La serca d'un sens ëd la vita
* La realisassion dla dignità uman-a

## Sfide contemporanie
La moralità moderna a afronta 'd neuve sfide:
* La globalisassion e 'l contrast ëd valor diferent
* Le neuve tecnologìe (inteligensa artifissial, ingegnerìa genética)
* La crisi ambiental e le responsabilità vers le generassion future
* Le neuve forme d'ineguajansa sossial

## Moralità e religion
La relassion antra moralità e religion a l'é stàita motobin discutùa:
* Për chèich, la moralità a dipend da la religion
* Për d'àutri, la moralità a peul esse fondà sensa religion
* Ël problema dël fondamentalism e 'd l'antoleransa religiosa

## Vos corelà
* Ética
* Valor
* Dovèj
* Virtù
* Responsabilità
* Cossiensa
* Giustissia
* Mal

## Arferiment


Categorìa:filosofìa
Categorìa:Ética
Categorìa:Società
Categorìa:Antropologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI