open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Castlanìa

**Castlanìa** (*Castellania Coppi* an italian)  a l'é un comun dël Piemont d'89 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva an sle colin-e an sla drita dla Scrivia, ant la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis. A l'é arnomà përché a l'é 'l pais anté ch'a l'é nàit Fausto Coppi.

## Stòria
Le prime sorgiss ch'a testimònio l'esistensa dël borgh ëd Castlanìa a armonto a l'Età 'd Mes, quand ch'ël pais a l'era formà da le frassion ëd Basélica, Lugagnan, Mossabela e Sant Alòsio. Al pòst ëd l'atual cesa 'd San Bias, atestà dal Sinchsent, a-i era na piev dedià a San Marsian a servissi dle frassion. L'abità 'd Sant Alòsio a l'era 'l pì antich e a l'era provist d'ën castel fortificà, dont a resto ancora ancheuj le tor medievaj.

A livel aministrativ ël teritòri a fasìa part dël Vëscovà Tortonèis, l'ansem dij possediment goernà dal vësco-cont ëd Torton-a. Ël vësco a l'ha peui anfeodà 'l pais a la famija dij Rampin. Contut ch'a fussa sogetà al Ducà 'd Milan e peuj a jë Spagneuj, ël Vëscovà a manten soa autonomìa aministrativa. Dël 1713, an séguit al Tratà d'Utrecht, Castlanìa e 'l Tortonèis a passo a l'Imper Austrìach. Dël 1735 Torton-a e ij sò anviron a passo sota la Cà 'd Savòja ëd Carl Emanuel III ant ël Regn ëd Sardëgna. A ven creà la Contà 'd Torton-a antestà al re, ma 'l Vëscovà a ven ancora anfeodà al vësco 'd Torton-a. A l'é mach dël 1786 ch'ël vësco Carl Morissi Peyret a ced ël Vëscovà al re, an cambi d'ën neuv tìtol prinsipesch. 

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, Castlanìa a torna al Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Vila Vèrnia. Dal 1928 a ven ancorporà ant ël comun ëd Carzòu ma a torna autònom dël 1947. Dal 31 magg 2019 ël nòm ofissial italian dël Comun a ven tramudà an *Castellania Coppi* për sotligné ch'ël pais a l'ha vist nasse ij frej ciclista Fausto e Serse Coppi.

## Personalità arnomà
* Fausto Coppi, ciclista, nassù a Castlanìa dël 1919
* Serse Coppi, ciclista, frel ëd Fausto, nassù a Castlanìa dël 1923

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sergio Vallenzona (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Castlania
Silvan (AL)

**Silvan** o localment **Sirvòu** (*Silvano d'Orba* an italian, *Scirvan* an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.990 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta an sël piuvent oriental dla comba dël torent Òrba, dvazin a la confluensa con ël torent Piòta. J'abitant dël pais a son dit ëdcò lor *silvan*.

## Stòria
Ant ël teritòri 'd Silvan a-i son repert archeològich ch'a fan pensé che la region a fussa popolà fin da l'antichità: an particular davzin al camposant a-i son dij rest ëd fortificassion roman-e o àut-medievaj (le ansidite *Torasse*) e a-i é cheicun ch'a pensa ch'a apartenèisso a la sità 'd *Rondinaria*, borgh dla tarda antichità anté ch'a vivìo i sërcador d'òr. Ël pais ëd Silvan a l'é nominà a parte dal sécol ch'a fa XII e a l'era anfeodà ai marchèis aleràmich dël Bòsch. A l'é passà coma feod prima a la Comun-a 'd Lissandria, peui a la Repùblica ëd Genoa, peui ancora al Marcheisà ëd Monfrà. A j'ero doi borgà: la Vila Superior, con la cesa 'd San Pé e 'l castel ëd la famija genoèisa dj'Adorn, e la Vila Inferior, con ël borgh medieval e l'oratòri 'd San Bastian, anfeodà a la famija djë Suca e an séguit a cola dj'Adorn. A l'inissi dël Setsent a passa ansema al Monfrà al Ducà 'd Savòja, peui al Regn ëd Sardëgna. 

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1814 Silvan a torna ant ël Regn ëd Sardëgna, e dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), a l'é aministrà sota a la Provinsa ëd Lissandria, al Sircondari ëd Neuve e al Mandament ëd Castlèt d'Òrba.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ivana Maggiolino (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Giuseppe Lazzarone

Poeta astesan.
**Giuseppe Lazzarone** (stranomà **Menin Pippo**) a l'era nassù ai 4 ëd mars dël 1903 e a l'é mòrt a Ast ai 10 d'ost dël 1970.

Tema ëd soe poesìe a l'é la provinsa piemontèisa.
A l'ha vagnà 'd premi an vàire concors regional.

## Euvre prinsipaj
**An Ast* (1957)

Lazzarone, Giuseppe
Lazzarone, Giuseppe
Bartolomeo Bosco

**Bartolomeo Bosco** a l'era nassù a Turin ël 3 ëd gené dël 1793 e a l'é mòrt a Dresda ël 7 ëd mars dël 1863.

A l'é stàit ël pì gran prestigiator dij sò temp.
Sò spitàcoj a l'avìo un gran sucess, sia pr'ij sò truch, otnù ëdcò an dovrand d'angign mecànich bin ëstudià, che për soe capassità d'arsitassion.

### La gioventura
Bosco a vnisìa da na famija bastansa bin butà.
Ij sò a j'ero proprietari dël *Café Antërnassional*, ëdcò ciamà *Café Catlin-a* dal nòm dla mare, an cors dla Sitadela a Turin.
Sò pare a meuir che Bartolomeo a l'ha set agn e soa seur, Norina, sinch agn e mes.
La mare a l'ha mandà sò fieul, ch'a l'era ciamà con ël sobrichet *Meo* an colege, e là chiel as fa armarché për soe capassità atlétiche.
Meo a l'é anviarà a la cariera ëd magìster dë scherma.
Ma chiel a l'ha pì car dë dventé un prestigiator, mesté ch'a amprend ëdcò mersì a la vitalità dla sità, antlora sota l'ocupassion napoleònica.

### La campagna 'd Russia
Dël 1812 a l'é arcrutà ant la Granda Armada napoleònica e a part për la campagna 'd Russia, fusilié ant ël regiment ëd linia nùmer 111 (ciamà daj soldà *Ij tre paluch*, për via dle tre gifre 1), dla quinta division dël 1m còrp d'armada, sota 'l comand dël general piemontèis Compans de Brinchanteau.
Për passess-la un pòch mej a l'era dventà moros ëd na vivandera, Rosin-a, e a dasìa dë spitàcoj për ij soldà.
A un ëd si spitàcoj a l'era vnùit ëdcò Napoleon, ch'a l'era peui complimentasse con Bosco an piemontèis.

Ferì d'un colp ëd bajonëtta a la bataja ëd Vilnius, a l'é pijà përzoné daj russ.
Da përzoné a dà në spetàcol ant ël Palass dël goern a Tobolsk, tant apressià che Bosco a oten ël drit ëd bogesse an libertà ant la zòna e fin-a 'd sòld ch'a deuvra për amelioré ij sò utiss ëd sena.
An col perìod a l'ha podù fé dë spitàcoj për la noblëssa e fesse dë dné.

Dël 1814 a l'é liberà, séghit a në scambi ëd përzoné antra la Russia e la Fransa.
Sò viage për rintré a Turin a dventa l'ocasion për un vir durà quatr agn d'esibission artìstiche.

### Ij viage artìstich
Rintrà a Turin, as fërma pòch: a part për d'esibission a Vien-a, Praga, Bùdapest, Berlin, Potsdam, Amborgh, Copenàghen, Londra.
A oten vàire arconossiment, dont un diplòma spessial da l'Academia dle Bele Art d'Amborgh.

A l'ancamin dël 1833 a fa d'esibission a Paris; da là a part an sël fium për Rouen, ma ël batel a fonga ant l'eva e Bosco a perd ij sò utiss ëd sena.
Antlora a torna a Turin e peui a part për n'àutr vir d'esibission a Turin, Parma, Firense, Nàpoli, Milan, Mòdena, Bològna, Venessia.
Livrà cost vir dë spetàcoj, a n'ancamin-a un ancor pì gross a travers l'Euròpa antrega; a vìsita ëdcò vàire sità dl'Àfrica dël nòrd e ëd Mérica e daspërtut a l'ha sucess.

Bartolomeo Bosco a l'é mòrt a Dresda dël 1863, cudì da sò fieul.
A l'é sotrà a Dresda; soa tomba a l'é cudìa da l'Assossiassion Antërnassional dij Prestigiator.

Bosco, Bartolomeo
Henri Amédée Le Lorgne

Diplomàtich e publicista, **Henri Amédée Le Lorgne, cont d'Ideville**, a l'era nassù a Saulnat (ant ël Puy-de-Dôme) dël 1830 e a l'é mòrt a Paris dël 1887.
A l'é stàit segretari d'ambassà a Turin, Roma, Dresda, Aten-e.
A l'ha chità la diplomassìa con l'advent dla Tersa Repùblica, che tutun a l'ha servì për chèich temp tanme prefet d'Algeri, sota Mac-Mahon (1873).

## Euvre prinsipaj
***Journal d'un diplomate en Italie**. Doi volum. Ël prim (1872) a l'é sot-titlà *Turin, 1859-1862*; lë scond (1873) *Rome, 1862-1866*

Lorgne, Henri Amédée Le
Vincenzo Promis

Fieul ëd Domenico e novod ëd Carlo, **Vincenzo Promis** a l'era nassù a j'8 ëd luj dël 1839.

A l'é stàit bibliotecari dël re e archivista dla cort, arnomà colessionista ëd monede e mèmber dl'Academia dle Siense ëd Turin.
A l'é mòrt a Turin ai 19 dë dzèmber dël 1889.

Promis, Vincenzo
Domenico Promis

**Domenico Promis**, stòrich, archeòlogh e colessionista ëd monede, a l'era nassù dël 1804 e a l'é mòrt al 1m ëd fërvé dël 1874.
A l'era ël pare ëd Vincenzo Promis.

## Euvre prinsipaj
* *Monete dei reali di Savoia* (1841)
* *Monete dei Radicati e dei Mazzetti* (1846)
* *Monete della Zecca di Savona* (1864)

Promis, Domenico
Carlo Promis

Architet, archeòlogh e filòlogh.
**Carlo Promis** a l'era nassù dël 1808 e a l'é mòrt dël 1873 a Turin.

## Euvre prinsipaj
* *Le antichità di Aosta* (1864)
* *Storia dell'antica Torino* (1869)

Promis, Carlo
Promis, Carlo
Promis, Carlo
Giuseppe Beghelli

**Giuseppe Beghelli** a l'era nassù a Briga dël 1847.
Giornalista e republican, ant ël 1870-1871 a l'era andà dapress a Garibaldi ant la campagna dij Vòsgi, an fasend-ne la crònaca për la Gasëtta ëd Turin.
Beghelli a l'é stàit giornalista e diretor ëd dontré giornaj polìtich, republican, d'la vita motobin curta, e
për pì che sinch agn a l'é stàit redator, peui diretor e apress proprietari dël giornal Il Ficcanaso.
A l'é mòrt a Turin dël 1877.

## Euvre prinsipaj
**Storia della repubblica romana del 1849* (doi volum, 1874)
**La camicia rossa in Francia*
A l'ha scrivù ëdcò d'àutri lìber ëstòrich e romanz.

## Bibliografìa
* Maurice Mauviel, *Un Garibaldien niçois, Fils du Printemps des Peuples: Giuseppe Beghelli (1847-1877)*, Edission Wallada, Draguignan, 2006

Beghelli, Giuseppe
Paròd

**Paròd** a l'é 'l nòm ëd doi comun piemontèis:

* **[[Paròd (AL)|Paròd]]**, an provincia ëd Lissandria

* **[[Paròd (CN)|Paròd]]**, an provincia ëd Coni
Paròd (AL)

**Paròd** (*Parodi Ligure* an italian, mach *Parodi* an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 689 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ant l'Apenin Lìgure stentrional, a caval tra le valà dël Lèm e dl'Òrba, e a l'é traversà dal torent Albedosa.

## Stòria
Ël nòm ëd Paròd as treuva cità për la prima vira tanme *Palode* ant la sconda mità dël sécol ch'a fa X antra ij possediment ëd la Marca dj'Obertengh, probabilment për sotligné ël caràter paludos dël pòst, anté ch'ël torent Albedosa a fasìa un mojiss prima 'd traversé le colin-e. Dël 1033 ël teritòri a ven assegnà al monasté parmesan ëd Santa Maria 'd Castion, ch'a san-o la palud an dorbend në sfogh a l'eva dl'Albedosa e a istituisso l'abassìa 'd San Remis. Sempre dël sécol ch'a fa XI a ven edificà 'n castel an slë spron ëd ròca pì àut dj'anviron e as sucedo sinch generassion an ëd feodatari ch'as fan ciamé Marchèis ëd Paròd. La giurisdission dij marchèis a comprendia na vasta region al confin con la Repùblica 'd Génoa, ch'a l'avìa vàire propòsit espansionìstich ant l'Oltragiov për via dla posission stratégica an sle strà dij comersi.  Dël 1148 ël castel a l'é cedù ai genoèis mentre ch'a l'é dël 1223 ël passagi 'd tut ël teritòri a la giurisdission ëd la Repùblica. D'apress a 'n perìod ant l'area d'influensa dël Ducà 'd Milan dij Viscont, la sgnorìa feodal sël pais a passa prima ai Guasch, peui a Andrea Dòria, ch'a sanciss për tut la completa sitadinansa genoèisa. 

Dël 1625 Paròd e ij vilagi davzin a son tacà da le trupe ëd Carl Emanuel I e dij fransèis, ant ël tentativ peui falì ëd conquisté Génoa. Ël castel e le fortificassion a pijo feu. Dël sécol apress l'istess but a sarà portà anans pì vòte da le trupe austrìache. Dël 1797 a ven a fé part ëd la Repùblica Lìgure prima e dl'Imperi Fransèis ëd Napoleon Bon-a-part peui. Dël 1815 la Liguria a passa al Regn ëd Sardëgna e dal 1819 al 1859 Paròd a fa part ëd la Provinsa ëd Neuve, sota la Division ëd Génoa e ant ël mandament ëd Gavi. Dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859) a passa ansema a tut ël Circondari ëd Neuve a la Provinsa ëd Lissandria e al Piemont.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Bruno Merlo (dal 26/05/2014, dagià sìndich dal 1999 al 2004).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Parod
Voghera

**Voghera** (*Vughera* an dialèt oltrapadan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 39.421 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël comun a l'é sota aministrassion straordinària; ël Comissari Prefetissi a l'é Sergio Pomponio (dal 23/02/2016).

## Sità gemelà
Voghera a l’é gemelà con:
* Leinfelden-Echterdingen, Gërmania
* Manosque, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
La Vila dj'Ati

**La Vila dj'Ati** (*Villadeati* an italian) a l'é un comun ëd 522 abitant  dla provincia ëd Lissandria.

## Stòria
An época roman-a, ël teritòri dël pais a restava sota al munissipi d'Industria (Montèu) .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Azzalin (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Viladjati
Vila Vèrnia

**Vila Vèrnia** (*Villalvernia* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 940 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva an sle colin-e an sla drita dla Scrivia, ant la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis. 

## Stòria
A l'é probàbil ch'ël pais ëd Vila a l'abia orìgin roman-e e che sò nòm a sia dovù a l'esistensa 'd na vila patrissia an sla strà che da Génoa a mnava a Derthona an passand d'aranda a le colin-e. Ant l'Età 'd Mès, Vila a l'era sota la giurisdission dël vësco 'd Torton-a, contut ch'a fasèissa nen part an forma istitussionalisà dle tere feodaj dl'ansidit Vëscovà. Vàire famije a tnisìo 'l pais an feod sota forma 'd consòrsi: ij Dla Tor, ij Bussé, ij Feracan. Intrà ansema a tut ël Tortonèis sota al contròl dël Ducà 'd Milan, dël 1413 Flip Maria Viscont a conced Vila an feod a Guillaume de la Tour d'Auvergne. La famija Alvernia a l'avrà 'l contròl ëd Vila për 167 agn e a lasserà sò nom al pais, che për sòn a l'é ciamà Vila Vèrnia. Dël 1580 Vila a passa an feod a jë Spìnola përché Antònia Alvernia, ùltima dissendent ëd la famija, a l'avìa marià Gioann Fransesch Spìnola. Dël 1653, giumai sota la dominassion djë spagneuj, ël re Flip IV dë Spagna a eleva 'l feod a Marchisà. Con l'estinsion ëd la branca djë Spìnola 'd Vila, ël feod a ven assignà al Maistr ëd Camp Pier Lois Passalacqua. Dël 1735, ël Tortonèis a passa sota 'l contròl dij Savòja: Carl Emanuel III a conferma 'l tìtol ëd marchèis ai Passalacqua. 

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, Vila Vèrnia a torna al Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e a cap d'ën Mandament ch'a comprendìa 'dcò Carzòu, Cassan, Castlanìa, Còsta, Gavassàuna, Paderna, Sant'Àgata, Sandijan e Spinegh. L'ùltim dij Passalacqua a sarà Giuseppe Passalacqua, general ëd l'esèrcit dël Regn ëd Sardëgna, ch'a meur dël 1849 ant la bataja 'd Noara ant la Prima Guera d'Indipendensa. Ant la Sconda Guèra Mondial, dël 1m dë dzèmber 1944 Vila Vèrnia a l'é bombardà da l'aviassion american-a përché a ospitava j'ufissi feroviari ch'a j'ero stàit trasferì da Génoa: 114 civil a meuiro e 235 a resto ferì. Vila Vèrnia a l'ha arseivù për sòn la Midaja al Mérit Civil.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franc Persi (dal 25/06/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Vilavernia
Varmaca

**Varmaca** (*Valmacca* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.004 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta an sla pian-a comprèisa antra ël Pò e 'l Bass Monfrà, davzin al fium e al confin con la Lomlin-a. 

## Stòria
Le orìgin dël pais a armonto a l'Età 'd Mes e l'etimologìa dël topònim a l'é d'anterpretassion difìcil: chèich ëstudios a pensa che 'l nòm a sia compòst da *Vallis* (valadì Val) e da 'n nòm pròpi 'd përson-a, àutri a penso che 'l sufiss ëd la paròla a sìa derivà dal latin *Macula*, për indiché la vegetassion satìa ch'a caraterisava coste bande aluvionaj. A peul esse che ant j'agn antorn al Mila ant ël teritòri a-i fussa l'abità 'd Caudanasch, cità ant ën diplòma imperial d'Oton I ëd Sassònia, ch'a conferìa j'anviron a Aimon ëd Cavajà, dël Contà 'd Lomel. Jë sgnor Cavajà a s'angagio con vàire acòrdi ansema a Vërsèj e ai marchèis ëd Monfrà për trové n'equilibri ch'a garantissa 'l contròl dël feod, ma për soa posission ëstratégica al confin antra Lomlin-a e Monfrà,  Varmaca a ven ogèt ëd le ambission dël Marcheisà.  Dël Tërzent as buto da la part dij Viscont dël Ducà 'd Milan për dësfendse dai Paleòlogh ëd Monfrà, ma dël 1417 a l'é pròpi Filip Maria Viscont ch'a sanciss l'anession dël pais a le tère monfrin-e. Për tut ël Quatsent, passà al Monfrà, ël pais a subiss sovens j'atach dël Ducà 'd Milan. Ij Cavajà a ven-o sospetà pr'esse stàit fidej ai milanèis e a son obligà a cede 'l feod ëd Frassiné, d'antlora a son ciamà cont Cavajà ëd Varmaca.

Ant ij sécoj ch'a seguo, ël goern local sël feod a passa an part a le famije Ròta, Montij, Scòssia, San Nazé e Copa. Dël 1708, an séguit a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Varmaca a passa ansema a tut ël Monfrà al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pì tard a dventa Regn ëd Sardëgna. Dël 1731 Varmaca a arsèiv ël tìtol ëd comun-a ma a resta unìa a cola 'd Tisnèis; mach dël 1741, an séguit a na sùplica dj'abitant, re Carl Emanuel III a conced la costitussion ëd na Comun-a indipendenta. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1814 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Casal e al Mandament ëd Tisnèis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Piero Bovio (dal 12/06/2017).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Vila dij Mireu

**Vila dij Mireu** (*Villamiroglio* an italian) a l'é un comun ëd 348 abitant  dla provincia ëd Lissandria.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Monchietto (da l' 8/06/2009).

## Arferiment

Viladijmireu
La Vilëtta

**La Vilëtta** (*Villaromagnano* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 690 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva an sle colin-e an sla drita dla Scrivia, ant la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis. Sò teritòri as treuva ant la val dël torent Osson-a.

## Stòria
 A l'é probàbil ch'ël pais ëd la Vilëtta a l'abia orìgin roman-e e che sò nòm a sia dovù a l'esistensa 'd vile patrissie a servissi dle tenùe agrìcole dij legionari roman. La *villa romaniani* a l'era costituìa da 'n quadrà 'd cà d'antorn a na cort sentral andova ch'a s'anlevava na tor. La stòria dla Vilëtta a l'é lijà a cola 'd Torton-a e 'd sò Contà. A l'é abità dai Longobard ant l'Àuta Età 'd Mès, dont a resta l'antitolassion ëd la cesa parochial a San Michel, protetor ëd cola gent. A subiss la giurisdission ëd la Comun-a 'd Torton-a e a passa ant ij sécoj dal contròl feodal dle sgnorìe sitadin-e a col dël Ducà 'd Milan, djë spagneuj e dj'austrìach. Dël 1735 Torton-a e ij sò anviron a passo sota la Cà 'd Savòja ëd Carl Emanuel III ant ël Regn ëd Sardëgna.

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, La Vilëtta a torna al Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Torton-a. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuliano Albertino Guerci (dal 14/06/2004, scond mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Viletta
Mornèis

**Mornèis** (*Mornese* an italian, *Morneise* an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 738 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva al bòrd stentrional ëd l'Apenin Lìgure, al confin con l'Àut Monfrà, antra le val dij torent Lèm e Gorzent.

## Stòria
A smija ch'ël nòm ëd Mornèis a fussa atestà ant l'àuta Età 'd Mès co'l topònim ëd *Molanesio*, miraco lijà a le atività dij mulaté ch'a fasìo comersi ëd sal e d'àutre marcansìe antra 'l mar ëd la Liguria e la pian-a dël Pò. La posission stratégica an sle strà 'd comunicassion a l'ha favorì l'insediament dij monio dl'abassìa 'd San Siro 'd Génoa. La sità a ancamin-a parèj a espande soa influensa ant ij teritòri dl'Oltragiov e a sarà la famija genoèisa dij Ross ëd la Vòlta a fesse anfeodé ant j'anviron e a fé edifiché 'n castel. Dël Tërzent ël pais a passa prima sota ij Marchèis dël Monfrà, peui a la famija Dòria, ch'a lo tnirà fin al Sinchsent. D'apress, Mornèis a passa 'd man a àutre famije genoèise dij Passan, dij Palavzin e dij Sèra. Costi ùltim a tniran ël pais për squasi sent e sinquanta agn, ëdcò quand che ant ël cors dël Setsent la region a passa sota al contròl dël Regn ëd Sardëgna. 

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Mornèis a torna ant ël Regn ëd Sardëgna, e dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), a l'é aministrà sota a la Provinsa ëd Lissandria, al Sircondari ëd Neuve e al Mandament ëd Castlèt d'Òrba.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Simone Pestarino (dal 26/05/2014).

## Përsonagi arnomà
* Santa Maria Domenica Mazzarello (Mornèis, 1837 - Nissa dla Paja, 1881), a l'ha fondà l'órdin ëd le Fije 'd Maria Ausiliatris.

## Anliure esterne
Sit istitussional

## Arferiment

Morneis
Sal (AL)

**Sal** o **Sale** (*Sale* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 4.081 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ant la pian-a aluvional lissandrin-a, nen lontan da la confluensa dël Tani ant ël Pò.

## Stòria
Ël teritòri 'd Sal a dovìa dagià esse abità dai prim sécoj dòp Crist, an età roman-a, coma ch'a testimònio j'artrovament ëd tombe e d'utiss ant le campagne, anté ch'as treuvo 'dcò segn ëd centuriassion. An época gòtica a esistìa un *castrum* fortifià. As pensa che ant ij temp pì antich a esisteisso tre pais davzin Sala, dont la pì important a l'era *Sala Roderadi*. Da l'union ëd le tre *Salae* a l'é dësvlupasse 'l pais atual. Dël sécol ch'a fa X l'unificassion ëd le tre borgà a l'era stàita completà. Un document ëd la metà dël sécol ch'a fa VIII a mostra la donassion ëd proprietà an *Sala* a le monie 'd San Martin a Pavìa da part dël re longobard Astolf. Dël 1035 Ugo sgnor ëd Torton-a a cata dal diàcon Gerard la cort ëd *Sala Roderadi cum castro*. La giurisdission sël pais a passa peui ai vësco 'd Torton-a, a coi ëd Génoa e a la famija dj'Este. Sal a l'ha avù 'n ròl important ant le contèise dël sécol ch'a fa XII e XIII antra l'Imperi e ij Comun. Sò teritòri a l'ha varià pì vie sò lìmit an fonsion ëd j'equilibri antra Tortonèis, Milanèis e Pavèis. Dël 1165 as firma ant la cesa 'd Santa Maria 'd Sal la pas antra Torton-a e Pavìa, ant la qual i Tortonèis a arconossìo la supremassìa 'd Pavìa, fidel a l'imperador Federich I Barbarossa. A l'inissi dël Tërzent, Sal a l'era anfeodà a la famija Becarìa; dal 1363 a fasìa part dël Ducà 'd Milan sota ij Viscont. Dël 1413 Filipp Maria Viscont a conced a la Comun-a 'd Sal ëd goernesse con un sò Statut Comunal. Ël pais a l'é stàit për chèich agn anfeodà a Fassin Can e peui a Fransesch Busson, l'ansidit Cont ëd Carmagnòla. An séguit a l'é tornà sota la sgnorìa dij Viscont e djë Sfòrsa.
A la fin dël Quatsent ël Ducà 'd Milan a ven conquistà dal re Luis XII ëd Fransa e Sal a ven anfeodà al cardinal d'Amboise. Pì tard, ël feod a ven cedù a la famija Bòta e an séguit a la famija d'Ada, ch'a lo tnirà fin a l'estinsion dël feodalésim dël 1797. Dal 1535 Sal a farà part dël Prinsipà 'd Pavìa ant l'àmbit dël Ducà 'd Milan, asogetà prima a jë spagneuj (1535-1714) e peui a j'austrìach (1714-1744). Dël 1748, con la Pas d'Aquisgran-a, ël pais - tanme tut ël Tortonèis - a passa sota la protession dël re Carl Emanuel III ëd Savòja. D'apress a la fin dla dominassion fransèisa dl'Imperi 'd Napoleon Bon-a-part, Sal a torna definitivament ant ël Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e a cap d'ën Mandament comprendent ëdcò la Guassora, Piòvra e dal 1877 ëdcò Ìsola Sant Antòni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Enrico Santi  (dal 09/06/2024).

## Cese

* Cesa ëd Santa Maria e San Sir

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
La Sala

**La Sala** o **Sala Monfrà** (*Sala Monferrato* an italian) a l'é un comun ëd 407 abitant  dla provincia ëd Lissandria.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Saletta (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sala
Friedrich Eduard Beneke

Lògich psicologista alman.
**Friedrich Eduard Beneke** a l'era nassù a Berlin ël 17 ëd fërvè dël 1798 e a l'é mòrt-ie ël 1m ëd mars dël 1854.

## Euvre prinsipaj
*Syllogismorum analyticorum origines et ordinem naturalem (Mittler, Berlin, 1839)
*System der Logik als Kunstlehre des Denkens (2 volum, F. Dümmler, Berlin, 1842)

Beneke, Friedrich Eduard
John Stuart Mill

Filòsof anglèis.
**John Stuart Mill** a l'era nassù a Londra ël 20 ëd magg dël 1806 e a l'é mòrt a Avignon, an Fransa l'8 ëd magg dël 1873.

## Euvre prinsipaj

* *A system of logic, ratiocinative and inductive: Being a connective view of the principles of evidence and the methods of scientific investigation* (doi volum, Londra, 1843)
* *Essays on Some Unsettled Questions of Political Economy* (1844)
* *Principles of Political Economy* (1844)
* *On Liberty* (1859)
* *Utilitarianism* (1861)
* *Considerations on Representative Government* (1861)
* *The Subjection of Women* (1869)
* *Autobiography* (1873)
* *Essays on Religion* (1874)

Mill, John Stuart
Alexander Bain

Filòsof ëscossèis.
**Alexander Bain** a l'era nassù a Aberdeen l'11 ëd giugn dël 1818 e a l'é mòrt ël 18 dë stèmber dël 1903.

A l'era n'aderent ëd la lògica ëd Mill.
Second chiel, la dedussion a l'ha na part secondaria rëspet a l'andussion: «La dedussion a l'é l'aplicassion o l'estension dl'andussion a ëd cas neuv».
So lìber *Logic* a l'é stàit franch amportant për lë spantiesse dla lògica simbòlica, për via d'un capìtol ëd tranta pàgine antitlà *Recent additions to the syllogism*.
Ant ës capìtol a son ësmonùe le contribussion ëd William Hamilton, Augustus De Morgan e George Boole.
A l'é bel fé ch'a sio stàite ëd pì le përson-e ch'a l'han amprendù l'àlgebra dla lògica ëd Boole dal tratà ëd Bain che da jë scrit ëd Boole midem.

## Euvre prinsipaj
* *Logic* (2 volum, Londra, 1870. 1a part: Deduction. 2a part: Induction).

Bain, Alexander
Morele

**Morele** (*Molare* an italian, *Morere* an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 2.117 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant la comba dël torent Òrba, al confin antra Àut Monfrà e Apenin Lìgure.

## Stòria
Ël teritòri 'd Morele a l'é abità da temp motobin antich: an località Cerià as trovava n'ansediament ligurin ëd la tribù djë *Statielli* ch'a vivìo an costa region e che a parte da lë scond sécol prima 'd Crist a l'han ancaminà a esse romanisà fin a pijé la pien-a sitadinansa. A smija che l'istess nòm ëd Cerià a peussa derivé dal nòm ëd la dea roman-a Cérere. Ël vilagi a l'é stàit crasà e abandonà ai temp dij Longobard, dël sécol ch'a fa VII. Ant l'época carolingia a dovìa dagià essje la Piev ëd Campal, ancora present ant ël camposant contut ch'a sìa stàita armanegià. La prima sorgiss ch'a documenta l'esistensa dël borgh a armonta al 991, quand ch'ël marchèis aleràmich Anselm ëd Monfrà a la fa oget ëd n'at ëd donassion. La dinastìa aleràmica dij marchèis dël Bòsch a l'ha giurisdission an sël teritòri 'd Morele e dël sécol ch'a fa XIII a costruiss ën castel (atestà tanme *Castrum de Molariis*). Për dësfendse mèj da le mire d'espansion ëd la Repùblica 'd Génoa, ij marchèis a s'armëtto a la protession ëd la famija Malaspin-a 'd Chërmolin, ch'a goerno 'l pais fin al 1467 e ch'a costruisso na sinta 'd fortificassion antorn al castel. Morele a passa peui sota al Marcheisà ëd Monfrà dij Paleòlogh e a resta për sécoj lijà al Monfrà, ëdcò quand che dal 1530 ël control dël marcheisà a passa ai Gonsaga dël Ducà 'd Màntoa. Dal Sinchsent al Setsent tut ël Monfrà a l'é bolverà da na gran instabilità causà da guère, ocupassion e carestìe. Dal 1708, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, ël Monfrà a passa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II e pì tard al Regn ëd Sardëgna.

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Morele a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e a l'é a cap d'ën Mandament ch'a comprend ëdcò Cassinele, Chërmolin e Prasch.  L'Eutsent a porta a la costrussion ëd vàire strà ch'a colego mèj la sità al Piemont e a la Liguria: la strà për Àich (1855), ël pont an sl'Òrba (1857), la strà dël Turchin për Voltri (1872) e la strà ferà da Ast a Génoa (1893). Dël 13 d'ost 1935 ël pais a l'é stàit colpì da 'n disastr: la sela dël Brich Zerbin (un-a dle doi dighe ch'a contenìo 'l Lagh ëd l'Ortijé, ant l'àuta Val d'Òrba), an séguit a la pieuva bondosa e a na fran-a, a l'ha cedù fasend tombé ant la val eva e pàuta. Ij comun pì colpì a son stàit Morele e Ovà e a son stàit ëstimà 111 mòrt.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Barisone (da l'11/06/2017).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Berold

Antra ij diferent sistema genealògich, a-i na son vàire ch'a dan a ca Savòja n'orìgin sàssona, tutun a l'é nen ciàir da che branch a rivèissa Umbert Biancaman.
Conforma a chèich autor, pare d'Umbert a sarìa **Berold**, fieul d'Ugo 'd Sassònia (ël frel dl'imperator Oton III).
Le pì veje crònache ëd ca Savòja a armonto mach a quatr sécoj apress; la tradission oral a l'avìa corompù dàite e nòm ant ël cors dël temp.
Jean d'Orieville, stranomà *Cabaret*, ancarià da Medeo VIII d'arcostruì la cronologìa dla famija, a crea la stòria ëd Berold e 'd soe gesta gloriose, difensor dl'onor ëd sò barba imperator an massand soa fomna adùltera.
Pelerin an vàire bande, a l'avrìa combatù për Boson, re d'Arles; a sarìa mòrt an Arles e sotrà ant la catedral.
Sò fieul Umbert a arseivrà da l'imperator la contà ëd Morian-a.

Categorìa:Ca ëd Savòja
Antòni Neyrot

**Antòni Neyrot** a l'era nassù a Rìvole anviron dël 1423.
Soa stòria a l'é contane da jë scrit ëd fra Costans ch'a l'é stàit testimòni ëd sò martiri.
Neyrot a l'era intrà al convent duminican San March ëd Firense, anté che dël 1448 a l'ha përnonsià soa profession religiosa.
Dòp dla pest dël 1448 a l'ha passà chèich agn an Sicilia.
Antramentre ch'a rintrava ant ël continent an caravela, chiel e tut l'echipage a son ëstàit pijà përzoné dal corsar Nardo Hannequin, ch'a l'era al servissi dël bej ëd Tùnis, anté che Neyrot a l'é stàit ëmnà an caden-e.
Për l'antërvent d'un confrel, Neyrot a l'ha podù vive lìber e, dël 1459, a l'é convertisse a l'Islam, a l'é mariasse e a l'ha ancaminà a travajé a na tradussion dël Coran.
Tutun, pì tard a l'é tornà al cristianésim, an arnovand ij vot e fortend torna soa fé artrovà.
Për sòn ant ël 1460 a l'é stàit condanà a esse brusà.

Ai 24 d'ost dël 1469, Medeo IX a l'ha fàit tramudé sò còrp ant la cesa dij duminican ëd Rìvole (al di d'ancheuj colegià ëd Santa Marìa dla Stèila).
Dël 1767, Clement XIII a n'ha aprovane la venerassion.

Neyrot, Antòni
Equassion abelian-a

As ciama **equassion abelian-a** n'equassion algébrica a coefissient antregh, dont le rèis complesse as esprimo tute 'me fonsion rassional d'un-a ëd lor.

Equassion abelian-a
Attilio Mussino

Dissegnator e pitor.
Nassù dël 1878 a Turin, a disdeut agn a l'é intrà a l'Academia Albertin-a, anté ch'a l'é stàit anlev ëd Gilardi e Grosso.
A fa sò debut da pitor dël 1908, a la Promotris dle Bele Art.
Sò travaj pì amportant a l'é stàit tutun col dël dissegnator e dl'ilustrador (an firmand-se mach *Attilio*): già ant j'agn dl'Academia a l'avìa colaborà a Il Fischietto, La Luna, Pasquino.
A l'ha ilustrà dë stòrie an sël Corriere dei Piccoli, a l'ha colaborà a Cuor d'Oro, a Adolescenza e a l'ha fàit ij dissègn për vàire lìber ëd conte për masnà, dont *Storia di uno schiaccianoci*, *Gingillino*, *Mondo birbone*, *Le orecchie di Meo*.

Dël 1908 a l'ha anandià a colaboré con l'editor Bemporad për na neuva edission ëd *Pinocchio*, e costa a l'é stàita soa ciadeuvra, për la qual a l'ha prontà apopré 420 dissègn.
La presentassion ëd s'euvra a l'esposission antërnassional ëd Turin dël 1911 a l'ha faje vagné an premi un diplòma d'onor e na mudaja d'òr.

Soa fomna Eugenia a l'era scritris ëd fàule che, ilustrà da Mussino, a son ëstàite publicà da Paravia.
Mortje sò fieul Giorgio (al front, durant la sconda guèra mondial) e soa fomna, Mussino a l'é artirasse a Vernant, ma a l'ha seghità a travajé.
A l'é torna mariasse, con Margherita.
Attilio Mussino a l'é mòrt a Vernant ai 16 ëd luj dël 1954.
A l'é sotrà al camposanto ëd Vernant; soa tomba a l'é gravà con j'ilustrassion ëd *Pinocchio*.

Mussino, Attilio
Mussino, Attilio
Wiesbaden

**Wiesbaden** a l'é na sità ëd 275.685 abitant (2008) dla Gërmania setentrional.
A l'é la capital dël Land Assia. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sven Gerich.

## Sità gemelà
Wiesbaden a l'è gemelà con:
*  Fondettes, Fransa
*  Gent, Belgi
*  Görlitz, Gërmania
*  Kfar Saba, Israel
*  Klagenfurt, Àustria
*  Lubian-a, Slovenia
*  Montreux, Svìssera
*  Ocotal, Nicaragua
*  San Sebastián, Spagna
*  Tunbridge Wells, Regn Unì
*  Wroclaw, Polònia

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità alman-e
Leone (fàbrica)

**Leone** a l'é na fàbrica piemontèisa ëd bombon e 'd pastilie dosse.
Sò achit a l'é dël 1857, cand Luis Leone a l'ha duvertà na confeterìa an Alba.
Dël 1880 la cita asienda a l'ha tramudà a Turin, an contrà Bellini (al canton con cors Vitòrio).
Dal 1934 a l'é la famija Monero ch'a l'ha pijà an man l'asienda; jë stabiliment a son tramudà an cors Argin-a.
Vers la fin dël 2006 as trasferiss a Colegn.

An Piemont, ij prodot Leone a son ëvnù arnomà për soa qualità; l'espression *marca Leone* as deuvra për designé cheicòs ëd fiamengh e bin soagnà.

Categorìa:Industria
Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Adelàide amperatris

Nassùa dël 932, fija ëd Rodolf II ëd Borgògna, a marìa Lotari, re d'Italia.
Restà vidoa a disdeut agn, a l'é pijà përzonera dal competitor ëd Lotari, Berengari, e ampërzonà ant un castel sël lagh ëd Garda.
Adelàide a riess a scapé e a treuva grassia dnans a l'amperador d'Almagna, Oton ël Grand, ch'a sfida Berengari e a marìa Adelàide dël 951.
Adelàide a giutrà ant ël goern ëdcò sò fieul Oton II.
A la mòrt ëd chiel-sì, jë sgnor a confido a Adelàide la regensa d'Almagna.
Assistùa da Odilon, Adelàide a meuir ai 16 dë dzèmber dël 999.

Categorìa:Sovran
Cesa ëd San Martin d'Arnà

La **cesa d'Arnà**, cesa d'Arnad, dël di d'ancheuj a l'é ancor për la pì part l'antica cesa a tre navà fabricà daj beneditin anviron dël 1020.
L'inondassion dël 1408 a l'era mach intrà da la muraja a nòrd, ch'a-i é staje da manca ëd torna tiré su.
Le vòlte gòtiche e ël portal dël di d'ancheuj a son anviron dël 1500 e la vòlta dla cùpola a l'é ancor pì recenta.
A part sòn, ël rest a l'é col dla cesa romànica primitiva, con àbside ëd forma semi-sircolar.
Costa cesa a l'era ornà da vàire piture.

Martin d'Arnà
Categorìa:Arnad
Bernard ëd Menton

**Bernard** a l'era nassù al castel ëd Menton, an sël lagh d'Annecy, ant ël 996.
As conta che ij sò a vorìo felo marié, ma chiel a l'é scapà dal castel la vijà dle nòsse e dël 1025 a l'é rivà a Osta, për fesse ospité da 'n sò parent, l'arsi-diàcon Pierre de Duin.
Bernard a l'é assossià al còrp dij canònich dla catedral d'Osta.
Apress ël novissià a l'é ordinà prèive e as dédica a l'apostolà ant la Val d'Osta.
Mòrtie Pierre de Duin, dël 1039 Bernard a l'é elegiù arsi-diàcon, na caria ëd prim pian, ch'a goerna fin-a a soa mòrt.
Për sò antusiasm ant la predicassion, Bernard a l'é stàit ciamà *apòstol dj'Alp* e a-j son ëstaje atribuì vàire miràcoj.

L'euvra pì avosà ëd Bernard a l'é stàita la fondassion ëd doi ospissi, un al Mont-Joux (ch'a l'ha peui pijà ël nòm ëd Grand San Bernard), l'àutr a Colonne-Joux (ciamà peui Cit San Bernard).
D'ospissi cristian a j'ero già esistù su costi còj, ma a j'ero stàit crasà daj sarasin.
Apress, dij brigant a j'ero sistemasse su cole auture e a assautavo coj ch'a passavo.
Bernard a l'ha guidà na spedission armà ch'a l'ha liberà ël passage; a l'ha dëstruvù ij sìmboj pagan, dedicà a Gieuv, present an sij leu, e a l'ha cujì ij fond për la costrussion dj'ospissi.

An dzorpì che an Val d'Osta, l'atività missionaria 'd Bernard a l'é dësvlupasse ëdcò ant le diòcesi 'd Tarantasia, Gëneva, Sion, Ivrèja e Noara.
Cand Enrich IV as trovava a Pavìa dël 1081, Bernard a l'era partì da Noara e a l'era presentasse da l'amperator, për feje bandoné ij sò proget contra 'l vësco ëd Roma, Gregòri VII.
Nen avend avù sucess, a l'é rintrà a Noara.
Vnù malavi, a l'é mòrt ai 12 ëd giugn ëd col ann, apress ses ësman-e 'd maladìa.

## Ël cult ëd Bernard
Ël cult cristian ëd Bernard a l'é stàit inaugurà a Osta vers ël 1087 dal vësco Arumpsi.
Da soa part, Ricard vësco ëd Noara a diciara, dël 1123, ch'as podìo rend-je j'onor dij sant.

Bernard a l'era stàit sotrà ant la cesa ëd San Lorens an Noara e sò cranio piassà ant un bust a la catedral noarèisa.
Sò còrp a l'é peui andàit përdù ant la dëstrussion dla cesa 'd San Lorens e dël convent ëd Noara dël 1553.
Dël 1914, doi cit tòch ëd sò cranio a son ëstàit dëstacà për destinene un a la catedral d'Osta, l'àutr al Grand San Bernard.

Categorìa:Sant catòlich
Friedrich Adolf Trendelenburg

Filòsof neo-aristotélich alman.
**Friedrich Adolf Trendelenburg** a l'era nassù a Eutin ël 30 ëd novèmber dël 1802 e a l'é mòrt a Berlin ël 24 ëd gené dël 1872.

## Euvre prinsipaj
* *De Aristotelis categoriis* (1833)
* *Elementa Logices Aristotelicae* (1836) 
* *Erlauterungen zu den Elementen der Aristotelischen Logik* (1842)
* *Logische Untersuchungen* (1840)
* *Die logische Frage in Hegels System. Zwei Streitschriften* (Lipsia, 1843)
* *Historische Beitrage zur Philosophie* (1846-1867)
* *Ueber Spinozas Grundgedanken und dessen Erfolk* (1850)
* *Ueber Herbarts Metaphisik* (1854)
* *Des Naturrecht aufdem Grunde der Ethik* (1860)
* *Lücken im Völkerrecht* (1870) 
* *Kleine Schriften* (1871)

Trendelenburg, Friedrich Adolf
Edward Elgar

Compositor romàntich anglèis.
**Edward William Elgar** a l'era nassù a Broadheath ai 2 ëd giugn dël 1857 e a l'é mòrt a Worcester ai 23 ëd fërvè dël 1934.

## Euvre prinsipaj
* *Enigma variations*

Elgar, Edward
Burcard d'Osta

Fieul d'Umbert Biancaman e Ausilia, **Burcard** a arzulta esse colaborador dël vësco d'Osta Anselm III dël 1022 e 1025.
A la mòrt d'Anselm, dël 1026, a-j suced.
A la mòrt ëd sò barba Burcard II, arsi-vësco ëd Lion, ant ël 1031 o 1032, Burcard a s'apròpria con la violensa ëd sò pòst.
Dël 1034 a l'é scassà via e a l'é confinà a Agàun, dont a dventa l'abà.
A meuir anviron dël 1069.

Categorìa:Ca ëd Savòja
Gustav Klimt

Pitor.
**Gustav Klimt** a l'era nassù a Baumgarten (Vien-a) ai 14 ëd luj dël 1862 e a l'é mòrt a Vien-a-Neubau ai 6 ëd fërvé dël 1918.

Klimt a l'é stàit antra ij prinsipaj esponent dël Jugendstil vienèis e protagonista dla Secession.

## Euvre prinsipaj
* *Giudita*
* *Ël basin*
* *Le tre età dla fomna*
* *Danae*
* *Adele Bloch-Bauer*

Klimt, Gustav
Antëgral abelian

N**'antëgral abelian** a l'é n'antëgral dla forma \int R(x,y)dx anté che R a l'é na frassion rassional e x e y a son gropà da na relassion P(x,y)=0, andoa P a l'é 'n polìnòmi.
J'antëgraj abelian a son na generalisassion dj'antëgraj elìtich.

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Luigi Santucci

Scritor italian.
**Luigi Santucci** a l'era nassù a Milan l'11 ëd novèmber dël 1918 e a l'é mòrt-ie ël 23 ëd magg dël 1999.

## Euvre prinsipaj
* *In Australia*, 1947
* *Lo zio prete*, 1951
* *Il velocifero*, 1963
* *Orfeo in paradiso*, 1967 (Premi Campiello) 
* *Volete andarvene anche voi?*, 1969

Santucci, Luigi
Santucci, Luigi
Gustav Stresemann

Polìtich e diplomàtich alman.
**Gustav Stresemann** a l'era nassù a Berlin ël 10 ëd magg dël 1878 e a l'é mòrt-ie ël 3 d'otobèr dël 1929.
Dël 1926 a l'é stàit ansignì, ansema a Aristide Briand, dël Premi Nobel për la Pas.

Stresemann, Gustav
Stresemann, Gustav
Pricadgio

Ël Pricadgio a l’é n’esempi ëd “gergon professional” dovrà daj calié ëd Rassa (Valsesia) ch’a emigravo fòra dla val, dzortut a Milan.
Tante paròle dël Pricadgio a son intrà ant ël parlé comun dël pais, e ancó al di d’ancheuj, a Rassa, as peul sente dj’espression come “tré late” (andé), “morchì” (mangé), "priché" (parlé), "crudgia" (ca), "motro/motra" (pare/mare) e vìa fòrt.

Categorìa:Lenghìstica piemontèisa
Filip Dumini Beràud ëd Pralorm

Ël cont **Filip Dumini Beràud** ëd Pralorm a l'é stait ël prim pretor piemontèis ëd la Valsesia, quand la Val a l'é passà dal ducà ëd Milan al ducà ëd Savòja (1707).

Beraud ëd Pralorm, Filip Dumini
Equassion diferensial ëd Legendre

L**'equassion diferensial ëd Legendre** a l'é l'equassion
:  (1-x^2)y*-2xy'+n(n+1)y= 0 </math>.
Soe solussion as ciamo *fonsion ëd Legendre''.

Categorìa:Anàlisi matemàtica
San Jaco Pito

San Jaco Pito (San Giaco Pcit an piemontèis comun) a l'é na pcita cesa ch'as treuva ant la frassion dël Bosch dël Comun ëd Cèj an Valsesia.
L'edifissi, costruì arlongh la stra che dal lagh d'Òrta a men-a sël Mont (Sàcher Mont ëd Varal), a podrìa marché ëdcò l'inissi ëd na Vìa ëd San Giaco, ël pelerinagi a la tomba dl'apòstol ëd Nosgnor, che traversand mesa Euròpa, a riva fin-a an Galissia, al nòrd ëd la Spagna en diression est/òvest.
An efet as conta che la cesa a sìa staita edificà da na cobia ëd pelerin tornà da Santiago ëd Compostela e un ëd j'afresch a smijarìa confermelo. A s'agiss dla rapresentassion d'un miràcol d'un inossent condanà a mòrt e salvà për l'intercession dël sant, motobin sìmil a col ch'as ricòrda a Santo Domingo de la Calzada an Ëspagna, andoa un polastr cheuit, an sla tàula dël governator, a l'avrìa cantà, për testimonié l'inossensa d'un giovo. Ancora ancheuj, ant la sità spagneula as dis: "En Santo Domingo de la Calzada cantó la gallina después de asada" (A San Dumini la galin-a a l'ha cantà bele da cheuita).
 
Fondà dël '400, la gesiëtta a goerna dj'afresch ch'a rapresento San Giaco, Santa Catlin-a, San Cristòfo e ël miràcol mensionà.

Categorìa:Cèj
Jaco
Riccardo Bacchelli

Scritor e dramaturgh italian.
**Riccardo Bacchelli** a l'era nassù a Bològna ël 19 d'avril dël 1891 e a l'é mòrt a Monza ël 18 d'otóber dël 1985.

## Euvre prinsipaj
* *Il filo meraviglioso di Lodovico Clò* (1911)
* *Poemi lirici* (1914)
* *Memorie del tempo presente* (1919)
* *Amleto* (1919) 
* *Lo sa il tonno* (1923)
* *Il diavolo al Pontelungo* (1927)
* *Il mulino del Po*
* *Il pianto del figlio di Lais* (1945)
* *L'alba dell'ultima sera* (1949)
* *I tre schiavi di Giulio Cesare* (1957) 
* *Non ti chiamerò più padre* (1959)
* *Il coccio di terracotta* (1966)
* *L’Afrodite* (1969)

Bacchelli, Riccardo
Bacchelli, RiccardoBacchelli, Riccardo
Émile Zola

Scritor fransèis.
**Émile Zola** a l'era nassù a Paris ai 2 d'avril dël 1840 e ambelelà a l'é mòrt ai 29 dë stèmber dël 1902.
A l'é considerà ël creator dla corent literaria dël *[[naturalism (literatura)|naturalism]]*.

## Anfluss ant sla literatura piemontèisa
Zola a l'é stait un dij pont d'arferiment prinsipaj ëd Bernardin Ferrero.

## Euvre prinsipaj
* *La Confession de Claude* (1865)
* *Thérèse Raquin* (1867)
* *Madeleine Férat* (1868)
* *Le Roman Experimental* (1880)

* *Les Rougon-Macquart*
** *La Fortune des Rougon* (1871)
** *La Curée* (1871-72)
** *Le Ventre de Paris* (1873)
** *La Conquête de Plassans* (1874)
** *La Faute de l'Abbé Mouret* (1875)
** *Son Excellence Eugène Rougon* (1876)
** *L'Assommoir* (1877)
** *Une Page d'amour* (1878)
** *Nana* (1880)
** *Pot-Bouille* (1882)
** *Au Bonheur des Dames* (1883)
** *La Joie de vivre* (1884)
** *Germinal* (1885)
** *L'Œuvre* (1886)
** *La Terre* (1887)
** *Le Rêve* (1888)
** *La Bête humaine* (1890)
** *L'Argent* (1891)
** *La Débâcle* (1892)
** *Le Docteur Pascal* (1893)

* *Les Trois Villes*
** *Lourdes* (1894)
** *Rome* (1896)
** *Paris* (1898)

* *Les Quatre Évangiles*
** *Fécondité* (1899)
** *Travail* (1901)
** *Vérité* (1903, publicà dòp soa mòrt)
** *Justice* (nen finì)

Zola, Emile
Zola, Emile
Roberto Sacchetti

Scritor italian.
**Roberto Sacchetti** a l'era nassù a Turin dël 1847 e a l'é mòrt a Roma del 1881.

A l'ha frequentà j'ambient literari turinèis e milanèis e jë scritor dla Sossietà Dante Alighieri e a l'é gropasse d'amicissia con Giuseppe Giacosa e Arrigo Boito.
A l'é stàit un esponent dla *[[Scapigliatura]]*.

## Euvre prinsipaj
* Candaule

Sacchetti, Roberto
Sacchetti, Roberto
Miguel de Cervantes

Scritor e dramaturgh ëspagneul.
**Miguel de Cervantes Saavedra** a l'era nassù a Alcalá de Henares ël 29 dë stèmber dël 1547 e a l'é mòrt a Madrid ël 22 d'avril del 1616.

A l'é considerà 'l pi grand ëscritor ëspagneul.

## Euvre prinsipaj
* *La Galatea* (1585) 
* *El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha* (1605) 
* *Novelas ejemplares* (1613) 
* *Viaje del Parnaso* (1614)
* *Segunda parte del ingenioso caballero don Quijote de la Mancha* (1615) 
* *Los trabajos de Persiles y Sigismunda* (1617) 

Cervantes, Miguel de
Cervantes, Miguel de
Cervantes, Miguel de
Morgex

**Morgex** a l'é un comun dla Val d'Osta ëd 2.104 abitant  e a l'é 'l sentr pi important dla Valdigne.

## Nòm
Durant ël fassism ël comun as ciamava *Valdigna d'Aosta*.

## Stòria
An Morgex dël 1243 as firma la dedission dla famija Avis a ij Savòja, ch'a rangia ij rapòrt antra le doe famije. A firmelo a l'é Guido d'Avis.

## Mobilità
Morgex a l'ha na stassion dij treno an sla lìnia Civass-Pré-Saint-Didier.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lorenzo Ezio Graziola (dal 10/05/2005, second mandà dal 24/05/2010, ters mandà da l'11/05/2015).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla Val d'Osta
Nus

**Nus** a l'é na comun-a dla Val d'Osta ëd 2.984 abitant .

## Stòria
Dël 1296 ij baron Gonthéry a l'han concedù dle franchise a j'abitant ëd Nus.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Elida Baravex (dal 24/05/2010, second mandà da l'11/05/2015).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla Val d'Osta
Introd

**Introd** a l'é na comun-a dla Val d'Osta ëd 658 abitant .

## Monument
* Ël castel

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vittorio Stefano Anglesio (dal 24/05/2010, second mandà dal 27/05/2015).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla Val d'Osta
Manuel Vázquez Montalbán

Scritor ëspagneul.
**Manuel Vázquez Montalbán** a l'era nassù a Barslon-a ël 27 ëd luj dël 1939 e a l'é mòrt a Bangkok ël 18 d'otóber del 2003.

A l'é conossù dzortut për ij sò romanz polissiesch ambientà a Barslon-a ch'a l'han për protagonista l'investigator privà Pepe Carvalho.

## Euvre prinsipaj
* *Asesinato en el Comité Central* (1981)
* *Los pájaros de Bangkok* (1983)
* *La rosa de Alejandría* (1984)
* *El balneario* (1986)
* *El delantero centro fue asesinado al atardecer* (1989)
* *El laberinto griego* (1991)
* *Sabotaje olímpico* (1993))
* *El hermano pequeño* (1994)
* *El Premio* (1996))
* *Quinteto de Buenos Aires* (1997)
* *El hombre de mi vida* (2000)
* *Milenio Carvalho* (2004)

Vazquez Montalban, Manuel
Vazquez Montalban, Manuel
Ulaanbaatar

**Ulaanbaatar** o **Ulan Bator** (*Улаанбаатар* an lenga mòngola) a l’é la capital dla Mongòlia.
A conta anviron un milion d'abitant.

## Sità gemelà

Ulaanbaatar a l'è gemelà con:
*  Tianjin, Cin-a
*  Taipei, Taiwan
*  Seoul, Corea dël Sud
*  Denver, Stat Unì d'América
*  Goald Coast, Australia
*  Miyakonojo, Giapon
*  Leeds, Regn Unì

Categorìa:Mongòlia
Categorìa:Sità asiàtiche
Trasformassion d'Abel

Ch'as considero doe sequense (a_n) e (v_n) e ch'as definisso le sequense u_n=a_nv_n e V_n=v_0+ \ldots +v_n.
La **trasformassion d'Abel** a l'é l'ugualiansa
: \sum_{k=1}^pu_{n+k}= \sum_{k=1}^p(a_{n+k}-a_{n+k+1})V_{n+k}-a_{n+1}V_n+a_{n+p+1}V_{n+p},
anté che n e p a son ëd nùmer naturaj.

Categorìa:Àlgebra
Régola d'Abel

Ch'as considero doe sequense (a_n) e (v_n) e ch'as definisso d'àutre sequense u_n=a_nv_n e V_n=v_0+ \ldots +v_n.
La **régola d'Abel** a fortiss che si la sequensa (V_n) a l'é limità, si la sequensa (a_n) a l'é infinitésima e si la serie  \sum |a_n-a_{n+1}| a convergg, antlora la serie  \sum u_n a convergg ëdcò chila.

Regola d'abel