Giuseppe Peano

__TOC__

Matemàtich piemontèis.
**Giuseppe Peano** a l'era nassù ël 27 d'ost dël 1858 a Spinëtta (frassion ëd Coni), da Bartolomeo e Rosa Cavallo, scond ëd sinch masnà.
A l'é mòrt ël 20 d'avril dël 1932 ant soa ca ëd contrà Barbaroux a Turin.
A l'era stàit sotrà al Campossanto General ëd Turin (tampa nùmer 674, 3rs camp sud), ma dël 1963 sò rest a son ëstàit trasportà ant la tomba ëd famija a Spinëtta.

### La formassion
Peano a l'avìa tramudà a Turin për livré jë studi superior al liceo Cavour.
Dël 1876 a l'é anscrivusse a Matemàtica, con na borsa dë studi dël Real colege Carl Albert për jë student ëd le provinse.

Ai 16 ëd luj 1880, Peano as làorea an matemàtica a l'Università ëd Turin con vot pien assolù.
A l'esam ëd làurea a l'ha smonù na memòria ëd Geometrìa superior sota la tùa d'Enrico d'Ovidio, *Sul connesso di secondo ordine e di seconda classe*.
A l'é stàit anterogà an sle materie ëd Mecànica rassional, Geodesìa teorética, Geometrìa superior, Mecànica superior e Fìsica matemàtica dai professor d'Ovidio, Erba, Siacci, Basso, Lantelme e Martini.

### Soa cariera

Da l'ann universitari 1880-81 a dventa assistent ëd d'Ovidio e dal 1881 al 1890 a l'é assistent ëd Genocchi.
Dlë dzèmber 1884 a oten l*'ansegnament privà*, na sòrta d'abilitassion për l'ansegnament a l'università.
Ant ël 1886, an dzorpì 'd sò travaj a l'Università, a ven nominà professor a la Real academia militar, andoa a va a mostré l'anàlisi e a-i restrà për quìndes agn.
Ant ël 1887 a maria Carola Crosio, fija dël pitor Luigi Crosio.
Ël 1 dë dzèmber 1890 a l'é nominà professor ëstrasordinari ëd càlcol infinitesimal a l'Università ëd Turin (a dventrà ordinari dël 1895) e l'ann dòp a intra a l'Academia dle Siense e a pija la diression dla neuva *Rivista di matematica* (dal 1896 Révue de mathématiques).
Dël 1895 a dventa Sivalié dl'Órdin dla Coron-a (a sarà nominà Ufissial ant ël 1917 e Comendator dël 1921).
Ant ël 1897 Peano a l'é anvità a smon-e na conferensa general al prim rëscontr anternassional dij matemàtich, ch'as ten a Zurigh dal 9 a l'11 d'ost.
Ant soa conferensa a parla ëd sò travaj an sla lògica matemàtica ch'a l'era pen-a stàit publicà ant ël *Formolari*.
Dl'ost 1900 Peano a l'é a Paris, për partissipé al prim rëscontr anternassional ëd filosofìa e a lë scond rëscontr anternassional dij matemàtich.
Durant ël rëscontr ëd filosofìa, Peano e Bertrand Russell a s'ancontro.
Russell a scrivrà che ël rëncontr con Peano a l'é stàit un dij moment pì amportant ëd soa vita: as fa dé j'euvre ëd Peano e dòp ël rëscontr as në va dlonch a studieje.
Sòn a fa nasse la colaborassion ëd Russell con l'arvista ëd Peano.
Rivà al pont pì àot ëd soa cariera ëd matemàtich, Peano a l'é nominà Sivalié dl'Órdin dij Sant Morissi e Làser ël 25 d'avril dël 1901.
Ant j'agn a vnì sò travaj an matemàtica a cala, ëdcò përchè a l'era pijà daj progèt për la creassion 'd na lenga anternassional.

#### Ël ''Formolari ''
Dal 1894 al 1908 Peano a travaja al progèt dël Formolari: ël but a l'era d'archeuje tute le proposission e ij teorema conossù an vàire setor dla matemàtica, esprimend-je an dovrand ij simboj dla lògica.
An tut, a-i surtran na vinten-a ëd publicassion ch'a fan part d'ës progèt.

#### La scòla ëd Peano
Peano a l'ha avù vàire dissìpoj ch'a l'han contribuì al dësvlup ëd sò programa.
Ij pì amportant a son Giovanni Vailati, Filiberto Castellano, Cesare Burali-Forti, Alessandro Padoa, Giovanni Vacca, Mario Pieri, Tommaso Boggio.
L'anfluensa dla scòla ëd Peano ant l'ambient académich turinèis as dëstissa pian pianòt ant j'agn Tranta.

### L'ansegnament
Tanme titolar ëd la cadrega, Peano a l'ha mostrà ël cors d'Anàlisi infinitesimal dal 1895-96 al 1924-25.

Al prinsipi 'd soa cariera, an dzorpì d'esse un grand matemàtich, Peano a l'era ëdcò n'ansegnant vajant, aotor tra l'àotr ëd doi fiamengh volum *Lezioni di analisi infinitesimale* dël 1893 për sò cors a l'Academia militar.
Ma viaman che sò progèt dël *Formolari* a progredìa, soa fasson ëd mostré a dventava pì astràita e jë student a n'avìo a basta ëd dovèj fatighé për amprende lòn ch'a consideravo mach ëd sìmboj.
Për sòn, ël 26 ëd maj dël 1901 a dev chité sò ansegnament a l'Academia militar.
Ëdcò a l'Università l'ansegnament ëd Peano a dventa problemàtich.
Ant un consèj dla facoltà dij 17 ëd mars 1910 Corrado Segre a crìtica ël cors d'Anàlisi superior, mostrà da Peano su afidament a parte dal 1908.
Ës cors a-j sarà nen confirmà e a sarà afidà a Guido Fubini, che antlora a l'era professor al Politécnich.
A Peano a-j rivo ëdcò le crìtiche dij colega përchè chiel a l'ha la costuma ëd nen fé dj'esam a sò student, che a rivo soens nen d'aotut preparà a la làorea: *A-i é nen da manca* - a sostnìa Peano - *ëd tormenté në student pà preparà: a-i pensërà la vita a bocelo*.
Ant n'artìcol antitolà *Contra j'esam* an sël periòdich popolar Torino nuova dël 17 d'ost dël 1912 a scriv che *A l'é un crìmen bel e bon contra l'umanità tormenté ij pòvri student për esse sigur ch'a sapio lòn che la pì part dla gent coltivà a ignòra*.

Dal 1925-26 a dev, bon gré mal gré, chité l'ansegnament dl'anàlisi për col ëd matemàtiche complementar, fasend cambi con Francesco Giacomo Tricomi; lë scambi ëd cadrega a dventa ofissial ant l'ann universitari 1931/32, darié 'd soa vita.
Epura, a l'é dròlo armarché coma pròpe ant la part final ëd soa cariera l'anteresse matemàtich ëd Peano a confluiss viaman ëd pì vers l'ansegnament e as multìplico soe publicassion e soe propòste an sla fasson ëd mostré la matemàtica fin-a da je scòle elementar.

### J'idèje polìtiche
Peano a l'ha mai fàit polìtica ativa, ma as conossìo soe simpatìe për ël sossialism.
Durant ël siòpero dj'ovriere dle fàbriche ëd coton ëd Turin dël maj 1906, a l'avìa anvitaje a argalesse con na gita fin-a a soa vila an Val Patonera a Cavorèt.
A lë s-ciòp dla prima goèra mondial a fortiss che la colpa a l'é ëdcò ëd la varietà dle lenghe.
Ant n'artìcol ans un giornal ëd Turin dl'8 mars 1916, antitolà *Jë Stat Unì dla Tèra*, as àogura l'advent ëd na confederassion dle nassion dël mond.
A anvita ëdcò l'aliansa ëd Fransa, Regn Unì, Russia e Italia a trasformesse ant na confederassion con un parlament sol e n'ùnich esèrcit.

### Ël latino sine flexione e l'academia për l'anterlenga
Tra la fin dël sécol ch'a fa XIX e ël prinsipi dël sécol ch'a fa XX a j'ero dësvlupasse vàire moviment ch'a possavo për la creassion ëd na lenga artifissial antërnassional. An Piemont, un travaj parèj a l'havìa già falo ant ël 1890 Daniele Rosa, con sò Nov Latin. Le doe pì spantià d'antlora a j'ero ël volapük e l'esperanto. Ëdcò Peano, possà dal filòsof Louis Couturat, a fa soa propòsta ant ël nùmer dël 20 d'otóber 1903 ëd soa arvista, arfasend-se a sugeriment ch'as trovavo già ant jë scrit ëd Leibniz: na forma ëd latin sensa gramàtica, ch'a ciama *[[latino sine flexione]]*.
Al prinsipi dël Neuv-sent ël volapük a l'era giumai an declin e ant lë dzèmber 1908 Peano a intra ant l'academia ch'a sostnìa costa lenga e as càndida a fene ël diretor. Na vira elegiù a në cambia ël nòm an *Academia pro interlingua* e a në slarga ël but a l'arserca d'un consens për l'adossion ëd na lenga antërnassional. A restërà diretor dl'academia fin-a a soa mòrt. Belavans, soa dedission a cost moviment a-j gava temp e anteresse për l'arserca matemàtica, che a sarà mai pì aj livej ëd prima.

## Contribussion amportante
Peano a l'ha publicà pì che 200 travaj, dont na quindzen-a ëd volum.
Magìster genial dij contra-esempi, vàire amportant arzultà dla matemàtica moderna a ven-o da soe arserche, dzortut cole ëd j'agn ëd soa gioventura.
An tra 'd coste a val la pen-a ëd mensioné:
*La prima espression analìtica dla fonsion ëd Dirichlet, dël 1884.
*La prima formulassion d'un sistema d'assiòma për jë spassi vetoriaj, ch'a compariss ant ël *Calcolo geometrico secondo l'Ausdehnungslehre di H. Grassmann, preceduto dalle operazioni della logica deduttiva* dël 1888.
*J'assiòma ëd Peano për l'aritmética.
*La curva ëd Peano.
*Ël teorema ëd Peano an sj'equassion diferensiaj.
*La mzura ëd Jordan-Peano.
*Lë studi rigoros dël simbolism matemàtich.

## Euvre prinsipaj
* *Applicazioni geometriche del calcolo infinitesimale* (Turin, 1887)
* *Calcolo geometrico secondo l'Ausdehnungslehre di H. Grassmann, preceduto dalle operazioni della logica deduttiva* (1888)
* *Aritmetices principia nova methodo exposita* (Turin, 1889)
* *Principii di geometria* (1889)
* *Lezioni di analisi infinitesimale* (1893)
* *Formulario mathematico* (sinch edission, an tra 'l 1895 e 'l 1908). A l'é considerà da cheidun tanme antessignan ëd l'arvolussion bourbakista.
* *Aritmetica generale e algebra elementare* (1902)
* *Vocabulario commune ad latino-italiano-français-english-deutsch* (1915)

## A l'han dit ëd chiel
*A smija ël ritrat ideal d'un lògich: a l'ha na noblëssa d'aotut ëstrasordinaria ch'a-j ven da soa sincerità. I l'hai un rëspet ancreus për chiel.* B. Russell

Peano, Giuseppe

Categorìa:Siense
Categorìa:Siensià
Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Lenghìstica