Israel

Lë stat d' **Israel** (*מדינת ישראל* an ebreo; *دولة اسرائيل* an àrab) a l'é un pais dl'Asia ossidental, fondà dël 1948.

A confin-a a **nòrd** con ël **[[Lìban]]**, a **nòrd-est** con la **[[Siria]]**, a **est** con la **[[Giordania]]** e la **[[Palestin-a]]** (Cisgiordania), a **sud-òvest** con l**'[[Egit]]** e la **[[Strissia 'd Gaza]]**. A l'é bagnà a **òvest** dal **[[Mar Mediterani]]** e a **sud** dal **[[Mar Ross]]** (Gòlf d'Aqaba).

La capital a l'era Tel Aviv. Dël 1980 ël govern a l'ha proclamà **[[Gerusalem]]** "*capital ùnica e nen spartìbil*" d'Israel, ma j'Nassion Unìe a l'han nen acetà l'anession unilateral dla part àraba ëd Gerusalem a lë stat d'Israel e vàire pais a l'han ancora soe ambassade a Tel Aviv.

Israel a l'ha na surfassa ëd 20.770 km² (pì che 22.000 con i teritòri àrab ocupà) e a conta anviron **9.217.000 abitant** (2023).

## Anté ch'as treuva

### Stòria
Israel a l'é lë stat ch'a arpresenta ël pòpol ebréo e ch'a l'ha sò fondament an sij drit stòrich e religios sël teritòri. La **Declarassion d'Indipendensa** a l'é stàita aprovà ël 14 ëd magg 1948, apress la fin dël **Mandà Britànich dla Palestina**. L'inissi a l'ha dàit ancamin a la **guèra àrab-israelian-a dël 1948**, andova Israel a l'ha ciapà 'd tère an pì dle decision ëd l'ONU. D'àutre guère a l'han segnà sò stòria: la **guèra dij ses di** (1967), durant la qual Israel a l'ha ocupà la Cisgiordania, Gaza, ël Sinai e ël Golan; la **guèra dël Yom Kippur** (1973); vàire conflit ant la **Strissia 'd Gaza** e al confin con ël Lìban. A l'ha firmà dij tratà 'd pas con Egit (1979) e Giordania (1994). La situassion con ij palestinèis a resta motobin tèisa.

### Geografìa
Ël teritòri a l'é motobin varià:
* La **còsta mediterania** con sabie e sità popolà (Tel Aviv, Haifa).
* La **val dël Giordan** e 'l **Mar Mòrt** (ël pòst pì bass dla tèra).
* Ël **desert dël Negev** ant ël sud.
* Le **colin-e 'd Gerusalem** e 'd la Cisgiordania.
* Ël **mont Hermon** e l**'àutipian dël Golan** a nòrd-est.

Ël clima a l'é mediterani al nòrd e desèrtich al sud.

### Economìa
Israel a l'ha n'economìa **avansà e tecnològica**, con ël sopranòm "Start-Up Nation". Ij setor pì amportant a son:
* **Auta tecnologìa**: ciber-sicurëssa, software, semicondutor.
* **Medzin-a e biotecnologìa**.
* **Agricoltura d'avangardia** (irigassion a gossa, sère).
* **Industria militar** e 'd difèisa.
* **Turism** (santuar religios, sità stòriche, Mar Mòrt).

La moneda ofissial a l'é ël **[[sicl]]** (שקל *shékel*, ס"ח).

### Organisassion polìtica
Israel a l'é na **[[repùblica]] parlamentar**.
Ël pressident (un ròl ëdzortut cerimonial) a l'é **[[Isaac Herzog]]** (יצחק הרצוג) (dal 2021).

Ël prim ministr a l'é **[[Benjamin Netanyahu]]** (בִּנְיָמִין נְתַנְיָהוּ) (dal 2022, për sò sest mandà).

Ël parlament (*Knesset*) a l'ha 120 mèmber, elegiù con proporsional pura. Ël sistema polìtich a l'é caraterisà da na **multitùdin 'd partì** e da 'd coalission ëstàbij.

### Socetà e cultura
Israel a l'é na società **multicultural**:
* **Popolassion ebréa** (apopré 75%), con comunità ch'a ven-o da tut ël mond (ashkenazita, sefardita, mizrahita).
* **Popolassion àraba** (apopré 21%), an gran part musulman-a, ma 'dcò cristian-a e drusa.
* **Àutre minoranse** (circass, armen).

Le lenghe ofissiaj a son l**'ebreo** e l**'àrab**. L'anglèis a l'é motobin difondù.

La religion a l'é central ant la vita: l**'ebraism** a l'é la religion dë stat, ma a-i son 'dcò 'd comunità islàmiche, cristian-e, druse e bàha'ì.