Évariste Galois

Matemàtich.
La vita curta, satìa e tràgica d**'Évariste Galois** a l'ha anspirà lìber, drama e film.

A nass a Bourg-la-Reine (Fransa) ij 25 d'otóber 1811, fieul ëd Nicolas-Gabriel e d'Adélaïde-Marie Demante.

### La gioventura
Fin-a a dódes agn l'ùnica soa magistra a l'é stàita soa mare; da cit Galois a componìa 'd vers e 'd diàlogh për amusé j'anvità ëd sò pare.
Ant ël 1823, a dódes agn, a intra an soa prima scòla, ël licéo Louis-le-Grand an Paris: con la preparassion clàssica ëd soa mare, sò prim ann dë scòla a l'é stàit tut afàit un sucess.
Da l'ann apress, però, sò anteresse a la literatura e a jë studi clàssich a l'é viaman ësmortasse, antramente che a ancaminava soa passion për la matemàtica.
A les coma 'n romanz j**Éléments de géométrie'' ëd [[Adrien-Marie Legendre|Legendre]] e j'euvre ëd [[Joseph-Louis Lagrange|Lagrange]] e d'[[Niels Henrik Abel|Abel]].
Malgré soa genialità, ij sò professor a lo pijo pa an sël serio e a lo consìdero mach n'originalon ambissios.
Tutun a l'é premià a l'esam general.

A sëddes agn Galois a fa torna l'eror d'Abel e, për chèich [[temp]], a chërd d'avèj trovà n'arzolussion elementar për l'[[equassion algébrica|equassion]] general ëd quint gré.

=== Le delusion académiche ===
A faliss doe vire ël concors d'intrada a la [[Scòla politécnica]], lòn ch'a sarà për chiel sorgiss d'ameiror për tut ël rest ëd soa vita; as conta che a lë scond esam a l'abia përdù la passiensa e tirà lë scancelin contra n'esaminator, Dinet.
Ant ël 1828 a rancontra Louis-Paul-Émile Richard, professor ëd matemàtiche speciaj a Louis-le-Grand, ch'a arconòss ël talent dël giovo.
Dël midem ann Galois a intra a l'[[École Normale Supérieure]].

Ël maleur a smija acanisse contra 'd chiel: un sò artìcol mandà a l'Academia dle Siense a l'é consignà a [[Augustin-Louis Cauchy|Cauchy]] për ch'a lo esàmina e chiel a lo perd; n'àotra soa memòria mandà a l'Academia dle Siense a l'é dàita a [[Jean-Baptiste Joseph Fourier|Fourier]], ma chiel-sì a meuir sùbit dòp e gnun a treuva pì ël manuscrit.
Pes che tut, sò pare as massa.

=== La polìtica e la përzon ===
Soe delusion a lo posso sempe 'd pì vers l'angagg polìtich e ant ël 1830 as fà baré fòra da l'École Normale, apress avèj scrivù na dura litra a la [[Gazette des Écoles]].
Restà sensa arsorse, a serca ëd duverté un cors privà ebdomadari d'[[àlgebra]] superior, ma a treuva nen d'anlev.<br />
Republican avisch, a l'avìa aderì a j**Amis dël pòpol* e a l'era angagiasse ant ij batajon dla vardia nassional, an pijand part ativa ai batibeuj arvolussionari ëd luj 1830.
Soe posission estremiste contra [[Luis-Filip]] a lo fan ampërzoné për vàire mèis a Santa Pelagia, d'anté ch'a seurt ai 29 d'avril dël 1832 (ai 16 ëd mars a l'avìo trasferilo a l'ospidal, përchè a-i era an cors n'epidemìa ëd [[colera]]).

=== La mòrt ===
Galois a meuir a Paris, séguit a 'n duel con monsù Pescheux d'Herbinville dont le càose a son nen tant ciàire, ma peul desse gropà a 'd rason polìtiche.
An rendend-se cont ch'a sarìa nen dzorvivù, a l'avìa passà la neuit prima dël combatiment a scrive an pressa a sò amis Chevalier na litra andoa a l'ha arcujì soe idèje matemàtiche.

A l'alba dij 30 ëd maj 1832, Galois a rancontra sò aversari an sël teren dël combatiment.
Ël doel a l'era a pistòla a vintessinch pass.
Galois a l'é stàit colpì a la pansa e lassà për tèra.
A neuv ore, un paisan ëd passage a l'ha mnalo a l'ospidal Cochin.<br />
Galois a l'é mòrt ël di apress, ij 31 ëd maj, ëd bonora.
A l'é stàit sotrà ant la tampa comun-a dël campossanto Sud.

Ant ël 1846 [[Joseph Liouville|Liouville]] a l'ha rangià vàire memòrie e frament ëd manuscrit ëd Galois, ansema a la litra a Chevalier, e a l'ha pùblicaje an sò [[Journal des Mathématiques Pures et Appliquées]].
Sòn a l'ha përmetù a j'idèje ëd Galois dë spantiesse e d'arvelesse an tuta soa genialità.

== Sò travaj ==
An soa vita motobin curta, Galois a l'ha scrivù pòch: a l'ha lassà un cit [[nùmer]] ëd memòrie, për la pì part framentarie e incomplete, ma a l'é stàit un faitor d'idèje.

Sò travaj prinsipal a l'é lë studi dle condission d'arzolubilità dj'equassion për radicaj.
A pronta le base ëd na [[teorìa]] general che a àplica an detaj a j'equassion dont ël gré a l'é 'n [[nùmer prim]].
Al 1<sup>m</sup> ëd mars dël 1829, Galois a pùblica soa prima memòria, n'artìcol an sle [[frassion continuà]] anté ch'a dimostra un [[teorema]] elegant an sle rèis ëd n'equassion algébrica ëd grad qualsëssia.<br />
Fondamental a l'é sò travaj ant la teorìa djë [[strop]], dont a l'é l'ideator an soe linie generaj, bele che la prima [[definission]] formal dë strop a armonta al 1893, për euvra ëd [[Heinrich Weber]]; ëdcò 'l nòm *strop* (*groupe'' an fransèis) a l'é antroduvù da Galois, dël 1831, parèj dij concet fondamentaj ëd sot-ëstrop normal e strop sempi.

## A pòrto sò nòm
*Camp ëd Galois.
*Coomologìa ëd Galois.
*Estension ëd Galois.
*Imaginari ëd Galois.
*Pian ëd Galois.
*Strop ëd Galois.
*Teorìa ëd Galois.

Galois, Évariste