open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andrzej Mostowski

Matemàtich.
**Andrzej Mostowski‎** a l'era nassù a Lviv al 1m ëd novèmber dël 1913 e a l'é mort a Vancouver ai 22 d'agost dël 1975.

## A pòrto sò nòm
* Ansem d'Ehrenfeucht-Mostowski
* Teorema d'assolutëssa ëd Mostowski
* Teorema dël colass ëd Mostowski

Mostowski, Andrzej
Pëtr Sergeevič Novikov

Matemàtich.
**Pëtr Sergeevič Novikov** (*Пётр Сергеевич Новиков* an russ-cirìllic) a l'era nassù a Mosca ai 15 d'agost dël 1901 e a l'é mòrt-ie ai 9 ëd gené dël 1975.

Novikov, Petr Sergeevic
Bedřich Pospíšil

Matemàtich.
**Bedřich Pospíšil** a l'era nassù a Bučovice ai 25 dë stèmber dël 1912 e a l'é mòrt a Brno ai 27 d'otòber dël 1944.

## A pòrto sò nòm
* Teorema ëd Pospíšil

Pospisil, Bedrich
Richard Rado

Matemàtich.

**Richard Rado** a l'era nassù a Berlin ai 28 d'avril dël 1906 e a l'é mòrt a Reading ai 23 dë dzèmber dël 1989.

## A pòrto sò nòm
* Paradòss ëd Milner-Rado
* Teorema ëd partission d'Erdős-Rado

Rado, Richard
Frank Plumpton Ramsey

Matemàtich e filòsof.
**Frank Plumpton Ramsey** a l'era nassù a Cambridge ai 22 ëd fërvé dël 1903 e a l'é mòrt a Londra ai 19 ëd gené dël 1930.

## A pòrto sò nòm
* Ansem ëd Ramsey
* Cardinal ëd Ramsey
* Nùmer ëd Ramsey
* Teorema ëd Ramsey
* Teorìa ëd Ramsey
* Ultrafìlter ëd Ramsey

Ramsey, Frank Plumpton
Ramsey, Frank Plumpton
William Nelson Reinhardt

Matemàtich.
**William Nelson Reinhardt** a l'era nassù dël 1939 e a l'é mòrt ai 22 ëd giugn dël 1998.

## A pòrto sò nòm
*Teorema ëd Baumgartner-Malitz-Reinhardt.

Reinhardt, William Nelson
Fritz Rothberger

Matemàtich.
**Fritz Rothberger‎** a l'era nassù a Vien-a ai 14 d'otòber dël 1902 e a l'é mòrta Wolfville (Canadà) ai 30 ëd magg dël 2000.

Rothberger, Fritz
Wacław Sierpiński

Matemàtich.

**Wacław Franciszek Sierpiński** a l'era nassù a Varsavia ai 14 ëd mars dël 1882 e a l'é mòrt ambelelì ai 21 d'otóber dël 1969.

## A pòrto sò nòm
* Teorema ëd Sierpiński.

Sierpinski, Wraclaw
Roman Sikorski

Matemàtich.
**Roman Sikorski** a l'era nassù a Mszczonów j'11 ëd luj dël 1920 e a l'é mòrt a Varsavia ai 12 dë stèmber dël 1983.

## A pòrto sò nòm
*Teorema d'estension ëd Sikorski.

## Euvre prinsipaj
* *Funkcje rzeczywiste* (1958-59)
* *Boolean Algebras* (1960)
* *The Mathematics of Metamathematics*, con Helena Rasiowa (1963)
* *Rachunek rózniczkowy i calkowy - funkcje wielu zmiennych* (1967)

Sikorski, Roman
Marshall Harvey Stone

Matemàtich.
**Marshall Harvey Stone** a l'era nassù a New York j' 8 d'avril dël 1903 e a l'é mòrt a Madras (India) ai 9 ëd gené dël 1989.

## A pòrto sò nòm
*Teorema d'arpresentassion dë Stone

Stone, Marshall Harvey
Mikhail Jakovlevič Suslin

Matemàtich.
**Mikhail Jakovlevič Suslin** (*Михаил Яковлевич Суслин* an russ) a l'era nassù a Krasavka, davzin a Saratov, ai 15 ëd novèmber dël 1894 e a l'é mòrt ambelelì dël 1919.

A l'ha dimostrà ël teorema dl'ansem përfet e ël teorema ch'a pòrta sò nòm.

## A pòrto sò nòm
* Àlgebra ëd Suslin
* Ansem ëd Suslin
* Erbo ëd Suslin
* Ipòtesi ëd Suslin
* Linia ëd Suslin
* Operassion ëd Suslin
* Problema ëd Suslin
* Teorema ëd Suslin

Suslin, Mikhail Jacovlevic
Andrej Nikolaevič Tikhonov

Matemàtich.

**Andrej Nikolaevič Tikhonov** (*Андрей Николаевич Тихонов* an russ-cirìllic) a l'era nassù a Gžatsk (al di d'ancheuj Gagarin) ai 30 d'otòber dël 1906 e a l'é mòrt a Mosca j' 8 ëd novèmber dël 1993.

Tikhonov, Andrej Nikolaevic
Pavel Samuilovič Uryson

Matemàtich.
**Pavel Samuilovič Uryson**, scrit ëdcò **Urysohn**, (*Павел Самуилович Урысон* an russ-cirìllic) a l'era nassù a Odessa ai 3 ëd fërvé dël 1898 e a l'é mòrt a Batz-sur-Mer, an Fransa, ai 17 d'agost dël 1924.

Uryson, Pavel Samuilovic
Giuseppe Vitali

Matemàtich.

**Giuseppe Vitali** a l'era nassù a Ravënna ai 26 d'agost dël 1875 e a l'é mòrt a l'amprovista a Bològna ai 29 ëd fërvé dël 1932.

Dël 1930 a rampiassa Tonelli a l'Università ëd Bològna, anté ch'a resta fin-a a la mòrt.

## Sò travaj
Dël 1905 Vitali a l'ha dimostrà ch'a-i é gnun-a mzura σ-aditiva, invarianta për isometrìe e nen banal definìa ansima a tuti ij sot-ansem d' \mathbb R .

## A pòrto sò nòm
*Teorema ëd Vitali.

## Euvre prinsipaj
* *Opere sull'analisi reale e complessa*

Vitali, Giuseppe
Denis Artem'evič Vladimirov

Matemàtich.
**Denis Artem'evič Vladimirov** (*Денис Артемьевич Владимиров* an russ-cirìllic) a l'era nassù a Leningrad (al di d'ancheuj San Peroborgh) ai 7 ëd fërvé dël 1929 e a l'é mòrt dël 1994.

## A pòrto sò nòm
*Lema ëd Vladimirov.

Vladimirov, Denis Artemevich
Bartel Leendert van der Waerden

Matemàtich.
**Bartel Leendert van der Waerden** a l'era nassù a Àmsterdam ai 2 ëd fërvé dël 1903 e a l'é mòrt a Zurigh ai 12 ëd gené dël 1996.

## A pòrto sò nòm
* Teorema ëd van der Waerden.

## Euvre prinsipaj
* *Moderne Algebra* (un lìber-tilet an 2 volum, 1930)
* *Ontwakende wetenschap* (1950); an anglèis: *Science Awakening* (1954)
* *Geometry and Algebra in Ancient Civilizations* (1983)
* *A History of Algebra* (1985)

Waerden, Bartel Leendert van der
Follonica

**Follonica** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 21.819 abitant, an provincia ëd Grosset.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Eleonora Baldi (dal 22/06/2009).

## Sità gemelà

Follonica a l'é gemelà con:
*  Charleroi, Belgi
*  Hedemora, Svessia
*  Kołobrzeg, Polònia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Grosset
Lenga Mai Brat

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Mai Brat** o **Mai Brat** a fa part dle lenghe Papua òvest e a l'é parlà dzortut an Papua (Indonesia).

## Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Mai Brat** a peul esse:
* lenghe Papua òvest
** lenghe Bird's Head
*** lenghe Bird's Head sentro setentrionaj
**** lenghe Bird's Head sentraj
***** **lenga Mai Brat**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **AYZ**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ayz

Categorìa:Lenghe Papua òvest
Lenga Galela

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Galela** o **Galela** a fa part ëd le lenghe Papua òvest e a l'é parlà dzortut an Indonesia (Moluche).

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Galela** a peul esse:

* lenghe Papua òvest
** lenghe nòrd Halmahera
*** lenghe nòrd
**** lenghe Galela-Loloda
***** **lenga Galela**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **GBI**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gbi

Categorìa:Lenghe Papua òvest
Roccastrada

**Roccastrada** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 9.479 abitant , an provincia ëd Grosset.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giancarlo Innocenti (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Grosset
Altopascio

**Altopascio** a l'é un comun dla Toscan-a d' 11.152 abitant, an provincia ëd Luca.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maurizio Marchetti (dal 30/05/2006).

## Sità gemelà

Altopascio a l'é gemelà con:
*  El Perelló, Spagna
*  Saint-Gilles, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Luca
Pietrasanta

**Pietrasanta** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 24.574 abitant, an provincia ëd Luca.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Massimo Mallegni (dal 5/04/2005).

## Përsonalità

* Eugenio Barsanti, anventor dël motor a s-ciòp, nassù dël 1821 a Pietrasanta
* Giosuè Carducci, poeta, nassù del 1835 ant la frassion *Valdicastello*.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Luca
Pitigliano

**Pitigliano** a l'é na comun-a dla Toscan-a ëd 4.014 abitant, an provincia ëd Grosset.

## Stòria
Pitigliano a l'era già abità prima dl'época dj'etrusch.

La sità, dominà da j'Aldobrandesch, dël 1293 a l'é passà për mariage sota 'l contròl dla potenta famija roman-a dj'Orsin.
Costi-sì a l'han fàit batì dël 1545 l'amponenta sitadela fortificà an sl'ùnica banda acessìbil dl'autipian.
Ancor al di d'ancheuj la tor a dòmina la sità.

Pi tard, Pitigliano a l'é stàit residensa dij vësco, bele che la sede episcopal ofissial a sia stàita fin-a al 1660 la sità davzin-a ëd Sorano, goernà da la famija roman-a dij Colòna.
Ma antlora Pitigliano a fasìa già part dël granducà ëd Toscan-a da sinquantedoi agn.

## Leu d'anteresse
An piassa dla Repùblica as treuvo doe fontan-e ch'a armonto al sécol ch'a fà XVIII.
* Palass Orsin

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Dino Seccarecci (dal 29/05/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Grosset
Careggine

**Careggine** a l'é na comun-a dla Toscan-a ëd 642 abitant, an provincia ëd Luca.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Puppa (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Luca
Lenga Terei

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Terei** o **Terei** a fa part dle lenghe Papua est e a l'é parlà specialment an Indonesia (Papua).


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Terei** a peul esse:

* lenghe Papua est
** lenghe Bougainville
*** lenghe Est
**** lenghe Buin
***** **lenga Terei**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **BUO**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=buo

Categorìa:Lenghe Papua est
Lenga Qaqet

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Qaqet** o **Qaqet** a fa part dle lenghe Papua est e a l'é parlà specialment an Papua Neuva Guinea.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Qaqet** a peul esse:

* lenghe Papua est
** lenghe Yele-Solomons-New Britain
*** lenghe New Britain
**** lenghe Baining-Taulil
***** **lenga Qaqet**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **BYX**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=byx

Categorìa:Lenghe Papua est
Lenga Santa Cruz

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Santa Cruz** o **Santa Cruz** a fa part dle lenghe Papua est e a l'é parlà specialment ant le ìsole Solomon-e.

## Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Santa Cruz** a peul esse:

* lenghe Papua est
** lenghe Reef Islands-Santa Cruz
*** **lenga Santa Cruz**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **STC**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=stc

Categorìa:Lenghe Papua est
Lenga Guliguli

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Guliguli** o **Guliguli** a fa part dle lenghe Papua est e a l'é parlà specialment ant j'Ìsole Salomon.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Guliguli** a peul esse:

* lenghe Papua est
** lenghe Yele-Solomons-New Britain
*** lenghe Yele-Solomons
**** lenghe Kazukuru
***** **lenga Guliguli**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **GLI**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gli

Categorìa:Lenghe dj'Ìsole Salomon
Categorìa:Lenghe Papua est
Lorenzo Lorenzini

Matemàtich.
**Lorenzo Lorenzini** a l'era nassù dël 1652 e a l'é mòrt dël 1721.

Ëd chiel an resta, an dzorpì che chèich travaj an stampa, un tratà an sle session còniche (an quatr gròss volum manuscrit) ch'a l'ha scrivù durant ij vint'agn ch'a l'é restà an përzon ant la fortëssa ëd Voltèra.

Lorenzini, Lorenzo
Alessandro Marchetti

Matemàtich, filòsof e scritor.
**Alessandro Marchetti** a l'era nassù a Empoli ai 17 ëd mars dël 1633 e a l'é mòrt a Pisa ai 6 dë stèmber dël 1714.

A l'é stàit professor prima ëd filosofìa e peui ëd matemàtica a l'Università ëd Pisa.

## Euvre prinsipaj
* *De resistentia solidorum* (1669)
* *Exercitationes mechanicae* (1669)
* *Della natura delle comete...* (1684)
* *Saggio delle rime eroiche morali, e sacre* (1704)
* *Della natura delle cose*, tradussion an lenga italian-a dël *De rerum natura* ëd Lucresi (publicà dël 1717, dòp soa mòrt}
* *Vita, e poesie d'Alessandro Marchetti da Pistoja filosofo, e matematico ...* (publicà dël 1755, dòp soa mòrt}

Marchetti, Alessandro
Marchetti, Alessandro
Camaiore

**Camaiore** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 31.120 abitant, an provincia ëd Luca.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giampaolo Bertola (dal 29/05/2007 -second mandà-).

## Sità gemelà
Camaiore a l'é gemelà con:
*  L'Hôpital, Fransa
*  Rovinj, Croassia
*  Überherrn, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Luca
Bagni di Lucca

**Bagni di Lucca** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 6.547 abitant , an provincia ëd Luca.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giancarlo Donati (dal 29/05/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Luca
Villestro, Santiago de Compostela

**Santa María** ëd **Villestro** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Santiago de Compostela. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 1.589 abitant (815 fomne e 774 òm) distribuì an 5 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Santiago de Compostela
Molazzana

**Molazzana** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 1.187 abitant, n provincia ëd Luca.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Rino Simonetti (da l' 8/06/2009).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Luca
Forte dei Marmi

**Forte dei Marmi** a l'é na comun-a dla Toscan-a d' 8.444 abitant, an provincia ëd Luca.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Umberto Buratti (Pd, dal 29/05/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Luca
Stazzema

**Stazzema** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 3.363 abitant, an provincia ëd Luca.

## La strage ëd Sant'Ana
Ël 12 d'agost dël 1944 ij tedesch dla 16. SS-Freiwilligen-Panzergrenadier-Division Reichsführer SS, comandà dal magior Walter Reder, a l'han massà 560 përson-e ant la frassion Sant'Ana për vendiche-se dij partisan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Michele Silicani (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Luca
Lenga Atayal

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Atayal** ò **Atayal** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut an Taiwan.

## Classificassion
Në schema ëd classificassion ëd l**Atayal** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe Atayaliche
*** **lenga Atayal**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: tay

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tay

Categorìa:Lenghe austronesian-e
Lenga amis

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga amis** ò **Amis** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut an Taiwan.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dl**'Amis** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe Formosan Est
*** lenghe sentraj
**** **lenga Amis**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ami**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ami

amis
amis
Lenga Malagasy, Bara

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Malagasy, Bara** o **Malagasy, Bara** a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Madagascar.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Malagasy, Bara** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polynesian
*** lenghe Barito
**** lenghe orientaj
***** lenghe Malagasy
****** **lenga Malagasy, Bara**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **BHR**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bhr

Categorìa:Lenghe austronesian-e
Lenga Tawoyan

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Tawoyan** ò **Tawoyan** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut an Indonesia (Kalimantan).

## Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Tawoyan** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polinesian-e
*** lenghe Barito
**** lenghe orientaj
***** lenghe Nòrd
****** **lenga Tawoyan**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **TWY**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=twy

Categorìa:Lenghe dl'Indonesia
Categorìa:Lenghe malayo-polinesian-e
Lenga Emplawas

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Emplawas** ò **Emplawas** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut an Indonesia (Moluche).

## Classificassion
Në schema ëd classificassion ëd l**Emplawas** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polinesian-e
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian-e sentraj
***** lenghe Babar
****** lenghe sud
******* lenghe Babar sud-òvest
******** **lenga Emplawas**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **EMW**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=emw

Categorìa:Lenghe austronesian-e
Lenga anakalangu

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga anakalangu** ò **Anakalangu** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Cite Ìsole dla Sonda.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dl**'Anakalangu** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polynesian-e
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian-e sentraj
***** lenghe Bima-Sumba
****** **lenga Anakalangu**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **akg**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=akg

anakalangu
anakalangu
Charles Maurras

**Charles Maurras** a l'era nassù a Martigues ai 20 d'avril dël 1868 e a l'é mòrt a Tours ai 16 ëd novèmber dël 1952.
A l'é stàit n'òm polìtich ëd la drita anti-republican-a an Fransa.

Maurras, Charles
Tomà II

**Tomà II ëd Savòja** a l'era nassù anviron dël 1199.
A l'era fieul ëd Tomà I e ëd Beatris ëd Gëneva e frel pì giovo ëd Medeo IV.
An mariand Gioana, contëssa d'Hainaut, a l'avìa otnù na gran disponibilità ëd mojen.
Con costi a l'avìa procurasse drit e possediment ant ij pais davzin.

Tra chiel e sò frel Medeo a-i ës-ciòpa na rusa, ch'as pasia con l'atribussion a Tomà dël prinsipà ëd Piemont.
Dël 1248 Tomà, ch'a tnisìa l'ufissi ëd vicari amperial da Pavìa a j'Alp, a arsèiv an féod Turin, con ij sò pont e ij sò castej, Moncalé, Lans, Ivrèja.
An mariand an seconde nòsse Beatris Fiesch, novoda ëd Nossens IV, sostnù dal vësco 'd Roma Tomà as fa confirmé ël possediment ëd Turin e dle tère anté ch'a l'ha podù rintré mersì a l'amicissia ëd Federich II.

Dal 1253, a la mòrt ëd Medeo IV, a goerna lë stat an nòm ëd sò novod Bonifass.
Dël 1253 a conferma ël papé dle franchise ai sitadin d'Osta, an giontandje na neuva organisassion ëd la giustissia.

Tutun, Ast, Lissandria e ël Monfrà as mostro contrari a la dominassion ëd Turin da part dij Savòja, sbaruvà pr'ij sò anteresse comersaj.
Apress la dësfàita dij Savoja contra j'astësan a Montbrun (23 ëd novèmber 1255) ij turinèis, dont a l'era torna dësvijasse l'anvìa d'indipendensa, a pijo Tomà përzoné.
Da part soa, j'astësan a j'ampon-o d'arnonsié a Moncalé, Cavoret, Montosseul.

Tomà a l'é tnù përzoné për tut ël 1256, findi ch'a arnonsia a la dominassion su Turin.
A l'é consignà a j'astësan e a meuir ai 7 ëd fërvé dël 1259 a Le-z-Amaveulle pòch apress soa liberassion.
A l'é stàit sotrà an na tomba monolìtica ant la catedral d'Osta.
Ant ël còro ëd sa catedral a l'é goernà un monument funerari ëd Tomà II ch'a armonta al 1430 anviron.

Tomà II a l'ha avù tre fieuj: Tomà III cont ëd Piemont (mòrt dël 1282), Medeo V (ch'a sucedrà a sò barba Filip I) e Luis ëd Vaud.

Categorìa:Ca ëd Savòja
Bonifass ëd Savòja

**Bonifass**, fieul ëd Medeo IV, a nass a Chambéry ël 1m dë dzèmber dël 1244.
Dël 1253, a la mòrt ëd so pare, a-j suced an ëdventand cont ëd Savòja ch'a fà óndes, sota la tùa ëd soa mare Cecilia del Balzo e la regensa ëd sò barba Tomà II.
A meuir dël 1263, sensa dissendensa.
A-j suced sò barba Pero.

Categorìa:Ca ëd Savòja
Bennettsville

**Bennettsville** a l'é na sità dla Carolin-a dël Sud.

A conta anviron 10.000 abitant.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Carolin-a dël Sud
Vairòle

__TOC__

Le **vairòle** a son un vìrus.
A son ëstàite dësreisà dël 1977, ma ant jë Stat Unì e an Russia a l'han goernane d'arserve.
Ël DNA dle vàirole a l'é formà da 180.000 cobie ëd base.

## Stòria dle epidemìe
### Scond sécol

La prima neuva dla presensa dle vairòle ant ël mediterani a l'é dël 165, sot a l'imperator March Aureli. Al dì d'ancheuj a son vàire jë stòrich ch'a penso ch'a sia stàita costa-sì un-a dle càuse prime (se nen la prima) dla fin dl'Imperi Roman an ossident.

Për tant ch'i l'abio nen dij nùmer precis, i soma che l'epidemìa a l'ha avù n'efet disastros dzortut ansima a le sità, ch'a j'ero la base dl'imperi. A fé monté la mortalità a son ëstàite tant la question che ij servissi igiénich e la meizin-a d'antlora a j'ero lòn ch'a j'ero, che la question che la popolassion, nen avend mai ancontrà prima 's mal-lì, a l'avìa nen podù dësvlupé gnun-a difèisa imunitaria. 

La conseguensa prima dl'epidemìa a l'é stàita 'l droché dla base fiscal dl'imperi, ch'a l'era tuta basà ansima a le sità, e 'l deurb-se d'un moment ëd debolëssa militar ëmnà tant da 'nt l'avej pì nen j'arsorse për paghé ij soldà che da la mòrt ëd vàire 'd coj ch'a-i ero. La depression econòmica e demogràfica ch'as anandia ant la part ossidental dl'imperi dapress a l'epidemìa a finirà pì nen, e a la fin dle fin a la mnerà a droché n'imperi che giumaj a l'ha pì nen assé nì 'd gent, nì 'd sòld për controlesse soe tere.

## Bibliografìa
* 

Categorìa:Maladìe‎
Girolamo Saladini

Matemàtich.
**Girolamo Saladini** a l'era nassù a Luca dël 1731 e a l'é mòrt dël 1813.
A l'é stàit un dij prim mèmber dla Sossietà dij XL.

## Euvre prinsipaj
* *Nuovo metodo delle proporzioni geometrica, aritmetica ed armonica* (Bològna, 1761). A l'é n'esposission ëd la teorìa dle proporsion.
* *Compendio d'Analisi* (2 vol., Bologna, 1775)

Saladini, Girolamo
Giuseppe Bagnera

Matemàtich.
**Giuseppe Bagnera** a l'era nassù a Bagherìa ai 14 ëd novembèr dël 1865 e a l'é mòrt a Roma ai 12 ëd magg dël 1927.

A l'é stàit anlev ëd Francesco Gerbaldi.
Ij sò travaj a trato për la pì part la teorìa djë strop finì, an particolar coj ëstrop dont la cardinalità a l'é la quinta potensa d'un nùmer prim.

A l'ha vagnà ël premi Bordin.

Bagnera, Giuseppe
Michele De Franchis

Matemàtich.
**Michele De Franchis** a l'era nassù a Palerm ai 6 d'avril dël 1875 e a l'é mòrt ambelelà ai 19 ëd fërvé dël 1946.

A l'era anlev ëd Gerbaldi e amis e cambrada dë studi ëd Bagnera.
La pì part ëd sò travaj a l'é stàit consacrà a la geometrìa algébrica e a l'ha contribuì a la teorìa dle surfasse ìper-elìtiche.

A l'ha vagnà ël premi Bordin.

Defranchis, Michele
Giuseppe Marletta

Matemàtich.
**Giuseppe Marletta** a l'era nassù a Catania ai 10 d'otóber dël 1878 e ambelelà a l'é mòrt ai 20 ëd mars dël 1944.
Dal 1905 al 1926 a l'ha mostrà ant le scòle scondarie e dal 1926 al 1943 a l'é stàit professor ordinari ëd geometrìa projetiva e descritiva a l'Università ëd Catania.

## Sò travaj
Anlev ëd Mario Pieri, a l'ha travajà ant la geometrìa, dzortut la geometrìa projetiva iper-ëspassial.
Soe arserche a son contnùe an n'otanten-a ëd publicassion.
A l'ha studià ij 3-compless ëd rete an S_4 e, pì an general, j'(r-1)-compless ëd rete an S_r.
Soe idèje a l'han trovà dj'aplicassion ant la teorìa dj'ultra-spassi.
A l'ha dàit ëd contribussion amportante ëdcò a la geometrìa projetiva diferensial local dle surfasse an S_3.

Marletta, Giuseppe
Gené (mèis)

**Gené** a l'é ël prim mèis ëd l'ann conforma al calendari gregorian. A conta 31 di.

Sò nòm a ven dal latin *Ianuarius*, e cost-sì dal nòm dël dio roman Ianus. Costa divinità a goernava le pòrte e ij pont, coma metàfora dël passagi e dël cambiament. 

Ël calendari roman antich a contava mach 10 mèis e 304 di, përché l'invern a l'era considerà na stason sensa mèis. Ël prim mèis ëd l'ann a l'era mars. Ij mèis ëd gené e fërvé a l'ha giontaje ël re Numa Pompili.

Ant l'emisfer nòrd gené a l'é un mèis invernal, mentre che ant l'emisfer sud a l'é estiv e a corispond climaticament a nòst mèis ëd luj.

J'ùltim tre di ëd gené a son nomà *ij di dla merla* e a son considerà ij pi frèid ëd l'ann.

## Gené ant ël gergon
Lombroso an arpòrta che, ant ël gergon dla mala 'd Turin dij so temp, gené a l'era ciamà *trentin dël lenos*.
Sòn a podrìa però esse un boro e la dission giusta esse *trentin lensos* o *trentin lanos*.

## Gené ant ij proverbi
*A gené minca di as va a compré.
*Gené a fà 'l pecà e magg a l'é ancolpà.
*Gené pòver d'eva a fà 'l paisan rich.
*Gené s'a pieuv o fiòca, carestìa nen pòca.

Categorìa:Mèis ëd l'ann
Bagheria

**Bagheria** (*Baarìa* an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 55.272 abitant, an provincia ëd Palerm.

## Posission
Bagherìa a resta an na zòna rica ëd piantagion d'agrum.

## Stòria
La località a l'é dësvlupasse da cand la noblëssa dla campagna palermitan-a a l'ha sernula coma residensa d'istà, për soe condission climàtiche favorèivoj.

## Leu d'anteresse
### Vile
*Vila Gravina ëd Palagonia
*Vila Gravina ëd Valguarnera
*Vila Bonanni ëd Catòlica
*Vila Branciforti ëd Butera

### Cese
*La Cesa Mare

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Biagio Sciortino (dal 25/06/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Lùn-es

Ël **lùn-es** a l'é ël di dla sman-a ch'a ven antra la dumìnica e ël màrtes.

A l'é considerà ël prim di dla sman-a ant ësquasi tuti ij pais europengh, mentre che ant jë Stat Unì, ant ël Regn Unì, an Portugal, an Brasil a për la Cesa catòlica a l'é lë scond.

## Etimologìa dël nòm
Sò nòm piemontèis a ven dal latin *lunae dies*, visadì "ël di dla lun-a". La denominassion a la vnisìa da 'nt ël sistema orari egissian. A l'era stàita amportà dai legionari roman ch'a l'avìo fàit servissi an Egit fin dij temp d'August, e peui a l'era vnùita ufissial dël 321 dGC, con l'arforma dël calendari roman fàita da Costantin. La tradission dle lenghe germàniche a lo buta 'cò chila an relassion a la lun-a, coma *Monday* (da *Moon Day* -> dì dla lun-a), coma dël rest ant le denomissassion indian-e, birman-e e tibetan-e. Ant le lenghe slave l'arferiment al calendari pagan a l'é drocà, e sò nòm a l'é squasi sempe na version dl'espression *col ch'a deurb la sman-a* (*понедельник* an lenga russa).

## Lùn-es particolar
Për la religion catòlica, ël lùn-es dòp la Pasqua a l'é dit "Lùn-es ëd l'Angel" ò, con espression popolar, "Pasquëtta", e a l'é festiv.

## Sust idiomàtich
L'espression idiomàtica *fé l lùn-es* a l'é dovrasse fin-a almanch a la mità dël sécol ch'a fa XX për dì dla gent che as butava an maladìa ël lùn-es ëd matin, dzortut për smaltì la cioca dla dumìnica.

Categorìa:Di dla sman-a
Fiòca

La **fiòca** a l'é na precipitassion atmosfèrica ch'as presenta coma na moltitùdin ëd cristaj d'eva giassà ch'a pijo ël nòm ëd *falavòsche ëd fiòca*. An termo fìsich a l'é na strutura granular e duverta, për sòn as presenta còtia, gavà quand ch'a l'é sgnacà da na quàica pression esterna.   

La fiòca as forma ant l'àuta atmosfera. Ambelessì ël vapor d'eva, con na temperadura sota ij 0&nbsp;°C a sublima (visadì a passa da lë stat gaseus a col sòlid), peui a tomba an càusa a sò pèis e a riess a argionze ël seul sensa slinguesse. Sòn a peul capité mach se la temperatura al seul a l'é sota ij 2&nbsp;°C e ant gnun seuli intermedi dl'atmosfera a-i son pi che 0&nbsp;°C; dësnò, la fiòca a së slingua e a ven pieuva.

A l'é possìbil, se le condission climàtiche a son giuste, ëd produve 'd fiòca artifissial an dovrand ëd canon fàit apòsta. Sòn as fà ant le piste da sghijé quand ch'a-i manca la fiòca natural.

Fioca
Ficarazzi

**Ficarazzi** a l'é un comun dla Sicilia d' 11.331 abitant , an provincia ëd Palerm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Cannizzaro (dal 26/11/2001 -second mandà: 2006-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Gaetano Bedini

**Gaetano Bedini** a l'era nassù a Senigallia ël 1m ëd maj dël 1806. 

Ai 27 dë stèmber dël 1861 a l'é stàit elegiù Cardinal ëd Viterb.

A l'é mòrt a Viterb ël 6 dë stèmber dël 1864.

## Anliure esterne
*Sit ëd ''catholic-hierarchy''

Bedini, Gaetano
Fërvé

**Fërvé** a l'é lë scond mèis ëd l'ann conforma al calendari gregorian. A conta 28 di (29 ant j'agn bissestij).

Sò nòm a ven dal latin *Februarius*, visadì "(ël mèis) dij *Februa*". Cost-sì a l'é ël plural ëd *Februus*, ël nòm dij rit ëd purificassion che ij Roman a selebravo ai 15 dël mèis.

Ël calendari roman antich a contava mach 10 mèis e 304 di, përché l'invern a l'era considerà na stason sensa mèis. Ël prim mèis ëd l'ann a l'era mars. Ij mèis ëd gené e fërvé a l'ha giontaje ël re Numa Pompili.

Ant l'emisfer nòrd fërvé a l'é un mèis invernal, mentre che ant l'emisfer sud a l'é estiv e a corispond climaticament a nòst mèis d'ost.

## Fërvé ant ël gergon
Ant ël gergon dla mala ëd Turin, fërvé a l'era ciamà *trentin dël ginich*.

## Fërvé ant ij proverbi
*Fërvé a l'é curt, ma s'as gira andré a l'é pes d'un turch.
*Fërvé a l'é 'l mèis che le fomne a parlo pì pòch.
*Fiòca 'd fërvé a buta pòch gran ant ël grané.
*Na pieuva 'd fërvé a val ël giuss dl'aliamé.

Categorìa:Mèis ëd l'ann
Sman-a

## Orìgin dël sistema a 7 dì
Ant l'antich Egit la giornà a l'era già dividùa an 24 ore, che però as ciamavo nen për nùmer com al dì d'ancheuj, ma col nòm d'un dij còrp celest che j'egissian a conossìo. Sti còrp celest a j'ero antra set, ordinà a calé për lontanansa da 'nt la Tèra (conforma a lòn ch'a chërdìo lor dle distanse celeste):
# Saturn  	
# Gieuv  	
# Mart  	
# Sol  	
# Véner  	
# Mercuri  	
# Lun-a

Sòn a dava 'l sistema 'd numerassion dj'ore dla sman-a che a së s-ciàira ant la tàola ambelessì a la man drita. 

Coma ch'a së s-ciàira ambelessì la sequensa dij nòm dij di dla sman-a a l'era peui mach cola dle prime ore dël dì. Ës sistema ëd denominassion dij dì dla sman-a a l'é rintrà ant le costume roman-e già dij temp d'August, ëmnà dai legionari ch'a l'avìo fàit servissi an Egit. A l'é mai stàit contrastà da j'autorità imperiaj, ma gnanca arconossù an gnun-a manera, fin che l'arconossiment a l'ha dajlo Costantin, dël 321 dGC. 

Donca as trata 'd na costuma egissian-a ch'a l'é rivà a esse régola roman-a ant l'istess temp che a l'é stàita liberalisà la pràtica dël Cristianésim. Për le tribù germàniche l'adossion dë sta costuma a l'é stàita medià da soa religion. Dij temp che a l'é anandiasse 'l contat cultural antra Roman e German tute e doe le popolassion a j'ero pagan-e, e ij German për sòlit a l'han virà ij nòm dle divinità roman-e ant ij nòm dle soe.

## Evolussion dël sistema
Ës sistema a sarà peui anco' modificà da la Cristianità, che an vàire pòst (comprèisa la cultura piemontèisa) a lasserà nen che la Dumìnica (pr'esempi) a resta con na denominassion pagan-a (e midem për ël Saba, che a pijerà 'l nòm da 'nt la festa ebràica). Sòn però a l'é nen rivà daspërtut, e contut ch'a sio sempe stàit cristian 'cò lor, j'anglèis as ten-o sò *Dì dël Sol* (Sun-day) e *dì 'd Saturn* (Saturn-day).

Ën Gërmania pì che 'd Saturn e dël Sol a restavo sagrinà da Wodan, che ij German a l'avìo dovrà al pòst ëd Mercuri.  Parèj a l'é riva-ie che la paròla "Mittwoch" a sia stàita anventà për gavé la divinità pagan-a tedësca prinsipal da 'nt la sman-a. Anviron dël 1020 dGC un frà ciamà Notker a l'ha anventà l'espression *mittauuechun* (antrames a la sman-a), dont peui a l'é vnu-ie la paròla dël dì d'ancheuj. Ma 'cò sta vira-sì j'anglèis a son tenusse sò *dì ëd Wodan* (Wednesday).

## Curiosità
Ant la tradission piemontèisa a-i é na canson popolar ch'a parla dla sman-a an manera simpàtica.

## Sorgiss esterne
Enciclopedìa Catòlica

Categorìa:Sistema d'amzura dël temp
Matris ëd përmutassion

Na **matris ëd përmutassion** a l'é na matris, disoma d'órdin n, dont j'element a son 0 o 1 e ch'a l'ha giusta n'1 an minca riga e minca colòna; visadì a conten giusta n intrade ugual a 1 e a-i son mai doi 1 ant l'istessa riga nì an sla midema colòna.

Categorìa:Àlgebra
Delta ëd Kronecker

Ël **delta ëd Knonecker** a l'é ël nùmer  \delta_{ik} definì përparèj:
: \delta_{ik}= \left \{ \begin{array}{rcl} 1 & \mbox{si} & i=k \\ 0 & \mbox{si} & i \neq k. \end{array} \right .

Categorìa:Àlgebra
Giuseppe Lauricella

Matemàtich.
**Giuseppe Lauricella** a l'era nassù a Agrigent ai 15 dë dzèmber dël 1867 e a l'é mòrt a Catania ai 9 ëd gené dël 1913.

A l'ha travajà ant la fìsica matemàtica e a l'ha mostrà a Catania.
Lauricella a l'ha aplicà ij métod ëd Poincaré a j'equassion generaj dle vibrassion dij còrp elàstich e a l'ha contribuì al problema ëd Dirichlet, a la teorìa dël potensial e a j'equassion antëgraj.
A l'ha vagnà la mudaja dij XL e ël premi Vaillant (su relassion d'Émile Picard).

A l'é mòrt dël 1913, contagià dla scarlatin-a da sò cit che chiel a soagnava.

Lauricella, Giuseppe
Pasquale Calapso

**Pasquale Calapso** a l'era un matemàtich, ma a l'é stàit ëdco composidor sinfònich, sonador ëd piano e diretor d'orchestra.
A l'era nassù a Carini ai 12 d'avril dël 1872 e a l'é mòrt a Messin-a ai 3 ëd magg dël 1934.
A l'é stàit anlev ëd Gerbaldi a Palerm për dódes agn e për na vinten-a d'agn professor a Messin-a.

Calapso a l'ha travajà ant la geometrìa diferensial: a l'ha mnà soe arserche prinsipaj an sla deformassion dle quàdriche.
A l'ha studià la geometrìa dle surfasse  ant lë strop conform.
Dël 1915 a l'ha vagnà la mudaja dij XL, su relassion ëd Luigi Bianchi.

## Euvre prinsipaj
* *L'esplicitazione dell'equazione di 4° ordine delle superfici isoterme*  
* *La trasformazione di Ribaucour per i determinanti ortogonali dell'Sn* 
* *La caratterizzazione delle congruenze rettilinee sulle cui superfici focali si corrispondono le linee di curvatura*  
* *Lezioni di Algebra ad uso dei Licei*

Calapso, Pasquale
Calapso, Pasquale
Calapso, Pasquale
Màrtes

Ël **màrtes** a l'é ël di dla sman-a ch'a ven antra ël lùn-es e ël merco.

A l'é considerà lë scond di dla sman-a ant ësquasi tuti ij pais europengh, mentre che ant jë Stat Unì, ant ël Regn Unì, an Portugal, an Brasil a për la Cesa catòlica a l'é ël ters.

## Etimologìa dël nòm
Sò nòm piemontèis a ven dal latin *(dies) Martis*, visadì "(ël di) ëd Mart", dio roman dla guèra, dël tron e dla pieuva, dla natura e dla fertilità.

## Màrtes particolar
Conforma la tradission, a pija ël nòm ëd **Màrtes grass** l'ùltim di dë Carlevé, dnans ch'a ancamin-a la Quarésima catòlica.

Categorìa:Di dla sman-a
Vittorio Martinetti

Matemàtich.
**Vittorio Martinetti** a l'era nassù a Màntoa a j'11 d'agost dël 1859 e a l'é mòrt a Milan ai 2 ëd gené dël 1936.
Soe arserche prinsipaj a l'han rësguardà la teorìa dle configurassion e j'anvolussion pian-e.

Martinetti, Vittorio
Pieuva

La **pieuva** a l'é la precipitassion atmosférica pì comun-a. As presenta an forma dë stisse d'eva ch'a tombo da 'nt le nìvole quand che, an càusa a la condensassion dël vapor d'eva, a argionzo un pèis tal che le corent atmosfériche a-i la fan pi nen a sostnije ant l'aria. 

## Proprietà fìsiche e chìmiche
Le stisse 'd pieuva pì cite a l'han apopré na forma sférica. Cole median-e, durant soa cadùa, a pijo na forma ch'a arcòrda  cola d'un paninòt, mentre cole pì grande a smijo a un cit paracadùa. L'imàgin motobin comun-a dla stissa 'd pieuva a forma 'd lerma, pertant, a l'é pa corëtta.

An general, la pieuva a l'ha un pH inferior a 6. Cola che da ràir a tomba an sij desert a peul archeuje ël bicarbonà ëd càuss contnù ant la póer atmosférica, tant da vnì a avèj ël pH nèutr ò, gnentemen esse alcalin-a. La pieuva as consìdera *àcida* se sò pH a l'é pì bass che 5,6. Sòn as dev, dzortut, a l'inquinament.

## Amzurassion
Për amzuré vàire 'd pieuva a tomba, as dòvro ij milim. Quand ch'as dis ch'a son tombà *x* mm ëd pieuva, a veul dì che la pieuva tombà, se spantià uniformament an sla surfassa dl'area considerà, a argionz ël livel d' *x* mm.

## Cultura
Tute le gent a l'han sempe vëddù la pieuva coma un dëscòmod: quand ch'a pieuv, an efet, le përson-e a tendo a butesse dun-a a la sosta, specialment se la pieuva as compagna a n'orissi. Për sòn, a son stàit inventà vàire sistema për frontegela, dont ij pi comun a son ij parapieuva e ij paltò impermeàbij. A esist ëdcò na por patològica dla pieuva, ch'a së s-ciama *òmbrofobìa*. 

## Primà(1)
Për rende l'idèja, noté che dzora Turin, ant 1 ann, a tombo an média 860 mm ëd pieuva, e dzora Milan apopré 1200.

* **Precipitassion pi bondosa ant na minuta:** *31,2 mm* - 4 gené 1956, Unionville (Canadà)
* **Precipitassion pi bondosa ant n'ora:** *305 mm* - 22 giugn 1947, Holt (Alabama, USA) e antra ël 24 e 'l 25 gené 1956, Kilauea (Hawaii) 
* **Precipitassion pi bondosa an 12 ore:** *1.170 mm* - 26 gené 1980, Grand Ilet (Réunion)
* **Precipitassion pi bondosa an 24 ore:** *1.825 mm* - 18 gené 1966, Foc-Foc (Réunion)
* **Precipitassion pi bondosa ant un mèis:** *9.300 mm* - luj dël 1861, Cherrapunji (India)
* **Precipitassion pi bondosa ant un ann:** *26.470 mm* - antra ost 1860 e luj 1861, sempe Cherrapunji

## Note
(1) sorgiss: www.noaa.gov

## Artìcoj colegà

* Eva
* Fiòca
* Precipitassion atmosférica

Categorìa:Meteorologìa
Al-Hajjāj ibn Yūsuf ibn Matar

Matematich.
**Al-Hajjāj ibn Yūsuf ibn Matar** a l'era nassù dël 786 e a l'é mòrt dl' 833.

A l'é dovùa a chiel la prima tradussion dal grech an àrabo dj'Element d'Euclid.
A l'ha ëdcò fàit una tradussion an àrabo dl' *Almagest* ëd Tolomé.

Alhajjaj ibn Jusuf ibn Matar
El Calafate

**El Calafate** a l'é na comun-a dla Patagònia, an Argentin-a, d'anviron 22.000 abitant.
A pija sò nòm da na cita pianta.

## Stòria e evolussion demogràfica
El Calafate a l'é stàit creà ëd fasson ofissial ai 7 dë stèmber dël 1927, cand lë stat argentin a n'ha decretane l'esistensa e an pais a-i ero na tranten-a ëd përson-e.
A-i era an efet da manca d'avèj un pòst d'arforniment e contròl për la popolassion dj'aventuré e colon ëscossèis, galèis, spagneuj, romen, yugoslav ai quaj ël goern a l'avìa dàit dle tère; a-i era ëdcò dë bzògn ëd sità ëd sosta pr'ij traspòrt ëd coram e 'd lan-a ch'a andasìo vers ij pòrt.
Tòst ël pais a l'ha avù na scòla, un comissarià, un giùdes e un dotor.

Dël 1946 ël pais a fasìa 368 abitant, dël 1969 a son rivà a 700, ant ël 1982 a j'ero na milen-a.

Dël 1989 a l'han asfaltà dij tòch dë stra, ant ël 1990 a l'é rivaje 'l gas e ant ël 1996 a l'han faje 'n reopòrt antërnassional.
Dël 2000 la cita comunità a contava 4000 abitant.
L'esplosion demogràfica rivà apress a l'é stàita possà da la dëscuverta dël torism, mersì dzortut a j'escursion ch'as peulo fé al lagh Argentino e al giassé Perito Moreno.

Calafate, El
Vedra, Vedra

**Santa Eulalia** ëd **Vedra** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Vedra. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 689 abitant (364 fomne e 325 òm) distribuì an 14 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Vedra
Guido Ubaldo Dal Monte

Matemàtich.
Ël marchèis **Guido Ubaldo Dal Monte** a l'era nassù dël 1545 e a l'é mòrt dël 1607.
A l'era anlev ëd Federico Comandino.
A l'é ocupasse dle proporsion e a l'ha lassane un manuscrit ch'a trata dle proporsion antra grandësse con n'apendis an sla *rason componùa*.

## Euvre prinsipaj

* *Perspectivae libri sex* (1600)
* *De rebus mathematicis*

Dal Monte, Guido Ubaldo
Dal Monte, Guido Ubaldo
Sondalo

**Sondalo** (*Sùndal* o *Sondel* an dialèt valtëlinèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 4.159 abitant , ant la provinsa ëd Sondri. As treuva ant l'àuta Valtëlin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luigi Giuseppe Grassi (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sondri
A Ponte Ulla, Vedra

**Santa María Madalena** dla **Ponte Ulla** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Vedra. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 368 abitant (204 fomne e 164 òm) distribuì an 13 grup ëd popolassion.

Ponte Ulla
Illobre, Vedra

**Santo André** d**'Illobre** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Vedra. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 219 abitant (120 fomne e 99 òm) distribuì an 8 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Vedra
Ferreiros, O Pino

**San Breixo** ëd **Ferreiros** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) dël Pino. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 407 abitant (203 fomne e 204 òm) distribuì an 6 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi dël Pino
Oscar Wilde

Scritor, dramaturgh e poeta an lenga anglèisa.
**Oscar Fingal O'Flaherty Wills Wilde** a l'era nassù a Dublin ai 16 d'otòber dël 1854 e a l'é mòrt a Paris ai 30 ëd novèmber del 1900.

## Euvre prinsipaj

### Poesìa
* *Ravenna* (1878)
* *Poems* (1881)
* *The Sphinx* (1894)
* *The Ballad of Reading Gaol* (1898)

### Teatro
* *Vera or The Nihilists* (1880)
* *The Duchess of Padua* (1883)
* *Lady Windermere's Fan* (1892)
* *Salomé* (an fransèis 1893; an anglèis 1894)
* *A Woman of No Importance* (1893)
* *An Ideal Husband* (1895)
* *The Importance of Being Earnest* (1895)

### Pròsa
* *The Canterville Ghost* (1887)
* *The Happy Prince and Other Stories* (1888) 
* *Lord Arthur Savile's Crime and Other Stories* (1891)
* *The Picture of Dorian Gray* (1891)
* *A House of Pomegranates* (1891)
* *The Soul of Man under Socialism* (1891)
* *De Profundis* (1905)
* *The Rise of Historical Criticism* (1905-1908)

Wilde, Oscar
Wilde, Oscar
Wilde, Oscar
Wilde, Oscar
Žlobin

**Žlobin** (*Жлобін* an bieloruss) a l’é na sità dla Bielorussia.
A conta anviron 80.000 abitant.

## Sità gemelà
Žlobin a l'è gemelà con:
*  Scalenghe, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional (an russ)

Zlobin
Federico García Lorca

Poeta e dramaturgh an lenga spagneula.
**Federico García Lorca** a l'era nassù a Fuente Vaqueros ai 5 ëd giugn dël 1898 e a l'é mòrt a Viznar, fusilià daj franchista, ai 19 d'agost dël 1936.

## Euvre prinsipaj
### Poesìa
* *Impresiones y paisajes* (1918)
* *Libro de poemas* (1921)
* *Oda a Salvador Dalí* (1926)
* *Romancero gitano* (1928)
* *Poeta en Nueva York* (1930)
* *Poema del cante jondo* (1931)
* *Llanto por Ignacio Sánchez Mejías* (1935)
* *Diván del Tamarit* (1936)
* *Sonetos del amor oscuro* (1936)
### Teatro
* *Mariana Pineda* (1927)
* *La zapatera prodigiosa* (1930)
* *Retablillo de Don Cristóbal*
* *El público* (1930)
* *Así que pasen cinco años* (1930)
* *Amor de don Perlimplín con Belisa en su jardín* (1933)
* *Bodas de sangre* (1933)
* *Yerma* (1934)
* *Doña Rosita la soltera o el lenguaje de las flores* (1936)
* *La casa de Bernarda Alba* (1936)

Garcia Lorca, Federico
Garcia Lorca, Federico
Garcia Lorca, Federico
Pierre Daninos

Scritor fransèis.
**Pierre Daninos** a l'era nassù a Paris ai 26 ëd magg dël 1913 e a l'é mòrtie ai 7 ëd gené dël 2005.

So ciadreuva a l'é stàit ël lìber umorìstich *Les Carnets du major Thompson* (*Ij quadern dël magior Thompson*). 

## Euvre prinsipaj
* *Méridiens*, 1945 
* *Eurique et Amerope*, 1946 
* *Le Carnet du Bon Dieu*, 1947 
* *Les Carnets du major Thompson*, 1954 
* *Le Secret du major Thompson*, 1956 
* *Un Certain M. Blot*, 1960
* *Snobissimo ou le Désir de paraître*, 1964 
* *Les Nouveaux carnets du major W. Marmaduke Thompson*, 1973 
* *Les Touristocrates*, 1974 
* *Les derniers carnets du major Thompson*, 2000

Daninos, Pierre
Daninos, Pierre
Uetersen

**Uetersen**  () a l'é na sità dla Gërmania setentrional ëd 17.865 abitant (2006).
A fa part dël Land Schleswig-Holstein. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Wolfgang Wiech.

## Sità gemelà
Uetersen a l'é gemelà con:
*  Wittstock/Dosse, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità alman-e
Romanz (literatura)

Ël **romanz** a l'é un géner literari.

Ël prim romanz ëd la stòria a smija ch'a sia stàit, na milen-a d'agn fa, *La conta ëd Genji*, n'euvra giaponèisa.

Categorìa:Literatura
Pianella

**Pianella** a l'é un comun dl'Abruss ëd 7.961 abitant, an provincia ëd Pescara.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giorgio D'Ambrosio (dal 27/05/2003 -second mandà: 2008-).

## Sità gemelà
Pianella a l'é gemelà con:
*  Donnas, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pescara
Evangelista Torricelli

Matemàtich e fìsich.
**Evangelista Torricelli** a l'era nassù a Faensa (o a Roma, a l'é nen ciàir) ai 15 d'otóber dël 1608 e a l'é mòrt a Firense ai 25 d'otóber dël 1647.
Dal 1630 al 1640 a l'ha studià a Roma dai gesuita, sota la tùa ëd Benedetto Castelli.

A l'é stàit un dij pionié dël càlcol infinitesimal.
A l'ha spantià la teorìa dj'indivisìbij an antroduvand j'indivisìbij curvà.
Dël 1643 a l'ha anventà ël baròmeter a mercuri.

## A pòrto sò nòm
* Teorema ëd Torricelli

## Euvre prinsipaj
* *De proportionibus liber*
* *Trattato del moto* 
* *Opera geometrica*
* *Lezioni accademiche* 
* *Esperienza dell'argento vivo* 

Torricelli, Evangelista
Torricelli, Evangelista
Vincenzo Viviani

Matemàtich e astrònom.
**Vincenzo Viviani** a l'era nassù a Firense ai 5 d'avril dël 1622 e a l'é mòrtie ai 22 dë stèmber dël 1703.

A l'é ocupasse dla teorìa dle proporsion.
As proclamava ël darié dissìpol ëd Galilei.

## Euvre prinsipaj
* *Quinto libro degli Elementi di Euclide, ovvero scienza universale delle proporzioni, spiegata con la dottrina del Galileo, con nuovo ordine distesa* (prima edission 1674; sconda edission 1690). Dedicà a Leopold dij Médici ch'a l'avìa faje conòsse ël frament ëd Galilei an sle proporsion.

Viviani, VincenzoViviani, Vincenzo
Guglielmo Libri

Matemàtich.
**Guglielmo Libri, cont Carrucci dla Sommaja**, a l'era nassù a Firense ai 2 ëd gené 1802.

A l'avìa studià matemàtica a l'Università ëd Pisa.
A l'era laureasse dël 1823 e a l'han daje la càtedra ëd fìsica matemàtica, ch'a l'ha dovù chité n'ann apress për rason ëd salute.
Tutun, ël granduca ëd Toscan-a a l'ha nominalo professor emérit an fasendje goerné lë stipendi.

Apress ël faliment d'un complòt anti-monàrchich che chiel a l'avìa tramà, a l'é scapà a Paris.
Ai 3 ëd fërvé dël 1833 a l'ha otnù la sitadinansa fransèisa e a l'ha podù ven-e mèmber ëd l'Anstitù ëd Fransa e oten-e d'ufissi d'ansegnament.

Ëd caràter fogos, a l'ha avù ëd ruse greve con vàire përsonalità.
A l'é stàit acusà d'avèj robà ëd lìber e ëd manuscrit pressios an dle biblioteche.
An diciarand-se nossent, a l'é scapà an Anghiltèra.
Dël 1850 a l'é stàit condanà an Fransa a des agn ëd përzon.

Formasse ël regn d'Italia, Libri a l'é rintrà a Firense, anté ch'a l'é mòrt ai 28 dë stèmber dël 1869.
A l'é stàit sotrà al campossanto ëd San Minià al Mont.

## Sò travaj

Ij travaj d'anàlisi e ëd teorìa dij nùmer ëd Libri a l'han perdù motobin ëd sò anteresse apress le crìtiche ëd Liouville.
Guglielmo Libri a resta conossù dzortut për soa *Histoire des sciences mathématiques en Italie*.

## Euvre prinsipaj
* *Histoire des sciences mathématiques en Italie depuis la renaissance des lettres jusqu'à la fin du dix-septième siècle par Guillaume Libri* (4 volum, Paris, 1838-1841)

Libri, Guglielmo
Lubëcca

**Lubëcca** (*Hansestadt Lübeck* o mach *Lübeck* an alman) a l’é na sità dla Gërmania ëd 211.213 abitant (2006) ant ël Land (Stat Federal) dlë Schleswig-Holstein. 

## Geografìa
Lübecca as treuva a 17 km dal Mar Bàltich e a l'é traversà dal fium Trave.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Bernd Saxe.

## Sità gemelà

Lübecca a l'é gemelà con:
*  Bergen, Norvegia
*  Kawasaki, Giapon
*  Klaipėda, Lituania 
*  Kotka, Finlandia 
*  La Rochelle, Fransa 
*  Spokane, Stat Unì d'América
*  Venessia, Italia
*  Visby, Svessia
*  Wismar, Gërmania 

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Lubecca
Lenga Nama, Papua

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Nama, Papua** o **Nama, Papua** a fa part dle lenghe Neuva Guinea e a l'é parlà specialment an Papua Neuva Guinea.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Nama, Papua** a peul esse:

* lenghe Neuva Guinea
** lenghe Trans-Fly-Bulaka-River
*** lenghe Trans-Fly
**** lenghe Morehead and Upper Maro rivers
***** lenghe Nambu
****** **lenga Nama, Papua**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **NMX**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=nmx

Categorìa:Lenghe Neuva Guinea