open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Go (gieugh)

Ël **Go** a l'é un gieugh ëd strategìa oriental antich, giugà an sna tàula quadrà (ciamà *goban*) con 19 linie verticaj e orisontaj che a formo 361 incros. Doi giugador a deuvro dle balin-e nèire e bianche (ciamà *pierre*) për controlé ël teritòri e angabiolé j'aversari. Considerà un dij gieugh pì complicà e anteligent, a l'ha soe rèis ant la Cin-a dël 2500 agn fa e a l'é spantiasse an Asia e ant ël mond. An Piemont, ël Go a l'ha trovà spassi ant ij club ëd gieugh e ant le università, apressià për soa profondità stratégica.

## Stòria
Ël Go a l'é nassù ant l'antica Cina dël periòd ëd le Cinque Dinastìe (apopré 500 a.C.), conossù coma *Weiqi*. A l'é rivà an Corea e Giapon dël sécol VII, andoa a l'é dventà në strument ëd formassion ant le cort e ij templi. An Euròpa, a l'é stàit portà da missionari e mërcant dël sécol XIX. An Piemont, ij prim club a son nassù ant j'ani '70-'80, grassie a l'anteresse dj'apassionà ëd gieugh ëd strategìa. Turin a l'ha un sircol ativ, ël Go Club Torino, ch'a organisa torneo e a anvita ij prinsipiant.

## Costrussion
La strutura dël Go a comprend:
* Na tàula (goban) an bòsch ëd prugna, tuja, o materiaj sintétich, con na grija ëd 19x19 linie (version base 9x9 o 13x13 për ij prinsipiant).
* 181 balin-e nèire e 180 bianche, tradissionalment an perla o véder, ma ëdcò an plàstica për version econòmiche.
* Un barilòt për ten-e le balin-e pa dovrà.

Le tàule a son soens fabricà con bòsch local, coma rol o sapin, e decorà con motiv minimalista.

## Utilisassion
Ël Go as giuga an posand alternativament le balin-e ansima a j'incros ëd la grija. L'obietiv a l'é d'anvironé ëd teritòri e d'angabiolé le balin-e aversarie, ciapandje s'a son sensa via d'ëscap. A l'é dovrà për:
* Educassion: Ansegné pensé stratègich e pianificassion a longh term ant le scòle.
* Competission: Torneo locaj e internassionaj, coma ël Torneo Piemontèis ëd Go.
* Arserche an sël pensé artifissial: L'arzigh ëd AlphaGo (AI ëd DeepMind) contra ij campion uman a l'ha dimostrà soa complessità.

## Técniche d'usagi
Ij giugador a deuvro técniche com:
* Formassion ëd grup: Creé dle struture conesse për controlé ël teritòri.
* Invasion: Anfilesse ant le zòne aversarie për reduvne ël contròl.
* Sacrifissi: Pérdite controlà ëd baln-e për otnì vantagi stratégich.
* Ko: Règole ch'a evita le repetition infinìe ëd colp.

Le régole a son sempice, ma le possibilità a son quasi infinìe, rendend-lo un dij gieugh pì arnomà për l'anteligensa.

Categorìa:Cultura  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Atlética an pista e an camp

L**'atlética an pista e an camp** a l'é n'ansema dë spòrt fìsich basà an sle corse, ël saut, e ël lansi, organisà ant ël contest ëd competission individuaj o coletive. A l'é un dij pilastr dlë spòrt olìmpich modern e a l'ha na tradission arfàita an Piemont, tant a livel amator che professionista. J'atleta a garegio an pista (corse) e an camp (saut e lansi), dimostrand abilità ëd velocità, resistensa, fòrsa, e coordinassion.

## Stòria
L'atlética a l'ha soe orìgin ant l'antichità: j'olimpiade greche a includìo corse, saut an longh, e lansi ëd giavelòt. Ant l'Euròpa moderna, a l'é dventà në spòrt organisà dël sécol XIX, con la fondassion dle prime federassion. An Piemont, ij prim club d'atlética a son nassù a la fin dël sécol XIX, coma la Società Ginnastica Torino (1844), ch'a l'ha ancorporà dissipline atlétiche ant sò program. Dël sécol XX, le competission a son dventà part ëd la cultura sportiva regional, con la costrussion dë struture coma lë Stadio Comunale ëd Turin (1933).

## Dissiplin-e
L'atlética as divid an doi branch prinsipaj:

Corse an pista:
* Velocità: 100m, 200m, 400m.
* Mesfond: 800m, 1500m, 5000m.
* Ostacoj: 110m (òm), 100m (dòne), 400m.
* Stafëtte: 4x100m, 4x400m.
* Marcia: 20km, 50km.

Dissiplin-e an camp:
* Saut: Longh, àut, tripl, con l'asta.
* Lansi: Pèis, giavelòt, disch, martel.

Preuve combinà: Decathlon (òm), eptathlon (fomne).

## Strutura e Régole
Le competission a son organisà an giron regionaj, nassionaj, e internassionaj. Le régole a varìo për minca dissiplin-a:
* Le corse a richiedo ël rispet dle corsie e l'assensa ëd partensa anticipà (fausse partense).
* Ij saut e ij lansi a deuvro misure ëd validità (es. ël saut a l'é valid mach se l'atleta a part pa dë dlà dla linia).
* J'atleta a son dividù për categorìe d'età e sëss.

## Atleta Piemontèis Famos
Livio Berruti: Campion olìmpich dij 200m a Roma 1960 (nassù a Turin).

Fiona May: Saut an longh, vagnadris ëd medaje olìmpiche e mondiaj (segn dël mond ant ël 1998).

Andrea Giani: Atleta polivalent ch'a l'ha partecipà al decathlon.

## Competission Amportante
Meeting Città di Torino: Gara internassionaj con atleta d'élite.

Campionà Piemontèis: Organisà minca ann për gioventù e senior.

Gare Scolàstiche: Ant le scòle për ancoragé la partessipassion dij student.

## Arferiment
La stòria dl'atlética piemontèisa a l'é documentà ant j'archivi dla FIDAL Piemont e ant ij musé sportiv locaj. Jë studi dj'università 'd Turin e dël Politécnico a analiso soe implicassion sossiaj e tecnològiche.

Categorìa:Cultura  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Corse automobilìstiche

Le **corse automobilìstiche** a son competission spòrtive anté che dle vitura a garegio për velocità, resistensa, o abilità técnica an sircuit, stra, o piste speciaj. A son organisà con régole strèite e a comprendo vàire dissipline, da la Formula 1 a le corse 'd durà, mostrand ël progress tecnològich e la passion motorìstica. An Piemont, le corse a l'han un valor stòrich, grassie a l'arputassion ëd Turin coma capital dl'automòbil italian-a e a la presensa 'd marche com la FIAT e l'Alfa Romeo.

## Stòria
Le prime corse automobilìstiche a son nassùe an Euròpa a la fin dël sécol XIX, con event com la Parigi-Rouen 1894. An Piemont, l'industria automobilìstica a l'ha dàit n'ampuls a cost spòrt: dël 1895, ël prim Gir automobilìstich d'Italia a l'ha tocà Turin, sità ch'a l'é dventà un sènter d'inovassion. Ant j'ani '20 e '30, le corse an salita (es. Aosta-Gran San Bernardo) e ij sircuit urban (es. Circuito del Valentino a Turin) a atiravo pilòt e fabricant. Dòp la guèra, le corse a son evolusse con la nàssita dle competission internassionaj coma ël Campionà Mondial ëd Formula 1 (1950).

## Sòrt ëd corse
Formula 1: Competission d'élite con vitura monopòst avansà, part ëd la cultura global.

Rally: Corse an stra normaj o sterà, com ël Rally ëd Sanrem o ël Rally del Piemonte.

Durà: Gare longhe coma le 24 Ore ëd Le Mans, anté che le squadre a deuvro vàire pilòt.

Corse stòriche: Event com ël Gran Premio Storico di Torino, con viture d'epoca.

Corse an salita: Sfide contra ël temp an stra montagnose, com la Coppa della Consuma.

## Strutura e régole
Minca dissiplin-a a l'ha soe norme:
* Sircuit: Design sicur con curve, retilini, e aree ëd servissi (box).
* Viture: Specìfiche técniche për minca categoria (potensa, péis, aerodinàmica).
* Pilòt e squadre: License speciaj e strategìa ëd gara (cambe ëd gome, carburant).
* Arbitrage: Contròl dij rispet dle régole e penalità për infrassion.

## Përsonalità piemontèise
Carlo Biscaretti di Ruffia: Fondator ëd la FIAT e promotor dël prim Giro d'Italia automobilìstich.

Vincenzo Lancia: Fondator ëd la Lancia, marca arnomà për soe viture da corsa ant j'ani '50.

Giovanni Agnelli: Stòrich pressident ëd la FIAT, ch'a l'ha sostenù le corse coma strument ëd marketing.

## Técniche e stratégie
Ij sucess ant le corse a dipendo da:
* Guida agressiva ma precisa: An particolar ant le curve sarà.
* Gestion dij temp: An coordinassion con l'equipagi për ij cambi ëd gome e carburant.
* Anàlisi dij dat: Usagi ëd sensor e software për amelioré le prestassion.
* Psicologìa: Manten-e la concentrassion ant le situassion ëd stress.

## Arferiment
La stòria dle corse piemontèise a l'é documentà ant j'archivi dël MAUTO, ant le publicassion ëd la FIAT, e ant jë studi dël Politécnico ëd Turin. J'event atual a son tratà da giornaj locaj coma La Stampa.

Categorìa:Spòrt  
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Baseball

Ël **baseball** a l'é un gieugh ëd squadra anté che doi team ëd neuv giugador as afronto an alternandse an atach e difèisa, con l'obietiv ëd marché pont an corend a toché base an slòn ch'as bat na bala con na massa. A l'é në spòrt nassù ant jë Stat Unì dël sécol XIX, ma a l'é spantiasse an tut ël mond, comprèis ël Piemont, andoa ch'a l'ha na comunità ëd passionà e squadre locaj.

## Stòria
Ël baseball modern a l'ha soe rèis ant ij gieugh anglèis coma ël *rounders* e ël *cricket*, ma soa forma atual a l'é stabilisse ant ël sécol XIX an América. La prima partìa documentà a l'é dël 1846 a Hoboken (New Jersey). An Italia, ël baseball a l'é rivà dòp la Sconda Guèra Mondial, grassie a l'anfluss dij soldà american. An Piemont, ij prim club a son nassù ant j'ani '60, coma ël Torino Baseball Softball Club, ch'a l'ha partissipà ai campionà nassionaj.

## Strutura dël gieugh
Ël baseball as gieuga an s'un camp quadrà con:
* Quatr base (prima, segunda, tersa, e cà) organisà an romb.
* Na montagnòla ëd tir (picherà) andoa che ël pitcher a lansa la bala.
* Na zòna ëd bate andoa che ël bateur a preuva a colpì la bala.

L'equipagiament a comprend:
* Na massa an bòsch o metal.
* Na bala ëd coram con ël cheur ëd goma.
* Guant (glove) për ciapé la bala.
* Elm protetiv për ël bateur.

Regole prinsipaj
La partìa a l'é dividùa an 9 *inning*, minca un con doi moment:
* Atach: La squadra a bat e a preuva a marché pont corend le base.
* Difèisa: La squadra a lansa la bala e a preuva a fé tre out (eliminé ij giugador aversari).

Ij pont as marco quand un giugador a riva a la cà sensa esse eliminà. J'out a son realisà ciapand la bala al vòl, tocand un giugador ch'a l'é fòra dla base, o con tre strike (batùe mancà).

## An Piemont
Ël baseball a l'é në spòrt ëd nicia, ma con na stòria arfàita:
* Squadre: Oltre al Torino Baseball, a-i son formassion coma ël Cuneo Baseball e ël Novara Baseball.
* Campionà: Partéssipa al campionà italian ëd serie A2 e B.
* Gioventù: Scòle e torneo për masnà, organisà da la Federazione Italiana Baseball Softball (FIBS).

## Técniche
Ij giugador a deuvro:
* Pitché: Lansé la bala con efet për angabiolé ël bateur.
* Bate: Colpì la bala an diression stratégiche për evité ij difensor.
* Core le base: Velocità e inteligensa për sfruté j'eror aversari.
* Ciapé: Coordinassion ant le zòne d'atach e difèisa.

Categorìa:Spòrt  
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Basket

Ël **basket**, ëdcò dit bala a sësta, a l'é un gieugh ëd squadra anté che doi team ëd sinch giugador mincadun a gareggio për marché pont an campand na bala ant un sest (canéster) elevà. A l'é nassù ant jë Stat Unì dël 1891 grassie a James Naismith e a l'é dventà un dij spòrt pì spantià al mond. An Piemont, ël basket a l'ha na tradission arfàita, con squadre competive ant ij campionà nassionaj e na passion ch'a chërs ant le scòle e ij club locaj.

## Stòria
Ël basket a l'é stàit anventà dël 1891 a Springfield, Massachusetts, për ten-e ativ jë student ant l'invern. A l'é rivà an Italia ant j'ani '20, dòp la Prima Guèra Mondial, e an Piemont a l'ha trovà radis ant j'ani '50 con la creassion dij prim club. Turin a l'é stàit un dij sènter prinsipaj, con la fondassion dël Ginnastica Torino e, pì tard, ëd squadre coma l'Auxilium Torino (ancheuj conossù coma Fiat Torino), ch'a l'ha giugà ant la serie A italian-a.

## Strutura dël gieugh
Ël basket as gieuga an s'un camp retangolar con:
* Doi sest a n'autëssa ëd 3,05 méter.
* Na bala ëd coram o sintética, con dimension standard.
* Na linia dij tre pont (6,75 méter dal sest an FIBA).

La partìa a l'é dividùa an 4 quart ëd 10 minute mincadun (ant ël campionà italian). L'obietiv a l'é ëd marché pì pont che l'aversari an:
* Tir da 2 pont: Campà davzin al sest.
* Tir da 3 pont: Da dë dlà dla linia.
* Tir lìber: Da la linia dij penalty, valo 1 pont.

## Regole prinsipaj
Driblé: Porté la bala an tomband-la a tèra sensa ten-la ferma.

Fale: Contat pròpe con l'aversari, con penalità ëd tir lìber o concession ëd bala.

24 second: Temp màssim për tenté un tir prima ëd përde la bala.

Passagi e stratégia: Creé ocasion d'atach con moviment coordinà.

## Técniche
Ij giugador a deuvro:
* Driblé rapid: Cambié diression për passé ij difensor.
* Tir precis: Con técniche coma ël jump shot o ël layup.
* Difèisa agressiva: Marcament a òm për òm o zòna.
* Ciapé ij rebound për controlé la bala.

## Arferiment
La stòria dël basket piemontèis a l'é documentà ant j'archivi dla FIP Piemont e ant ij giornaj sportiv locaj. Musé coma ël Museo dello Sport ëd Turin a guerno memorabilia e fotografie dle partìe stòriche.

Categorìa:Spòrt  
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Cricket

Ël **Cricket** a l'é në spòrt dë squadra giugà con na massa e na bala, anté che doi team ëd 11 giugador mincadun a së sfido an s'un camp ëd forma ovà. A l'é nassù an Anghiltèra dël sécol XVI e a l'é dventà un dij spòrt pì popolar ant ël Commonwealth. An Piemont, ël cricket a l'é në spòrt ëd nicia, ma a l'ha na comunità ëd passionà ch'a chërs, con club e torneo locaj organisà da la federassion italian-a.

## Stòria
Ël cricket a l'ha soe orìgin ant l'Anghiltèra medieval, anté ch'as giugava ant ij paisòt coma passatempe. Dël sécol XVIII, a l'é dventà në spòrt organisà con la fondassion dël Marylebone Cricket Club (MCC) e l'angabiol ëd régole ofissiaj. A l'é spantiasse ant le colònie anglèise, dzortut an [India], [Australia, e Sudàfrica. An Italia, a l'é rivà ant j'ani '90 dël sécol XX, grassie a l'emigrassion d'assionista da l'Asia e l'Àfrica. An Piemont, ij prim club a son nassù a Turin e an provincia, coma ël Turin Cricket Club, ch'a partecipa ai campionà nassionaj.

## Strutura dël gieugh
Ël cricket as gieuga an s'un camp ëd giassa o erba, con na pista sentral (pitch) longa 20 méter. J'element prinsipaj a son:
* Doi wicket: Struture ëd tre paj e doi bare an cò, butà a j'estremità dla pista.
* Na massa ëd bòsch, përsonal për ël bateur.
* Na bala ëd coram dura, fabricà con un cheur ëd goma.

La partìa a l'é dividùa an *innings*, anté che minca squadra a bat e a difend ël sò wicket. L'obietiv a l'é marché pì corse (run) che l'aversari, an colpend la bala e corend antra ij wicket.

## Regole prinsipaj
Bowler: Ël giugador ch'a lansa la bala vers ël wicket dël bateur aversari.

Bateur: Col ch'a dev colpì la bala për protege ël wicket e core për marché pont.

Fielder: J'àutri giugador ch'a ciamo ëd ciapé la bala për fé out ël bateur.

Over: Grup ëd ses lanse (lansà dal midem bowler).

Ij pont as peulo otnì con:
* Core antra ij wicket (1 run për minca cambi).
* Boundary (4 pont se la bala a riva al bòrd dël camp sensa sàut; 6 pont se a seurt dal camp diretament).

## Técniche
Ij giugador a deuvro:
* Batting: Técniche com ël drive (colp frontal) e ël cut (colp lateral).
* Bowling: Lansé la bala con efet (es. spin o swing).
* Fielding: Posission stratégiche për ciapé la bala lest.
* Strategìa dë squadra: Decidì quand ataché o difende an bas a j'innings.

Categorìa:Spòrt  
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Hockey an sla giassa

L**'hockey** an sla giassa a l'é në spòrt ëd squadra gieugà an sla giassa, anté che doi team ëd ses giugador mincadun (con ël portié) a garegio për marché pont an colpend un disch (puck) ant la rèj aversaria. A l'é nassù an Canadà dël sécol XIX e a l'é dventà un djë spòrt pì amportant ant ij pais con clima frèid. An Piemont, l'hockey an sla giassa a l'ha na tradission viva, grassie a le struture moderne e a la passion dij club locaj, dzortut ant le zòne montagnose.

## Stòria
L'hockey an sla giassa a l'ha soe orìgin ant ij gieugh anglèis e irlandèis portà an Canadà da j'emigrant dël sécol XIX. Dël 1875, a Montreal a l'é giugasse la prima partìa ufissial. An Euròpa, a l'é rivà a la fin dël sécol XIX, an Anghiltèra e Svessia. An Piemont, ij prim club a son nassù ant j'ani '30 dël sécol XX, coma l'Hockey Club Torino, fondà dël 1933. Con la costrussion dë struture coma ël Palaghiaccio di Torino (1956), lë spòrt a l'ha pijà pé ant la region.

## Echipagiament e Camp
La partìa a l'é giugà an s'un camp ëd giassa (rink) longh 60 méter e largh 30, con:
* Doe pòrte ch'a deuvo esse protete dal portié.
* Un disch (puck) ëd goma vulcanisà, pensà për resiste ai colp.
* Masse an bòsch o composite për manovré ël disch.
* Patin speciaj për moviment lest e precis an sla giassa.

Ij giugador a deuvro equipagiament ëd protession: elm, parastinch, e corasse. An Piemont, ij camp pì amportant a son ël Palasport Tazzoli ëd Turin e ël PalaRuffini.

## Regole prinsipaj
La partìa a l'é dividùa an 3 period ëd 20 minuta mincadun.

Ij pont a son marcà cand ël disch a traversa la linia dla pòrta aversaria.

Fle: Sansion coma penalità ëd 2 minuta (es. colp ëd massa, ostacol).

Fuorigieugh (offside): Ël disch a peul nen intré ant la zòna aversaria prima dël giugador.

## An Piemont
L'hockey an sla giassa a l'é present a vàire livel:
* Squadre professioniste: L'Hockey Club Torino Bulls a partécipa ai campionà nassionaj.
* Gioventù: Scòle për masnà e adolessent, coma ël progèt Hockey Piemonte Gioventù.
* Event internassionaj: Turin a l'ha ospità partìe dij Gieugh Olìmpich Invernaj dël 2006.

## Significà cultural
An Piemont, l'hockey an sla giassa a l'é associà a la tradission djë spòrt invernaj dle Alp. Le partìe a son n'ocasion për raduné la comunità, dzortut ant le sità montagnose coma Bardonecia e Sestrier. A l'é 'dcò në spòrt ch'a ancoragia la cooperassion e la disciplina, ansegnà ant le scòle locaj.

## Técniche d'usagi
Ij giugador a deuvro:
* Patinagi rapid: Cambié diression e velocità për schivé j'aversari.
* Passagi precis: Manovré ël disch con mzura antra ij compagn.
* Tir potent: Sfruté j'angol për surprendh ël portié.
* Difèisa agressiva: Bloché ij colp aversari con ël còrp e la massa.

Categorìa:Hockey
Categorìa:Spòrt  
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Tennis

Ël **Tennis** a l'é në spòrt ëd rachëtte giugà individualment o an cobia (doi contra doi), anté che ij giugador a colpisso na bala con na rachëtta dzora a na rèj, an s'un camp divis an doi metà. L'obietiv a l'é fé passé la bala dal camp aversari an manera che l'aversari a peula nen arspondje coretament. Nassù an Fransa dël sécol XII coma jeu de paume, ël tennis modern a l'é dventà un djë spòrt pì spantià al mond. An Piemont, a l'ha na tradission arfàita, con club, torneo, e struture ch'a promeuvo cost spòrt elegant e dinàmich.

## Stòria
Le orìgin dël tennis a rivo dal jeu de paume fransèis, giugà ant le cort medieval con man o rachëtte primitive. Dël sécol XIX, an Anghiltèra, ël tennis a l'ha aquisì soe régole moderne, con la costrussion dij prim camp an erba e la standardisassion dël sistema ëd pontegi. An Piemont, ël tennis a l'é rivà a la fin dël sécol XIX, grassie a l'aristocrassìa e a j'anglèis ch'a frequentavo le sità piemontèise. Ël prim club, ël Turin Lawn Tennis Club, a l'é stàit fondà dël 1895 e a l'ha organisà ij prim torneo regionaj.

## Strutura e Echipagiament
Ël tennis as gieuga an s'un camp retangolar (singolar: 23,77m x 8,23m; dojan: 23,77m x 10,97m), con:
* Na rèj ch'a divid ël camp an doi.
* Na bala ëd goma rivestìa ëd feltr, fabricà për arsàute e velocità.
* Na rachëtta an material compòsit (grafite, carbòni), con corde tensionà.
* Linie ch'a definisso le zòne ëd gieugh (es. baseline, service line).

An Piemont, ij camp a peulo esse an tèra rossa (argila), erba, o surfassa sintética, a second dle stagion e dij club.

## Regole prinsipaj
Ël servissi: Colp ch'a dev tombé ant l'àrea ëd servissi aversaria.

Pontegi: 15, 30, 40, jeu; vantagi e deuce për ël desblòch.

Set e match: Un match a peul avèj 3 o 5 set, mincadun vagnà con 6 game (e tie-break si 6-6).

Fale: Bala che a tomba fòra dal camp o a toca la rèj durant ël servissi.

## Significà cultural
An Piemont, ël tennis a l'é në spòrt ch'a uniss tradission e modernità. A l'é associà a la vita ëd società, con club ch'a organizo event sossiaj e carità. Turin a l'ha ospità partìe ëd Coppa Davis e d'àutri torneo internassionaj, atirand ëspetator da tut ël mond. A l'é 'dcò në spòrt ch'a promeuv la salute e la dissiplina, praticà ant ij parch comunaj e le struture privà.

## Técniche d'usagi
Ij giugador a deuvro:
* Servissi potent: Con efet slice o kick për angabiolé l'aversari.
* Drit e arvers: Colp ëd fond camp con precision e àngol.
* Volé: Colp al vòl aranda dla rèj për fé pont rapid.
* Lob: Tir àut për passé l'aversari aranda dla rèj.

Le surfasse d'argila piemontèise a favorisso gieugh ëd fond camp e scambi longh.

## Atleta piemontèis amportant
Licia Granata: Stòrica campionëssa italian-a dj'ani '50.

Stefano Pescosolido: Ex-giugador professionista, vagnador ëd torneo ATP.

Categorìa:Spòrt  
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Arlògi

J'arlògi a son strument për mesuré ël temp, dovrà da l'umanità për organisé j'atività quotidian-e, marché ij ritm naturaj, e sincronisé la vita sossial. A peulo esse mecànich, eletrònich, solar, o atòmich, e a l'han evolvù soe forme e fonsion ant le époche. An Piemont, j'arlògi a l'han na stòria arfàita, colegà a l'artisanà, a l'architetura, e a le tradission locaj, con esempi stòrich e modèrn ch'a testimonio soa amportansa ant la società.

## Stòria
J'arlògi a l'han soe orìgin ant l'antichità, con le prime meridian-e (arlògi solar) dovrà da j'egissi e ij roman. Ël prim arlògi mecànich a l'é comparì an Euròpa dël sécol XIII, instalà ant le tor dle cese për soné le ore. An Piemont, j'arlògi a tor a son dventà sìmboj d'orgheuj comunaj dël Medi Ev, coma col ëd la Tor Civica ëd Turin (XIV sécol). Dël sécol XVIII, ij mèistr orlòge piemontèis, coma coj ëd la Val d'Osta, a l'han dësvlupà arlògi da tàula con decorassion artìstiche.

## Costrussion
J'arlògi a peulo avèj vàire struture:
* Mecànich: Con motor a pèis o mòla, ingranagi, e péndol për regolé ël moviment.
* Eletrònich: Basà an sij cristaj ëd quarz ch'a vibro a na frequensa precisa.
* Solar: Che a deuvro l'ombra proietà dal sol për indicà l'ora.
* Atòmich: Për la misura giusta, dovrà ant ij sistema globaj ëd navigassion.

## Utilisassion
J'arlògi a son dovrà ant:
* Leugh pùblich: Tor comunaj, stassion, e fàbriche për sincronisé ël travaj.
* Leugh privà: Da tàula, da muraja, o da brass, për l'usagi personaj.
* Sirimònie: Sonà për festegié event com ël solstissi o ij cambi d'ora.
* Religion: Regolé le preghiere e le feste litùrgiche.

## Significà cultural
An Piemont, j'arlògi a l'han marcà l'identità dij pais e dle sità. La Tor dël Relògi ëd Mondvì, costruì dël 1671, a l'é n'esempi d'architetura baròca ch'a uniss fonsion pràtica e blesse. Ant le valade, j'arlògi a son ëstàit strument ëd comunità, tacà për ciamé a la preghiera o a le riunion. An literatura, l'arlògi a l'é stàit arpresentà coma sìmbol ëd la brevità dla vita, com ant le poesìe d'Ënri ëd Càstel.

## Técniche tradissionaj
Ij mèistr a l'han dësvlupà:
* Restauration d'ingranagg: Sostituì le part usurà con còpie fàite a man.
* Decorassion dij quadrant: Pitura a feu o doradura con or fin.
* Costrussion ëd pèndoj: Për arlògi mecànich, calibrà për l'ambient local.

## Esempi amportant
Arlògi dla Consòla ëd Turin: Monumental, instalà ant la cesa ëd San Flip, fabricà dël 1753.

Arlògi solar ëd Venarìa: Ant ël parch ëd la Venaria Real, ch'a mostra l'ora e le stagion.

Arlògi astronòmich ëd Luserna San Gioann: Un dij pì antich dël Piemont, con indicassion ëd fas lunar.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Società
Categorìa:Sistema d'amzura dël temp
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Hypochnicium albostramineum

## Hypochnicium albostramineum

### Descrission
**Hypochnicium albostramineum** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli. A l'ha un color biancastr.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire paìs an Euròpa e an Italia mach an Emilia-Romagna.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Hypochnicium albostramineum*** (Bres.) Hallenb. (1985)

Categorìa:Hypochnicium
Gustav Thöni

**Gustav Thöni** (Stilfs, 28 fërvè 1951) a l'é stàit un skieur e antreneur sportiv italian.
A l'é stàit quatre vire campion mondial ëd ski dël 1971, dël 1972, dël 1973 e dël 1975. 

Thöni, Gustav
Gioan Calvin

**Jehan Cauvin**, nassù ai 10 ëd luj dël 1509 a Noyon, mòrt ai 27 ëd maj dël 1564 a Gëneva, a l'é stàit un umanista fransèis e teòlogh cristian. A l'ha dà soa contribussion a la diffusion dl'Arforma Protestanta, ansema a Martin Luter e a Huldrych Zwingli.

Calvin, Gioan
Ulrich Zwingli

**Huldrych Zwingli**, nassù dël 1º ëd géne dël 1484 a Wildhaus, mòrt ai 11 otòber 1531 a Kappel am Albis, a l'é stàit un militar svisser e teòlogh cristian. A l'ha dà soa contribussion a la diffusion dl'Arforma Protestanta, ansema a Martin Luter e a Gioan Calvin.

Zwingli, Ulrich
Noyon

**Noyon** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd l'Oise, ant ël dipartiment ëd Àuta Fransa. A së stend për na surfassa ëd 18,02 km², con 13.658 abitant, scond ël censiment dël 2012, con na densità ëd 758,36 ab./km².

Categorìa:Sità fransèise
Categorìa:Àuta Fransa
Jean Vallière

**Jean Vallière**, nassù dël 1483 a Acqueville, mòrt dël 8 òst 1523 a Paris, a l'é stàit un frà fransèis. A l'é stàit brusà për eresìa e blasfemìa apress soa adesion a l'Arforma Protestanta.
A l'é cità ant ël liber *Histoire des martyrs* ëd Jean Crespin, sota ël nòm ëd *"ermite de Livry"*.
## Anliure
* Maurice Mousseaux: *Note sur Jean Vallière*. An: *Bulletin de la Société de l'Histoire du Protestantisme Français*, (1962), Pagg. 18–21.
* Contemporaries of Erasmus

Vallière, Jean
Indiana Jones (franchise)

**Indiana Jones** a l'é un *"franchise"* creà da George Lucas ch'a l'a desvelupà 'na saga ëd pelìcole ëd cine, con protagonìsta Harrison Ford, comensà dël 1981 con ël film d'aventura *"Indiana Jones e l'Arca Perdua"*.
Àutre pelìcole a son stàite *"Indiana Jones e ël templi maledet"* dël 1984, *"Indiana Jones e l'ultima crosià"*, dël 1989, *"Indiana Jones e ël regn dël teschi ëd cristal"* dël 2008 e *"Indiana Jones e ël quadrant dël destin"* dël 2023.
Dal 1981 ël franchise a l'a vagnà 2 miliard e 367.804.138 ëd dolar american. 

Categorìa: Cine
Biografìa

Na **biografìa** a l'é na descrission detajà ëd la vita 'd na përson-a, scrivùa da quaidun d'àutr. Sò but prinsipal a l'é col ëd conté j'event, j'esperiense e ij contribù pì amportant ëd la përson-a, an contestualisandje ant sò temp stòrich e sossial. Le biografìe a peulo esse sia ëd caràter académich che popolar, e a son un géner literari motobin antich.

## Stòria dle biografìe
Le prime biografìe a resto antiche: j'esempi pì vej a rivo da l'Antichità, coma j'euvre 'd Plutarch (*Vite Paralele*) e Suetoni (*Vite dij César*), ch'a studiavo le caraterìstiche moraj e polìtiche dij protagonista. Ant ël Médi Ev, le biografìe a l'han sovens avù 'n but religios, com ël conté le vite dij sant. Con ël Rinassiment, le biografìe a son dventà pì laiche, con dj'euvre coma *Le vite* ëd Vasari, ch'a parla dj'artista.

Ant ij sécoj XVIII e XIX, ël géner a l'ha vivù n'evolussion: le biografìe a son dventà strument për analisé la psicologìa dij përsonage (es. Samuel Johnson e James Boswell). An temp modern, le biografìe a deuvro 'dcò film, documentari e piataforme digitaj.

## Strutura 'd na biografìa
Na biografìa clàssica a peul esse:
* Cronològica: a séguita j'event da la nàssita a la mòrt.
* Temàtica: a organisa j'argoment për tema (es. cariera, vita privà).

J'element essensiaj a son:
* Nàssita e famija: le orìgin e l'ambient sociaj.
* Educassion e cariera: formassion e travaj.
* Event amportant: sucess, crìtiche, problema.
* Mòrt e eredità: conseguense dla vita dla përson-a.

Le sorgiss a peulo include diari, litre, anterviste, e document ufissiaj. L'obietività a l'é ciamà, ma a dipend da la predisposission ëd l'autor.

## Sòrt ëd biografìe
Autobiografìa: scrivùa dal protagonist midem.

Biografìa autorisà: a deuvra 'd colaborassion con la përson-a.

Biografìa pa autorisà: sensa consentiment, con dle vire polémiche.

Biografìa académica: basà an su arserca rigorosa.

Biografìa literaria: pì creativa, con n'anfluss narrativ.

## Amportansa e Crìtiche
Le biografìe a servo a conservé la memòria stòrica e a dësvelé le motivassion ëd përsonage amportant. A peulo esse d'ispirassion o dë studi për jë studios. Tutun, a peulo esse criticà për:
* Partisanerìa: pregiudissi positiv o negativ ëd l'autor.
* Mancansa ëd sorgiss: anformassion pa verificà.
* Invasion ëd la vita privà: problema étich.

## Conclusion
La biografìa a resta në strument fondamental për capì l'umanità e soa stòria. Ant l'età digital, ël géner a continua a evolvse, an integrand neuve forme 'd comunicassion.

Categorìa:Literatura
Categorìa:Stòria
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Nagarjuna

**Nagarjuna** (sanscrit: नागार्जुन; tibetan: ཀླུ་སྒྲུབ་, klu sgrub; cinèis: 龍樹, Lóngshù) a l'é stàit un filòsof e monio budhista indian, considerà un dij pì grand pensator dël Mahayana e fondator dla scòla filosòfica Madhyamaka. Vivù probabilment antra ël II e ël III sécol d.C., a l'ha dàit n'apòrt fondamental a l'evolussion dël Budism, an particolar con la teorìa dlë Śūnyatā (vuidà).

## Bìografia
J'anformassion stòriche dzor soa vita a son limità e mës-cià con le legende. Second la tradission, Nagarjuna a sarìa nassù ant na famija bràhman ant ël sud ëd l'India, peui convertisse al Budism. A l'é associà a l'Università ëd Nalanda, sènter d'aprendiment buddhista. La tradission a conta ch'a l'avèissa vivù pì che 400 agn grassie a la conossensa dl'alchimìa, ma jë studios modern a penso ch'a sia stàit ativ ant ël regn ëd Satavahana.

## Apòrt filosòfich
Nagarjuna a l'ha svilupà la dotrin-a dlë Śūnyatā, ch'a sosten che tùit ij fenòmen (sanscrit: dharma) a sio sensa esistensa intrìnseca (svabhāva). Sòn a veul dì che gnente a esìst independentement dle condission e dle relassion. Soa euvra prinsipal, ël Mūlamadhyamakakārikā ("Strofe fondamentaj dël Méni Sentr"), a argomenta che la realtà a peul pa esse categorisà an manera assoluta, e che la vrità definitiva (paramārtha satya) a l'é dëstacà dai concet ordinari (saṃvṛti satya).

Ël Méni Sentr (Madhyamaka) a rifiuta tant l'eternism che ël nihilism, proponend n'aprossimassion antra ij doi estrem. Sòn a l'ha anfluensà nen mach ël Budism Mahayana, ma ëdcò jë svilup dlë Zen, dël Vajrayana tibetan e dle scòle filosòfiche indù coma l'Advaita Vedanta.

## Euvre prinsipaj
Mūlamadhyamakakārikā: L'euvra pì amportanta, ch'a fonda ël Madhyamaka.

Śūnyatāsaptati: 70 strofe an slë Śūnyatā.

Vigrahavyāvartanī: Difèisa dle crìtiche a soa dotrin-a.

Ratnāvalī: Litra a 'n rè ch'a smon ij prinsipi budist.

## Eredità
Nagarjuna a l'é venerà coma un patriarca ant ël Budism Mahayana e Vajrayana. Soe ideje a son stàite comentà da autorità coma Candrakīrti, Tsongkhapa e dzora a tut ant ël Tibet. An Cin-a, soe euvre a l'han anspirà jë studi ëd scòle coma ël Sanlun.

Ant la cultura popolar, a l'é considerà ëdcò un maestro tàntrich e alchimista. Jë studios modern a lo arconòsso coma un precursor ëd la dialética e dla filosofìa dla relatività.

## Critiche e Controversie
Cheiche scòle budiste theravada a l'han contestà soa antërpretassion dij sutra originaj, ma ël Madhyamaka a resta un pilastr dël pensé budista global.

## Conclusion
Nagarjuna a l'ha arvolussionà la comprension budista dla realtà, an anfluensand la filosofìa asiàtica për sécoj. Soa euvra a continua a esse studià tant ant ij sènter religios che ant j'università ossidentaj.

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Reincarnassion

La **reincarnassion** a l'é na dotrin-a religiosa ch'a sosten che l'ànima o la cossiensa, apress la mòrt, a peussa artorné an na neuva forma ëd vita. Sòn a sarìa part d'un cicl ëd nàssite, mòrt e rinàssita (ciamà *samsara* ant le religion ëd l'India), determinà dal *karma*, visadì l'insema dle assion e conseguense moraj ëd na përson-a. La reincarnassion a l'é central ant l'Induism, ël Budism, ël Jainism e cheiche tradission spirituaj moderne.

## Stòria e Orìgin
La reincarnassion a l'ha soe rèis ant le religion indian-e antiche, dzortut ant jë *Upanishad* (test sacr védich, 800-300 a.C.). Ël concet ëd *samsara* a l'é stàit colegà a col ëd *karma*, anté che le assion ëd na vita a influenso la situassion ëd cola ch'a ven. Ël Budism e ël Jainism a l'han peui elaborà soe version, an contestand l'autorità dij Veda ma acetand l'idèja dël cicl ëd rinàssite.

## Religion ëd l'India
Induism: La reincarnassion a dipend dal *karma*. L'obietiv a l'é ëd seurte dal *samsara* për rivé a la liberassion (*moksha*), atravers ël *dharma* (dover religios), la devossion e la conossensa spiritual.

Budism: A parla ëd rinàssita sensa n'ànima fissa (*anatta*). Ël cicl a finiss con ël *nirvana*, la mancansa dël desideri. Le scòle Theravada e Mahayana a dan d'interpretassion diferente dël process.

Jainism: Minca ànima (*jiva*) a l'é eterna e a monta ëd livel scond ël *karma*, fin a rivé a la përfession (*kevala jnana*).

## Àutre Religion e Tradission
Religion indigene: Cheiche popoj indìgen d'América o d'Àfrica a chërdo ant la rinàssita dj'antenà ant ij dissendent.

Sèltich e mitologìa: Antich popoj sèltich a l'avìo stòrie ëd trasmigrassion dle ànime.

Misticism abràmich: Ël *gilgul* ant la *Cabala* ebraica e cheiche corent *Sufì* (Islam) a aceto na forma ëd reincarnassion, contut che pa part ëd la dotrin-a ufissial.

## Mecanism e Liberassion
Karma: Le bon-e e le malassion a detèrmino la qualità dla neuva vita.

Samsara: Ël cicl a l'é vist com na sorgiss ëd *sufrim* (*dukkha* ant ël Budism).

Vie ëd liberassion: Meditassion, preghiera, vita ética, e conossensa dël divin a son ij mojen për seurte dal *samsara*.

## Controversie e Crìtiche
Dissens ant le religion: Cheiche scòle ebraiche o cristian-e a arfudo la reincarnassion, considerandla pa compatìbil con la risuression.

Siense: A manco ëd preuve empìriche, ma a-i son ëd cas ëd memòria ëd vite passà sensa spiegassion.

Etiche: Ël destin ëd le përson-e scond ël *karma* a peul giustifiché le disuguajanse sossiaj (es. sistema ëd caste).

## Conclusion
La reincarnassion a l'é un concet ch'a traversa le colture, an proponend na vision cìclica dl'esistensa uman-a. Sò significà a varia da na motivassion a vive eticament a na spiegassion dël sens dël *sufrim*. Ancor ancheuj, a l'é un tema d'arserca ant l'antropologìa e la filosofìa religiosa.

Categorìa:Religion
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Hunger Games (franchise)

**Hunger Games** (The Hunger Games) a l'é un *"media franchise"* basà ans ij liber dla scritriss  Suzanne Collins ch'a l'a desvelupà 'na saga ëd pelìcole ëd cine, con protagonìsta l'atriss Jennifer Lawrence, comensà dël 2012 con ël film distòpich *"Hunger Games"*.
Àutre pelìcole a son stàite *"Hunger Games - La mata ëd feu"* dël 2013, *"Hunger Games - Ël cant dl'arvira - Part 1"*, dël 2014, *"Hunger Games - Ël cant dl'arvira - Part 2"* dël 2015 e un prequel *"Hunger Games - La balada dël rossigneul e dla serp"* dël 2023.

Categorìa:Cine djë Stat Unì
Suzanne Collins

**Suzanne Collins** a l'é 'na scritriss ëd fantassiensa an lenga anglèisa.
A l'é nàita a Hartford ël 10 d'ost dël 1962.
Collins a l'é avosà për avej scrit ij liber dla serie ëd fantassiensa "Hunger Games" dont a l'é derivà ël franchise cinematografich ch'a porta ël medesim nòm.  
## Biografìa
A l'é fija ëd Jane Brady (nàita dël 1931) e dl'offisial Colonel Michael John Collins (1931–2003).
Dël 1992 a maria l'ator Charles Pryor, dont a l'ha doi fieuj: Charlie (1994) e Isabel (1999) e dont a divorsa dël 2015. 

Collins, Suzanne
Collins, Suzanne
Collins, Suzanne
Kenzō Tange

**Kenzō Tange** (丹下健三?, Tange Kenzō; Osaka, 4 stémber 1913 – Tokyo, 22 mars 2005) a l'é stàit n'architet giaponèis.

Tange, Kenzō
Enrich VIII d'Anghiltèra

**Enrich VIII Tudor** (Greenwich, 28 giugn 1491 – Londra, 28 genè 1547) a l'é stàit re d'Anghiltèra e signour d'Irlanda (apress re d'Irlanda) dal 21 avril 1509 fin a soa mòrt.
A l'é stàit ël pare ëd Lisabëtta I, argin-a d'Anghiltèra

Categorìa:Sovran
Gustave Eiffel

**Alexandre Gustave Eiffel** (Digion, 15 dzémber 1832 - Paris, 27 dzémber 1923) a l'é stàit n'angigné e antrepreneur fransèis.

Spesialisà an struture metalliche, a l'é avnù avosà për la costrussion dla Tor Eiffel për l'Esposission Universal ëd Paris dël 1889 e për avej progetà la strutura dla Statua dla Libertà a New York.

Categorìa: Biografìe
Tradussion

La **tradussion** a l'é ël process ëd convertì un test scrivù o parlà da na lenga (ciamà "lenga sorgiss") a n'àutra lenga (ciamà "lenga dël destinatari"). Costa pratica a l'é fondamental për la comunicassion global, la difusion ëd la cultura e lë scambi ëd conossense antra pòpoj con lenghe diferente.

## Stòria dla tradussion
La tradussion a l'ha d'orìgin antiche. Ant l'antichità, ij test sacrà, com la Bibia o ij sutra budista, a son ëstàit tradovù për divulghé ij messagi religios. Ant l'Europa medieval, jë studios a l'han tradovù ij test grech e àrab an latin, consentend la conservassion dël savèj sientìfich e filosòfich. 

## L'amportansa dla tradussion
Cultural: La tradussion a përmëtt ëd gavé le bariere antra le lenghe e a consent a le tradission literarie, cinematogràfiche e artìstiche dë spantiesse.

Comercial: Ant la globalisassion, j'asiende a deuvro la tradussion për creé document técnich, contrà e material ëd marketing an vàire lenghe.

Sociaj: A giuta le minoranse lenghìstiche (coma ël piemontèis) a conservé soa identità an publicand euvre ant soa lenga.

## Técniche ëd tradussion
Tradussion literal: Seguité ël test sorgiss paròla për paròla, ma a peul nen ten-e cont dij contest culturaj.

Tradussion adatà: Modifiché la strutura o le metàfore për rende ël test pi natural ant la lenga dël destinatari.

Localisassion: Pì che na tradussion, a l'é n'adatament dël contnù a le costume e a le norme locaj (esempi: monede, unità ëd mzura).

## Sfide dla tradussion
Espression idiomàtiche: Le fras fàite a peulo nen avèj un equivalent diret ant l'àutra lenga (esempi: "Tiré la caròssa" an piemontèis a deuv esse spiegà, pa sempi tradovù).

Contest stòrich o cultural: Concet com "Rinassiment" o "Baròch" a ciamo dë spiegassion ant le culture andoa a son pa conossù.

Lenghe minoritarie: Tradovù an lenghe com ël piemontèis a peul manché ëd risorse o ëd tradutor professionaj.

## Tradussion moderna
Con l'aviament dij software ëd tradussion automàtica (esempi: DeepL, Google Translate), ël process a l'é diventà pi lest, ma ij tradutor uman a resto necessari për controlé la precision e lë stil.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Vòj spassiaj

Ij **vòj spassiaj** (an anglèis *spaceflight*) a son ij viagi o l'atività dë spostesse ant lë spassi esterior, dzortut con d'angign coma dij mìssij, satélit, o nav spassiaj. Costa técnica a l'é essensial për l'esplorassion sientìfica, le comunicassion globaj e jë studi an sl'Univers.

## Stòria dij vòj spassiaj
Ël prim vòl spassial uman a l'é stàit realisà dël 1961 con Jurii Gagarin, n'astronauta soviétich. Ant ël Piemont, j'asiende coma Altec (Turin) a colàboro con l'ASI (Agensia Spassial Italian-a) për gestì ij dat dij satélit e dle mission internassionaj.

## Sòrt ëd vòj spassiaj
Con condutor uman: Mission com l'Apollo (USA) o la Stassion Spassial Internassional (ISS).

Automàtich: Satélit (es. ël sistema Galileo për la geolocalisassion) o rover spassiaj (es. Mars Rover).

Turìstich: Proget privà coma coj ëd SpaceX ëd Elon Musk.

## Tecnologìa
Mìssij: Possà da combustìbij chìmich (es. ël mìssil Ariane dl'Europa).

Nav spassiaj riutilisàbij: Esempi: ël programa Space Shuttle o ël Starship ëd SpaceX.

Base lunar o marsian-e: Proget futurìstich për colonisé àutri pianeta.

## Amportansa për la siensa
Ij vòj spassiaj a përmëtto:
* Studié ël càud global con ij satélit.
* Esploré pianeta com Mart.
* Testé teorie fìsiche ant lë spassi (es. la relatività).

## Sfide
Còst àut: Un mìssil a peul costé miliard d'euro.

Arzigh për j'astronàuta: Radiassion, virolament longh.

Contaminassion dij pianeta: Evité ëd porté bateri da la Tèra.

## Colegament piemontèis
Turin a l'é un sentr për l'aerospassi con asiende coma Leonardo e Thales Alenia Space.

Categorìa:Engignerìa Aerospassial
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sotmarin

Un **sotmarin** a l'é un mojen naval progetà për passè la pìpart ëd soa vita operativa sota a l'eva, normalmènt dovrà për rason militar, scentifich o ëd socors.

Ij prim mojen bon a andè sota a l'eva, ij somergibil, a son stàit inventà a parte dal 1850 e a podivan stè sota a l'eva per poche ore, per peui ësse obligà a tornè an superfissi, andoa a podivan bogè mej e pì rapidment. A l'é stàit antrames lë doe guère mondiaò che ij sotmarin a l'han comensà a desvelupàsse, con ël màssim desvelup apress la sconda guèra mondial.

## Ariferiment
*Treccani

Categorìa:Nav
Siviltà Maya

La**Siviltà Maya** a l'é stàita 'na Siviltà precolombian-a che a l'é durà dal 2000 a.C. al 1511–1697 d.C. an Guatemala, ant ël sud-est dël Méssich, an Belize ant l'Honduras ossidental e an San Salvador.

Categorìa:Stòria
Nematòd

Ij **Nematòd** (sientìfich: *Nematoda*) a son un phylum d'animalj invertebrà apartenent al regn dij Animalia. A son ciamà comunement «verm rotond» për via 'd soa forma cilìndrica e dël còrp nen segmentà. A son organisà an pì che 25.000 specie conossùe, ma as pensa che ël nùmer total a peula rivé a un milion.

## Tassonomìa
Regn: Animalia

Phylum: Nematoda

Class: A comprend principalment doe class: Chromadorea e Enoplea. Minca class a l'ha divers órdin e famije, coma Rhabditida (es. Caenorhabditis elegans) e Ascaridida (es. Ascaris lumbricoides).

## Morfologìa
Ij nematòd a l'han un còrp longh e sutil, con na cutìcola protetiva ch'a-j përmet ëd soporté condission ostij. A l'han un sistema digestiv complet (boca, antestin, ani) e un pseudocele, na cavità corporea pa completa. A l'han mach mùscoj longitudinaj, sensa sistema circolatòri o respiratòri.

## Abitat e Ecologìa
As treuvo an tuti j'ambient: ant la tèra, ant l'eva dossa, ant l'eva marsa e coma parassita ëd piante, animaj e òm. Coj parassita a peulo causé maladìe coma l'ascaridiosi (Ascaris) o la filariosi. J'àutri a son ùtij ant l'ecosistema, decomponend materia orgànica e regoland la popolassion d'àutri organism.

## Amportansa për l'Òm
Negativa: Minca ann, ij nematòd parassita a danegio le coltivassion (es. Meloidogyne ch'a ataca le rèis) e la salute uman-a.

Positiva: Chèidun a son dovrà ant la biodegradassion o coma model për la ricerca sientìfica (Caenorhabditis elegans a l'ëstudià për la genética).

=Esempi avosà==
Ascaris lumbricoides: Parassita dl'intestin uman.

C. elegans: Dovrà për studi biològich.

Dirofilaria immitis: Causa la maladìa dël «verm dël cheur» ant ij can.

Ij nematòd a mostro na granda adatabilità, vivend tant ant j'ambient estrem coma ant ij tropicaj. Sò studi a l'é ciav për capì la biodiversità e ij process evolutiv.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mollusca

Ij **Mollusca** a son un phylum d'animaj invertebrà ch'a comprend organism motobin diversificà, com ij lumasson, le cuchìe, ij polp e ij calamar. A son un dij grup pì grand ëd la biodiversità, con pì che 85.000 specie conossùe, e a òcupo tuti j'ambient: mar, eva dossa e tèra.

## Tassonomìa
Regn: Animalia

Phylum: Mollusca

Class: Le pì amportante a son Gastròpod (lumasson e lumasse), Bivalvia (cuchìe), Cephalopoda (polp, calamar, sepie), Polyplacophora (chiton) e Scaphopoda (a forma 'd dent).

## Morfologìa
Ij Mollusca a l'han un còrp motobin mòl, dzortut sensa scheletr intern, ma vàire specie a l'han na greuja mineral (cuchìa) fabricà dal mantel. Ël còrp a l'é generalment divis an tre part:
* Pè muscolar: Usà për ël moviment o për fissesse al substrat.
* Mantel: Na membran-a ch'a produv la cuchìa e a forma la cavità paleal (andova as treuvo le branchie).
* Massa visseral: A conten j'òrgan intern (digestiv, riprodutiv, nervos).
A l'han ëdcò na ràdula, na strutura ch'a smija a na lima për mangé, present an vàire specie.

## Abitat e Ecologìa
Ij Mollusca a coloniso vàire ambient:
* Marin: La pì part dle specie (es. sepie, òstriche).
* Eva dossa: Com le cuchìe d'eva dossa (Unionidae) o chèiche lumasse.
* Tèra: Le lumasse e ij lumasson terestr.
A l'han rol ecologich ciav: a son mangiator ëd biofilm, filtrator d'eva (ij Bivalvia), predator (ij Cephalopoda) o erbivor.

## Amportansa për l'[[Òm]]
Positiva:
* Sorgiss d'aliment (òstriche, lumasse, polp).
* Produssion ëd perle (da chèiche òstriche).
* Material decorativ (cuchìe).
* Indicador ecològich (ij Bivalvia a filtro l'eva).

Negativa:
* Chèiche specie a son parassita o a danegile coltivassion (es. lumasse terestre).
* Specie invasive (es. Dreissena polymorpha, cuchìh'a ostruiss condòt).

## Esempi avosà
Octopus vulgaris (Polp comun): Conossù për soa anteligensa e capassità 'd cambié color.

Mytilus edulis (comun): Dovrà ant la gastronomìa.

Helix pomatia (Lumassa dij vin): Cujìa për mangé.

Tridacna gigas (Cuchìa giganta): La pì granda cuchìa viventa (fin a 1,5m).

Ij Mollusca a son ëstàit fondamentaj ant l'evolussion dij grand ecosistem, e sò studi a dà d'anformassion pressiose sia an paleontologìa (për ij fossij) che an biochimica (es. tentacol dij calamari për la neurologìa).

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Roditor

Ij **Roditor** (sientìfich: *Rodentia*) a son l'órdin pì numeros dij mamìfer, con pì ëd 2.300 specie conossùe, rapresentà da organisn com ij rat, ij castor, j'ariss e le marmòte. A son caraterisà dai sò dent anterior, ch'a chërsso continuament për tuta la vita. A òcupo quasi tùit j'ambient dël pianeta, da le sità ai desert, e a l'han un ròl ecològich motobin amportant.

## Tassonomìa
Regn: Animalia

Phylum: Chordata

Class: Mammalia

Órdin: Rodentia

Sot-órdin: A son dividù an vàire sot-órdin, coma Sciuromorpha (schërieul, marmòte), Myomorpha (rat), e Hystricomorpha (ariss, capibara). Le famije pì conossùe a son Muridae (rat), Sciuridae (schërieul), e Cricetidae (campagneul).

## Morfologìa
Ij Roditor a l'han na strutura dental ùnica:
* Dent anterior (incisiv): A l'han na cobia d'incisiv superior e inferior a chërs continuament, con smalt an sla part anterior. Costa caraterìstica a-j përmet ëd rosié bòsch, smens e d'àutri materiaj dur sensa consumé ij dent.
* Spassi sensa dent (diastema): Tra j'incisiv e ij masslé a-i é në spassi veuid, ùtil për traten-e ël mangé sensa anterferensa.
Ij còrp a peulo varié da cit (es. surgh nano, 5 cm) a gròss (es. capibara, fin a 60 kg). A l'han piòte fòrte për scavé o core, e vàire a l'han ëd sghignon motobin sensìbil.

## Abitat e Ecologìa
Ij Roditor a coloniso quasi tùit j'ambient:
* Terestr: Rat, surgh, campagneul.
* Arborìcol: schërieuj, volp volant.
* Soterani: trapon.
* Semi-aquàtich: Castor, capibara.
Soa dieta a varia: a peulo esse erbìvor, omnìvor o fin-a carnìvor (rair). A son fondamentaj ant la caden-a alimentar coma sorgiss ëd nutriment për farchèt, serp e d'àutri predador.

## Amportansa për l'Òm
Positiva:
* Aliment: An chèiche culture, ij roditor a son mangià (es. ariss ant l'Àfrica).
* Sientìfich: Rat e surgh a son dovrà ant la ricerca biomédica.
* Ecológica: Dispersor ëd smens, aerassion dël teren (castor ch'a costruisso dighe).

Negativa:
* Parassita: Dann a le riserve d'aliment e a le coltivassion.
* Maladìe: Trasmëtto maladìe coma la pest (via le pùles) o l'hantavirus.
* Specie invasive: Es. ël rat gris (Rattus norvegicus) a mnassa la biodiversità local.

## Esempi avosà
Mus musculus (Surgh comun): Spantià an tut ël mond.

Rattus norvegicus (Rat gris): Conossù për soa adatabilità a le sità.

Sciurus vulgaris (schërieul ross): Comun ant le foreste europee.

Castor fiber (Castor eurasiàtich): Famos për soe dighe natural.

Hydrochoerus hydrochaeris (Capibara): Ël roditor pì gròss vivent (América dël Sud).

Ij Roditor a mostro na straordinaria capassità d'adatassion, soportand ambient ostij e aprofitand ëd le risorse uman-e. Soa presensa a l'é un indicador ëd la salute dj'ecosistem, ma a deuv esse controlà për evité dann econòmich o sanitari.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI