open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lenga mbugu

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga mbugu** o **Mbugu** a l'é un-a dle lenghe mës-cià e a l'é parlà dzortut an Tanzanìa.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Mbugu** a peul esse:

* lenghe mës-cià
** lenghe bantu-cushitic
*** **lenga mbugu**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **mhd**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=mhd

Categorìa:Lenghe bantu-cushitic
Categorìa:Lenghe dla Tanzanìa
Mauro Picone

Matemàtich.
**Mauro Picone** a l'era nassù a Lercara Friddi ai 2 ëd magg dël 1885 e a l'é mòrt a Roma j'11 ëd giugn dël 1977.

Durant la prima guèra mondial a l'ha fàit sò servissi militar tanme ufissial d'artijerìa e a l'é vnù anteressà a le chestion ëd balìstica.
Picone a l'ha ancaminà soa cariera al Politécnich ëd Turin.
Peui a l'é stàit professor a Nàpoli dal 1925 al 1932, cand a l'é trasferisse a l'Università ëd Roma.

Për chiel, l'anàlisi matemàtica d'un problema a dovìa nen limitesse a lë studi dl'esistensa, dl'unicità e dla regolarità dla solussion, ma a dovìa ëdcò fornì j'utiss për la solussion numérica aprossimà dël problema, ansema a dle limitassion rigorose dl'eror fàit.

Picone a l'avìa na gròssa abilità ant ël dëscheurve dij giovo talent matemàtich e, na vira dëscoatà, a fasìa ëd tut për ancorageje e posseje.
D'àutra part a l'avìa n'anfluensa e un podèj polìtich notèivoj: dzortut durant ij darié agn dël regim fassista, chiel e Francesco Severi an pràtica a l'avìo ël contròl su na gran part ëd la matemàtica an Italia.

Picone, Mauro
Gianfranco Cimmino

Matemàtich italian.
**Gianfranco Cimmino** a l'era nà a Nàpoli ai 12 ëd mars dël 1908 e a l'é mòrt a Bològna ai 30 ëd maj dël 1989.
Sò pare Francesco a l'era n'arnomà orientalista e studios dël sànscrit; soa mare a vnisìa da n'arnomà famija aristocràtica ëd Noara, ij Gibellini Tornielli Boniperti.

### Soa cariera
Cimmino a l'é laureasse dël 1927 a l'Università ëd Nàpoli, con Mauro Picone, dont a l'é stàit un dij prim ëstudent.
Dël 1928 a l'é vnù assistent ëd Picone an Geometrìa analìtica.
Lìber ansegnant dël 1931, a l'é stàit ancarià dij cors d'Anàlisi superior e ëd Geometrìa analìtica fin-a al 1938, cand a l'ha vagnà na cadrega d'Anàlisi matemàtica a l'Università ëd Càliari.

Dël 1939 a l'ha tramudà ëd fasson definitiva a l'Università ëd Bològna, a la cadrega d'Anàlisi matemàtica.

Ant ël cors ëd soa longa cariera, Cimmino a l'ha vagnà tanti premi e distinsion.
An dzorpì, a l'ha ocupà ëd posission ëd responsabilità a l'Università ëd Bològna (a l'é stàit présside dla facoltà ëd Siense për vàire agn), a l'INdAM e a l'UMI.

### Sò travaj
La produssion sientìfica ëd Cimmino, ch'a coata un perìod ëd sessant'agn, a consist ëd set lìber (për la pì part ëd nòte dij sò cors), sinquatesses artìcoj (an italian, alman, fransèis e anglèis) e vàire travaj minor (dont dj'armembranse e dij travaj ëd divulgassion dla matemàtica).
Sò prim artìcol a l'é stàit publicà dël 1928; ël darié dël 1990, apress soa mòrt.
A l'é stàit ëdcò autor ëd senten-e 'd recension për ël Zentralblatt für Mathematik, la pì part an alman.

A l'ha dàit ëd contribussion amportante a la teorìa dj'equassion diferensiaj parsiaj, dzortut cole linear, e a d'àutre branche dl'anàlisi.
A l'é stàit ël prim matemàtich a studié ël problema ëd Dirichlet con condission a la bordura generalisà.

A l'é stàit autor ëd sinch o ses artìcoj ant l'anàlisi numérica, camp anté ch'a l'ha ancaminà a travajé a l'Anstitù Nassional për j'Aplicassion dël Càlcol.
An particolar a l'ha travajà an sij cont matriciaj.
Soa contribussion pì amportanta ant ës camp-sì a l'é l'elegant métod iterativ pr'arzòlve ij sistema linear algébrich ch'a pòrta sò nòm, publicà dël 1938.

Àutri argoment ch'a l'ha tratà a son ëstàit ël càlcol dle variassion, la geometrìa diferensial, le fonsion conforme e scasi-conforme, jë spassi vetoriaj topològich, la teorìa dj'ultra-distribussion.

## A pòrto sò nòm
* Métod ëd Cimmino
* Operador ëd Cimmino giontà

Cimmino, Gianfranco
Lamberto Cesari

Matemàtich.
**Lamberto Cesari** a l'era nà a Bològna ai 23 dë stèmber dël 1910 e a l'é mòrt a Ann Arbor, ant ël Michigan, ai 12 ëd mars dël 1990.

A l'é stàit arsercador a l'INAC e apress la sconda guèra mondial a l'ha fàit soa cariera ant jë Stat Unì.

Cesari, Lamberto
Ardesio

**Ardesio** (*Ardés* an dialèt bërgamasch) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 3.490 abitant , ant la provinsa ëd Bérghem. A resta an Val Serian-a a 37 chilòmeter da Bérghem, a n'autëssa 'd 608 méter.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Yvan Caccia (dal 06/06/2016; dagià sìndich dal 1995 al 2004).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bérghem
Lenga chinook wawa

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga chinook wawa** o **Chinook Wawa** a l'é un-a dle lenghe pidgin o *pidgin* e a l'é parlà dzortut an Canadà.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Chinook Wawa** a peul esse:

* lenghe pidgin
** lenghe pidgin amerindian
*** **lenga chinook wawa**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **chn**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=chn

Categorìa:Lenghe pidgin amerindian
Categorìa:Lenghe dël Canadà
Lenga nefamese

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga nefamese** o **Nefamese** a l'é un-a dle lenghe pidgin o pidgin e a l'é parlà dzortut an India.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Nefamese** a peul esse:

* lenghe pidgin
** lenghe pidgin basà an sl'assamèis
*** **lenga nefamese**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **nef**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=nef

Categorìa:Lenghe pidgin basà an sl'assamèis
Categorìa:Lenghe dl'India
Lenga hiri motu

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga hiri motu** o **Hiri Motu** a l'é un-a dle lenghe pidgin e a l'é parlà dzortut an Papua Neuva Guinea.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dël **Hiri Motu** a peul esse:

* lenghe pidgin
** lenghe pidgin basà an sël motu
*** **lenga motu, hiri**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **hmo**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=hmo

Categorìa:Lenghe ëd Papua Neuva Guinea
Categorìa:Lenghe pidgin basà an sël motu
Lenga lingua franca

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga lingua franca** o **Lingua Franca** a l'é un-a dle lenghe pidgin o *pidgin* e a l'é parlà dzortut an Tunisìa.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dla **Lingua Franca** a peul esse:

* lenghe pidgin
** lenghe pidgin basà an sël romanz
*** **lenga lingua franca**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **pml**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=pml

Categorìa:Lenghe dla Tunisìa
Categorìa:Lenghe pidgin basà an sël romanz
Violensa

**Violensa** a l'é na paròla dovrà për descrive n'atach a le përson-e. A l'é l'opòst ëd comportament amichévol. 

## Violensa bon-a
Cheidun a dis che la violensa a peul esse bon-a o përmissìbil. A diso che la violensa a l'é përmissìbil cand quaicadun as difend contra na violensa ilegìtima o cand n'armada o un soldà sota contròl ëd na nassion a combat o a difend contra d'àutri ij drit generaj e l'idèja ëd drit mondial.

## Violensa grama
La violensa a peul ëdcò esse ilegìtima o ingiusta cand a l'é pa provocà.

## Diferense
A l'é malfé decide si la violensa a l'é giusta o pa. A l'é ëdcò malfé decide chi a l'é la vìtima e chi a l'é l'agressor. Dle vire, aspet econòmich e sossiaj a giuto a determiné. 

## Tipo ëd violensa
La violensa a peul esse: 
* **verbal**: ansulté, dé 'd nòm o fé cheicòs ch'a gena ij sentiment ëd j'àutri.
* **fìsica**: combate, massé o ataché n'àutra përson-a;
* **sessual**: fé dventé n'àutr soget sessual sensa che chiel-sì a lo veuja; 
* **simbòlica**: agì për contrapon-se a 'n cap o a na partìa ëd gent dont un a contrasta j'idèje;
* **rassial**: cand la vìtima ëd n'at violent a l'é selessionà a càusa ëd soa rassa o nassionalità.

Categorìa:Antropologìa
Categorìa:Drit
Lenga dij segn australian aborigines

## Pais an dova a l'é dovrà
La **lenga dij segn australian aborigines** a fa part ëd le lenghe dij segn e a l'é dovrà dzortut an Australia.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dla **lenga dij segn australian aborigines** a peul esse:

* lenghe dij segn
** **lenga dij segn australian aborigines**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **asw**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=asw

Categorìa:Lenghe dij segn
Categorìa:Lenghe dl'Australia
Lenga aariya

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga aariya** o **Aariya** a fa part ëd le lenghe nen classificà e a l'é parlà dzortut an India.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica ëd l**'Aariya** a peul esse:

* lenghe nen classificà
** **lenga aariya**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **aay**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=aay

Categorìa:Lenghe dl'India
Categorìa:Lenghe nen classificà
Teofilo Rossi

**Teofilo Rossi ëd Montlera** a l'era nassù a Cher ai 27 d'otóber dël 1865 e a l'é mòrt a Turin ai 29 dë dzèmber dël 1927.
Sò pare a l'era 'l cont Luigi Rossi ëd Montlera, un dij fondador dla Martini & Rossi.
Dal 28 ëd giugn dël 1909 a l'11 ëd giugn dël 1917 a l'é stait sìndich ëd Turin.
Dël 1909 a l'é stàit nominà Senator dël Regn.

Rossi, Teofilo
Codogno

**Codogno** (*Cudògn* an dialèt lodisan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 15.844 abitant , ant la provinsa ëd Lòd.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Passerini (dal 07/06/2016).

## Sità Gemelà
Codogno a l'é gemelà con:
*  Solagna, Italia 

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lòd
San Rocco al Porto

**San Rocco al Porto** (*San Roch* an dialèt lodisan e dialèt piasentin) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 3.536 abitant , ant la provinsa ëd Lòd.

## Aministrassion
Ël comun a l'é sota aministrassion ëstraordinaria. Ël Comissari Prefetissi a l'é Antonella Pagano (dal 03/02/2017).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sanroccoalporto
Lodi (omònim)

***Lodi*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Lòd|Lodi (Lòd)]]**, capleugh ëd l'omònima provincia 

* **[[Lodi Vecchio]]**, comun an provincia ëd Lòd
Università ëd Pàdoa

L**'Università ëd Pàdoa** a l'é stàita fondà dël 1222.

Al di d'ancheuj a travajo a l'Università ëd Pàdoa 675 professor ordinari e strasordinari, 713 professor assossià, 928 antra arsercador e assistent.

Pàdoa
Categorìa:Véneto
Diamante Medaglia Faini

Poetëssa an lenga italian-a.
**Diamante Medaglia Faini** a l'era nà a Mura ai 28 d'aost dël 1724 e a l'é mòrta a Salò ai 13 ëd giugn dël 1770.

A 'n moment ëd soa vita, a l'ha decidù ëd dedichesse a la matemàtica e a l'é stàita për tant temp ospità da Giambattista Suardi, ch'a-j dasìa ëd lession e a la giutava an costi studi.

## Euvre prinsipaj
**Versi e prose*

Medaglia Faini, Diamante
Medaglia Faini, Diamante
Medagliafaini, Diamante
Giambattista Suardi

Matemàtich.
Ël cont **Giambattista Suardi** a l'era nà a Bressia ai 9 ëd gené 1711, dal cont Fabrissi, ch'a vnisìa da na famija nòbil e rica dla sità.
Ël pare a l'ha faje fé djë studi sota ij mej magìster ch'a-i ero antlora an sità.
A l'ha tòst dësvlupà doe ëd soe grande passion, ch'a l'han compagnalo për tuta la vita: le litre e la mùsica, e l'ha amprendù a soné vàire strument a fià, dont a-j piasìa dzortut l'òboe.

Dël 1731 a l'ha tramudà a Pàdoa, pr'ëstudié drit an cola università, conforma al vorèj ëd sò pare.
A l'é dotorasse vers la mità dël 1733.
An coj agn a l'ha dzortut frequentà le lession dël fìsich e matemàtich Giovanni Poleni.
Chità Pàdoa, a l'ha seghità a vive con la famija, an coltivand ij sò studi preferì.
A travajava dzortut da sol, ma ëdcò an colaborassion con ij matemàtich Fortunato da Bressia e Federigo Sanvitali.
Për ij sò problema ëd salute a l'ha dovù bandoné l'òboe për passé ël violin.

Dlë dzèmber 1754 a l'é mòrtie sò pare e Suardi a l'ha decidù ëd fé un viage për rancontré vàire matemàtich avosà dij sò temp.
A l'é stàit a Venessia, peui a Pàdoa për vëdde torna Poleni, a Bològna, andoa a l'ha frequentà Matteucci, e peui a Milan.
Na maladìa a l'ha obligalo a torné a Bressia prima dël temp.
Apress a l'é mariasse con na nobildòna venessian-a, Cecilia Curti, e a l'ha avù doe masnà, un mas-cc e na fumela.

A la fin dël 1766 Suardi a l'é vnù malavi e a l'é mòrt ai 2 ëd mars 1767.

### La piuma geométrica
Suardi a l'ha anventà na piuma geométrica për dissegné curve sicloidaj.
A cost utiss a son anspirasse dij costrutor dël Set-sent e dl'Eut-sent për na serie d'angign, da apliché al tornio o indipendent, ch'a podìo dissegné o gravé curve sicloidaj con gran precision e varietà ëd forme.

## Euvre prinsipaj

* *Nuovi istromenti per la descrizione di diverse curve antiche e moderne* (Bressia, scrivù antra 'l 1736 e 'l 1747, publicà dël 1752). Suardi a l'avìa ancaminà a scrive cost'euvra an latin, a forma 'd diàlogh, ma tòst a l'é passà al volgar, an voltand le part già scrivùe.
* *Trattenimenti matematici* (Bressia, 1764)
* *Vir ad uxorem* (n'elegìa an latin)

Suardi, Giambattista
Legnano

**Legnano** (*Legnàn* o *Lignàn* an lombard) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 60.262 abitant , ant la Sità metropolitan-a 'd Milan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alberto Centinaio (dal 22/05/2012).

## Sità gemelà
Legnano a l'é gemelà con:
*  Aprica, Italia
*  Colombes, Fransa
*  Ebolowa, Cameron

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Milan
Categorìa:Comun dla Sità Metropolitan-a ëd Milan
San Vittore Olona

**San Vittore Olona** (*San Vitùr* an dialèt milanèis) a l'é un comun dla Lombardìa d' 8.420 abitant , ant la Sità metropolitan-a 'd Milan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marilena Vercesi (da l' 8/06/2009, second mandà dal 25/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sanvittoreolona
Sanvittoreolona
Fiorenzuola d'Arda

**Fiorenzuola d'Arda** (*Fiurinsöla* an dialèt piasentin) a l'é un comun ëd l'Emilia-Romagna ëd 15.306 abitant , ant la provinsa ëd Piasensa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Romeo Gandolfi (dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Piasensa
Proget Gutenberg

Ël **Proget Gutenberg** a l'é na n'ideassion ëd Michael Hart, che dël 1971 a decidìa che a podìa esse na gran bon-a idèja copiesse ëd test arnomà e amportant ch'a podèisso dventé disponìbij a gràtis për tuti.
Sent volontari ch'a partagiavo cost but as son gionzusse.
Dël 2006, pì che trent'agn pì tard, ël Proget Gutenberg a l'ha na disponibilità d'un total ëd pì che 19.000 euvre an vàire lenghe.

## Descrission
La filosofìa dël Proget Gutenberg a l'é ëd publiché anformassion, lìber e d'àutri materiaj ch'a son disponìbij al domini pùblich. 

Ambelelà as treuvo d'euvre clàssiche ëd vàire autor ëd diversi pais lìber dal drit d'autor. J'euvre a son ëscrivùe për la pì part an lenga anglèisa.

Le gente a peul lese, dovré e cité liberaman taj anformassion. 

La Biblioteca dël Proget Gutenberg a l'ha tre session: 

* Literatura legera: tanme *Alis ant ël pais dle maravije*, *Peter Pan*, *Fàule d'Esòp*, e via fòrt. 
* Literatura seriosa: tanme la Bibia, ël *Lìber ëd Mormon* o d'àutri document religios, William Shakespeare, *Moby Dick*, *Ël paradis ëspërdù*, *La divin-a comedia*, e via fòrt. 
* Referense: tanme armanach, enciclopedie, dissionari, e via fòrt.

## Anliure esterne
* Sit dël Proget Gutenberg
 

Categorìa:Siense
Vanzaghello

**Vanzaghello** (*Vanzaghèll* an dialèt milanèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 5.379 abitant , ant la Sità metropolitan-a 'd Milan.

## Stòria
Ël comun a l'é stàit costituì ai 28 ëd maj dël 1968, dëstacand-se dal comun ëd Magnago.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Arconte Gatti (dal 27/05/2019).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Milan
Categorìa:Comun dla Sità Metropolitan-a ëd Milan
Magnago (omònim)

***Magnago*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Cassano Magnago]]**, an provincia ëd Varèis

* **[[Magnago]]**, an provincia ëd Milan
Cassano all'Ionio

**Cassano all'Ionio** a l'é un comun dla Calabria ëd 17.448 abitant,  an provincia ëd Cosensa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianluca Dante Gallo (dal 28/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Cosensa
Cassano d'Adda

**Cassano d'Adda** (*Cassàan* an dialèt local) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 18.880 abitant , ant la Sità metropolitan-a 'd Milan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Maviglia (dal 01/06/2011, second mandà da l'08/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Cassanodadda
Cassanodadda
Cassano Irpino

**Cassano Irpino** a l'é un comun dla Campania ëd 1.009 abitant , an provincia d'Avlin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Salvatore Vecchia (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Avlin
Cassano Valcuvia

**Cassano Valcuvia** (*Cassan* an dialèt varesiòt) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 664 abitant , ant la provinsa ëd Varèis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marco Magrini (dal 14/06/2004, second mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Cassanovalcuvia
Albese con Cassano

**Albese con Cassano** (*Albées e Cassàn* an dialèt comasch) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 4.201 abitant , ant la provinsa ëd Còm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alberto Gaffuri  (da l'08/06/2009, second mandà dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Albese con Cassano a l'é gemelà con:
*  Saint-Girons, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Còm
Cenate Sotto

**Cenate Sotto** (*Senàt Sota* an dialèt bërgamasch) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 3.790 abitant , ant la provinsa ëd Bérghem.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giosuè Berbenni (dal 01/06/2015).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Cenatesotto
Cenate

***Cenate*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian an provincia ëd Bërghem:

* **[[Cenate Sopra]]**

* **[[Cenate Sotto]]**
Cassano

**Comun italian:**

* **[[Albese con Cassano]]**, an provincia ëd Còm
* **[[Cassano allo Ionio]]**, an provincia ëd Cosensa
* **[[Cassano d'Adda]]**, an provincia ëd Milan
* **[[Cassano delle Murge]]**, an provincia ëd Bari
* **[[Cassano Irpino]]**, an provincia d'Avlin
* **[[Cassano Magnago]]**, an provincia ëd Varèis
* **[[Cassan|Cassano Spinola (Cassan)]]**, an provincia ëd Lissandria
* **[[Cassano Valcuvia]]**, an provincia ëd Varèis


**Përsone**

* **[[Giuseppe Antonio Cassano]]** (1825-1905), scultor
Fara

**Fara** a l'é 'l nòm ëd vàire comun italian:

* **[[Fara Filiorum Petri]]**, an provincia ëd Chieti
* **[[Fara Gera d'Adda]]**, an provincia ëd Bérghem
* **[[Fara in Sabina]]**, an provincia ëd Rieti
* **[[Fara (NO)|Fara Novarese]]**, an provincia ëd Noara
* **[[Fara Olivana con Sola]]**, an provincia ëd Bérghem
* **[[Fara San Martino]]**, an provincia ëd Chieti
* **[[Fara Vicentino]]**, an provincia ëd Vicensa

Àutri signifià:
* **[[Fara (vin)]]** a l'é 'l nòm d'un vin ch'as prodov a Fara Novarese.
Fara Filiorum Petri

**Fara Filiorum Petri** a l'é un comun dl'Abruss ëd 1.927 abitant , an provincia ëd Chieti.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Domenico Bucciarelli (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Farafiliorumpetri
Fara in Sabina

**Fara in Sabina** a l'é un comun dël Lassio ëd 12.675 abitant , an provincia ëd Rieti.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Vincenzo Mazzeo (dal 30/05/2006).

## Sità gemelà
Fara in Sabina a l'é gemelà con:
*  Santa Vittoria in Matenano, Italia
*  Villemur-sur-Tarn, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Rieti
Fara Vicentino

**Fara Vicentino** a l'é un comun dël Véneto ëd 3.986 abitant , an provincia ëd Vicensa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ugo Scalabrin (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Vicensa
Castlèt

**Castlèt** (o **Castlët**, o **Castalèt**) a l'é 'l nòm ëd vàire comun piemontèis: 

* **[[Castlët (BI)|Castlët (Cervo)]]**, comun dla provincia ëd Biela

* **[[Castlèt d'Er]]**, an provincia ëd Lissandria

* **[[Castlèt dij Merlo]]**, an provincia ëd Lissandria

* **[[Castlèt d'Òrba]]**, an provincia ëd Lissandria

* **[[Castlèt Molèina]]**, an provincia d'Ast

* **[[Castlèt Monfrà]]**, an provincia ëd Lissandria

* **[[Castlèt Stura]]**, an provincia ëd Coni

* **[[Castalèt|Castlèt Tesin o Castalèt]]**, an provincia ëd Noara

* **[[Castlèt Usson]]**, an provincia ëd Coni
Giurtelecu Şimleului

**Giurtelecu Şimleului** (*Somlyógyőrtelek* an ungherèis) a l'é un comun dla Romanìa.

A l'ha na surfassa ëd 20 km² e a conta 1.055 abitant (2002).

## Geografìa
 
Giurtelecu Şimleului a resta ant ël nòrd-òvest dla Romanìa, anviron 100 km dal confin con l'Ungherìa, e a l'é travërsà dal fium Crasna. 

Categorìa:Sità romen-e
George Adams (pare)

**George Adams** a l'é stàit un costrutor d'utiss sientìfich.
A l'era nà a Londra dël 1704 e a l'é mòrt dël 1772.

A l'ha travajà tant për re Giòrs III e a l'ha dzortut costruì glòb terestr e celest, telescòpi e microscòpi.
Ant ës travaj a l'ha suceduje sò fieul George.

## Euvre prinsipaj
* *Micrographia illustrata* (1746). Un lìber an sla microscopìa.

Adams, George (pare)
George Adams (fieul)

**George Adams** a l'era nà a Southampton dël 1750 e a l'é mòrt a Londra ai 15 d'aost dël 1795.
A l'é stàit costrutor d'utiss sientìfich, dzortut ëd microscòpi, travaj andoa a l'ha sucedù a sò pare George.
A l'é stàit ëdcò autor ëd vàire tratà ant ij diferent camp ëd la fìsica sperimental, dzortut ant l'òtica e l'eletricità.


File:Adams, George – Essays on the microscope, 1787 – BEIC 11960569.jpg|*Essays on the microscope*, 1787


Adams, George (fieul)
Philippe de La Hire

Matemàtich, fìsich e astrònom.
**Philippe de La Hire** a l'era nà a Paris ai 18 ëd mars dël 1640 e ambelelà a l'é mòrt ai 21 d'avril dël 1718.

## Euvre prinsipaj
* *Nouvelle Méthode en Géométrie pour les sections des superficies coniques et cylindriques* (1673)
* *Nouveaux Éléments des Sections Coniques: Les Lieux Géométriques : Les Constructions ou Effections des équations* (1679)
* *La Gnomonique ou l'Art de faire des Cadrans au Soleil* (1682)
* *Sectiones conicæ in novem libros distributæ* (1685)
* *Tables du soleil et de la lune* (1687)
* *École des arpenteurs* (1689)
* *Traité des épicycloïdes* (Paris, 1694)
* *Traité de mecanique* (Paris, 1695)
* *Tabulæ Astronomicæ* (1702)
* *Planisphere celeste* (1705)
* *Mémoire sur les conchoïdes* (1708)

Lahire, Philippede
Lahire, Philippe de
Lahire, Philippe de
Lahire, Philippe de
Richard Anthony Proctor

Astrònom.
**Richard Anthony Proctor** a l'era nà a Londra ai 23 ëd mars dël 1837 e a l'é mòrt a New York ai 12 dë stèmber dël 1888.
Sò nòm a l'é restà dzortut gropà a la carta ëd Mart, ch'a l'ha dissegnà dël 1867.

## Euvre prinsipaj
Proctor a l'ha scrivù na caterva d'euvre d'astronomìa, dont cheidun-e a l'han avù un grand sucess ëd pùblich.
* *Half-hours with the Telescope* (1868)
* *Other Worlds than Ours* (1870)
* *Light Science for Leisure Hours* (1871)
* *The Sun* (1871)
* *The Orbs around Us* (1872)
* *Essays on Astronomy* (1872)
* *The Borderland of Science* (1873)
* *The universe and the coming transits* (1874)
* *Transits of Venus* (1874)
* *Our Place among Infinities* (1875)
* *Myths and Marvels of Astronomy* (1877)
* *The Universe of Stars* (1878)
* *Flowers of the Sky* (1879)
* *The Poetry of Astronomy* (1880)
* *Easy star lessons* (1882)
* *Familiar science studies* (1882)
* *Mysteries of Time and Space* (1883)
* *The great Pyramid* (1883)
* *The Universe of Suns* (1884)
* *The Seasons* (1885)
* *Other Suns than Ours* (1887)
* *Half-hours with the Stars* (1887)

Proctor, Richard Anthony
Proctor, Richardanthony
Henry Perigal

**Henry Perigal** a l'é stàit un matemàtich amator.
A l'era nà davzin a Londra 'l 1m d'avril dël 1801 e a l'é mòrt-ie ai 16 ëd giugn dël 1898.
A l'é vnù dzortut arnomà për na soa dimostrassion dël teorema ëd Pitàgora.

Perigal, Henry
George Adams

***George Adams*** a l'é 'l nòm ëd doi costrutor d'utiss sientìfich:

* **[[George Adams (pare)]]** (1704-1772)

* **[[George Adams (fieul)]]** (1750-1795)
Ël Seto (omònim)

***Ël Seto*** a l'é 'l nòm ëd tre comun dla provincia ëd Turin:

* **[[Ël Seto|Ël Seto 'd Turin]]**

* **[[Ël Seto Rojé]]**

* **[[Ël Seto Viton]]**
Contursi Terme

**Contursi Terme** a l'é un comun dla Campania ëd 3.319 abitant , an provincia ëd Salern.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giacomo Rosa (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Salern
Teresina la va a la melia

**Teresina la va a la melia**, a l'é na canson popolar piemontèisa ch'a parla dna bela tòta, dla soa vita 'd mincadì e dij sò amor .

## Test
Teresina la va a la melia, la va a cheuji ij fasolin
Gioanin ch'a la compagna, Gioanin ch'a la compagna.
Teresina la va a la melia, la va a cheuji ij fasolin
Gioanin ch'a la compagna, portandje 'l cavagnin!

*Ohilà, ma l'é bella ma l'é bella òhilà,*
*ma l'é bella Teresina òhilà,*
*ma l'é bella òhilà, ma l'é bella in verità*.

Teresina la va a la mëssa, con la vesta con la coa,
la vedessi in casa soa, la vedessi in casa soa.
Teresina la va a la mëssa, con la vesta con la coa,
la vedessi in casa soa, l'é tuta piturà!

E trollalalà d'amore, chi la bacia non ha cuore,
amor se mi vuoi bene, amor se mi vuoi bene.
E trollalalà d'amore, chi la bacia non ha cuore,
amor se mi vuoi bene, e lasciati baciar!

Categorìa: Canson popolar piemontèisa
Adalbert Stifter

Pitor e scritor an lenga alman-a.
**Adalbert Stifter** a l'era nà an na famija ëd paisan a Oberplan, Boemia (al di d'ancheuj Horní Planá, Repùblica Ceca) ai 23 d'otóber dël 1805 e a l'é mòrt a Linz ai 28 ëd gené dël 1868.
A l'ha vivù na vita tranquila ant la Vien-a ëd Metternich e Fransesch Giusep.
Apress avèj dàit dle lession privà, a l'é dventà fonsionari e a l'ha finì tanme anspetor ëd la pùblica anstrussion.
Malavi d'un càncher incuràbil, a l'é tajasse la gola.
A l'é mòrt dël 1868.

Stifter a l'é stàit pitor ëd paisage e a l'ha scrivù dij lìber che vàire crìtich a giùdico moralista e sempi.

## A pòrto sò nòm
* Musé Stifter a Vien-a

Stifter, Adalbert
Stifter, Adalbert
Stifter, Adalbert
Sulbiate

**Sulbiate** (*Sülbiàa* an dialèt brianseul) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 4.186 abitant , ant la provinsa ëd Monza e dla Briansa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Crespi (dal 07/05/2012).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Monza e dla Briansa
Calais

**Calais** a l'é na sità dël nòrd ëd la Fransa.
As treuva ant la region Nòrd-Pass ëd Calais, dipartiment dël Pass ëd Calais.
A conta 74.888 abitant .

## Geografìa

Calais as treuva an sl'Océan Atlàntich, ans ël Canal dla Mania, pròpi dnans a la còsta anglèisa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Natacha Bouchart (dal 2008).

## Sità gemelà

Calais l’é gemelà con:
*  Bardejov, Slovachia
*  Brăila, Romanìa
*  Dover, Regn Unì
*  Duisburg, Gërmania
*  Riga, Letònia
*  Wismar, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Pass ëd Calais
Boulogne-sur-Mer

**Boulogne-sur-Mer** a l'é na sità dël nòrd ëd la Fransa. As treuva ant la region Nòrd-Pass ëd Calais, dipartiment dël Pass ëd Calais.
A conta 44.273 abitant .

## Geografìa

Boulogne-sur-Mer as treuva ans ël Canal dla Mania.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Frédéric Cuvillier (dal 2004).

## Sità gemelà

Calais l’é gemelà con:
*  Constanţa, Romanìa
*  Folkestone, Regn Unì
*  La Plata, Argentin-a
*  Zweibrücken, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Pass ëd Calais
Calvene

**Calvene** a l'é un comun dël Véneto ëd 1.312 abitant , an provincia ëd Vicensa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Riccardo Finozzi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Vicensa
Random House

La **Random House** a l'é la pì granda ca editris al mond.
A l'é stàita fondà ant jë Stat Unì dël 1927.

Categorìa:Industria e produssion
Lenga lydnevi

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga lydnevi** o **lydnevi**.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **lydnevi** a peul esse:
* lenghe artifissiaj
** lenghe slave artifissiaj
*** **lenga lydnevi**

## Ël Pare nòstr an lydnevi
:Otec navo,
:Jaš jési na nebesai,
:Da jest posvetyn tavo nam.
:Da jest prihedyn tavo kralestvo.
:Da jest stanyn tavo vilja, jako na nébe, tako y na zéma.
:As navo bréd e keždanyn davat i nave danas.
:Ø adpoštat i nave as navo dluhem
:jako y me adpoštalesom i navo dluhare.
:Ø nevøvedat as nave vø pokušenje,
:ale nesvabodat as nave é zølyn.
:Navad tavo jest kralestvo y moc y slava navéke.
:Amén.



Categorìa:Lenghe artifissiaj
Categorìa:Lenghe slave
Acciano

**Acciano** a l'é un comun dl'Abruss ëd 376 abitant , an provincia dl'Àquila.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Americo Di Benedetto (dal 14/06/2004).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dl'Àquila
Collybia dryophila var. funicolaris

## Un pissacan: Collybia dryophila var. funicolaris

### Descrission
Com la Collybia dryophila, ma le lamele a son giàune.

### Ambient
Com la Collybia dryophila.

### Comestibilità

Com la Collybia dryophila.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
****Collybia dryophila*** (Bull. : Fr.) Kummer var. ***funicolaris*** (Fries) Konrad & Maublanc
*[= *C. ocior* (Pers.) Vilgalys & O.K. Miller, ss. Auct. pl.]

Categorìa:Collybia
Regiomontanus

Astrònom.
**Regiomontanus**, pseudònim an latin ëd **Johannes Müller da Königsberg**, a l'era nassù a Unfinden, davsin a Königsberg an Baviera, ai 6 ëd giugn dël 1436 e a l'é mòrt a Roma ai 6 ëd luj dël 1476.

Categorìa:Astrònom
Karl Jaspers

Filòsof e psichiatra.
**Karl Theodor Jaspers** a l'era nassù a Oldenburg ai 23 ëd fërvè dël 1883 e a l'é mòrt a Basilèa ai 26 ëd fërvè dël 1969.

Jaspers, Karl
Jaspers, Karl
Georg von Peuerbach

Astrònom e matemàtich.
**Georg von Peuerbach** (o **Peurbach**, **Purbach**, **Purbachius**) a l'era nassù a Peuerbach, davzin a Linz, ai 30 ëd maj dël 1423 e a l'é mòrt a Vien-a j'8 d'avril dël 1461.

## Euvre prinsipaj
* *Theoricæ novæ planetarum, id est septem errantium siderum nec non octavi seu firmamenti* (1472)
* *Sex primi libri epitomatis Almagesti* (1496)
* *Tabulæ eclypsium super meridiano Viennensi* (1514) 
* *Quadratum goemetricum meridiano* (1516) 
* *Nova tabula sinus de decem minutis in decem per multas, etc.* (1541)

Peuerbach, Georg von
Peuerbach, Georg von
Peuerbach, Georg von
Sassinament

Un **sassinament** a l'é cand na përson-a a na massa n'àutra con deliberassion.
Dle vire, na mòrt causà da n'àutr a l'é nen për fòrsa un crìmen. Pr'esempi, an chèich pais, a l'é pa un crimen difend-se e massé l'agressor. 

La definission legal ëd sassinament a peul esse diferenta an dij pais diferent, e a l'é sogeta a discussion: pr'esempi, massé an guèra a l'é da ràir ciamà *sassinament* da coj ch'a fan la guèra, qualsëssìa a sio le rason dla guèra. Massé për autodifèisa (se l'agredì a massa l'agressor) ëd sòlit a l'é nen ciamà "sassinament". 

Ant la Bibia, ël prim sassinament a l'é col ëd Cain ch'a l'avìa sassinà sò frel Abel. 

### Ij sassin
Coj ch'a masso për travaj a son ciamà *sassin*.
Un sassin a peul massé cheidun për rason polìtiche, për sòld, o për d'àutre rason.

Categorìa:Drit
Mycena epipterygia var. viscosa

## Un pissacan: Mycena epipterygia var. viscosa

### Descrission
Com la Mycena epipterygia ma con ël temp as macia ëd baross an tute le soe part, carn comprèisa.

### Ambient
A chërs ëdzora al bòsch ëd conìfere.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Mycena epipterygia** (Scop. : Fr.) S.F. Gray var. **viscosa** (R. Maire) Ricken

Categorìa:Mycena
Amanita phalloides var. alba

## Un pissacan: Amanita phalloides var. alba

### Descrission
Com l'Amanita phalloides ma tut bianch. 

### Ambient
Com l'Amanita phalloides.

### Comestibilità

**Velenos mortal**.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
****Amanita phalloides*** (Vaill. : Fr.) Link var. ***alba*** (Vittadini) Gilbert

Categorìa:Pissacan
Categorìa:Amanita
Joseph Losey

Regista ëd cine.
**Joseph Losey** a l'era nà a La Crosse (Wisconsin) ai 14 ëd gené dël 1909 e a l'é mòrt a Londra ai 22 ëd giugn dël 1984.

A l'ha dovù chité jë Stat Unì a l'ancamin dj'agn 1950, possà dal McCarthyism.

## Filmografìa
* *Pete Roleum and His Cousins* (1939)
* *Youth Gets a Break* (1941)
* *A Child Went Forth* (1941)
* *A Gun in His Hand* (1945)
* *Leben des Galilei* (1947)
* *The Boy with Green Hair* (1948)
* *The Lawless* (1950)
* *The Prowler* (1951)
* *M* (1951)
* *The Big Night* (1951)
* *Imbarco a mezzanotte* (1951)
* *The Sleeping Tiger* (1954)
* *A Man on the Beach* (1955)
* *The Intimate Stranger* (1956)
* *Time Without Pity* (1957)
* *The Gypsy and the Gentleman* (1958)
* *Blind Date* (1959)
* *First on the Road* (1959)
* *The Criminal* (1960)
* *Eva* (1962)
* *The Damned* (1963)
* *The Servant* (1963)
* *King & Country* (1964)
* *Modesty Blaise* (1966)
* *Accident* (1967)
* *Secret Ceremony* (1968)
* *Boom!* (1968)
* *Figures in a Landscape* (1970)
* *The Go-Between* (1970)
* *The Assassination of Trotsky* (1972)
* *A Doll's House* (1973)
* *The Romantic Englishwoman* (1975)
* *Galileo* (1975)
* *Monsieur Klein* (1976)
* *Les Routes du sud* (1978)
* *Don Giovanni* (1979)
* *La Truite* (1982)
* *Steaming* (1985)

Losey, Joseph
Kitarō Nishida

Filòsof giaponèis.
**Kitarō Nishida** (西田 幾多郎 an giaponèis) a l'era nassù a Kahoku ai 19 ëd maj dël 1870 e a l'é mòrt-ie ai 7 ëd giugn dël 1945.

Grand letor ëd Hume, ëd Nietzsche, dë Spinoza, ma ëdcò dij neo-kantian dla Scòla ëd Marborgh, a l'era a conossensa dij grand concet ossidentaj e sò pensé a l'ha elaboraje ansima a parte dai dàit sentraj dël bodism e d'j'antuission fondadris dël zen.
Ij sò tema d'arflession prinsipaj (esperiensa pien-a, dësvij përsonal, lògica dël leu) a l'han përmetù da j'agn 1930 lë s-ciòde dl'ansidita Scòla ëd Kyoto, dont a l'é considerà ël fondador.

A Kyoto a-i é un senté che an soa memòria a l'han ciamà *Vìcol dla filosofìa*, anté che chiel a passava, a parte dal 1910, për andé a fé lession a l'università.

Nishida, Kitarō
Hajime Tanabe

Filòsof giaponèis.
**Hajime Tanabe** (田辺 元 an giaponeis) a l'era nassù a Tokyo ai 3 ëd fërvè dël 1885 e a l'é mòrt a Maebashi ai 29 d'avril dël 1962.

Fieul ëspiritual ëd Nishida (dont a l'é tòst ëslontanasse e a l'é vnù motobin crìtich), a la mità dj'agn 1920 a l'ha studià da Husserl e peui da Heidegger.

Tanabe, Hajime
Rassism

Ël **rassism** a l'é na convinsion che cheidun a l'ha che chèica rassa o etnìa a l'é mej o pes che n'àutra.
Costa gent a l'é ciamà *rassista*.
La distinsion ëd j'òm an partìe diferente a l'é sempre fasse. Costa distinsion a l'é fasse ëd sòlit an sla base ëd còse ch'a l'é belfé s-ciairé, tanme ël color dla pel.
Nen sempre a l'é rassism. A l'é rassism fortì che chèiche partìe ëd përson-e a son mej che dj'àutre e discriminé j'àutre partìe.

## Esempi
* Le Lej ëd Jim Crow (*Jim Crow Laws*), ant jë Stat Unì, antra 1890 e 1960 
* Ël genossidi an Armenia, ant l'Imperi Otman 
* Le Lej ëd Norimberga, an Almagna (1935-45) 
* Le lej dl'apartheid, an Sudàfrica, dòp dël 1948 
* La *Polìtica dl'Australia Bianca* (*White Australia Policy*) an Australia 
* Ël moviment Ku Klux Klan, ant jë Stat Unì 

Categorìa:Rassism
Donald Woods Winnicott

Pediatra e psicanalista.

**Donald Woods Winnicott** a l'era nà a Plymouth ai 7 d'avril dël 1896 e a l'é mòrt a Londra ai 24 ëd genè dël 1971.
A l'era l'ùnich fieul mas-cc d'un rich comersant, na figura spalia e soens leugna.
Parèj chiel a l'é chërsù an n'ambient dominà da la presensa dle fomne: na mare, na mare-granda, doe seur pì grande, na bàila, na creada.
Motobin tòst, a l'é passionasse për la biologìa darwinian-a, peui a l'é orientasse vers la pediatrìa.
Dal 1923 e durant quarant'agn a l'é restà dotor assistent al Padington Green Children's Hospital, tratand pì che sessantamila cas.

Anlev ëd Melanie Klein e davzin a Anna Freud, a l'é stàit ël prim òm a dventé un cap dë scòla ant ël camp ëd la psicanàlisi dle masnà, un setor për sòlit arservà a le fomne.
A l'ha creà dij concet che a son al di d'ancheuj dovrà da educator e terapista e a l'é vnù popolar an antërvenend con soa vos fomnin-a an sla BBC antra 'l 1939 e ël 1962 për smon-e ij sò consèj a le mare.

Winnicott a l'ha gionzù la partìa dj'Indipendent, creasse apress la gran rusa dël 1940-1944 antra kleinian e annafreudian.
Dël 1951 a l'ha creà ël concet d*'oget ëd transission* për andiché n'oget (na dësmora, n'ors ëd piessa o un tòch ëd tëssù) ch'a l'ha për ël gognin valor eletiv ëd transission antra na relassion oral e na relassion ogetiva.

A l'era marià con la pitris, scultris e siramista Alice Taylor, ma dël 1944 a l'é vnù moros ëd n'assistenta sossial, Clare Britton, ch'a l'ha marià dël 1952, apress avèj avù tre atach ëd cheur.

Winnicott, Donald Woods
Masud Khan

Psicanalista d'orìgin pakistanèisa.

**Mohammed Masud Raza Khan** a l'era nà a Sahiwal, ant ël Punjab, ai 21 ëd luj dël 1924 a a l'é mòrt a Londra ai 7 ëd giugn dël 1989.
A l'era un clìnich dla perversion.
A l'é stàit atacà për soe trasgression e a l'é stàit acusà d'esse un cioch, n'anti-semita e un criminal pervertì; parèj a l'é stàit taparà via da la British Psychoanalytic Society.

Khan, Masud
Enzo Lolli

Anginié e filòsof.
**Enzo Lolli** a l'era nà ai 24 ëd fërvé 1894.

Ant ël camp filosòfich, a l'ha smonù d'antërpretassion originaj an sl'antuission dl'andussion néurica.
Deportà parèj che sò frel Corrado, a l'é mòrt ant le stansie a gas d'Auschwitz a j'8 d'ost 1944.

Lolli, Enzo
Lolli, Enzo
Giaco Flis Saudin

Poeta an lenga piemontèisa.
**Giaco Flis Saudin** (**Giacomo Felice Saudino**) a l'era nà a Vi dël 1855 an na famija modesta, fieul d'Edoard e Maranin Bertariore.

A l'ha studià medzin-a e dël 1896 a l'é vnù ël médich condòt ëd la comba.
A l'é mòrt ai 15 dë dzèmber dël 1908.

## Euvre prinsipaj
**Fior 'd montagna* (Ivrèja, 1907).

Saudin, Giaco Flis
Keiji Nishitani

Filòsof giaponèis.

**Keiji Nishitani** (西谷 啓治 an giaponèis) a l'era nassù a Noto ai 27 ëd fërvè dël 1900 e a l'é mòrt-ie ai 24 ëd novèmber dël 1990.

Dël 1937 e 1938 a l'é stàit da Heidegger a Friborgh.
A l'era un grand letor ëd Nietzsche, dij mìstich renan e dij test zen, an particolar coj ëd Dôgen.
Për chiel, a ventava sorpassé ël nihilism e trové torna lë spìrit fondador dle religion.

Nishitani, Keiji
Deliceto

**Deliceto** a l'é un comun dla Pulia ëd 4.005 abitant , an provincia ëd Fògia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Montanino (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Fògia
J'armòni 'd Pare Viso

**J’armòni ‘d Pare Viso** (*Le fisarmoniche del Monviso* an italian e *The Monviso's accordions* an anglèis) a nasso dël 2004 da n’idèja e da l’angagg dël Magìster Claudio Boglio. 
Ël prim but a l'é col ëd porté la mùsica e la coltura piemontèisa 'n mes a la gent con un djë strument pì andvinà për ël géner: l'armòni.
La formassion a conta na vinten-a 'd sonador ëd tute j'età, ch'a son-o al mej ëd soe capacità sensa l’agiut ëd basi musicaj. Ij balarin a tiro ‘l pùblich ënt ij baj popolar dël Piemont e dl’Euròpa.
Ant ij sò spetacoj a propon-o arie tradissionaj e d’autor, baj popolar, poesìe e antrateniment.

## Anliure esterne
* Sit ufissial ëd ''J'armòni 'd Pare Viso''

Categorìa:Bal
Categorìa:Mùsica piemontèisa
Categorìa:Mùsica tradissional
Wenedyk

**Wenedyk** ("Venédich", "lenga venédica") a l'é na lenga artifissial, creà dël 2002 dal tradutor olandèis Jan van Steenbergen.
A l'é na lenga motobin naturalìstica, andoa l'autor a prova demonstré cola lenga a emerghìa sù ël teritòri dla Polònia contemporanee se ant l'antichità cost region a esserìa ancorporà ant ël Imperi Roman. Ël resultà a l'é na lenga romànica, che as dësvlupava dal latìn vulgar ant l'istessa manera che ël polonèis as dësvlupava dal protoslàvich. Dunque ël vocabulari e la morfologìa a l'é prinsipalman romansa, ma la fonologìa, ortografìa e sintassa a l'é basà sù ël polonèis. 

Ant ël proget dë stòria alternativa Ill Bethisad Wenedyk a l'é dovrà coma un dle lenghe ofissial dla Repùblica dle Doe Corone, n'echivalent contemporanee dla Repùblica dle Doe Nassion, lë stat polonèis-lituan che an realtà a chitava esiste al secol ch'a fa XVIII. 

L'idèja për la realisassion ëd Wenedyk a l'era anspirà da lenghe simij, coma ël Brithenig, na lenga romànica basà ant l'istessa manera sù ël galèis. An contrast a vàire àutre lenghe artifissiaj, ël venédich a l'era pa creà për amelioré la comunicassion antërnassional. A servi mach coma n'ilustrassion dël concet ëd na lenga estrapolà dal latìn e ël polonèis. 

Ël vocabulari dël Wenedyk a acheuj pì che 3000 paròle. 

## Specimen

Ël *[[Pater Noster]]*: 

 
Potrze nostry, kwały jesz en czałór, sąciewkaty si twej numię.  
Owień twej rzeń.  
Foca si twa włątać, komód en czału szyk i sur cierze.  
Da nów odzej nostry pań kocidzany.  
I dziemieć nów nostrze dziewta, komód i nu dziemiećmy swór dziewtorzór.  
I nie endycz nosz en ciętaceń, uta liwra nosz dzie mału.  
Nąk twie są rzeń i pociestać i głurza, o siąprz. Amen. 
 

## Anliure esterior

*Lęgwa wenedka (la pagina ofissial dël Wenedyk, an anglèis) 
*Dorota Gut: ''Now@ Mow@'' ("Na Neuva Lenga"), *Wiedza i Życie*, februari 2004 (an polonèis). 
*Tilman Berger: ''Vom Erfinden Slavischer Sprachen'' ("Re l'anvension ëd lenghe slavich", an alman) 

Categorìa:Lenghe artifissiaj
Lenghe artifissiaj

Le **lenghe artifissiaj** a son lenghe nen stòriche, visadì nen naturaj, ma a son ëd lenghe progetà a taulin da djë studios. La pì famosa a l'é l'esperanto.

Le lenghe artifissiaj pì conossùe a son:

* lenga esperanto
* lenga europanto
* lenga interlingua

D'àutre lenghe artifissiaj a son:

* lenga lydnevi
* lenga volapük
* Wenedyk
* Romániço

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Lenghe artifissiaj
Lenghe isolà

Për **lenghe isolà** a s'antend lenghe për le quaj a son nen stàite trovà parentele sicure. 

Famose për esse isolà a son l'Ainu, parlà an Giapon, ant l'ìsola d'Hokkaido, e ël Burushaski, parlà ant na valada dël Karakorum.

Tra le lenghe isolà a l'é compreis ël Corean; për ël Corean a l'é stàita proponùa na parentela con le lenghe altàiche.

Le lenghe classifià tra le lenghe isolà a son:

* lenga abinomn
* lenga ainu
* lenga andoque
* lenga burmeso
* lenga burushaski
* lenga camsá
* lenga candoshi-shapra
* lenga canichana
* lenga cayubaba
* lenga centúúm
* lenga gilyak
* lenga itonama
* lenga karkar-yuri
* lenga kibiri
* lenga corean
* lenga kutenai
* lenga leco
* lenga movima
* lenga muniche
* lenga nihali
* lenga odiai
* lenga páez
* lenga pankararú
* lenga puelche
* lenga puinave
* lenga taushiro
* lenga ticuna
* lenga tinigua
* lenga tol
* lenga trumaí
* lenga tsimané
* lenga tuxá
* lenga urarina
* lenga waorani
* lenga warao
* lenga yale
* lenga yámana
* lenga yuchi
* lenga yuracare
* lenga zuni

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Isolà
Ainhice-Mongelos

**Ainhice-Mongelos** (*Ainhize-Monjolose* an basch) a l'é un comun fransèis ant ël dipartiment Pirené-Atlàntich (region Aquitania).
As treuva a 10 chilòmeter da Saint-Jean-Pied-de-Port e a conta 164 abitant .

## Demografia

## Arferiment

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dij Pirené Atlàntich
Lenghe mës-cià

Le **lenghe mës-cià** a son lenghe derivà da na mës-cia ëd doi o pì lengagi.

An tanti cas a son lenghe ëd popolassion nen stansiaj, che a l'han mës-cià soa lenga originaria con cola dij pais ëd destinassion. Për esempi, a-i é vàire lenguagi parlà 

daj sìngher.

Le lenghe classifià tra le lenghe mës-cià a son:

* lenghe armenian-romani
** lenga lomavren
* lenghe bantu-cushitic
** lenga mbugu
* lenghe cakchiquel-quiché
** lenga kaqchikel-k'iche'
* lenghe chinese-tibetan-mongolian
** lenga wutunhua
* lenghe danish-romani
** lenga traveller danish
* lenghe english-romani
** lenga angloromani
* lenghe french-cree
** lenga michif
* lenghe german-yiddish-romani-rotwelsch
** lenga yeniche
* lenghe greek-romani
** lenga romano-greek
* lenghe iberian-romani
** lenga caló
* lenghe irish-undocumented
** lenga shelta
* lenghe makhua-nyanja
** lenga lomwe, Malawi
* lenghe norwegian-romani
** lenga norwegian, traveller
* lenghe quechua-puquina
** lenga callawalla
* lenghe russian-aleut
** lenga aleut, mednyj
* lenghe serbian-romani
** lenga romano-serbian
* lenghe songhay-berber
** lenga tagdal
* lenghe spanish-quechua
** lenga media lengua
* lenghe swedish-romani
** lenga romani, tavringer
* lenghe yapese-ulithi
** lenga nguluwan
* lenghe zulu-bantu
** lenga camtho

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse


Mës-cià
Oreste Barale

**Oreste Barale** (Psan-a, 4 ótober dël 1904) a l'é stàit un fotbaleur e n'antreneur piemontèis, a l'ha giugà coma sénter campista.

## Cariera

Chërsù ant ël Lissandria a l'é peui stàit catà da la Juventus dël 1925: con la maja bianca e nèira a l'ha vagnà jë scudèt dël 1925-26 e 1930-31 anans d'andé torna al Lissandria dël 1931.

Con ij gris a l'é ruvà a la final ëd la Copa Italia dël 1936, anté che 'l Lissandria a l'ha përdù contra 'l Turin.

Dël 1936-37 la squadra lissandrin-a a l'é cascà an Serie B e chiel, dël 1937, a l'ha chità Lissandria për saré soa cariera anans al Vigevano e peui al Cantù.

A l'ha antrenà 'l Chiasso ant ij prim ani '60.

Barale, Oreste
Alfredo Barisone

**Alfredo Barisone** (Àich, 5 ëd fërvé dël 1904) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis.

Ant soa cariera a l'ha giugà ant l'Àich (1924-27), la Juventus (1927-29), l'Atalanta (1929-33), la Sampierdarenese (1933-35), la Sanremese (1935-36) e torna ant l'Àich (1936-38).

A l'ha giugà sempre coma atacant.

Barisone, Alfredo
Alessandro Bastrini

**Alessandro Bastrini** (Ël Dòm, 3 d'avril dël 1987) a l'é'n fotbaleur piemontèis, difensor dël Sassuolo, prëstà a la Sampdoria.

## Cariera

Chërsù ant la squadra dij giovo dl'Inter, a 14 ani a l'é passà al Como andoa a l'é restà për quatr ani. Dël 2005 a ven catà da la Sampdoria andoa, mersì a la volontà dl'antreneur Walter Novellino, as antren-a con la prima squadra e a l'ha giugà soa prima partìa an Serie A al 7 ëd magg dël 2006, contra 'l Livorno. 

Ant la stagion 2006-07 a l'ha giugà 6 partìe e n'ann dòp a l'ha tacà 'dcò a giughé an Copa UEFA (prima ocasion la partìa giugà da la Sampdoria contra l'Alborg).

Dël gené dël 2008 a l'é passà al Modena, andoa a l'ha giugà 13 partìe e andoa a l'é restà fin-a a la fin dël campionà. Dël 2008-09 la Sampdoria a l'ha amprëstalo al Sassuolo, sempre an Serie B

## Selession italian-a

A l'é stàit ciamà për la prima vira ant la selession italian-a (Under 21) al 5 d'otóber dël 2007. L'antreneur Pierluigi Casiraghi a l'ha ciamalo për le partìe 'd qualificassion al Campionà Europengh dël 2009 (an Svessia) che a son giugasse contra Grecia e Croassia.

Categorìa:Fotbaleur piemontèis
Robert d'Asèj

**Robert Taparelli, marchèis d'Asèj e 'd Montanera**, cont ëd Cortandon e 'd Genola, a l'era nà a Turin ai 24 ëd luj dël 1790, prim nà ant la famija, frel pì vej ëd Màssim, e a l'é mòrt a Turin ai 23 dë dzèmber dël 1862.

A l'avìa studià a l'academia militar e a l'era agiutant ëd camp dël prinsi ëd Carignan (ël futur re Carl Albert).
Dël 1821 a l'ha aderì ai moviment arvolussionari, ma a l'é nen ëstàit amplicà ant ël process polìtich contra Giacinto Collegno e j'àutri, an scapand ëd neuit da Turin con soa fomna Costansa e sò fieul Emanuel.
Traversà la Savòja e la Svìssera a l'é rivà a Paris, andoa a l'é restà fin-a al 1826, ospità da sò msé Carl Emanuel Alfé ëd Sostegn, ambassador dël Regn ëd Sardëgna.
Dël 1826 a l'é stàit torna ciamà an patria da Carl Albert.
Dël 1848 a l'é stàit nominà senator.
Dl'avril 1862 a l'é restà vidov.

## Euvre prinsipaj
* *La Reale Galleria di Torino* (4 volum)
* *Studi storici e archeologici sulle arti del disegno*
* *Notizie storiche e biografiche su alcune opere oltramontane del museo di Torino*
* *Ritratti di uomini illustri dipinti da illustri artisti*

Asej, Robert d'
Isaiah Berlin

Filòsof, teòrich dël liberalism.
**Isaiah Berlin** a l'era nassù a Riga ai 6 ëd giugn dël 1909 e a l'é mòrt a Oxford ai 5 ëd novèmber dël 1997.

## Euvre prinsipaj
* *Historical Inevitability* (1954)
* *Two Concepts of Liberty* (1958)

Berlin, Isaiah