open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Monede Euro dla Finlandia

**Le monede Euro dla Finlandia** a mostro tre dissègn diferent. Ij taj ch'a van da 1 centésim a 50 centésim a mostro un lion, un dij sìmboj aràldich ëd la nassion, dissegnà da Heikki Häiväoja. Ël taj da 1 euro, ëd Pertti Mäkinen, a rapresenta na cobia ëd cign ch'a vòlo. La moneda da 2 euro, ëd Raimo Heino, a mostra la fior e la còcola dël Rubus chamaemorus, l'àmpola àrtica.

Tuti ij taj a inserisso ëdcò le dódes stèile sìmbol ëd l'Euròpa e l'ann dël cònio.

Ij finlandèis, parèj che j'olandèis, a l'han soasì ëd dovré nen le monedin-e da 1 e 2 centésim. Le monede an sircolassion a resto legaj ma a sono pì nen distribuìe. Ij totaj a ven-o ariondà aj 5 centésim pì davzin. L'ariondament a l'è fait mach për ël total final e ij sìngoj pressi a peulo ëdcò avèj dle cifre diferente da 0 e 5.


Figura:2e fin.png|**2 euro** - Ël Rubus chamaemorus
Figura:1e fin.png|**1 euro** - Na cobia ëd cign




## Monede comemorative da 2 euro
La Finlandia a l'ha emëttù quat monede comemorative da 2 euro ant j'agn 2004, 2005, 2006 e 2007. 
La moneda dël 2004 a sélebra l'ampliament ëd l'Union Europenga aj 10 neuv Stat intrà ant ël 2004. A mostra na colòna d'andova ch'a seurto des but ëd feuje, sìmbol dël chërse dl'Union. La moneda dël 2005 a rapresenta na colomba dla pas e a sélebra ij 60 agn ëd le Nassion Unìe e ij 50 agn ëd l'intrada dla Finlandia ant l'ONU. La moneda dël 2006 a comémora ij 100 agn dl'arforma dël Parlament Finlandèis e dël sufragi universal e a arpresenta doi visagi, un mascolin e un feminin. La moneda dël 2007 a sélebra ij 90 agn ëd l'andipendensa dla Finlandia e a mostra na nav a rem guidà da 9 timonié.



Sempe dël 2007 la Finlandia, tanme tuti j'àutri Stat ëd l'Union, a l'ha emëttù la moneda comemorativa për ij 50 agn ëd la signadura dij Tratà ëd Roma, ch'a l'han sancì la nàssita dla futura Comunità Europenga.



Finlandia
Categorìa:Finlandia
Monede Euro dla Fransa

Le monede Euro ëd la Fransa a mostro un dissègn diferent për minca serie ëd monede. Ij taj minor, dissegnà da Fabienne Courtiade, a figuro ël ritrat ëd la *Marianne*, sìmbol ëd la Repùblica Fransèisa; ij taj ëd mes, dissegnà da Laurent Jorio, a mostro la Sëmnera (*Semeuse*), figura ch'a l'ha caraterisà le monede fransèise dal 1870 al 2001; le monede dël taj pì grand a arfiguro n'arbra, a l'intern d'un esàgon, con la scrita "*Liberté, Egalité, Fraternité*".

Tuti ij taj a inserisso ëdcò le dódes ëstèile sìmbol ëd l'Euròpa, l'ann dël cònio e la sigla RF (Repùblica Fransèisa).


Figura:1e fra.png|**1 euro** - N'arbra stilisà con ij mòt *Liberté Egalité Fraternité*




## Monede comemorative da 2 euro

Dël 2007 la Fransa, tanme tuti j'àutri Stat ëd l'Union, a l'ha emëttù la moneda comemorativa për ij 50 agn ëd la signadura dij Tratà ëd Roma, ch'a l'han sancì la nàssita dla futura Comunità Europenga.



Fransa
Categorìa:Fransa
Monede Euro ëd l'Irlanda

Le monede Euro ëd l'Irlanda a mostro mach n'ùnich dissègn për minca serie ëd monede: a l'è rapresentà un'arpa séltica, sìmbol tradissional dl'Irlanda fin da l'Età ëd Mes. L'arpa a l'è stàita dissegnà da Jarlath Hayes.
Tuti ij taj a inserisso ëdcò le dódes stèile sìmbol ëd l'Euròpa, l'ann dël cònio e la scrita ÉIRE, ch'a veul dì Irlanda an lenga gaélica.





## Monede comemorative da 2 euro

Dël 2007 l'Irlanda, tanme tut j'àutri Stat ëd l'Union, a l'ha emëttù la moneda comemorativa pëe ij 50 agn ëd la signadura dij Tratà ëd Roma, ch'a l'han sancì la nàssita dla futura Comunità Europenga.



Irlanda
Categorìa:Irlanda
Ël nodar onorà

## Introdussion
**Ël nodar onorà** a l'é un-a dlë tragicomedie ëd Pegemage. 


## Test
Un tòch dla tragicomedia: 

CIAP. *L'é una bailòta, ch'i pijere chinze agn fa; <BR>*
*Am é chërsume ant ca. <BR>*
*Sò pare é mòrt, e për nen feje tòrt, <BR>*
*A-j ha mandà un papé: <BR>*
*A peul ampò buché: <BR>*
*S'a fuss la carta 'd dòta. <BR>*

*...<BR>*



## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese
Giuliano Gasca Queirazza, Gianrenzo P. Clivio, Dario Pasero - La letteratura in piemontese dalle Origini al Settecento - Raccolta di testi antologici

005402
Tallinn

**Tallinn** a l’é la capital dl'Estònia.
A l’é ëdcò la prima sità dl'Estònia për popolassion, con 400.320 abitant (2006).

## Geografìa

Tallinn as treuva al nòrd dl'Estònia, an sël Mar Bàltich.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Jüri Ratas.

## Sità gemelà
Tallinn a l'é gemelà con:
*  Dartford, Regn Unì
*  Los Gatos, Stat Unì d'América
*  Schwerin, Gërmania
*  Kiel, Gërmania
*  Gent, Belgi
*  Malmö, Svessia
*  Riga, Letònia
*  Annapolis, Stat Unì d'América
*  Groningen, Pais Bass

Categorìa:Estònia
Categorìa:Sità éstone
Monede Euro dij Pais Bass

Le monede Euro dij Pais Bass a mostro l'istess tema për minca serie ëd monede: a l'è rapresentà la regin-a Beatris, an doi disegn realisà da Bruno Ninaber van Eyben.
Tuti ij taj a inserisso ëdcò le dódes stèile sìmbol ëd l'Euròpa e l'ann dël cònio.

Dal 1 dë stèmber 2004 j'olandèis, parèj che ij finlandèis, a l'han soasì ëd dovré nen le monedin-e da 1 e 2 centésim. Le monede an sirculassion a resto legaj ma a sono pì nen distribuìe ant ij negòssi. Ij totaj a ven-o artondà aj 5 centésim pì davzin. L'arotondament a l'è fait mach për ël total final e ij sìngoj pressi a peulo ëdcò avèj dle cifre diferente da 0 e 5.


Eur.nl.005.png




## Monede comemorative da 2 euro

Dël 2007 ij Pais Bass, tanme tut j'àutri Stat ëd l'Union, a l'han emëttù la moneda comemorativa për ij 50 agn ëd la signadura dij Tratà ëd Roma, ch'a l'han sancì la nàssita dla futura Comunità Europenga.

A l'é stàita la prima vira che ij Pais Bass a partessipavo a n'emission comemorativa comun-a. La moneda a mostra l'istess disegn dj'àutri Stat dla zòna euro, ma con le scrite an lenga olandèisa "Nederland" e "Beatrix Koningin der Nederlanden". D'àutre emission comemorative a son vnùite ant j'agn apress, com për ij 200 agn dël Regn dij Pais Bass (2013), e për la ciambrea dij 25 agn dël Tratà ëd Maastricht (2017).



Pais Bass
Categorìa:Pais Bass
Monede Euro dël Portugal

Le monede Euro dël Portugal a mostro tre dissègn diferent për minca serie ëd monede; ël tema a l'è l'istess: a son rapresentà dj'antich sìmboj e sigil regal contenù ant un cìrcol formà da set castej, sinch ansëgne e dal mòt "Portugal". Ël dissègn a l'è stàit eseguì da Vitor Manuel Fernandes dos Santos.
Tuti ij taj a inserisso ëdcò le dódes stèile sìmbol ëd l'Euròpa e l'ann dël cònio.




Figura:1 cent Euro coin Pt.gif|**1 eurocent** - Sigil regal dël 1134


## Monede comemorative da 2 euro

Ël Portugal a l'ha emëttù na moneda comemorativa da 2 euro ant ël 2007 e ant ël 2008. La moneda dël 2007 a sélebra la Presidensa dël Consèj dl'Union Europenga e a mostra n'arbra ëd rol da nata ch'a l'é tìpica dël pòst. La moneda dël 2008 a sélebra ij 60 agn dla Diciarassion Universal dij Drit ëd l'Òm e a mostra na fantasìa geométrica caraterisà da vàire element fiancà ch'a simboliso tuti j'òm.



Dël 2007 ël Portugal, tanme tut j'àutri Stat ëd l'Union, a l'ha emëttù la moneda comemorativa pëe ij 50 agn ëd la signadura dij Tratà ëd Roma, ch'a l'han sancì la nàssita dla futura Comunità Europenga.



Portugal
Categorìa:Portugal
Antoine-François Andreossi

**Antoine-François Andreossi** (për ij fransèis **Andréossy**) a l'era nassù a Castelnaudary ij 6 ëd mars dël 1761 da na famija originaria 'd Luca e a l'é mòrt a Montauban ij 10 dë stèmber dël 1828.
Dël 1781 a l'é tenent d'artijerìa dl'esèrcit fransèis, peui comandant ëd batajon.
A l'ha pijà part a la prima campagna d'Italia ant ël 1796, an fasend-se noté a l'assedi 'd Màntoa.
A l'é stàit con Napoleon an Egit, an fasend d'amportante osservassion sientìfiche e geogràfiche.
Costi sò travaj a son ëstàit anserì ant le Memòrie dla Comission d'Egit.
A l'ha dàit soa colaborassion al colp dë stat dij 18 brumaj.
Promovù general ëd division, a l'é stàit agiutant dël comandant an cap dj'artijerìe dl'Armada 'd riserva, ël general Marmont.
A l'ha comandà l'artijerìa dovrà da Chabran a l'assedi 'd Bard.

Andreossi, Antoine Francois
Teodoro Lechi

**Teodoro Lechi** a l'era nassù a Bressia ij 16 ëd gené dël 1778 e a l'é mòrt a Milan ij 2 ëd maj dël 1866.
A l'ha fàit part ëd la partìa bressian-a che ij 18 ëd mars dël 1797 a l'ha proclamà la Repùblica Cisalpin-a.
Con ël gré 'd capitani dl'armada fransèisa a l'ha combatù an Romagna durant la prima campagna d'Italia dël general Bon-a-part.
An esili a Paris e peui a Grenoble a l'ha formà con d'àutri arfugià un batajon ëd volontari e a l'ha otnù ch'a fussa ancorporà ant l'Armada 'd riserva e peui ch'a pijèissa part a j'operassion: ancarià 'd coaté l'ala snistra dl'armada, da Cas-cion a rivrà fin-a a Gressoney e a calërà peui an Valsesia e ant la pian-a lombarda.
Ant ël 1814 Lechi a l'é stàit condanà a mòrt da 'n tribunal austrìach, pen-a peui scambià an quatr agn ëd përzon.
Lechi a l'ha ëdcò partissipà con ël gré ëd general a la prima guèra d'indipendensa e peui a l'é artirasse a vita privà.

Lechi, Teodoro
Vitòrio Medeo III

Fieul ëd Carl Emanuel III, **Vitòrio Medeo** ëd Savòja a l'era nassù a Turin ij 26 ëd giugn dël 1726.
A l'avìa arseivù na bon-a educassion umanìstica, ma 'l pare a l'avìa tnulo leugn da le question dë stat an giudicand-lo tanme 'n giovo riboteur pa bon a gestì 'l travaj da re.
Vitòrio Medeo a considerava ij ministr e ij colaborator dël pare tanme ëd sò nemis e, rivà an sël tròno, a l'ha licensiaje, an sircondand-se 'd cortisan ch'a-j daran pòch agiut ant la gestion dël govern.
Për fé front e combate la Fransa arvolussionaria, Vitòrio Medeo a l'avìa tentà 'd fé nasse na lega federativa.
A lë s-ciòp ëd la guèra an tra Fransa e Àustria a profita nen dla proposta dël ministr ëd lë strangé 'd Fransa, Dumouriez, për n'aliansa contra l'Àustria.
Intrà ant la prima coalission contra la Fransa, ël Piemont a arsèiv pa j'agiut militar dont a l'avìa da manca.
Batù da Napoleon e obligà a rend-se, con ël tratà 'd pas dël maj 1796 Vitòrio Medeo a dev lassé Nissa Marìtima e la Savòja a la Fransa e a dev duverté 'l Piemont a j'armade arvolussionarie.
A meuir a Moncalé ij 16 d'otóber dël 1796.
A-j suced sò fieul Carl Emanuel IV.

Vitorio Medeo III
Monede Euro dla Gërmania

Le monede Euro dla Gërmania a mostro tre dissègn diferent për minca serie ëd monede. Ij taj minor, dissegnà da Rolf Lederbogen, a figuro në pcit branch ëd rol; ij taj ëd mes, dissegnà da Reinhart Heinsdorff, a mostro la Pòrta ëd Brandeborgh ëd Berlin, sìmbol dla division e apress ëd la riunificassion dle doi Gërmanie; le monede dël taj pì grand a arfiguro n'òja, sìmbol stòrich dla sovranità dla Gërmania.

Tuti ij taj a inserisso ëdcò le dódes stèile sìmbol ëd l'Euròpa e l'ann dël cònio.


Figura:1e ger.png|**1 euro** - N'òja


## Monede comemorative da 2 euro

Ant ël 2006 la Gërmania a l'ha emëttù soa prima moneda comemorativa da 2 euro: a fa part d'un progèt ciamà "Ij 16 Stat Federaj dla Repùblica Federal Alman-a" ("*Die 16 Bundesländer der Bundesrepublik Deutschland*") e che andrà anans fin al 2021. Minca ann a sarà rapresentà un sìmbol ëd në Stat Federal alman.






Figura:2euro alman 2007.jpg|**2 euro comemorativ, 2007**


Dël 2007 la Gërmania, tanme tut j'àutri Stat ëd l'Union, a l'ha emëttù la moneda comemorativa pëe ij 50 agn ëd la signadura dij Tratà ëd Roma, ch'a l'han sancì la nàssita dla futura Comunità Europenga.



Almagna
Categorìa:Almagna
Luscinia luscinia

## Luscinia luscinia
### Descrission
La **Luscinia luscinia** (arsigneul gris) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Muscicapidae, longh 15-17 cm e dël pèis ëd 14-37 g. A smija motobin a l'arsigneul comun (*Luscinia megarhynchos*) . A l'ha 'l piumagi uniformement gris brun an sël dòrs e la part inferior bianch-grisastra, che a-j dà n'aspet nebulos . A l'ha na macia bianca an sla gola, la coa d'un brun rossastr pì sombr e men contrastà che ant l'arsigneul comun . A manca le macie rossastre an sle piume dla coa . Ij doi sess a son istess. Sò crij a l'é 'n "tac" o "krrr" . Ël cant a l'é fòrt e rich, ma a l'ha nen ël subi an cressend ëd l'arsigneul comun, e a l'é pì lent con dle nòte ch'a smijo a cole dël tord musicista . A l'é sbaruvos e difìcil da vëdde, përchè a sta ant la vegetassion .

### Ambient
A viv ant ij bòsch ùmid ëd latifeuje e mës-cià, le valade dij fium, ij bòsch giovo e le bussonà s-ciasse, dzortut davzin a l'eva . A nidìfica an teritori bass, an fasend un nil ëd feuje e erba an sla tèra, ant na posission protegiùa sota ij branch e le feuje . A mangia dzortut invertebrà, ma d'otonn a mangia 'dcò fruta .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Euròpa sentral e oriental e ant l'Asia sentral, a nòrd ëd l'arsigneul comun . A l'é 'n **migrator**, e a passa l'invern ant l'Àfrica sud-oriental . An Italia a l'é 'n visitator ràir, da passant . La popolassion mondial a l'é stimà an 12,6-21,2 milion d'adult e a l'é stàbil . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Luscinia luscinia*** Linneus, 1758

Categorìa:Luscinia
Categorìa:Arsigneuj
Luscinia megarhynchos

## Arsigneul
### Descrission
La **Luscinia megarhynchos** (arsigneul, rossigneul) a l'é n'osel dla famija dij **Muscicapidae**. A l'ha na dimension cita (15-16,5 cm d'autëssa) e un piumagi motobin discret: brun-oliva dzora e bianch-bes sota, con na coa longa e rossastra. Ël mas-cc e la fomela a son ëd color pressapòch midem. Soa particolarità a l'é 'l **cant motobin potent, rich e melodios**, dzortut ëd neuit e a l'alba ant la stagion dël cortegiament. A l'é considerà un dij **cantor pì amirà** dl'avifauna euròpea. A mangia d'invërtebrà, ruve e fruta cita.

### Ambient
Ël rossignol a viv ant ij **bòsch dens e ùmid**, le **sev** spësse, ij **busson ëd reusa sarvaja**, ant ij pòst e ant ij giardin motobin bussonà. A preferiss le zòne con motobin 'd covertura bassa e 'd vegetassion spëssa andova fé 'l nì, ch'a fà a tèra o motobin bass ant ij busson. A l'é n'osel motobin segret e ch'as fà vëdde pòch, ma as sent motobin. A migra a la fin dl'istà vers l'Àfrica subsaharian-a, da andoa a torna an avril-magg.

### Distribussion
Ël rossignol comun a l'é present an **Euròpa meridional e sentral**, ant ël **nòrd-òvest d'Àfrica** e ant l**'Asia sud-ossidental** fin-a a l'Iran. An Italia, a l'é un **migrator estiv comun** an tuta la penìsola e ant j'ìsole, ma a manca ant le part pì àute dj'Alp. A l'é spantià ant le pian-e e le colin-e, an particolar andova a-i son d'ambient bussonà e ùmid. La popolassion a l'é an diminussion an vàire region për la dëstrussion dj'ambient naturaj (sev, zòne bussonà) e l'antensificassion dl'agricoltura.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Luscinia megarhynchos*** Brehm, 1831

Categorìa:Luscinia
Categorìa:Arsigneuj
Turdus iliacus

## Griva
### Descrission
La ***Turdus iliacus*** (griva, tord) a l'é n'osel ëd la famija dij Turdidae, legerment pì cit ëd àutre grive. A l'é longh 20-24 cm, con n'aliura ëd 33-34,5 cm e un pèis ëd 50-75 g . Ij doi sess a son istess: a l'han ël dors brun, le part inferior bianche con maciòte brun-e, e la caraterìstica pì vistosa a son ij fianch e la part sota dj'ale ëd color **ross** (da sì ël nòm) . Dzora a l'euj a l'ha na riga bianca crema motobin ciàira .

### Ambient
A viv e a nidìfica ant le region setentrionaj d'Euròpa e dl'Asia, ant ij bòsch ëd conìfere e 'd biole e ant la tundra . A l'é 'n gran migrator: d'invern a cala an Euròpa ossidental e sentral, ant l'Àfrica dël Nòrd e ant l'Asia sud-ossidental fin a l'Iran . As treuva ant ij bòsch, ij camp e ij pra, e a mangia inset, verm e, d'otonn e d'invern, 'dcò 'd frut (dzortut ëd sorba e biancospin) .

### Distribussion
A nidìfica an Islanda, Scòssia setentrional, Scandinavia, Stat Bàltich, Polònia setentrional, Bielorussia e Russia . A-i é doe sot-specie: la *T. i. iliacus* (Euròpa e Asia) e la *T. i. coburni* (Ìsole Faròe e Islanda) . A l'é 'n visitator regolar an Italia, dzortut d'invern, e as peul vëdde an strop . La specie a l'é an cal e a l'é classificà "Near Threatened" (NT) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Turdus iliacus*** Linneus, 1758

Categorìa:Turdus
Categorìa:Grive
Turdus philomelos

## Turdus philomelos

### Descrission
A l'é conossù për sò bel cant. A fà un nil ch'a l'é com na copa faita con busche d'erba. La fumela a seulia la surfassa anterna dël nil, arvestìa 'd pauta o dë liam, fin ch'a l'é completament seulia. Peui a fà da quatr a sinch euv verd-bleu con dij pontin neir. A mangia dle babòje, verm, fruta e lumasse, che a s-ciapa dzor a le pere.

### Ambient
A-j piaso ij bòsch s-ciass ëd latifeuje e a fà 'l nil dzor a j'erbo e a-j busson.

### Distribussion
A fà 'l nil an Europa e a passa l'invern al càud. 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Turdus philomelos* (Brehm, 1831)

Categorìa:Grive
Categorìa:Turdus
Turdus viscivorus

## Turdus viscivorus
### Descrission
Ël ***Turdus viscivorus*** (griva) a l'é 'l pì gròss dij tord europengh, longh 27-28 cm, con n'aliura ëd 42-47,5 cm e un pèis ëd 93-167 gram . La part superior a l'é gris-maròn ciàir, la part inferior a l'é biancastra con ëd gròsse **macie nèire** an sël pét e la pansa, ch'a peulo esse 'd forma triangolar . La coa a l'é longa con la ponta e ij bòrd estern bianch, bin visìbij an vòl. La part sota dj'ale a l'é bianca. Ij doi sess a son smijant . Sò cant, motobin fòrt, a peul esse sentù fin-a a 2 km ëd distansa, e a l'ha la costuma 'd canté 'dcò an temp burios, lòn ch'a-j val l'antich nòm d'"osél temporal" . La ciamà pì caraterìstica a l'é un "trrrrrrr" sech e raucc, ch'a smija a na raganela .

### Ambient
A viv ant ij bòsch duvert e montagnos, tant ëd conìfere che 'd latifeuje, com malëzzo, abetin-e e fò, ma 'dcò ant ij parch e ij fruté . A l'ha da manca dë spassi duvert (prà o pasture) për sërché da mangé. A mangia inset, verm, mòlusch e, fòra dla stagion ëd riprodussion, 'dcò frute; a l'ha na preferensa marcà për le **gale dël visch** (da sò nòm sientìfich) e a giuta a spantiene jë smens .

### Distribussion
A l'é spantià an gran part dl'Euròpa e dl'Asia temperà . An Italia a l'é nidificant an sj'Alp e j'Apenin da 600 a 1.900 méter, e a l'é 'dcò invernant . La popolassion italian-a a l'é stimà an 50.000-100.000 cobie, ma a l'é an declin e sò stat ëd conservassion a l'é considerà **inadeguà** . A livel global a l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Turdus viscivorus*** L., 1758

Categorìa:Turdus
Categorìa:Grive
Carl Emanuel IV

**Carl Emanuel IV** ëd Savòja a nass a Turin ij 24 ëd maj dël 1751, prim fieul ëd Vitòrio Medeo III, e a arsèiv ël tìtol ëd prinsi 'd Piemont.
A la mòrt dël pare dl'otóber 1796 a dventa re 'd Sardëgna, ant un moment motobin difìcil për ël tratà 'd pas mortificant sot-signà a Paris dël maj ëd col ann, coj diplomàtich e ij generaj fransèis che për doi agn a la fan da padron a cort: fin-a Napoleon a lo schin-a e a-j rend nen vìsita cand a ven a Turin ant ël novèmber dël 1797.
Carl Emanuel IV a l'é forsà a abdiché dal general Grouchy ij 9 dë dzèmber dël 1798; a firma l'arnonsia ai teritòri 'd tèra-fërma, goernand ël tìtol ëd re 'd Sardëgna, e a part për Firense.
Ij 24 ëd fërvé dël 1799 a part con la famija për Càliari e l'esili sardagneul an sël bastiment *Rondolin-a*.
Da Càliari a pùblica na protesta contra l'abdicassion ch'a-j era stàita amponùa.
Dòp dle vitòrie ëd Suvorov dla prima dël 1799 a-j riva l'anvit a torné an sël tròno, ma l'oposission dl'Àustria a j'ampediss ëd torné a Turin.
Con lë spìrit amer as artira a Roma e, dël 1802, dòp dla mòrt ëd soa fomna, a àbdica an favor ëd sò frel Vitòrio Emanuel e as artira an convent a Roma, anté ch'a meuir ij 6 d'otóber dël 1819.

Categorìa:Ca ëd Savòja
Categorìa:Përsonalità turinèise
Euro

L **'Euro** (**€** o **EUR ISO 4217** ) à l'é la moneda ùnica ëd tërdes pais dl'Union Europenga.
A l'ha ancaminà sò cors dël 1999.

Ij pais ch'a deuvro l'Euro a son:
# l'Àustria
# ël Belgi
# Cipro
# la Croassia
# l'Estònia
# la Finlandia
# la Fransa
# la Gërmania
# la Grecia
# l'Irlanda
# l'Italia
# la Letònia
# la Lituania
# ël Lussemborgh
# Malta
# ij Pais Bass
# ël Portugal
# la Slovenia
# la Slovachia
# la Spagna
L'Euro a l'é ëdcò la moneda d'Andorra, Mònaco, San Marin e Vatican.

# Monede Euro ëd l'Àustria
# Monede Euro dël Belgi
# Monede Euro ëd Cipro
# Monede Euro dla Croassia
# Monede Euro dl'Estònia
# Monede Euro dla Finlandia
# Monede Euro dla Fransa
# Monede Euro dla Gërmania
# Monede Euro dla Grecia
# Monede Euro ëd l'Irlanda
# Monede Euro ëd l'Italia
# Monede Euro dla Letònia
# Monede Euro dla Lituania
# Monede Euro dël Lussemborgh
# Monede Euro ëd Malta
# Monede Euro dij Pais Bass
# Monede Euro dël Portugal
# Monede Euro dla Slovachia
# Monede Euro dla Slovenia
# Monede Euro dla Spagna

## Anliure esterne
* Euro (Banconote) (tedësca) (anglèisa)
Zoothera dauma

## Zoothera dauma

### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: a l'é un tord, na griva. 
A l'é ën cit osel.

### Ambient
Da finì.

### Distribussion
As treuva an Asia e  Euròpa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Zoothera dauma (Latham, 1790)

Categorìa:Zoothera
Categorìa:Grive
Turdus ruficollis

## Turdus ruficollis
### Descrission
Ël **Turdus ruficollis** (griva golarossa) a l'é n'osel cantor ëd la famija dij Tùrdid, ëd dimension mesan-e (22-25 cm) . La part superior dël còrp a l'é gris brun, con la gola e 'l pet ëd color ross mostarda ant ij mas-cc adult, mentre che le fumele e ij giovo a l'han la gola pi ciàira e 'l pet strià . Le piume sota la coa a son bianche, e j'ale a l'han un rifless rossastr. Ël bech a l'è giàun con la ponta scura, le gambe a son brun giaunastre . A l'é na specie motobin smijanta al tord golarossa (Turdus atrogularis), dont a l'é stàit separà mach da pòch temp .

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd conìfere e ant la taiga durant la riprodussion, ma ant la migrassion e l'invern a frequenta ambient duvert e varià: bòsch duvert, sev, frutè, camp, fin-a ij parch e ij giardin sitadin . A mangia d'inset e soe ruve, e d'invern 'dcò 'd cit frut e smens .

### Distribussion
A viv an Asia, dzortut ant la Siberia oriental e la Cina setentrional e ossidental, e a passa l'invern ant l'Asia meridional (India setentrional, Nepal, Birmania) . Da ràir, as peul vëdde 'dcò an Euròpa, durant le migrassion pì fòrt o për casualità, an pais com l'Italia, la Fransa e la Scadinavia . A l'é considerà na specie a bass arzigh (LC) second l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Turdus ruficollis* (Pallas, 1776)
* *Turdus ruficollis atrogularis*

Categorìa:Grive
Categorìa:Turdus
Turdus (naumanni) eunomus

### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: a l'é na ciaciara, .
Ël *Turdus eunomus* (prima ciamà *Turdus naumanni eunomus*, dit ëdcò **merlo 'd Naumann** o **ciaciara 'd Naumann**) a l'é n'osel dla famija dij **Turdidae**, parent dël merlo. A l'ha n'aspet motobin caraterìstich: ij mas-cc ant ël perìod nussial a l'han ël pét ross-rossastr con ël rest dël còrp brun scur e dij pont bianch an sle piume dle spale. Le fumele e j'esemplar fòra perìod nussial a son pì smòrt, con ël pét macià 'd brun e crema. Ël bech a l'é scur e le piòte a son groson. A l'é pì cit che na rondanera comun-a e a l'ha un vòl lest e drit.

### Ambient
Ël merlo 'd Naumann a l'é n'osel migrator ch'as riproduv ant la taiga e la tundra sibërian-a, an Russia e Mongolia setentrional. Durant l'invern, a migra vers sud, an andand ant ël sud-est asiàtich (Cin-a, Giapon, Corea) e dzortut an India e Bangladesh. Për sbalio o për via 'd condission atmosfèriche anormaj, a peul comparì ant l'Euròpa ossidental, an Italia 'dcò, ma a l'é un avistament motobin ràir. Durant la migrassion, as ferma an camp duvert, prairìe ùmide, bòsch rair e zòne coltivà, andova a serca d'invërtebrà, dë scòrse, e 'd fruta.

### Distribussion
Soa àrea prinsipal ëd riprodussion a l'é an **Siberia sentral e oriental**, da l'Ural fin-a al Mar ëd Okhotsk. Ant l'invern, a së spantia an **Asia meridional e oriental**, con ëd popolassion ch'a passo 'dcò an Còrea e Giapon. An Euròpa, a l'é considerà un **migrant eràtich ràir** o në sbandà, ma a l'é stàit segnalà ant vàire pais, an particolar durant j'invern ch'a son pì frèid o durant le tempeste. An Italia, j'osservassion a son sporàdiche, dzortut ant ël nòrd e ant j'ìsole magior. A l'é classifià com n'osel nen comun ma nen an perìcol a livel global.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Turdus (naumanni) eunomus* Temminck, 1831

Categorìa:Ciaciare
Turdus naumanni eunomus
Turdus sibiricus

## Turdus sibiricus

### Descrission
A passa da rair an Europa.

### Ambient
A viv an Siberia.

### Distribussion
A fà 'l nil an Siberia e a passa l'invern ant l'Asia meridional. 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Turdus sibiricus* (Pallas, 1776)
* *Zoothera sibirica*

Categorìa:Grive
Categorìa:Turdus
Turdus (naumanni) naumanni

## Turdus (naumanni) naumanni

### Descrission
A l'é n'osel asiàtich e a càpita da rair an Europa

### Ambient
A-j piaso la tundra dl'Asia nòrd-oriental.

### Distribussion
A fà 'l nil an Asia nòrd-oriental e a passa l'invern an Asia meridional. 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Turdus (naumanni) naumanni* Temminck, 1820

Categorìa:Grive
Categorìa:Turdus
Turdus obscurus

## Turdus obscurus
### Descrission
Ël ***Turdus obscurus*** (griva) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Turdidae, caraterisà da na bela livrea e da n'areal motobin largh . A l'é longh 20-24 cm e a peisa 61-117 g . L'adult a l'ha la testa e la schin-a grisa, con na strìa nèira an sj'euj e në **dzorsign bianch** motobin vistos, ch'a-j dà 'l nòm . La gola, ël pét e ij fianch a son color giaun-ross o arancion, mentre la pansa a l'é bianca . Le fumele a l'han la testa pì brun-a, ma 'l disegn a l'é istess, e ij giovo a l'han la schin-a pi brun-a e la part inferior pì macià .

### Ambient
A viv e a nidìfica ant le foreste s-ciasse ëd conìfere e ant la taiga dl'Asia setentrional . Durant le migrassion e l'invern, as treuva ant ij bòsch duvert, ij parch e ij giardin, fin a 2.000 méter d'autëssa . A l'é 'n gran **migrator** e a forma ëd cit ëstrop . A mangia d'inset, verm e frut (onívor) .

### Distribussion
A nidìfica an Siberia, an Mongòlia e fin-a an Giapon . A passa l'invern ant l'Asia sud-oriental, da l'India nòrd-oriental a l'Indonesia e a le Filipin-e . A l'é 'n visitator ràir an Euròpa ossidental, ma a l'é stàit vëddù vàire vire . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN për sò areal motobin gròss .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Turdus obscurus*** Gmelin, JF, 1789

Categorìa:Turdus
Categorìa:Grive
Parus ater

## Parus ater
### Descrission
Ël **Parus ater** (capussin-a nèira) a l'é un cit osel dla famija dle **Paridae**. A l'ha na dimension cita (11 cm d'autëssa) e un piumagi motobin caraterìstich: la testa a l'é nèira con na macia bianca motobin evidenta an sël cupiss, la facia a l'é bianca, ël dòss a l'é verd-oliva e la pansa a l'é motobin ciàira con un pòch ëd giàun. A l'ha un bech curt e na coa curta. A l'é motobin ativ e agità, e as bogia sensa fermè ant le rame e ij branch. Ël crij a l'é un "zi-zi-zi" motobin àut e s-ciass, o un "ci-ci-ciu" motobin viv.

### Ambient
La capussin-a nèira a viv ant ij **bòsch ëd conìfere** (pëssre, sapin, malëzzo), dzortut ant le region montagnose, ma 'dcò ant ij bòsch mës-cià e ant ij parch con vàire erbo. A preferiss le zòne con d'erbo motobin vej e con motobin 'd cavità andova fé 'l nì. A l'é n'osel motobin sarvaj e a-j pias ëstërmesse ant le fronde spësse. A nidìfica ant ij vej erbo o ant le cassiëtte për osej, e a mangia d'invërtebrà, larve, aragn e, an invern, smens e gran. A l'é present ant j'Alp e j'Apenin fin-a a 2.000 méter d'autëssa.

### Distribussion
A l'é spantià an tuta l'Euròpa, Asia setentrional e nòrd d'Àfrica. An Italia, a l'é present ant j**'Alp** e ant j**'Apenin** come sedentari, ma a l'é 'dcò n'osel migrator parsial: dj'individuaj ch'a nidìfico an montagna a peulo calé an pianura ant l'invern. A l'é comun ant le region setentrionaj e sentraj, mentre a l'é pì ràir ant ël sud e ant j'ìsole. Soa popolassion a l'é motobin stàbil e a l'é nen considerà an perìcol, bele che a sia sensìbil a la gestion forestal ch'a elìmina j'erbo vej e le cavità.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Parus ater*** Linneus, 1758
* *Periparus ater*

Categorìa:Parus
Categorìa:Balarin-e
Parus palustris

## Orieul

### Descrission
A fà 'l nil an drinta a dij përtus naturaj. A fà un nil con piume, lan-e e mofa. A fà vaire euv, normalment na desen-a. A ciapa dle cite babòje, ruve, vermet e, d'invern, gale e sëmnaje.

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd latifeuja o ant ij bòsch mës-cià.

### Distribussion
A viv ant l'Euròpa continental e ant la Cin-a continental.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Parus palustris* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Parus
Categorìa:Balarin-e
Turdus pilaris

## Ciaciara

**Órdin**:   Passeriformes
**Famija**:  Turdidae
**Géner**:   Turdus	





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ciaciara, griva savojarda, ciach-ciach. 
A l'é ën cit osel.


### Ambient
Da finì.



### Distribussion
As treuva an Euròpa e Asia.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Turdus pilaris

Categorìa:Turdus
Categorìa:Ciaciare
Parus cristatus

## Parus cristatus

### Descrission
A fà 'l nil ant ij bion ch'a marso. Se 'l përtus ch'a treuva a l'é tròp streit, a lo slarga con passiensa con ël bech. A fà ses o set euv ant un nil ch'a l'ha fodrà con lan-a, piume e mofe. A ispession-a dapërtut le piante, ëdcò ël bion, ciapand con sò bech motobin fin, daré dla scòrsa o tra le rame, le babòje ch'a-j piaso tant.

### Ambient
A viv dzortut ant ij bòsch ëd conìfere, combin che an sert pòst as peussa 'dcò trovesse ant ij bòsch mës-cià e 'd latifeuje.

### Distribussion
A viv an scasi tuta l'Euròpa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Parus cristatus* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Parus
Categorìa:Balarin-e
Aegithalos caudatus

## Aegithalos caudatus

### Descrission
A l'é diferent da tute j'autre balarin-e përchè a l'ha na coa longa. A fà un nil dròlo, a bòcia con mofe, lichen e fibre vegetaj e a lo pògia a la borcra 'd cheiche rame o an sij busson. A sern dij bòsch ëd latifeuja o dij pòst con dij busson o dle sev àute. A cassa le babòje a testa an giù. D'invern as ciamo an tra 'd lor con un cant delicà e arpetù.

### Ambient
A viv arlongh ij bòsch ëd latifeuja, an pòst con busson e sev.

### Distribussion
A viv an tuta Euròpa e Asia

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Aegithalos caudatus* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Aegithalos
Parus lugubris

## Parus lugubris

### Descrission
A smija na balarin-a grisa pi gròssa.

### Ambient
A viv ant ij bòsch mës-cià a ambient rocos.

### Distribussion
Euròpa oriental.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Parus lugubris* (Temminck, 1820)

Categorìa:Parus
Categorìa:Balarin-e
Parus cinctus

## Parus cinctus

### Descrission
A l'é la sola balarin-a a avej la caparucia maròn e nen neira e a l'é un pòch pi gròssa. A fà 'l nil ant ij përtus naturaj ëd j'erbo, ant ij përtus dij Pich, o purament a së scava 'l nil an drinta dij bion ch'a marso.

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd conìfere.

### Distribussion
A viv dzortut an Siberia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Parus cinctus* (Boddaert, 1783)
* *Poecile cinctus*
* [=*Poecile cincta*]

Categorìa:Parus
Categorìa:Balarin-e
Parus cyanus

## Parus cianus

### Descrission
A deuv esse ciamà **balarin-a grisa** përchè ij sò color a son ël bianch e 'l neir. 

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd biole e 'd conìfere arlongh ij sàles ch'a stan antorn ai pòst con eva.

### Distribussion
Euròpa oriental e Asia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Parus cianus* (Pallas, 1770)

Categorìa:Parus
Categorìa:Balarin-e
Sitta europaea

## Sitta europaea

### Descrission
A ven ciamà **pich murador** përchè a ancimenta con la to l'intrada dël përtus anté a fa 'l nil. Parèj gnun dj'autr osej ch'a l'abia pa soe dimension a peul nen intré a ca soa. A va bin ël nòm *murador*, ma nen col ëd *pich*. Combin ch'a së s-ciama *pich*, a përtusa pa le piante, ma mach le ninsole, le castagne e jë smens ch'a mangia d'invern. Con la bela stagion a serca le babòje dapërtut, ëdcò a testa an giù com a fan le balarin-e. A fa da ses a eut euv bianch macià 'd ross dzora a dle feuje, scòrsa o pajëtte.

### Ambient
A viv ant ij bòsch vej con grande roj o castagne veje.

### Distribussion
Euròpa meridional e ossidental e Àfrica setentrional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Sitta europaea* (Linneus, 1758)

Categorìa:Sitta
Sitta whiteheadi

## Sitta whiteheadi

### Descrission
A l'é na specie motobin sercà. A l'ha na bela parpeila bianca. A diferensa dël *pich murador* a peul ëdcò scavé 'l nil ant ij bion dle piante.

### Ambient
A viv ant ij grand bòsch ëd la Còrsica.

### Distribussion
Còrsica.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Sitta whiteheadi* (Richard Bowdler Sharpe, 1884)

Categorìa:Sitta
Sun Zi

Matemàtich cinèis.
Vivù dantorn al 300.

## Euvre prinsipaj
* Manual ëd matemàtica ëd Magìster Sun.

Categorìa:Matemàtich
Monede Euro dla Spagna

Le monede Euro dla Spagna a mostro tre dissègn diferent për minca serie ëd monede. Ij taj minor, dissegnà da Garcilaso Rollán, a figuro la Catedral ëd Santiago de Compostela; ij taj ëd mes, dissegnà da Begoña Castellanos, a mostro Miguel de Cervantes, lë scritor spagneul pì arnomà; le monede dël taj pì grand a arfiguro n'imàgin dël rè Juan Carlos dissegnà da Luis José Diaz.

Tuti ij taj a inserisso ëdcò la scrita "España", le dódes stèile sìmbol ëd l'Euròpa e l'ann dël cònio.




Figura:2 cents Euro coin Es.gif|**2 eurocent** - La catedral ëd Santiago de Compostela


## Monede comemorative da 2 euro

Dël 2005 la Spagna a l'ha emëttù soa prima moneda comemorativa da 2 euro: a mostra ël Dòn Chisciòte ëd Miguel de Cervantes, e a na sélebra ij 400 agn da la nàssita ëd l'euvra.



Dël 2007 la Spagna, tanme tuti j'àutri Stat ëd l'Union, a l'ha emëttù la moneda comemorativa për ij 50 agn ëd la signadura dij Tratà ëd Roma, ch'a l'han sancì la nàssita dla futura Comunità Europenga.


Figura:€2_Commemorative_Coin_Spain_2007_TOR.png|**2 euro comemorativ, 2007**


Spagna
Categorìa:Spagna
Monede Euro dla Grecia

Le monede Euro dla Grecia a mostro un dissègn diferent për minca taj, e a l'han n'argoment comun për minca serie ëd monede. Ij taj minor a figuro dle nav, ij taj ëd mes a arfiguro tre personalità arnomà dla Grecia, le monede dël taj pì grand a s'arfan a la mitologia dla Grecia Antica. 

Tuti ij taj a son stàit dissegnà da Georgios Stamatopoulos e a inserisso ëdcò le dódes stèile sìmbol ëd l'Euròpa e l'ann dël cònio. Ël valor ëd la moneda a l'è ëdcò scrit ant l'alfabet grech sël lato nassional.


Figura:2e gre.png|**2 euro** - Euròpa portà via da Zeus, ch'a l'avìa pià l'aspet d'un tòr
Figura:1e gre.png|**1 euro** - Un-a sivìtola, sìmbol dla dea Atena, citassion ëd na moneda dël V sécol aGC


Figura:50ec gre.png|**50 eurocent** - Eleftherios Venizelos 1864-1936, polìtich
Figura:20ec gre.png|**20 eurocent** - Ioannis Kapodistrias 1776-1831, statista
Figura:10ec gre.png|**10 eurocent** - Rigas Velestinlis-Fereos 1757-1798, poeta


Figura:5ec gre.png|**5 eurocent** - Un-a petrolera
Figura:2ec gre.png|**2 eurocent** - Un-a corvëtta
Figura:1ec gre.png|**1 eurocent** - Una trirem atenièisa dël V sécol a.C.


## Monede comemorative da 2 euro

Dël 2004 la Grecia a l'ha emëttù na moneda comemorativa da 2 euro, an ocasion dij XXVIII Gieugh Olìmpich d'Atene. A lè rafigurà ël discòbol, ciadeuvra dl'art clàssica ëd Miron.



Dël 2007 la Grecia, tanme tut j'àutri Stat ëd l'Union, a l'ha emëttù la moneda comemorativa pëe ij 50 agn ëd la signadura dij Tratà ëd Roma, ch'a l'han sancì la nàssita dla futura Comunità Europenga.



Grecia
Categorìa:Grecia
Sitta krueperi

## Sitta krueperi

### Descrission
A l'é caraterisà da la macia maròn arancion an sël dëdnans.

### Ambient
Grecia.

### Distribussion
Grecia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Sitta krueperi* (Pelzeln, 1863)

Categorìa:Sitta
Certhia brachydactyla

## Certhia brachydactyla
### Descrission
Ël ***Certhia brachydactyla*** (rampièt) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Certhiidae, caraterisà da 'n bech longh e curvà e da na coa dura, adatà a monté an sj'erbo . A l'é longh 12-13,5 cm, con n'aliura ëd 17-21 cm e a peisa 8-12 g . La part superior a l'é brun macià e strià, la part inferior a l'é bianca . A l'ha na riga ciàira dzora a l'euj e un bech longh e curvà . A l'é motobin smijant al rampièt comun (*Certhia familiaris*), ma as diferensia për ël cant e për la colorassion dle piume dj'ale . Ij doi sess a son smijant . Sò crij a l'é un "tsii" o "sii" sutil .

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd latifeuje e mës-cià, dzortut ant le zòne con erbo vej, ant ij parch e ij giardin, dal livel dël mar fin a 1.500 méter . A l'é **sedentari**. A mangia dzortut inset e d'àutri cit invertebrà, ch'a sërca an sle scòrse dj'erbo . A fà 'l nil ant le filure dle ròche o ant le cavità dj'erbo, e a duverta 5-6 euv .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa meridional e sentral (da la Spagna a la Turchìa) e ant l'Àfrica dël Nòrd . An Italia a l'é present an tuta la penìsola, an Sicilia e an Sardëgna . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Certhia brachydactyla* (Brehm, 1820)

Categorìa:Certhia
Jynx torquilla

## Jinx torquilla
### Descrission
Ël ***Jynx torquilla*** (torzacòl) a l'é n'osel ëd l'órdin dij Piciformes (l'istess dij pich), ma a smija pì a 'n Passeriform për sò comportament . A l'é longh 16-17 cm . Ël piumagi a l'é motobin crìptich, për mës-cesse con la scòrsa: la part superior a l'é gris brun, la part inferior pì giàuna, tut strià e macià . A l'ha 'n bech cit e nen tant fòrt (a diferensa dij pich) e la coa con piume mòle (nopà che rèide) . Le piòte a l'han doi dij anans e doi andré, com ij pich . La testa a l'ha 'd piume erétij, e quand a l'ha tëmma, a j'àussa, a vira la testa e 'l còl an manera strasordinaria, com na serp, an sbefiant ij predator (da lì ël nòm) .

### Ambient
A viv ant ij bòsch duvert, ij frutè, ij parch e le campagne con erbo spatarà . A mangia dzortut **[[furmije]]** e soe larve (a l'ha na lenga longa e tacanta), an sërcandje a tèra o an sj'erbo, ma a picata nen ël bòsch com ij pich . A fà 'l nil ant ij përtus dj'erbo (soens fàite da d'àutri pich) o ant ij përtus dle muraje . A duverta 7-10 euv bianch .

### Distribussion
A nidìfica an Euròpa e Asia setentrional . A l'é **migrator**: a passa l'invern ant l'Àfrica tropical e ant l'Asia meridional . An Italia a l'é nidificant, migrant e invernant, ma a l'é an declin e a l'é classificà "Vulneràbil" (VU) . A l'é protegiù da la Diretiva Osej .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Jynx torquilla*** L., 1758

Categorìa:Jynx
Loxia curvirostra

## Loxia curvirostra

### Descrission
A l'é ën cit osel.


### Ambient
Da finì.


### Distribussion
As treuva an América, Euròpa e Asia.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Loxia curvirostra

Categorìa:Loxia
Loxia leucoptera

## Loxia leucoptera
### Descrission
Ël ***Loxia leucoptera*** (crosier a doe bare) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Fringillidae, caraterisà da l'inconfondìbil bech ancrosià. A l'ha na longhëssa ëd 14,5–17 cm e un pèis ëd 25–40 g. La caraterìstica pì vistosa a son le **doe bare bianche** an sj'ale e la ponta bianca dle tersiarie, ch'a-j dan ël nòm. Ël **mas-cc** a l'ha la testa, ël còl e 'l còrp ëd color ross viv (dòp reusa), j'ale e la coa nèire con le doe bare bianche motobin evidente, dzortut an vol. La **fumela** a l'ha 'l piumagi vërdastr o giàun, con le mideme bare bianche an sj'ale. A l'ha 'n bech robust e ancrosià, adatà për deurbe le pin-e. Sò crij a l'é pì doss e àut che col dël crosier comun, un "glib glib" o "gelii-gelii".

### Ambient
A viv ant le foreste ëd conìfere, dzortut ant le zòne ùmide e ant la taiga. A l'é specialist an sjë smens dle pin-e, e a preferiss ij malëzzo (*Larix*), ma 'dcò le pin-e dij sapin. A mangia 'dcò frut 'd sorb e inset për ij cit. A fà 'l nil an sj'erbo, a 2–20 méter d'autëssa, e a duverta 3–4 euv.

### Distribussion
A l'ha n'areal olàrtich: a nidìfica ant le foreste setentrionaj d'América dël Nòrd (Alaska, Canadà) e d'Eurasia, da la Scandinavia e la Russia fin-a a la Siberia e a la Cin-a setentrional. A son arconossùe doe sot-specie: *L. l. leucoptera* an América, e *L. l. bifasciata* an Eurasia. An Euròpa, a l'é dzortut present ant la taiga russ-scandinava, con invasion irregolar vers sud e òvest. An Italia a l'é rairìssim e accidental. A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Loxia leucoptera*** Gmelin, JF, 1789

Categorìa:Loxia
Loxia pityopsittacus

## Loxia pityopsittacus
### Descrission
Ël ***Loxia pytyopsittacus*** (crosié papagal) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Fringillidae, caraterisà da l'inconfondìbil bech ancrosià . A l'ha na longhëssa ëd 16-18 cm, n'aliura ëd 27-31 cm e a pèisa an tra 44 e 58 g . La caraterìstica pì vistosa a l'é 'l **bech motobin gròss e pesant**, ch'a smija a col d'un papagal (da sì ël nòm) . La mandìbola inferior a l'ha na forma sporzenta an sota . Ël **mas-cc** a l'ha 'l piumagi ross o rossastr, j'ale e la coa nèire . La **fumela** a l'ha 'l piumagi verd o giàun-verd . Ij giovo a son strià . A l'é pì gròss dël crosié comun e a l'ha la testa pì larga . Sò crij an vol a l'é un "kup-kup" pì gròss e pì bass dël crosié comun .

### Ambient
A viv ant le foreste ëd pin, dzortut ëd pëssra, andoa a treuva soa nutrission prinsipal . A l'é në specialista dle pin-e: sò bech a l'é adatà për deurbe le scaje e ciapé jë smens . A mangia pòch d'àutr, a part chèich inset për ij cit . A fà 'l nil an sj'erbo e a peul riproduv-se già d'invern s'a treuva pro da mangé .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa setentrional e nord-oriental: Scandinavia, Finlandia, Russia ossidental e jë Stàt Bàltich . A-i é 'dcò na cita popolassion an Scòssia . A l'é na specie **stansial** ma a peul fé d'invasion vers sud e òvest quand a manco jë smens dij pin . La popolassion mondial a l'é stimà an 800.000-3.199.999 adult e a l'é considerà stàbil . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Loxia pityopsittacus*** Borkhausen, 1793

Categorìa:Loxia
Fringilla montifringilla

## Fringilla montifringilla
### Descrission
Ël ***Fringilla montifringilla*** (fringuel dle montagnef) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Fringillidae, longh 14-16 cm, con n'aliura ëd 25-26 cm e un pèis ëd 17-30 g . A smija al fringuel comun, ma as diferensia për la **gropera bianca** e le part inferior pi scure . Ël **mas-cc** an piumagi nussial a l'ha la testa e 'l dòrs nèir, la gola e 'l pét arancion, e la pansa bianca . D'invern la testa a dventa macià 'd gris e 'l bech a dventa giaun . La **fumela** a l'ha la testa grisa e 'l dòrs brun, con ël pét arancion pi ciair . J'ale a son nèire con na taca bianca e na banda arancion bin vistosa .

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd conìfere e 'd biole ant le region setentrionaj . D'invern a migra vers sud e as treuva ant ij bòsch ëd latifeuje (dzortut fò), ij camp e ij teren coltivà . A forma dë strop gròss, fin-a 'd milion d'osej, an sërcand ij fò, soa sorgiss prinsipal d'aliment . A mangia smens e, durant la riprodussion, 'dcò inset e soe larve .

### Distribussion
A nidìfica ant le region setentrionaj d'Euròpa e Asia, da la Scandinavia a la Kamchatca . A passa l'invern ant l'Euròpa meridional, l'Àfrica dël Nòrd e l'Asia meridional . An Italia a l'é 'n visitator invernal, ma soa presensa a varia motobin da n'ann a l'àutr second la disponibilità d'aliment ant l'Euròpa sentral . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Fringilla montifringilla*** L., 1758

Categorìa:Fringilla
Categorìa:Fringoj
Carduelis spinus

## Carduelis spinus
### Descrission
Ël ***Carduelis spinus*** (lucherin) a l'é n'osel passariform ëd la famija dij Fringillidae, cit e viv, longh 11-12,5 cm, con n'aliura ëd 20-23 cm e un pèis d'anviron 12-18 g . A l'é caraterisà da un marcà dimorfism sessual. Ël **mas-cc** a l'ha la part superior gris-verd, la gropa giaun viv, e la coa nèira con ij bòrd giaun. La testa a l'é nèira an sla front e an sla coron-a, con un manton nèir e 'd bavaj giàun. L'ala a l'ha doe bande giaune bin vistose . La **fumela** a l'é pì smòrta, sensa 'l nèir an testa, con le part superior pi grise e le part inferior pi strià . Ij giovo a smijo a la fumela ma con na striadura pì marcà . Sò crij a l'é un "tsi-zi" o "tsoe-ie" caraterìstich, e 'l cant a l'é na ciaciarada nasalisà .

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd conìfere e mës-cià, dzortut con presensa 'd sapin e pin, da la colin-a a la montagna fin a 2.400 méter . Durant l'invern, a cala a quòte pi basse e a frequenta ij bòsch ëd latifeuje (dzortut biole), ij fruté, ij parch e le zòne coltivà . A l'é n'osel **gregari**, ch'a forma dë strop, soens ansema a d'àutri fringìlid. A mangia dzortut smens ëd conìfere, biole, ma 'dcò inset durant l'istà .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa e Asia setentrional, da la penìsola Ibérica fin-a al Giapon . A nidìfica ant le region setentrionaj e ant le montagne d'Euròpa sentral e meridional. A migra vers sud për l'invern. An Italia a l'é **nidificant e invernant**: a nidìfica an sj'Alp e an sj'Apenin (dzora ij 700 méter) e a passa l'invern an tuta la penìsola, dzortut ant la Pian-a Padan-a . La popolassion italian-a a l'é stimà an 4.000-15.000 cobie e a l'é considerà **stàbil** . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Carduelis spinus*** L., 1758

Categorìa:Carduelis
Acanthis flammea rostrata

## Acanthis flammea rostrata
### Descrission
L**'Acanthis flammea rostrata** (luchein magior'é na sot-specie dël lucherin (*Acanthis flammea*), la pì gròssa e pì scura dle tre. A l'é longh 14-15 cm e a peisa 17-20 g. As diferensia da la sot-specie nominal për la **taja pì gròssa**, ël bech pì longh e robust, e 'l piumagi pì scur e pi brun, con dë strìe pì marcà. Ël mas-cc a l'ha la calòta rossa e le part inferior reusa; la fumela a l'ha la calòta pì cita e 'l pét pì strià. Sò crij a l'é un "pui pui" pì grev dël lucarin comun.

### Ambient
A viv ant la tundra àrtica e subàrtica, ant le zòne con busson e vegetassion bassa, dzortut ant le region costiere. A nidìfica an sle rive dij torent e ant le val ùmide. D'invern a migra pì a sud, ma a l'é men migrator d'àutre sot-specie. A mangia dzortut smens (surtut ëd biole), ma 'dcò inset.

### Distribussion
A nidìfica an Islanda, an Groenlandia sud-ossidental e an Terre-Neuve. A passa l'invern ant l'Irlanda, la Scòssia, le Ìsole Orcadi, le Ìsole Faròe e la Norvegia sud-ossidental. A l'é 'n visitator **ràir** ant l'Euròpa continental e an Italia . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Acanthis flammea rostrata***

Categorìa:Acanthis