open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pinus nigra

## Pinus nigra
### Descrission
Ël **Pinus nigra** (pin nèir) a l'é na conìfera sempervërda dla famija dle **Pinaceae**. A l'é n'erbo àut, ch'a peul rivé a 20-40 méter d'autëssa, con na sima motobin regolar e slansà da giovo, peui pì larga e a cùpola. La scòrsa a l'é grisa o nèira, motobin fissurà e profondament chërpà an plache larghe. Le feuje (uje) a son longhe, rìgide, riunìe a doi a doi, verd scur o nèir-verd. Le pin-e a son ovaj, motobin legnose, da brun a brun-rossastr, e a resto an sla pianta për vàire agn prima ëd droché. A l'é motobin resistent al vent, a la suitin-a e a j'antemperie.

### Distribussion
Ël pin nèir a l'é nativ dl'Euròpa meridional e sentral, dël nòrd d'Àfrica e d'Asia minor. A l'é spantià an vàire sot-specie (coma *P. nigra laricio*, *P. nigra salzmannii*, *P. nigra austriaca*), mincadun-a adatà a condission specìfiche. An Italia, as treuva ant le region montagnose dël **sènter e dël sud**: a chërs ant j'Apenin, ant j'Alp meridionaj e ant l**'Apennin lucan**, dzortut ant le zòne sëcche e solìe, da 500 a 1.800 méter d'autëssa. A l'é 'dcò motobin dovrà për ël rimboschiment dij teren degradà.

### Notissie
Ël bòsch ëd pin nèir a l'é **arzistent e duràbil**, e a l'é stàit dovrà për secoj për la **costrussion** (trav, paviment), për la fabricassion ëd **mòbij** e për ël **ravivament djë stàbil**. A l'é 'dcò bon për fé 'd **përfum** (përzin-a) e 'd **carbon vegetal**. Sta spece a l'ha n'amportansa ecològica granda përchè a forma 'd bòsch ch'a prevën-o l'erosion e a dan arfugi a vàire spece 'd bëstie e d'osej. Al di d'ancheuj, vàire popolassion a son aretrà për via dj'impiant forestaj, ma la spéce a l'é nen considerà an perìcol.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Pinus nigra*** J.F.Arnold

Categorìa:Botànica
Categorìa:Pinus
Roma

**Roma** a l’é la capital d'Italia e dla Region Lassio e 'l capleugh dl'omonima provincia.
A l’é 'dcò la prima sità italian-a për popolassion, con 2.722.907 abitant .

## Geografìa
As treuva arlongh ël fium Tèver. La part pì veja dla sità a l'é dzora j'arnomà *Set Còj* (Palatin, Aventin, Campideuj, Quirinal, Viminal, Esquilin e Celio).

## Stòria
La fondassion ëd la sità a l'é daità al 753 aGC.

## Leu d'anteresse
* Colossé
* Musé ëd Vila Giulia

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Gualtieri (dal 2021).

## Sità binele e sità sòcie
Roma a l’é binelà  mach con: 
*  Paris, Fransa 

A l'ha vàire sità sòcie:
*  Achacachi, Bolivia
*  Belgrad, Serbia
*  Cincinnati, Stat Unì d'América
*  New York, Stat Unì d'América
*  Pechin, Cin-a
*  Plovdiv, Bulgarìa
*   Seoul, Corea dël Sud
*  Tokyo, Giapon

## Galerìa fotografica

Figura:Satellite view of Rome 2001.jpg|Panorama (Satélit dla NASA)

Figura:Colosseo 2020.jpg|Ël Colossé
Figura:Tavares.Forum.Romanum.redux.jpg|Fòro Roman
Figura:Arch of Constantine (Rome) - South side, from Via triumphalis.jpg|Arch ëd Costantin
Figura:Pantheon (Rome) - Right side and front.jpg|Pantheon
Figura:Colonna di Marco aurelio - Frontale.jpg|Colòna ëd March Aureli
Figura:RomaPalatinoDalCircoMassimo.jpg|Palass d'August
Figura:Roma-Piramide cestia01.jpg|Piràmid Cestia
Figura:Ct-viasacra1.jpg|Via Sacra
Figura:Piazza del Campidoglio.jpg|Piassa dël Campideuj
Figura:Quirinale palazzo e obelisco con dioscuri Roma.jpg|Palass dël Quirinal
Figura:Roma-Porta San Paolo.JPG|Pòrta San Pàul
Figura:Panorama of Trevi fountain 2015.jpg|Fontan-a 'd Trevi
Figura:Rzym Oltarz Ojczyzny.jpg|Piassa Venessia
Figura:Roma San Paolo fuori le mura BW 1.JPG|Cesa ëd San Pàul fòra dle Muraje
Figura:Archbasilica of St. John Lateran HD.jpg|Cesa ëd San Gioann an Lateran
Figura:Villa Borghese (Rome) - Laghetto, tempio di Asclepio.jpg|Vila Borghese


## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment
Paris

**Paris** a l’é la capital ëd la Fransa e dla region ëd l'Ìsola ëd Fransa.

A l’é ëdcò la prima sità fransèisa për popolassion, con 2.181.371 abitant .

## Geografìa
Paris a l'é bagnà dal fium Sen-a.
Soa zòna oraria a l'é n'ora a est dël meridian ëd Greenwich.

## Clima
A Paris a pieuv an media 162 di a l'ann.

## Leu anteressant
### Monument pi important
* Tor Eiffel 
* Les Invalides
* Arch ëd Trionf
* Teatro ëd l'Òpera

### Cese pi importante
* Notre-Dame
* Sacré-Coeur
* San Sulpissi
* San German dij Pra
* La cesa dlë Spìrit Sant
* La cesa ëd Nòstra Sgnora dël travaj
* La cesa ëd Sant'Odila

### Musé
* Ël Louvre
* Ël musé dj'art decorative

* Ël musé Jacquemart-André
* Ël musé Zadkine
* Ël musé Dupuytren
* Ël musé dël përfum Fragonard
* Ël musé dël vin
* Ël musé Clemenceau
* Ël musé Guimet
* Ël musé ëd Montmartre

### Ca e palass
* Palass Saint-Chaumont
* Oberge Nicolas Flamel
* Palass ëd Sens
* Palass Vendôme
* La ca ëd véder
* Palass ëd la Païva
* Palass Gouthière
* Vila Planeix
* Palass Gaillard

### Parch, giardin e stra
* Bòsch ëd Boulogne
* Bòsch ëd Vinsennes
* Camp ëd Marte
* Giardin ëd Lussemborgh
* Giardin ëd Tuileries
* Giardin ëd Trocadero
Un-a dle stra pì prestigiose ëd Paris a son ij *Champs-Élysées*.

## Spòrt

* Gir dla Fransa
* Stade de France

## Manifestassion
* Festival ëd Paris
* Festa dla Mùsica

## Aministrassion
La sindichëssa a l'é Anne Hidalgo (PS, dal 2014).

## Sità binele e sità sòcie
Paris a l’é binelà  mach con 
*  Roma, Italia, dal 1956. 

A l'ha vàire sità sòcie:
*  Kyoto, Giapon, dal 1958
*  Tokyo, Giapon, dal 1982
*  Ël Càiro, Egit, dal 1985
*  Amman, Giordania, dal 1987
*  San'a, Yemen, dal 1987
*  Berlin, Almagna, dal 1987
*   Seoul, Coréa dël Sud, dal 1991
*  Mosca, Russia, dal 1992
*  Beirut, Lìban, dal 1992
*  Giacarta, Indonesia, dal 1995
*  Chicago, Stat Unì d'América, dal 1996
*  Sità ëd Québec, Canadà, dal 1996
*  San Francisco, Stat Unì d'América, dal 1996
*  Santiago dël Cile, Cile, dal 1997
*  Tbilisi, Geòrgia, dal 1997
*  Riyadh, Arabia Saodita, dal 1997
*  Pechin, Cin-a, dal 1997
*  San Peroborgh, Russia, dal 1997
*  Praga, Repùblica Ceca, dal 1997
*  Lisbon-a, Portugal, dal 1998
*  Sòfia, Bulgarìa, dal 1998
*  Sydney, Australia, dal 1998
*  Erevan, Armenia, dal 1998
*  Sità dël Méssich, Méssich, dal 1999
*  Varsavia, Polònia, dal 1999
*  Washington, Stat Unì d'América, dal 2000
*  Madrid, Spagna, dal 2000
*  Atene, Grecia, dal 2000
*  Londra, Regn Unì, dal 2001
*  Gëneva, Svìssera, dal 2002
*  Algeri, Algerìa, dal 2003
*  Montréal, Canadà, dal 2003
*  San Pàul, Brasil, dal 2004

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment
Tokyo

**Tokyo** (東京, an lenga giaponèisa) a l’é la capital dël Giapon.

A l’é ëdcò la prima sità giaponèisa, con pì che 12 milion e mes d'abitant (2005).

## Ël nòm
Dal 1603 al 1868 la sità a l'é ciamasse Edo.

## Geografìa
La zòna oraria ëd Tokyo a l'é 9 ore a est dël meridian ëd Greenwich.

## Aministrassion

Governator: Shintaro Ishihara (dal 1999).

## Sità binele
Tokyo a l'é binelà con:
*  Pechin, Cin-a
*  Berlin, Gërmania
*  Ël Càiro, Egit
*  Giacarta, Indonesia
*  Mosca, Russia
*  New York, Stat Unì d'América
*  Paris, Fransa
*  Roma, Italia
*  São Paulo, Brasil
*  Seoul, Corea dël Sud
## Anliure esterne

Categorìa:Sità giaponèise
Stòria dla Valsusa

La stòria dla Valsusa a l'é motobin longa e as peul nen butela ant na pàgina sola. Donca a l'é publicà an vàire tòch.
#Preistòria che a va fin-a a che a son nen rivà ij selt
#Epoca sèltica fin-a a che a son nen rivà ij roman
#Ij prim roman e la dinastìa ëd Dòno 
#Dossié: Siviltà Roman-a 
#Ij tesòr dla Valsusa roman-a: stra e posission geogràfica
Buenos Aires

**Buenos Aires** a l’é la capital ëd l'Argentin-a.

A l’é ëdcò la prima sità argentin-a për popolassion, con 2.776.138 abitant (2001), e un-a dle sità pi grande ëd tuta l'América meridional.

## Geografìa
A l’é bagnà dal Rio de la Plata e dal Riachuelo.
Soa zòna oraria a l'é tre ore a òvest dël meridian ëd Greenwich.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Horacio Rodríguez Larreta..

Categorìa:Sità argentin-e
Ël Càiro

**Ël Càiro** a l’é la capital dl'Egit.

A l’é ëdcò la prima sità egissian-a për popolassion, con apopré 15 milion d'abitant (2002), e un-a dle sità pi grande dël mond.

## Geografìa
Ël Càiro a l’é bagnà dal Nil.
Soa zòna oraria a l'é doi ore a est dël meridian ëd Greenwich.

## Sità gemelà
Ël Càiro a l’é gemelà con:

*  Stocarda, Gërmania
*  Istanbul, Turchìa
*  Khartoum, Sudan
*  New York, Stat Unì d'América
*  Rahim Yar Khan, Pakistan
## Anliure esterne

Cairo, Ël
Cairo, Ël
Berlin

**Berlin** a l'é la capital dla Gërmania e, con 3.769.495 abitant (31/12/2020), a l'é la sità pì popolà dël pais e la seconda pì granda dl'Union Europenga apress Paris.

## Geografìa
Berlin as treuva ant la part oriental dla Gërmania, a l'é travërsà dal fium Sprea e a l'ha 'd grand parch, com ël Tiergarten. La sità a l'é conossùa për soa granda quantità d'eva (pì che 180 km ëd vie d'eva) e për soe foreste.

## Stòria
La sità a l'é nassùa dël sécol XIII. A l'é stàita la capital dël Regn ëd Prussia, peui dl'Imperi Alman (1871), dla Repùblica ëd Weimar e dël Ters Reich. Dòp la Sconda guèra mondial, a l'é stàita dividùa an doi part: Berlin Est (capital dla Repùblica Democràtica Alman-a) e Berlin Ovest (enclave dla Repùblica Federal Alman-a). Ël Mur ëd Berlin, costruì dël 1961, a l'é stàit abatù ai 9 ëd novèmber dël 1989, e dël 1990 la sità a l'é torna dventà la capital dla Gërmania unificà.

## Monument pi important
* **[[Pòrta ëd Brandeborgh]]**: ël sìmbol ëd la sità.
* **[[Reichstag]]**: la sede dël parlament alman.
* **[[Alexanderplatz]]**: piassa con la famosa Tor ëd la Television (Fernsehturm), àuta 368 m.
* **[[Ìsola dij Musé]]**: patrimòni UNESCO, con sinch musé (Pergamon, Altes, Neues, Bode, Alte Nationalgalerie).
* **[[Mur ëd Berlin]]**: a resto 'd tòch, com l'East Side Gallery.
* **[[Cesa dël Avniment]]** (Gedächtniskirche): ruin-e dla guèra.
* **[[Palass ëd Charlottenburg]]**: la pì granda residensa real ëd Berlin.

## Educassion
Berlin a l'ha 17 università e scòle superior con pi che 150.000 student:
* Freie Universität Berlin (Università Lìbera)
* Humboldt-Universität zu Berlin
* Charité Berlin (la pì granda facoltà ëd medzin-a d'Euròpa)
* Technische Universität Berlin
* Universität der Künste Berlin 
* Hochschule für Musik "Hanns Eisler" 
* Hochschule für Schauspielkunst "Ernst Busch"
E peui d'àutre Fachhochschule (scòle superior professionaj).

## Aministrassion
Ël sìndich (*Regierender Bürgermeister*) a l'é Kai Wegner (CDU), an càrica dal 2023. Prima 'd chiel a l'é stàita Franziska Giffey (SPD).

## Sità gemelà
Berlin a l’é gemelà con vàire sità dël mond. Le pì veje a son Los Angeles (1967), Paris (1987) e Madrid (1988). Dal 1990, d'apress a l'unificassion, a l'ha anandiasse na neuva fòrsa 'd gemelagi con le capital d'Euròpa ossidental e oriental. La lista completa a comprend na vinten-a 'd sità, an tra le quaj:
*  Los Angeles, Stat Unì d'América
*  Paris, Fransa
*  Madrid, Spagna
*  Istanbul, Turchìa
*  Mosca, Russia
*  Varsavia, Polònia
*  Bùdapest, Ungherìa
*  Brussel, Belgi
*  Giacarta, Indonesia
*  Pechin, Cin-a
*  Tokyo, Giapon
*  Buenos Aires, Argentin-a
*  Praga, Repùblica Ceca
*  Windhoek, Namibia

## Vardé ëdcò
* Gërmania
* Mur ëd Berlin
* Reichstag
* Pòrta ëd Brandeborgh

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità alman-e
Taxus baccata

## Taxus baccata
### Descrission
Ël ***Taxus baccata***, ciamà comunement **tass** an Piemont, a l'é na conìfera dla famija dle Taxaceae, aut 10-20 méter, con na copa larga e na scòrsa brun rossastra, ch'a dësprend an fasse. Le feuje a son aghiform, piate, vërde scur e lustre da dzora, pì ciàire da sota, longhe 2-3 cm, a disposission a spiral ma ch'a smijo a doe file për la torsion dij branch. Ij frut a son ëd bache carnose, ross viv quand a maduro, ch'a conten-o n'ùnich smens verd. La part carnosa a l'é comestìbil e dossa, ma lë smens e tute j'àutre part dla pianta (scòrsa, feuje, bòsch) a son motobin tòssich për l'òm e për vàire bestie, përchè a conten-o 'n velen (tassin-a). A l'é na pianta ch'a viv motobin, fin a 2.000 agn.

### Distribussion
A l'é nativ d'Euròpa, dël nòrd-òvest dl'Àfrica (Atlas) e dël Càucaso. A viv ant ij bòsch mës-cià ëd latifeuje, dzortut ant le zòne ombrose, an sle colin-e e ant le montagne fin a 1.500 méter. A l'é present an tuta Italia, ma a l'é mai tant comun. An Piemont as treuva ant le colin-e e ant le montagne, dzortut ant le zòne calcarose. A l'é soens piantà ant ij giardin e ij simiteri com erbo ornamental.

### Notissie
Ël bòsch dël tass a l'é dur, resistent e motobin fin, dovrà për fé 'd mobij, d'atrass e për la luteria. A l'era dovrà anticament për fé d'arch (ij famos arch longh anglèis). Tute le part dla pianta (gavà la baca) a son tòssiche; n'avelenament a peul esse mortal. Combin sòn, le feuje a son dovrà an medzin-a për oten-e dij derivà për la cura dël càncher. An Piemontèis a l'é ciamà **tass**. A l'é l'erbo pì vej d'Euròpa (as conòsso d'esemplar con pì che 2.000 agn).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Taxus baccata*** L.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Taxus
Abies alba

### Descrission
Ël **sapin** a l'é na conìfera sempevërda ch'a peul rivé fin-a a 40 méter d'autëssa.
A l'é n'erbo sempeverd e monòich, visadì a presenta sla midema pianta sia dle fior masculin-e che feminin-e spartìe e separà. A l'é na pianta vascolar (*Tacheobionta*), con smens (*Spermatophyta*) contnùe an dle pin-e drite, ch'as dësblo an otogn e le scaje a dròco për tèra spatarand le smens.

A l'ha na còma s-ciassa con ij branch butà dantorn al tronch su vàire pian.
Ant j'erbo assè vej la còma a dventa rionda e as ampiatiss, përchè a cala la chërsùa dla ponta; as dis che la pianta a fa *ël ni dla sigògna*.

Le feuje a son a gucia.
La scòrsa a resta për tant temp seulia e ciàira; peui as chërpa an tante plachëtte assè superfissiaj.
A l'ha 'd rèis gorëgne e ancreuse.

### Distribussion
A viv a autësse fra ij 500 e ij 1900 méter, an rivand da quèich part oltra ij 2000 méter.

### Notissie
A l'é na pianta ch'a viv tant: an efet a peul rivé fin-a a 600 agn d'età.

Ël bòsch a l'é 'd color bianch, a fibra drita, con na bon-a arzistensa mecànica.
A l'é dovrà për le travadure, ij pont ëd cantié, la seramenta, j'ambalage e ij travaj da minusié an general.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Abies alba*** Mill., 1768 
* *[Abies pectinata]*

Categorìa:Botànica
Abies grandis

## Ël sapin gigant: Abies grandis
### Descrission
L**'Abies grandis**' a l'é na conìfera sempevërda dla famija dle Pinaceae, un-a dle pì gròsse specie dël géner . A peul rivé a 70-80 méter d'autëssa, con un bion drit e na copa piramidal . La scòrsa dij branch giovo a l'é seulia e gris brun-a, peui a dventa scura e fissurà . Le feuje a son d'uje piate, longhe 2-4 cm, 'd color verd scur da dzora e con doe bande bianche da sota . Le pin-e a son drite, ovàj, longhe 6-10 cm, 'd color brun giaunastr . A l'é un sapin a chërsùa lesta .

### Distribussion
A l'é nativ dël nòrd-òvest djë Stat Unì e dël sud-òvest dël Canadà, da la Columbia Britànica a la Califòrnia . A viv ant le foreste ùmide costiere, da 0 a 1.500 méter . A l'é stàit antrodot an Euròpa com erbo ornamental e për la silvicoltura . An Piemont a l'é present ant ij parch e ij giardin .

### Notissie
Ël bòsch a l'é linger e resistent, dovrà për la costrussion e për la pasta 'd carta . A l'é un dij sapin pì amportant për la silvicoltura ant l'América dël Nòrd . A l'é arzistent al frèid e a l'é dovrà për rimboschì ij teren degradà . An Piemontèis a l'é ciamà **sapin gigant**.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Abies grandis*** (Douglas ex D. Don) Lindley 

Categorìa:Botànica
Categorìa:Abies
Abies pinsapo

## Ël sapin spagneul: Abies pinsapo
### Descrission
L**'Abies pinsapo**, ciamà comunement **sapin spagneul** o **pinsapo** an Piemont, a l'é na conìfera dla famija dle Pinaceae, aut fin a 20-25 méter, con na copa piramidal e 'n bion drit. La scòrsa dij branch giovo a l'é seulia e grisa, peui a dventa scura e fissurà. Le feuje a son d'uje rìgide, motobin s-ciasse e spantià an tute le diression, longhe 8-15 mm, ëd color verd bluastr o verd argentà, con la ponta avussa. A son caraterìstiche përchè a l'han na session quadrangolar e a lasso na marca rionda quand ch'a son destacà. Le pin-e a son drite, ovaj-cilìndriche, longhe 10-15 cm, con dë scaje lignose e 'd bràtee sporzente. A l'han na tinta brun violëtta prima 'd maduré. A l'é na pianta ch'a viv 150-200 agn.

### Distribussion
A l'é nativa dle montagne dël sud ëd la Spagna (Serranía de Ronda, Sierra de Grazalema, Sierra de las Nieves) e dël nòrd dël Maròch (Rif). A viv ant le zòne montagnose, an tra 1.000 e 2.000 méter, an sle pendiss calcarose e silicose, andova a forma 'd bòsch pur o mës-cià. A l'é stàit antrodot an Euròpa com erbo ornamental e an Piemont as treuva an quàich giardin e parch, dzortut ant le zòne a clima temperà.

### Notissie
L'Abies pinsapo a l'é 'n relit ëd la flora tersiaria e a l'é considerà na specie vulneràbil an sò areal nativ, për via dj'incendi e dla ridussion dij bòsch. Le feuje a son motobin caraterìstiche për soa posission a spatolon. A l'é dovrà 'me erbo ornamental an Euròpa, ma a chërs bin mach ant ij clima temperà e con j'istà nen tròp càude. An Piemontèis a l'é ciamà **sapin spagneul** për soa proveniensa. A l'é arzistent a la suitin-a e a l'é dovrà 'dcò për la riforestassion.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Abies pinsapo*** Boiss. 

Categorìa:Botànica
Categorìa:Abies
Abies procera

## Ël sapin nòbil: Abies procera
### Descrission
L***'Abies procera*** (sapin nòbil, sapin ross american) a l'é na conìfera semprevërda dla famija dle Pinaceae, tra le pì àute dël géner Abies. A peul rivé a 50-70 méter d'autëssa, con un fust drit e na copa piramidal fin-a che a ven pi cilìndrica . La scòrsa dle piante giovo a l'é seulia e gris rossastra; cola dij vej erbo a dventa fessurà . Le feuje (uje) a son butà a spiral, curvà vers l'àut, longhe 1,5-3 cm, ëd color verd bluastr o verd argentà, con doe bande bianche sota . Le pin-e a son drite, gròsse (15-25 cm), a smijo a na sigala, ëd color brun rossastr, con le scaje coverte; a maduro a l'otonn e as dësbelo an sj'erbo . 

### Distribussion
A l'é nativ dle montagne dl'América dël Nòrd-òvest, dzortut ant la region dla Cascadia (Washington, Oregon e Califòrnia setentrional), antra 900 e 1.500 méter . A viv ant ij bòsch ùmid dla fassa temperà-frèida e a preferiss ij teren bin drenà e ij clima ùmid . A l'é stàita antrodota an Euròpa com erbo ornamental e da bosch. An Piemont as peul trovesse an vàire giardin stòrich e arserve natural .

### Notissie
A l'é 'l sapin pì gròss dël géner Abies e un dij pì amportant për la produssion d'erbo ëd Natal e për l'industria dël bòsch . Soe caraterìstiche (feuje bleu, pin-e drite) a lo rendo vajant ant la mzura ch'as deuvra . A l'é stàit dëscrivù për la prima vòta dël 1863 da William Lobb, coletor për la James Veitch & Sons . An Piemontèis a peul esse ciamà **sapin nòbil** o **sapin bleu** .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Abies procera*** Rehder 

Categorìa:Botànica
Categorìa:Abies
Araucaria araucana

## Ël pin dël Sile: Araucaria araucana

### Descrission
L**'Araucaria araucana**, o **pin dël Cile**, a l'é l'erbo nassional dël Cile.

Costo artìcol a l'é mach në sbòss. Da finì.

### Distribussion
As treuva ant sle Ande.

### Notissie
Da finì.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
****Araucaria araucana*** (Molina) K. Koch
Cedrus atlantica

## Ël sedro dl'Atlant: Cedrus atlantica

### Descrission
A l'ha fujage verd ëscur.

### Distribussion
Da finì.

### Notissie
Da finì.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Cedrus atlantica*** (Endl.) G.Manetti ex Carrière, 1855

Categorìa:Botànica
Cedrus deodara

## Ël séder dl'Hymalaia: Cedrus deodara

### Descrission
Ël ***Cedrus deodara*** (**séder dl'Himalaya**) a l'é n'erbo conìfer sempreverd ëd la famija dle Pinaceae. A peul rivé a n'autëssa ëd 40-50 méter, con na sima pèndenta e caraterìstica. Le feuje a son d'uje longhe e sutile, ëd color verd bluastr, che a chërso an reuse da sole o a fassëtte. Le pin-e a son gròsse, a forma d'euv, d'ancamin rossastre peui brun-e. La scòrsa, da giovo seulia e grisa, a diventa fessurà con l'età. A l'é n'erbo a chërsùa lenta, ma motobin longev.

### Distribussion
La specie a l'é nativa dle region montose dl'Himalaya ossidental, da l'Afghanistan oriental fin al Nepal sentral, ant ij teren fra ij 1.500 e i 3.200 méter. A l'é stàit amportà e coltivà 'me pianta ornamental an vàire pais d'Europa (an Italia as treuva ant ij parch e ij giardin) për soa bela figura e soa resistensa al frèid moderà. A-j piaso ij teren bin drenà e l'esposission al sol.

### Notissie
Ël nòm "deodara" a ven dal Sanskrit "devadāru", che a veul dì "erbo dël dé". Sò bòsch, doss e resinos, a l'é stàit tradissionalment dovrà për fabriché templi e për soe proprietà aromàtiche e antiparassitarie. An piemontèis a l'é conossù sempi 'me "sédr deodara". A l'é diferent dal séder dël Lìban (*Cedrus libani*) për la forma pì pendenta dij branch e 'l color pì ciàir dle feuje.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Cedrus deodara*** (Roxb.) G.Don

Categorìa:Botànica
Categorìa:Cedrus
Cedrus libani

## Ël sèder dël Lìban: Cedrus libani
### Descrission
Ël **Cedrus libani**, conossù 'me sèder dël Lìban, a l'é na conìfera sempreverda dla famija dle **Pinaceae**. A peul rivé a n'autëssa 'd 40 méter e a l'ha un portament slansà e piramidal da giovo, peui a dventa pì largh e a cùpola pian-a quand a l'é vej. La scòrsa a l'é grisa e fissurà, ch'as dëstaca a plache. Le feuje a son avusse, verd scur, riunìe an cite rosëtte. J'ansidite pin-e a son drite, a forma 'd baril, ch'as dësbelo an liberand le smens alà. A l'é famos për sò bòsch aromàtich, resistent a j'inset e al marsé, e për soa longevità (a peul vive fin-a a 2.500 agn).

### Distribussion
Ël sèder dël Lìban a l'é nativ dle montagne dl'Asia ossidental: as treuva ant ël **Lìban**, ant la **Siria ossidental**, ant la **Turchìa meridional** e ant ël **Cipro**. A chërs ant le zòne montagnose, an preferensa antra ij 1.500 e i 3.000 méter d'autëssa, ant un clima mediterani montagnos con ëd fioche invernaj. Le pì ampie foreste ëd sèder a son restà ant ël **Mont Lìban**, andova ch'a son sìmbol nassional e patrimòni ëd l'UNESCO. A l'é 'dcò coltivà 'me pianta ornamental an Euròpa e an América dël Nòrd.

### Notissie
Ël sèder dël Lìban a l'é stàit dovrà fin da l'antichità: ij **Feniss** e j**'Egissi** a në fasìo nav, ij templi (ël templi 'd Salomon a l'era costruì con sò bòsch) e dij sarcòfagh. Ant la Bibia, a l'é motobin nominà coma sìmbol ëd fòrsa e 'd nobiltà. Al di d'ancheuj, soe foreste a son motobin ridovùe për ël dësboscament ecessiv dij sécoj passà, ma a son protete da lege e da progèt ëd riforestassion. Ël bòsch a l'é sempe apressià për l'ebanisterìa fin-a, la scultura e la fabricassion d'utiss musicaj. A l'é 'dcò na pianta simbòlica, arpresentà an sla bandiera dël Lìban.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Cedrus libani*** A.Rich., 1823

Categorìa:Botànica
Categorìa:Cedrus
Chamaecyparis lawsoniana

## Ël sipress ëd Lawson: Chamaecyparis lawsoniana
### Descrission
Ël **Chamaecyparis lawsoniana** (sipress ëd Lawson) a l'é na conìfera sempervërda dla famija dle **Cupressaceae**, originaria djë **Stat Unì ossidentaj** (Oregon e California setentrional). A peul rivé a 50-60 méter d'autëssa ant soa region d'orìgin, ma an coltivassion a resta pì bass. La sima a l'é cònica e motobin densa, con ij branch ch'a pendo motobin. La scòrsa a l'é brun-rossastra, fissurà e ch'as dëstaca a bande. Le feuje a son dij cit ramet, verd glàuch o verd bluastr, e a l'han un përfum aromàtich quand a së s-cianco. Le pin-e a son cite, tònde, da brun a bluastr, e a maduro an doi agn. A esisto vàire cultivar con color e forme diferente.

### Distribussion
Ël sipress ëd Lawson a l'é nativ dla **còsta ossidental djë Stat Unì**, ant ij bòsch ùmid e temperà dal mar fin-a a 1.500 méter d'autëssa. A l'é stàit antrodovù an **Euròpa** vers la metà dël sécol XIX e a l'é motobin coltivà coma pianta ornamental e për ël rimboschiment. An Italia, a l'é present ant ij **parch, giardin e camposanto**, dzortut ant le region setentrionaj e sentraj. A preferiss ij teren fons, ùmid ma bin drenà, e na posission a mesa ombra o al sol pien. A l'é motobin resistent al frèid.

### Notissie
Ël bòsch ëd Lawson a l'é **leger, drit e arzistent a le càmole**, e a l'é motobin apressià për la **costrussion**, la fabricassion ëd **mòbij**, ëd **finestrin** e 'd **barche**. A l'é 'dcò dovrà për fé d**'essense** e an **erboristerìa**. Soa coltivassion a l'é motobin spantià an Euròpa, e a esisto centen-e 'd **varietà ornamentaj** (con forme piangente, nan-e, o con feuje giaune o bleuve). A l'é 'n'erbo ch'a-j pias a vàire spece d'osej për stërmesse. Soa chërsùa a l'é lesta e a l'é motobin dovrà për formé **sev e barìere vërde**.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Chamaecyparis lawsoniana*** (A. Murray) Parl.

Categorìa:Bot%C3%A0nica
Categorìa:Chamaecyparis
Chamaecyparis nootkatensis

## Ël sipress ëd Nootka: Chamaecyparis nootkatensis

### Descrission
A l'é na specie dl'América setentrional, nen spantià com ël sipress ëd Lawson (Chamaecyparis lawsoniana).

Rispet al sipress ëd Lawson, as diferensia për la còma s-ciassa e cònica, për le fior masculin-e giàune e për le pin-e ch'a meuvro pi adasi, a son pi bleue, un pòch pi grosse e pi spinose.

### Distribussion
A riva da la Mérica setentrional.

### Notissie
Le fior e le pin-e a lo diferensio 'dcò dal sipress ëd Leyland (Cupressocyparis leylandii).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Chamaecyparis nootkatensis*** (D.Don) Florin

Categorìa:Botànica
Cryptomeria japonica

## Ël séder ross dël Giapon: Cryptomeria japonica

### Descrission
A l'é n'erbo.

### Distribussion
As treuva an Cin-a e Giapon.

### Notissie
Da finì.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Cryptomeria japonica*** (L.f.) D.Don

 

Categorìa:Botànica
Cupressocyparis leylandii

## Ël sipress ëd Leyland: Cupressocyparis leylandii

### Descrission
A l'é n'erbo.

### Distribussion
Da finì.

### Notissie
A l'é n'ìbrid otnù ant ël 1888 dal Cupressus macrocarpa e dal Chamaecyparis nootkatensis. Da finì.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
****Cupressocyparis × leylandii*** 

Categorìa:Botànica
Ginkgo biloba

## Ginkgo biloba
### Descrission
Ël ***Ginkgo biloba*** (an piemontèis **gingko**) a l'é n'erbo ùnich ant sò géner, l'ùnich vivent ant la famija dle Ginkgoaceae. A l'é na conìfera a feuje drocante, aut 20-35 méter, con na copa larga e piramidal. La scòrsa a l'é gris brun-a e suberosa. Le feuje a son a forma 'd ventaj, con na s-ciapura an mes, longhe 5-10 cm, verd ciàir, ch'a dvento giaun òr a l'otonn. A l'é na pianta dioica: ij mas-cc a produvo dë stròbij con pòlin, le fumele a produvo d'òvuj ch'a dvento peui 'd frut (smens) carnos, con un brut odor quand a maduro. Le smens a son comestìbij (dòp cotura), ma a venta gavé la part esterna tòssica.

### Distribussion
A l'é nativ dla Cin-a, andoa a l'é stàit conservà ant ij templi budista për sécoj. A l'é stàit antrodòt an Euròpa dël sécol XVIII e an Piemont a la fin dël Setsent. Ancheuj a l'é coltivà 'me erbo ornamental an tut ël mond, dzortut ant le sità përché a tòlera bin l'inquinament. An Piemont as treuva ant ij parch e le stra 'd vàire sità (Turin, Coni, Lissandria).

### Notissie
A l'é considerà un "fòssil vivent", përchè a l'é l'ùnich dzorvivù 'd na famija motobin antica (a l'era comun ant l'era dij dinosaur). Le feuje a son dovrà an erboristerìa për soe proprietà vasodilatatriss e për mejoré la memòria (estrat ëd Ginkgo). Le smens a son dovrà ant la cusin-a cinèisa (dong guo). An Piemontèis a l'é ciamà **gingko**. A l'é n'erbo motobin resistent a le maladìe e a j' insect, e a peul vive pì che 1.000 agn. A l'é 'l sìmbol ëd la sità 'd Tokio.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Ginkgo biloba*** L.

Categorìa:Botànica
Juniperus virginiana

## Ël geneiver american: Juniperus virginiana
### Descrission
Ël ***Juniperus virginiana***, ciamà comunement **geneiver american**, a l'é na conìfera dla famija dle Cupressaceae, aut fin a 15-20 méter, con na copa piramidal e 'n bion drit. La scòrsa dij branch giovo a l'é brun rossastra e a dësprend an fasse strèite. Le feuje dij branch giovo a son aghiform, longhe 5-10 mm, peui a dvento a scaje, vërde o vërde bluastre, con na giàndola giaunastra an sla schin-a. La pianta a l'é dioica. Ij frut a son ëd bache carnose, cite (4-7 mm), color bleu scur o bleu-verd, con na pàtin-a biancastra, ch'a conten-o 1-2 smens. A son caraterìstiche për l'odor aromàtich (a sento ëd gin). A l'é na pianta ch'a viv 100-300 agn.

### Distribussion
A l'é nativa dël nòrd-est djë Stat Unì e dël sud-est dël Canadà, ant na region comprèisa antra l'Océan Atlàntich e le Montagne Rocose. A viv ant ij teren pòver, sabios o calcaros, e a tòlera bin la suitin-a e ij clima frèid. A l'é stàit antrodot an Euròpa dël sécol XVII com erbo ornamental e për sò bòsch. An Piemont a l'é present an quàich giardin e parch, ma a l'é nen comun.

### Notissie
Ël bòsch a l'é aromàtich, dur e resistent a la marseugna, dovrà për fé 'd mobij, d'atrass, për la costrussion d'archivi e për fé 'd matite (a l'é 'l bòsch clàssich dle matite). Da le bache as oten un euli essensial dovrà an erboristerìa e për aromatisé ël gin. A l'é n'òspit amportant për la farfala *Callophrys gryneus*. An Piemontèis a l'é ciamà **geneiver american**. A l'é arzistent a la suitin-a e a l'é dovrà për la riforestassion e për fé 'd sev.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Juniperus virginiana*** L.
Larix kaempferi

## Ël malëzzo giaponèis: Larix kaempferi

### Descrission
Costa sòrt ëd malëzzo oriental a riva a n'aotëssa ëd na tranten-a ëd méter.
A l'ha 'd branch curt e orisontaj, scòrsa sël gris, feuje molzin-e bleu-vërde marcà da sota da doe righe bianche e còno ovoidal longh da 1 a 4 centim.

### Distribussion
Da finì.

### Notissie
Da finì.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Larix kaempferi*** (Lamb.) Carr.

Categorìa:Botànica
Metasequoia glyptostroboides

## La sequòja rossa: Metasequoia glyptostroboides
### Descrission
La ***Metasequoia glyptostroboides*** (an piemontèis **sequòja rossa**) a l'é na conìfera a feuje drocante dla famija dle Cupressaceae, ch'a peul rivé a 35-45 méter d'autëssa e 150-250 cm ëd diàmeter . A l'é l'ùnica specie viventa dël géner *Metasequoia* e a l'é considerà un fòssil vivent, përchè a smija idèntica a soe forme dël Cretacé tardiv . La scòrsa a l'é fibrosa, brun rossastra, peui a dventa grisa e as dësfà an fasse longhe e strèite . Le feuje a son linear, piate, longhe 1-3 cm, verd ciair, e a ven-o color brun rossastr an otonn prima 'd tombé. Ij branch a son drocant e a tombo ansema a le feuje. Le pin-e a son globose o ovaj, longhe 1,5-2,5 cm, con 16-28 scaje ch'a maduro an 8-9 mèis . A l'ha 'n bion con na base soens slargà a contrafort, ch'a forma un "pé" caraterìstich sota minca branch .

### Distribussion
A l'é nativa dla Cin-a sentral, an sle montagne al confin tra le province dël Hubei e dël Hunan e la municipalità ëd Chongqing, antra 750 e 1500 méter d'autëssa . A viv an sle pendiss ùmide e ant le vaj dij fium. A l'é stàit dëscurvì dël 1941 da Shigeru Miki an sla base 'd fòssil, e peui dël 1944-1946 a son stàite trovà dle popolassion vivente . La popolassion natural a l'é limità e a l'é protegiùa da la lege cinèisa. A l'é coltivà com erbo ornamental an tut ël mond, dzortut ant le region temperà, e a l'é motobin dovrà ant ij giardin e le stra.

### Notissie
A l'é considerà na specie an perìcol d'estinsion an natura, për via dla deforestassion e dla degradassion ëd l'ambient . Le piante coltivà an tut ël mond a ven-o da le smens che 'l Arnold Arboretum a l'ha distribuì dël 1948 . A l'é arzistent al frèid e a preferiss ij teren ùmid e bin drenà . A l'é un-a dle pòche conìfere a feuje drocante, ansema al *[[Taxodium distichum]]* e al *[[Glyptostrobus pensilis]]*. An Piemontèis a l'é ciamà **sequòja rossa**. A l'é la pianta simbòl ëd la sità 'd Shanghai.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Metasequoia glyptostroboides*** Miki, 1941

Categorìa:Botànica
Categorìa:Metasequoia
Pinus contorta

## Ël pin dle dun-e: Pinus contorta
### Descrission
Ël ***Pinus contorta*** (an piemontèis **pin dle dun-e**, **pin contòrt**) a l'é na conìfera dla famija dle Pinaceae, auta 10-15 méter ma ch'a peul rivé fin a 30-40 méter ant le condission pì favorèivol. La scòrsa a l'é giàuna-maròn o gris rossastra. Le feuje a son d'uje a cobie (2 për fassëtta), vërde o giàune, longhe 4-8 cm, ch'a resto an sl'erbo 4-8 agn. Le pin-e a son ovaj, longhe 3-6 cm, con na scaja motobin dura e un cit spin. A son serotin-e: a stan sarà për agn e as duverto con ël feu o 'l calor fòrt, për popolé le zòne brusà. A l'é na pianta ch'a viv 100-200 agn.

### Distribussion
A l'é nativa dl'América dël Nòrd-òvest, da l'Alaska a la Califòrnia, e fin a le Montagne Rocose. A chërs an sël litoral (varietà *contorta*) e ant l'antern (varietà *latifolia*). A l'é stàita antrodovùa an Euròpa për la silvicoltura e fermé dle dun-e. An Piemont as peul trovesse ant ij bòsch artifissial ëd montagna (Val d'Osta, Alp) e an quàich giardin, ma a l'é pa nativa.

### Notissie
A l'é dovrà për la produssion ëd bòsch (carpenterìa, paj, pasta 'd carta) e për la fissassion dle dun-e (soe rèis a ten-o la sabia). La varietà *latifolia* a l'é motobin amportant për l'ecologìa dij bòsch ëd conìfere dël Nòrd-òvest american. An Piemontèis a l'é ciamà **pin dle dun-e** për soa capacità ëd vive an sla sabia e për ij branch soens contòrt. A conten ëd resina. La *var. contorta* a l'é cita e contòrta; la *var. latifolia* a l'é drita e àuta.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Pinus contorta*** Douglas

Categorìa:Botànica
Categorìa:Pinus
Cupressus macrocarpa

## Ël sipress ëd Monterey: Cupressus macrocarpa
### Descrission
Ël ***Cupressus macrocarpa***, conossù 'me **sipress ëd Monterey**, a l'é n'erbo conìfer sempreverd ëd la famija dle Cupressaceae. A l'ha na forma da colonar a larga piramidal, e a peul rivé a 25-30 méter d'autëssa. La scòrsa a l'é spëssa, fibrosa, ëd color brun rossastr, e as fessura con l'età. Le feuje a son dë scaje cite, aromàtiche, ëd color verd viv brillant da giovo, pì scur da vej. Le piante a son monoiche: a produvo dij con mas-cc cit e dij con fumela ciàir, che a maduro an doi agn, rivand a esse globos e con dë scaje gionzùe. A l'é motobin dovrà 'me pianta da filagn për ël vent.

### Distribussion
Sta specie a l'é nativa d'un àrea motobin ristrèita dle còste dla Californìa (Stati Unì), dzortut ant la penìsola ëd Monterey. A chërs naturalment an sle costiere, esponùe a la nebia marin-a. A l'é stàit amportà an vàire part dël mond, an Euròpa e an Àfrica dël Sud, 'me pianta ornamental o da bòsch. A soporta bin la sal e 'l vent, ma a l'é sensìbil al frèid intens.

### Notissie
Ël bòsch, resistent, a l'é stàit dovrà për fabriché 'd mòbij e për travaj d'antern. Ël nòm sientìfich "macrocarpa" a veul dì "dal frut gròss", an arferiment ai sò con motobin evident. An piemontèis a l'é comun ciamelo **sipress ëd Monterey**. La varietà a sima d'òr ("Goldcrest") a l'é motobin apressià për ij giardin për sò fojage giàun-òr.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Cupressus macrocarpa*** Hartw. ex Gordon

Categorìa:Botànica
Categorìa:Cupressus
Pinus pinaster

## Ël pin marìtim: Pinus pinaster

### Descrission
A l'ha 'l fujage sombr ch'a tira vers ël bleu e la scòrsa rossa an sël violèt. A l'ha la còma auta, duverta e dzordinà. Le pin-e madure a son motobin pi strèite che cole dël Pinus pinea e a peulo sté an sla pianta vaire agn prima 'd durbisse.

### Distribussion
A l'é un pin dla còsta mediterania.

### Notissie
A brusa bin e 'l bion a peul esse tajà për avèj la spërzin-a.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Pinus pinaster*** Aiton

Categorìa:Botànica
Pinus pinea

## Ël pin domèstich: Pinus pinea

### Descrission
Pin da pigneuj, a ven àot anviron 25 méter.
A l'ha feuje artacà a cobie e pigne a forma d'euv ch'a maduro an tre agn, duvertand-se a la prima dël quart ann për fé seurte ij pigneuj.

### Distribussion
Da finì.

### Notissie
Ij sò pigneuj a son comestìbij e a son dovrà ant la pastissarìa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Pinus pinea*** L.

Categorìa:Botànica
Pinus strobus

## Ël pin bianch américan: Pinus strobus

### Descrission
Ël **Pinus strobus** a l'é un mèmber dla partìa dij pin bianch (Pinus, sotgéner Strobus) e tanme tuti j'àutri mèmber ëd costa partìa a l'é caraterisà da feuje (uje) fassicolà an bocc ëd sinch. A son flessìbij, vërde-bleuve, ravzinà, longhe 5-13 cm e a duro apopré 18 mèis. Le pigne a son sutile, longhe 8-16 cm e larghe 4-5 cm s'a son duverte; le pìgnole a son longhe 4-5 mm, con n'ala sutila e longa 15-20 mm e a ven-o dësperdùe dal vent. La produssion ëd pigne a suced minca 3-5 agn. Ël Pinus strobus a riva a esse àut 70 méter, ma an media as vëddo esemplar àuti 30-50 méter. J'erbo pì mèir a peulo avèj fin-a 200 agn; ij pì vej a peulo rivé fin-a a 400 agn. A përferiss un seul bin sùit e fresch, clima ùmid, ma a chërs ëdcò ant le zòne ëd maré e ant ij leu rocios.

### Distribussion
Ël Pinus strobus a l'é nativ dla part oriental dl'América dël Nòrd, an spantiand-se da l'ìsola ëd Teraneuva fin-a al Minnesota e al sud-est dël Manitòba, e an dissendend giù për ij Mont Apalach a chërs fin ant la part setentrional dla Geòrgia.

### Notissie
Ël pin bianch american a l'é l'erbo pì àut ch'a-i sia ant l'América dël Nòrd a est dle Montagne Rociose. Grande foreste ëd pin bianch a quatavo an orìgin gran part dël nòrd-est dl'América dël Nòrd. J'Irochèis, na tribù ëd nativ american, a lo ciamavo l*'Erbo dla Granda Pas*.

Le pìgnole dël pin bianch american a conten-o vitamin-a C sinch vire ëd pì dij limon e as peulo fé dle bon-e tisan-e.

Categorìa:Botànica
Pseudotsuga menziesii

## Ël sapin ëd Douglas: Pseudotsuga menziesii
### Descrission
Ël **Pseudotsuga menziesii** (sapin ëd Douglas) a l'é na conìfera sempervërda dla famija dle **Pinaceae**, originaria dl'América dël Nòrd ossidental. A peul rivé a 50-70 méter d'autëssa (e fin-a a 100 m ant soa region d'orìgin), con un bion drit e na sima cònica. La scòrsa a l'é grisa e motobin fissurà, con ëd chërpure përfonde e resinose. Le feuje a son d'uje linear, da verd bluastr a verd scur, motobin dure e pontùe. Le pin-e a son caraterìstiche: pendente, con dë smens a tre ponte ch'a seurto fòra da 'ntra j'alëtte. A l'ha na chërsùa motobin lesta e a l'é motobin arzistent a le maladìe.

### Distribussion
Ël sapin ëd Douglas a l'é nativ dla **còsta ossidental djë Stat Unì e dël Canadà**, da la California a la Columbia Britànica. A l'é stàit antrodovù an **Euròpa** ant la metà dël sécol XIX e a l'é motobin coltivà për sò bòsch e për ël rimboschiment. An Italia, a l'é present ant j**'Alp** e ant j**'Apenin**, dzortut ant le region setentrionaj, andova a l'é piantà ant ij bòsch mist e ant ij teren degradà. A preferiss ij teren fons e ciàir, e a l'é motobin resistent a la suitin-a e al frèid.

### Notissie
Ël bòsch ëd Douglas a l'é motobin **arzistent, drit e sensa grop**, e a l'é apressià an edilissia për fé **trav, ass e paviment**. A l'é 'dcò dovrà për la fabricassion ëd **mòbij, scàtole e papé**. Soa përzin-a a l'é arsercà ant l'andustria dij përfum. An Euròpa, a l'é un dj'erbo forestaj pì amportant për la produssion ëd bòsch, grassie a soa chërsùa lesta e a soa bon-a qualità. A l'é 'dcò motobin dovrà coma **pianta ornamental** ant ij parch e ant ij giardin grand. Sò sopranòm a l'é "ël re dle conìfere" për soe dimension amponente.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Pseudotsuga menziesii*** (Mirb.) Franco
Sequoia giganteum

## La pianta dël mamut: Sequoiadendron giganteum
### Descrission
Ël ***Sequoiadendron giganteum*** (an piemontèis **pianta dël mamut** o **sequòja gigant**) a l'é na conìfera sempevërda dla famija dle Cupressaceae, considerà l'erbo pì gròss dël mond për volum . A peul rivé a 95 méter d'autëssa e a 12 méter ëd diàmeter, con na scòrsa fibrosa e motobin spëssa (fin a 60 cm), color brun rossastr, ch'a lo protegg dal feu . Le feuje a cite a forma d'uja, vërde bluastre, e a stan an sla pianta për vàire agn. Le pin-e a son cite (5-7 cm), a maduro an doi agn e a resto tacà fin-a 20 agn, an duvertand-se con ël calor dël feu për spantié jë smens . A l'é n'erbo ch'a viv motobin e a peul vive fin a 3.200 agn .

### Distribussion
A l'é nativ ëd le montagne dla Sierra Nevada an Califòrnia (Stat Unì), andoa a chërs an na sinquanten-a ëd bòsch spatarà antra 1.400 e 2.150 méter d'autëssa . A l'é stàit antrodot an Euròpa dël 1853 com erbo ornamental e as treuva ant ij parch e ij giardin dle region a clima temperà .

### Notissie
Ël bòsch a l'é resistent al marsum ma a l'é fròl, e për sòn a l'é nen dovrà ant l'edilissia. Ant ël passà a l'é stàit tajà për fé 'd palissade e 'd cit oget . An soa region nativa, a l'é protegiù e a l'é na gran atrassion për ël turism, con ël famos esemplar ciamà "General Sherman" . A l'é considerà na specie **vulneràbil** (VU) da l'IUCN për via dij taj stòrich e dla dificoltà ëd riprodussion . An Piemontèis a l'é ciamà **pianta dël mamut** pròpi për soe dimension amponent.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Sequoia giganteum*** (Lindl.) J. Buchholz

Categorìa:Botànica
Categorìa:Sequoia
Sequoia sempervirens

## La sequòja rossa: Sequoia sempervirens
### Descrission
La ***Sequoia sempervirens*** (an piemontèis **sequòja rossa**, **sequòja dla còsta'') a l'é n'erbo conìfer dla famija dle Cupressaceae, considerà l'erbo pì àut dël mond. A peul rivé a 100-115 méter d'autëssa, con na circonferensa dël bion fin a 9-10 méter. La scòrsa a l'é motobin spëssa (fin a 30 cm), color brun rossastr, e a l'ha la proprietà d'esse arzistenta al feu. Le feuje a son aghiform o scajose, vërde, longhe 1-2 cm, ch'a stan an sla pianta për 3-5 agn. Le pin-e a son ovaj, cite (2-3 cm), con dë scaje motobin lignose. A l'é na pianta ch'a peul vive pì che 2.000 agn. A l'é conossùa për soa capassità 'd buté neuve piante da le radis (propagassion vegetativa).

=== Distribussion ===
A l'é nativa dla còsta dël [[Pacìfich]] djë [[Stat Unì]], ant la region comprèisa antra la [[Califòrnia]] meridional e l'[[Oregon]] sud-ossidental. A viv ant na lista ëd teren spëssa anviron 700 km, andoa l'aria marin-a ùmida a crea 'd nebie frequente ch'a giuto la pianta a survive ant l'istà sùita. A chërs an sle pendiss costiere, da 30 a 1.000 méter d'autëssa. A l'é stàit antrodòt an Euròpa e an Piemont com erbo ornamental ant ij parch e ij giardin, dzortut ant le zòne a clima temperà.

=== Notissie ===
La ''Sequoia sempervirens'' a l'é l'erbo ofissial dla Califòrnia. So bòsch a l'é resistent a la marseugna, dovrà ant l'edilissia e për fé 'd mòbij. Le foreste 'd sequòje a son protegiùe ant ij parch nassionaj ([[Redwood National and State Parks]]). A l'é 'dcò dovrà com erbo ornamental an vàire part dël mond, ma a chërs bin mach ant ij clima temperà-ùmid. An Piemontèis a l'é ciamà **sequòja rossa** për ël color ëd la scòrsa e për diferensié da la ''Sequoiadendron giganteum'', ch'a l'é pì gròssa ma men àuta. A l'é sensìbil a la suitin-a e a l'inquinament.

== Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse ==

* ***Sequoiadendron sempervirens*''' (D. Don) Endl.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Sequoia
Taxodium distichum

## Ël sipress plà: Taxodium distichum
### Descrission
Ël ***Taxodium distichum*** a l'é na conìfera a feuje drocante dla famija dle Cupressaceae, aut 30-50 méter, con un bion drit e na copa piramidal . La scòrsa dij branch giovo a l'é seulia e gris brun-a, peui a dventa scura e fissurà . Le feuje a son a uja, piate, longhe 1-2 cm, 'd color verd ciair . A l'é na conìfera ch'a perd le feuje d'invern. Le pin-e a son ovàj, longhe 2-3 cm, 'd color brun . A l'é n'erbo ch'a chërs an pressa .

### Distribussion
A l'é nativ dël sud-est djë Stat Unì, da la Florida a la Luisian-a . A viv ant ij teren ùmid e ant le palude, arlongh le rive dij fium . A l'é stàit antrodot an Euròpa dël sécol XVII com erbo ornamental . An Piemont a l'é present ant ij parch e ij giardin, e a l'é naturalisasse ant le zòne ùmide .

### Notissie
Ël bòsch a l'é resistent al marsum e a l'é dovrà për fé 'd mobij e për la costrussion . A l'é dovrà 'dcò për la consolidassion dle rive . A l'é n'erbo ch'a produv dle radis aërìe (pneumatòfor) ch'a seurto da la tèra për respiré . An Piemontèis a l'é ciamà **sipress plà**.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Taxodium distichum*** (L.) Rich.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Taxodium
Thuja occidentalis

## La tuja ossidental: Thuja occidentalis
### Descrission
La ***Thuja occidentalis***, ciamà comunement **tuja ossidental** an Piemont, a l'é na conìfera dla famija dle Cupressaceae, aut 10-20 méter, con na copa piramidal strèita. La scòrsa dij branch giovo a l'é brun rossastra e a dësprend an fasse longitudinaj. Le feuje a son a scaje, vërde, ch'a quato completament ij branch, e a l'han na forma piata (a ventaj). Le pin-e a son cite, 8-12 mm, ovaj, con dë scaje lignose. A l'ha n'odor caraterìstich, aromàtich, ch'a ven fòra quand as fërto le feuje. A l'é na pianta ch'a viv 200-300 agn.

### Distribussion
A l'é nativa dël nòrd-est djë Stat Unì e dël sud-est dël Canadà, ant le zòne con clima frèid e ùmid. A viv ant ij bòsch ùmid, an sle rive dij lagh e dij fium, e ant le zòne paludose. A l'é stàita antrodota an Euròpa dël sécol XVI com erbo ornamental e ancheuj a l'é motobin spantià ant ij parch e le stra. An Piemont a l'é present an quasi tute le sità e ant ij giardin privà, dzortut an formassion ëd sev.

### Notissie
A l'é motobin dovrà për la formassion ëd sev e bariere, përchè a tòlera bin la povadura. Le feuje a son dovrà an erboristerìa për soe proprietà diurétiche e balsàmiche. Ël bòsch a l'é resistent a la marseugna e a l'é dovrà për fé 'd palissade, travaj d'intaj e për la costrussion d'archivi. An Piemontèis a l'é ciamà **tuja ossidental**. A-i é 'd varietà coltivà con feuje giaunastre (*cv. 'Aurea*') o con forma cònica (*cv. 'Fastigiata*'). A l'é sensìbil a la suitin-a e a l'inquinament.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Thuja occidentalis*** L.
Pinus radiata

## Ël pin ëd Monterey: Pinus radiata
### Descrission
Ël ***Pinus radiata*** (an piemontèis **pin ëd Monterey**) a l'é na conìfera dla famija dle Pinaceae, aut 15-30 méter, ma an coltivassion a peul rivé fin a 40-50 méter. La copa dle piante giovo a l'é piramidal, peui a dventa pi rionda. La scòrsa a l'é brun rossastra, gròssa e fessurà. Le feuje a son d'uje vërde, longhe 8-15 cm, a ters an fassëtta. Le pin-e a son ovaj, longhe 7-15 cm, con dë scaje lignose e 'n cit spin, e a peulo sté sarà për agn, an duvertand-se con ël feu o 'l calor. A l'é 'n pin a chërsùa motobin lesta.

### Distribussion
A l'é nativa dle coste sentraj e setentrionaj dla California (Stat Unì), dzortut an tre cite popolassion davzin a Monterey e San Luis Obispo. A l'é stàit motobin antrodot e coltivà an vàire part dël mond, dzortut an Neuva Zelanda, Australia, Spagna, Cile e Sudàfrica, andoa a forma 'd boschin për la produssion dël bòsch. An Piemont as treuva ant ij parch e ij giardin, ma a l'é nen comun.

### Notissie
A l'é un dij pin pì important për la silvicoltura ant l'emisfer sud, për soa chërsùa lesta e la qualità dël bòsch (dovrà për fé 'd mobij, për la costrussion, për fé la pasta 'd carta). An soa region nativa, a l'é considerà vulneràbil për le cite dimension dla popolassion e për ij problema sanitari (dzortut n'inset, *Sirex noctilio*). An Piemontèis a l'é ciamà **pin ëd Monterey**. A l'é arzistent a la sal e a l'é dovrà 'dcò për rimboschì le dun-e.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Pinus radiata*** D.Don

Categorìa:Botànica
Categorìa:Pinus