Lenga véneta

La **lenga vèneta** a l'é na lenga romanza parlà antrames la pì gran part dle Tre Venessie, ant ël Trentin sentr-oriental, ant tut ël Véneto foravìa la Ladinia, e ant la Venessia Giulia.

A l'estern dël Tre-Vénet, ël vénet a l'é parlà fòrt ëdcò da la minoransa véneta autòctona dl'Istria e dla Dalmassia (ant la Croassia) e dai dissendent dij migrant vénet ant ël Brasil, ant jë Stat ëd Rio Grande dël Sud, Santa Catarina e Paraná, an zòne dl'Argentin-a e ant ël comun ëd Cìpilo ant ël Méssich.
Ël vénet a l'é parlà da anviron 4 milion ëd përson-e ant ël Vènet e a së s-ciàira ch'a sia parlà da 8 milion ëd përson-e ant tut ël mond.
La lenga véneta a l'é arconossùa da la Region dël Vénet, da la Region Friul-Venessia Giulia, e ëdcò da l'UNESCO e dal Consej dl'Euròpa, che a l'han butala ant la lista ëd le lenghe minoritarie e ant ël *Lìber Ross ëd le lenghe an perìcol*. L'Italia nopà a arconòss pa ël vénet coma na lenga minoritaria. Ël còdes identificativ lenghìstich dël vénet a l'é ISO 639-3 vec.

## Difusion e vitalità
### Distribussion geogràfica

Con tut che ël vénet a arpresenta la lenga tìpica dla region omònima, ij sò confin lenghìstich a corispond pa con coj aministrativ.
Pa tute le parlade tradissionaj spantià ant ël Vénet a son lenga véneta. N'esempi an evidensa a peul esse col ant la provinsa ëd Belun sentral, anté ch'as parla un dialet ëd transission vénet-ladin, ch'a ven ladin an fasend-se anans vers nòrd (àuta Val Cordevole e Cador). Ant ël bass Polésine (cola popolarment ciamà Transpadana ferarèisa) a sàuta a j'euj d'anfluense profonde emilian-e, e al midem temp a-i é d'element ëd lombard ant le parlade arlong ëd la riva veronèisa dël Garda. Ant le parlade ëd chèich sentr dël Vénet Oriental, nopà, as peulo noté d'amportassion determinà dal furlan.

A van an pì sità chèich cite ìsole lenghìstiche germàniche butà arlong ëd la fassa dle Pre-alp e Alp: as parla dij vilagi sìmbr ëd la Lessinia e dl'Altipian dij Set Comun e dël Consèj (lenga simbra) e ëd Sapada (dialet carnsian).

Ant chèich zòna dël Friul-Venessia Giulia as parla ël vénet, chèicun autòcton, dj'àutr ëd contat e dj'àutr amportà. Ant ël prim grup a-i intro le parlade ëd Maran Lagunare e Gravo, sentr ch'a son apartenù a la Repùblica ëd Venessia fin-a dai sò inissi. Ancor ant ël dì d'ancheuj a s'arpòrta la pronunsia venessian-a dl'aprossimant palatal 'me [ʤ] an contrast con la [j] dël rest dël Vénet (ant le paròle 'me *fameja*, *mej*, *euj*). 

Ël dialet bisiach a l'é spantià almanch dal sécol XIV an chèich sentr ëd la zòna ëd Monfalcon (Biziacaria) coma iradiament dël dialet 'd Gravo."

## Le Variassion ëd la Lenga Vèneta

Andrinta a la lenga véneta as peulo distinghe vàire variassion, an sconda ëd la zòna. An vorend fé na classificassion, as peul trové coste variassion prinsipaj:
* Ël vénet sentral o sentr-meridional (paduan-visentin-polesan)
* Ël vénet ëd la lagun-a o *venessian* (Lagun-a ëd Venessia) - a va sità an manera particolar la variassion dël *Cioxòto*
* Ël vénet oriental e marin, ch'a ciapa drinta ël maranèis, ël pordenonèis, ël graissan, ël bisiach, ël triestin o giulian, l'istrian e ël fiuman
* Ël vénet ossidental o *veronèis*
* Ël vénet sentral-setentrional, ch'a tira drinta ël trevisan (Marca Trevisan-a) e 'l conelian
* Ël vénet setentrional, ch'a pija drinta ël belunèis o *Belumat*, ij dialet ëd val e ai pé dij mont, 'me ël feltrin e 'l primieròt.
Dëdnans a coste-sì, a-i son ëdcò vàire àutre variassion pì cite, parlà ant le vàire comunità ëd Vénet spantià an gir për ël mond:
* Ël Cipiłan (lenga dij migrant formà e parlà an Méssich)
* Ël Talian o vénet brasilian (a l'é la variassion véneta dël Brasil)

## Vocabolari
### Paròle Italian-e ch'a rivo dal Vénet
A son vàire le paròle italian-e spantià ch'a derivo dal Vénet o dal Venessian. Scond chèicun, pì dël 30% dël vocabolari italian a riva dal Vénet, e squasi tuti ij tèrmo marinarèis a son d'orìgin véneta. As peul dì che l'Italian a deriva dal Toscan e dal Vénet. Për cola rason-lì, j'italian a sòn bon d'antende 'n tòch bòn ëd lòn ch'a dis un ch'a parla an Vénet.
* **Arsenale**, italianisassion ëd *arsenal*: a l'era la fàbrica dle nav gestìa da lë Stat Vénet.
* **Ballottaggio**, a riva da *balòta*, che a l'era na balëtta cita ch'as dovrava për j'elession ant la Repùblica ëd Venessia.
* **Cantiere**, italianisassion ëd *cantièr*, la strutura inissial për tiré su na barca o na nav.
* **Ciao**: a deriva dal salut vénet *s-ciavo vostro* che con ël passé dij sécoj, prima a l'é dventà *s-ciao* e a la fin *ciao*.
* **Ditta**: dal vénet *dita*, con ël qual ant ij contrat comersiaj as disìa a le companìe comersiaj già nominà an precedensa.
* **Giocattolo**, italianisassion ëd *zugàtol*: la vèja paròla italian-a a l'era "balocco".
* **Imbroglio**, italianisassion ëd *brojo*, na deformassion ëd *Brol* visadì òrt. Dë daré dël Palass Dogal a-i era n'òrt andoa ij senator vénet a andasìo për butesse d'acòrdi prima dle votassion: lor a "(an)brojavo" = "as butavo an acòrdi anans ëd voté".
***Zero**, *veuid* an àrab, da l'orìgin indian-a, a l'era ciamà *Sifr*. Ant ël latin a l'era *Cephitum* ch'a dventërà *zefiro* > *zevero* > *zero*.

## Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **véneto** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe gal-romanze
***** lenghe cisalpin-e

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **VEC**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=vec

## Nòte


Categorìa:Lenghe romanze