open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Florian Cajori

Stòrich ëd la matemàtica.
**Florian Cajori** a l'era nà dël 1859 e a l'é mòrt dël 1930.

## Euvre prinsipaj
**A history of mathematical notations* (doi volum, 1928-1929)

Cajori, Florian
Plutarch

Biògraf e moralista.
**Plutarch** a l'era nà dël 49 anviron e a l'é mòrt dël 125 anviron.
A l'ha studià la vita dël cónsol roman Marcel.

## Euvre prinsipaj
**Questiones conviviales*

Categorìa:Filòsof
Categorìa:Stòrich
Prinsipi d'Archimede

Ël **prinsipi d'Archimede**, o **prim prinsipi dl'idrostàtica** a fortiss che minca còrp mojà ant un lìquid pesant an rechie a arsèiv un posson vertical, dal bass vers l'àut, ugual al pèis dël liquid ëspostà e aplicà ant ël barissènter ëd cost-sì.
Ës pont d'aplicassion a l'é dit *sènter ëd posson*.

Categorìa:Fìsica
Talmud

Ël **Talmud** a consist dë scrit ëd l'ebraism dij sécoj III-V, dont ël but a l'era ëd comenté la laj ëd Mosé.
A son rivane an doe edission: cola ëd Gerusalem (o palestinèisa, *Jerushalmî*), pì curta, e cola ëd Babilònia (*Bablî*), pì longa.

## La formassion
La veja laj ebréa (la *Torah*), atribuìa a Mosé, a l'era nen ciàira su vàire argoment e a contnìa vàire comand contraditòri.
Për sòn, a l'era argoment ëd grande discussion e a l'ha arseivù, durant ij sécoj, vàire antërpretassion ëdcò foravìa.
Tanti a sentìo lë bzògn ëd në s-ciairiment.
A l'ha pensaje un grand magìster, Giuda ël prinsi (mòrt dël 216), an compiland na sìntesi rasonà dle vàire antërpretassion e an ësmonend la soa, ant un lìber antitolà *Mishnah*, visadì *Ansegnament*.
Për l'autoritatività ëd l'autor, ës lìber a l'ha avù un pèis motobin amportant, a la mira d'esse comparà a la Torah.
Për arflete ansima a 's lìber, peul desse a parte da la fin dël III sécol, ij rabin dissendent d'ij fariseo (l'ùnich moviment religios ebréo a dzorvive a le dëstrussion dla Palestin-a fàite dai roman ant lë 70 e ant ël 135) a l'han pijà la costuma ëd radunesse doe vire l'ann, un-a a Gerusalem e un-a a Babilònia, për studielo e dëscut-ne.
Ij rendicont ëd costi rëscontr e ij test ëd le predicassion che ij grand rabin partissipant a fasìo al pòpol a l'han constituì ël Talmud, col ëd Gerusalem e col ëd Babilònia.

## Ël nòm
Ël nòm *Talmud* a ven da la rèis ebréa *lmd* (*studié*), ch'a veul dì sia lë studi an general che, an particolar, ël compless ëd jë spiegon dla Mishnah.

Categorìa:Religion
Lunëtta

Na **lunëtta** a l'é na plancia comprèisa antra doi arch ëd sirconferensa ëd raj diferent e con la convessità da la midema part.

Categorìa:Geometrìa
Martigny (Valais)

**Martigny** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Valais, con sirca 15'374 abitant. A së stend për na surfassa ëd 24,9 km², con na densità ëd popolassion ëd 600 ab/km². 

## Colegament
* http://www.martigny.ch

Categorìa:Comun-e dël canton dël Valèis
Flavi Giusep

**Giusep**, nassù dël 37 e mòrt dël 110, a l'era në stòrich ebréo, vnù amis dij roman e che për sòn ch'a l'ha pijà ël nòm ëd **Flavi**.
A l'é stàit a servissi ëd Vespasian e ëd sò fieul Tito, vnù imperator.

## Euvre

Giusep Flavi a l'ha scrivù vàire euvre stòriche, dont j*'Antichità ebrée*, an vint lìber, ch'a conto la stòria ebréa a parte da l'época d'Abram.

Categorìa:Stòrich
Aritmética

L**'aritmética** a l'é la siensa dij nùmer.
L'aritmética elementar a peul consideresse lë studi dle propietà e dle relassion dij nùmer antregh e rassionaj.

Ël proseguiment ëd l'aritmética elementar a son la teorìa dij nùmer e la teorìa dij nùmer transfinì.

Categorìa:Àlgebra
Equassion biquadràtica

N**'equassion biquadràtica** a l'é n'equassion ëd quart gré anté che l'incògnita a compariss mach con soe potense cobie.
As trata donca ëd n'equassion ëd la forma
:ax4+bx2+c=0.
An rampiassand x2 con X, soa arzolussion a l'é armnà a cola ëd n'equassion ëd second gré.

Categorìa:Àlgebra
Calcolatris

Na **calcolatris** a l'é n'utiss për fé dij cont ëd fasson automàtica.

## Stòria
Ij cé dle calcolatris a son j'àbaco.
Ant ël Ses-sent, Leibniz e Pascal a l'han progetà dle calcolatris basà an sij moviment ëd roe dentà.
Jë studi a son ëstàit arpijà ant l'Eut-sent da Charles Babbage, considerà ël pare dla moderna siensa dj'ordinator.
Ant ël Neuv-sent a son comparìe le calcolatris elétriche, basà an sël moviment ëd part mecàniche.
Ant j'agn 1970 a son vnùite fòra le calcolatris sacociàbij.

Categorìa:Matemàtica
Categorìa:Utiss
Prinsipi ëd Cavalieri

Ch'as consìdero doi sòlid con la midema autëssa.
Ël **prinsipi ëd Cavalieri** a fortiss che si tute le session fàite con dij pian paralej a n'istessa dëstèisa a son, doi a doi, d'ugual àrea, antlora ij sòlid a l'han ël midem volum.

Categorìa:Geometrìa
Bisetris

La **bisetris** ëd n'àngol a l'é la semi-reta ch'a lo partagia an doi àngoj isométrich.
A l'é ass ëd simetrìa ëd l'àngol.
A l'é l'ansem dij pont ëd l'àngol equidistant da soe bande.

## Propietà
Si doi àngoj a son oponù al vértes, soe bisetris a son l'un-a lë slongament ëd l'àutra.

Categorìa:Geometrìa
Nicolas Chuquet

Matemàtich vivù ant la sconda mità dël sécol ch'a fa XV.
Ëd soa vita as sa motobin pòch.
A l'era nà a Paris e, dotorasse an medzin-a, a l'ha praticala a Lion.

## Euvre prinsipaj
***Triparty en la science des nombres** (livrà dël 1484).
La prima ëd soe tre part a trata dij nùmer rassionaj, la sconda dij nùmer irassionaj, la tersa dla teorìa dj'equassion.
A la fin dël lìber a mostra 'me ch'as peul aplichesse la siensa dij nùmer ai problema dla vita ëd mincadì.

Chuquet, Nicolas
Michel Chasles

Matemàtich.
**Michel Chasles** a l'era nà dël 1793.

A l'é stàit anlev, e peui professor, a la Scòla politécnica e dal 1846 a l'ha mostrà a La Sorbon-a.
A l'ha contribuì an manera essensial a col ch'a l'é stàit ciamà l'arnovament ëd la geometrìa.

A l'é mòrt dël 1880.

## A pòrto sò nòm
*Relassion ëd Chasles.

## Euvre prinsipaj
*Aperçu historique su l'origine et le développement des méthodes en géometrie (1837).
*Traité de géométrie superieure (1852).
*Traité des sections coniques (1865).

Chasles, Michel
Cilìnder

Un **cilìnder** o **surfassa silìndrica** a l'é na surfassa formà da tute le rete (dite *generatris*) ëd diression fissà (visadì paralele antra 'd lor) ch'a rancontro na curva dàita, ciamà *diretris*.

## Ël cilìnder sircolar drit
Ch'as consìdera na surfassa silìndrica con na sirconferensa ëd raj *r* tanme diretris e generatris perpendicolar a la diretris.
Ch'as taja sa surfassa con doi pian perpendicolar a le generatris a distansa rispetiva *h*.
S'as consìdera la surfassa antra ij doi pian, ansema ai doe sercc ëd base, as oten na surfassa dont l'àrea total a l'é 2πr(r+h) ch'a sara un volum ëd  \pi r^2h.

Categorìa:Geometrìa
Cilìnder d'Archimede

Ël **cilìnder d'Archimede** a l'é un cilìnder dont l'autëssa a l'é ugual al diàmeter ëd base.
Donca andrinta 'd chiel as peul anscrivse na sfera.

Categorìa:Geometrìa
Georg Mohr

Matemàtich.
Nassù dël 1640, mòrt dël 1697.
A l'ha dimostrà che për le costrussion ëd sìngoj pont ch'as peulo fesse con righel e compass, a basta mach ël compass.

## Euvre prinsipaj
*Euclides Danicus.

Mohr, Georg
Mohr, Georg
Bombadura

Na figura ant lë spassi as dis **bombà** cand ël segment ch'a gionz qualsëssìa cobia ëd sò pont a l'é tut contnù andrinta a chila.
Esempi ëd figure bombà a son ël paralelepìped e la sfera.
Un seul ësférich a l'é nen bombà.

Categorìa:Geometrìa
Gabriel Cramer

Matemàtich.
Nassù dël 1704, mòrt dël 1752.

A l'é ocupasse, tra l'àutr, dla teorìa dij sistema d'equassion ëd prim gré a vàire incògnite.

## A pòrto sò nòm
*Sistema ëd Cramer

Cramer, Gabriel
Coron-a sircolar

Na **coron-a sircolar** a l'é la plancia pian-a comprèisa antra doe sirconferense consèntriche.

La larghëssa ëd na coron-a sircolar a l'é la diferensa antra ij raj dle doe sirconferense.
L'àrea a l'é la diferensa antra j'àree dle doe sirconferense.
Donca, ciamà r e s ij raj ëd coste-sì, con r2-πr2=π(s2-r2).

Categorìa:Geometrìa
Compless

Ant la  psicologìa e la psicanàlisi, un **compless** a l'é n'ansem ëd fator përsonaj, ëd sòlit arseivù ant l'anfansia, dotà ëd potensa afetiva e generalman incossient, ch'a concoro a produve un chèich comportament.

Categorìa:Psicologìa
Còno

Un **còno**, o **surfassa cònica**, a l'é na surfassa formà da tute le rete (dite *generatris*) ch'a passo për un pont (dit *vértes*) e për na curva (dita *diretris*) fissà.
As trata donca ëd na surfassa rigà.

Costa fasson ëd concepì ël còno, tanme surfassa ilimità, a l'é d'Apolòni.

Cono
Le Débat

**Le Débat** a l'é n'arvista dë stòria, polìtica, sossietà ch'a seurt minca doi mèis.
A l'é stàit fondà da lë stòrich Pierre Nora e sò prim nùmer a l'é surtì dël maj 1980.

Ledebat
Montreux (Vaud)

**Montreux** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Vaud, con sirca 22.831 abitant. A së stend për na surfassa ëd 33,40 km², con na densità ëd popolassion ëd 684 ab/km². 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é ël fransèis.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Vaud
L'indipendente

**L'indipendente** a l'era un giornal ebdomadari valdostan, scrivù për la pì part an italian, ch'a l'é surtì dal 1946 al 1949.

Lindipendente
Lo partisan

**Lo partisan** a l'era un giornal ebdomadari valdostan, ch'a l'é surtì dal 1945 al 1949.

Categorìa:Giornaj
FTTC

## FTTC

LA **FTTC** (*Fiber-to-the-cabinet* o *Fiber-to-the-curb*) a fa part ëd le architeture an òtica FTTX.

Lë schema a l'é ël midem ëd l'FTTN, ma l'armari a l'é butà a na distansa pi cita rispet a la ca dël client (men ëd 300 méter).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
FTTB

## FTTB

LA **FTTB** (*Fiber-to-the-building*) a fa part ëd le architeture an òtica FTTX.

La fibra a riva al pe dla ca (a men ëd doi méter) ma la conession con le vàire unità abitative a ven fàita con àutre tecnologìe.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
FTTH

## FTTH

LA **FTTH** (*Fiber-to-the-home*) a fa part ëd le architeture an òtica FTTX.

La fibra a riva ant la ca dl'utent o al pian e da lì ël signal a peul esse trasportà an dovrand vàire tecnologìe (coassial, wireless, dopin, fibra).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
Georges Colomb

Nà dël 1856 e mòrt dël 1945, **Georges Colomb** a l'era professor ëd siense naturaj; a l'é stàit autor ëd vàire lìber për la scòla e a sostnìa na pedagogìa basà an sël dissegn.
A parte dal 1873 a l'ha publicà dle conte umorìstiche ilustrà da 'd bande ëd plance an Le journal de la jeunesse e peui an Le petit Français illustré, journal des écoliers et des écolières.

## Euvre prinsipaj
***L'idée fixe du savant Cosinus** (1900).
Publicà con lë stranòm ëd *Christophe*.
Ël përsonage dël siensià Cosinus a l'é anspirà a Henri Poincaré, ch'a stasìa ant l'istessa ca dl'autor.

Colomb, Georges
Feuja ëd Descartes

La **feuja ëd Descartes** a l'é na curva cùbica, dont l'equassion a l'é
:x3+y3=3axy.

Categorìa:Geometrìa
Arthur Cayley

Matemàtich.
Nassù dël 1821, mòrt dël 1895.

## A pòrto sò nòm
*Surfassa ëd Cayley

Cayley, Arthur
Cayley, Arthur
DLNA

## DLNA

LA **DLNA** (*Digital Living Network Alliance*) a l'é un grup dë svilup dë standard për la comunicassion su rej local (LAN) an tra disposìtiv audio e video.

Lë standard DLNA a l'é basà an sl'Upnp AV e a përmëtt ai disposìtiv multimojen com television, console da gieugh e smartphone d'assedi ai contnù audio e video prenet an sla Ragnà.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
FTTN

## FTTN

LA **FTTN** (*Fiber-to-the-node*) a fa part ëd le architeture an òtica FTTX.

La fibra a finiss an dj'armari a pòsta, butà al livel dla stra, ma distant vàire km. da la ca dël client.

L'ùltim mija a ven cablà con ël dopin d'aram.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
Pròclo ëd Licia

Filòsof.
Nassù dël 412, mòrt dël 485.
A l'ha mostrà filosofìa e geometrìa a Atene.

Proclo ëd Licia
Rudolf Bultmann

Teòlogh luteran.
**Rudolf Bultmann** a l'era nà dël 1884 e a l'é mòrt dël 1976.
A l'é ël fondador ëd la Scòla dla stòria dle forme (*Formgeschichtliche Schule*), conossùa ëdcò con ël nòm dë Scòla mìtica.

Bultmann, Rudolf
Andrea (apòstol)

**Andrea** o **Andrèia** o  a l'era un ëd j'apòstoj ëd Gesù ëd Nàsaret.

A l'era nà a Betsàida (Gioann 1,44) an n'ambient grech, lòn ch'a spiega sò nòm, motobin ràir për un giudé.
Sconda j'evangeli ëd Maté (4,18) e March (1,29) a fasìa ël pëscador con sò pare Giòna e so frel Simon-Pero.

Dissìpol ëd Gioann Batista fin-a a che chiel-sì a l'ha mostrà Gesù tanme *bero ëd Dé*, ancuriosì a l'é andaje dapress a chiel-sì.
Ës rancontr a l'é stàit decisiv: Andrea a l'ha chërdù an chiel e a l'ha mnaje sò frel Simon.

Ant la partìa dij dódes, Andrea a l'é nen ëstàit un mèmber ëd prim pian e a son nen vàire j'episòdi dj'evangeli ch'a lo rësguardo ëd fasson esplìssita.
Ant j'At d'Apòstoj (1,13) a l'é nominà con j'àutri apòstoj coma present ant ël sinàcol apress la montà ëd Gesù.

Pòchi a son j'element ëstòrich ch'as arferisso a soa atività apress la Pentecòst:
* Ant ël frament ëd Muratori as dis che Gioann a l'avrìa ancoragià Andrea a scrive un rendicont dij fàit e dij dit ëd Gesù.
* Origene a fortiss che Andrea a l'ha compì sò apostolà an Sitia, an Capadòcia, an Galissia e an Bitinia.
* Scond Giròni, a sarìa passà da coste region an Acaja, andoa a l'ha travajà an manera particolar; a sarìa stàit a Patras anté ch'a l'avrìa patì ël suplissi an sna cros a forma d'X.

## J'At d'Andrea
Antra la fin dël II sécol e l'ancamin dël III, a l'han ancaminà a giré dj*'At d'Andrea*, che a noi a son rivà con dle modìfiche.
As trata ëd conte romanzà, a caràter erétich, s-ciodùe antra j'encratista e ch'as artreuvo ëdcò antra ij maniché.

Categorìa:Sant catòlich
Bartromé (apòstol)

**Bartromé** a l'era un dj'apòstoj ëd Gesù ëd Nàsaret.
A l'é belfé ch'a sia da identifiché con col ciamà ëdcò **Natanael**; an efet *Bartromé* a veul dì *fieul ëd Tolomé*.

A l'era originari ëd Cana an Galilea, anté che ancor dël di d'ancheuj na cesa ëd forma ëd cros a l'é consacrà a chiel.
Conforma a la tradission, sò apostolà a l'é stàit motobin fosonant e a-j son atribuije dij longh viage missionari.
Eusebi ëd Cesarea a fortiss che Panteno a l'ha trovà an India l'evangeli ëd Maté an arameo, ch'a sarìa stàit portà ambelelà da Bartromé.
Ëdcò an Giròni as artreuva s'anformassion, bele che lòn ch'as antenda con India a l'é pa tut afàit ciàir.
D'àutre sorgiss an fan savèj che Bartromé a l'ha convertì ij licaonian e an conto d'un-a ëd soe mission an Asia Minor, ch'a l'avrìa mnalo an Mesopotamia e an Partia; rivà an Armenia e apress avèj convertì ël frel dël re e esorcisà soa fija, a l'avrìa patì ël suplissi për órdin dël sucessor ëd chiel-sì, ël re Astiage.

Le tradission a diferisso a propòsit ëd sò martiri: crocifission, decapitassion, scortiament.

Categorìa:Sant catòlich
Algoritm d'Euclid

L**'algoritm d'Euclid** a serv për calcolé ël màssim divisor comun antra doi nùmer naturaj positiv.
S'algoritm a consist ant ël divide ël pì grand dij doi për ël pì cit, peui cost-sì për la resta otnùa ant la prima division, peui chila-sì për la neuva resta, e via fòrt, fin ch'as oten na resta ëd zero.
Ël darié divisor a l'é ël nùmer sërcà.

Categorìa:Àlgebra
Giaco ël magior

**Giaco** a l'era n'apòstol ëd Gesù ëd Nàsaret.

Pëscador originari ëd Betsàida, fieul ëd Zebedé e frel ëd l'apòstol Gioann, a l'é stàit testimòni con sò frel e Simon-Pero ëd vàire aveniment amportant ant la vita ëd Gesù: l'arsuression ëd la fija ëd Giàiro, la trasfigurassion, l'agonìa ant ël giardin ëd Getsémani.

A l'é stàit decapità për órdin ëd Giulio Agripa I (novod d'Eròde Antipa) dël 42 anviron (At d'apòstoj 12,2).

A-i son dle tradission dëscordante su soa atività missionaria an Ëspagna.
La sorgiss pì fidàbil a l'é ël *Breviari dj'apòstoj* bisantin, spantià an soa version latin-a ant ël sécol ch'a fa VII, ch'a conten na gionta ch'a atesta costa atività (ch'a-i é nen ant l'original an grech).
An efet, an Ëspagna la venerassion për cost apòstol a l'é motobin fòrta.
As parla për la prima vira dël tramud ëd sò còrp da Gerusalem a Santiago ëd Compostela, an Galissia, ant un martirològi dël sécol ch'a fa IX, testimòni ëd tradission locaj pì veje ëd costa venerassion, .

Categorìa:Sant catòlich
Giaco d'Alfé

**Giaco, fieul d'Alfé**, a l'era un dj'apòstoj ëd Gesù ëd Nàsaret.

## Ël problema dl'identificassion
A smija che Giaco d'Alfé a deva esse identificà con n'àutr Giaco massionà ant ël Neuv Testament, *Giaco frel ëd Nosgnor*, bele che cheidun, antra j'orientaj, a pensa ch'as trata ëd doe përson-e diferente.
Costa distinsion a l'é stàita antroduvùa antra ij sécoj II e III da ij fàuss-clementin e peui a-i son andaje dapress Eusebi, Gioann Crisòstom e Giròni ant ij sò darié scrit.
Ij pare grech a l'han sostnù l'identificassion dij doi Giaco (Irené, Clement ëd Lissandria, Dìdimo ël bòrgno, Atanasi, Siril ëd Gerusalem, Teodòr ëd Mopsuestia, Teodoret), e ëdcò an ossident costa tesi a l'é scasi unànima.

## J'anformassion biogràfiche
S'as chërd nen a l'identificassion ëd Giaco d'Alfé con ël frel ëd Nosgnor, ëd notissie an sl'apòstol a-i na resto bele gnun-e.
Nopà, vàire detaj ëd la vita e dla mòrt ëd Giaco frel ëd Nosgnor a son ësmonù da la tradission eclesiàstica.

A l'ha dirigiù la Cesa ëd Gerusalem fin-a al 62, cand a l'é stàit martirisà dal grand sacerdòt Ana II, ch'a l'ha profità dl'antërval antra la mòrt dël procurador roman Fest e l'ariv ëd sò sucessor Albin për giudichelo e felo massé an campandlo da la gulia dël templi e an finend-lo për lapidassion.
N'arferiment a sa mòrt as treuva ëdcò ant j*'Antichità giudee* ëd Flavi Giusep (XX,9,1).

## A pòrto sò nòm
*Condission ëd Giaco

Categorìa:Sant catòlich
Gioann (apòstol)

**Gioann**, fieul ëd Zebedé e frel ëd Giaco ël magior, a l'era un dj'apòstoj ëd Gesù ëd Nàsaret.
Pëscador, a l'é l'autor o la sorgiss dël quart evangeli, ëd tre litre e dël lìber dl**Arvelassion''.

Scond [[Giròni]] e [[Agustin d'Ipon-a|Agustin]] a l'é mai [[mariage|mariasse]].
Tanme dissìpol dël [[Batista]], a l'é stàit antra ij prim ch'a son andàit dapress a Gesù.
A l'ha avù na posission particolar antra ij dódes, con [[Simon-Pero]] e sò frel Giaco; a l'é stàit present a j'assion pì amportante fàite da Gesù ch'a-j j'era afessionà an manera particolar.
Ant ël quart evangeli, Gioann a peul esse identificà con col che l'autor a ciama ''ël dissìpol al qual Gesù a vorìa bin''.

Durant la passion ëd Gesù a l'ha scotà, ansema a Pero, ël process.
A l'é stàit l'ùnich antra j'apòstoj e ij dissìpoj a esse present a la [[mòrt]] ëd Gesù, dacant a [[Marìa]], che Gesù a l'ha afidaje (<small>Gioann 19,25-27</small>).<br />
Con Pero, Gioann a l'ha arseivù da [[Marìa ëd Màgdala]] ël prim anonsi ëd l'arsuression (<small>Gioann 20,2</small>); a l'ha corù fin-a a la tomba e a l'ha chërdù a l'arsuression an ës-ciairand 'me ch'a j'ero butà ij linseuj (<small>Gioann 20,6-9</small>).
A l'é stàit ël prim a arconòsse Gesù arsussità cand chiel-sì a l'é mostrasse al [[lagh ëd Tiberìad]] (<small>Gioann 21,1-13</small>).

Dal lìber dj**At d'apòstoj'' i soma che Gioann a l'era con Pero cand chiel-sì a l'ha varì un sòp a Gerusalem (3,1-8); ël sinedri a l'ha falo ciapé përzoné con Pero (4,19 e apress); a l'é torna butà an përzon për via dla predicassion, peui foatà (5,18-42); a l'é mandà an Samarìa con Pero për ranforsé la fé che ël diaco Filip a l'avìa già spantià (8,14 e apress).
Ant la litra ai Gàlat, Pàul a lo designa tanme un-a dle pilie dla Cesa ëd Gerusalem (2,9).
Chèich agn apress, a l'ha chità Gerusalem e a l'é partì a evangelisé l'Asia Minor, anté ch'a l'ha dirigiù la Cesa d'Éfeso e le comunità dj'anviron.

Gioann a l'ha pa patì ël suplissi, ma scond Irené a l'é stàit vìtima dla përsecussion ëd Domissian vers ël 95.
As conta che a Roma a l'é stàit campà andrinta a 'n pajeul d'euli bujent, ma a l'é surtine sensa dann.
Mòrtie l'imperator, a sarìa tornà a Éfeso, andoa a l'é mòrt motobin vej, sota Trajan.

## L'evangeli ëd Gioann
L'evangeli ëd Gioann a l'é stàit ëscrivù antra j'agn 80 e 100.
La tradission antica a l'é unànima ant ël fortì che a l'é stàit ëscrivù a Éfeso.
Tanme evangelista, ël sìmbol ëd Gioann a l'é l'òja.

Categorìa:Autor dël Neuv Testament
Categorìa:Sant catòlich
Maté (apòstol)

**Maté**, ciamà ëdcò **Levi**, a l'era un ëd j'apòstoj ëd Gesù ëd Nàsaret.
A fasìa a Cafàrnao ël mësté ëd publican, visadì a arseivìa le taje pr'ij roman.

### L'evangelisassion
Scond chèiche sorgiss Maté a l'é andàit a evangelisé an Etiòpia, scond d'àutre a l'ha predicà an Persia, scond d'àutre ancor ant ël regn dij part, an Siria, an Macedònia e an Irlanda.

### La mòrt
Le sircostanse dla mòrt ëd Maté as conòsso nen bin.
Për ël gnòstich Eracleon, dont l'opinion a l'é arportà da Clement ëd Lissandria, Maté a l'é mòrt ëd mòrt natural.
D'àutri a penso ch'a l'abia patì ël suplissi.
A cost pròposit, a esisto vàire *passion* apòcrife dont un-a (*La legenda d'òr*) a fortiss che a sarìa stàit massà për órdin dël re etiòpich Itarch antramentre ch'a selebrava l'eucaristìa.
Scond ël *Martirològi roman*, a l'ha evangelisà l'Etiòpia e ambelelà a l'ha patì ël suplissi.

## L'evangeli ëd Maté
Conforma a Papia, Irené, Origene e Eusebi ëd Cesarea, Maté a l'ha scrivù n'evangeli ant la lenga parlà da j'ebreo ëd soa época.
Cost evangeli a l'é stàit peui voltà an grech, ma as sa nen da chi.
La version original a l'é andàita spërdùa.
Tanme evangelista, ël sìmbol ëd Maté a l'é l'àngel.

Categorìa:Sant catòlich
Categorìa:Scritor an pròsa
Matìa (apòstol)

L'apòstol **Matìa** a l'é massionà ant ël Neuv Testament mach ant ël lìber dj' *At d'apòstoj* (1,15-26) tanme col ch'a l'é stàit tirà a sòrt për rampiassé Giuda ël traditor e arconstituì ël colege dij dódes.
Ëd sigura a l'é stàit un ëd coj ch'a son andaje dapress a Gesù fin dal prinsipi ëd sò ministé pùblich, conforma ël criteri ëd sernia arciamà ant ël lìber dj**At''.
A l'é probàbil ch'a fèissa part ëd jë stantedoi dissìpoj dont a parla l'evangeli ëd [[San Luch|Luch]] (<small>10,1</small>).

Rësguard soa [[mòrt]] i l'oma dj'anformassion divergente.
Sconda ël gnòstich [[Eracleon]], sità da [[Clement ëd Lissandria]], a l'é mòrt ëd mòrt natural.
Sconda [[Nicéfor]] (''Stòria dla Cesa'', II,40) a l'ha predicà e a l'ha patì ël suplissi an [[Etiòpia]].
D'àutri ancor a fortisso ch'a l'é stàit lapidà tanme nemis ëd la laj ëd [[Mosé]] apress avèj predicà a j'ebreo ëd [[Palestin-a (ANP)|Palestin-a]].<br />
Ant le piture a l'é soens arpresentà con na piòla.
Conforma a na legenda a sarìa mòrt decapità da 'n soldà [[siviltà roman-a|roman]].

== La divossion dij gnòstich ==
As sa nen përchè, ma sò nòm a l'é stàit onorà ëd fasson particolar ant j'ambient [[gnòstich]] d'[[Egit]], ch'a l'han atribuije la paternità ëd chèich ëscrit apòcrif, dont a son rivane dij tòch.
A-i son fin-a d**At* (apòcrif) ch'a lo rësguardo.
Dël 1945, ant l'antica borgià ëd Khenoboskion ant l'Àut Egit, davzin a la cita sità ëd [[Nag Hammadi]], a l'é stàita dëscoatà na biblioteca gnòstica anté ch'a-i era un cit test antitolà *Lìber ëd Tomà: paròle segrete che ël Salvator a l'avrìa dit a Giuda Tomà e riferìe da Matìa''.

Categorìa:Sant catòlich
Filip (apòstol)

**Filip** a l'era un ëd j'apòstoj ëd Gesù ëd Nàsaret.

A l'era originari ëd Betsàida, parèj dij frej Simon-Pero e Andrea.
Dij quatr evangeli canònich, a l'é mach col ëd Gioann ch'a në smon d'anformassion su soa vita: dissìpol, da lòn ch'a smija, dël Batista, a l'é stàit antra ij prim a esse ciamà da Gesù, al qual a l'ha presentà Natanael (1,43-51); Gesù a l'é adressasse a chiel për la prima multiplicassion dij pan (6,5 e apress); dij pagan as son adressasse a chiel për esse presentà a Gesù (12,21 e apress); apress la dariera sin-a, durant ël discors d'adiù, a ciama a Gesù ëd mostreje ël Pare a j'apòstoj (14,7-12).
Dal lìber ëd j*'At d'apòstoj* (2,1) a sarìa antra 'd coj ch'a arsèivo lë Spìrit Sant ël di dla Pentecòst.

A parte da 's moment j'anformassion fornìe da la tradission a concòrdo nen sempe.
Dagià che antra j'evangeli canònich mach col ëd Gioann a na parla, cheidun a l'ha concludù ch'a sarìa restà an Asia Minor (për esse pì precis a Éfeso) anté ch'a sarìa mòrt.
Tutun a esist n'àutra tradission, conforma a la qual a l'ha evangelisà la Frigia apress avèj predicà an Sitia e an Lidia.
Comsëssìa, tuti a resto d'acòrd a piassé soa dariera residensa a Geròpoli (al di d'ancheuj Pamukkalé), an Frigia, con doe ëd soe tre fije.
Na conferma a ven da Policrat, vësco d'Éfeso, ant la sconda mità dël II sécol, ant na litra adressà a Vitor I, vësco ëd Roma.
Papia, vësco ëd Geròpoli, a l'avìa conossù le fije ëd Filip e a l'ha amprendù da lor che Filip a l'avìa arsussità un mòrt.

Për lòn ch'a toca a soa mòrt, bele che Clement ëd Lissandria a disa ch'a l'é mòrt ëd mòrt natural, la pì part dij document antich a atesto ch'a l'ha patì ël suplissi a Geròpoli, sota Domissian, crocifiss con la testa an bass e lapidà, a l'età d'87 agn anviron.

Categorìa:Sant catòlich
Fatorial

Ël **fatorial** d'un nùmer natural n a l'é ël prodot dij nùmer da 1 a n:
:n!=n(n-1)(n-2) \cdot\ldots\cdot 3 \cdot 2 \cdot 1.
As buta ëdcò
:0!=1.
La notassion n! a l'é stàita anventà ant ël 1808 da Christian Kramp.

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Simon-Pero

**Simon** a l'era un ëd j'apòstoj ëd Gesù ëd Nàsaret.

Nassù a Betsàida, an Galilea, a l'era marià e a fasìa ël pëscador an sël lagh ëd Tiberìad.
A stasìa a Cafàrnao con sò frel Andrea cand a l'é stàit ciamà da Gesù.

Apress l'arsinon ëd Cana e na pësca miracolosa a l'ha pì nen chità Gesù e a l'ha fàit part dla cita partìa dij sò favorì, ansema con Gioann e Giaco.
A l'ha donca assistù a j'episòdi pì amportant ëd l'atività ëd Gesù.

Dotà d'un caràter fogos e passionà, a l'ha arconossù an Gesù ël Crist, ël Fieul ëd Dé.
A l'é për via ëd costa confession, avnùita a Cesarea ëd Filip, che Gesù a l'ha ciamalo **Pero** (*Kephas*, visadì pera, ròch) e a l'ha atribuije un ròl privilegià trames a j'apòstoj.
A l'ha faje la promëssa d'afideje le ciav dël Regn dij Cej e a l'ha daje ël podèj ëd *gropé e dësgropé*.

A l'arestassion ëd Gesù, Pero a l'ha arnegalo.
Cand Marìa ëd Màgdala a l'ha fàit sircolé la vos dla tomba veuida, Pero a l'é andàit fin-a a là con Gioann e a l'ha constatà ch'a-i ero mach pì ij linseuj dla sepoltura e ël sudari.

Dj'anformassion an sël ròl ëd Pero ant ël colege apostòlich e su soa atività missionaria as peulo trovesse ant ij prim dódes capìtoj dël lìber dj*'At d'apòstoj* e ant la litra ëd Pàul ai Galat.
An particolar:
* a l'ha avù l'idèja d'admëtte ij pagan ant la comunità cristian-a con ël batésim ëd Corneli (At d'apòstoj 10),
* durant ël concili ëd Gerusalem a l'ha fortì ël prinsipi ëd la libertà evangélica rëspet a la laj ëd Mosé (At d'apòstoj 15,7-11).
A smija che l'atività evangelisatris ëd Pero as sia dësrolasse dzortut ant l'ambient ebreo.

A l'é stàit missionari a Antiòchia e a Roma.
A l'é Giròni che, an *De viris illustribus*, a parla ëd chiel tanme prim responsàbil dla cesa d'Antiòchia.
Cand Pero a l'é rivà a Roma, ambelelà a-i era già na comunità cristian-a, fondà as sa nen da chi.

La tradission cristian-a antica a arferiss a Pero l'evangeli ëd March, ant ël sens che l'apòstol a l'ha fornì a l'autor gran part ëd j'anformassion; Carmignac a l'ha ëdcò sot-lignà la possibilità che Pero a na sia l'autor.

Ël martiri ëd Pero a l'é confirmà da na tradission motobin antica.
A l'é avnùit sota Neron, a l'é stàit crocifiss con la testa an bass.
L'ann a l'é nen sigur, ma a dovrìa esse vers ël 64.

Pero
Categorìa:Papa
Tadé (apòstol)

**Tadé** a l'era n'apòstol ëd Gesù ëd Nàsaret.
A sarìa da identifiché con **Giuda**, frel ëd Giaco e ëd Simon.
As parla ëd chiel, an particolar, ant l'evangeli ëd Gioann (14,22) andoa a ciama a Gesù përchè a l'é manifestasse mach a j'apòstoj.

Conforma a la tradission pì consolidà, a l'avrìa predicà an Palestin-a e ant le region lì-davzin.
D'anformassion pì tarde a localiso soa predicassion an Arabia, an Mesopotamia, an Armenia e an Persia.
Scond chèiche sorgiss a sarìa mòrt ëd mòrt natural a Edessa; për d'àutre, dzortut sirìache, a l'avrìa subì ël suplissi a Beirut.

Categorìa:Sant catòlich
Simon ël Cananeo

**Simon**, ciamà **ël Cananeo** e **ël zelòta** (visadì pien d'antusiasm për la laj e për la pràtica dël cult), a l'era un ëd j'apòstoj ëd Gesù ëd Nàsaret.

Vàire a lo identìfico con Simon *frel ëd Nosgnor* o con Simeon, frel ëd Giaco ël minor, ciamà ëdcò chiel *frel ëd Nosgnor*, al qual a sarìa sucedù a la diression dla Cesa ëd Gerusalem.

Le tradission goernà ant ël *Breviari roman* a fortisso ch'a l'ha predicà an Egit e an Mesopotamia, anté ch'a l'avrìa patì ël suplissi; ij bolandista a van dapress a costa tradission.
Ël monio Epifani, dël sécol ch'a fa IX, a fortiss ch'a esistìo ant ël Bòsfor dj'arlichie ëd cost apòstol e che a Nicòpsis, ant ël Càucas ossidental, a-i era soa tomba an na cesa tirà su dai grech antra ij sécoj VI e VII e consacrà a chiel.

Për lòn ch'a toca sò suplissi, an dle piture a compariss tajà an doi tòch, e a l'é për sòn ch'a l'ha coma sìmbol na ressia.

Categorìa:Sant catòlich
Tomà (apòstol)

**Tomà**, stranomà **Dìdimo** (visadì *binel*) a l'era un ëd j'apòstoj ëd Gesù ëd Nàsaret.

L'evangeli ëd Gioann an lo presenta tanme n'òm motobin afessionà a Gesù e dotà ëd sens pràtich.
A l'ha anterogà Gesù an sla stra ch'a men-a ant ël leu anté che Gesù a l'era an sël pont d'andé (visadì dal Pare, Gioann 14,5); a chërd nen a l'aparission ëd Gesù arsussità (Gioann 20,24 e apress); a professa soa fé an Gesù «Sgnor e Dé» cand chiel-sì a-j compariss eut di apress (Gioann 20,26-29); a l'é antra j'apòstoj ch'a son an camin ch'a pësco cand Gesù a compariss an sël lagh ëd Genésaret (Gioann 21).

Conforma a Eusebi, Tomà a l'é un dj'apòstoj che Papia, vësco ëd Geràpoli a anterogava an sla dutrin-a ëd Gesù.
An dzorpì, a-j sarìa stàita atribuìa la Persia tanme setor da evangelisé.
La tradission pì frequenta a fortiss ch'a l'avrìa predicà an India, andoa a sarìa stàit suplissià, a l'é probàbil colpì da na lansa.
Dj'anformassion ch'a confermo costa tradission a son fornìe da Marco Polo (sécol ch'a fa XIII) e dal poeta Camões (sécol ch'a fa XVI).
Ant j'anviron ëd la sità ëd Madras a-i é na località ciamà San Tomà ëd Mailapur, anté ch'as treuva na cros con n'anscrission dël sécol ch'a fa VII an persian antich ch'a mostra ël leu ëd sò suplissi.
Scond dle sorgiss antiche soe arlichie a son ëstàite tramudà da l'India an Mesopotamia, a Edessa.

## La literatura apòcrifa
Vàire scrit apòcrif ch'a rivo da d'ambient gnòstich a son atribuì a chiel: n'evangeli an sl'anfansia ëd Gesù, un lìber d' *At*, n*'Arvelassion*.

Categorìa:Sant catòlich
Baar

**Baar** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Zug, con sirca 20.266 abitant. A së stend për na surfassa ëd 24,8 km², con na densità ëd popolassion ëd 817 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Hausen am Albis (ZH), Kappel am Albis (ZH), Menzingen, Neuheim, Steinhausen, Unterägeri, Zugo (*Zug*). 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Zug
Unterägeri

**Unterägeri** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Zug, con sirca 7.396 abitant. As dëstend an sna surfassa ëd 27,10 km², con na densità ëd popolassion ëd 273 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Baar, Menzingen, Oberägeri, Sattel (ant ël canton dë Schwyz), Steinerberg (ant ël canton dë Schwyz), Walchwil, Zug. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Zug
Zug

**Zug** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Zug, con sirca 23.649 abitant. As dëstend su na surfassa ëd 33,8 km², con na densità ëd popolassion ëd 700 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Arth (ant ël canton dë Schwyz), Baar, Cham, Hünenberg, Meierskappel (ant ël canton ëd Luserna), Risch, Steinerberg (ant ël canton dë Schwyz), Steinhausen, Unterägeri, Walchwil. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Zug
API

## API

N' **API** (*Application Programming Interface*) a l'é n'ansema ëd prossedure ragrupà për formé n'ansema dë strument specìfich che a stërmo le funsion ëd l'hardware.

Mersì a j'API ij programador a deuvo pa scrive tute le funsion a l'intern dël software, ma a peulo dovré jë strument fornì da j'API për ciamé funsion specìfiche da fé fé a l'hardware.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
DAC

## DAC

Un **DAC** (*Digital to Analog Converter*) a l'é un convertidor ëd signaj dal formà digital a col analògich.

Për esempi, ant ël camp ëd le schede gràfiche ij DAC a son dovrà për trasformé j'anformassion video digitaj an forma analògica për piloté jë scherm con ingress VGA.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
DMA

## DMA

Ël **DMA** (*Direct memory Access*) a l'é un mecanism ch'a consent a na periférica d'acede an manera direta a la memòria sentral dël sistem.

Ant ël cas dle schede gràfiche sto mecanism a l'é consentì da l'usagi dla GART (*Graphics Address Remapping Table*) che a mapa la zòna ëd memòria sentral com memòria gràfica.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
GPU

## GPU

Na **GPU** (*Graphics Processing Unit*) a l'é un processor specialisà për j'operassion ëd *rendering* 2D e 3D an manera da dëscarié part ëd l'elaborassion da la CPU.

Le GPU moderne a son motobin eficiente ant l'elaborassion ëd la gràfica e la soa architetura paralela aj rend motobin fòrte ëdcò ant l'esecussion ëd calcoj genérich andova a-i son struture ëd dat an forma vetorial o matricial.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
PCI

## PCI

Ël **PCI** (*Peripheral Component Interconnect*) a l'é un Bus ëd conession con banda ëd 32 bit e frequensa operativa standard ëd 33 MHz.

A l'é un Bus con arzòrse ëd tipo condivis tra le perifériche ch'a ven-o colegà a chiel.

A l'é stàit dovrà com schema ëd comunicassion për le schede gràfiche fin a l'antrodussion dël Bus AGP.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
Vitré (Ille-et-Vilaine)

**Vitré** a l'é na sità ëd 17.000 abitant an Ille-et-Vilaine.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pierre Méhaignerie.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Ille-et-Vilaine
Dietikon

**Dietikon** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dë Zurigh, con sirca 21.822 abitant. A së stend për na surfassa ëd 9,33 km², con na densità ëd popolassion ëd 2.339 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Bergdietikon (AG), Geroldswil, Oetwil an der Limmat, Schlieren, Spreitenbach (AG), Unterengstringen, Urdorf, Weiningen. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Zurigh
Adlikon

**Adlikon** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Zurigh, con sirca 579 abitant. A së stend su na surfassa ëd 6,71 km², con na densità ëd popolassion d'86 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Andelfingen, Dägerlen, Humlikon, Ossingen, Thalheim an der Thur. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Zurigh
Kyburg

**Kyburg** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton ëd Zurigh, con sirca 362 abitant. As dëstend an s'na surfassa ëd 7,58 km², con na densità ëd popolassion ëd 48 abitant al chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Illnau-Effretikon, Weisslingen, Winterthur, Zell.

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Zurigh
Zurigh

**Zurigh** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dë Zurigh, con sirca 366.145 abitant. A së stend për na surfassa ëd 91,88 km², con na densità ëd popolassion ëd 3.985 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Adliswil, Dübendorf, Fällanden, Kilchberg, Maur, Oberengstringen, Opfikon, Regensdorf, Rümlang, Schlieren, Stallikon, Uitikon, Urdorf, Wallisellen. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Zurigh
Carl Gustav Jung

Psichiatra svìsser.

**Carl Gustav Jung** a l'é nassù a Kesswil dël 26 luj 1875 e a l'é mòrt a Küsnacht dël 6 giugn 1961.
## Biografìa
Carl Gustav Jung a l'era fieul ëd Paul Achilles Jung (1842-1896), teologh e pastor protestant, e ëd Emilie Preiswerk (1848-1923).
Dël 1900 a l'é vnù dotòr an medsin-a a l'Università ëd Basilea.

Jung, Carl Gustav
Jung, Carl Gustav
Jung, Carl Gustav
Jung, Carl Gustav
Camille Jordan

Matemàtich.
Nassù dël 1838, mòrt dël 1922.

## A pòrto sò nòm
*Curva ëd Jordan.

Jordan, Camille
Longheur

La **longheur** a l'é na grandëssa ch'a mzura n'estension ëd na dimension sola, visadì na linia.

L'unità dë mzura dle longheur a l'é ël méter.

Categorìa:Fìsica
Nimatullah Giusep Kassab Al-Hardini

**Nimatullah Youssef Kassab Al-Hardini** (Beit Kassab, 1808 – Kfifane 14 dë dzèmber 1858) a l'é stàit un sant ëd la Cesa catòlica.

Soa festa a l'é ai 14 dë dzèmber.

## Biografìa

**Giusep Kassab Al-Hardini** a l'é nassù a Hardin, ant ël Lìban, dël 1808. A vint agn, ant ël 1828, a l'é intrà an Seminari e a l'ha sernù ëd fesse ciamé **Nimatullah** (visadì *Gràssia ëd Dio*). A l'é stàit ordinà prèive ël dì ëd Natal dël 1833 a Kfifane. A l'é stàit professor ëd Teologìa e a l'ha avù come student ëdcò n'àutr sant libanèis: Charbel Makhlouf.

A l'ha passà quasi tuta soa vita an adorassion dël Santìssim, a l'ha pregà la Madòna, e a l'ha arsità ël rosari .

A l'é mòrt ëd polmonìa ai 14 dë dzèmber dël 1858, a Kfifane.
A l'é stàit canonisà dal Papa Gioann Pàul II.

## Aferiment


Categorìa:Sant catòlich
Jenny Alpha

Atris ëd teatro e cantanta.
**Jenny Alpha** a l'era nassùa ai 22 d'avril 1910 a Fort-de-France.
Dël 1929 a l'é rivà a Paris, pr'ëstudié a la Sorbon-a.
Dël 1939 a l'ha argistrà ij sò prim disch a 78 gire.
Dël 1960 a l'ha arsità an *Les nègres* ëd Jean Genet, butà an sena da Roger Blin.

Sò darié disch ëd canson a l'é surtì dël 2008.

Jenny Alpha a l'é mòrta a Paris, an robatand a ca soa - n'alògg ant ël quartié 15 ëd Paris - a j'8 dë stèmber 2010.

## Euvre prinsipaj
**La sérénade du muguet* (2008).

Alpha, Jenny
Alpha, Jenny
Jean-Louis Maubant

**Jean Louis Maubant** a l'é stàit ël fondador dël Neuv musé ëd Villeurbanne.
A l'era nà al Havre ai 25 d'ost dël 1943.
A l'ha studià sossiologìa a l'università e a l'é stàit giornalista al Dauphiné libéré, peui a la Dernière heure lyonnaise.
A l'é stàit ëdcò aministrator ëd na companìa teatral ch'a l'ha compagnà scasi daspërtut an Euròpa.

A l'é mòrt a Lion ai 5 dë stèmber 2010.

Maubant, Jean-Louis
Charles Hernu

Nassù dël 1923 e mòrt dël 1990, Charles Hernu a l'é stàit sìndich sossialista ëd Villeurbanne.

Hernu, Charles
Israel Tal

Ël general **Israel Tal** a l'é stàit un dij dirigent ëd l'armada israelian-a e l'ideator dël cher d'assàut *Merkava*.
A l'era nà dël 1924 an Palestin-a e a l'é mòrt a j'8 dë stèmber 2010.

## La cariera
A disdeut agn a l'é anrolasse ant l'armada britànica për combate le potense ëd l'Ass.
Apress avèj partissipà a la bataja d'Italia a l'é tornà an Palestin-a për intré ant la Haganah, la milissia giudea.

Teòrich ëd na guèra ëd moviment basà an sl'usage massiss dij blindà, a l'ha guidà con sucess na division motorisà ant ël Sìnai durant la guèra dël 1967.
Apress avèj anterompù na prima vira soa cariera, a l'é tornà al temp ëd l'ofensiva egissian-a e sirian-a dël 1973.

Vnùit agiutant dël cap dë stat magior, as fa armarché torna ant ël Sìnai e a agrandiss sò prestis an arzistend a l'órdin dël cap dë stat magior David Elazar ëd continué la contra-ofensiva israelian-a malgré ël *chité ël feu*.

## Ël cher Merkava
Dòp dla guèra, ch'a l'ha avù vàire mòrt da la part israelian-a, Israel Tal as angagia a la concession d'un cher d'assàut ch'a gionza ansema la mobilità e la protession dij soldà.
An arzultrà ël cher *Merkava* (ch'a veul dì *cher* an lenga ebréa) che, an particolar, a l'avìa ël motor dëdnans për përmëtte a l'echipage dë scapé da darera.
Dovrà ëd fasson massissa për la prima vira durant l'operassion Pas an Galilea dël 1982, ël Merkava a l'é vnùit ël sìmbol ëd la fòrsa israelian-a.

Tal, Israel
Jacques Panijel

Biòlogh e regista.
D'orìgin romen-a, **Jacques Panijel** a l'era nà ai 22 dë stèmber 1921 e a l'é mòrt a Paris ëd n'insuficensa ëd cheur ai 12 dë stèmber 2010.

A vint agn a l'ha fàit l'Arzistensa e dël 1948 a l'ha publicà un romanz , *La rage*, su coj agn.

Panijel a l'ha creà con Pierre Vidal-Naquet e Laurent Schwartz ël Comità Maurice Audin, për conòsse la vrità an sla mòrt ëd cost assistent an matemàtica a l'Università d'Algeri, arestà dël 1957, torturà dai paracadutista e peui dësparì.
Dël 1960 a l'ha sot-signà ël manifest dij 121 artista e anteletuaj ch'a arfudavo ëd pijé j'arme contra j'algerin.

Arsercador al CNRS e ampiegà a l'Anstitù Pasteur, dël 1961 a l'ha fàit ansema a Jean-Paul Sassy un film, *La peau et les os*, girà an përzon, ch'a conta la stòria d'un carcerà acusà a tòrt d'avèj massà soa morosa e che ij sò cambrada a giuto a prové soa inocensa.
Ël film a l'ha otnù ël premi Jean-Vigo.

Ël grand colp ëd soa vita a l'é stàit d'avèj girà *Octobre à Paris*, un documentari an sla manifestassion ëd protesta dj'algerin organisà ai 17 d'otóber 1961.
Costa manifestassion a l'é stàita crasà con violensa sota l'autorità dël prefet Maurice Papon.
Ël film a l'é stàit censurà da j'autorità e a vnisìa projetà ëd fasson clandestin-a, fin-a a che n'antërvension dla polissìa a l'é riussìa a ampadronisse ëd la còpia.
Mach dël 1973 ël film a l'ha passà la censura, apress un siòpero dla fam dël regista René Vautier; tutun a l'é mai stàit distribuì ëd fasson ofissial.

## Euvre prinsipaj
**La rage* (romanz, 1948).
**La peau et les os* (con Jean-Paul Sassy; film, 1961).
**Octobre à Paris* (documentari, girà ëd fasson clandestin-a da otóber 1961 a avril 1962).
**Les albigeois* (teatro).

Panijel, Jacques
Panijel, Jacques
Panijel, Jacques
Media aritmética

La **media aritmética** d*'n* nùmer a l'é la soma ëd sij nùmer dividùa për *n*.
Për esempi, la media aritmética antra *x* e *y* a l'é
: \frac{x+y}2 .

Categorìa:Àlgebra
Media geométrica

La **media geométrica** d*'n* nùmer positiv a l'é la rèis d'ìndes *n* ëd sò prodot.

Categorìa:Àlgebra
Rüti (Zurigh)

**Rüti** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant ël canton dë Zurigh, con sirca 11.391 abitant. A së stend për na surfassa ëd 10,19 km², con na densità ëd popolassion ëd 1.118 ab/km². A confin-a con coste comun-e: Bubikon, Dürnten, Eschenbach (SG), Jona (SG), Wald. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é l'Alman.

Categorìa:Sità svìssere
Categorìa:Comun-e dël canton ëd Zurigh
Media armònica

La **media armònica** d' *n* nùmer a l'é col nùmer dont l'anvers a l'é la soma dj'anvers dj' *n* nùmer dàit dividùa për *n*.
Për esempi, la media armònica *h* d*'x* e *y* a l'é tal che
: \frac 1h = \frac 12 ( \frac 1x + \frac 1y ).

Categorìa:Àlgebra
Ambronay

**Ambronay** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròdano-Alpes, ant ël dipartiment ëd l'Ain.

## Demografìa
Ant ël 2006 Ambronay a l'avìa na popolassion ëd 2241 abitant, distribuì an 1024 cà.



## Colegament
* http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=01&codecom=007
* https://web.archive.org/web/20110825191123/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=01007-COM
* http://www.habitants.fr/result.php?phrase=Ambronay
* http://www.gencom.org:2325/cgi-bin/Communes/Cgi/inform_communes.cgi?INSEE=01007
* https://web.archive.org/web/20120229232401/http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/3_pop.php?x=834200&y=2116200

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Ain
Università ëd Paris VIII

L**'Università ëd Paris VIII** a l'é n'università creà dël 1968, con ël nòm d**'Università ëd Vincennes**.
Al di d'ancheuj a l'ha soa sede a Saint-Denis.

Paris VIII
Pittsburgh

**Pittsburgh** a l’é na sità djë Stat Unì d'América. A conta 305.704 abitant (2.500.000 anviron la sità metropolitan-a) (2011).

## Geografìa
La zòna oraria 'd Pittsburgh a l'é sinch ore a òvest dël meridian ëd Greenwich.

La sità as treuva an Pennsylvania, (contà d'Allegheny) an sla confluensa dij fium Allegheny e Monongahela andoa as forma ël fium Ohio.

## Stòria
La sità a l’é nàita a l’inissi dël sécol XVIII andoa a-i era un fòrt fransèis ciamà Fort Duquesne.

Dël 1758 j'anglèis a l'han demolì Fort Duquesne e edificà n'àutr fòrt pi grand ciamà Fort Pitt, an onor dël prim ministr William Pitt ël vej.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Pennsylvania‎
Università ëd Paris-Dauphine

L**'Università ëd Paris-Dauphine** a l'é n'università duvertà ant ël 1968.

A conta 375 ansegnant arsercador e 9200 ëstudent, dont la pì part ant ij cors dë specialisassion e ëd dotorà.
Dël 2004 a l'ha pijà lë statù ëd grand'anstitussion.

Categorìa:Paris
Paris-Dauphine
San Francisco (Califòrnia)

**San Francisco** a l’é na sità djë Stat Unì d'América. A conta 808.976 abitant (7.000.000 anviron la sità metropolitan-a ciamà *San Francisco Bay Area*).

## Geografìa
La zòna oraria 'd San Francisco a l'é eut ore a òvest dël meridian ëd Greenwich. 

La sità as treuva ant la Califòrnia sentral, an sl'ansen ëd San Francisco.

## Clima
Ël clima ëd San Francisco a l’é mediterani-océanich, assé ùmid tut l’ann e nebios con temperadure d’invern ëd sirca 8,5 °C, e d’istà ëd sirca 21-22 °C.

## Stòria
La sità a l’é stàita fondà dël 1776 da jë spagneuj con ël nom *La Misión de Nuestro Padre San Francisco de Asís*.
## Anliure esterne

Categorìa:Comun dla Califòrnia
Renato Izzo

Ator, dobiator, senegiator e regista.
**Renato Izzo** a l'era nassù a Campobass dël 1929 e a l'é mòrt ai 31 ëd luj 2009.
A l'é vnù arnomà për avèj dobià, an lenga italian-a, Gregory Peck, Paul Newman, Alain Delon, James Coburn e tanti d'àutri.

Antj'agn 1960 e 1970 a l'ha scrivù ëd senari për ël cine, an colaborand con ij regista Gianfranco Parolini, Guido Zurli, Alberto De Martino.
Ant j'agn 1970 a l'ha fondà con soa fomna Liliana, atris e dobiatris ëdcò chila, la sossietà ëd dobiage Gruppo Trenta, peui PumaisDue.

Ëdcò soe fije Simona, Rossella, Fiamma e Giuppy a l'han travajà al cine e a la television.

Izzo, Renato
Izzo, Renato
Madison

**Madison** (stranomà *The City of Four Lakes*: *la sità dij quatr lagh*) a l’é na sità djë Stat Unì d'América capital dël Wisconsin. A conta na popolassion ëd 235.626 abitant (2009).

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1836 e a l'ha pijà so nòm da James Madison, president djë Stat Unì dal 1801 al 1809.

## Geografìa

La zòna oraria 'd Madison a l'é ses ore a òvest dël meridian ëd Greenwich.

La sità as treuva ansima a n'istm antrames a doi lagh, ël lagh Mendota e ël lagh Monona e davzin ai lagh Waubesa e Kegonsa.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Wisconsin
Alhazen

Fìsich.
**Ibn al-Haytham** (**Alhazen**) a l'era nassù dël 965 anviron e a l'é mòrt dël 1039 anviron.

An basandse an sla considerassion che la lus a l'é nen mandà, ma mach arseivùa da l'euj, a l'ha eliminà ël concet ëd *raj visual* da l'òtica mussulman-a.

## Euvre prinsipaj
***Òtica**
A conten soa teorìa dle lent ësfériche.

Haytham, Ibn al-
Haytham, Ibn al-
Ecumenism

As ciama **ecumenism** ël moviment dij cristian ch'a travajo për l'unità dla Cesa.
As fonda an sla convinsion che si minca Cesa a së sforsèissa d'avzinesse ëd pì a Gesù, an restandje pì fidela e an sërcand d'acheuje j'element ëd vrità ch'a sosten-o j'àutre Cese, tute as avzinërìo antra 'd lor.
Ël métod ecuménich an basa an sla preghiera e ël diàlogh antra le Cese, për capì ij vàire pont ëd vista e valuteje a la lus ëd je Scriture e dla Tradission.

Categorìa:Gesie cristian-e
William Penn

**William Penn** a l'é stàit un proprietari, antraprenor e òm polìtich anglèis che a l’ha fondà ant jë Stat Unì d'América la colònia ëd Pennsylvania.

A l'era nassù a Londra ël 14 d'otóber dël 1644 e a l'é mòrt ant ël Berkshire (Regn Unì) aj 30 ëd luj dël 1718.

Penn, William
Jacques Ozanam

Matemàtich.
Nassù dël 1640, mòrt dël 1717.

## Euvre prinsipaj

*Dictionnaire mathématique

Ozanam, Jacques
Ozanam, Jacques
Eisenhüttenstadt

**Eisenhüttenstadt** a l'é na sità ëd 31.132 abitant an Almagna.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Dagmar Püschel.

## Arferiment

Categorìa:Sità alman-e
Media quadràtica

La **media quàdratica** d*'n* nùmer a l'é la rèis quadra dla soma dij sò quadrà dividùa për *n*.
Pr'esempi, la media quadràtica dij nùmer *x* e *y* a l'é
:q= \sqrt{ \frac{x^2+y^2}2 } .

Categorìa:Àlgebra
Clichy-sous-Bois

**Clichy-sous-Bois** a l'é na comun-a ëd 30.000 abitant an Seine-Saint-Denis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claude Dilain (PS).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a-Saint-Denis
Montfermeil

**Montfermeil** a l'é na comun-a ëd 26.000 abitant ant ël dipartiment ëd Sen-a-Saint-Denis.
A l'é localisà a 17,2 km dal sénter dla capital fransèisa. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Xavier Lemoine (UMP).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a-Saint-Denis