open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Telve

**Telve** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 1.886 abitant, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Matteo Degaudenz (dal 05/05/2025 -second mandà-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Fierozzo

**Fierozzo** (*Vlarotz* an lenga mochen-a) a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 467 abitant, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Diego Moltrer (dal 9/05/2005).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Anformàtica

L**'anformàtica** a l'é na siensa dont l'utiss prinsipal a l'é l'ordinator.
A studia algoritm e struture ëd dàit; sò but a l'é ël tratament rassional, dzortut për mojen d'angign automàtich, ëd l'anformassion, considerà tanme la pilia fondamental ëd la conossensa e dla comunicassion ant ij camp técnich, conòmich e sossiaj.

Problema prinsipaj ant l'anformàtica a son:
* coj ch'a son j'oget, le struture, le procedure, ant un camp d'anteresse fissà, ch'a përmëtto l'automatisassion;
* coma descrive an manera formal ij procediment për traté dàit, anformassion, conossense an vàire sistema;
* coma progeté e fabriché dij sistema compless fidà për traté ëd fasson rassional dàit, anformassion, conossense;
* coma dovré për da bin ij sistema anformàtich;
* coma a marcia la comunicassion, coma formalisela, coma realisela an na manera ch'a sia belfé dovrela;
* ëd che educassion a-i é damanca për na conossensa ëd base e për un bon usage dij sistema anformàtich.
An vàire setor j'aplicassion dl'anformàtica a son ëdventà essensiaj, për esempi ant la gestion dj'asiende.
Barbera

La **barbera** a l'é l'uva nèira pì coltivà dël Piemont.
La zona pì gròssa dle coltivassion a l'é ël Monfrà, peui le Langhe fin-a a Alba, ma le coltivassion a së slargo an Lombardìa.
Na vòta a l'era considerà un dij vin pì popolar, fin-a un dij pì grossé.
Ancheuj, con le manere neuve ëd travajelo, a-j seurt ëd vin pì fin, con tut che a sio vin potent.
An serte zone a peul fin-a rivalegié con ëd vin pì blasonà.

Categorìa:Vin nèir
Categorìa:Vin dël Piemont
Gnòmo

**Gnòmo** a l'é lë stranòm d'un mùsich ch'a son-a la crin-a ant la mùsica tradissional piemontèisa.
An badinand, a-j diso ch'a l'é ël bass pì bass dël bass Piemont.

A l'é ël fondator ansem a Batista Scaparon dle formassion musicaj Companìa dij musicant d'Alba e Balacanta.
Coste doe formassion a son nà ant na piòla dij Scaparon: lor-àutri l'han amprendù a soné tastanda *bel bèive* e *esagerà bon*, doi vin che a dan na man a porté anans con saviëssa le tradission ëd nòstra téra.

Categorìa:Mùsich
Poj

Ël **poj** (*Pediculus humanus capitis*) a l'é na cita bòja, longa dai 2 ai 4 milim.

A son dij parassita mach ëd l'òm: a vivo ant ij cavèj e a ciucio ël sangh.
A taco nen dle maladìe e, na vira dëstacà, a dzorvivo pa pì che 48 ore, përchè a l'han damanca ëd nudrisse minca 3-6 ore e a sopòrto mal ëd temperadure sota ai 32 gré.
A l'han 6 piòte crocùe, ch'a-j servo për tachesse ai cavèj.
A peulo rivé a bogesse con n'andi ëd 30 centim la minuta.

Ij poj a vivo da 1 a 2 mèis.
La fumela apress la cobiura a fa da 6 a 8 euv al di e a-i taca a la base dël cavèj, davzin al coram dla testa, dzortut daré dj'orije e an sël cupiss.
Apress 8-14 di l'euv as duverta e a-i nass na ninfa che, an d'àutri des di, a dventa na bòja adulta madura da la mira sessual; ëdcò le ninfe as nudrisso dël sangh ëd l'òm ch'a-j òspita.
J'euv as taco a la base di cavèj con na sostansa ch'a arzist bin ai lavage, ai pento e a j'anti-bòje: a l'é për sòn che j'euv nen durbisse o le greuje veuide a peulo resté tacà ai cavèj për vàire mèis, slontanand-se dal coram dla testa maniman che ël cavèj a chërs.
Na vira ch'a rivo a pì che 7 milim dal coram, o bin a son veuid opura a produvran pì nen ëd bòje vive.
J'euv a l'han gnun color e donca a l'é malfé s-ciaireje.
Na vira che ël poj a nass, le greuje ch'a lassa a dvento bianche e a l'é pì belfé troveje, combin che a peulo esse pijà për dla forfa.

## Arferiment


Categorìa:Phthiraptera
Oscar Barile

**Oscar Barile** a nass an Alba ai 19 d'otóber dël 1953.
A viv da sempe a Sin-i.

Dal 1981 ansema a tre amis a l'ha fondà na companìa teatral che adess a së s-ciama Il nostro teatro di Sinio.

Dal 1981 al 1994 a l'han fàit ëd teatro clàssich, dal '94 an peui la companìa a buta an sena dij tòch an piemontèis scrivù da Oscar Barile midem.

## Euvre prinsipaj an piemontèis
* *Viva la sposa*
* *Mamma!!!*
* *Catlinin*
* *Sambajon*
* *A ca ëd monsù Garelli*
* *̂Ra giòstra a pé 'nt ër̂ cù*
* *Tant o r̂'è fòl*

Categorìa:Ator piemontèis
Tragopogon pratensis

## Ël barbaboch: Tragopogon pratensis

### Descrission
Erba che a chërs an sle rive al temp ëd la prima.

A peul smijé a n'ajèt o a l'erba siola.

La fior a l'é na mapa tipo sofion.

Chuìja tënnra as peul mangesse, fin an salada. As mangia ëdcò la rèis, na vira che a sia bujìa, comodà con butir e formagg.

### Ambient
A chërs soens arlongh aj senté e ant ij camp nen tròp dru.

As treuva dal livel dël mar fin-a a 2.100 méter. A fioriss da avril a stèmber.

### Manere ëd dì
As dis ëdcò **barbaboch** un che a sia considrà "nen dij pì furb".

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Tragopogon pratensis*** (L.) Celak

Categorìa:Botànica
Categorìa:Erbe an cusin-a
Categorìa:Piemontèis gergal
Categorìa:Tragopogon
Entrena

**Entrena** a l'é un comun dla Spagna ch'a resta ant la Comunità autònoma ëd La Rioja.

A l'ha na surfassa ëd 21,03 km2 e a conta 1.451 abitant (2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità spagneule
Calavino

**Calavino** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 1.391 abitant, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mariano Bosetti (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Ansem tërbol

Tanme motivassion, n**'ansem tërbol** a peul esse pensà parèj ëd n'ansem dont j'element a son nen precis e ch'a l'ha nen un termo ciàir antra j'element ch'a aparten-o a l'ansem e coj ch'a j'aparten-o nen.
An sostansa la brusca transission antra l'apartenensa e la nen apartenensa a l'é arlassà.

La teorìa dj'ansem tërboj a l'é dovùa a Zadeh e soa comparission a armonta al 1965.
Sò but a l'é dë smon-e ëd técniche për simulé ij rasonament aprossimà o nuansà, ch'a son un-a dle caraterìstiche dël pensé uman.

### La definission
Ch'as consìdera n'ansem X e në *spassi dl'apartenensa* M, che ëd sòlit a l'é l'antërval [0,1] (ma a-i son dle version pì generaj anté che M a l'é un retìcol o, pì an general ancor, n'ansem con n'órdin parsial).
Minca fonsion f:X \to M a l'é ciamà n**ansem tërbol an'' X.
A ven a taj arcordé ambelessì che la fonsion f a l'é identificà con sò graf <math>G_f= \{ (x,f(x)) \mid x \in X \} </math>.<br>
Un sot-ansem (nen tërbol) A d'X a l'é un cas particolar d'ansem tërbol, cand a l'é identificà con soa [[fonsion caraterìstica]] <math>f_A:X \to M</math> ch'a val 0 an sj'element d'X-A e 1 an sj'element d'A.

===Ansem tërbol veuid===
L**ansem tërbol veuid'' a l'é col determinà da la fonsion d'apartenensa f costanta ugual a 0:
: \forall x \in X \ f(x)=0.

### Complement ëd n'ansem tërbol
Ch'as consìdera n'ansem tërbol f: X \to M.
Sò complement a l'é la fonsion f^{ \mathcal C }=1-f.

### Anclusion
As peul definisse la relassion d'anclusion antra ansem tërboj:
:f \subseteq g \Leftrightarrow \forall x \in X \ f(x)\leq g(x).
Noté che da sòn a-i ven che f=g si e mach si f \subseteq g e g \subseteq f.

## Aplicassion
La teorìa dj'ansem tërboj a l'é nassùa ant ël contest ëd la sistemìstica e a l'ancamin a l'é stàita aplicà ant ij camp ëd le siense naturaj, conòmiche, sossiaj, médiche e, an general, an cole dissiplin-e pì leugne dai comportament mecanicista.
Pì tard a n'han fane dj'estension a l'angegnerìa strutural.

Categorìa:Lògica matemàtica
Alleghe

**Alleghe** (*Àlie* an ladin) a l'é un comun ëd 1.357 abitant dël Véneto, an provincia ëd Belun.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gloria Pianezze (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Belun
Livinallongo del Col di Lana

**Livinallongo del Col di Lana** (*Fodom* an ladin) a l'é un comun dël Véneto ëd 1.414 abitant , an provincia ëd Belun.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ugo Ruaz (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Belun
Campitello di Fassa

**Campitello di Fassa** (*Ciampedel* an ladin) a l'é un comun dë 740 abitant dël Trentin-Sud Tiròl, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Leonardo Bernard (dal 9/05/2005).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Lenga aneityum

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Aneityum** ò **Aneityum** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut an Vanuatu.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dl**'Aneityum** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polinesian-e
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian-e orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche sentro-orientaj
******* lenghe Vanuatu meridional
******** lenghe Aneityum
********* **lenga Aneityum**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **aty**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=aty

aneityum
aneityum
Lenga Tanna, sud ossidental

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Tanna, sud ossidental** o **Tanna, sud ossidental** a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Vanuatu.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Tanna, sud ossidental** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polynesian
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche sentro-orientaj
******* lenghe Vanuatu meridional
******** lenghe Tanna
********* **lenga Tanna, sud ossidental**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **NWI**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=nwi

Categorìa:Lenghe austronesian-e
Lenga Lengo

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Lengo** o **Lengo** a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment ant j'Ìsole Salomon.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Lengo** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polinesian-e
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian-e orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche sentro-orientaj
******* lenghe Salomòniche sud orientaj
******** lenghe Gela-Guadalcanal
********* lenghe Gela
********** **lenga Lengo**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **LGR**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lgr

Categorìa:Lenghe austronesian-e
Union Matemàtica Italian-a

L**'Union Matemàtica Italian-a** (**UMI**) a l'é na sossietà sientìfica fondà dël 1922.

A cudiss la publicassion d'un notissiari, dël Bollettino dell'Unione Matematica Italiana e vàire àutre publicassion matemàtiche.

Categorìa:Matemàtica
Dambel

**Dambel** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 429 abitant, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Flavio Pedrotti (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Chet Baker

**Chesney Henry "Chet" Baker Jr.** a l'é stàit un sonador ëd tromba, un cantant e un composidor ëd mùsica jazz. 
A l'era nassù a Yale (Oklahoma) ai 23 dë dzèmber dël 1929 e a l'é mòrt a Àmsterdam ai 13 ëd maj dël 1988 an dle sircostanse nen ciàire: la conclusion ofissial a l'é stàita ch'a l'é massasse an campand-se da na fnestra al quart pian.

Baker, Chet
Baker, Chet
Baker, Chet
Spassi ëd probabilità

Në **spassi ëd probabilità** a l'é na terna ( \Omega , \mathcal E , P) anté che:
*Ω a l'é n'ansem nen veuid;
* \mathcal E  a l'é na σ-àlgebra ëd sot-ansem d'Ω;
*P: \mathcal E \to [0,1] a l'é na fonsion σ-aditiva tal che P(Ω)=1 (an particolar, a-i na ven che P( \emptyset )=0).
J'element d' \mathcal E  a son ciamà *event*.

Categorìa:Probabilità
Giovanni Battista Guccia

Matemàtich.
**Giovanni Battista Guccia** (o **Giovan Battista**) a l'era nassù a Palerm ai 21 d'otóber dël 1855 e a l'é mòrt-ie ai 29 d'otóber dël 1914.

Dël 1884 a l'é stàit fondador dël Sìrcol matemàtich ëd Palerm.

Guccia, Giovanni Battista
Francesco Gerbaldi

Matemàtich.
**Francesco Gerbaldi** a l'era nassù a La Spessia ai 29 ëd luj dël 1858 e a l'é mòrt a Pavìa ai 29 ëd giugn dël 1934.
Dal 1890 a l'é stàit a Palerm, fin-a a sò trasferiment a Pavìa dl'otonn 1908, che chiel a l'avìa ciamà.

Gerbaldi a l'era ëd caràter solitari e a l'ha nen avù ëd famija, nì ëd masnà.
Antra ij sò anlev a-i é staje Giuseppe Bagnera, Pasquale Calapso, Michele De Franchis, Michele Cipolla.

Gerbaldi, Francesco
Michele Cipolla

Matemàtich.
**Michele Cipolla** a l'era nassù a Palerm ai 28 d'otóber dël 1880 e a l'é mòrt-ie ai 7 dë stèmber dël 1947.
A l'é stàit anlev ëd Francesco Gerbaldi.

## Sò travaj
Na contribussion amportanta ëd Cipolla an teorìa djë strop a l'é l'idèja d'arpresenté në strop për mojen dij sò sot-ëstrop fondamentaj.
A chiel as devo ëdcò d'arzultà amportant an sla valutassion asintòtica dël nùmer prim ch'a fa n e an sël càlcol aritmétich-antëgral.

Cipolla, Michele
Michele Gebbia

Matemàtich.
**Michele Gebbia** a l'era nassù a Palerm ai 7 ëd fërvé dël 1854 e a l'é mòrt-ie ai 27 de dzèmber dël 1929.

A l'ha contribuì a la sistemassion dla teorìa dl'elasticità.

Gebbia, Michele
Giovanni Maisano

Matemàtich.
**Giovanni Maisano** a l'era nassù a Mezzoiuso dël 1851 e a l'é mòrt a Palerm ai 30 ëd giugn dël 1929.

A l'é stàit në specialista ant la teorìa dle forme.

Maisano, Giovanni
Gaspare Mignosi

Matemàtich.
**Gaspare Mignosi** a l'era nassù a Palerm ai 5 ëd gené dël 1875 e ambelelà a l'é mòrt a j'11 ëd giugn dël 1951.

A l'era amis ëd Cipolla e a l'ha travajà dzortut ant l'anàlisi algébrica e la teorìa dij nùmer.
Dël 1916 a l'é stàit premià da l'Academia Pontinian-a ëd Nàpoli për na monografìa an sël teorema dë Sturm.

## Euvre prinsipaj
*Lezioni di matematiche complementari (doi volum, 1926).

Mignosi, Gaspare
Amblar

**Amblar** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 213 abitant, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Bruna Pellegrini (dal 9/05/2005).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Corradino Mineo

Matemàtich e astrònom.
**Corradino Mineo** a l'era nassù a Palerm ai 26 ëd luj dël 1875 e a l'é mòrt-ie ai 15 ëd mars dël 1960.

A l'ha travajà ant la geodesìa.
A l'ha fàit ëd travaj amportant an sla determinassion dël geòid an basand-se mach ansima a mzure ëd gravità.

Mineo, Corradino
Mineo, Corradino
Pietro Tortorici

Matemàtich.
**Pietro Tortorici** a l'era nassù a Tràpani dël 1891 e a l'é mòrt a Palerm dël 1966.

A l'é stàit anlev ëd Luigi Bianchi.
Prima d'intré a l'università a l'ha për tant temp mostrà a le scòle mojen-e.

Tortorici, Pietro
Pia Nalli

Matemàtica.
**Pia Nalli** a l'era nassùa a Palerm ai 10 ëd fërvé dël 1886 e a l'é mòrta a Catania dël 1964.

A l'é stàita anleva ëd Bagnera.
A l'ha otnù d'arzultà amportant an anàlisi real e an anàlisi fonsional.

Nalli, Pia
Lenga Longgu

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Longgu** o **Longgu** a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Ìsole Salomon.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Longgu** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polynesian
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche sentro-orientaj
******* lenghe Solomòniche sud orientaj
******** lenghe Malaita-San Cristobal
********* lenghe Malaita
********** lenghe Longgu
*********** **lenga Longgu**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **LGU**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lgu

Categorìa:Lenghe austronesian-e
Lenga are'are

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga areare** ò **Areare** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant j'Ìsole Salomon.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dl**Areare** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polinesian-e
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian-e orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche sentro-orientaj
******* lenghe Solomòniche sud orientaj
******** lenghe Malaita-San Cristobal
********* lenghe Malaita
********** lenghe meridionaj
*********** **lenga are'are**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **alu**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=alu

Lenga Are'are
Lenga Are'are
Honoré Fragonard

**Honoré Fragonard** a l'era un sirògich.
A l'era nassù a Grasse dël 1732 e a l'é mòrt a Charenton ai 5 d'avril dël 1799.
Apress avèj travajà a Lion, a l'é stàit ël prim diretor ëd la scòla veterinaria ch'a l'avìa duvertà a Maisons-Alfort dël 1766.

Fragonard a l'avìa ideà un procediment, dont ij detaj i-i conossoma nen, për la conservassion dij còrp d'òm e d'animaj e për buteje an mostra an fasend-ne vëdde lë schéletr, ij mùscoj e ël sistema venos, colorà ëd bleu o ëd ross, a travers dij tòch ëd pel sëccà.

Dël 1772, l'anspetor general ëd le scòle a la falo licensié për folìa.
Al moment ëd l'arvolussion, Fragonard a l'ha proponù sensa sucess a la ciambrea legislativa la creassion ëd n'ufissi anatòmich nassional.

## Figure
* Na galerìa ëd fotografìe ëd sò travaj d'ambalsamassion

Fragonard, Honore
Eugenio Mollino

Anginié.
**Eugenio Mollino** a l'era nassù a Génoa dël 1873 e a l'avìa peui tramudà a Turin. A l'é mòrt ai 28 dë dzèmber dël 1953.

Ansema a Michele Bongiovanni a l'é autor ëd l'ospidal dle Molinëtte.

A l'ha avù un fieul, Carlo, architet avosà.

Mollino, Eugenio
Pardemarín, A Estrada

**Santa Baia** ëd **Pardemarín** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) dl'Estrada. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 206 abitant (107 fomne e 99 òm), distribuì an 7 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi dla Estrada
Vignola-Falesina

**Vignola-Falesina** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 133 abitant, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mariagrazia Motter (dal 9/05/2005).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Vignola

**Vignola** (*Vgnôla* an modenèis) a l'é un comun dl'Emilia-Romagna ëd 23.419 abitant, an provincia ëd Mòdena.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Daria Denti (dal 22/06/2009).

## Sità gemelà

Vignola a l'é gemelà con:
*  Angol, Cile
*  Barbezieux-Saint-Hilaire, Fransa
*  Witzenhausen, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Mòdena
Vignola (omònim)

***Vignola*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Vignola]]**, an provincia ëd Mòdena

* **[[Vignola-Falesina]]**, an provincia ëd Trent
Villa Lagarina

**Villa Lagarina** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 3.489 abitant, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Romina Baroni (dal 05/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Villalagarina
Matteo Pescatore

**Matteo Pescatore** a l'era nassù a San Giòrs Canavèis ai 21 ëd novèmber dël 1810 e a l'é mòrt a Turin j'8 d'agost dël 1879.

A l'é stàit òm polìtich, senator e giurista.

Pescatore, Matteo
Categorìa:San Giòrs (TO)
Órdin dla Nonsià

L**'Órdin dla Nonsià** a l'é n'órdin sivalieresch ëd ca Savòja.
L'órdin a l'é stàit anstituì dël 1362 da Medeo VI.

Ordin dla Nonsià
Livo (CO)

**Livo** (*Liv* o *Lif* an dialèt laghé) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 172 abitant , ant la provinsa ëd Còm. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Daniele Pozzi (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Còm
Niccolò Paganini

Violinista e compositor.
**Niccolò Paganini** a l'era nassù a Génoa ai 27 d'otóber dël 1782 e a l'é mòrt a Nissa Marìtima ai 27 ëd magg dël 1840.

## Euvre prinsipaj
* 24 *Capricci* për violin
* 6 concert për violin e orchestra
* 12 sonade për violin e ghitara
* *Moto Perpetuo*

Paganini, Niccolò
Paganini, Niccolò
Ruggero Leoncavallo

Compositor d'òpera italian.
**Ruggero Leoncavallo** a l'era nassù a Nàpoli ai 23 d'avril dël 1857 e a l'é mòrt a Montecatini Terme ai 9 d'agost dël 1919.

## Euvre prinsipaj
* *Pagliacci* (1892) 
* *I Medici* (1893) 
* *Zazà* (1900) 
* *Mimi Pinson* (1913) 

Leoncavallo, Ruggero
Cavizzana

**Cavizzana** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 246 abitant, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luciano Rizzi (dal 9/05/2005).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Pietro Mascagni

Compositor d'òpera e diretor d'orchestra italian.
**Pietro Mascagni** a l'era nassù a Livorn ai 7 dë dzèmber dël 1863 e a l'é mòrt a Roma ai 2 d'agost dël 1945.

## Euvre prinsipaj
* *Cavalleria rusticana* (1890) 
* *L'amico Fritz* (1891)
* *Guglielmo Ratcliff* (1895)
* *Zanetto* (1896)
* *Iris* (1898)
* *Le maschere* (1901)

Mascagni, Pietro
Giuseppe Verdi

Compositor d'òpere.
**Giuseppe Verdi** a l'era nassù a Roncole di Busseto ai 10 d'otóber dël 1813 e a l'é mòrt a Milan ai 27 ëd gené dël 1901.

A l'é stàit diputà ant ël prim parlament dël regn d'Italia dal 1861 al 1865.

## Soe euvre
Verdi a l'é autor ëd 28 òpere:
* *Oberto, Conte di San Bonifacio* (1839)
* *Un giorno di regno* (1840)
* *Nabucco* (1842) 
* *I Lombardi alla prima crociata* (1843) 
* *Ernani* (1844) 
* *I due Foscari* (1844) 
* *Giovanna d'Arco* (1845) 
* *Alzira* (1845) 
* *Attila* (1846) 
* *Macbeth* (1847)  
* *I masnadieri* (1847) 
* *Jerusalem* (1847) 
* *Il corsaro* (1848) 
* *La battaglia di Legnano* (1849) 
* *Luisa Miller* (1849) 
* *Stiffelio* (1850)
* *Rigoletto* (1851)
* *Il trovatore* (1853) 
* *La traviata* (1853)
* *Les vêpres siciliennes* (1855)
* *Simon Boccanegra* (drama polìtich, 1857; motobin modificà ant ël 1881 da Verdi e sò scond libretista, Arrigo Boito) 
* *Aroldo* (1857) 
* *Un ballo in maschera* (1859) 
* *La forza del destino* (1862) 
* *Don Carlos* (1867)
* *Aida* (1871)
* *Otello* (1887; la mùsica dël darié at a l'é stàita scrivùa a Montecatini) 
* *Falstaff* (1893) 

Verdi, Giuseppe
Verdi, Giuseppe
Lenga Mussau-Emira

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Mussau-Emira** o **Mussau-Emira** a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Papua Neuva Guinea.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Mussau-Emira** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polynesian
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe St. Matthias
******* **lenga Mussau-Emira**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **EMI**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=emi

Categorìa:Lenghe austronesian-e
Franco Alfano

Composidor d'òpera italian.
**Franco Alfano** a l'era nassù a Nàpoli j'8 ëd mars dël 1876 e a l'é mòrt a Sanremo ai 26 d'otóber dël 1954.

## Euvre prinsipaj
* *Risurrezione* (1904)
* *Turandot* (1926, completament ëd l'òpera ëd Giacomo Puccini dòp soa mòrt)
* *Cyrano de Bergerac* (1936)

Alfano, Franco
Ludwig Abeille

Pianista e compositor alman.

**Johann Christian Ludwig Abeille** a l'era nassù a Bayreuth ai 20 ëd fërvé dël 1761 e a l'é mòrt a Stocarda ai 2 ëd mars dël 1838.

## Euvre prinsipaj
* *Amor und Psyche*
* *Der Hausmeister*
* *Peter und Aennchen*
* *Der Aschermittwoch*
* *Die entschlafene Liebe*

Abeille, Ludwig
Cit Varietà ëd Pinareul

Ël **Cit Varietà ëd Pinareul** a l'é na companìa ëd teatr piemontèis. A l'é stàita creà dël 1979 e dël 1984 a l'é costituisse an assossiassion. Sò repertòri a l'é për la pì part còmich.

Categorìa:Companìe teatraj piemontèise
Spassi topològich

Në **spassi topològich** a l'é na cobia (X, \mathcal A ), andoa X a l'é n'ansem (che ëd sòlit as ciama d'esse nen veuid) e  \mathcal A  a l'é na famija ëd sot-ansem d'X tal che:
* \emptyset\in \mathcal A ;
*X \in \mathcal A ;
*si  \mathcal F \subseteq \mathcal A , antlora  \bigcup \mathcal F \in \mathcal A , visadì  \mathcal A  a l'é sarà sota union;
*si  \mathcal F  a l'é na sot-famija finìa nen veuida d' \mathcal A , antlora  \bigcap \mathcal F \in \mathcal A , visadì  \mathcal A  a l'é sarà për antërsession finìe.
J'element d' \mathcal A  as ciamo sot-ansem *duvert* d'X.
Ël complementar ëd n'ansem duvert as dis *sarà*.

### Esempi
Si (X,d) a l'é në spassi métrich, la famija  \mathcal A  ëd tute j'union ëd bale duverte d'X a definiss na topologìa ansima a X.

## Base ëd na topologìa
Dàit në spassi topològich (X, \mathcal A ), na sot-famija  \mathcal B \subseteq \mathcal A  as dis *base* dla topologìa si minca ansem duvert a l'é union d'element ëd  \mathcal B .

Spassitopologich
Sydney Pollack

**Sidney Pollack** a l'é stàit un regista ëd cine, un produtor e n'ator.

A l'era nassù a Lafayette, ant l'Indian-a, al 1m ëd lui dël 1934, an na famija d'imigrant russ, e a l'é chërsù a South Bend (sempe ant l'Indian-a); a l'é mòrt ëd càncher a Los Angeles ai 26 ëd maj dël 2008.

Già dal liceo a l'era tirà da l'art dramàtica e a l'era andàit a New York, anté ch'a l'ha studià sota la diression ëd Sanford Meisner.
A l'é peui dventà l'assistent ëd Meisner, ch'a l'ha consejaje d'orientesse vers la regìa e a l'ha mandalo da Lew Wasserman, ël padron d'MCA.
Pollack a l'ha tramudà a Los Angeles, an Califòrnia.

Dël 1965 a realisa sò prim longh-metrage, con Anne Bancroft e Sidney Poitier, ma a arsèiv na crìtica greva.
Caraterìstiche arcorente dij film ëd Pollack a son la presensa d'ator arnomà e ël melodrama: antra j'ator ch'a l'han arsità për chiel a-i son Natalie Wood, Robert Redford, Jane Fonda, Al Pacino, Marthe Keller, Dustin Hoffman, Meryl Streep, Tom Cruise, Harrison Ford e Nicole Kidman.
Ansema a Anthony Minghella, Pollack a l'ha creà la sossietà ëd produssion Mirage Enterprises.
Ant ij darié agn ëd soa vita a l'é dedicasse ëd pì a la produssion e a fé l'ator: a l'é comparì an *Eyes Wide Shut*, dë Stanley Kubrick, e, dël 2007, an *Michael Clayton*, ëd Tony Gilroy, che Pollack a l'avìa co-produvù.

### Film prinsipaj
* *Jeremiah Johnson* (1971)
* *Bobby Deerfield* (1977). Un dij sò film pì përsonaj: na stòria 'd passion antra 'n pilòta 'd corse merican (Al Pacino) e n'europenga malavia 'd na maladìa misteriosa (Marthe Keller). Ës film a l'é nen andàit tant bin.
* *Tootsie* (1982). Un sucess grandios. Dustin Hoffman a l'é n'ator disocupà ch'a dev travestisse për trové na part. A l'é l'ùnica comedia ëd Pollack.
* *Out of Africa* (1986, con Robert Redford e Meryl Streep). Ës film, adatassion dla conta ëd Karen Blixen, a pija set Premi Oscar.
* *Havana* (1990)
* *Sabrina* (1995, con Harrison Ford)

Pollack, Sidney
Pollack, Sidney
Carl Friedrich Abel

Compositor e violinista da gamba alman.
**Carl Friedrich Abel** a l'era nassù a Köthen ai 22 ëd dzèmber dël 1723 e a l'é mòrt a Londra ai 20 ëd giugn dël 1787.

## Euvre prinsipaj
* Cita sinfonìa an fa magior
* Sonà N. 1 për òboe e piano - dò magior
* Sonà N. 2 për òboe e piano - fa magior
* Sonà N. 3 për òboe e piano - re magior
* Sonà N. 4 për òboe e piano - si bemòl magior

Abel, Carl Friedrich
Guy Braibant

**Guy Braibant** a l'era nassù a Paris ai 5 dë stèmber dël 1927, an na famija borzoà.
Sò pare a l'era diretor dj'archivi ëd Fransa; soa mare a l'era n'ebréa d'orìgin egissian-a.

Cand ch'a-i s-ciòpa la sconda guèra mondial, Braibant a l'é anlev al liceo Janson-de Sailly; a l'era cambrada ëd Jean-Pierre Lotte, che dël 1944 a l'ha massà un tedësch prima d'esse arestà e fusilià.
Pòch apress, Braibant a l'é intrà ant ël PCF.

Laureà an litre e an drit, diplomà a l'Anstitù dë studi polìtich ëd Paris, dël 1953 a seurt da la Scola Nassional d'Aministrassion. Peui a intra al Consèj dë stat, anté ch'a farà scasi tuta soa cariera.

Dël 1975 a l'é un dij redator dël Proget ëd diciara dle libertà, publicà dai comunista.
Con la vitòria ëd François Mitterrand a l'elession pressidensial dël 1981, Braibant a l'é ancarià ëd mission dapress ël ministr dij traspòrt, Charles Fiterman.
Dël 1984 ij ministr comunista a chito ël goern, cand Laurent Fabius a rampiassa Pierre Mauroy.
Ant ës moment, Braibant a romp con ël PCF.

Dal 1978 a l'é consejé dë stat.
Dël 1985 a smija dovèj dventé pressident ëd la session dij contrast dl'àuta giurisdission aministrativa, ma la possìbil promossion d'un comunista (bele ch'a-l l'era pì nen) a fà monté l'oposission ant ël Consèj dë stat.
Mitterrand a ced a la pression; tanme consolassion, Braibant a l'é nominà a la pressidensa dla comission djë studi e dij rapòrt.
Dël 1988 a l'é stàit pressident ëd la comission ëd travaj antërministerial Bioética e drit e dal 1989 al 2005 vice-pressident ëd la comission superior ëd codificassion.
A l'ha arpresentà la repùblica fransèisa ant l'osservatòri europengh ëd lòta contra 'l rassism e l'anti-semitism (n'òrgo dl'Union Europenga) e dal 1989 a l'era mèmber dla comission nassional consultativa dij drit ëd l'òm.

Braibant a l'é stàit në spessialista arconossù ant ël camp dël drit aministrativ.
Sò lìber *Les grands arrêts de la jurisprudence administrative* a resta n'arferiment autoritativ.

A l'é mòrt a Paris ai 25 ëd maj dël 2008, për ël fërmesse ëd sò cheur.

## Euvre prinsipaj
* *Les grands arrêts de la jurisprudence administrative* (prima edission 1956)
* *Les archives en France* (1996)
* *Données personnelles et société de l'information* (1998)

Braibant, Guy
Sebastiano Grandis

**Sebastian Grandis** a l'era nassù a San Dalmass ëd Tenda ai 6 d'avril dël 1817 e a l'é mòrt an soa ca ëd Turin ai 10 ëd gené dël 1892.

### La formassion
Livrà jë studi elementar, Grandis a l'é intrà al Real colege ëd Vintmija e peui al colege ëd Coni.
Apress a l'ha studià a l'Università ëd Turin.
Ai 21 ëd luj dël 1841 a l'ha passà l'esam pùblich d'anginié idràulich.

### Sò travaj e soa cariera
Dël 1844 Grandis a l'ha fàit part ëd la comission dë studi për le ferovìe dël regn ëd Sardëgna e doi agn apress a l'é stàit mandà an Belgi, për fé pràtica ant la costrussion e la gestion dle ferovìe, ansema con sò somà Sommeiller.

Dventà anginié dë sconda class, a l'ha travajà a la realisassion dla linia feroviaria Turin-Génoa, sota la diression dl'anginié Maus.
Dël 1851 a l'é dventà anginié 'd prima class e, dël 1854, a l'é stàit nominà sivalié dl'Órdin dij Sant Morissi e Làser.
Con decret dij 4 ëd novèmber 1857, ansema a Sommeiller e Grattoni, a l'é stàit nominà diretor dij travaj dla galarìa dël Fréjus, con na paga ëd 10.000 lire l'ann.
Dël 1859, durant la sconda guèra d'indipendensa, a l'é ocupasse dël traspòrt për ferovìa dij soldà fransèis, ch'a rivavo dal Monsnis e da Génoa.
Dal 1867 al 1872 a l'ha fàit part dël Consèj superior dij travaj pùblich, a Firense.

Antratant, dël 1869 a l'era mariasse con Antonietta Imberti.
Andàit an pension dël 1872, Grandis a l'é tornà a Turin.

Grandis, Sebastiano
Will Elder

Dissegnator.
**Wolf Eisenberg** a l'era nassù ai 22 dë stèmber dël 1921 ant ël Bronx, a New York.
A l'ha partissipà a lë sbarch an Normandìa e peui a la liberassion ëd Colònia.
Apress la sconda guèra mondial a l'ha cangià sò nòm an **Will Elder**.

Tornà ant jë Stat Unì, a l'ha colaborà a d'arviste dl'oror e dël crìmen.
Dël 1952, con sò somà Harvey Kurtzman, a l'ha creà Mad, arvista dla contra-coltura merican-a, ch'a anciarmrà e a l'avrà d'anfluensa ansima a 'd generassion d'autor ëd fumèt.
Sempe con Kurtzman, a travaja për Humbug e Help!
Ij doi a creo ël përsonage idealista ëd Goodman Beaver.

Ij doi cambrada a travajo peui për la stampa ëd Hugh Hefner, an particolar për Playboy: ambelessì a creo ël përsonage ëd fumèt Little Annie Fanny, na trasposission fomnin-a ëd Goodman Beaver.

Will Elder a l'é stàit ëstranomà da 'n sò colega *ël frel Marx dël dissegn umorìstich*.
A l'é mòrt ai 15 ëd maj dël 2008.

Elder, Will
1787

## Aveniment an Piemont

## Aveniment an Euròpa

## Aveniment ant ël mond

## Nàssite

## Mòrt
***20 ëd giugn:** Carl Friedrich Abel, composidor e violinista da gamba tedësch.

Categorìa:Sécol ch'a fa XVIII
1761

## Aveniment an Piemont

## Aveniment an Euròpa

## Aveniment ant ël mond

## Nàssite
* **20 ëd fërvé:** Ludwig Abeille, pianista e composidor tedësch.

## Mòrt

Categorìa:Sécol ch'a fa XVIII
Lenga Tungag

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Tungag** o **Tungag** a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Papua Neuva Guinea.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Tungag** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polynesian
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche orientaj
******* lenghe mese melanesian-e
******** lenghe Neuva Irlanda
********* lenghe Lavongai-Nalik
********** lenga Tungag

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: lcm

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lcm

Categorìa:Lenghe austronesian-e
Sistema semi-dinàmich

Un **sistema semi-dinàmich** a l'é na cobia (X,π), anté che X a l'é në spassi topològich ëd Hausdorff e  \pi: \mathbb R_0^+ \times X \to X a l'é na fonsion continua ch'a sodisfa ij doi assiòma:
* \forall x \in X, \pi (0,x)=x;
* \forall s,t \in \mathbb R_0^+, \forall x \in X, \pi (s, \pi (t,x))= \pi (s+t,x).
Për fé pì an pressa, as deuvra la notassion tx=π(t,x).

Categorìa:Anàlisi matemàtica
San Miguel de Presqueiras, Forcarei

**San Miguel** ëd **Presqueiras** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Forcarei. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 280 abitant (153 fomne e 127 òm), distribuì an 5 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Forcarei
Forcarei, Forcarei

**San Martiño** ëd **Forcarei** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Forcarei. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 864 abitant (408 òm e 456 fomne), distribuì an 13 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Forcarei
Würzburg

**Würzburg** a l'é na sità dla Gërmania ëd 134.225 abitant (2007).
A fa part dël Land (Stat Federal) ëd Baviera.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Georg Rosenthal.

## Sità gemelà

Würzburg a l'é gemelà con:
*  Bray, Irlanda
*  Caen, Fransa
*  Dundee, Regn Unì
*  Mwanza, Tanzanìa
*  Ōtsu, Giapon
*  Rochester, Stat Unì d'América
*  Salamanca, Spagna
*  Suhl, Gërmania
*  Umeå, Svessia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun-e dla Baviera
Bamberg

**Bamberg** a l'é na sità dla Gërmania ëd 69.884 abitant (31/12/2007).
A fa part dël Land (Stat Federal) ëd Baviera.

## Geografía
Bamberg a l'é bagnà dal fium Regnitz.

## Stória
La sità a l'é stàita fondà dël sécol ch'a fa X.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andreas Starke (SPD).

## Sità gemelà

Bamberg a l'é gemelà con:
*  Bedford, Regn Unì
*  Esztergom, Ungherìa
*  Feldkirchen in Kärnten, Àustria
*  Nagaoka, Giapon
*  Praga, Repùblica Ceca
*  Rodez, Fransa
*  Villach, Àustria


Bamberg-Ausblick-08-Altenburgabfahrt-Stadtbild-2013-gje.jpg
Bamberg-Neue Residenz-10-2006-gje.jpg
Bamberg-Alte Hofhaltung-17-2013-gje.jpg
Bamberg-Dominikanerstr-86-Nr10-4-Ambraeusianum-Seel-Schlenkerla-2010-gje.jpg
Bamberg-Altes Rathaus-42-Obere Bruecke-2014-gje.jpg
Bamberg-Klein Venedig-32-2010-gje.jpg
Bamberg-Geyerswoerthstr-02-Nr16-14-2018-gje.jpg
Bamberg-Heilig-Grab-Str-12-Nr51-53-2015-gje.jpg
Bamberg-Nonnenbruecke-04-Nr12a-2018-gje.jpg
Bamberg-Lange Str-08-Nr28-2018-gje.jpg


## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun-e dla Baviera
Dino Risi

Regista italian.
**Dino Risi** a l'era nassù a Milan ai 23 dë dzèmber dël 1916 e a l'é mòrt an soa ca ëd Roma ai 7 ëd giugn dël 2008.

Sò travaj ant ël cine a l'ha ancaminà dël 1941, cand ël regista Alberto Lattuada a l'ha convinciulo a chité soa cariera ëd médich pr'ëdventé sò assistent.
Peui Risi a l'ha realisà chèich cort metrage, destinà ai programa complementar ant ij cine.
Un ëd costi a l'é stàit notà dal produtor Carlo Ponti, ch'a l'ha ciamaje un soget për Anna Magnani: ël film a l'é stàit realisà da Lattuada e a la fin a l'é stàita Silvana Mangano ch'a l'ha pijà la part.

Risi a l'é considerà l'anventor dl'ansidita comedia a l'italian-a.
Sò stil a mës-cia dle trovade da meuire dal rije con na vision satìrica cagnin-a.
Sò soget prinsipal a son ij pes istint ëd j'òm, ch'a dvento testimòni ëd soa umanità.
A l'ha travajà con dij grand senarista parèj d'Age e Scarpelli, Luciano Vincenzoni, Bernardino Zapponi, Ennio De Concini.

Ant j'agn 1990 a l'ha ëdcò travajà për la television.

## Filmografìa
* *Vacanze col gangster* (1952)
* *Il viale della speranza* (1953)
* *Il segno di Venere* (1955)
* *Pane, amore e...* (1955)
* *Poveri ma belli* (1956)
* *La nonna Sabella* (1957)
* *Belle ma povere* (1957)
* *Venezia, la luna e tu* (1958)
* **Il vedovo** (1959). Alberto Sordi a fa la part ëd n'òm ch'a veul profité dël boneur d'esse vidov.
* *Poveri milionari* (1959)
* *Il mattatore* (1959)
* *Un amore a Roma* (1960)
* *A porte chiuse* (1961)
* **Una vita difficile** (1961). Alberto Sordi a l'é un giornalista ëd gàucia ch'a s-ciara le speranse dla Liberassion droché pian pianòt.
* *Il sorpasso* (1962)
* **La marcia su Roma** (1962). Stòria ëd doi fingard ambarcà ant l'aventura fassista fin-a a ancòrz-se d'esse stàit fregà.
* *Il giovedì* (1963)
* *I mostri* (1963)
* *Il gaucho* (1965)
* *L'ombrellone* (1966)
* *Operazione San Gennaro* (1966)
* *Il tigre* (1967)
* *Straziami, ma di baci saziami* (1968)
* *Il profeta* (1968)
* *Vedo nudo* (1969)
* *Il giovane normale* (1969)
* **In nome del popolo italiano** (1971). Un cit giùdes d'anstrussion, Ugo Tognazzi, a veul a tuti ij cost ancolpé n'andustrial arogant.
* *La moglie del prete* (1971)
* *Noi donne siamo fatte così* (1971)
* *Mordi e fuggi* (1973)
* *Sessomatto* (1973)
* *Profumo di donna* (1974)
* *Telefoni bianchi* (1976)
* *Anima persa* (1977)
* *La stanza del vescovo* (1977)
* *I nuovi mostri*, con Mario Monicelli e Ettore Scola (1977) 
* *Primo amore*  (1978)
* **Caro papà** (1979). Vittorio Gassman a l'é un grand borzoà ch'a dëscheurv che sò fieul a fa part ëd na formassion d'ativista ëd gàucia ancamin a pronté n'atentà contra 'd chiel.
* *Sono fotogenico* (1980)
* *Fantasma d'amore* (1981)
* *Sesso e volentieri* (1982)
* *Dagobert* (1984)
* *Scemo di guerra* (1985)
* *Teresa* (1987)
* *Il commissario Lo Gatto* (1987)
* *Tolgo il disturbo* (1990)
* *Giovani e belli* (1996)

## Lìber
* *I miei mostri* (2004)

Risi, Dino
La tempesta

**La tempesta** a l'é na canson popolar piemontèisa ch'a parla dla dura vita 'd campagna ch'as fasìa na vòlta.
Na tempesta a l'era pro për mandé 'n malora l'arcòrt e magara dovèj fé San Martin.

## Test
E la tempesta la mviva la mniva
l'ha pijame l'uva, l'ha pijame l'uva,
e la tempesta la mviva la mniva
l'ha pijame l'uva e peu 'ncora lo gran.

L'ha pijame l'uva e peu 'ncora lo gran
l'è mej fé 'l bòja, l'è mej fé 'l bòja,
l'ha pijame l'uva e peu 'ncora lo gran
l'è mej fé 'l bòja che fé lo paisan.

Pare e na mare con quat sinch masnà
për mantenije, për mantenije,
pare e na mare con quat sinch masnà
për mantenije come si fa.

Pijomse n'armòni e na chitara
batima j'uss, batima j'uss,
pijomse n'armòni e na chitara
batima j'uss e le fere e ij mercà.

Batima j'uss e le fere e ij mercà
l'è për manten-i, l'è për manten-i,
batima j'uss e le fere e ij mercà
l'è për manten-i le nòste masnà.

Categorìa: Canson popolar piemontèisa
Ij fieuj diso a le fije

**Ij fieuj diso a le fije** a l'é na canson popolar piemontèisa ch'a parla dël rapòrt an tra ij fieuj e le fije an manera simpàtica.

## Test
Ij fieuj diso a le fije pa bone a fé 'l caussèt,
ma lor che son baraba ma lor che son baraba.
Ij fieuj diso a le fije pa bone a fé 'l caussèt
ma lor che son baraba l'han ij pieuj sota al bonet.

:Bela pijlo nen, bela pijlo pa
:che chiel lì a l'è 'n baraba,
:bela pijlo nen, bela pijlo pa
:a l'è 'n baraba dla sità.

Compro la sigaretta des di a la fan duré,
la fumo a la festa la fumo a la festa.
Compro la sigaretta des di a la fan duré
la fumo a la festa su e giu a spassegé.

Sigarëtta la ven già curta ch'a-j brusa già ij barbis
rincres campela via rincres campela via.
Sigarëtta la ven già curta ch'a-j brusa già ij barbis
rincres campela via përchè resto dësprovist.

S' as compro 'n paira 'd braje ëd festa e al di 'd lavor
al saba s'i ramasso al saba s'i ramasso.
S'a 's compro 'n paira 'd braje la sèira al di 'd lavor
al saba s'i ramasso për fesse 'n pò d'onor.

S'a-i è rivaje 'l sindaco la piuma e 'l calamaj
s'a l'ha marcaje tuti s'a l'ha marcaje tuti.
S'a-i è rivaje 'l sindaco la piuma e 'l calamaj
s'a l'ha marcaje tuti baraba dla sità.

Categorìa: Canson popolar piemontèisa
Pinòt Delfin

**Pinòt Delfin**, a l'é na canson d'amor popolar bin conossùa an val Vermenagna.

## Test

E s’a l’è Pinòt Delfin vai vegghe Dòroteja,
vai a vegghe Dòroteja vai per far l’amor
sa pa còsa porteje ‘n massolin de fior.

Pinòt a l’è rivà col pe picà la pòrta
col pe picà la pòrta lui si fa sentir
e cala Doroteja cala giù dreuvi.

Doroteja j’ha respondù mi si che calarìa
mi si che calarìa sarìo già calà
mia mare l’è cogià ma l’è nco’ desvijà.

Pinòt j’ha respondù s’i fèissa quaidun dj’àutri
s’i fèissa quaidun dj’àutri ‘n pò pì bel che mi
Farìes pa tante stòrie calarìes dreuvì.

Dototeja sentend loli se pòrta a la finestra
se pòrta a la finestra e dis nì pian nì fòrt
e monta su le scale 't ses ël mè confòrt.

Chi l’ha fala sta canson s’a son tre bele fije
l’han fala l’han cantala e l’han compòstla bin
l’han fala a Dòroteja e a Pinòt Delfin.

Categorìa: Canson popolar piemontèisa
La bërgera fidela

**La bërgera fidela**, conossùa 'dcò come *A l'ombreta d'un busson* a l'é un-a dle canson popolar pì conossùe 'n Piemont.
As treuvo 'dcò d'àute version ant ël lìber *[[Canti popolari del Piemonte]]* 'd Costantino Nigra sota al tìtol *La pastora fedele*.

## Test
A l’ombreta dël busson
bela bërgera l’é ‘ndurmìa
i é da lì passé tre zolì fransé
j’han bin dije bela bërgera
voi j'avì la frev!

E se voi j'avì la frev
faroma fé na covertura.
Con ël mè mantel ch’a l’é così bel
faroma fé na covertura
passerà la frev.

E la bela j’ha rëspondù:
"Gentil galant fé vòsti viagi!
E lasseme sté con ël mè bërgé
che al son de la soa viòla
am farà dansé!"

Ël bërgé, sentand lolì,
l’é sautà fòra da la baraca!
Con viòla ‘n man s’é butà a soné
a l'han pijà la bela bërgera
l’han fala dansé!

en quàich version moderna a-i é 'dcò sta gionta, ch'a l'é fàcil ch'a sia nen original për ëd rason linguìstiche e dë stil

Varda ‘n pòch com a bala bin
bela bërgera l’è tan grassiosa!
Chila a àussa ij pé, fa bogé ‘l daré
chila a bala la soa corenta
col sò bel bërgé.

Categorìa: Canson popolar piemontèisa
La sòma veja

**La sòma veja**, a l'é na canson popolar për masnà.
A l'è 'dcò conossùa 'n Lombardìa con ël tìtol *La mula*.

## Test
Mè pa' a l’é ‘ndà al mercà *gnech gnech* (bis)
comprà na sòma veja
*larin tintin gnech gnech gnech gnech pòt pòt pòt pòt*
comprà na sòma veja.

Provà a monté a caval *gnech gnech* (bis)
la sòma non andava
*larin tintin gnech gnech gnech gnech pòt pòt pòt pòt*
la sòma non andava.

Calà giù da caval
tajà la prima gamba...

Tornà monté a caval
la sòma non andava...

Calà giù da caval
tajà la sconda gamba...

Tornà monté a caval
la sòma non andava...

Calà giù da caval
tajà la tersa gamba...

Tornà monté a caval
la sòma non andava...

Calà giù da caval
tajà tute le gambe...

Tornà monté a caval
la sòma non andava...

Calà giù da caval
tajaje 'dcò la testa...

Tornà monté a caval
la sòma non andava...

Calà giù da caval
tajala tuta a fëtte...

Tornà monté a caval
la sòma a galopava...

Categorìa: Canson popolar piemontèisa
Mè pare content

**Mè pare content**, a l'é na canson popolar grignòira.

## Test

J’ero tuti parent ëd mè pare j’ero tuti brava gent,
*mapin mapon mè pare content*
dòp neuv mèis a-i è nassuje n’assident d’un malvivent.
*mapin mapon mè pare content<BR />*
*‘s batìa ‘n sij dent col man-i dël trent*

L’han mandalo ‘n pastura a le vache con na fija dël sò temp,
l’han gavajla pì che ‘n pressa a-i vastava ‘l portament.

L’è butasse a gieughi al bòce con la fomna dël tenent,
quand che ‘l Parco l’ha savulo l’ha gavaje ij sacrament

Quand l’avìa 18 ani l’han ciamalo al regiment,
l’han mandalo ‘n Cirenaica a la cassa dij sërpent.

L’han trovalo ‘n mes a l’acqua stravacà ‘n sël salvagent,
che remava a tuta bira për nen perdi ‘l bastiment.

Annamorasse d’una mòra a l’ha faje ij compliment,
ij beduin a l’han ciapalo l’han rëssiaje lòn ch’a pend.

Tornà a ca ch’a l’era stofi dij beduin e dij sërpent,
l’ha marià na fomna bruta ma con tanto sentiment.

A sent ani ‘l capitani l’ha ciamalo al regiment,
ël govern a l’ha mandaje la pension da combatent.

Mè pare content, mia mare pa tant!

Categorìa: Canson popolar piemontèisa
Fija mia pijlo pa

**Fija mia pijlo pa**, a l'é na canson popolar grignòira ch'a parla dna mare ch'a apreuva nen la relassion ëd la fija con ël moros.
As treuva 'dcò n'àuta version ant ël lìber *[[Canti popolari del Piemonte]]* 'd Costantino Nigra antitolà *Amore risponde a tutto*. 

## Test

Categorìa: Canson popolar piemontèisa
Prezzo

**Prezzo** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 211 abitant, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Celestino Boldrini (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Pocionin

**Pocionin** a l'é na canson d'amor popolar bin conossùa an tut ël Piemont.

## Test
L'è pròpi 'n pocionin cola morfela
ch'a ven con mi a la sèira al Valentin,
l’é brava giudissiosa e tanto bela
l'é l’àngel dël mè cheur e mi i veuj tanta bin,
ël dì che l'hèi ciamaje dë sposela
l'ha dame për rispòsta 'n bel basin.

RIT.

Pocionin, t'ses na reusa d'amor
la pi bela dle fior, dël pi bel dij giardin.
Pocionin, mi i veuj dete mè cheur
ti 't saras mè boneur,
mi 't veuj sempre davzin.
Vivo ma, për avèj sta fortun-a
për podej vive semper con ti.
Pocionin l'è gentil la toa vos
ël tò sguard delissios, ël tò fé birichin,
pocionin, t'ses na perla dël cel,
mi veuj dete 'l pì bel, ël pì doss dij basin.

Godoma 'd nòst amor tuta la blëssa
e i soma doi colombe annamorà,
jer sèira ant un moment ëd tennërëssa
guardandme ant j'euj con la toa vos dlicà,
fasandme 'n bel soris e na carëssa
tl'has dime con passion... it ses papà!

Pocionin, j'era 'l seugn dël mè avnì
d’avèj n'àngel con mi për cuvrilo 'd basin.
Pocionin, mi l'avrai doi amor
mi l'avrai n'àutra fior da butete davzin.
L'é tò amor ch'am adòrna la vita
e t'ses ti la pi bela për mi.
Pocionin tò regal l'é 'l pì bel
ch’i spetèissa dal cel, ch'i ciamèissa al destin,
Pocionin, ti tl'has fame papà
a-i sarà 'nt la mia ca... na Madòna e 'n Bambin.

Categorìa: Canson popolar piemontèisa
Samone (TN)

**Samone** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 538 abitant , an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Enrico Lenzi (dal 10/05/2004).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Samone

***Samone*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Samon|Samone / Samon]]**, an provincia ëd Turin

* **[[Samone (TN)|Samone]]**, an provincia ëd Trent
Castelnuovo Berardenga

**Castelnuovo Berardenga** a l'é un comun dla Toscan-a d' 8.853 abitant , an provincia ëd Sien-a.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Roberto Bozzi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Castelnuovo Berardenga a l'é gemelà con:
*  Le Taillan-Médoc, Fransa
*  Puschendorf, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sien-a
Castelnuovo Bocca d'Adda

**Castelnuovo Bocca d'Adda** (*Castelnöu* an dialèt lodisan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.638 abitant , ant la provinsa ëd Lòd.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marcello Schiavi (dal 25/05/2014).

## Anliure esterne
* [htpp://www.comune.castelnuovoboccadadda.lo.it/ Sit istitussional]

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lòd
Castelnuovo Bozzente

**Castelnuovo Bozzente** (*Castelnoeuv* an dialèt comasch) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 929 abitant , ant la provinsa ëd Còm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Massimo Della Rosa (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Còm
Castelnuovo Cilento

**Castelnuovo Cilento** a l'é un comun dla Campania ëd 2.467 abitant, an provincia ëd Salern.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Eros Lamaida (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Castelnuovocilento