Linux

**Linux** a l'é un **nùcleo (kernel)** lìber e duvert për sistema Operativ, dësvlupà dal programador finlandèis **Linus Torvalds** dël 1991. Combinà con j'utiss **GNU** e d'àutre component, a forma ël sistema operativ complet ciamà **GNU/Linux**, dovrà an server, computer personaj, dispositiv embedded, e supercomputer. Linux a l'é arnomà për soa flessibilità, stabilità, e sopòrt a vàire architeture hardware. A l'é distribuì sota licensa **GPL** (General Public License), ch'a garantiss la libertà d'usagi, modìfica, e condivision.

## '''Stòria'''
* **1991**: Linus Torvalds a anonsia ël prim kernel Linux ant un grup ëd discussion, an basandse an sël sistema Minix.  
* **1992**: Linux a combin-a soe fonsion con j'utiss GNU, creand un sistema operativ complet.  
* **Ani 1990**: Nàssita dle prime **distribussion** coma Slackware, Debian, e Red Hat.  
* **Ani 2000**: Sucess ëd distribussion për utent com **Ubuntu** e aprovament ant l'ambient empresarial.  
* **An ldi d'ancheuj**: Linux a equipagia 90% dij server anternet, smartphone Android, e dispositiv IoT.  

## '''Strutura e Component'''
Un sistema GNU/Linux a comprend:  
* **Kernel Linux**: Gestiss l'acess a l'hardware e jë strument ëd base.  
* **Utiss GNU**: Shell (Bash), compilador (GCC), e librarìe.  
* **Gestor ëd pachet**: Strument për instalé programa (es. APT, DNF, Pacman).  
* **Ambient ëd desktop**: GNOME, KDE, o XFCE për l'antërfacia utent.  
* **Servissi ëd sistema**: Demon për ret, stampa, e sicurëssa.  

## '''Distribussion'''
# **Debian-based**: Ubuntu, Linux Mint (amichevoj për utent neuv).  
# **Red Hat-based**: Fedora, CentOS (për server e amprèise).  
# **Arch-based**: Arch Linux, Manjaro (për utent avansà).  
# **Specialisà**: Kali Linux (sicurëssa), Raspbian (për Raspberry Pi).  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Server**: Web (Apache/Nginx), database (MySQL), cloud (OpenStack).  
* **Desktop**: Alternativa a Windows/macOS për ufissi e multimojen.  
* **Ambarà**: Router, smart TV, màchine inteligente.  
* **Supercomputer**: 500 dij 500 supercomputer pì potent a deuvro Linux.  
* **Dispositiv mobij**: Android a l'é basà su un kernel Linux modificà.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Lìber e duvert**: Modìfica sensa restrission.  
** **Sicurëssa**: Vulnerabilità coregiùe rapidament.  
** **Personalisassion**: Scella da minimalista a completa.  
* **Svantagi**:  
** **Curva d'amprendiment**: Difìcil për utent nen técnich.  
** **Compatibilità**: Cheich programa propietari a travajo nen.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 2000**: Introdussion ëd kernel 2.6 con sopòrt multi-core.  
* **Ani 2010**: Adossion an sle piataforme cloud e mobile.  
* **Al di d'ancheuj**:  
** **Container**: Docker e Kubernetes basà su Linux.  
** **Kernel Live Patching**: Agiornament sensa reinissialisé.  
** **IoT**: Sistema operativ për sensor e dispositiv conness.  

## '''Vardé ëdcò'''
* GNU  
* Software open source  
* Ubuntu  
* Android  

## '''Arferiment'''
# Torvalds, L. (2001). *Just for Fun: The Story of an Accidental Revolutionary*. HarperBusiness.  
# Moody, G. (2001). *Rebel Code: Linux and the Open Source Revolution*. Basic Books.  

## '''Ligam esterne'''
* Sit ufissial dël kernel Linux  
* Distrowatch - Guida a le distribussion  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI