open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pianëssa

**Pianëssa** (*Pianezza* an italian) a l’é un comun ëd 13.657 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Ël ròch Gastaldi
A Pianëssa a-i é na pèra viròira, ël ròch ëd pèra mòra (ciamà ëdcò mach *ël ròch*).
Ansima a-i é na làpida dedicà al geòlogh Bartolomeo Gastaldi.
As conta che prinsi Genio e ël duca Vitòrio Medeo II a sio montà an s'ës ròch ij 5 dë stèmber dël 1706, pr'ës-ciairé la posission dij nemis ch'a assediavo Turin e pronté ij pian ëd bataja.

## Curiosità
J'abitant ëd Pianëssa a son ëstranomà *sëmna-sal*.
La tersa dumìnica dë stèmber as cor l'arnomà Palio dij Sëmna Sal.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Gagliardi (dal 28/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Pianessa
Pancalé

**Pancalé** (*Pancalieri* an italian) a l’é un comun ëd 1.975 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Produssion tìpiche

Pancalè a l'é arnomà për soe produssion ëd menta.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fiorenzo Gamna (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Vigon

**Vigon** (*Vigone* an italian) a l’é un comun ëd 5.289 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Ambrogio Claudio Restagno (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Vigon a l'é gemelà con:
*  Cañada Rosquín, Argentin-a

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Età dl'aram

Ël perìod **Calcolìtich** (da 'nt ël Grech *khalkos* + *lithos* 'aram+pera'), che as dis ëdcò **Eneolìtich** ò pura **Età dl'Aram**, a l'é na fase dël dëvlup dla cultura dl'òmo, quand che ël dovré dij prim utiss an metal a l'ha pijait pé ansema a col dj'utiss an pera, che a restavo sempe corent.

La literatura dedicà a l'archeologìa europenga për sòlit a dòvra pa la paròla 'calcolìtich' (as preferiss 'Eta dl'Aram'), a l'anvers a-j pias dovrela a j'archeòlogh che a studio l'Orient Mojen. L'Età dl'Aram a l'é motobin pì longa ant l'Avsin Orient, nopà che n'Euròpa la transission da 'nt l'Età dl'Aram a soa stabilisassion coma Eta dël Bronz a la riva motobin ampressa. As peul disse che j'europengh a travajesso sò manufat da sgnor an aram e bronz dal pì al manch coma as travajavo coj ëd pera, dëmentrè che la gent dl'Orient Mojen a l'avìa avù temp dë rivè a dle técniche motobin pì rafinà. 

As trata d'un perìod ëd transission, che a resta fòra da 'nt la scala dle tre età tradissional e che a-j resta antrames a neolìtich e età dël bronz. A smija che an prinsipi l'aram a fussa pa dovrà an manera spantià e che jë sfòrs për fene ëd leghe con lë stagn a sio anandiasse squasi sùbit, lòn che a fa malfé trové dle culture che a peulo definisse coma *calcolìtiche* an sens strèit. 

Per sossì la definission a l'é dovrà da j'archeòlogh mach ant chèich banda dël mond, dzortut ant l'Euròpa sud-oriental, ant l'Asia Ossidental e ant l'Asia Sentral, andoa ës perìod-sì as anandia anviron al IV mileni aGC. Pì dë rèir as dòvra ëdcò për cole culture american-e che a fasìo già dl'aram e dle leghe d'aram al temp che a l'é rivaje la conquista europenga.

An Euròpa, la Gent ëd Beaker soèns as conta coma calcolìtica, coma pura le culture che për prime a son urbanisasse ant l'Asia sud-ossidental. Vàire megaliti an Euròpa a son stait tirà sù ant ës perìod-sì, e a l'é fortisse che l'unità lenghìstica Proto-Indoeuropenga a sia ëdcò chila dë sti temp-sì.

L'Òmo dla giassa Ötzi, trova ant l'Ötztaler, ant j'Alp e dont reste a son datasse anvers al 3300 aGC, a l'avìa dapress un piolòt d'aram e un cotel ëd selce. Donca a l'ha tuta l'aria d'avej vivù ant un pòst dl'Euròpa che a l'era ant sò perìod calcolìtich.

Categorìa:Età dl'aram
Quatòrdi

**Quatòrdi** o **Catòrdi ** (*Quattordio* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.587 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ai confin con la Provinsa d'Ast, antra le colin-e dël Monfrà e la pian-a lissandrin-a, an sla riva stentrional dël Tani. Ël teritòri a l'é traversà da la dòira Gaminela.

## Stòria
An época roman-a d'ambelessì a-i passava la via Fulvia, ch'a mnava da Derthona a Hasta, dont a-i ven ël topònim, da *ad quartum decimum*, "a la pera miliar ch'a fa quatòrdes" . Ël pais a-i era ancora nen, ma as trovava 'n cip miliar ch'a dasìa indicassion ëd le mija dla strà. Ij prim ansediament abità a nasso a Quatòrdi ant l'Età 'd Mès, ant l'area che ancheuj a ven ciamà *la Ròca*. La prima sorgiss ch'a na documenta l'esistensa a armonta al 1159 e a l'é n'at ëd l'imperador Federich I Barbarossa ch'a confermava la giurisdission sël pais al vësco d'Ast. Quatòrdi a resta sempre sota l'influensa dla Comun-a d'Ast, che a anfeoda part dël teritòri a le sgnorìe dël pòst (Olivass e Civalié). Për la soa posission, a resta soens implicà ant ij conflit antra le Comun-e d'Ast e 'd Lissandria: dël 1225 a s'arfugio a Quatòrdi j'astesan batù dai lissandrin ant na bataja arcordà dal trovador Folquet ëd Romans. Dël 1357 l'imperador Carl IV ëd Lussemborgh a don-a an feod ël castel e sò teritòri a Oton e Bërnabon Gotoari. Dal 1431 a s'ancamin-a 'l frassionament dël feod antra vàire feodatari, dont as peulo mensioné le famije De Regibus, Bagneul, Guasch, Amedé, Carèt e Colli.

Dal Sinchsent a l'ha inissi n'época dramàtica për la region, con guère antra le potense europenghe, invasion ëd j'esércit strangé, pestilense e inondassion. Quatòrdi a l'é sachegià dël 1526 e dël 1527 da le trupe dij mersenari, dël 1642 dai fransèis, dël 1651 da fransèis e savojard, dël 1655 da j'ëspagneuj. Ël pais a passa sota al contròl spagneul fin a l'inissi dël Setsent, quand che an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, a ven cedù al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Quatòrdi a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e al Mandament ëd Flissan. Da j'agn Trenta dël Neuvsent, ël pais a l'é vnù sede ëd vàire fàbriche ch'a produsìo vernis e gav për l'industria viturìstica (la FIAT an particular). Sòn a l'ha atirà neuv abitant e a l'ha fàit nasse la part moderna dël pais, costituìa për bon-a part ëd vilëtte.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessandro Venezia (dal 26/05/2014, scond mandà dal 28/05/2019).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Quatordi
Camagna

**Camagna** (*Camagna Monferrato* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 495 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ai màrgin orientaj dle colin-e dël Bass Monfrà, a sud ëd Casal Monfrà.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Scagliotti (da l'8/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014, ters mandà dal 27/05/2019).

## Curiosità
Ij sò abitant a son ëstranomà *bagnapere* e *pere bagnà*.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Flissan

**Flissan** (*Felizzano* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 2.253 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ai confin ëd la pian-a lissandrin-a an diression ëd le colin-e dël Monfrà, an sla riva stentrional dël Tani.

## Stòria
A smìa ch'ël teritòri 'd Flissan a sìa abita fin da l'época roman-a, ël nòm dël pais a lassa pensé che *Felicianum* a fussa 'n *fundus* gentiliss con popolassion spantià, ch'a restava sota a la giurisdission dël munissipi ëd Hasta (Ast) . Flissan a l'ha seguì le sòrt d'Ast për tuta l'Àuta Età 'd Mès, an passand dal domini dij Longobard a col dij Franch (sécoj V-IX). Ant l'ann 880, l'imperador Carl ël Gròss a don-a la cort ëd Flissan al monasté milanèis ëd Sant Ambreus e a-j sarà sogetà fin a l'inissi dël sécol ch'a fa XI. Ant ij prim trent'agn dël sécol ch'a fa XII, ël pais a l'é controlà da la famija aleràmica dj'Ardisson, che dal 1135 a fa sarament ëd fideltà a la Comun-a d'Ast. Dal 1155, an séguit a la prèisa d'Ast da part ëd l'imperador Federich I Barbarossa, ël pais a intra ant la giurisdission dël Marcheisà ëd Monfrà. As costituiss dël Dosent la Comun-a 'd Flissan: la prima sorgiss ofissial a l'é datà dël 1266 ma as pensa ch'a-i sìo ordinament comunaj dagià a l'inissi dël sécol. Flissan a l'é soens tèra contèisa antra Ast e Monfrà: a ven torna pijà da Ast dal 1292 ma dal 1303 a torna sota al Marcheisà. Dël 1372 a intra ant la giurisdission dël Ducà 'd Milan ëd Galeass II Viscont. Për soa posission stratégica për ij colegament antra le tère monfrin-e e për ij comersi antra Ast e Lissandria, ël teritòri 'd Flissan a l'é sempre bramà dai marchèis Paleòlogh, ch'a la conquisto torna dël 1452. Con la Pas ëd Lòd dël 1454 as treuva l'acòrdi ch'ël pais a resta sota la giurisdission formal dël duca Fransesch I Sfòrsa, che tutun a l'anfeoda ai marchèis ëd Monfrà, sota ai qual Flissan a resta fin al 1533.
Con la mòrt ëd l'ùltim djë Sfòrsa, dël 1535 Flissan a ven ancorporà ant le tère imperiaj dl'Imperi Roman Sacrà, sota l'imperador Carl V. Dël 1556 l'imperador a fa abdicassion e a lassa a sò fieul Filip II ël Regn dë Spagna e ij sò possediment italian. Flissan a passa donca sota al contròl spagneul e a-i resta fin a l'inissi dël Setsent, quand che an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, a ven cedù al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 ël pais a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e a l'é a cap d'ën Mandament ch'a comprend ëdcò Castel d'Anon, Ël Francó, Quargnent, Quatòrdi, Ser e Soleri. Dal Neuvsent ël pais a l'é vnù sede ëd vàire fàbriche ch'a produsìo vernis e component për l'industria viturìstica (për la FIAT an particular).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luca Cerri (dal 26/05/2014, scond mandà dal 29/05/2019).

## Lese ëdcò
* Stassion ëd Flissan

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Bergamasch

**Bergamasch** (*Bergamasco* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 726 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ai confin antra la pian-a lissandrin-a e le colin-e dël Monfrà, an sla riva ossidental dël Belb.

## Stòria
Ël teritòri 'd Bergamasch a l'é stàit abità fin da l'época neolìtica, tanme ch'a l'han mostrà j'artrovament ant lë vzin comun ëd Carenten. Dël 1985 a l'é stàit artrovà ant n'aira dla Cassin-a San Cristòfi ën sarcòfagh an pera ch'a armonta a lë scond sécol d.C., e sòn a fa pensé che an época roman-a la posission stratégica ant la val dël Belb a l'àbia favorì la formassion d'ansediament ruraj. La prime sorgiss ch'a testimònio l'esistensa dël pais a armonto a l'ann Mila, quand ch'ël pais a fasìa dagià part ëd la giurisdission d'Ansisa. Dël sécol ch'a fa XII a passa da la Diòcesi d'Àich a cola 'd Lissandria. A cambia pì vire giurisdission, passand dal contròl dël Marcheisà d'Ansisa a col dël Marcheisà ëd Monfrà. Dël Quatsent ël pais a oten ël privilegi 'd goernesse daspërchiel con djë Statù speciaj, an vnisend na sòrt ëd Comun-a. Soa autonomìa a dura pòch, përché a la fin dël sécol a resta implicà ant le guère antra 'l Monfrà e 'l Ducà 'd Milan e dël 1499 a l'é assedià, ocupà e drocà da le trupe dël comandant milanèis Gian Giacomo Trivulzio. Dël 1514 a intra an manera definitiva ant ël Marcheisà 'd Monfrà, prima sota ij Paleòlogh, peui sota ai Gonsaga 'd Màntoa, ch'a daran ël pais an feod a la famija Moscheni. 
Për via dla posission ëd confin, Bergamasch a l'é stàit soens tèra 'd conflit antra Fransèis e Spagneuj e a l'é passà pì vire 'd man, an patend vàire ravagi (dzoratut da part fransèisa ant j'agn 1642, 1644, 1655 e 1657). Le incertësse a van anans për squasi doi sécoj, fin quand che dël 1708, an séguit a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, ël pais a passa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II e pì tard al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Bergamasch a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament d'Ansisa. Dël 1928 ël Comun ëd Carenten a ven ancorporà a col ëd Bergamasch, ma dël 1955 a oten torna soa indipendensa aministrativa.

## Aministrassion
Ël sìndich (en bergamaschèis "sèndich") a l'é Giulio Veggi, (dal 26/05/2019).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Bersan

**Bersan** (*Berzano di San Pietro* an italian) a l’é un comun ëd 439 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sergio Teja (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Bersan a l'é gemelà con:
*  Taşca, Romanìa

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Omèt (coèrcc)

Ant la tradission ëd costrussion piemontèisa as dis **omèt** la trav curta che a ten sù ël cavalèt dël coèrcc (Gribaud)

## Arferiment

Categorìa:Architetura
Baudiché

**Baudiché** (*Baldichieri d'Asti* an italian) a l’é un comun ëd 1.125 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sara Arduino (da l' 10/06/2024).

Si sota a-i é na tabela relativa a j'aministrassion ch'a son stàit-ie an costa comun-a.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Cantaran-a

**Cantaran-a** (*Cantarana* an italian) a l’é un comun ëd 951 abitant dla provincia d'Ast.

Ël nòm dël pais a ven da la bondosa presensa d'eve corìe.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberta Franco (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà

Cantaran-a a l'é gemelà con:
*  Chantraine, Fransa 

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Alba

**Alba** (an dialèt langareul *Arba*) a l’é un comun ëd 31.506 abitant dla provincia ëd Coni.

## Stòria
Le rèis d'Alba a fongo ant ël Neolìtich, 'me ch'a mostro vàire atrovament archeològich ch'a testimònio la presensa ant tuta la zòna 'd na popolassion ch'a vivìa dla coltivassion dla tèra e ëd cassa.

An época roman-a, Alba a l'era un dij munissipi roman pì amportant, ciamà a parte da l'89 aGC *Alba Pompeia*, an onor dël cónsol Pompeo Strabon. Columela a scriv che ij formagg dla val Tani a vnisìo esportà a Roma e Polibio, Enòbio, Plinio e Strabon a parlo dij vin, dzortut pròpe da 'nt la region d'Alba.

Dël 1628 a l'é dventà possidiment dij Savòja.

## Produssion tìpiche
Antra le produssion tìpiche d'Alba a-i son le ninsòle e la trìfola bianca.

## Edifissi amportant
* Catedral ëd san Lorens
* Cesa ëd santa Marìa Madlen-a
* Cesa ëd san Dumin-i
* Cesa dij sant Còsma e Damian

## Albèis famos
* Publio Elvio Pertinas (126-193), imperator roman
* Beppe Fenoglio (1922-1963), scritor

## Associassion
* Famija Albeisa, fondà dël 1955

## Curiosità etimològiche

Ëdcò la Scòssia, tant an Gaélich scossèis antich che modern, as ciama **Alba** (IPA: [ˈaɫəpə]). Con l'istess sust as dòvro ëdcò *Alba* an irlandèis, e *Albu* an vej gaèlich. Ës nòm-sì a ven da na veja paròla séltica che as dovrava për ciamé la Gran Brëtagna antrega, e che a l'é restà fin-a al dì d'ancheuj ant la costuma dë ciamela *Albion*.

Ël nòm a l'é dovrasse antra le gent gaéliche për dì *[[Ìsole britàniche|Ìsola Britànica]]* fin-a anviron aj sécoj che a fan IX-X, quand a l'é passà a vorèj dì *Règn dij [[Pictii]] e djë [[Scotii]]* (nòm nativ *Pictavia* e *Dál Riata*). Ij doj règn a restavo a setentrion dël fium Forth e dla boca dël Clyde, e a-i ero stàit unificà da Cináed mac Ailpín. Na vira che ant l'Àuta età ëd mes a l'han latinisalo an *Àlbania*, sò nòm a l'ha peui daje adoss a vàire topònim anglèis e american ant la forma *Albany*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Carlo Bo (dal 27/05/2019).

## Sità gemelà
Alba a l'é gemelà con:
*  Banská Bystrica, Slovachia
*  Beausoleil, Fransa
*  Böblingen, Gërmania
*  Medford, Stat Unì d'América

## Vardé ëdcò

* Scaparon

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Carù

**Carù** (*Carrù* an italian) a l’é un comun ëd 4.007 abitant dla provincia ëd Coni.
A l'é dit *la Pòrta dle Langhe*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Stefania Ieriti.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Caru
Argentin-a

La **Repùblica Argentin-a** a l'è 'n pais ëd l'América meridional. 

## La nassion
Tacà a l'Argentin-a a-i sòn ël Brasil, l'Uruguay, ël Paraguay, la Bolivia e 'l Cile. A l'è na repùblica federal fàita 'd provinse.
A l'è bagnà da l'océan Atlàntich. Le sità pì amportante a sòn la capital Buenos Aires, Rosario, Còrdoba, Santa Fe, San Miguel de Tucuman, Bahìa Blanca, Mendoza e La Plata.

## Stòria
La stòria dl'Argentin-a coma nassion popolà da europengh as anandia dël 1502, còn soa dëscoerta faita da Amerigo Vespucci. Dël 1776 a l'era un viceream ëd la Spagna, ciamà *Rìo de la Plata*. Dël 25 ëd magg dël 1810 la colònia a l'é arvirasse contra a la Spagna e dël 9 ëd luj dël 1816 a l'era staita proclamà l'andipendensa.

## Organisassion polìtica
L'Argentin-a a l'é na repùblica federal.
Ël President dla Repùblica a l'é Alberto Fernández (dal 2019).

## J'argentin
Ël pais a conta 40.482.000 abitant.
Ël 25,6% ëd la popolassion a l'ha men che 15 agn; ël 10,6% pì che 65 agn.
La speransa ëd vita a l'é dë 76,6 agn.

J'argentin a son an magioransa ëd rèis europenga.
Antra le component étniche prinsipaj a-i son 
* Italian (35%)
* Spagneuj (24%)
* Tedesch
* Fransèis
* Anglèis
* Slav
* Irlandèis
* Ebréo
* Polonèis
* Armen
* Basch

## Argentin-a piemontèisa
An Argentin-a a-i son anviron a 4 milion ëd piemontèis. La sità 'd San Francisco, an provincia 'd Còrdoba, a l'è staita nominà *capital ëd la [[Pampa Gringa]], la Pampa Piemontèisa*. Mémoria tangibil dl'emigrassion piemonteisa an costa tera a son le capele stranomà Gesiòte chacarere. 
Vàire pais e sità argentin-e a son gemelà con borgh e sità dël Piemont. A Mendoza j'imigrà piemontèis a l'han ëmnà la coltivassion ëd la vigna.

Al vësco e cardinal ëd Buenos Aires, Jorge Mario Bergoglio a l'è piemontèis, originari dla frassion d'Ast ëd Portacomè Stassion.

## Provinse
* Distret federal: Sità Autònoma ëd Buenos Aires
* Buenos Aires
* Catamarca
* Chaco
* Chubut
* Còrdoba
* Corrientes
* Entre Rios
* Formosa
* Jujuy
* La Pampa
* La Rioja
* Mendòza
* Misiones
* Neuquén
* Rio Negro
* Salta
* San Juan
* San Luis
* Santa Cruz
* Santa Fe
* Santiago del Estero
* Tèra dël Feu
* Tucuman

## Conomìa
L'Argentin-a a fa part dël Mercosur.
Gaminela (dòira)

La **Gaminela** l'è na dòira che, nà ant ël comun ëd Gran-a (AT), a va a finì ant ël Tani, tra Quatòrdi e Mas an provincia ëd Lissandria.

Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Afluent ëd Tani
Categorìa:Provinsa ëd Lissandria
Uruguay

L' **Uruguay** a l'é un pais dl'América meridional.

A confin-a a nòrd con ël Brasil e a òvest con l'Argentin-a e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Montevideo.
A l'ha na surfassa ëd 176.215 km² e a conta anviron 3.500.000 abitant.

## Antè ch'as treuva



## Geografìa

Ël fium pi amportant dël pais a l'é l'Uruguay, ch'a marca la frontera con l'Argentin-a.
L'estuari dij fium Uruguay e Paranà as ciama Rio de la Plata.

## Stòria
Dal 1973 al 1985 a-i é staje na ditadura militar.

## Conomìa
L'Uruguay a fa part dël Mercosur.

## Organisassion polìtica
L'Uruguay (nòm ofissial: **República Oriental del Uruguay**) a l'é na repùblica presidensial.
Ël president a l'é Luis Lacalle Pou (dal 2020).
Paolo Ercole

**Paolo Ercole** a l'era un diputà dl'Unità d'Italia.
A l'era nà a Piepass, na frassion ëd Quatòrdi (an provinsa ëd Lissandria), al 19 dë dzémber dël 1821. A l'é mòrt al 26 dë stèmber dël 1885.

Ercole, Paolo
Ël Mondvì

**Ël Mondvì** (*Mondovì* an italian) a l’é un comun ëd 22.659 abitant dla provincia ëd Coni.

## Stòria
Dël sécol ch'a fa XI ël teritòri dël Mondvì a smija ch'a fussa ël confin ossidental dla Diòcesi d'Ast .

## Cultura
Al Mondvì a-i é na scòla dëstacà dël Politécnich ëd Turin.

## Monument

* **La cesa 'd San Filip Neri**. A l'é dedicà a san Filip Neri e a l'é considerà un dij giojel architetònich baròch ëd la sità, as treuva ant ël rion Bré (Breo an italian). Costrussion imponent e costosa a l'é stàita inisià ant l'ann 1734 e finìa mach ant ël 1757 da Bernard Viton. Le proporsion ëd la cesa a la fan risalté an mes a le àutre costrussion. L'architet che a l'ha progetala a l'é Francesco Gallo che a l'ha 'dcò progetà autri monument al Mondvì (për esempi la Cesa dla Mission al Mondvì Piassa) e ant ël rest dël Piemont (për esempi ël Santuari dla Madòna ëd Vì); Gallo a l'ha sostituì ël luss tipich dij Gesuita con në stil pì sòbri e linear; ant la cesa an efet le muraje a son antonacà ma a l'han nen ëd decorassion an sima. An drinta a l'ha mach na navà sola e doi capele pì cite. L'autar magior che a-i é ancheuj a l'é na còpia ëd col original che a l'é stàit vendù durant la dominassion fransèisa a l'inissi del sécol ch'a fa XIX, quand che Napoleon a l'avìa ordinà 'd cancelé tuti j'òrdin religios. Autre opere importante për valor artìstich a son: ël pùlpit disegnà dal Viton, la cassa dl'òrgo ch'a l'é stàit catà dai Filipin, l'ancon-a ëd marm con andrinta na statua dla Madòna con ël bambin e peui la pala dl'abside e na tela granda arfigurant la Madòna, sant'Ana e san Gioachin. L'edifissi a l'è davsin a na piassa granda, Piassa Roma, ma a varda su un-a pì cita përché quand che a l'han costruìla a vorìo nen che la facià a fussa ant l'istessa via dla antija cesa dij Camilian. Ël cioché a l'é stàit costruì an doi temp diferent, ël prim ant ël sécol XVIII, lë scond mach ant ël sécol XIX, dop ëd la fin ëd la dominasion ëd Napoleon.  La cesa 'd San Filip a l'è 'dcò stàita consacrà coma el Santuari del Santissim Nòm ëd Maria ant l'ann 2016.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Stefano Viglione (da l'11/06/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Mondvi
Cucri

**Cucri** (*Cuccaro Monferrato* an italian) a l'è na località dël Piemont, an provinsa ëd Lissandria.

A l'é stait un comun autònom fin al 31 gené 2018; dal 1 fërvé 2019 a l'é stàit unì al comun ëd Lu për formé 'l neuv comun ëd Lu e Cucri .

Al 01/01/2019 Cucri a l'avìa 327 abitant .

## Cristòfor Colomb

Cucri a l'é un dij pais andoa ch'as dis ch'a sìa nassù Cristòfor Colomb.
A Cucri a-i é 'l Museo ëd Colomb, inaugurà dël 2006 dal sìndich dël pais e da Anunciada Colòn de Carvajal, dissendent ëspagneula dël navigator.

## Arferiment

Categorìa:Frassion dla provincia ëd Lissandria
Categorìa:Lu e Cucri
Vilarbasse

**Vilarbasse** (*Villarbasse* an italian) a l’é un comun ëd 3.184 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria

Ant la *Conca dël Tolaj* (loc. Corbija, borgià Dragomira, a 370 m. ëd quòta) ant ël 1890 a l'é trovasse un piolòt an pera solià, *Pera Majana*; nopà che pròpe an Vilarbasse, a quòta 450 m., a-i é na famosa cobia ëd ròch a copele, che as pensa che sia d'época preistòrica .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Eugenio Aghemo (dal 2014 -second mandà: 2019-).

## Sità gemelà
Vilarbasse a l'é gemelà con:
*  Chignin, Fransa

## Vardé ëdcò
* Sassin ëd Vilarbasse

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Neolìtich
Categorìa:Ròch a copele
Rìvole

**Rìvole** ò **Rivolè** -:- (*Rivoli* an italian) a l’é un comun ëd 49.861 abitant  dla Sità metropolitan-a 'd Turin.

## Nòm
A podrìa derivé da "le rìvole", visadì "ël pòst con ij cit ri". Vàire dij sò abitant a lo s-ciamo "Rivolè", ch'a podrìa vnì da "ij rivolèt". 

## Stòria
J'element pì antich dla sità a son doj ròch a copele, un a la *Cassin-a Possèt* e l'àutr al *Truch Monsagnasch*. As consìdero preistòrich, ma a l'han ij sòlit problema ëd datassion dij ròch a copele, e gnun a peul dì ch'a sio nen, pr'esempi, mach medioevaj. Col dël Truch Monsagnasch a l'ha ëdcò un valor ëstòrich për tuta l'archeologìa piemontèisa, ën essend ëstàit ël prim ròch a copele dël Piemont dont a sia parlasse, ant j *At dla Regia [[Academia dle Siense ëd Turin]]*, con n'artìcol ëd G. Piolti dël 1881 .

## Ël castel

Ël castel a l'é stàit na residensa sabàuda e adess a l'é la sede d'un dij pì important Musé d'Art Contemporanea d'Italia.
La colin-a andova as pògia l'edifissi dël castel a l'é d'orìgin morénica, ch'a veul dì ch'a l'é dl'época dla fin dl'era glacial.
La costrussion dël castel as fà daté al sécol X-XI. A l'é stàit insendià e sachegià durant l'assedi fransèis dël 1706. Dël 1984 a l'han comincià a ristruturelo për felo diventé un musé.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Tragaioli (dal 2019).

## Sità gemelà
Rìvole a l'é gemelà con:
*  Kranj, Slovenia
*  Montélimar, Fransa
*  Mollet del Vallès, Spagna
*  Ravensburg, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Ël Pin (TO)

**Ël Pin** (*Pino Torinese* an italian) a l’é un comun d' 8.671 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria
Ël repert archeològich pì vej dël Pin a l'é stàit trovà dël 1904 davsin a la *Tor dël Pin*. A l'é un piolòt d'anfibolite granatìfera solià, dël perìod neolìtich. Belavans a l'é restà un repert isolà .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Biglia (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Pin
Psè

**Psè** (*Pecetto Torinese* an italian) a l'é un comun ëd 3.852 abitant  dla sità metropolitan-a 'd Turin.

As treuva a 11,5 chilòmeter da Turin, a n'autëssa 'd 407 méter.

## Stòria
Ant ël 1978 ij giornaj a publicavo che a Psè ant un rivo a l'era trovasse un cit piolòt ëd selce che a smijava dël Paleolìtich. Sòn a sarìa n'event motobin rèir ant ël turinèis, andoa për sòlit le marche dl'òmo a son nen tant veje. Al dì d'ancheuj as resta pì portà a pensé che a peula esse stait un tajarin dl'Età dl'aram .

La comun-a dë Psè a l'é stàita fondà j'11 ëd gené dël 1224 da 75 cap ëd famija ëd Covacio (tacà a Cher), con ëstrument dij nodar Giaco e Bòsch.

## Tradission e produssion tìpiche
Psè a l'é arnomà për soe produssion ëd cerese.
Për sòn, la mascra dël pais a l'é la Bela Ceresera.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Renato Filippa (dal 27/05/2019).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Pse
Pse
Repert preistòrich (stòria ëd Turin)

## Problema dl'arserca

La presensa dl'òmo preistòrich ant sël pòst che peui a sarà peui ciamà Turin a l'é nen vàire documentà, dzortut përchè a son mai fasse dj'arserche che a l'avèisso ël but dë documentela. Ij repert trovà a son stait cujù dzortut ant dj'époche quand lë studi dla preistòria a l'era ant un moment squasi amatorial, e soèns chi a trovava dij sit anteressant a fasìa nen d'àutr che cheuje n'oget da buté ant na colession privà. La pì part dla ròba che a l'é trovasse a ven da djë sgav fait an sità  e ant j'anviron, e ij sit dont as parla a son përdusse già da vàire desen-e d'agn (Fedele, 1997, pp. 63). Conforma a ij rapòrt a son trovasse:
***[[Neolìtich]]**. Vàire repert isolà a son trovasse ant ël 1876 a Sassi, an Cors Casal, sot a un mèter ëd tèra crea giàuna e rossa, ant la cròta ëd Monsù V. Rossa. La tèra crea parèj as treuva dzora a cola bon-a për fé mon. Antra j'àutri a son trovasse:
**un piolòt solià ëd diorite afanitica
**un gròss anel ëd cossaite, antregh e rinforsà da doj tochèt. Mes trasparent e an tinta vèrd-bluèt, a l'é largh 10,3 cm e ël beucc a l'é largh 5,6 cm.
***Ùltima [[età dël bronz]]**, prima mità. Na lama dë spa an bronz, dla sòrt Monza e che a jë smijava a cole ëd Tran-a, longa 60 cm datà a la prima mità dl'ùltima età dël bronz, anviron al sécol che a fa XIII aGC. Trovà ant ël 1854 a Turin, an via Montebel 21, antramentr che as fasìa la sgav për le fondamenta dla cà, ant ël sabion a 8 méter sot tèra.
***Prima [[età dël fer]], perìod final**. N'elm an bronz dla sòrt proto-Negau, che a resta antrames tra j'elm picen e sloven. Trovà an Cors Belgi, ën fasend djë sgav industriaj andóa la Dòira a riva a Pò, ant ël 1965.

## Bibliografìa

Categorìa:Anej sirimoniaj
Categorìa:Neolìtich
Categorìa:Età dël bronz
Categorìa:Età dël fer
San Gili

**San Gili** (*San Gillio* an italian) a l’é un comun ëd 2.954 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria
Le marche pì veje ëd presensa dl'òmo a son colegà a un ròch a copele, che as treuva a sud-òvest dël pais. Ambelelì tacà, ant ël 1982 ën travajand ij camp a l'han trovà na fìbula gàlica, che però a l'era isolà daspërchila .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Stefano Cavallero (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

San Gili
Sangili
Sangili
Moriond

**Moriond** (*Moriondo Torinese* an italian) a l’é un comun ëd 798 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria
Ant ël 1876, ën vardand antrames a ij ròch e la giaira, Madama Gastaldi a l'avìa trovà ant sla stra për Cher un piolòt ëd cloromelanite solià, che a l'é belfé che a fussa drocà giù da 'nt la riva. As trata d'un repert neolìtich isolà, che a l'é belfé che a sia stait smonù për la stra da gent che a travajava ant ij bòsch .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Grande (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Categorìa:Neolìtich
Trofarel

**Trofarel** (*Trofarello* an italian) a l’é un comun d' 11.130 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria

Al prinsipi dël 1900 djë sgav ant un *simiteri galo-roman* a l'han trovà dle fibule gàliche, dont un-a Ms. Barossej a la disìa dla sòrt *pavèisa* .

## Tradission
Le mascre ëd Trofarel a son *Monsù Brichèt* e *Madama Grijòta*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maurizio Tomeo (dal 28/05/2006).

## Vardé ëdcò
* Stassion ëd Trofarel

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Categorìa:Sit gàlich piemontèis
Pióbes (TO)

**Pióbes** (*Piobesi Torinese* an italian) a l’é un comun ëd 3.633 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria

Erman Fré anviron al 1902 a l'ha sgavà na tomba a incinerassion dl'época d'August. A l'ha trovà na fìbula gàlica che a l'é atribuìa a la fase La Tène II . Dël 1193 Aimon dla Rol a l'arsèiv dal vësco ëd Turin dij podej giurisdissionaj (*Iustitia* an latin) ansima a Pióbes . An pràtica coj Dla Rol as treuvo ad avej ël castel dël borgh.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luciano Bollati (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Piobes
Rivarossa

**Rivarossa** a l’é un comun ëd 1.651 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria
Antra le *Grange* ëd Front e Rivarossa, ant sla riva àuta che a da ant sla stra, ant j'agn '60 dël 1900 për cas a l'é trovasse na tomba a incinerassion dla prima età dël fer. L'urna a l'ha forma ëd dobi còno e andrinta a l'avìa anco' la sënner dël cremà .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianluca Vallero (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Categorìa:Età dël fer
San Carlo

**San Carlo** o **San Carl** (*San Carlo Canavese* an italian) a l’é 'n comun ëd tremilaeutsentsessantun  abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria
Ij prim repert archeològich dël borgh a ven-o dal sit (ò compless ëd sit) dla *Vàuda Granda*, ch'a resta tra San Carlo, Borghèt, Siriè, Gròss, Nòle e la Madòna dël Pré. As trata ëd materiaj ancora nen tant bin catalogà, con siràmica e vàire manfait ëd selce, che a peul esse ch'armonto a la bassa preistòria. Ël problema 'd catalogassion a l'é complicà dal fait che ij repert a rivo nen da program dë scav organisà, ma dal travaj ëd privà. .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ugo Papurello, ch'a l'é stait rielegiù ant ël doimilavintequatr.

## Anliure esterne
*  Sit istitussional

## Arferiment

Sancarlo
Sancarlo
Nòle

**Nòle** (*Nole* an italian) a l’é un comun ëd 6.859 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria
Ij prim repert archeològich dël borgh a ven-o dal sit (ò compless ëd sit) dla *Vàuda Granda*, che a resta antra San Carlo, Borghèt, Siriè, Gròss, Nòle midem e la Madòna dël Pré. As trata ëd materiaj anco' nen tant bin catalogà, con siràmica e vàire selce, che a peul esse che a resto dla tarda preistòria. Ël problema ëd catalogassion a ven dzortut da la question che ij repert a rivo nen da djë sgav organisà, ma dal travaj ëd privà .

## Përsonalità
* Franco Balmamion, coridor ciclista, nassù a Nòle dël 1940

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Viano (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sita gemelà
Nòle a l'é gemelà con:
*  Charvieu-Chavagneux, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Nole
Nole
Mombel

**Mombel** (*Mombello di Torino* an italian) a l’é un comun ëd 397 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria
Dël 1924, Ms. Sach a publicava ël ritrovament d'un piolòt an anfibolite granatìfera solià, che a disìa smijeje a col dël Pin. As trata d'un repert neolìtich isolà, che a l'é belfé che a sia stait smonù për la stra da gent che a travajava ant ij bòsch .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Berruto (dal 30/05/2006).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Categorìa:Neolìtich
Roat

**Roat** (*Roatto* an italian) a l’é un comun ëd 390 abitant  dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Boero (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Vilafranca d'Ast

**Vilafranca d'Ast** (*Villafranca d'Asti* an italian) a l’é un comun ëd 2.940 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Guido Cavalla (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Vilafrancadast
Marèj

**Marèj** (*Maretto* an italian) a l’é un comun ëd 393 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Palma (da l' 26/05/2019 e an second mandà dal 10/06/2024).

Si sota a-i é na tabela relativa a j'aministrassion ch'a son stàit-ie an costa comun-a.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Marej
Sanfront

**Sanfront** (*Sanfrount* an ossitan) a l'è un comun ëd 2.666 abitant dla provincia ëd Coni.

## Geografìa
Sanfront a resta an val Pò, valada anté ch'a l'ha soa adoss ël fium pì longh d'Italia.
A confin-a con Barge, Brossasch, Envìe, Gambasca, Paisan-a, Rifrèid e San Pèire. 
La part a nòrd ëd sò teritòri as posa ansima al Mombrach, andoa ch'a-i son ëdcò gave 'd quarzite giàuna, dita 'dcò la *bargiolina*.

## Coltura popolar
A Sanfront a-i é na formassion ëd balarin ch'as ciamo *Balerin dël bal vej*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Moine (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Autavila

**Autavila** o, a l'italian-a, **Altavila** (*Altavilla Monferrato* an italian) a l'é un comun ëd 507 abitant  dla provincia ëd Lissandria.

## Stòria
Dël sécol ch'a fa XI a smija che ël pais a restèissa ël confin setentrional dla Diòcesi d'Ast .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pier Giuseppe Fracchia (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Siosse

**Siosse** (*Sciolze* an italian) a l’é un comun ëd 1.470 abitant  dla Sità metropolitan-a 'd Turin.

## Geografìa
Siosse as treuva a n'autëssa ëd 436 méter an sël livel dël mar.
La latitudin a l'é 45° 5' 39" 12.
La longitudin a l'é 7° 52' 33" 40.

## Stòria
Siosse a smija esse stàit un pòst motobin amportant dël Piemont neolìtich, ëd sigura a l'é un dij pòst andova che pì a son conservasse le marche dij piemontèis d'antlora.
Al Brich, a *Vila Rovasenda*, dël 1885 ël cont Rovasenda e Federico Sacco a l'han fàit un dij prim ësgav archeològich piemontèis, dont arzultà a son peui stàit publicà ant j*At dla Regia [[Academia dle Siense ëd Turin]]*. A na desen-a ëd mèter da 'nt la sima dël brich, ant sla banda meridional, a l'han trovà mes mèter sot tera un *seuli maroncin*, che andrinta a l'avìa d'òss ëd bes-ce, ëd ceràmica e dël carbon ëd foalé. M.sù Sacco a dis d'avej trovà dle scoele pitòst grossere, fàite ëd tera créa mës-cià a giairëtta e cosùe mach a truch e branca. Cheidun-a a smijava solià a man ò pura a spàtola. Vàire a l'avìo dle decorassion fàite a conchëtte ancavà, ò pura djë sgrafignure stòrte ant sël dafòra. A restavo barosse, cheidun-a a fòrsa dë dovrela a l'era vnuita nèira. Ij vas trovà a l'avìo dle decorassion a zigh-zagh, sempie ò dobie.
A l'han trovà ëdcò dij vas pì gròss, a forma d'ànfora, fàit ëd pasta pì fin-a, color maronèt e motobin solià. Sti vas-lì a l'avìo squasi gnun-a decorassion, gavà chèich cita linia zigh-zagà. J'òss ch'a son trovasse a smijavo ëd na bes-cia dla famija dij serv, e M.sù Sacco a pensava ch'a fusso stàit dovrà për decoré ij vas. La datassion dàita da M.sù Sacco a l'é antra neolìtich e Età dël bronz.
Pì tard, dël 1926, n'àutr archeòlogh, M.sù Barosello, a noterà che chèich particolar a fa vnì an ment ël perìod dle palafite ëd Mercuragh, donca a daterà ij repert coma tard neolìtich. Sempe M.sù Sacco, dël 1924, a troverà ëdcò un piolòt an serpentin vèrd solià ant ël valon dla region *Castlé*, andova ch'a-i son ëdcò dij rest ëd l'época roman-a .

## Curiosità
Ant ël turinèis soèns as dis *"Ma va a Siosse!"* për mandé la gent ant col pòst.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vittorio Moncalvo (dal 2024).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Categorìa:Neolìtich
Categorìa:Piemontèis gergal
Giass

Ël Giass (it. *Convolvolo* ò *vilucchio*) a l'é n' erba anfestanta che as rampigna dzora a j'erbo. A crèss anche àuta ma a diventa mai gròssa (da nen confonde con ël brassabòsch). 
Sicome a vnisìa dovrà për fé la letera ëd le bestie as deuvra **giass** anche për indiché le letere quandi a son faite d'àutri tipo ëd feuje.

Ant le Langhe la prononsia a l’é particolar e precisament **Ĝiass**.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Costume dla campagna piemontèisa
Lu (AL)

**Lu** (*Lu* ëdcò an italian) a l'è na località dël Piemont, an provinsa ëd Lissandria.

A l'é stait un comun autònom fin al 31 gené 2018; dal 1 fërvé 2019 a l'é stàit unì al comun ëd Cucri për formé 'l neuv comun ëd Lu e Cucri .

Al 01/01/2019 Cucri a l'avìa 1.077 abitant .

## Ël nòm
A l'é bel fé che ël nòm ëd Lu a ven-a dal latin *lucus* (bòsch); n'àutra possibilità a podrìa esse da *lupus* (luv).

## Curiosità
Lu a l'é staita, con d'àutri quatr pais, la comun-a italian-a con ël nòm pi curt.
J'àutri a son Vo', Ro, Ne e Re.

## Arferiment

Categorìa:Frassion dla provincia ëd Lissandria
Categorìa:Lu e Cucri
Fossan

**Fossan** (*Fossano* an italian) a l’é un comun ëd 24.198 abitant dla provincia ëd Coni.

A resta a apopré 25 chilòmeter da Coni.

## Stòria
As pensa che la comun-a ëd Fossan a sia nàita anviron dël 1236, cand as peul trovesse sò nòm massionà ant ij papé.

Apress esse stàit sota ai marchèis ëd Salusse, dël 1314 Fossan a l'é passà sota al goern dij Savòja-Acaja.
Dël 1418, mòrtie Ludovich d'Acaja, a l'é vnù a fé part dij domini dël branch prinsipal ëd Savòja.

## Edifissi amportant
* Cesa ëd San Bernard
* Cesa 'd Santa Marìa dël Sàles
* Cesa ëd San Gioann
* Cesa ëd San Filip
* Cesa dla Misericòrdia (o dij Batù Nèir)
* Cesa dël Gonfalon (o dij Batù Bianch)
* Palass dla comun-a

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Davide Sordella (dal 2012).

## Sità gemelà
Fossan a l'é gemelà con:
*  Camponogara, Italia
*  Rafaela, Argentin-a

## Anliure esterne
Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Cherasch

**Cherasch** (*Cherasco* an italian) a l’é na comun-a d' 8.097 abitant  dla provincia ëd Coni.
A resta ant s'un brich dzora a la confluensa antra Tani e Stura 'd Demont.

## Produssion tìpiche
A Cherasch a-i son dj'amportant anlevament ëd lumasse.

## Stòria

Dël sécol ch'a fa XI ël pais a smija ch'a marchèissa ël confin ossidental dla Diòcesi d'Ast .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Carlo Davico (dal 2019).

## Sità gemelà
Cherasch a l'é gemelà con:
*  Cefa, Romanìa
*  Kiryat Gat, Israel
*  Möckmühl, Gërmania
*  Piliscsaba, Ungherìa
*  Villars-sur-Var, Fransa

## A pòrto sò nòm
*Basin ëd Cherasch

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Milan

**Milan** a l’é ël capleugh dla Lombardìa e dl'omònima Sità Metropolitan-a.

## Demografìa
Milan a l’é la sconda sità italian-a për popolassion, con 1.345.851 abitant , squasi 4.500.000 abitant s'as conto ëdcò ij comun dla prima sintura.
Sò s-ciòp demogràfich a l'é ancaminà vers j'agn 1860.
An efet, dai 134.000 abitant dl'ancamin dl'Eut-sent, la sità a l'é passà ai 242.457 dël 1861 për rivé a anviron 620.000 ant ël 1914.
Dël 1873, l'anession dla comun-a consèntrica dij *Còrp sant* a l'avìa contribuì a costa aumentassion con 63.000 neuv sitadin, ch'a l'avìo avù 19 arpresentant ant ël consèj comunal.

## Monument prinsipaj
* Dòm
* Castel Sforsesch
* Basilica ëd Sant Ambreus

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Sala (sènter-ësnistra, dal 21/06/2016).

## Sità gemelà
Milan a l’é gemelà con:
*  Betlem, Palestin-a
*   Birmingham, Regn Unì
*  Chicago, Stat Unì d'América
*  Cracòvia, Polònia
*  Dakar, Senegal
*  Franchfort sël Men, Gërmania
*  Lion, Fransa
*  Melbourne, Australia
*  Osaka, Giapon 
*  San Pàul, Brasil
*  San Peroborgh, Federassion Russa
*  Shanghai, Cin-a 
*  Tel Aviv, Israel 
*  Toronto, Canadà

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Mongardin

**Mongardin** (*Mongardino* an italian) a l’é na comun-a ëd 979 abitant  dla provincia d'Ast.

J'abitant ëd Mongardin a son ëstranomà *scarpon*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Barbara Baino (da l'8/06/2009).

## Lese ëdcò
* Stassion ëd Mongardin

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Monal

**Monal** (*Monale* ën italian) a l’é na comun-a d' 1.031 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sergio Magnetti (da l' 8/06/2009) e l'é sta' rielesi' për la quarta vira ël  10 ëd Giugn 2024.

Si sota a-i é na tabela relativa a j'aministrassion ch'a son stàit-ie an costa comun-a.

## Sità gemelà
Monal a l'é gemelà con:
*  Cazouls-d'Hérault, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Calian

**Calian** (*Calliano* an italian) a l’é un comun ëd 1.401 abitant  dla provincia d'Ast.

## Stòria

An época roman-a, ël teritòri dël pais a restava sota al munissipi d'Industria (Montèu) . A restava ant sla stra ch'a colegava Ast con Vardagate e sò topònim a ven da 'nt un nòm gentilissi roman, *Callius* ò pura *Catilius*, donca as peul pensesse ch'as tratèissa ëd na vila ëd campagna ëd na famija dë sgnor.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alfredo Poli (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Calian a l'é gemelà con:
*  Callian, Fransa
*  Calliano, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Castel Alfé

**Castel Alfé** (*Castell'Alfero* an italian) a l’é un comun ëd 2.807 abitant dla provincia d'Ast.
Ël pais as treuva a 12 chilòmeter da Ast, a n'autëssa ëd 235 méter.

## Giandoja
A Calianet, frassion ëd Castel Alfé, a-i é 'l *ciabòt ëd Giandoja*, ch'a sarìa la ca natal ëd Giandoja.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é sta' Fernando Tognin (da l' 2009 al 2014) e ades a l' e' Angelo Marengo (da 25/05/2014)

## Sità gemelà
Castel Alfé a l'é gemelà con:
*  Lafrançaise, Fransa

Castelalfe
Ciusan

**Ciusan** (*Chiusano d'Asti* ën italian) a l’é un comun ëd 237 abitant dla provincia d'Ast.
A fa part dla Comun-a Colinar ëd Val Rilà.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marisa Varvello (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Categorìa:Comunità Colinar ëd Val Rilà
Ël Seto

**Ël Seto** (*Settimo Torinese* an italian) a l’é na comun-a ëd 47.574 abitant  dla provincia ëd Turin.

Ël pais a resta a nòrd-est ëd Turin, scasi tut an sla sponda snistra ëd Pò.

## Ël nòm
Ël nòm dël Seto a-j ven dal fàit che al temp dij roman as trovava a set mija da la Pòrta Palatin-a ëd Turin.

## Evolussion demogràfica
Dël 1830 ël Seto a contava 3.000 abitant.
Al prinsipi dël sécol ch'a fa XX la popolassion a l'era rivà a 5.000, peui a 15.000 dël 1958.
Antra 'l 1960 e ël 1971 j'abitant a son passà da 18.000 a 43.000.

## Stòria
Dël 1276 Gulielm VI ëd Monfrà a riess a 'mpadronisse dël Seto e ëdcò ëd Turin.
Dël 1280 a l'é fàit përzoné e a dev rende Turin ai Savòja, ma ël Seto a resta ant ij possediment monfrin.
Ansema a d'àutre sità dj'anviron, ël Seto a passa sota ai Savòja a parte dal 1376.
Coma scasi tut ël teritòri piemontèis e dla Savòja, dal 1536 al 1559 a resta sota l'ocupassion fransèisa.

Dël 1630 a l'é frapà da la pest.

Dël 1705 a subiss l'anvasion ëd fransèis e spagneul, anvasion ch'a finiss con la bataja ëd Turin dij 7 dë stèmber 1706.

Ai 28 dë stèmber 1958 ël pressident Giovanni Gronchi a l'ha concedù al Seto ël tìtol ëd sità.

## Leu anteressant
### Musé
* L'Ecomusé dël Freidan

### Cese
* La cesa ëd Santa Cros

## Manifestassion
* Fera dl'arlev, la tersa sman-a ëd maj
* Fera dij còj, la tersa sman-a ëd novèmber

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Aldo Corgiat Loia (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Ël Seto a l'é gemelà con:
*   Cavarzere, Italia
*  Chaville, Fransa
*  Valls, Spagna

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Seto
Corgèli

**Corgèli** (*Cortiglione* an italian) a l'è un comun ëd 611 abitant dla provincia d'Ast.
A l'é a l’é bagnà dal Tijon.

## Stòria
Dël sécol ch'a fa XI ël pais a marcava al confin meridional dla Diòcesi d'Ast .

### Borgià e frassion
* **Borgià**:*San Michèl*, *Pasaren*, *Bergaren*, *Plagà*, *Butòss*, *San Ròch/Pèisa*, *Fròcia*, *Piòsa*, *Sitadela*.

* **Frassion**: *Vermasan-a*, *Serà* , *Crosëtta*, *An sël Pian*, *Cuèrti*, *Prèli*, *Sèra longa*, *San Sebastian*, *Crosèra*, *Còla*, *Bròndo*, *Ròt*, *Fioròt*, *Brich*,  *Rè dl'ania*, *San Martin*,  *Madonèina*, *Poss*.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Andreino Drago (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
Sit istitussional

## Arferiment

Corgeli
Casal Sirmé

**Casal Sirmé** o **Casasirmé** (*Casal Cermelli* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.222 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant la pian-a lissandrin-a, sël piuvent ossidental ëd la comba dël torent Òrba.

## Stòria
Le orìgin dël pais a smìo armonté a l'età antica, coma ch'a mostro j'artrovament ëd na necròpoli ligurin-a dlë II sécol prima 'd Crist. Ant l'àuta Età 'd Mès a-i era na Cort Regia, che a lese j'at imperiaj dla sconda mità dël sécol ch'a fa IX a l'era dotà 'd na vila (valadì d'un vilagi agrìcol) e 'd na cesa dedicà a san Vigilio. A son atestà ant la region ëdcò na vila franca (valdadì n'abità afrancà da servitù), un casal vèj e na tor. Ël teritòri a l'é da sempe stàit anfluensà da le aluvion ëd l'Òrba e jë stòrich locaj a son nen d'acòrd se le pertinense cità dai document a sìo lijà a l'istess pòst o se pitòst as trata ëd leugh diferent viaman devastà da le inondassion.

La famija dij Sirmé, originaria 'd Gamond (che ancheuj as ciama 'l Castlass) a l'avìa tère e casaj an costa region e la legenda a veul ch'a sìa stàit un Sirmé a arfondé 'l pais dël 1280. Fin almanch a la mità dël Tërzent, Casal Sirmé a l'é stàit sota la giursdission ëd la Comun-a 'd Gamond, peui, tanme tuta la region lissandrin-a, ël contròl polìtich a l'é passà al Ducà 'd Milan, prima sota ai Viscont peui a jë Sfòrsa. Dël 1448 Fransësch Sfòrsa a don-a 'l pais an feod a Vielm, marchèis ëd Monfrà ma dal Sinchsent a ven a fé part dij possediment imperiaj ëd la coron-a spagneula. A livel ëd giurisdission feodal, dal 1625 a l'é assegnà a la famija dij Trotti ëd Milan. Dël 1713, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Casal Sirmé a ven cedù al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e al Mandament dël Castlass.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Ambrogio Mai (dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Casalsirme