Min-a terestr

Na **min-a terestr** a l'é un **ordegn esplosiv** ch'as posission-a e as chita sota tèra o dzora la surfassa dël teren për s-ciopé quand na përson-a o un veicol a-i passa dzora o a la toca. A l'é n'arma ëd difèisa e 'd dëstacament dovrà për bloch, ritardé o causé 'd pèrdite a le fòrse nemise. A l'é motobin controversa përchè a peul resté ativa për desen-e d'agn apress un conflit, menassand la popolassion sivila.

## Sòrt prinsipaj
### Min-a antipërson-e (AP)
Progetà për fé ëd ferìe o massé 'd përson-e. A l'é pì cita e a ciama meno pression për s-ciopé.
* **A pression**: Esplod quand as marcia dzora.
* **A fil**: Esplod quand as toca un fil pëstà 'nt ij dantorn.
* **A salt**: (*bounding mine*) A sàuta an aria prima d'esplode, për slansé dë schege.
* **A scat**: Slansa 'd balinòt o dë schege ant na diression.

### Min-a anticher (AT)
Progetà për dëstrùe o fé 'n dann a 'd veìcoj blindà o a 'd màchine. A ciama pì pression për esplode e a l'ha na caria esplosiva pì gròssa.
* **A pression**: Esplod sota 'l pèis dël veìcol.
* **Caria cava** (*shaped charge*): A slansa un get ëd metal fondù për penetré 'l blindagi.

## Component d'una min-a
* **Caria esplosiva** (*main charge*): Ël material esplosiv.
* **Inesch** (*fuze*): Ël mecanism d'ativassion (pression, fil, magnet, etc.).
* **Contenitor**: An plàstica, bòsch, metal, o 'd material ch'a lassa nen esse trovà dai detetor.
* **Sicura**: Dispositiv ch'a l'é gavà për armé la min-a.

## Stòria
L'usagi ëd *tràpole esplosive* a l'é vej, ma la min-a moderna a l'é dësvlupasse ant la Prima guèra mondial për la guèra 'd trincea. A l'é dventà motobin comun ant la Sconda guèra mondial e ant le guère dël sécol XX. L'usagi massiv ant la Guèra frèida e ant j'ùltim conflit a l'ha lassà 'd milion ëd min-e armà an tut ël mond.

## Controversia e tratà antërnassional
Le min-e antipërson-e a son arme motobin criticà për:
# **Sensa distinsion**: A colpisso tant ij soldà che ij sivij (masnà comprèise).
# **Efet a longh termin**: A resto armà apress la fin dle bataje.
# **Ostàcol a l'agiut umanitari**: A bloco l'acess a le tère e a le stra.

Për sòn, dël **1997** a l'é stàit firmà la **Convension d'Ottawa** (o Convension an sle min-e antipërson-e), ch'a proibiss la produssion, l'arsèta, l'usagi e 'l comersi ëd ste min-e. Pì 'd 160 pais a l'han aderì, ma vàire (Stat Unì, Russia, Cin-a, India) a l'han nen sotscrit.

## Dësminament
Ël dësminament a l'é un process lent, pericolos e costos. A comprend:
* **Detession**: Con detetor ëd métaj, sonde, o can adestrà.
* **Netiesse**: Gavé la tèra a man o con màchine protete.
* **Neutralisassion**: Scoaté la min-a e demolila, o fé esplodla a pòsta.

Le organisassion coma la **Campagna Antimin-a** e **Handicap International** a travajo an tut ël mond për l'assistensa a le vìtime e për ël dësminament.

## Vìtime e assistensa
Le vìtime 'd min-e a përdo soens dij member o a resto anvalidà për la vita. A l'han damanca 'd riabilitassion, pròtesi, e sostegn psicològich. An Piemont, 'l **Sènter Icfr Pròtesi** ëd Turin a l'é un dij sènter pì avosà për costa assistensa.

## Min-e ant ël mond d'ancheuj
Le min-e a resto ancora present an vàire pais (Angola, Afghanistan, Cambogia, Bosnia, etc.). Ancheuj a ven-o dovrà motobin le **min-e improvise** ant le guère assimètriche (Iraq, Siria, Ucrain-a).

## Vos corelà
* Ordegn esplosiv improvisà
* Dësminament
* Convension d'Ottawa
* Esplosiv
* Bomba
* Dirit antërnassional umanitari

## Arferiment


Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Guèra
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI