open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rubel

Ël vin **Rubel** as prodov ant la frassion *Salabeu* (*Salabue*) ant la comun-a ëd Ponsan an provinsa ëd Lissandria.

Ël nòm a l'é stàit creà ant ël 1974, d'apress ëd lë *scàndol dël metanòl*.

Categorìa:Vin dël Piemont
Itzcóatl

**Itzcóatl** a l'é stàit ël quart imperator astech dal 1427 al 1440, época anté che ij *mexica* (nòm che j'astech a dovravo për ciamesse tra 'd lor) a son liberasse da la dominassion dij Tepanech e a l'han vivù soa época stòrica pì bela.

Itzcóatl (*Serpent d'Ossidian-a* ant ël lengagi Nahuatl) a l'era fieul dël prim imperator astech, Acamapichtli, e a l'é stàit elegiù sovran quand sò antecessor, Chimalpopoca, a l'é stàit massà da Maxtla, sovran ëd l'avzin-a sità d'Azcapotzalco. Mersì a na liansa con Nezahualcoyotl ëd Texcoco, Itzcóatl a l'ha batù Maxtla an butand la paròla fin a la dominassion tepaneca ant ël Méssich sentral.

Dòp costa vitòria, Itzcóatl, Nezahualcoyotl e Totoquilhuaztli, *tlatoani* ëd Tlacopan, a l'han fàit na liansa (passà a la stòria coma la *tripla liansa asteca*) e an creand parèj l'imperi astech.

## Guère
Itzcóatl a l'ha fàit ëd campagne militar vers ij *Chinampa* sle rive dij lagh Xochimilco e Chalco. Ij Chinampa a j'ero ëd cit isolòt amportant përchè bele-lì as fasìa n'agricoltura motobin vajanta. Le bataje vitoriose contra Xochimilco (1430), Mixquic (1432), Cuitlahuac (1433), e Tezompa a l'han garantì a Tenochtitlán d'arsorse agricole e, con l'invasion ëd Culhuacan e Coyoacan, a l'é garantisse 'l contròl ëd la part meridional ëd la Val dël Méssich.

Dël 1439 Itzcóatl a l'ha ancaminà na bataja fòra dla Val dël Méssich contra Cuahnahuac (sità famosa mersì al nòm ëd Cuernavaca che a l'han daje jë Spagneuj).

Categorìa:Sovran
Texcoco

**Texcoco** a l'é na sità dël Méssich che as treuva a 19°52' N e 98°88' O.

Butà a apopré 2.250 méter sël mar, a l'achit a l'era fondà sla riva oriental dël lagh Texcoco.

Dël 2003 a l'avìa na popolassion ëd 109.000 abitant.

Al temp ëd la conquista spagneula a l'era un-a dle sità pì grande dl'América sentral, sgonda nomach a Tenochtitlán, con na popolassion ëd 24.000 abitant, e ansema a Tlacopán e Tenochtitlán a formava na tripla aleansa.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità dël Méssich
Categorìa:Méssich (stat federal)
Chimalpopoca

**Chimalpopoca**, valadì *cuchija ch'a fuma*, a l'é stàit ël ters imperator ëd la sità asteca 'd Tenochtitlán.

Elegiù dòp la mòrt dël pare Huitzilíhuitl, ant ël midem di 'd soa incoronassion, sò frel Tlacaelel a l'é stàit nominà àut sacerdòt e sòn a l'era normal përchè për j'Astech sti doi ufissi a j'ero separà. Quand a l'ha pijà 'l podèj Chimalpopoca, Tenochtitlán a dovìa paghé le taje a l'avzin-a sità 'd Azcapotzalco, andoa a l'era sovran sò *ché* Tezozómoc. 

L'aleansa tra ij *Mexica* e la sità 'd Tezozómoc a l'é fasse pì fòrta mersì a l'agiut da Chimalpopoca ant la guèra contra Ixtlilxochitl I ëd Texcoco. Quand Texcoco a l'é stàita batùa a l'é dventà sità tributaria 'd Tenochtitlán.

Dël 1426 Tezozómoc a l'ha giutà Chimalpopoca ant la construssion dël neuv aquedot ëd bòsch che a gionzìa la part pì àuta 'd Chapultepec con Tenochtitlán.
A la mòrt ëd Tezozómoc dël 1427 a l'é dventà re sò fieul Tayatzin. Maxtla, sovran ëd Coyoacan e fradlastr pì vèj ëd Tayatzin, a l'ha cissà a l'arvira ij nòbij d'Azcapotzalco e a l'ha pijà 'l podèj. Chimalpopoca antlora a l'ha fàit na liansa con Tayatzin an sercand ëd massé Maxtla e për lòn le bon-e relassion tra Tenochtitlán e Azcapotzalco a son finìe.

Tayatzin a l'é stàit sassinà e Chimalpopoca a l'ha pijà la decision ëd sacrifichesse ansema vàire nòbij ma antramentre che as celebrava costa sirimònia, n'armada ruvà da Azcapotzalco a l'ha ocupà Tenochtitlán, a l'ha ampërzonà Chimalpopoca e a l'ha portalo a Azcapotzalco. Bele-lì l'imperator a l'ha trovà la mòrt: as sa nen se a l'é massase daspërchiel o se a l'é stàit sassinà dai sò nemis.

Categorìa:Sovran
Maxtla

**Maxtla** a l'é stàit n'imperator tepanech che a l'ha regnà a Azcapotzalco dal 1426 al 1428.

Fieul dël grand imperator Tezozomoc, frel ëd Cuacuapitzahuac (re ëd Tlatelolco dël 1407) e ëd Tayauh, che 'l midem Maxtla a l'avìa antossià e massà dël 1426 për pijé 'l podèj. Ant ël midem ann, Chimalpopoca, novod ëd Tezozomoc, a l'é stàit destituì da j'aztech e massà.

Maxtla l'ha butà l'assedi a Tenochtitlán dël 1428, ma sensa riesse a vagné la resistensa dla sità guidà dal serior ëd Chimalpopoca, Itzcóatl. 

Ël regn ëd Maxtla a l'é furnì con la devastassion d'Azcapotzalco e dl'imperi, fàita da l'aleansa tra le tre sità 'd Tenochtitlán, Texcoco e Tlacopan. Maxtla a l'é stàit massà da Nezahualcoyotl, re ëd Texcoco.

Categorìa:Sovran
William Stern

**William Lewis Stern** a l'era nassù a Berlin, con ël nòm ëd **Wilhelm Louis Stern**, ai 29 d'avril dël 1871 e a l'é mòrt a Durham, ant jë Stat Unì, ai 27 ëd mars dël 1938.

Dël 1912 a l'ha antroduvù ël concet ëd *cossient d'anteligensa* (CA), dàit dal rapòrt antra età cronològica (EC) e età mental (EM), scond la fórmola

:CA=100 \frac{EC}{EM} 

Stern, William
Lagh Texcoco

Ël **lagh Texcoco** a fasìa part ëd na serie 'd lagh, che ancheuj a esisto squasi pì nen, colocà a sud-est ëd la Val dël Méssich, al sènter ëd la Repùblica Messican-a dël di d'ancheuj. L'estinsion ëd costi lagh a l'é ancaminà an época pre-colombian-a quandi la popolassion local a l'ha tacà a constrùe d'ìsole artifissiaj ant la part pì bassa dla lagun-a, për avèj pì tèra da masové o, ant ël cas ëd Tenochtitlán, per fé 'd neuv pais.

Ant ël sécol ch'a fa XVII, quand jë spagneuj a l'avìo conquistà costi teritòri che a l'avìo ciamà *Nueva España*, la capital ëd cost neuv regn a l'era stàita stravirà da vàire inondassion. Parèj jë spagneuj a l'han pensà 'd construì d'euvre 'd drenagi che, seguità dai govern dël Méssich indipendent, a l'han portà a la dësparission dij sìnch lagh ch'a formavo 'l sistema.

Cost sistema 'd lagh ëd la val dël Méssich a l'era formà dai lagh ëd Zumpang, Xaltocan, Texcoco, Xochimilco e Chalco. L'eva ëd costi sìnch lagh a l'era pa la midema daspërtut: ij lagh Xochimilco e Chalco a j'ero doss antramentre che j'eve dij lagh Texcoco, Zumpang e Xalcotan a j'ero amère e salà. Gnun ëd costi lagh a l'avìa dl'eva che as podìa bèive e parèj già j'antich a dovravo costa eva për gavé la sal.

Categorìa:Geografìa dël Méssich
Texcoco
Seregno

**Seregno** (*Serégn* an dialèt brianseul) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 44.651 abitant , ant la provinsa ëd Monza e dla Briansa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Edoardo Mazza (dal 16/06/2015).

## Sità gemelà
Seregno a l'é gemelà con:
*  Sant'Agata di Esaro, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Monza e dla Briansa
Maccastorna

**Maccastorna** (*Macastùrna* o *Mancasturma* an dialèt lodisan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 69 abitant , ant la provinsa ëd Lòd.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fabrizio Santantonio (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lòd
Felix Mendelssohn Bartholdy

**Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy** (Amborgh, 3 fërvé 1809 – Lipsia, 4 novèmber 1847) a l'é stàit un compositor, diretor d'orchestra e pianista alman dël perìod romàntich. A l'é considerà un dij pì important compositor dla prima mità dël sécol XIX, avosà për sò stil elegant e melodios, e për soa euvra an sla mùsica sacra e da cambra.

Nà an na famija ebrea convertìa al protestantésim, a l'ha mostrà un talent musical strasordinari fin da giovo. A l'ha studià sota Karl Friedrich Zelter e a l'é dventà amis ëd Johann Wolfgang von Goethe . Dël 1829, a l'ha organisà a Berlin na famosa esecussion dla *Passion second San Maté* ëd Bach, ch'a l'ha contribuì a la "rinàssita" dl'euvra dël compositor baròch.

A l'é stàit diretor dla Gewandhaus ëd Lipsia dal 1835 al 1847, an elevand l'orchestra a në standard motobin àut. A l'ha fondà 'dcò ël Conservatòri ëd Lipsia dël 1843.

Soa euvra pì conossùa a l'é la duvertura e la mùsica dë scena për ël *Seugn ëd na neuit ëd mesa istà* ëd Shakespeare (1826), dont la "Marcia Nussial" a l'é dventà un dij bran pì famos dël mond.

## Euvre prinsipaj
* 5 sinfonìe (le pì conossùe: la n. 3 "Scossèisa" op, 56, 1842, e la n. 4 "Italian-a" op. 90, 1833)
* 2 concert për pianofòrt e orchestra op. 25 (1831) e 41 (1837)
* 1 concert për violin e orchestra (op. 64, 1844)
* Mùsica dë scena: *Antigone* (op. 55, 1841), *Seugn ëd na neuit ëd mesa istà* (op. 61, 1843), *Atalia* (op. 74, 1845) e *Edipo a Colono* (op. 93, 1845)
* Oratòri: *Paulus* (op. 36, 1836) e *Elias* (op. 70, 1846)
* Mùsica da cambra: 6 quartèt d'arch, 3 sonade për violin e pianofòrt, 2 sonade për violonsel e pianofòrt
* Pianofòrt: 3 sonade
* Òrgan: 3 preludi e fughe op. 37 (1837), 6 sonade (op. 65, 1845)
* Pì che 80 *lieder* (canson për vos e pianofòrt)

Mendelssohn Bartholdy, Felix
Modest Musorgskij

Compositor russ.
**Modest Petrovič Musorgskij** (*Модест Петрович Мусоргский* an russ) a l'era nassù a Pskov ai 21 ëd mars dël 1839 e a l'é mòrt a San Peroborgh ai 28 ëd mars dël 1891.

## Euvre prinsipaj
* *Una neuit an sël Mont Calv* (1867) 
* *Boris Godunov* (1869-1872)
* *La stansia dlë masnà* (1872)
* *Quader për n'esposission* (1874)
* *Cant e danse dla mòrt* (1875)

Musorgskij, Modest
Carcharodus alceae

## Carcharodus alceae
### Descrission
La ***Carcharodus alceae*** (a l'é ciamà "Mallow Skipper" an anglèis) a l'é na farfala dla famija dj'Hesperiidae. La duvertura dj'ale a l'é ëd 26–34 mm . J'ale anterior a son brun scur con dle macie bianche e trasparent (a "véder"), ch'a formo un disegn caraterìstich . J'ale posterior a son brun scur con na banda 'd macie bianche e na macia 'd scaje giaunastre a la base . La part inferior a l'é motobin macià, con un fond gris giaunastr . Ij doi sess a son smijant .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert, le colin-e erbose, le raisure e ij giardin, dal livel dël mar fin a 1.800 méter . La ruva a viv an dzora a le piante dla famija dle Malvaceae (malve, hibiscus, altea), da sò nòm . A l'ha **doi o tre generassion a l'ann** (bivoltin-a o trivoltin-a). La farfala a vòla da avril a stèmber . La ruva a passa l'invern ant un nil ëd seda an sla pianta .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa sentral e meridional, an Àfrica dël Nòrd e an Asia sentral (fin-a a l'Iran e a l'Afghanistan) . Present an tuta Italia, dal pian a la montagna, e a l'é considerà comun-a . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Carcharodus alceae** Esp.

Categorìa:Carcharodus
Carcharodus lavatherae

## Carcharodus lavatherae
### Descrission
La ***Carcharodus lavatherae*** (a l'é ciamà "Marbled Skipper" an anglèis) a l'é na farfala dla famija dj'Hesperiidae, motobin smijant al *Carcharodus alceae* e al *Carcharodus floccifera*. La duvertura dj'ale a l'é ëd 26–34 mm . J'ale anterior a son brun scur con dle macie bianche e trasparent (a "véder"), ch'a formo un disegn caraterìstich . J'ale posterior a son brun scur con na banda 'd macie bianche e na macia dë scaje giaunastre a la base . La part inferior a l'é motobin macià, con un fond gris giaunastr . Ij doi sess a son smijant .

### Ambient
A viv ant ij pra sech, le colin-e erbose, le raisure e ij teren rocos, da 500 a 1.800 méter . A l'ha **un o doi sfarfalament a l'ann** (univoltin-a o bivoltin-a) a sconda dla latitùdin e dl'autëssa. La farfala a vòla da magg a agost . La ruva (larva) a viv an dzora a la Stachys recta (stàcide) e a d'àutre Lamiaceae . A passa l'invern ant un nil ëd seda a la base dla pianta .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa meridional (da la Spagna a la Grecia) e an Asia Minor . Present an tuta Italia, an gavand la Sardegna, pì an montagna che an pianura . A l'é considerà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Carcharodus lavatherae** Esp.

Categorìa:Carcharodus
Villa Biscossi

**Villa Biscossi** (*La Vìla* an dialèt lomlin) a l'é un comun dla Lombardìa dë 78 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Fassardi (da l' 8/06/2009, second mandà dal 26/05/2014; dagià sìndich dal 1985 al 2004).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Villabiscossi
Montelapiano

**Montelapiano** a l'é un comun dl'Abruss d' 82 abitant , an provincia ëd Chieti.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Nero (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Chieti
Roché

Ël vin **Roché** as prodov ant le comun-e ëd Castagnòle Monfrà, Portacomé, Montmagn, Ël Francó, Scurslengh, Viaris an provinsa d'Ast.

A l'é un vin vej, conussù da sempe, ma a l'é mal fé deje na datassion.

Categorìa:Vin dël Piemont
Saint-Dié-des-Vosges

**Saint-Dié-des-Vosges** a l'é na comun-a fransèisa dël dipartiment dij Vosges, ant la region ëd Loren-a.
A conta 21.642 abitant .

## Sità gemelà
Saint-Dié-des-Vosges a l'é gemelà con:
*  Arlon, Belgi
*  Cattolica, Italia
*  Crikvenica, Croassia
*  Friedrichshafen, Gërmania
*  Lorraine, Canadà
*  Lowell, Stat Unì d'América
*  Meckhe, Senegal
*  Zakopane, Polònia

## Anliure esterne
* Sit istitussional
 
## Arferiment

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dij Vosges
Sauvignon

Ël vin **Sauvignon** as prodov ant le provinse ëd Lissandria, Ast e Coni.

L'uvagi a l'é originari dla Fransa, da la Gironda, e a l'é spatarasse un pòch an tut ël mond. An tuta Italia a l'é adatasse ai teren pì diferent.

Categorìa:Vin dël Piemont
Sceun (vin)

Ël vin **Sceun** as prodov ant la comun-a dë Sceun an provinsa ëd Noara.

Ël vin a l'é stàit paragonà da Camillo Benso cont ëd Cavour, ant ël 1845, ai pì avosà vin fransèis.

Categorìa:Vin dël Piemont
Sceun (omònim)

***Sceun*** a l'é ël nòm:

* d'un **[[Sceun|comun]]** an provinsa ëd Noara

* d'un **[[Sceun (vin)|vin neir]]** ch'as fa ant ël midem comun
Sesfile

Ël vin **Sesfile** as prodov ant la comun-a ëd Trèis an provinsa ëd Coni.

Ël vin a l'é fàit con uve Barbera ëd veje vigne, con l'argiunta d'un pòch ëd Nebieul cujì da vigne dont as fa ël Barbarèsch

A l'é anvejà prima an cit botaj ëd bòsch, për peui passé an botija, fin almanch a tre agn.

Categorìa:Vin dël Piemont
Sgnor ëd Bayard

Ël vin **Sgnor ëd Bayard** as produv ant la comun-a ëd Ghem an provinsa ëd Vërsèj.

Ël vin a l'é nassù con la vëndëmmia dël 1989 e a pòrta ël nòm dël Cavajé ëd Bayard, mòrt ant na bataja ai pé dla colin-a ëd Breclema, tra le comun-e ëd Ghem e Romagnan.

Categorìa:Vin dël Piemont
Categorìa:Vin nèir
Tajeu superior

Ël vin **Tajeu superior** as prodov ant la comun-a ëd Tajeu an provinsa ëd Lissandria.

Categorìa:Vin dël Piemont
Tayauh

**Tayauh**, conossù ëdcò coma **Quetzalayotzin**, a l'era 'l fieul pì grand ëd Tezozómoc, grand imperator tepanech.
A l'era frel ëd Maxtla e Cuacuapitzahuac.

Dël 1426 Tezozómoc a l'é mòrt: sò domini dzora Azcapotzalc a sarìa tocà a Tayauh, che però a l'é stàit sassinà da sò frel Maxtla che a l'ha pijà 'l podèj, ma a l'ha nen podù evité la fin ëd l'imperi, sganfà da j'Astech dël 1428.

Categorìa:Biografìe
Tezozómoc

**Tezozómoc** a l'é stàit imperator tepanech dal 1371 al 1426.
A l'é stàit famos për la strategìa militar e diplomàtica che a l'ha dovrà për porté Azcapotzalc, capital ëd l'imperi, a dominé tuti ij pòpoj dël Méssich sentral dël di d'ancheuj e a l'ha obligà costi pòpoj a paghé le taje a sò imperi.

Sò novod, Chimalpopoca, a l'é 'dcò stàit imperator ëd Tenochtitlán. A l'ha avù tre fieuj: Tayauh, Maxtla e Cuacuapitzahuac. Tayauh a l'é stàit sassinà da sò frel Maxtla ant la bataja che a l'han fàit për ël tròno e a la finitiva Cuacuapitzahuac a l'ha regnà dzora Tlatelolco.

Dël 1426 a l'ha pijà sò pòst Maxtla che an doi ani a l'é pa stàit bon a fermé j'arvire dij pòpoj che anans a j'ero alià 'd sò pare e a l'é peui rendusse a j'Astech.

Categorìa:Sovran
Tor Albaròla

Ël vin **Tor Albaròla** as prodov ant l'Abassìa ëd Val Ciàira ant la comun-a ëd Lerma an Provincia ëd Lissandria.

La Tor dël nòm a esist ancó e a l'é dël sécol che a fà X. As dis che a l'era për avisté ij Sarasin, ma costa a l'é pì che àutr na bela stòria. A l'é pì bel fé che ij *Sarasin* a fusso brigant dël pòst.

Categorìa:Vin dël Piemont
Categorìa:Provinsa ëd Lissandria
Erynnis tages

## Erynnis tages
### Descrission
La ***Erynnis tages*** (a l'é ciamà "Dingy Skipper" an anglèis) a l'é na farfala dla famija dj'Hesperiidae, un-a dle pì cite d'Euròpa . La duvertura dj'ale a l'é ëd 22–28 mm . J'ale anterior a son brun scur con dle macie grisastre, e j'ale posterior a son brun scur con na banda 'd macie ciàire . La part inferior a l'é gris brun con dle macie bianche . Ij doi sess a son smijant .

### Ambient
A viv ant ij pra sech, le colin-e erbose, le raisure e ij bòsch duvert, dal livel dël mar fin a 1.800 méter . A l'ha **doi generassion a l'ann** (bivoltin-a). La farfala a vòla da avril a giugn (prima generassion) e da luj a agost (sconda generassion) . La ruva (larva) a viv an dzora a piante dla famija dle Fabaceae (dzortut *[[Lotus corniculatus]]*, *[[Coronilla]]*, *[[Hippocrepis]]*) . A passa l'invern coma ruva granda .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa e Asia temperà . A viv an tuta Italia, an gavand la Sardegna, da la pian-a fin a 1.800 méter, e a l'é considerà **comun-a** . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Erynnis tages** L.

Categorìa:Erynnis
Carterocephalus palaemon

## Carterocephalus palaemon
### Descrission
Ël ***Carterocephalus palaemon*** a l'é na farfala dla famija dj'Hesperiidae. La duvertura dj'ale a l'é ëd 26–32 mm . La part superior a l'é 'd color brun sombr, con vàire macie giaunastre an sj'ale anterior e na fila 'd macie giaune an sj'ale posterior . La part inferior dj'ale posterior a l'é giaunastra con dle macie nèire ch'a formo un disegn caraterìstich a **retìcol** (a smija a le veje carte geogràfiche, da sò nòm anglèis "Chequered Skipper") . Ij doi sess a son smijant .

### Ambient
A viv ant ij pra ùmid, le raisure dij bòsch e le zòne erbose davzin a l'eva, an montagna da 500 a 1.800 méter . A l'ha **na sola generassion a l'ann** (univoltin-a). La farfala a vòla an giugn-luj . La ruva (larva) a viv an sle Graminaceae (dzortut *[[Molinia]]*, *[[Calamagrostis]]*, *[[Brachypodium]]*) . A passa l'invern coma ruva granda, e a madura an prima .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa setentrional e sentral, an Asia (fin-a al Giapon) e an América dël Nòrd . An Italia a l'é present an sj'Alp (da le Alp Marìtime a le Càrniche) e an sle montagne dl'Apenin setentrional (fin a la Majela) . A l'é considerà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Carterocephalus palaemon** Pall.

Categorìa:Carterocephalus
Gegenes pumilio

## Gegenes pumilio
### Descrission
La ***Gegenes pumilio*** (a l'é ciamà "Pygmy Skipper" an anglèis) a l'é na farfala dla famija dj'Hesperiidae. La duvertura dj'ale a l'é ëd 14–16 mm . La part superior a l'é 'd color brun sombr. La part sota a l'é gris brun-a, con ëd macie pì ciàire apopré a l'estremità dj'ale . La fumela a l'é na frisa pì ciàira, con ëd cite macie biancastre an sj'ale anterior .

### Ambient
As treuva ant le zòne sëcche e càude davzin a la còsta: pendiss rocose, teren sabios, rive dij torent, pra sech e bussonà basse. A vòla da avril a otóber, miraco con doe generassion (a l'é polivoltina) . Le ruve a vivo dzora a vàire graminacee, com *[[Imperata cylindrica]]* e *[[Cymbopogon hirtus]]* . A l'é abbondanta ant ij di assolà d'istà .

### Distribussion
A l'é spantià an tuta la region dël Mediterani e an Àfrica . An Italia a l'é pì che àutr na specie **litorania**, ma localisà, dzortut an sël vërsant tirénich da la Liguria sentral (andova ch'a smija **estinta**) a la Sicilia e a la Sardëgna . A-i é 'dcò dle popolassion an sle còste dla Puglia meridional e an quàich leugh an Molise e ant l'Adriàtich sentral . A l'é considerà "Arzigh Minim" (LC) da la Lista Rossa IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Gegenes pumilio** Hoff.

Categorìa:Gegenes
Hesperia comma

## Hesperia comma
### Descrission
La ***Hesperia comma*** (a l'é ciamà "Silver-spotted Skipper" an anglèis) a l'é na farfala dla famija dj'Hesperiidae. La duvertura dj'ale a l'é ëd 26–34 mm . J'ale anterior a son brun scur con dle macie giaunastre, e j'ale posterior a son brun scur con na banda 'd macie giaunastre . La caraterìstica pì amportanta për arconòss-la a l'é la part inferior dle ale posterior, ch'a l'ha 'd macie bianche a forma 'd **vìrgola** motobin marcà, da sò nòm . Ij doi sess a son smijant, ma ël mas-cc a l'ha na linia androconial nèira an sj'ale anterior .

### Ambient
A viv ant ij pra sech, le pasture, le colin-e erbose e le raisure, da la pian-a a la montagna fin a 2.500 méter . A l'ha **na sola generassion a l'ann** (univoltin-a). La farfala a vòla an luj-agost . La ruva (larva) a viv an sle graminacee (dzortut *[[Festuca]]*, *[[Brachypodium]]*) . A passa l'invern ant un nil ëd seda a la base dla pianta .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa, Asia e América dël Nòrd . An Italia a l'é present ant la part setentrional e sentral, da la pian-a a la montagna, e a l'é considerà **comun-a** . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Hesperia comma** L.

Categorìa:Hesperia
Uva ràira

Ël vin **Uva ràira** as prodov ant la comun-a ëd Ghem an provinsa ëd Noara.

A l'é n'uvagi dël pòst. A së s-ciama parèj përché j'asinej a son ràir ant la rapa.

Categorìa:Vin dël Piemont
Vërbesch

Ël vin **Vërbesch** as prodov ant la comun-a ëd Calamandran-a an provinsa d'Ast.

Categorìa:Vin dël Piemont
Vëspolin-a

Ël vin **Vëspolin-a** as prodov ant la comun-a ëd Romagnan an provinsa ëd Noara e an provinsa ëd Vërsèj.

A podrìa ciamesse parèj përchè, da già che l'uva a l'é motobin dossa, a tira da mat le vespe.

Categorìa:Vin dël Piemont
Vinciaret

Ël vin **Vinciaret** as prodov ant la comun-a ëd Vignà an provinsa ëd Lissandria.

Categorìa:Vin dël Piemont
Ochlodes venata

## Ochlodes venata

### Descrission
Un-a o doe generassion a l'ann.

### Distribussion
Motobin presenta an tuta Italia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Ochlodes venata** Br.

Categorìa:Ochlodes
Pyrgus cacaliae

## Pyrgus cacaliae
### Descrission
Ël ***Pyrgus cacaliae*** a l'é na farfala dla famija dj'Hesperiidae. La duvertura dj'ale a l'é an tra 25 e 31 mm . J'ale anterior a l'anvers (part superior) a l'han un color brun sombr, con vàire cite macie bianche motobin ridote (pi cite che an d'àutre specie dël géner) e na fòrta peilosità grisa a la base . J'ale posterior a l'anvers a l'han nen ëd macie bianche . Al revers (part sota), l'ala posterior a l'ha 'n fond color oliva slavà e a manca dla macia bianca a la base dla célula, caràter ch'a giuta a arconòss-lo da d'àutri *Pyrgus* . A l'é present un leger dimorfism sessual: ij mas-cc a son na frisa pì scur e a l'han na piega (tasca) an sla costa dl'ala anterior . Le fumele a peulo avèj dë scaje giaunastre o vërde .

### Ambient
A viv ant ij pra e le pasture d'auta montagna, dzortut ant ij leugh ùmid (davzin a ri, sorgiss, torbiere), ma 'dcò ant le zòne pì sùite e rocose . L'interval altitudinal a l'é comprèis an tra 1.350 e 3.000 méter, ma soens as treuva dzora ij 1.800 méter . A l'ha na generassion a l'ann (univoltin-a). Le farfale a vòlo da giugn a agost, con ël cò ant ij mèis pì càud . La ruva a viv dzora a vàire piante dël géner *[[Potentilla]]* (p. es. *P. erecta*, *P. crantzii*, *P. aurea*) e *[[Sibbaldia]]*, e ant ij Pirené a l'é stàita trovà an dzora a *[[Geum montanum]]* . Le ruve a vivo stërmà ant na sorta d'abità fàit ëd feuje filà ansema . Ël dësvlup a peul duré doi agn, con la ruva ch'a passa l'invern .

### Distribussion
A l'é na specie endémica dle montagne dl'Euròpa. As treuva ant ij Pirené (da la Spagna a la Fransa), an sj'Alp (Fransa, Italia, Svìssera, Gërmania, Àustria, Liechtenstein), ant le Montagne Dinàriche (Bòsnia e Erzegòvina), ant ij Carpassi (Romanìa) e ant ij mont dla penìsola balcànica (Bulgarìa) . An Italia a l'é present an tut l'arch alpin, ma con na distribussion pa uniforma . La specie a l'é valutà "Minor Preocupassion" (LC) da l'IUCN a livel global e europeo, përchè a l'é comun-a andoa ch'a viv e la popolassion a smija stàbil . An Catalògna, contut, a l'é considerà "An perìcol d'estinsion" për motiv dle cite dimension ëd soa popolassion .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Pyrgus cacaliae** Rbr.

Categorìa:Pyrgus
Pyrgus fritillarius

## Pyrgus fritillarius
### Descrission
Ël ***Pyrgus fritillarius*** (a l'é ciamà "Oberthür's Grizzled Skipper" an anglèis) a l'é na farfala dla famija dj'Hesperiidae, motobin smijant al *Pyrgus alveus* e al *Pyrgus serratulae*. La duvertura dj'ale a l'é ëd 24–32 mm . J'ale anterior a son brun scur con dle macie bianche, e j'ale posterior a son brun scur con na banda 'd macie bianche . La part inferior a l'é gris giaunastr con dle macie bianche . Ij doi sess a son smijant .

### Ambient
A viv ant ij pra sech, le pasture, le colin-e erbose e le raisure, da 500 a 2.000 méter . A l'ha **na sola generassion a l'ann** (univoltin-a). La farfala a vòla da magg a agost (a sconda dla latitùdin e dl'autëssa) . La ruva (larva) a viv an dzora a piante dla famija dle Malvaceae (malve, altee, hibiscus) . A passa l'invern ant un nil ëd seda a la base dla pianta .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa sentral e meridional (da la Fransa a la Grecia) e an Asia Minor . An Italia a l'é pì present ant j'Alp (fin a 2.000 méter) e motobin ëd men an sj'Apenin . A l'é considerà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Pyrgus fritillarius** Poda

Categorìa:Pyrgus
Categorìa:Figure da buté
Pyrgus malvae

## Pyrgus malvae
### Descrission
La ***Pyrgus malvae*** (a l'é ciamà "Grizzled Skipper" an anglèis) a l'é na farfala dla famija dj'Hesperiidae, un-a dle pì cite dël géner . La duvertura dj'ale a l'é ëd 22–28 mm . J'ale anterior a son brun scur con dle macie bianche, e j'ale posterior a son brun scur con na banda 'd macie bianche . La caraterìstica pì amportanta për arconòss-la a l'é la part inferior dj'ale posterior, ch'a l'ha na **taca bianca a forma 'd V** o 'd Ò, caraterìstica dël géner . Ij doi sess a son smijant .

### Ambient
A viv ant ij pra sech, le colin-e erbose, le raisure e ij bòsch duvert, dal livel dël mar fin a 2.000 méter . A l'ha **doi generassion a l'ann** (bivoltin-a). La farfala a vòla da avril a agost . La ruva (larva) a viv an dzora a piante dla famija dle Rosaceae (dzortut *[[Potentilla]]*, *[[Fragaria]]*) . A passa l'invern coma crisàlid .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa e Asia temperà (fin-a a la Cin-a) . Comun-a an tuta Italia, da la pian-a a la montagna, e a l'é considerà **comun-a** . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Pyrgus malvae** L.

Categorìa:Pyrgus
Pyrgus onopordi

## Pyrgus onopordi
### Descrission
Ël ***Pyrgus onopordi*** a l'é na farfala dla famija dj'Hesperiidae, un-a dle pì gròsse dël géner . La duvertura dj'ale a l'é ëd 28-32 mm . La part superior a l'é gris brun con dle macie bianche, butà an manera regolar. La part inferior a l'é brun olivastr con dë scaje vërde e macie bianche pì marcà an sj'ale posterior . A-i é na certa variabilità ant ël disegn, e a peul esse confondù con d'àutre specie dël géner (es. *Pyrgus malvae*, *Pyrgus alveus*) .

### Ambient
A viv ant ij teren erbos e fiorì, ij pra sech, le colin-e assolà e le zòne stëplà, dal livel dël mar fin a 1.600 méter . Le ruve a mangio vàire piante dle famije dle Rosaceae (dzortut *Potentilla*, *Rubus*, *Fragaria*) e dle Malvaceae (*Alcea*) . La farfala a vòla an **doi o tre generassion** a l'ann, da magg a stèmber, a sconda dla località . La ruva a passa l'invern an sël teren .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa sentral e meridional, an Àfrica dël Nòrd e an Asia sentral (fin a l'Iran) . An Italia a l'é present an tuta la penìsola, gavà j'ìsole (a l'é nen present an Sicilia e Sardëgna) . A l'é considerà na specie comun-a, ma a l'é an declin an quàich region për la perdita d'habitat . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Pyrgus onopordi** Rbr.

Categorìa:Pyrgus
Spialia sertorius

## Spialia Sertorius
### Descrission
La ***Spialia sertorius*** (a l'é ciamà "Red-underwing Skipper" an anglèis) a l'é na cita farfala dla famija dj'Hesperiidae. La duvertura dj'ale a l'é ëd 24–30 mm . J'ale anterior a son brun scur con dle macie bianche, e j'ale posterior a son brun scur con na banda 'd macie bianche . La part inferior dj'ale posterior a l'é 'd color gris giaunastr con dle macie scure e 'd rifless reusa, caraterìstica ch'a-j dà 'l nòm anglèis "Red-underwing" . Ij doi sess a son smijant .

### Ambient
A viv ant ij pra sech, le colin-e erbose, le raisure e ij bòsch duvert, dal livel dël mar fin a 2.000 méter . A l'ha **un-a o doe generassion a l'ann** (univoltin-a o bivoltin-a) a sconda dla latitùdin e dl'autëssa. La farfala a vòla da magg a stèmber . La ruva (larva) a viv an dzora a vàire piante dla famija dle Rosaceae (dzortut *[[Potentilla]]*, *[[Fragaria]]*, *[[Rubus]]*) . A passa l'invern coma ruva cita .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa sentral e meridional, an Àfrica dël Nòrd e an Asia Minor . A vin an tuta Italia, da la pian-a a la montagna, e a l'é considerà comun-a . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .


(MHNT) Spialia sertorius - Bossey, Haute-Savoie, France - male dorsal.jpg|*Spialia s. sertorius* ♂ 
(MHNT) Spialia sertorius - Bossey, Haute-Savoie, France - male ventral.jpg|*Spialia s. sertorius* ♂ △


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Spialia sertorius** Hoff.

Categorìa:Spialia
Thymelicus acteon

## Thymelicus action
### Descrission
La ***Thymelicus acteon*** a l'é na cita farfala dla famija dj'Hesperiidae, un-a dle pì cite d'Euròpa. La duvertura dj'ale a l'é ëd 22–28 mm, con le fumele ch'a son pì gròsse dij mas-cc . La part superior dj'ale anterior a l'é 'd color arancion brun, squasi tuta velà dë scur. Le fumele a l'han un **sercc ëd macie giaun-aranci** (ciamà "disegn a ragg ëd sol") an sj'ale anterior, ch'a-j rend arconossìbij. Ij mas-cc a l'han na **linia androconial longa e sutila** an sle mideme ale. La part inferior dj'ale a l'é 'n color arancion pì uniform. L'apendiss dl'antenna a l'ha la part sota 'd color arancion, caràter ch'a lo diferensia da d'àutre specie dël géner *Thymelicus* . La testa a l'ha 'd barbis bianch e l'anghicio frontal arancion.

### Ambient
A viv an sle colin-e erbose e assolà, ij pra sech, le raisure dij bòsch e ij teren sabios, dal livel dël mar fin a 1.600 méter . A l'ha **na sola generassion a l'ann** (univoltin-a). Le farfale a volo da magg a luj (a sconda dla latitùdin e dl'autëssa) . La ruva (larva) a l'é vërda ciàira con na linia scura, e a viv an sle graminacee (géner *[[Brachypodium]]*, *[[Triticum]]*, *[[Calamagrostis]]*, *[[Poa]]*) . A passa l'invern ant un nil ëd seda, e a chërs mach la prima d'apress.

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa sentral e meridional, ant l'Àfrica dël Nòrd, an Asia Minor e a le Ìsole Canarie . An Italia a l'é **presenta an tute le region, gavà la [[Sardëgna]]** . A l'é pì comun-a an sla penìsola e an Sicilia, e a l'é ràira ant ël nòrd-est . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Thymelicus acteon** Rott.

Categorìa:Thymelicus
Thymelicus lineola

## Thymelicus lineola
### Descrission
La ***Thymelicus lineola*** (a l'é ciamà "Essex Skipper" an anglèis) a l'é na cita farfala dla famija dj'Hesperiidae. La duvertura dj'ale a l'é ëd 25–30 mm . La part superior dj'ale a l'é 'd color arancion, con ij bòrd scur . La part inferior a l'é 'd color giàun ciàir. La caraterìstica pì amportanta për arconòss-la a l'é l'apendiss (clava) dl'antena, ch'a l'ha la part sota nèira (a diferensa dla *Thymelicus sylvestris*, ch'a l'ha l'apendiss dël midem color dl'antenna) . Ij mas-cc a l'han na fin-a linia androconial nèira an sj'ale anterior (men evidenta che ant la *T. sylvestris*) .

### Ambient
A viv ant ij pra, le pasture, ij teren erbos e le zòne con graminacee àute, dal livel dël mar fin a 2.200 méter . A l'ha **na sola generassion a l'ann** (univoltin-a). Le farfale a volo da magg a luj, a sconda dla latitùdin e dl'autëssa . La ruva (larva) a l'é vërda e a viv an sle graminacee (dzortut *[[Phleum pratense]]*, *[[Dactylis glomerata]]*, *[[Holcus]]*, *[[Festuca]]*) . A passa l'invern ant un amass ëd seda a la base dla pianta .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa (gavà la Scandinavia setentrional e la penìsola Ibérica sentral), an Asia temperà (fìn a la Cin-a e al Giapon) e a l'é stàita antrodovùa an América dël Nòrd . An Italia a l'é present an tuta la penìsola, an Sicilia e an Sardëgna, e a l'é comun-a . A l'é considerà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Thymelicus lineola** Ochs.

Categorìa:Thymelicus
Isaac Bashevis Singer

Scritor an yiddish.
**Isaac Bashevis Singer** a l'era nassù a Leoncin (al di s'ancheuj an Polònia) ai 21 ëd novèmber dël 1902, fieul d'un rabin, e a l'é mòrt a Miami ai 24 ëd luj dël 1991.
A l'é autor ëd 18 romanz, 14 lìber për le masnà e 'd senten-e ëd conte.
Dël 1978 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

Singer, Isaac Bashevis
Singer, Isaac Bashevis
Singer, Isaac Bashevis
Alsophila aescularia

## Alsophila aescularia

### Descrission
Com chèich àutra specie ëd Geometridae, ij mas-cc a l'han j'ale normalment, le fumele a-i j'han rudimentaj, scasi nen.

### Ambient
Ij parpajon a vòlo a la fin ëd l'invern, da fërvé a mars.

### Distribussion
A viv an tuta Italia, spatarà a macia ëd leopard.

### Àutri nòm
**Geometra aescularia* Denis & Schiffermüller, 1775
**Phalaena hirtaria* Clerck, 1759
**Phalaena hirsutaria* Fabricius, 1781
**Phalaena (Geometra) murinaria* Denis & Schiffermüller, 1775
**Geometra apteraria* Haworth, 1809
**Anisopteryx aescularia* Denis & Schiffermüller, 1775

## Arferiment

Categorìa:Alsophila
Aplocera plagiata

## Aplocera plagiata
### Descrission
L**'Aplocera plagiata** ( stranomà "Treble-bar" an anglèis) a l'é na farfala dla famija Geometridae, descrivùa për la prima vòta da Carl Linnaeus dël 1758 . La duvertura dj'ale a l'é ëd 30–43 mm, con j'ale anterior 'd color gris o gris bluastr e tre fasse scure trasversaj ch'a-j dan ël nòm . L'apendiss dël mas-cc a l'é pontùa e a seurt fòra da sota ant l'istà . A l'é motobin vajant a confondse con *Aplocera efformata*, ma as peul arconòsse për la piega a 90 gré dij sò segn e për la tinta rosastra davzin a la ponta . La ruva a l'é longa 32–34 mm, ëd color verd, brun o rossastr con ëd bande longitudinaj .

### Ambient
La ruva a viv dzora a Hypericum (dzortut *Hypericum perforatum*) dont a mangia le feuje e le fior . A l'é 'd vòte dovrà 'me agent ëd contròl biològich ëd costa pianta, bele che soa eficassa a sia limità . A viv ant ij pra, ij bòrd dël bòsch, ij teren ruderaj e le colin-e giairose . A s'ambòja ant la tèra për la crisàlid . A passa l'invern com ruva cita .
Ij parpajon a vòlo da magg a stèmber (soens doe generassion: magg-luj e ost-stèmber) . A vòlo al calé dël sol e a ven-o vers la lus .

### Distribussion
A viv an tuta la region paleàrtica: Euròpa, Asia temperà e América dël Nòrd . An Italia a l'é comun an tuta la penìsola e ant j'ìsole. An Piemont as treuva ant le zòne colinose e montagnose, ma le testimonianse a son pa tante .

### Sinònim
* *Anaitis plagiata* 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Anaitis plagiata*** L.

Categorìa:Aplocera
Biston betularia

## Biston betularia

### Descrission
A l'é avosà përché a l'ha dle forme pì scure o fin-a nèire. Le forme scure a son vnùe pì frequente dla forma tìpica ant le region andustriaj dë Nòrd Euròpa (Inghiltèra). As pensa che sòn-sì a sia capità përché le forme scure a riesso a scapé mej ai predator an posandse ant ij pòst an-neirì dai fum dj'industrìe.

### Ambient
Le farfale a volo an mars e da giugn a luj.

### Distribussion
A l'é ràira an Italia, an dova a l'é stàita signalà ant le region setentrionaj e sentraj, fin al Lassio e al Gargan.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Biston betularia** L.

Categorìa:Biston
Pedologìa

Con **pedologìa** as andicava a l'ancamin la siensa esata dl'educassion, basà an sla psicologìa e an sël métod ësperimental, da contrapon-se a la pedagogìa, considerà tanme l'art empìrica e l'aspet filosòfich ëd l'educassion.
Ës nòm a l'é stàit dovrà dël 1894 da Oscar Chrisman, dël 1897 da Eugène Blum e peui ëdcò da Ernst Meumann.
Tutun, apress chèich agn, a l'é stàit dël tut bandonà.

Categorìa:Educassion
Filippo Brignone

**Filippo Brignone** a l'era nassù a Bricheras ai 13 dë stèmber dël 1812 e a l'é mòrt a Turin ai 23 ëd gené dël 1877.
A l'é stàit un general e polìtich piemontèis, dël 1860 a l'ha conquistà Spoleto, a l'ha partessipà a la bataja 'd Custoza dël 1866 e a l'é stàit senador dël regn sabàud.

La comun-a 'd Bricheras a l'ha dedicaje la contrà andoa as treuva la ca anté che a l'é nassù.

Brignone, Filippo
Brignone, Filippo
Tlatelolco

**Tlatelolco** a l'é un popolar borgh ëd Sità dël Méssich, andoa a-i é la famosa *Piassa dle Tre Colture* e andoa, aj 13 d'agost dël 1521, 40.000 Astech a son stàit massacrà dai tropié spagneuj guidà da Alvarado.

Quat-sent ani dòp, aj 2 d'ótober dël 1968, a l'é capità n'àutr carnagi, quandi l'armada messican-a, pòchi di anans dij Gieugh Olìmpich, a l'ha massà vàire senten-e dë student che a protestavo contra 'l govern.

Categorìa:Sità dël Méssich (sità)‎
Giovanni Gentile

Filòsof.
**Giovanni Gentile** a l'era nassù a Castelvetrano ai 30 ëd magg dël 1875 e a l'é mòrt a Firense ai 15 d'avril dël 1944.
A l'é stàit ministr ëd l'anstrussion pùblica dël regn d'Italia dal 1922 al 1924 ant ël prim goern ëd Mussolini.

Esponent ëd l'idealism pedagògich, Gentile e l'ha sempe privilegià ant la pedagogìa la part filosòfica e speculativa pitòst che cola metodològica, psicològica, sientìfica e sperimental.
Ant ël camp ëscolàstich e dl'educassion a l'ha fortì la preminensa djë studi clàssich e umanìstich, rispet a coj sientìfich, técnich e professionaj.
A l'ha butà an pràtica costa soa concession ant l'arforma scolàstica dël 1923.

## Euvre prinsipaj
* *Sommario di pedagogia come scienza filosofica* (Bari, 1913-1914)
* *La riforma dell'educazione* (Bari, 1920)

Gentile, Giovanni
Gentile, Giovanni
Giuseppe Lombardo Radice

Filòsof, esponent ëd l'idealism pedagògich.
**Giuseppe Lombardo Radice** a l'era nassù a Catania ai 28 ëd giugn dël 1879 e a l'é mòrt a Cortina d'Ampezzo ai 16 d'aost dël 1938.

## Euvre prinsipaj
* *Lezioni di didattica* (Palerm, 1913)
* *Lezioni di pedagogia generale* (Palerm, 1916)
* *Athena fanciulla* (Firense, 1925)

Lombardo Radice, Giuseppe
Friedrich Fröbel

**Friedrich Wilhelm August Fröbel** a l'era nassù a Oberweißbach ai 21 d'avril dël 1782 e a l'é mòrt a Marienthal ai 21 ëd giugn dël 1852.

Esponent ëd la pedagogìa romàntica e idealista, dël 1840 a l'ha fondà a Bad Blankenburg ël prim *Giardin dl'anfansia*, che peui a son ëspantiasse an vàire pòst ant ël mond.

Fröbel, Friedrich
Jean Marc Gaspard Itard

**Jean Marc Gaspard Itard** a l'era nassu a Oraison ai 24 d'avril dël 1775 e a l'é mòrt a Paris ai 5 ëd luj dël 1838.

A l'era médich e për prim a l'é ocupasse dl'educassion dij deficent mentaj, a travers l'ativassion ëd soe capassità sensoriaj.

Itard, Jean-Marc Gaspard
Édouard Séguin

**Édouard Séguin** a l'era nassù a Clamecy ai 20 ëd gené dël 1812 e a l'é mòrt a New York ai 28 d'otóber dël 1880.

Anlev e colaborador ëd Jean Marc Gaspard Itard e ëd Jean Esquirol, dël 1837 a l'ha ancaminà a ocupesse ëd l'educassion dij torloch.
Sò métod fisològich as basava an sël concet d'unità antra sens e anteligensa; a parte da sì a l'ha dësvlupà tuta na serie 'd técniche për l'educassion dij sens.

Seguin, Édouard
Rosa e Carolina Agazzi

**Rosa Agazzi** a l'era nassua a Volongo ai 26 ëd mars dël 1866 e a l'é mòrt-ie ai 9 ëd gené dël 1951.
Sua sorela **Carolina Agazzi** a l'era nassua a Volongo dël 1870 e a l'é mòrt-ie del 1945.

Dël 1895 a l'han fondà a Mompiano, na frassion ëd Bressia, la prima *Scòla materna*, dont ël but a l'era ëd realisé na completa continuità educativa, coltural e ëd grinor antra la famija e la scòla.

Agazzi, Rosa e Carolina
Antonio Pavoni

Ël beat **Antonio Pavoni** a l'era nassù a Savian dël 1325 e a l'é mòrt a Bricheras ai 9 d'avril dël 1374.
A l'é un màrtir dla cesa catòlica. Dël 1856 a l'é stàit proclamà beat da papa Pio IX.

Nassù ant na famija nòbil, a 15 ani a l'ha pijà la decision ëd fesse frà duminican ant ël convent ës Savian.
A l'età 'd 39 ani a l'é dventà "inquisitor general për la Lombardìa, la Liguria e 'l Piemont", pijand ël pòst ëd Pietro Cambiani; ant un teritòri coma 'l Piemont cost ufissi a l'era vreman amportant, da già che ant le valade avzin-e a vivìo vàire grop "eretich" e ij rapòrt tra costi-sì e la Cesa a j'ero pa bon. Pavoni a l'ha sërcà 'd cangé la situassion dzoratut con la paròla, a l'ha otnù 'd sucess, ma a l'é fasse 'd nemis tra ij Valdèis.

A l'é stàit massà a Bricheras ant la piassa dël pais, pen-a sortì da la cesa andoa a l'avìa selebrà la mëssa.

Categorìa:Beat catòlich
Arnad (vin)

Ël vin **Arnad** as prodov ant le comun-e d'Aosta, Arnad, Montjovet, Challant, Hone, Issogne, Verres an Val d'Osta.

Al Nebieul as giont d'uvagi locaj.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Arnad (omònim)

***Arnad*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Arnad|comun]]** ëd la provinsa d'Aosta

* d'un **[[Arnad (vin)|vin nèir]]** ch'a riva dal comun omònim
Arnad-Montjovet superior

Ël vin **Arnad-Montjovet superior** as prodov ant le comun-e d'Arnad, Montjovet an Val d'Osta.

Al Nebieul as gionta d'uvagi locaj, com ël *"Gros vien"*.

Categorìa:Vin ëd la Val d'Osta
Ferrante Aporti

**Ferrante Aporti** a l'era nassù a San Martino dall'Argine ai 20 ëd novèmber dël 1791 e a l'é mòrt a Turin ai 14 ëd novèmber dël 1858.

A l'era un prèive.
A parte dal 1828 a l'ha anstituì an Lombardìa e an Piemont ij prim asilo për le masnà, ch'a gionzìo ij but assistensiaj e caritativ con coj colturaj e educativ.

Aporti, Ferrante
Biblioteca apostòlica vatican-a

La **biblioteca apostòlica vatican-a** as treuva ant la Sità dël Vatican.
A l'ha na surfassa ëd 14.000 méter quàder e a l'é un-a dle pì grande biblioteche dël mond: a goerna 1.600.000 lìber, 8.300 ancunàbij, 150.000 manuscrit e papé d'archivi, 300.000 monede e mudaje e 20.000 oget d'art.
Antra ij sò test pì amportant a-i é ël *Còdes Vatican* dël IV sécol, an grech, ch'a l'é ël pì antich manuscrit complet ëd la Bibia ch'a sia rivane, e la *Divin-a Comedia* ëd Dante Alighieri con plance ëd Botticelli.

Soa mission a l'é *për ël vantage e l'anteresse comun dj'òm ëd siensa*, coma stabilì da Nicòla V, e *për la dignità dla Cesa militanta e lë spantiament ëd la fé*, coma giontà da Sist IV.

## Stòria
Le rèis ëd la biblioteca vatican-a a armonto al IV sécol, ma soa vera stòria a ancamin-a dël 1378 con Gregòri XI.

Sota Nicòla V (1447-1455) la biblioteca a l'é anrichisse ëd manuscrit latin, grech e ebréo.
Sist IV (1471-1484) a l'ha fissà soa sede andoa a l'é al di d'ancheuj e nominà ël prim bibliotecari.
Dël 1481 la biblioteca a goernava 3489 euvre për la consultassion.

Ant ël sécol ch'a fa XVII la biblioteca a l'é vnùita motobin pì granda, an arseivend ij fond ëd la biblioteca ëd Heidelberg (tramudà dël fërvé 1623 për protegje da le lije protestante durant la Guèra dij trant'agn e rivà a Roma apress ses mèis ëd viage), dij duca d'Urbin e dl'argin-a Cristin-a dë Svessia.

Categorìa:Siense
Categorìa:Sità dël Vatican
Amian Marslin

Stòrich roman.
**Amian Marslin** (*Ammianus Marcellinus* an latin) a l'era nassù a Antiòchia dël 330 anviron e a l'é mòrt a Roma dòp dël 391.

## Euvre prinsipaj
* *Res gestae libri XXXI*

Categorìa:Stòrich
Zappos

**Zappos** a l'é n'asienda 'd vèndita dë scarpe an sla Ragnà, fondà dël 1999.
A l'é arnomà për consigné a gràtis sò material e a fortiss d'avèj a disposission n'arzerva 'd pì 'd tre milion ëd prodot.
Soa sede a l'é a Henderson an Nevada.

Ëd luj 2009 a l'é stàita catà da Amazon për 928 milion ëd dòlar.

Categorìa:Mërcà an linia
Robert Owen

**Robert Owen** a l'era nassù a Newtown, an Gàles, ai 14 ëd magg dël 1771 e a l'é mòrt-ie ai 17 ëd novèmber dël 1858.

Esponent dël sossialism utòpich e umanitari dj'achit dël sécol ch'a fa XIX, dël 1816 a l'avìa creà an Scòssia la prima scòla për l'anfansia, con ël but ëd porté arpar a le mancanse assistensiaj e educative dle masnà dj'ovrié.

Owen, Robert
Poseidòni

Filòsof e siensià.
**Poseidòni d'Apamea**, conossù 'dco coma **Poseidòni ëd Ròdi**, (*Ποσειδώνιος* an grech antich) a l'era nassù a Apamea (Siria) dël 135 aGC e a l'é mòrt a Roma dël 51 aGC.

A l'ha fondà la scòla stòica ëd Ròdi.
Sostnidor dël sistema geosséntrich, a smija ch'a l'abia calcolà na mzura dla sirconferensa dla Tèra.

Categorìa:Filòsof
Categorìa:Siensià dël I sécol aGC
Diodòr ëd Sicilia

Stòrich e cronista an grech antich.
**Diodòr ëd Sicilia** (*Διόδωρος* an grech) a l'era nassù a Agyrium e a l'ha vivù ant ël I sécol aGC.

## Euvre prinsipaj
* *Bibliotheca historica* (40 lìber)

Categorìa:Stòrich
Hypomecis roboraria

## Hypomecis roboraria
### Descrission
L**'Hypomecis roboraria** (dventà *Boarmia roboraria* ma peuj arportà al géner Hypomecis) a l'é na farfala (Lepidòter) dla famija dle Geometridae. La spece a l'ha n'overtura d'ale fin ai 45-55 mm, con le ale anteriore ëd color gris brun motobin variàbil, marcà da linie trasversaj pòch evidente e pì scur, e da cite maciòte nèire. La colorassion a-j përmet ëd mës-cesse a la scòrsa dj'erbo. Le larve a son longhe e slansà, ëd color verd o brun, con dë sfumadure ch'a smijo ai ramet. A l'é na specie pitòst polimòrfica.

### Ambient
A viv ant ij bòsch duvert, le bruere, ij bòsch ëd latifeuje e le campagne con d'erbo isolà, dzortut sota a le rol (*Quercus*), ma 'dcò sota àutri erbo coma ij fò e le biole. Le farfale a son noturne e a vòlo da la prima istà (magg-giugn) fin a luj, con na generassion a l'ann. Le larve a mangio le feuje ëd le piante òspite e a s'ampupo an tèra o ant la vegetassion bassa.

### Distribussion
A l'é present an vàire part d'Europa, dal livel dël mar fin a le colin-e. An Italia as treuva ant la part setentrional e sentral, men frequent ant ël Sud. A l'é na specie comun-a ma a iama nen tròp l'atension, përchè a passa 'l di an sla vegetassion e a vola ëd neuit. A l'é stàita osservà 'dcò an Piemont.

### Sinònim
* *Boarmia roboraria*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Hypomecis roboraria*** Schiff.

Categorìa:Hypomecis
Cidaria fulvata

## Cidaria fulvata
### Descrission
La ***Cidaria fulvata*** a l'é na farfala dla neuit dla famija dle Geometridae. La spece a l'ha n'overtura 'd 22-28 mm. J'ale anterior a son ëd color òcra giaunastr motobin caraterìstich, con tre linie trasversaj pì scure (brun-e o neire), la pì fòrta essend cola sentral. J'ale posterior a son pì ciàire, con un bòrd scur e na linia trasversal pòch marcà. Ël còrp a l'é robust e dël midem color ëd j'ale. Le ruve a son longhe e slansà, ëd color brun o verd, ch'a smijo a dij ramet, e a fan ël "bogianen" an bogiand-se an sènter.

### Ambient
As treuva ant le zòne mës-cià montagnose e 'd colin-a, ant ij pra, ij bòsch duvert e le valà erbose. Ël parpajon a vòla an luj e aost, dzortut a la neuit, ma as peul vëddse 'dcò 'd di quand che a l'é disturbà. Le larve a mangio le feuje 'd vàire piante erbose e 'd busson, dzortut dle Rosaceae sarvaje (com *Potentilla* e *Alchemilla*). A-i é na generassion a l'ann.

### Distribussion
A viv an montagna e colin-e dl'Euròpa sentral e meridional. An Italia a l'é present dal Trentin-Sud Tiròl a la Sicilia, ma dzortut ant le region setentrionaj e sentraj. A peul rivé fin a 2.000 méter d'autëssa ant j'Alp e j'Apenin. An Piemont a l'é 'n parpajon comun ant le montagne e le colin-e erbose.

### Àutri nòm
* *Phalaena fulvata* Forster, 1771

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Cidaria fulvata*** Forst.

## Arferiment

Categorìa:Cidaria