Metafìsica

La **metafìsica** a l'é na branca central dla filosofìa ch'a studia la natura dla realtà fondamental. Ël nòm a ven dal grech "μετὰ τὰ φυσικά" (meta ta physika), ch'a veul dì "dòp la fìsica", ma a l'é stàit dàit për cas a j'euvre d'Aristòtil ch'a j'ero classifià dòp cole an sla natura.

## Etimologìa e orìgin
Ël termo "metafìsica" a l'é stàit conià da Andrònich ëd Ròdi ant ël sécol I a.C., ch'a l'ha butà j'euvre d'Aristòtil an sël "l'é an tant che a l'é" dòp cole an sla natura (fìsica) ant l'ordinament dij lìber. Për sòn a l'han ciamaje "metà-fìsica". Aristòtil a l'ha mai dovrà sto termo, a disìa "filosofìa prima".

## Definission
La metafìsica as ciama ëd rësponde a le question fondamentaj:
* "Lòn ch'a l'é ch'a esist për da bon?"
* "Che tipo ëd còse a-i son?"
* "Coma a son organisà le còse ch'a esisto?"

## Stòria

### Antichità
* Aristòtil: a l'ha definì la metafìsica coma la siensa dl'é "an tant che a l'é"
* Platon: teorìa dle Ideje, realtà trassendent
* Plotino: neoplatonism, l'Un com prinsipi dla realtà

### Età medieval
* Tomà d'Aquin: síntesi antra Aristòtil e teologìa cristian-a
* Duns Scòto: distinsion antra essensa e esistensa
* Vielm ëd Occam: nominalism e semplificassion

### Età moderna
* René Descartes: dualism ëd sostansa (ment e materia)
* Baruch Spinoza: monism, Dé com sostansa ùnica
* Gottfried Leibniz: mònade e armonìa prestabilìa

### Età contemporania
* Martin Heidegger: crìtica dla metafìsica tradissional
* Alfred North Whitehead: filosofìa dël process
* Willard Van Orman Quine: metafìsica naturalisà

## Tema prinsipaj

### Ontologìa
L'ontologìa a l'é la part dla metafìsica ch'a studia l'é e soe categorìe:
* Sostansa e atribut
* Universaj e particolar
* Possìbil e real
* Necessari e contingent

### Causałità
Ël rapòrt ëd càusa e efet:
* Teorìe clàssiche dla causałità
* Determinism e lìber arbitri
* Regularità e necessità

### Spassi e temp
La natura dlë spassi e dël temp:
* Spassi e temp assolù o relativ?
* Relatività e metafìsica
* La natura dël cambiament

### Identità e cangiament
Coma le còse a peulo cangé e resté le mideme:
* Problema dij navij ëd Teséo
* Identità personal
* Persistensa ant ël temp

## Scòle ëd pensé

### Realism
A fortiss che le còse a esisto independent da nòstra ment:
* Realism metafìsich
* Realism sientìfich

### Idealism
A sosten che la realtà a l'é fondà an sla ment o an sj'ideje:
* Idealism sogetiv (Berkeley)
* Idealism assolù (Hegel)

### Materialism
A fortiss che tut a l'é materia o process materiaj:
* Materialism redutiv
* Materialism eliminativ

### Dualism
A sosten che a-i son doi tipo ëd sostansa:
* Dualism cartesian (ment e materia)
* Dualism proprietà

## Métod metafìsich
* Anàlisi concetual
* Argomentassion a priori
* Fenomenologìa
* Esperiment mentaj
* Anàlisi dël lengagi ordinari

## Critiche a la metafìsica
* David Hume: empirism e crìtica dij concet metafìsich
* Immanuel Kant: lìmit ëd la rason pura
* Positivism lògich: metafìsica com nonsens
* Ludwig Wittgenstein: metafìsica com maladìa dël lengagi

## Metafìsica contemporania
La metafìsica a l'ha avù na rinassita ant ël sécol XX:
* Metafìsica analìtica (David Lewis, Saul Kripke)
* Metafìsica dël process (Alfred North Whitehead)
* Metafìsica feminista
* Metafìsica aplicà

## Metafìsica e siensa
Ël rapòrt antra metafìsica e siensa a l'é complicà:
* Metafìsica com fondament dla siensa
* Metafìsica e fìsica quàntica
* Metafìsica e teorìa dl'evolussion

## Autor amportant
* Aristòtil (384-322 a.C.)
* Tomà d'Aquin (1225-1274)
* René Descartes (1596-1650)
* Gottfried Leibniz (1646-1716)
* Immanuel Kant (1724-1804)
* Martin Heidegger (1889-1976)
* Willard Van Orman Quine (1908-2000)
* David Lewis (1941-2001)

## Euvre fondamentaj
* *Metafìsica* d'Aristòtil
* *Meditassion metafìsiche* ëd Descartes
* *Critica dla rason pura* ëd Kant
* *Esse e temp* ëd Heidegger
* *La salvëssa dij fenòmen* ëd Quine

## Vëdde ëdcò
* Ontologìa
* Epistemologìa
* Cosmologìa
* Filosofìa dla ment
* Teologìa natural

## Bibliografìa
* Aristòtil, *Metafìsica*
* Heidegger, M., *Che còsa a l'é la metafìsica?*, 1929
* Lowe, E.J., *A Survey of Metaphysics*, 2002

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI