Paradigma

Un **paradigma** (dal grech παράδειγμα, paradeigma, "esempi", "model") an filosofìa dla siensa a l'é un model o në schema ëd riferiment ch'a definiss ij problema, ij métod e jë standard d'acetassion për na comunità sientìfica an un perìod dat.

## Definission
Ël paradigma a peul esse definì 'me:
* Un model ëd pensé ch'a guerna l'arserca sientìfica
* N'ansem ëd suposission teòrich e metodològich condivis
* Un quàder concetual ch'a definiss lòn ch'a l'é "normal" an siensa
* Na vision dël mond ch'a orienta j'anvestigassion sientìfiche

## Stòria dël concet

### Orìgin antica
* Aristòtil: paradigma com esempi lògich
* Retòrica greca: paradigma com esempi persuasiv
* Usagi limità fin al sécol XX

### Thomas Kuhn
* Thomas Kuhn (1922-1996): "La Strutura dle Arvolussion Sientìfiche" (1962)
* Rivolussion dël concet an filosofìa dla siensa
* Aplicassion a la stòria dla siensa

### Svilup dòp Kuhn
* Debat an filosofìa dla siensa
* Aplicassion an d'àutri camp
* Revision e precisassion dël concet

## Caraterìstiche dij paradigma

### Quàder concetual
* Definiss ij problema "legìtim"
* Stabiliss ij métod d'anvestigassion
* Determina jë standard ëd solussion

### Comunità sientìfica
* Acetà da na comunità dë specialist
* Ansegnà ant le scòle e j'università
* Trasmetù për tradission

### Normalità
* A definiss la "siensa normal"
* A stabiliss lòn ch'a l'é "acetàbil"
* A crea un consens an sla realtà

## Sìcl ëd Kuhn

### Siensa normal
* Arserche sota 'l paradigma dominant
* Solussion ëd "ancreus"
* Aplicassion dël paradigma
* Acumulassion dël savèj

### Anomalìe
* Problem che ël paradigma a peul nen arzòlve
* Osservassion anspiegàbij
* Falìa dle predission

### Crisi
* Acumulassion d'anomalìe
* Pèrdita ëd fiusa ant ël paradigma
* Nàssita 'd teorìe alternative

### Arvolussion sientìfica
* Sostitussion dël paradigma vej
* Adesion al paradigma neuv
* Cambiament ëd vision dël mond

## Esempi stòrich

### Da l'astronomìa ptolomàica a cola copernican-a
* Paradigma geocèntrich → eliocèntrich
* Cambiament ëd vision dël mond
* Arvolussion completa

### Da la fìsica newtonian-a a cola einsteinian-a
* Spassi e temp assolù → relativ
* Neuve comprension dla gravità
* Cambiament dij concet fondamentaj

### Da la chìmica dël flogisto a cola moderna
* Teorìa dël flogisto → ossidassion
* Rivolussion ant la spiegassion dij fenòmen

## Tipologìa 'd paradigma

### Paradigma dominant
* Acetà da la magioransa dij siensià
* Guerna la siensa normal
* A definiss l'ortodossìa

### Paradigma emergent
* Nàssita 'd neuve vision
* Concorensa al paradigma stabilì
* Possibilità 'd rivolussion

### Paradigma alternativ
* Coesistensa 'd pì paradigma
* Competission antra scòle 'd pensé
* Pluralism epistemològich

## Implicassion epistemològiche

### Incomensurabilità
* Impossibilità 'd comparé diretament ij paradigma
* Diferenze dij lengagi e dij concet
* Problema dla comunicassion antra paradigma

### Relativism
* Gnun paradigma a peul esse provà assolù
* Dipendensa dal contest stòrich
* Posission an discussion dl'ogetività sientìfica

### Progress nen linear
* La siensa a progrediss për saut
* Arvolussion pitòst che evolussion
* Discontinuità ant la stòria dla siensa

## Crìtiche

### Vaghëzza dël concet
* Kuhn a l'ha dovrà ël termo an vàire manere
* Mancansa 'd precision
* Difìcila operativisassion

### Ecess ëd relativism
* Negassion dël progress sientìfich
* Posission an discussion dl'ogetività
* Arzigh d'arbitrarietà

### Sot-valutassion dla continuità
* Ignoransa dij progress continuà
* Ecess ëd discontinuità
* Mancansa d'atension a l'acumulassion

## Aplicassion fòra dla siensa

### An filosofìa
* Paradigma com schema mental
* Vision dël mond filosòfiche
* Cambiament ëd paradigma ant la stòria dla filosofìa

### An sj'art
* Stij artìstich com paradigma
* Rivolussion ant le corente artìstiche
* Cambiament dij gust e djë stàndard

### An società
* Paradigma sossiaj e culturaj
* Cambiament dij valor
* Rivolussion cultural

## Paradigma contemporani

### An siensa
* Paradigma dij model standard an fìsica
* Paradigma evolutiv an biologìa
* Paradigma cognitiv an psicològìa

### An tecnologìa
* Paradigma dij personal computer
* Paradigma djë smartphone
* Paradigma dl'inteligensa artifissial

## Eredità e amportansa

### An filosofìa dla siensa
* Rivolussion ant lë studi dla siensa
* Atension a la stòria dla siensa
* Valorissassion dël contest sossial

### An metodologìa sientìfica
* Comprension dij process d'arserca
* Atension ai cambiament concetuaj
* Valorissassion dël pluralism

## Vëdde 'dcò
* Thomas Kuhn
* Filosofìa dla siensa
* Arvolussion sientìfica
* Siensa normal
* Incomensurabilità

## Arferiment


## Bibliografìa
* Kuhn, T.S., *La Strutura dle Arvolussion Sientìfiche*, 1962
* Kuhn, T.S., *La Tension Essensial*, 1977
* Lakatos, I., *La Metodologìa dij Program d'Anvestigassion Sientìfica*, 1978

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI