Sicilia

La **Sicilia** (*Sicìlia* an sicilian) a l'é na region autònoma dl'Italia.
Sò cap-leu a l'é Palerm.
A conta 4.974.154 abitant e a l'ha na surfassa ëd 25.832 km².

## Geografìa e teritòri
La Sicilia a l'é la pì gròssa ìsola dël Mar Mediterani.
A fan ëdcò part dla region vàire ìsole pi cite (Eòlie, Ùstica, Égadi, Pelage, Pantelerìa).
Ël 61,4% dla region a l'é fàit da colin-e, ël 24,5% da brich e ël 14,1% a l'é an pian.
A l'é na region ëd volcan, dont ël pì àut a l'é l'Etna (3343 méter).

La pian-a pì gròssa a l'é la pian-a ëd Catania (430 chilòmeter quàder); d'àutre pian-e a resto ant la region ëd Tràpani, a Marsala, Masara e Castelvetran.

L'ansidit Apenin sicilian a l'é lë slongament ëd col calabrèis e as dëstend da est a òvest con le caden-e dij Peloritan, dij Nébrodi-Caronìe e dle Madonìe.
Vers ël sènter ëd l'ìsola, ant j'anviron d'Enna, la caden-a dj'Ereo a va an diression sud-est.
L'autipian calcari ëd j'Ibleo a resta scasi isolà.
As armarco tre gran val: la Val ëd Masara a òvest, la Val Demone a nòrd, la Val ëd Nòto a sud.

La region a l'é pitòst pòvra d'eva.
Ëd recent a l'han sërcà ëd buté arpar a sòn con la costrussion ëd bassin artifissiaj.
Arlongh le còste a son present vàire baciass.
Ël lagh ëd Pergusa, davzin a Enna, a l'é un dij pòchi bassin naturaj ëd l'ìsola.
Ij fium prinsipaj ëd l'ìsola a son ël Salso, ël Platani e la Gela.

### Clima
Ël clima a l'ha un caràter tìpich mediterani arlongh le còste: istà càude ma pa tròp, invern doss e curt, pieuve moderà (da otóber a mars).
Vers l'anterior a aumento le càuse ch'a detèrmino un micro-clima a tendensa continental: l'invern a l'é pì frèid, l'istà pì tëbbia, ma con dj'àute ponte ëd calor.

La temperadura media anual, arlongh le còste, a va dai 17 ai 18,7 gré.
Ël mèis pì càud a l'é luj.

## Stòria
Antra ij prim abitant ëd l'ìsola a-i son ëstaje ij sican, d'orìgin ibérica, apress ai quaj a-i son rivaje ij sìcuj, ch'a vnisìo da le region d'Italia meridional.
La prima colonisassion fenicia a l'é dzorponusse a le presense precedente e a l'ha creà ëd sènter neuv, an rendend possìbil djë scambi colturaj e comersiaj.

Marche dle prime colònie greche as treuvo a parte dal sécol ch'a fa VIII aGC.
Ij grech a l'han fondà le prime sità sicilian-e scasi tute an sle còste; j'abitant ëd coste a l'han a soa vira fondane d'àutre.
A l'ancamin coste sità a j'ero goernà da d'oligarchìe, peui da 'd tiranìe.
La tiranìa pì potenta a l'era cola ëd Siracusa che, pian pianòt, a l'ha butà sota tute j'àutre sità.

Motobin an pressa, Siracusa a l'é trovasse an conflit con Cartàgin, ch'a l'avìa riussì a stabilisse an sla ponta ossidental dla Sicilia.
La lòta a l'é finìa con la vitòria dij siracusan ant ël 480 aGC.
Vers la fin dël sécol ch'a fa V aGC e a l'ancamin ëd col apress l'arconquista pùnica a l'ha sotmëtù na gran part ëd l'ìsola.

Apress le tre guère pùniche e la dëstrussion ëd l'amper cartaginèis, ij roman a l'han podù diciairesse padron dla Sicilia.
L'ìsola a l'é antlora vnùita a esse na provinsa con un pretor a Siracusa e doi questor.
A l'época d'August a l'han concedùje la sitadinansa roman-a.
Con ël droché dl'Amper roman, a-i riva na lesta sequensa d'anvasion barbàriche (vandaj, éruj, gòt).

La Sicilia a l'é peui passà sota la giurisdission ëd l'Amper roman d'orient.

A parte da l'827 l'ìsola a patiss l'anvasion dij sarasin.
J'àrabo a na condission-o le costume, la lenga, ij topònim.
A l'é stàita liberà ant la sconda mità dël sécol ch'a fa XI e a l'é passà ai norman.
Dël 1130 a l'é stàit proclamà ël regn ëd Sicilia e ël di 'd Natal dël midem ann sò prim re a l'é stàit ancoronà: Rugé II d'Autavila.
Chiel-sì a l'ha slargà sò possediment sicilian an creand parèj un grand regn ch'a së spantiava da Montcassin a l'Albanìa e a le còste d'Àfrica dël nòrd.

A la mòrt ëd Gulielm II, dël 1189, la dinastìa dij Hohenstaufen a l'ha sucedù a cola dj'Autavila.
A la mòrt ëd Federich II, dël 1250, a l'é ancaminaje n'época ëd confusion polìtica.
Për anvestidura dël vësco ëd Roma, la coron-a ëd Sicilia (vassala dla Santa Sede) a l'é stàita dàita a Carl d'Angiò, frel dël re 'd Fransa; ma ël lun-es ëd Pasca dël 1282 a Palerm a l'é s-ciopaje l'arvira dij vespr ch'a l'ha mnà a scassé j'angioin da la sità e da tuta l'ìsola.
La coron-a a l'é passà a Pero d'Aragon-a che, mersì a l'apògg ëd la noblëssa, a l'é stàit aclamà re 'd Sicilia a Palerm ai 4 dë stèmber 1282.

La dinastìa dj'Aragon-a ëd Sicilia a l'ha avù dj'arpresentant pitòst déboj, gavà Federich II ëd Sicilia.
An efet, durant ël sécol ch'a fa XIV, a saran le grande famije aristocràtiche ch'a pijëran ël podèj polìtich real ant l'ìsola, mersì a soa potensa polìtica e militar: j'Alagon-a, ij Peràuta, ij Vintmija e ij Chiaramont a rivran a partagesse la Sicilia an quatr zòne d'anfluensa: a l'é 'l perìod dij *quatr vicari*.

Dël 1415 la Sicilia a l'é stàita gionzùa a la coron-a d'Aragon-a e, për conseguensa, l'ìsola a l'é stàita goernà dai vice-re.

A l'ancamin dël sécol ch'a fa XVIII la Sicilia a l'é stàita amplicà ant le guère ëd sucession ëspagneula e polonèisa (1700-1738).
L'ìsola a l'é stàita forsà a cede la coron-a prima ai Savòja, peui a l'imperator d'Àustria Carl VI e dal 1815 a Carl ëd Borbon, ch'a l'ha fondà la dinastìa dij Borbon ëd Nàpoli.

A l'é dël 1820-1821 la prima arvira contra ij Borbon.
La guèra dël 1860-1861 a l'é finìa con l'anession ëd la Sicilia al regn d'Italia.

Ai 15 ëd maj 1946 un decret legislativ a anstituìa la region autònoma ëd Sicilia.
Ant ël mèis d'avril 1947 a l'é stàit elegiù ël prim parlament regional sicilian.

## Art
### Art primitiva
Le prime espression artìstiche an tèra sicilian-a a armonto a la preistòria: dle gravure e dle piture an sle parèj a son ëstàite trovà ant la zòna dle balme ëd l'Addaura, ant la balma ëd San Teodòr e an dle balme dla località Cala dël Genoèis.

### Art greca
Testimonianse dl'art greca a son rivane an tut sò splendor.
Për lòn ch'a toca l'architetura, esempi a son ël teatro ëd Siracusa, ël pì significativ antra ij teatro grech an Sicilia, ij templi d'Agrigent, ëd Selinunte, ëd Segeste.
Ij musé ëd l'ìsola a smon-o d'esemplar pressios ëd pitura (siràmiche e vas piturà) e dë scoltura.

### Art roman-a
La colonisassion roman-a a l'ha lassà dle testimonianse architetòniche amportante a Catania (teatro e anfiteatro), a Siracusa (anfiteatro), a Palerm e a Taormin-a.
Ant ij musé as peulo s-ciairesse dle scolture roman-e anspirà dzortut ai modej dl'época clàssica greca.

### Art norman-a
Ant ël perìod norman a-i riva na fioridura artìstica strasordinaria ch'a sintetisa e pòrta a 'n livel fiamengh dle forme d'art dësvlupà an precedensa dai bisantin e da j'àrabo.
A l'é parèj che a Palerm a son fabricà la catedral, le cese dla Martoran-a e ëd San Gioann dj'Armita, ch'a goerna n'ancreusa marca àraba, ij palass ëd la Cuba e dla Zisa, ël Palass dij Norman.

### L'art arnassimental
Antra ij sécoj ch'a fan XV e XVI as armarco ij pitor Antonello ëd Messin-a, ij De Saliba e Iacobello ëd Messin-a.
Ant la scoltura ij Gagini, ël pare Domenico e ij fieuj Antonello e Antonuzzo, e Francesco Laurana.

### Ël sécol ch'a fa XIX
Durant ël sécol ch'a fa XIX l'architetura an sl'ìsola a l'é modlà sia dal neoclassicism (Giardin botànich e Teatro Massimo ëd Palerm) sia d'lë stil Liberty, arpresentà da l'architet Basile.

## Urbanism
Le zòne pì abità a resto arlongh le còste, nopa le zòne a l'anterior, gavà dij sènter con chèica amportansa demogràfica, a son dësfavorì për ël manch d'anfrastruture stradaj e ëd servissi.

## Sità e provinse

La Sicilia a l'ha 9 provinse:
* Agrigent (AG)
* Caltanissëtta (CL)
* Catania (CT)
* Enna (EN)
* Messin-a (ME)
* Palerm (PA)
* Ragusa (RG)
* Siracusa (SR)
* Tràpani (TP)

## Aministrassion
Ël President dla Region a l'é Nello Musumeci (dal 18/11/2017).

## Anliure esterne
* Sit istitussional