open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Metabolism

Ël **metabolism** a l'é l'ansem dle reassion chìmiche ch'as dan andrinta a j'organism viv për sostnì la vita. Costi process a përmëtto ëd trasformé le sostanse ch'a intro (për esempi, ël mangé) an energìa e component ch'a servo për la creassion ëd neuve sélule o për l'alimentassion dij tessù. As divid an doi branch prinsipaj: catabolism (degradassion ëd molécole për liberé energìa) e anabolism (sìntesi ëd molécole complesse partend da component pi sempi).

## Catabolism
Ël catabolism a l'é ël process ëd dëgradé sostanse com ij carboidrà, ij grass e le protein-e për produve energìa an forma d'ATP (adenosina trifosfà). Esempi clàssich a son la glicòlisi (degradassion dël glùcosi) e la respirassion selular ant ij mitocòndri.

## Anabolism
L'anabolism a consuma energìa për costrùe molécole complesse, com le protein-e da j'aminoàcid o ël DNA daj nucleòtid. Costi process a son essensiaj për la chërsùa e la riparassion dij tessù.

## Enzim e regolassion
Tute le reassion metabòliche a son catalisà da enzim, dle protein-e. Ël metabolism a peul esse regolà da ormon (për esempi, l'insulin-a për ël glucòsi) o da le condission dël còrp (coma la disponibilità d'ossigen).

## Disordin metabòlich
Quaidun-e maladìe, coma ël diàbet o la fenilchetonuria, a dipendo da 'n metabolism malfunsionant. Coste a peulo derivé da carense d'enzim, problema genétich o sbalansi alimentar.

## Fator ch'a influenso ël metabolism
L'età, ël sess, la dieta, l'atività fìsica e la genética a peulo modifiché la velocità dël metabolism. Për esempi, na përsona giovo o ativa a l'ha un metabolism pi elevà.

## Vos corelà
* ATP
* Enzima
* Respirassion selular
* Diabet

## Arferiment


Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Digestion

La **digestion** a l'é ël process biològich che a përmëtt a n'organism ëd trasformé ël mangé an nutriment assimilàbil. A l'é essensial për la sopravivensa, dagià che a forniss l'energìa e le sostanse necessarie për le fonsion dël còrp. La digestion a ancamin-a con l'ingestion dël mangé e as conclud con l'eliminassion dle scòrie.

## Process ëd la digestion
**Boca** (Cavità oràl)

La digestion a part ant la boca, anté che ij dent a trito ël mangé e la saliva (contenent l'enzima amilasi) a cominsa a dësgreghé j'idràit ëd carbòni. La lenga a giuta a formé ël bòlo alimentar, na massa mòla pronta për esse deglutìa.

**Esòfagh**

Ël bòlo a passa travers l'esòfagh grassie a dij moviment muscular ëstrofàit ciamà **peristalsi**. Sòn a pòrta ël mangé vers lë stòmi.

**Stòmi**

Ant lë stòmi, ël mangé a mës-cia con ël such gàstrich (àcid clorìdrich e pepsin-a), ch'a dësfà le protein-e e a deuvra ij bateri. Ël resultà a l'é na sostansa semilìquida ciamà chilo.

**Intestin cit** (Tenùe e Dijon)

Ël chilo a intra ant l'intestin cit, anté che la fel (prodovù da la fel) e ij such pancreasàtich (contenent lipasi, proteasi, e amilasi) a continuo la dëscomposission dij grass, protein-e, e idràit ëd carboni. Ij nutriment a son assorbì da le vilosità intestinaj e a passo ant ël sangh.

**Intestin gròss** (Còlon)

Ant l'intestin gròss, l'eva e ij sal mineraj a son assorbì, trasformand ël restant an fërsa. Le scòrie a son ëstocà ant ël retum fin a l'eliminassion (defecassion).

## Organ e part ch'a-i intra
* Boca: Triturament e prim pass ënzimàtich.
* Esòfagh: Traspòrt dël bòlo.
* Stòmi: Digestion dle protein-e e sterilissassion.
* Intestin cit: Assorbiment dij nutriment.
* Intestin gròss: Gestion dle scòrie.
* Fel e Pàncreas: Produssion ëd sustanse digestive (fel e such pancreasàtich).

## Fator ch'a influenso la digestion
* Dieta: Un régim rich ëd fibre a giuta ël trànsit intestinàl.
* Idratassion: L'eva a l'é vital për ël process digestiv.
* Stress e maladìe: A podrìo causé problem com indigestion o maladìe com la sìndrom dël còlon iritàbil.

## Conclusion
La digestion a l'é un process coordinà ch'a lassa ël còrp d'oten-e energìa e nutriment. Soa eficacità a dipend da n'alimentassion equilibrada e da në stìl ëd vita san. Capila a l'é fondamental për preven-e dij problema ëd salut.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Fotosìntesi

La **fotosìntesi** a l'é ël process biochìmich fondamental ch'a përmet a le piante, a le alghe e a chèich bateri ëd trasformé l'energìa luminosa an energìa chìmica, grassie a la clorofila. Cost process a l'é essensial për la vita an sla Tèra, dagià ch'a produv ossìgen e a forniss la base energética për la pì part dj'ecosistema.

## Process ëd la fotosìntesi
La fotosìntesi as peul divid-se an doe fas prinsipaj: la fas luminosa e la fas ëscura (o ciclo ëd Calvin).

## Fas luminosa
* A càpita ant ij cloroplast, an particolar ant le tilacòid dij cloroplast.
* La lus dël sol a l'é assorbìa da la clorofila, un pigment verd.
* L'energìa luminosa a l'é convertìa an ATP (adenosina trifosfàt) e NADPH (nicotinamide-adenin-dinucleòtide fosfàt), molécole ch'a memoriso l'energìa.
* L'eva (H₂O) a l'é dividùa an ossigen (O₂), che a l'é lassà lìber, e an idrogen (H⁺).

## Fas ëscura (Ciclo ëd Calvin)
* A riva ant lë stroma dij cloroplast, sensa dovré la lus diretament.
* L'ATP e ël NADPH prodovù ant la fas luminosa a servo për trasformé ël diòssid ëd carbòni (CO₂) an glucosi, na sostansa chìmica rica d'energìa.
* Ël glucosio a peul esse dovrà da la pianta për creé d'àutre molécole o për tiré fòra energìa.

## Equassion chìmica
La reassion general ëd la fotosìntesi as peul sintetisesse con:
* 6 CO₂ + 6 H₂O + energìa luminosa → C₆H₁₂O₆ (glucosio) + 6 O₂

## Amportansa dla fotosìntesi
* Produssion d'ossìgen: A manten l'equilibri d'O₂ ant l'atmosfera.
* Base dla caden-a alimentar: Tute le forme ëd vita dipendo, diretament o indiretament, da l'energìa produvùa da le piante.
* Assorbiment ëd CO₂: A riduv la quantità ëd diòssid ëd carbòni ant l'aria, contrastand l'efet sèra.

## Component prinsipaj
* Clorofila: Pigment ch'a assorb la lus.
* Cloroplast: Organel celular andoa a riva la fotosìntesi.
* Stòmata: Përtus an sle feuje ch'a përmëtto scambi ëd gas (CO₂ e O₂).

## Fator ch'a influenso la fotosìntesi
* Intensità luminosa: Pì la lus a l'é fòrta, pì la fotosìntesi a l'é prodotiva (fin a un cert limit).
* Concentrassion ëd CO₂: Na quantità adeguà ëd diòssid ëd carboni a aumenta ël process.
* Temperadura: La fotosìntesi a l'é pì ativa a temperadure antra 15°C e 35°C.
* Disponibilità d'eva: Sensa eva, la pianta a peul nen divid-la për otnì idrogen.

## Conclusion
La fotosìntesi a l'é un dij process pì amportant dla biosfera, ch'a garantiss nen mach la sopravivensa dle piante, ma ëdcò cola dj'animaj e dj'òm. Con ël cambiamènt climàtich e la deforestassion, comprend-ne la delicadëssa ëd cost mecanism a l'é crìtich për protege l'ambient.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Respirassion (fisiologìa)

La **respirassion** a l'é ël process andoa che j'organism vivent a scambio gas con l'ambient, për generalità ossìgen (O₂) e diòssid ëd carbòni (CO₂). Costa funsion a l'é essensial për la sopravivensa, dagià che a përmet ëd fornì ossigen a le sélule për la produssion d'energìa e d'eliminé ël CO₂, un prodot dë scart.

## Process ëd respirassion ant j'animaj
Ant j'animaj, la respirassion a comprend doi passagi prinsipaj:
* Respirassion esterna: A l'é lë scambi d'ossìgen e CO₂ antra ij polmon (o j'organ respiratòri) e l'ambient. Ant j'uman, l'aria a intra për ël nas o la boca, a passa për la trachea e a riva ai polmon, andoa che j'alvéoj (sacolin d'aria) a përmëtto l'assorbiment ëd l'ossìgen ant ël sangh.
* Respirassion interna: L'ossìgen a l'é trasportà dal sangh (mersì a l'emoglobin-a) a le sélule, antant che ël CO₂ a ven ciapà e portà via për esse butà fòra.

Ël process d'inspirassion a l'é ativà dal diaframa e dai mùscoj antërcostaj, ch'a slargo la cavità toràcica. Mentre dl'espirassion, coj mùscoj as decontrao, fasend seurte l'aria.

## Respirassion célular
A livel sélular, l'oss^gen a l'é dovrà për la respirassion célular, un process biochìmich andoa che le sélule a convertisso ël glucòsi an energìa (ATP), generand CO₂ com prodot ëd derivà. Costa reassion as peul sumarisesse:

C6H12O6 + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + ATP

## Respirassion ant le piante
Le piante a fan respirassion ëdcò lor, dzortut dì e neuit. Durant ël dì, a combino la respirassion con la fotosìntesi, ch'a dòvra CO₂ e a lìbera O₂. Ëd neuit, però, a consumo ossigen com j'animaj.

## Amportansa dla respirassion
* Produssion d'ATP për l'energìa sélular.
* Eliminassion dël CO₂, ch'a podrìa esse tòssich.
* Equilibri dël pH ant ël sangh.
* Sostegn dle funsion metabòliche.

## Problem respiratòri comun
Cheicadun-e maladìe a peulo tohé ël sistema respiratòri:
* Asma: Infiamassion dij bronch.
* Bronchite: Anfession ëd vie respiratòrie.
* Polmonite: Infiamassion dij polmon.
* BPCO: Maladìa crònica causà dzortut dal fum.

L'inquinament atmosférich e ël fum ëd sigarëtte a son fator d'arzigh prinsipaj.

## Conclusion
La respirassion a l'é un process vital ch'a colegà l'ambient estern con coj sélular. So funsionament a l'é crucial për la salute, e soa comprension a giuta a combate le maladìe respiratòrie.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Guillermo del Toro

**Guillermo del Toro Gómez** (Guadalajara, 9 otòber 1964) a l'é un regista, scenegiator e produtor cinematografich messican.
## Biografìa
Guillermo del Toro a nass da Federico del Toro Torres e da Guadalupe Gómez Camberos.
## Ij film pi avosà
**Mimic* - (1997)
**Blade II* - (2002)
**Hellboy* - (2004)
**Hellboy: The Golden Army* - (2008)
**Pacific Rim* - (2013)
**Crimson Peak* - (2015)
 
del Toro, Guillermo
Benicio del Toro

**Benicio Monserrate Rafael del Toro Sánchez** (Santurce, 19 fërvè 1967) a l'é n'ator e produtor portorican naturalisà spagneul.
## Biografìa
A l'é fieul ëd Gustavo Adolfo del Toro Bermúdez e Fausta Genoveva Sánchez Rivera.

del Toro, Benicio
Riprodussion

La **riprodussion** a l'é ël process biològich për ël qual j'organism viv a género d'àutri individuaj ëd soa midema specie. A l'é un fenòmen essensial për la sopravivensa dle specie e për la conservassion ëd la biodiversità. A esisto doi prinsipaj tipo ëd riprodussion: cola **asessuà** e cola **sessuà**.  
  
## Tip ëd riprodussion
  
### Riprodussion asessuà
La riprodussion asessuà a càpita sensa la partissipassion ëd gamet (sélule riprodutive). N'organism a peul generé d'àutri individuaj da sol, travers process com la division binaria, ël botonament o la formassion dë spore. J'organism produvù a son dle còpie genétiche idèntiche (clon) dël genitor.  
* **Esempi**: ij bater, ch'a së sparto an doi; le stèile ëd mar, ch'a peulo rigeneré na part ëd sò còrp; le piante ch'a propago për margòte.  
* **Avantagi**: a l'é lesta e a deuvra men energìa.  
* **Svantagi**: a mena a na scarsa diversità genética, aumentand l'arzigh d'estinsion.  

### Riprodussion sessuà
La riprodussion sessuà a ìmplica la fusion ëd doi gamet, un mas-cc (ësparm) e un feminil (òvul), provenient da doi genitor diferent. Ës process a l'é associà a la meiòsi e a la ricombinassion genética, ch'a produvo dij fij con caraterìstiche ùniche.  
* **Esempi**: la magior part dj'animaj, dle piante con fior e j'uman.  
* **Avantagi**: a aumenta la diversità genética, mejorand la resistensa a le maladìe e ai cambi ambientaj.  
* **Svantagi**: a deuvra pi temp e energìa për trové un compagn.  
  
## Riprodussion uman-a
Ant j'uman, la riprodussion a l'é sessuà e a comprend vàire tape:  
* **Spermatogénesi** e **oogénesi**: produssion dë sperma ant ij testìcoj e d'òvuj ant j'ovàrie.  
* **Fecondassion**: union ëd lë sperma e l'òvul ant la tromba ëd Falòpio, formand në zigòta.  
* **Gravidansa**: lë zigòta as dësvlupa an n'embrion e peui an fet ant l'ùter ëd la fomna, për apopré 9 mèis.  
* **Nassita**: ël cit a l'é portà fòra dal còrp matern travers ël part.  

La riprodussion uman-a a l'é influensà da fattor com la salute, l'età e l'ambient. Le tecnologìe com la fecondassion in vitro a giuto coj che a l'han dificoltà a concepì.  

## Conclusion
La riprodussion a l'é un process fondamental për ël sicl vital ëd minca specie. Mentre che cola asessuà a garantiss na proliferassion lesta, cola sessuà a fortiss la diversità genética, essensial për l'adatament. An tra le sfide moderne a-i son la conservassion dle specie menassà e l'ética dle neuve tecnologie riprodutive. 

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Gestassion

La **gestassion** a l'é ël perìod anté che n'embrion as dësvlupa drintra a l'ùter ëd na fomna o d'àutr mamìfer, da la fecondassion al part. Costa fas a l'é essensial për la formassion ëd neuv organism e a varia an durà e caraterìstiche a seconda dla specie. Ant j'esse uman, la gestassion a l'é un process compless ch'a anvolv cambiamant fisiològich e biològich për garantì la survivensa e la salute tant dël fét che dla mare.

## Stadi ëd la Gestassion
La gestassion uman-a as divid an tre trimestr, mincadun con dësvlup e sfide specìfiche:

Prim Trimestr (1-12 sman-e):
* Dòp la fecondassion, l'embrion as fërma ant l'ùter e a ancamin-a l'organogénesi (formassion d'òrgan).
* A comparisso le struture base com ël sistema nervos, ël cheur, e le gambe.
* La placenta as forma për fornì nutriment e ossìgen al fét.

Second Trimestr (13-26 sman-e):
* Ël fét a chërs lest e as riconòsso ij moviment.
* J'òrgan a maduro, e as peulo identifiché ël sess con n'ecografìa.
* La mare a sent men fatiga, ma a peul avèj dësconfòrt com ël mal dë schin-a.

Ters Trimestr (27-40 sman-e):
* Ël fét a aumenta ëd peis e a dësvlupa ël tissù adipos.
* Ij polmon a maduro për prontesse a respiré fòra da l'ùter.
* La placenta a s-ciòd e as anandia ël part.

## Durà dla Gestassion
Ant j'uman, la gestassion a dura an média 40 sman-e (o 9 mèis). Tutun, la durà a peul varié a seconda dle condission ëd salute o ëd genética. Për d'àutre specie:
* Elefant: 22 mèis
* Gat: 9 sman-e
* Porchèt: 12 sman-e

## Fator ch'a influenso la Gestassion
Divers element a peulo modifiché la gestassion:
* Età dla mare: Le fomne giovo o dzor ai 35 agn a peulo avèj pì arzigh ëd complicanse.
* Salute materna: Maladìe cròniche (diabete, ipertension) a peulo compliché la gestassion.
* Nutriment: Na dieta rica ëd vitamin-e (com l'àcid fòlich), mineraj e protein-e a l'é vital.
* Ambient: Esposission a sostanse tòssiche, stress, o fum a peulo danegié ël fét.

## Salute mentre dla Gestassion
Për garantì na gestassion sicura, a son ciamà:
* Contròj médich regolar: Visite për controlé la pression, ël pèis, e j'anàlisi dël sangh.
* Ecografìe: Për controlé ël dësvlup dël fét e identifiché problema potensiaj.
* Stil ëd vita: Evité àlcol, fum, e droghe; fé d'esercissi moderà.
* Dieta equilibrà: Consumé fruta, verdura, gran antregh, e evité carn crùa o formagg nen pastorisà.

## Conclusion
La gestassion a l'é un process natural motobin delicà ch'a ciama atension e cure për assicuré la survivenza e la bon-a salute tant dla mare che dël fét. Con ëd conossense sientìfiche e n'aproprià assistensa médica, le complicanse a peulo esse gestìe o prevenùe.

## Arferiment
*"Biologia dla Riprodussion Uman-a." Editorial Sientìfich Piemontèisa, 2020.*

*Organisassion Mondial ëd la Sanità (OMS). "Linee guida për la salute prenatal."*

## Vos corelà
* Gravidansa
* Part
* Placenta
* Fét

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Cylindrobasidium eucalypti

## Cylindrobasidium eucalypti

### Descrission
**Cylindrobasidium eucalypti** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli.

### Ambient
A l'é stàit trovà an cheich paìs an Euròpa ma pa ancor an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Cylindrobasidium eucalypti*** (M. Dueñas & Tellería) Tellería & Melo (1995)

Categorìa:Cylindrobasidium
Cylindrobasidium laeve

## Cylindrobasidium laeve

### Descrission
**Cylindrobasidium laeve** a l'é un fonz crostos e sùtil 1 mm, dle vire con dij capej zonà. A l'ha un color da biancastr a crem.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire paìs an Euròpa e an vàire an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Cylindrobasidium laeve*** (Pers.) Chamuris (1984)

Categorìa:Cylindrobasidium
Sess

Ël **sess** a l'é na categorìa biològica ch'a classìfica j'organism vivent an mas-cc e fumele (o fémine), an bas a soe caraterìstiche riprodutive e a soe diferense anatòmiche e genétiche. An efet, ël sess a l'é n'element fondamental ant l'evolussion dij vivent, dagià ch'a përmet la riprodussion sessuà, un process ch'a favoriss la diversità genética ant le spece.

## Caraterìstiche biològiche
Ant la biologìa, ël sess d'un organism a peul esse determinà da vàire fatOr:
* Sistema riprodutiv: J'òrgan riprodutiv primari (testicoj ant ij mas-cc e ovaje ant le fumele) a son un dij prinsipaj marcador dël sess.
* Cromosòma sessuaj: An vàire spece, comprèis j'uman, ël sess a l'é stabilì dai cromosòma. J'uman a l'han ël sistema XY: ij mas-cc a l'han un cromosòma X e un Y (XY), le fumele doi X (XX).
* Caraterìstiche sessuaj secondarie: A son tràit ch'as dësvilupo durant la pubertà (es. distribussion dij pèil, vos pì gròssa dij mas-cc, svilup dël sen ant le fumele).

## Cas particolar: l'intersessualità
Anviron d'1-2% dla popolassion uman-a a nass con caraterìstiche sessuaj ch'a corispondo nen a jë schema tradissional ëd mascolin o feminil. Coste condission, ciamà intersessualità, a peulo manifestesse con anomalìe genétiche (es. sindrom ëd Klinefelter: XXY) o con òrgan riprodutiv nen ciàir.

## Sess e riprodussion
La riprodussion sessuà a implicà la fusion ëd gamet (sperma e òvul) për creé un neuv organism. Sto funsionament a l'é vantagios përchè a mës-cia ij gene dij genitor, aumentand la possibilità ëd sopravivensa dla spece. An tra le piante e j'animaj, as treuvo vàire strategìe riprodutive, com la fecondassion interna (mamìfer) o esterna (pess).

## Sessualità uman-a
La sessualità uman-a a l'é n'aspct compless ch'a comprend nen mach la riprodussion, ma ëdcò emossion, identità, e comportament. A l'é influensà da fator biològich, psicològich, culturaj e religios.

## Salute sessual
La prevension dle maladìe trasmissìbij (es. HIV, sifìlide) e l'acess a l'educassion sessual a son ciav për na vita sessual responsàbil. L'usage ëd contracetiv (es. preservativ) a l'é essensial për evité gravidanse nen vorsùe e maladìe.

## Sess e società
Ël concet ëd sess a l'é sovens gionzù a col ëd géner, ch'a fa arferiment ai ròj sociaj e culturaj atribuì a mascolin e feminil. An vàire culture, le diferense ëd sess a son dovrà për giustifiché disuguajanse sossiaj, ma ant j'ùltim sécoj ij moviment për ij drit ëd le dòne e LGBTQ+ a l'han sfidà coste norme.

## Conclusion
Ël sess a l'é na dimension fondamental dla vita, con implicassion ch'a van da la biologìa a la coltura. Conòss-lo a l'é amportant tant për la siensa coma për l'emancipassion sossial.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Anatomìa

L**'anatomìa** a l'é la siensa ch'a studia la strutura dij còrp vivent, anté ch'as analiso le part ch'a-j compon-o, soe relassion e soe caraterìstiche fìsiche. Sta dissiplin-a a l'é fondamental për la medzin-a, la biologìa e j'àutri camp sientìfich, dagià ch'a dà le bas për comprende com a funsion-a la vita a livel morfològich e funsional.

## Stòria dl'anatomìa
L'anteresse për l'anatomìa a l'ha d'orìgin antich. J'Egissi e ij Grech antich (coma Galen) a l'han butà le prime bas dë studi, bele che soe teorìe a fusso soens basà su speculassion pì che su osservassion direte. Ant l'Età 'd Mes, l'anatomìa uman-a a l'é stàita arvolussionà da Andrea Vesalio, ch'a l'ha scrivù *"De Humani Corporis Fabrica"* (1543), un travaj detajà ch'a coregìa j'eror ëd Galeno grassie a dissession direte dij còrp uman.

Ant l'Età Moderna, l'anatomìa a l'ha aprofità dël microscòpi për dëscoaté le struture pì cite, com le sélule e ij tissù, duvertand la stra a l'istologìa (studi dij tessù) e a la sitologìa (studi dle sélule).

## Sot-disciplin-e
L'anatomìa as divid an vàire branch:
* Anatomìa macroscòpica: A studia le part visìbij a euj (es. òrgan, mùscoj, sistema nervos).
* Anatomìa microscòpica: A deuvra ël microscòpi për analisé le sélule (sitologìa) e ij tissù (istologìa).
* Anatomìa comparà: A confronta le struture dë specie diferente për capì l'evolussion.
* Anatomìa patològica: A esàmina le modìfiche ant ël còrp causà da maladìe.
* Anatomìa dësvlupativa: A studia com as formo j'organism da l'embrion a l'età adulta.

## Anatomìa uman-a
L'anatomìa uman-a a l'é organisà an sistema prinsipaj:
* Sistema musco-schelétrich: Ëscheletr e mùscoj (sostegn e moviment).
* Sistema nervos: Servel, cordon spinaj, e nerv (coordinament dle atività).
* Sistema cardiovascolar: Cheur e vas del sangh (sircolassion).
* Sistema respiratòri: Polmon e vie aèree (respirassion).
* Sistema digerent: Stòmi, fèl, e antestin (digerission).

## Terminologìa anatòmica
Për evité confusion, j'anatomista a deuvro na terminologìa spessìfica basà an sël latin e an sël grech. Le struture a son descrivùe con arferiment a na posission ëd base (posission anatomìa standard), com:
* Superior (vers la testa) / Inferior (vers ij pé).
* Anterior (dnans) / Posterior (daré).
* Medial (vers la linia medial) / Lateral (lontan da la linia medial).

## Amportansa e aplicassion
L'anatomìa a l'é essensial për:
* La formassion dij mèdich e dj'inferm.
* La comprension dle maladìe e dij tratament.
* La progetassion ëd pròtesi e tècniche chirurgiche.
* La riabilitassion fisica (es. fisioterapìa).

Con l'ariv dla tecnologìa, a son ëvnùite amportante tècniche com la tomografìa assial computerisà (TAC) e la risonansa magnetica (RM) për visualisé ël còrp sensa dissession.

## Conclusion
L'anatomìa a l'é na siensa dinàmica ch'a continua a evolusse con dë scoverte neuve. Soa conossensa a l'é na ciav për l'avansament dla medzin-a e për la salvaguardia dla salute.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sangh

Ël **sangh** a l'é un tessù fluid ëd color ross ch'a l'é present ant ël còrp ëd j'animaj vertebrà, comprèis j'esse uman. A l'ha na funsion vital përchè a përmet ël transport d'ossìgen, nutrient, e d'àutre sostanse antra le célule e j'òrgan. Ël sangh a l'é ëdcò essensial për la difèisa contra j'anfession e për la regolassion dël clima dël còrp.

## Composission
Ël sangh a l'é fàit d'un liquid ciamà plasma e d'element célular. Ël plasma, ch'a costituiss apopré ël 55% dël volum total, a conten d'eva, protein-e (com l'albumina), saj mineraj, ormon, e dëscarie. J'element célular a son:
* Globuj ross (eritrocit): A dan al sangh sò color ross grassie a l'emoglobin-a, na protein-a ch'a cheuj l'ossìgen ant ij polmon e a lo livra a le célule.
* Globuj bianch (leucocit): A partécipo a la difèisa dël còrp contra bater, virus, e àutri agent patògen.
* Piastrin-e (trombòcit): A coopero për fé coagulé ël sangh an cas ëd ferìe, evitand ëd perde tròp sangh.

## Funsion prinsipaj
* Transport: Ël sangh a pòrta l'ossìgen dai polmon a le célule, e ël diòssid ëd carbòni da le célule ai polmon. A distribuiss ëdcò nutrient (glucòsi, aminoàcid) e a gava via le dëscarie.
* Protession: Ij globuj bianch a combato j'anfession, mentre j'anticòrp e j'àutre sostanse dël plasma a giuto a neutralisé ij pericoj.
* Coagolassion: Le piastrin-e e le protein-e dël plasma a formo ëd coagoj për saré le ferìe.
* Regolassion: Ël sangh a giuta a manten-e la temperadura dël còrp e l'equilibri dij saj e dij lìquid.

## Salute e maladìe
Dle vire, ël sangh a peul avej dij problema:
* Anemìa: Pòchi globuj ross o pòca emoglobin-a, con sintom ëd fiaca o palor.
* Leucemìa: Na forma ëd càncher ch'a colpiss ij globuj bianch.
* Trombòsi: Coagoj ëd sangh ch'a peulo blochesse ant le ven-e o j'artèrie.
* Emoderivà: Maladìe genétiche coma l'emofilìa, ch'a causo dificoltà ant la coagolassion.

## Aspet culturaj ant ël Piemont
Ant la tradission piemontèisa, la disà "sangh ëd nos" a arferiss ai parent strèit, sotintendend l'importansa dij legam ëd famija.

## Arferiment
* *"Fisiologia umana" ëd J. Pol.*
* *"Medicina interna" ëd R. Bonòra.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sélula

La **sélula** a l'é l'unità fondamental ëd la vita. Tùit j'organism vivent, tant piante che animaj, a son costituì da sélule, ch'a peulo vive da sole (organism unicelular) o assemblandse për formé organism multicelular. La siensa ch'a studia le sélule as ciama biologìa selular.

## Stòria
Dël 1665, Robert Hooke a l'ha osservà për la prima vira dle struture a forma ëd veuid ant la nata con un microscòpi, ciamandje "cells" (sélule) përchè a smijavo a dle sèlule d'un mèj. Antonie van Leeuwenhoek, vers ël 1674, a l'ha descrivù d'organism unicelular coma bater e protozòo. La teorìa selular, formulà dël 1839 da Matthias Schleiden e Theodor Schwann, a fortiss che:
* Tùit j'organism a son fàit ëd sélule.
* La sélula a l'é l'unità básica ëd la strutura e dle fonsion dël viv.
* Tute le sélule a ven-o da sélule esistenti (agiontà da Rudolf Virchow dël 1855).

## Strutura e component prinsipaj
Na sélula tìpica a comprend:
* Membrana selular: Na pelìcola ch'a separa l'antern da l'estern, reguland ël passagi ëd sostanse.
* Citoplasma: Na gelatin-a ch'a conten j'òrgan (organel) e a fa da sust a le reassion biochìmiche.
* Nucleus (ant le sélule eucariòtiche): A manten l'ADN e a contròla le atività dla sélula.
* Mitocondr: Produtor d'energìa (ATP) për meud ëd la respirazion selular.
* Ribosòma: Sintetiso le protein-e.
* Retìcol endoplasmàtich (RE): Con RE ruvid (ribosoma an sla superfiss) për sìntesi proteica e RE liss për produssion ëd lipìd.
* Aparà ëd Golgi: Modìfica e dëstribuiss le protein-e.
* Lisosòma: Degrada ij material ëd dëscaria.

Le sélule procariòtiche (es. bateri) a l'han pa ël nucleus, mentre cole eucariòtiche (es. piante, animaj) a l'han ëd component pi compless.

## Fonsion
* Metabolism: Trasformassion ëd nutriment an energìa.
* Sìntesi proteica: Dai ribosoma e RE.
* Riprodussion: Për mitosi (sélule somàtiche) o meiosi (gamet).

## Sort ëd sélule
* Sélule vegetaj: Con muraja celular (fàita ëd celulòsa), cloroplast (fotosìntesi), e vacùol gròss.
* Sélule animaj: Sensa muraja, con vacùol cit.

## [[Riprodussion]]
* Mitosi: Division për prodùe dòi fieuj idèntich (për chërsita o riparassion).
* Meiosi: Division për formé gamet con mità d'ADN.

## Amportansa ant la biologìa
La comprenssion dle sélule a l'é essensial për la medzin-a (es. studi dël càncher), la biotecnologìa, e la genética. J'arserve ëd sélule màire e la terapia génica a dan neuve possibilità për ij tratament.

## Arferiment
* *Alberts, B. (2015). Essential Cell Biology. Garland Science.*
* *"Cell Biology". Encyclopaedia Britannica.*

## Da vëdse
* Genética
* Microbiologìa
* Evolussion

## Ligam da fòra
* Sit ëd la Società Piemontèisa ëd Biologìa

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Jessica Chastain

**Jessica Michelle Chastain** (Sacramento, 24 mars 1977), a l'é n'atris e produtris américan-a.

Chastain, Jessica
Kagoshima

**Kagoshima** (an lenga giaponèisa: 鹿児島市) a l'é na sità dël Giapon.

A l'ha 'na surfassa ëd 547,07 km² e 'na popolassion ëd 595.049 abitant (2020).

## Geografìa

Kagoshima a s'treuva ant ël sud ëd l'ìsola ëd Kyūshū e soa zòna oraria a l'é 9 ore a est dël meridian ëd Greenwich.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Takao Shimozuru.

Categorìa:Sità giaponèise
Sistema endòcrin

Ël **sistema endòcrin** a l'é n'ansem ëd giàndole e d'òrgo ch'a produvo e a lìbero d'ormon ant ël sangh. Sti ormon a giuto a regolé vàire fonsion dël còrp, com metabolism, chërsùa, dësvlup sessual, e l'equilibri (homeòstasi). A l'é essensial për la comunicassion antra le célule e ij tessù.

## Le giàndole prinsipaj
* giàndola Pituitaria: 
Ciamà "ël caporal" dël sistema endòcrin, a prodov ormon ch'a contròlo d'àutre giàndole (es. TSH për la tiroide, ACTH për le surrenaj). A l'é situà ant ël servel.
* Tiroide: 
A prodov tiroxin-a, ch'a regola ël metabolism. A l'é ant ël còl.
* Surrenaj: 
Situà dzora dij rognon, a produvo adrenalin-a e cortisol (arset a lë stress).
* Pancreas: 
A lìbera insulin-a e glucagon për controlé la glicemìa (sùcher ant ël sangh).
* Gònade (Ovaj e Testìcoj): 
A prodovo ormon sessuaj (estrogen, testosteron) për la riprodussion e ij caràter sessuaj.

## J'Ormon e soe fonsion
* Ormon Peptìdich (es. insulin-a): A lìgo ai receptor ëd la surfassa dle cèlule.
* Ormon Steròid (es. cortisol): A intra ant le célule për modifiché l'espression genética.
* Regolassion: La quantità d'ormon a dipend da feedback negativ (es. aut livel d'ormon a riduv soa produssion).

## Maladìe dël Sistema Endòcrin
* Diabete: 
Causà da mancansa d'insulin-a o resistensa a chila. Sìntom: set intensa, pipì frequent.
* Ipotiroidism: 
Tiroide ch'a travaja tròp pòch. Conseguense: fatiga, pèis ch'a monta.
* Maladìe ëd Cushing: 
Ecess ëd cortisol, con sìntom com ëd pression àuta e grossesse ant la part àuta dël còrp.

## Antërassion con d'Àutri Sistema
* Sistema Nervos: Colegà con l'ipotàlam (part dël servel) për regolé la pituitaria.
* Sistema Imunitari: J'ormon a peulo anfluensé la rispòsta imunitaria.

## Conclusion
Ël sistema endòcrin a l'é vital për l'equilibri dël còrp. Soe malfonsion a peulo porté a problema grav, ma ij tratament modern a peulo gestì vàire condission. Në studi continuà a dà neuve speranse për ij malà.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Cheur

Ël **cheur** a l'é n'òrgan muscolar essensial ant ël sistema sircolatòri dj'animaj vertebrà, comprèis l'esse uman. A l'ha la funsion ëd pompé ël sangh a travers ël còrp, garantend ël transport d'ossìgen, nutrient, e dëscarie. Sità ant la cassia toràcica, ël cheur a l'é sentral për la sopravivensa, e soa atività a l'é regolà da un sistema elétrich dedicà.

## Strutura
Ël cheur uman a l'é dividù an quatr càmere:
* Àtri (àtri drit e snistr): Càmere superior ch'a arsèivo ël sangh da le vene.
* Ventrìcoj (ventrìcol drit e snistr): Càmere inferior ch'a pompo ël sangh vers le artèrie.

Le vàlvole cardiache (tricùspide, mitràlica, pulmonar, e aòrtica) a contròlo la diression dël fluss dël sangh, ampedend che a torna andaré.
Le parèj dël cheur a son fàite dël miocardi (muscol cardìach), rivestì da l'endocardi (an drinta) e da ël pericardi (na membrana protetiva da fòra).

## Funsionament
Ël cheur a travaja an doi fas:
* Sìstole: Contrassion dle càmere për pompé ël sangh. Ël ventrìcol snistr a manda sangh ossigenà a tut ël còrp (trames l'aòrta), col drit a lo manda ai polmon për esse ossigenà.
* Diàstole: Arlassament dle càmere për ampinisse ëd sangh.

Ël ritmo cardìach a l'é controlà dal grop sino-atrial (grop SA), "marca-pass" natural dël cheur, ch'a génera d'ampuls elétrich.

## Salute e maladìe
Dle problemàtiche comun-e a peulo colpì ël cheur:
* Infart dël miocardi: Blocagi d'un-a artèria coronària, con mòrt dël tessù cardìach.
* Aritmìe: Ritmo cardìach iregolar (es. tachicardìa, fibrilassion atrial).
* Insuficensa cardìaca: Ël cheur a pompa nen ël sangh an manera eficient.
* Malformassion congénite: Difet ëd nàssita (es. cheur ëd bocia fòra sit).
* La prevenzion a l'é fondamental: dieta san-a, esercissi, evité ël fum, e controlé la pression.

## Aspet culturaj ant ël Piemont
Ant le tradission popolar, as conta ëd "masche" (strìe) ch'a podrìo cangé ël cheur ëd le përson-e. An oltre, ël cheur a l'é stàit celebrà ant la literatura piemontèisa coma sìmbol d'amor e sacrifissi.

## Arferiment
*"Anatomia umana" ëd L. Rossi.*
*"Cardiologia moderna" ëd G. Ferrero.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Trat gastrointestinal

Ël **trat gastrointestinal** (o canal alimentar) a l'é ël sistema d'òrgan che a përmet la digestion dël mangé, l'assorbiment dij nutriment, e l'eliminassion djë scart. A l'é part essensial dël sistema digestiv e a comprend ij segment ch'a van da la boca a l'ano.

## Part prinsipaj dël trat gastrointestinal
* Boca: Andoa a ancamin-a la digestion con la masticassion e l'assion dj'enzim salivar.
* Faringe e Esòfagh: Ël mangé a passa travers la faringe e a l'é smonù ant lë stòmi da l'esòfagh grassie a le contrassion muscolar (peristalsi).
* Stòmi: Ambelessì ël mangé a l'é mës-cià con àcid clorìdrich e enzim për formé ël chilo.
* Intestin cit: Compòst da duoden, digiun, e ìleon, a l'é andoa che la pì part dij nutriment a son assorbì.
* Intestin gròss: A comprend ël còlon, ël ret, e l'ano. A gestiss l'assorbiment d'eva e a forma le merde.

## Fonsion
* Digestion mecànica e chìmica: Redussion dël mangé an molécole pì cite.
* Assorbiment: Traspòrt dij nutriment ant ël sangh.
* Eliminassion: Espulsion djë scart pa digerì.

## Organ d'agiut
Ël trat gastrointestinal a cooper-a con:
* Fìdich (produssion ëd fel për la digestion dij grass).
* Pàncreas (secreta enzim digestiv e insulin-a).
* Cistifelia (anmagasin-a la fel).

## Maladìe comun-e
* Gastrite: Infiamassion dla mucosa dlë stòmi.
* Refluss gastroesofageo: Ritorn d'àcid ant l'esòfagh.
* Sìndrom dël còlon iritàbil: Disturb ant l'intestin gròss.
* ùlsera: Lesion ant la mucosa dlë stòmi o dùoden.

## Curiosità
An Piemont, la dieta tradissional, rica ëd polenta, carn, e formagg, a peul avèj n'impat sla salute dël trat gastrointestinal. Consum moderà e alimentassion equilibrà a son ciav për evité problem.

## Referense
* *Gray, H. (1918). Anatomia umana.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Còlon (anatomìa)

Ël **còlon** a l'é na part essensial ëd l'intestin gròss, localisà tra ël bòrgno e ël ret. Soa fonsion prinsipal a l'é cola d'assorbì eva e sal mineral da jë scart alimentar, ëd formé le merde, e ëd facilité soa espulsion. A l'é un component ciav dël sistema digestiv.

## Part dël còlon
Ël còlon as divid an quatr session prinsipaj:
* Còlon assendent (colon ascendens): A monta da ël bòrgno, ant la part drita dla pansa.
* Còlon trasvèrs (colon transversum): A traversa la pansa da la drita a la snistra.
* Còlon dëssedent (colon descendens): A cala vers ël bass ant la part snistra.
* Còlon sigmoid (colon sigmoideum): A forma na "S" prima d'unisse al ret.

## Fonsion prinsipaj
* Assorbiment d'eva e eletrolit: Reduv la quantità ëd lìquid ant le merde.
* Formassion dle merde: Mës-cia scart alimentar con much e bater.
* Simbiosi con la flora intestinal: Ij bater dël còlon a giuto a sintetisé vitamin-e (coma la vitamina K) e a decompon-e sostanse pa digerìe.

## Organ corelà
* Bòrgno: Colegà al còlon assendent, a conten l'apendiss (na strutura linfoide).
* Ret: A memorisa le merde prima dl'eliminassion.

## Maladìe comun-e
* Càncher al còlon: Un dij tipo ëd càncher pì frequent, prevenìbil con dieta àuta ëd fibre e screening regolar.
* Colite: Infiamassion dël còlon (esempi: colite ulcerosa o maladìa ëd Crohn).
* Sìndrom dël còlon iritàbil: Disturb motobin comun con dolor e cambi ant ël trànsit intestinal.
* Diverticolite: Infiamassion ëd le pcite sache (diverticoj) ch'as formo ant la mucosa dël còlon.

## Prevension
Na dieta rica ëd fibre (fruta, verdura, cereal integraj), evité ël tabach, e consumé pòca carn rossa a peulo ridùe j'arzigh ëd maladìe dël còlon. Esam com ël test dël sangh stërmà o la colonscopìa a son ciav për diàgnosi tempestiv.

## Curiosità
An Piemont, la tradission alimentar coma la bagna cauda o ël consum ëd carn crùa (tàrtara) a peulo avèj n'efet diret sla salute dël còlon. L'usagi ëd piat com ij tupin (verdure cheujte) a contribuiss a n'assimilassion equilibrà ëd fibre.

## Referense
*Gray, H. (1918). Anatomia umana.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Fìdich

Ël **fìdich** a l'é un dj'òrgan pì important dël còrp uman, situà ant la part àuta drita dla pansa, sota ël diaframa. A l'ha fonsion vitaj ant la digestion, ël metabolism, e la disintossicassion. A l'é ël second òrgan pì gròss dël còrp (dòp la pel) e a colàbora strèit con ël sistema digestiv e sircolatòri.

## Strutura dël fìdich
Ël fìdich as divid an doe part prinsipaj (lòb drita e snistra), separà dal ligament falciform. A l'é formà da milen-e d'unità ciamà lòboj, mincadun-a compòsta da cele epàtiche (epatòcit) e da canalicoj biliar. A l'é rich ëd sangh, fornì da la ven-a pòrta e da l'arteria epàtica.

## Fonsion prinsipaj
* Produssion ëd la fel: Essensial për la digestion dij grass (as anmagasin-a ant la cistifelia).
* Disintossicassion: Eliminassion ëd tossin-e (es. àlcol, mëdzine) dal sangh.
* Metabolism dij nutriment: Trasformassion ëd glucòsi an glicògen, sìntesi dle protein-e (es. albumin-a), e gestion dij grass.
* Conservassion dij nutriment: Anmagasiné vitamin-e (A, D, B12) e mineral (fer).
* Fonsion imunitarie: Produssion ëd fator ëd coagulassion e eliminassion dij bater dal sangh.

## Organ corelà
* Cistifelia: Anbaron-a la fe prodovùa dal fìdich për giontela a l'intestin cit.
* Pàncreas: A colàbora con ël fìdich ant ël metabolism dël glucòsi (insulin-a e glucagon).
* Ven-a pòrta: A pòrta sangh rich ëd nutriment da l'intestin cit al fìdich.

## Maladìe comun-e
* Epatite: Infiamassion dël fìdich (causà da virus, àlcol, o tossin-e).
* Sìndrom ëd fìdich grass: Acumulassion ëd grass ant le cele epàtiche, associà a l'obesità.
* Ciròsi: Dëstrussion crònica dël tessù epàtich, sostituì da tessù fibros.
* Càncher epàtich: Sovens colegà a la ciròsi o a infession (epatite B/C).

## Prevension
* Evité l'abus d'àlcol e dël tabach.
* Dieta equilibrà (pòch grass saturà, pì fibre).
* Vacinassion contra l'epatite B.
* Contròl regolar dle transaminase (esam dël sangh) për trové problema an temp.

## Curiosità
An Piemont, ël consum tradissional ëd vin ross (es. Bareul, Barbaresch) a l'é part dla cultura, ma l'ecess a peul danegé ël fìdich. La dieta mediterania, con ël pess, l'euli d'uliva, e le nòtole, a l'é arcomandà për manten-e la salute epàtica. Ij piat com ël frit mist a deuvo esse consumà con moderassion.

## Referense
*Gray, H. (1918). Anatomia umana.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Intestin cit

L**'intestin cit** a l'é la part pì longa dël sistema digestiv, situà tra lë stòmi e l'intestin gròss. Soa fonsion prinsipal a l'é cola ëd completé la digestion dël mangé e d'assorbì la pì part dij nutriment necessari për l'organism. A l'é na component essensial dël trat gastrointestinal.

## Part prinsipaj ëd l'intestin cit
L'intestin cit as divid an tre session:
* Duoden (duodenum): La prima part, andoa che ël mangé as mës-cia con la fel (prodovùa dal fìdich) e j'enzim pancreatich (dal pàncreas).
* Digiun (jejunum): La sezion ëd mes, andoa che l'assorbiment dij nutriment (protein-e, carboidrà, vitamin-e idrosolùbij) a riva an manera intensiva.
* Ìleon (ileum): La part final, ch'a gestiss l'assorbiment dij nutriment restà, dzortut ëd vitamina B12 e àcid biliar, prima ëd passé a l'intestin gròss.

## Fonsion prinsipaj
* Digestion chìmica: J'enzim dal pàncreas e la fel dal fìdich a decompon-o grass, protein-e, e carboidrà.
* Assorbiment dij nutriment: Le parej ëd l'intestin cit a son rivestìe ëd vilosità intestinaj, ch'a aumento la surfassa d'assorbiment.
* Fonsion imunitaria: Le plache ëd Peyer ant l'ìleon a giuto a difende l'organism contra ij patògen.

## Organ correlà
* Pàncreas: A secern enzim digestiv (esempi: lipasi, amilasi) ant ël duoden.
* Fìdich e cistifelia: A produvo e a memoriso la fel, essensial për la digestion dij grass.

## Maladìe comun-e
* Maladìa celìaca: Reassion autoimmun-a al glùtin, ch'a provòca dëstrussion dle vilosità intestinaj.
* Maladìa ëd Crohn: Maladìa infiamatòria crònica ch'a peul colpì qualsëssìa part dël sistema digestiv, comprèis l'ìleon.
* Infession (es. gastroenterite): Causà da virus, bater, o parassit, ch'a men-o a diarera e vòmit.
* Ostrussion intestinal: Blòch dël trànsit dël mangé për via d'aderense, tumor, o strangolament.

## Prevension
Na dieta equilibrà (rica ëd fibre, fruta, e verdura), idratassion adeguà, e evité l'ecess ëd grass saturà a manten-o la salute dl'intestin cit. Ij probiòtich (present ant ij formagg piemontèis tradissionaj) a peulo giuté a manten-e na flora intestinal bon-a.

## Curiosità
An Piemont, ij piat tradissionaj coma ël risòt o le mnestre ëd verdure a son font d'energìa e nutriment ch'a giuto ël travaj dl'intestin cit. La bagna cauda, con sò àut contnù ëd vitamin-a B da j'aj, a peul avèj efet benéfich an sl'assimilassion dij nutriment.

## Referense
*Gray, H. (1918). Anatomia umana.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sistema tegumentari

Ël **sistema tegumentari** a l'é l'ansem dj'òrgan e djë struture ch'a formo la coertura esteriora dël còrp dj'animaj vertebrà, comprèis l'òm. A l'ha 'd fonsion essensiaj coma la protession da l'ambient estern, la regolassion dël clima dël còrp e la comunicassion sensorial. A l'é considerà ël sistema d'òrgan pì gròss e pì visìbil dël còrp uman.

## Composission
Ël sistema tegumentari a comprend principalment:
* La pel
La pel a l'é l'element prinsipal dël sistema e a l'é dividùa an tre part:
** Epidèrmide: Lë strà esteriormen fàit ëd célule cheratinà ch'a smon-o protession contra ij fator estern. A l'é sensa vas sanguign e as rineuva continuament.
** Dèrmide: Lë strà sota l'epidèrmide, rich ëd vas sanguign, nerv, e struture coma ij folìcoj dij cavèj e le giàndole sudorìpare.
** Ipodèrmide (ò strà sota-cutanì): Conten tissù adipos ch'a fa da protession contra ij colp e a anmagàsin-a l'energìa.

* Cavej e Ongie
** Cavej: Prodovù dai folìcoj ant la dèrmide, a giuta a ten-e la temperadura dël còrp e a protegge la testa.
** Ongie: Struture cheratinà ch'a coato le estremità dij dij, giutand ant la pression e la protession.

* Giàndole
** Sudorìpare: Sëcerno sudor për regolé la temperadura.
** Sebàssie: Produvo sebo për lubrifiché la pel e ij cavèj.

## Fonsion
* Protession
La pel a blòca germ, sostanse tòssiche, e ij ragg UV. Ël sebo e 'l sudor a creo n'ambient àcid ch'a frena ij bater.

* Sensassion
Ij nerv ant la dèrmide a rilevo dolor, pression, temperadura, e d'àutri stìmoj.

* Regolassion Termica
Con la sudorassion e la dilatassion dij vas sanguign, ël sistema a ten sot contròl la temperadura dël còrp.

* Sìntesi ëd Vitamìna D
Sota la lus dël sol, la pel a produv vitamìna D, essensial për j'òss e ël sistema imunitàri.

* Escression
Ël sudor a elìmina sal e sostanse ëd scart.

* Patologìe
Le maladìe pi comun-e dël sistema tegumentari a comprendo:
** Acne: Infiamassion dle giàndole sebàssie.
** Eczema e Psoriasis: Condission ëd pel ës-ciapà o rossa.
** Càncher dla pel: Come ël melanoma, causà da l'esposission ecessiva al sol.

## Cudì la Salute dla pel
Për manten-e la pel an salut, a l'é important:
* Evité ël sol tròp fòrt e dovré protession solar.
* Lavesse regolarment për evité infession.
* Controlé ij nevi për arconòsse cambiament sospet.

## Conclusion
Ël sistema tegumentari a l'é vital për la sopravivensa e l'antërassion con l'ambient. Soa cura a l'é fondamental për prevenì maladìe e manten-e na bon-a qualità ëd vita.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sen

Ij **sen** o **sengh** (mamele) a son na part anatòmica dël còrp ëd le fomne e a fan part dël sistema reprodutiv feminil. A son ëd giàndole mamarie ch'a l'han la fonsion prinsipal ëd prodove ël làit për nutrì ij cit (latajura). J'òm a l'han ëdcò dle mamele, ma a son men dësvlupà e a peulo nen prodove ël làit.

## Anatomìa
Ij sen a son costituì da vàire struture:
* Lòb e lòboj: Le giàndole mamarie a son organisà an lòb dividù an pi cit lòboj, ch'a produvo ël làit.
* Condòt dël làit: Tub cit ch'a porto ël làit dai lòboj al pupin.
* Tessù adipos: Grass ch'a dà la forma e ël volum al sen.
* pupin e aréola: La part pì esterna dël sen, anté che ël làit a seurt. L'aréola a l'é la zòna scurìa dantorn al pupin.

Ij sen a l'han na rica sircolassion ëd sangh e un sistema linfàtich amportant, ch'a l'é colegà ai gàngoj linfàtich sota ij brass.

## Fonsion
La fonsion prinsipal dle mamele a l'é cola ëd produve làit për nutrì ël neonà. Sta fonsion a l'é regolà da ormon com l'estrogen, ël progesteron, e ël prolatin. Durant la gravidansa, ij sen as cambio për preparesse a la produssion ëd làit, con n'aument dël volum e sensibilità.

## Salut e Maladìe
* Càncher al sen: Un dij tipo ëd càncher pi comun ant le fomne. Ij segn a peulo esse masse nen usuaj, cambiament ant la pel, o secression dal pupin. La prevension a l'é vital, con controj regolar e mamografìe.
* Mastite: Anfiamassion ch'a peul rivé durant l'alimentassion, causà da n'infession.
* Cist o tumor benign: Formassion nen cancerose ch'a deuvo esse monitorà.

## Aspet Culturaj e Sociaj
Ij sen a son ëd sìmboj ëd feminilità e maternità. Ant l'art e ij media, a son sovens rapresentà com element ëd blëssa o sedussion. Contut, a resto n'argoment ëd debat për l'esposission pùblica (për esempi, l'alimentassion an pais) e ij canon estétich.

Ant la cultura piemontèisa, le mamele a l'han ëdcò un ròl ant le tradission popolar, coma ant le canson o le conte, a smon-o la figura dla mare com sentral ant la famija.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pel

La **pel** a l'é ël tessù ch'a quata tut ël còrp dj'animal vertebrà, comprèis j'esse uman. A l'ha na fonsion vital për la protession, la regolassion dla temperadura e la comunicassion con l'ambient estern. La pel a l'é l'òrgan pì gròss dël còrp uman e a peul varié dë spëssor e caraterìstiche a seconda dle part dël còrp.

## Strutura dla pel
La pel a l'é componùa da tre strat prinsipaj:
* Epidèrmide: Lë strà superficial, fàit ëd célule ch'as renòvo continuament (cheratinòcit). A conten ëdcò ij melanòcit, ch'a produvo la melanin-a për protege dai raj UV.
* Derm: Sota l'epidèrmide, a l'é rich ëd tessù conetiv, vas sanguign, nerv, e giàndole (sudorìpar e sebacee). A dà resistensa e elasticità.
* Ipoderm (o tessù sota-cutani): Strat ëd grass ch'a ìsola ël còrp e a anmagasina energìa.

## Fonsion dla pel
* Protession: Bariera contra germ, sostanse tòssiche, e raj ultraviolet.
* Sensibilità: Ricetor për dolor, pression, e temperadura.
* Regolassion tèrmica: Sudor e vas sanguign a giuto a manten-e l'equilibri dël calor.
* Sìntesi ëd vitamin-a D: Espon-se al sol a ativa la produssion dë sta vitamin-a essensial.
* Assorbiment limità: Përchè a peul passé chèiche sostanse (esempi: creme médiche).

## Maladìe e problema comun
* Acne: Infiamassion dle giàndole sebacee, dzortut ant j'adolescent.
* Eczema: Rossor e prurit causà da alergìe o stress.
* Dermatite: Infiamassion ch'a peul rivé për contat con sostanse iritant.
* Melanoma: Tipo grev ëd càncher dla pel, colegà a l'esposission ecessiva al sol.

## Cura dla pel
Për manten-e la pel an salute:
* Netieje: Dòvra savon delicà për evité ëd seché la pel.
* Idraté: Crema o euli për mantnì l'idratassion.
* Protege dal sol: Crema con protession UV àuta.
* Dieta equilibrà: Vitamin-e (A, C, E) e evité ëd fumé a giuto la salute dla pel.

## Curiosità
La pel ëd n'adult a peul rivé a na surfassa ëd 2 m² e peisé fin a 10 kg.

Le bërniole (o "orije") a son causà da la contrassion dij mùscoj ant ël derm.

La pel a l'é në specc dla salute general: cambiament an color, sensibilità, o aspet a peulo esse signal ëd problema médich. Consulté un dermatòlogh a l'é sempe consijà për dubi o sintom persistent.

## Referense
[1] "Anatomia umana" ëd Giovanni Rossi, 2020.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI