open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Inocybe tenebrosa

## Un pissacan: l'Inocybe tenebrosa

### Descrission
Capel fin a 5 cm, da fibrilos a un pòch scajos, un pòch velà ëd gris, da brun oliva scur a bes rossastr al bòrd. Lamele bes giaunastre. Gamba àuta fin a 5 cm e larga fin a 0,6 cm, bianch giaunastr, an pressa pien-a ëd brunastr fin a brun neirastr dal pé. Odor ëd banan-a.

### Ambient
A chërs sota latifeuje.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Inocybe tenebrosa** Quélet
*[= Inocybe atripes Atkinson]

Categorìa:Inocybe
Categorìa:Figure da buté
Inocybe dulcamara

## Un pissacan: l'Inocybe dulcamara

### Descrission
Capel fin a 5 cm, pòch carnos, feltrà scajos, òcra giaunastr o mon rossastr. Lamele òcra giaunastre. Gamba àuta fin a 5 cm e larga fin a 0,6 cm, cortinà, dël midem color. Odor d'amel. Savor amer.

### Ambient
A chërs ant ij zerb, ij pòst dëscoatà, ij pra e le bordure.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Inocybe dulcamara** (Alb. & Schwein.) Kummer

Categorìa:Inocybe
Inocybe fibrosa

## Un pissacan: l'Inocybe fibrosa
### Descrission
Capel fin a 12 cm, da sliss a fibrilos-setos, da bianch a giaunastr ciàir. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 2 cm, biancastra. Carn bianca. Odor un pòch brusch, dle vire com col dl'Amanita phalloides.

### Ambient
A chërs sota le conìfere, a l'ha pì car la montagna.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Inocybe fibrosa** (Sowerby) Gillet

Categorìa:Inocybe
Inocybe sambucina

## Un pissacan: l'Inocybe sambucina

### Descrission
Motobin goregn për esse na Inocybe, com Tricholoma columbetta.

### Ambient
A chërs an teren sabios o giairos.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Inocybe sambucina** (Fr. : Fr.) Quélet

Categorìa:Inocybe
Inocybe praetervisa

## Un pissacan: l'Inocybe praetervisa

### Descrission
Capel fin a 5 cm, da fibrilos-smajà a rupì, da brun giàun a òcra giaunastr. Lamele s-ciasse, gris bes con arfless violet. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 0,7 o 1,2 cm, da bianca a crema rossastra ciàira.

### Ambient
A chërs sota le latifeuje, dle vire sota le conìfere.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Inocybe praetervisa** Quélet

Categorìa:Inocybe
Inocybe grammata

## Un pissacan: l'Inocybe grammata

### Descrission
Capel fin a 6 cm, fibrilos-setos, un pòch scortià al disch, brun grisastr peui gris òcra rosastr. Gamba àuta fin a 5 cm e larga fin a 0,7 o 1 cm, con na siola marginà, da brunastr rosà a violet a la sima con l'età. Carn da biancastra a òcra. Odor spermàtich o un pòch brusch. 

### Ambient
A chërs sota latifeuje o conìfere, ant ij senté.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Inocybe grammata** Quélet

Categorìa:Inocybe
Inocybe lanuginosa

## Un pissacan: l'Inocybe lanuginosa

### Descrission
Capel fin a 5 cm, scarabojà, brun motobin sombr. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 0,6 cm, lanosa, dël midem color. Carn brunastra.

### Ambient
A chërs ant ij sot bòsch ùmid, a l'ha pì car le conìfere.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Inocybe lanuginosa** (Bull. : Fr.) Kummer

Categorìa:Inocybe
Inocybe lacera

## Un pissacan: l'Inocybe lacera

### Descrission
Capel fin a 5 cm, fibrilos-peilos, baross. Lamele da rosastre a rusnent sombr. Gamba àuta fin a 5 cm e larga fin a 0,5 cm, prima cortinà, da òcra a neirastr an bass për lavagi. Odor spermàtich e d'erba.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch e ant le distèise, ant ij teren sabios-crejos.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Inocybe lacera** (Fr. : Fr.) Kummer

Categorìa:Inocybe
Inocybe petiginosa

## Un pissacan: l'Inocybe petiginosa

### Descrission
Capel fin a 1 cm, brinà consentricament ëd bianch grisastr al disch ëdzora a un fond brun. Lamele mostarda peui brunastre. Gamba àuta fin a 3 cm e larga fin a 0,2 cm, silìndrica-fletenta, òcra rossastra.

### Ambient
A chërs sota le latifeuje, dzortut sota ij chërpo ùmid.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Inocybe petiginosa** (Fr. : Fr.) Gillet

Categorìa:Inocybe
Cortinarius melanotus

## Un pissacan: ël Cortinarius melanotus

### Descrission
Capel fin a 7 cm, macià ëd brun scur ëdzora a un fond oliva giaunastr. Lamele pòch s-ciasse, giàun oliva. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 0,8 o 1 cm, un pòch dël midem color, fibrilosa-ghirlandà. Odor ëd rava.

### Ambient
A chërs sota le latifeuje e sota ij sapin.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Cortinarius melanotus** Kalchbrenner

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius callisteus

## Un pissacan: ël Cortinarius callisteus

### Descrission
Capel fin a 8 cm, fibrilos-squamos, da giàun dorà a mon. Bòrd pì o men flessos. Lamele pòch s-ciasse, giàun canela. Gamba àuta fin a 12 cm e larga fin a 2 cm, con pluch mon. Carn giàuna. Odor fòrt ëd fum ëd treno.

### Ambient
A chërs dzortut sota conìfere.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Cortinarius callisteus*** (Fr. : Fr.) Fries

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius humicola

## Un pissacan: ël Cortinarius humicola

### Descrission
Capel fin a 7 cm, con dë scaje artrossà rosse dzora a un fond òcra giàun. Lamele spassià, giàun rusnent. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 1 cm, scajosa com ël capel sota a na zòna ciàira. 

### Ambient
A chërs dzortut sota le latifeuje, dzortut sota ij fò.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Cortinarius humicola** (Quélet) R. Maire

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius citrinofulvescens

## Un pissacan: ël Cortinarius citrinofulvescens
### Descrission
Ël ***Cortinarius citrinofulvescens*** a l'é un fonz basidiomicet dla famija dle Cortinariaceae, caraterisà da 'n capel gròss 4-8 cm, da bombà a distèis, con la surfassa viscosa e lùcida, 'd color giaunastr o òcra . Le lamele a son s-ciasse, da crema a giaunastre, peui brun-e për le spore . La gamba a l'é silìndrica, àuta 5-10 cm, con la base slargà an un **bulb** robust, e a l'ha na **cortin-a** giàuna bin evidenta . La carn a l'é bianca, con odor doss e **savor amèr** . Le spore a son brun-rossastre . A l'é stàit descrivù dël 1874 dal micòlogh fransèis Claude Casimir Gillet .

### Ambient
A chërs sota ij sapin (*Picea abies*), ant ij bòsch ùmid e montagnos, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa sentral e setentrional (dzortut an Scandinavia, Alp) .

### Comestibilità

A peul esse **velenos** . A l'é considerà sospèt e da evité . A peul causé dësturb gastro-intestinaj. A l'é nen comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Cortinarius citrinofulvescens** Moser

Categorìa:Cortinarius
Categorìa:Figure da buté
Cortinarius rubicundulus

## Un pissacan: ël Cortinarius rubicundulus

### Descrission
Capel fin a 7 cm, da fibrilos a un pòch macià, òcra giàun motobin viv peui brun groson. Lamele ciàire. Gamba àuta fin a 6 cm e larga fin a 1,5 cm, fibrilosa, crema rossastra, giàuna peui rossa groson. Carn ciàira, angiaunenta peui anrossanta.

### Ambient
A chërs sota le latifeuje.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Cortinarius rubicundulus** (Rea) Pearson

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius malachius

## Un pissacan: ël Cortinarius malachius

### Descrission
Com ël Cortinarius alboviolaceus, ma con color violet pì fòrt e gamba a siola.

### Ambient
A chërs sota le conìfere, dzortut sota ij sapin.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Cortinarius malachius** (Fr. : Fr.) Fries

Categorìa:Cortinarius
Inocybe nitidiuscula

## Un pissacan: l'Inocybe nitidiuscula

### Descrission
Capel fin a 4 cm, da fibrilos-smajà a macià, baross o castagn grisastr. Gamba àuta fin a 5 cm e larga fin a 0,7 cm, brunastra rosà, òcra an bass. Carn reusa ant la gamba. Odor spermàtich teros.

### Ambient
A chërs sota le conìfere, ant ij senté erbos.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Inocybe nitidiuscula** (Britzelmayr) Saccardo
*[= Inocybe friesii Heim]

Categorìa:Inocybe
Inocybe fuscidula

## Un pissacan: l'Inocybe fuscidula

### Descrission
Capel fin a 6 cm, fibrilos-smajà, da bes brunastr a mon castagn. Lamele bes grisastre o oliva. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 0,8 cm, da biancastra a un pòch dël midem color. Carn ciàira. Odor banal.

### Ambient
A chërs dzortut sota le conìfere, ma ëdcò sota le latifeuje ant la pian-a.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Inocybe fuscidula** Velenowsky

Categorìa:Inocybe
Cortinarius semisanguineus

## Un pissacan: ël Cortinarius semisanguineus

### Descrission
Capel fin a 8 cm, fibrilos, brun giàun oliva. Lamele ross sangh. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 1 cm, fibrilosa, da giàuna a rossastra an bass. Vel giaunastr. Carn giàuna. Odor ëd rava o jodà.

### Ambient
A chërs sota conìfere, dle vire sota latifeuje.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Cortinarius semisanguineus** (Fr. : Fr.) Gillet

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius cinnamomeoluteus

## Un pissacan: ël Cortinarius Cinnamomeoluteus

### Descrission
Capel fin a 7 cm, da fibrilos-feltrà a macià, da baross a brun oliva. Lamele giàune motobin vive, vagament oliva. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 0,8 cm, giàuna olivastra, fibrilosa. Vel giaunastr. Carn dël midem color. Odor da jodà a ëd rava.

### Ambient
A chërs sota conìfere, dle vire sota latifeuje.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Cortinarius Cinnamomeoluteus** Orton

Categorìa:Cortinarius
Fioran

**Fioran** (*Fiorano Canavese* an italian) a l’é un comun d' 881 abitant  dla provincia ëd Turin.

Ël pais a resta a 53 chilòmeter da Turin, a 364 méter d'autëssa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Laura Fogliato (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Flèt

**Flèt** (*Feletto* an italian) a l’é un comun ëd 2.436 abitant  dla provincia ëd Turin.
Ël pais as treuva a 27,5 chilòmeter da Turin, a n'autëssa 'd 275 méter.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Stefano Filiberto (dal 28/05/2007).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Fojiss

**Fojiss** (*Foglizzo* an italian) a l’é un comun ëd 2.303 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Tiziana Reinero (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Ël Forn

**Ël Forn** (*Forno Canavese* an italian) a l’é un comun ëd 3.763 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessanro Gaudio (da l' 27/05/2019).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Forn
Frassinèj

**Frassinèj** (*Frassinetto* an italian, *Frasinei* an franch-provensal) a l’é un comun ëd 294  abitant dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Bartolomeo Carlo Truffa (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Vardé 'dcò
* Ponta Quinsèina

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Cortinarius olivaceofuscus

## Un pissacan: ël Cortinarius olivaceofuscus

### Descrission
Capel fin a 4 cm, fibrilos-peilos pì o men zonà, brun càud. Bòrd pì ciàir, giàun oliva. Lamele giàune oliva. Gamba àuta fin a 5 cm e larga fin a 0,6 cm, da òcra oliva a brunastra, fibrilosa velà ëd giàun brunastr. Carn dël midem color. Odor ëd rava.

### Ambient
A chërs dzortut sota ij chërpo.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Cortinarius olivaceofuscus** Kühner
*[= Dermocybe carpineti Moser]

Categorìa:Cortinarius
Categorìa:Figure da buté
Front

**Front** a l’é un comun ëd 1.737 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria
Antra le *Grange* e Rivarossa, ant sla riva àuta che a da ant sla stra, ant j'agn '60 dël 1900 për cas a l'é trovasse na tomba a incinerassion dla prima età dël fer. L'urna a l'ha forma ëd dobi còno e andrinta a l'avìa anco' la sënner dël cremà .

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Andrea Perino (dal 2014).

## Vardé ëdcò

* Grange

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Gasso

**Gasso** (*Gassino Torinese* an italian) a l’é na comun-a ëd 9.658 abitant.

Ant ël teritòri dla comun-a 'd Gasso as duverto tre combe: la val Baudan-a, la val ëd Bussolin e la val ëd Bardassan.

## Monument
Monument sìmboj ëd Gasso a son la basìlica dlë Spìrit Sant, ciamà *Cucurin* (o *Cioché*) da la gent dël pòst, e la veja tor ëd le ciòche.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Cugini (dal 25/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Germagnan

**Germagnan** (*Germagnano* an italian, *San German* an franch-provensal) a l’é un comun ëd 1.312 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Francesco Airola (dal 28/05/2007).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Gròss

**Gròss** (*Grosso* an italian) a l’é un comun ëd 1.056 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria
Ij prim repert archeològich dël borgh a ven-o dal sit (ò compless ëd sit) dla *Vàuda Granda*, che a resta antra San Carlo, Borghèt, Siriè, Gròss midem, Nòle e la Madòna dël Pré. As trata ëd materiaj anco' nen tant bin catalogà, con siràmica e vàire selce, che a peul esse che a resto dla tarda preistòria. Ël problema ëd catalogassion a ven dzortut da la question che ij repert a rivo nen da djë sgav organisà, ma dal travaj ëd privà .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lorenzo Spingore (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Gross
Gross
Grosscaval

**Grosscaval** (*Groscavallo* an italian, *Gruskavà* an franch-provensal) a l’é un comun ëd 205 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Nòm
A l'é belfé che ël nòm Grosscaval a ven-a dal germànich *grau Wald*, visadì *bòsch sombr*.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Giuseppe Giacomelli (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
L'Ingri

**L'Ingri** (*Ingria* an italian, *L'Éngri* an franch-provensal) a l’é un comun ëd 51 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Igor De Santis (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Ingri
L'Invers ëd Pinasca

**L'Invers ëd Pinasca** o mach **Invers** (*Inverso Pinasca* an italian, *L'Ënvers de Pinacha* an ossitan) a l’é un comun dë 747 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Cristina Elisabetta Orsello (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Inversedpinasca
Isèj

**Isèj** (*Issiglio* an italian) a l’é un comun ëd 432 abitant dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pietro Fiocone (da l' 8/06/2009).

Isej
Isìles

**Isìles** (*Eissilhas* an ossitan; ël nòm ofissial italian a l'é Exilles) a l’é un comun ëd 265 abitant  dla provincia ëd Turin.
Ël pais as treuva a 66 chilòmeter da Turin, a n'autëssa d'870 méter.

## Atrassion

Isìles a l'é conossù për ël fòrt.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Michelangelo Luigi Castellano (da l' 8/06/2009).

## Galerìa ëd foto

Exillesparrocchiale.JPG|La cesa parochial ëd San Per
CappellaSanRoccoExilles.JPG|La capela ëd San Ròch
Exilles02.JPG|Ël pais e 'l fòrt


## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Categorìa:Valsusa
Gravere

**Gravere** a l’é un comun dë 740 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria

Fin al 1713 Gravere a l'era l'ùltim pais dël Ducà 'd Savòja ant l'àuta Valsusa; sùbit dòp a-i era 'l confin con la Fransa (Delfinà).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sergio Calabresi (dal 29/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Givolèt

**Givolèt** (*Givoletto* an italian) a l’é un comun ëd 3.166 abitant ,
an provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Carlo Altilia (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Givolet
Isolabela

**Isolabela** (*Isolabella* an italian) a l’é un comun ëd 394 abitant  dla Sità metropolitan-a 'd Turin.

## Stòria
An época roman-a, ël teritòri dël pais a restava sota al munissipi ëd Karreo (Cher) .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Silvia Colombatto (dal 5/04/2005).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
La Vera Cesa ëd Gesù

**La Vera Cesa ëd Gesù** a l’é ël branch cinèis (na ant ël 1917) dla Pentecostal dël Cristianésim.

Le sinch dutrin-e prinsipaj :
# Lë Spìrit Sant
# Ël batésim
# La lavanda dij pé
# L’Eucaristìa
# Ël Saba

## Orìgin
L’evangelissassion dij Cristian Nestorian (635-845) e dij Gesuita (1265,1061-1724) a l'han nen fajla a formé na gesia cristian-a cinèisa che a sia rivà fin-a al dì d'ancheuj.

Ij missionari protestant a l’han ancaminà a rivé an Cin-a ent ël 1807 (Robert Morrison).

Ant ël 1865 Hudson Taylor a l’ha fondà soa mission an Cin-a. Ant ël 1900 a-i ero 113.000 Cristian protestant, 1.600 catòlich e 2.000 missionari.

Categorìa:Cristianésim
Categorìa:Religion dla Cin-a
Fèr da frisé

## Fèr da frisé ëd na vòlta
Da finì.

## Fèr da frisé dël dì d'ancheuj
Da finì.

Categorìa:utiss tradissionaj
Cortinarius acutovelatus

## Un pissacan: ël Cortinarius acutovelatus

### Descrission
Com ël Cortinarius acutus, ma pì rossastr, a l'ha ël capel fibrilos velà.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ùmid ed conìfere.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Cortinarius acutovelatus*** Henry

Categorìa:Cortinarius
Categorìa:Figure da buté
Cortinarius scutulatus

## Un pissacan: ël Cortinarius scutulatus

### Descrission
Capel fin a 3 cm, macià squamos velà. Gamba soagnà da vàire zòne velar bianche. Odor ëd ràfan.

### Ambient
A chërs sota conìfere an presensa dle biole.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Cortinarius scutulatus** (Fr. : Fr.) Fries

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius paleaceus

## Un pissacan: ël Cortinarius paleaceus

### Descrission
Capel fin a 3 cm, brun peui bes grisastr. Bòrd con fin-e macie bianche. Gamba àuta fin a 8 cm e larga fin a 0,3 cm, fibrilosa scressià ëd bianch, con anel ch'a passa. Odor ëd feuje ëd geranio mës-cià a sitronela.

### Ambient
A chërs dzortut sota le conìfere.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Cortinarius paleaceus** (Weinmann) Fries

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius strobilaceus

## Un pissacan: ël Cortinarius strobilaceus
### Descrission
Ël ***Cortinarius strobilaceus*** a l'é un fonz basidiomicet dla famija dle Cortinariaceae, caraterisà da 'n capel gròss 5-10 cm, da bombà a distèis, con la surfassa motobin scajosa, 'd color brun scur (quasi nèir) . Le lamele a son s-ciasse, da crema a giaunastre, peui brun-e për le spore . La gamba a l'é silìndrica, àuta 5-10 cm, con la base slargà an un **bulb** robust, e a l'ha na **cortin-a** brun-a bin evidenta . La carn a l'é bianca, con odor doss e savor amèr . Le spore a son brun-rossastre . A l'é stàit descrivù dël 1818 dal micòlogh svedèis Elias Magnus Fries .

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ùmid ëd conìfere (pin, sapin), ant ij teren calcaros, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa sentral e setentrional (dzortut an Scandinavia, Alp) .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é considerà **velenos** e da evité.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Cortinarius strobilaceus** Moser

Categorìa:Cortinarius
Categorìa:Figure da buté
Cortinarius triformis

## Un pissacan: ël Cortinarius triformis

### Descrission
Com ël Cortinarius bivelus, ma a marca ëd pì l'ùmid e a l'ha ël vel men përsistent.

### Ambient
A chërs dzortut sota ij sapin e sota ij fò.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Cortinarius triformis** Fries

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius subtortus

## Un pissacan: ël Cortinarius subtortus

### Descrission
Capel fin a 7 cm, sliss, fibrilos-feltrà, da òcra oliva a mon. Lamele spassià, bistr oliva peui brun oliva rusnent. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 1,5 cm, fibrilosa, un pòch dël midem color o pì ciàira. Carn ciàira, dle vire pì giàuna o violëtta. Odor ëd coram ëd Russia (mës-cià a col ëd bòsch ëd cravion).

### Ambient
A chërs ant le mofe sota le conìfere, dzortut ij sapin.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Cortinarius subtortus** (Pers. : Fr.) Fries

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius anthracinus

## Un pissacan: ël Cortinarius anthracinus

### Descrission
Capel fin a 3 cm, brun porprà neirastr. Bòrd rossastr. Lamele mon groson. Gamba àuta fin a 5 cm e larga fin a 0,5 cm, brun porpra. Vel groson. Carn sombra.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
****Cortinarius anthracinus*** (Fries) Fries

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius subbalteatus

## Un pissacan: ël Cortinarius subbalteatus

### Descrission
Cost capìtol a l'é mach në sbòss. Da finì. 

### Ambient
A chërs sota le conìfere an montagna.

### Comestibilità

A ven dàit për comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Cortinarius subbalteatus** Kühner, ss. M.M. Moser

Categorìa:Cortinarius
Categorìa:Figure da buté
Cortinarius caligatus

## Un pissacan: ël Cortinarius caligatus

### Descrission
Capel fin a 10 cm, un pòch sech peui feltrà, da bes brunastr a òcra rossastr. Lamele s-ciasse, bes ciàir con fil violet viv. Gamba àuta fin a 13 cm e larga fin a 2,5 cm, a fus, biancastra. Vel a armile squamos brun giàun ëdzora a un fond castagn. Carn bianca.

### Ambient
A chërs dzortut sota le rol, dle vire ant la macia.

### Comestibilità

A ven dàit për comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
****Cortinarius caligatus*** Malençon

Categorìa:Cortinarius
Categorìa:Figure da buté
Cortinarius aurilicis

## Un pissacan: ël Cortinarius aurilicis

### Descrission
Capel fin a 10 cm, seuli, da giàun sòfro a mon pì rusnent al disch. Lamele giàun sòfro peui canela rusnent. Gamba àuta fin a 8 cm e larga fin a 2 o 3 cm, ciàira. Siola bianca, ambrunenta. Carn da bianch a giàun ciàir an surfassa.

### Ambient
A chërs sota la rol sempevërda (Quercus ilex).

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
****Cortinarius aurilicis*** Chevassut & Trescol

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius elegantissimus

## Un pissacan: ël Cortinarius elegantissimus

### Descrission
Capel fin a 10 cm, seuli, da giàun viv a rossastr. Lamele giàun viv. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 3 o 5 cm, pì o men marginà, giàuna ciàira con ël pé pì ross. Carn da giàun ciàir a bleu lila ciàir an sla sima dla gamba. Odor frutà.

### Ambient
A chërs dzortut sota ij fò.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Cortinarius elegantissimus** R. Henry

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius xanthophyllus

## Un pissacan: ël Cortinarius xanthophyllus

### Descrission
Capel fin a 10 cm, da seuli a fibrilos, lila porprà, da rossastr a coram, fin oliva. Lamele sòfro. Gamba àuta fin a 8 cm e larga fin a 2 o 4 cm, giàuna vërdastra, rusnenta an bass. Carn giàuna vërdastra, violëtta sota ël capel.

### Ambient
A chërs sota le latifeuje.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Cortinarius xanthophyllus** (Cooke) Henry

Categorìa:Cortinarius
Categorìa:Figure da buté
Gawwada

**Gawwada** (/gawwáɗa/) a l’é un dialet Dullay. A l’é parlà ant l’Etiòpia ëd Sud-Òvest, ant la "Region dij Pòpoj, Nassion e Nassionalità dël Sud". 
**Gawwada** a ven dovrà al di d’ancheuj a livel ofissial an Etiòpia com sinònim ëd tute le parlade Dullay con l’ecession dël Ts’amakko (che a l’é spantià an sla riva òvest dël fium Weyt'o e a l'é da na mira aministrativa ant la "Zòna dl'Òmo Meridional").
Ant la literatura lenghistica e antropològica, G. a l’é pitòst dovrà mach për ël nòm dël pais omònim, soa popolassion e parlada.
Ël vilagi ëd **Gawwada** a l'é a apopré 40 km. (n'ora an màchina) a òvest ëd Konso, e 12 km a nòrd ël la stra che a men-a al fium Weyt'o e, pi an là, a l'Òmo.

Ël nùmer dij parlant dël **Gawwada** a l’é nen conossù. Ël Censiment Etiòpich dël 1994 a l’ha contà 32.636 **Gawwada** (ant ël sens "largh"). La pì part (14.498, valadì ël 44% dël total) a vivìo ant ël Konso Special Wereda (Distret) e ant ël Dirashe Special Wereda (17.752, ël 54%).
An pi, ël Censiment a l'ha contà 8.621 Ts'amakko. Ël total dij parlant Dullay a l’era donch d’apopré 42.000. Ël **Gawwada**, com j’àutri dialèt Dullay, a së scriv nen. Ni ël **Gawwada** ni j’àutri dialèt Dullay a coro l’arzigh ëd perdse.

## Literatura
*

Categorìa:Lenghe dl'Etiòpia
Categorìa:Lenghe cussìtiche orientaj
Cortinarius subvalidus

## Un pissacan: ël Cortinarius subvalidus
### Descrission
Ël ***Cortinarius subvalidus*** a l'é un fonz basidiomicet dla famija dle Cortinariaceae, caraterisà da 'n capel gròss 5-10 cm, da bombà a distèis, con la surfassa lissa e seuli, 'd color brun giaunastr . Le lamele a son s-ciasse, da crema a giaunastre, peui brun-e për le spore . La gamba a l'é silìndrica, àuta 5-10 cm, con la base slargà an un **bulb** robust, e a l'ha na **cortin-a** giauna bin evidenta . La carn a l'é bianca, con odor doss e savor doss . Le spore a son brun-rossastre . A l'é stàit descrivù dël 1838 dal micòlogh svedèis Elias Magnus Fries .

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ùmid ëd conìfere, dzortut ëd sapin (*Picea abies*), an montagna, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa sentral e setentrional (dzortut an Scandinavia, Alp) .

### Comestibilità

A ven dàit për **comestìbil**, ma dë scarsa qualità . A l'é pì che àutr un bolé da mës-cia. A venta nen confonde con d'àutri *Cortinarius* tòssich o amèr.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Cortinarius subvalidus** Henry ex Henry

Categorìa:Cortinarius
Categorìa:Figure da buté
Cortinarius olidus

## Un pissacan: ël Cortinarius olidus

### Descrission
A l'é tachiss, un pòch squamos al disch, con ël vel brunastr oliva. Odor fòrt ëd tèra.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ëd latifeuje, dzortut ëd rol.

### Comestibilità

A ven dàit për comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Cortinarius olidus** J.E. Lange ex J.E. Lange

Categorìa:Cortinarius
Dullay

**Dullay**: grop ëd dialet ò lenghe (*dialect cluster*), parlà ant l'Etiòpia ëd Sud-Òvest.
Ij parlant midem a l'han gnun etnònim comun.

**Dullay** an soa lenga a l'é ël nòm dël fium ciamà ufissialment Weyt'o.

Autri nòm dovrà ant la literatura lenghistica e antropològica a son:
* **Qawko** (Hayward 1978; da la paròla për "òm");
* **Werizoid** (Bender 1971; Black 1976).

Da na mira classificatòria, ël Dullay a l'é normalment butà da sol com lenga (ò grop ëd lenghe) cussìtiche orientaj (< cussitich; < afroasiatich (ò Camito-Semìtich).

Hayward (1978) a l'ha proponù ëd gropelo al **[[Lenga Yaaku|yaaku]]** (àutra lenga cussìtica oriental isolà; parlà fin a nen vàire andarera da la popolassion omònima, ëdcò ciamà **Mugogodo**, **Mukogodo**, &c).

Ij dialèt pì amportant a son:
* orientaj:
** **[[Dobase]]**
** **[[Harso]]**
* ossidentaj:
** **[[Gawwada]]**
** **[[Ts'amakko]]** o Tsamai

Scond ël Censiment Etiòpich dël 1994 a-i ero apopré 42.000 parlant.

## Literatura
*
*
*
*Hayward, R. J. (1978). “The Qawko Dialects and Yaaku”. *Abbay* 9: 59-70.
*
*

Categorìa:Lenghe cussìtiche orientaj
Categorìa:Lenghe dl'Etiòpia
Dhaasanac

**Dhaasanac** (ɗáasanæac): nòm d'un pòpol e ëd na lenga (< Omo-Tana Ossidental < Omo-Tana < Cussitich Oriental < Cussitich < Afroasiatich [Camito-Semitich]).
Localisassion: Etiòpia Sud-Ossidental e Chenia Nòrd-Ossidental.
Ël Censiment Etiòpich dël 1994 a contava 32.029 Dh., squasi tuti ant ël *Kuraz Wereda* dla Zòna dl'Òmo Meridional (an Amarich: *Yä-Däbub Omo Zon*) dla Region dij Pòpoj, Nassion e Nassionalità dël Sud. Quaich milen-a ëd Dh. a vivo an Chenia longh la riva oriental dël Lagh Turkana.

Pì conossù com: **Galab**, **Geleba**; ant la literatura as treuvo ëdcò ij termo: **Merille**, **Reshiat** e **Shangilla**.

## Literatura
 Test rintraciàbil ant cost catalòg tedësch-sì

Categorìa:Lenghe Òmo-Tana Ossidentaj
Categorìa:Lenghe dl'Etiòpia
Categorìa:Lenghe dël Kenya
Dahalo

**Dahalo**: lenga cussìtica meridional (< cussìtich < afroasiàtich [camito-semìtich]) parlà an Chenia, ant l'area ëd *Lamu*, da apopré 400 përson-e. Ij parlant a së s-ciamo *guħo gʷittso* ("ël cit pòpol"). La pi part a son bilengh an swahili.
Ël Dahalo a l'é l'ùnica lenga afroasiàtica che a dòvra un **[[click]]** tan-me fonema.

Categorìa:Lenghe cussìtiche meridionaj
Categorìa:Lenghe dël Kenya
Xeer

**Xeer** (ħé:r): lej tradissionala an Somalia.
Ël X. a l'é a la bas ëd le relassion sossiaj dij Somali. Ël X., tanme lej consuetudinaria, a l'é nen "faita": ij vej (somali: *odayaal*) a son j'interpret dël X. Un proverbi somali a dis: *Diinta waa la baddali karaa, xeerka la ma baddali karo* (“As peul cangé la religion, ma as peul nen cangé la lej").

Quand a-i é na rusa, le famije a ciamo ij vej për fé da giudes. Ij vej a ciamo tute e doe le part a espon-e ël problema, a ciamo ëd testimòni e a dan na sentensa (somali: *gar*). Ni ij giudes ni le autre figure a son "professionaj" e a son nen pagà. A-i é donch gnun-a manera për esse sicur che la sentensa a sia rëspetà; tutun, ij giudes a peulo sempe ciamé quaidun a "fé da polissia" e apliché la sentensa.
A la diferensa ëd la lej ossidentala moderna, ël X. a l'é basà an sël prinsipi ëd compensassion dël dani, nen an col ëd retribussion (ò punission) dël colpevol. La compensassion a l'é pagà dal colpevol midem ò, pì soens, da soa famija.

Ël X. a l'é nen gropà a la lej islamica.

Dòp la fin ëd la ditadura marxista ëd Maxamed Siyaad Barre (1991) e dël govern somali, ël X. a l'é torna motobin dovrà an Somalia, soens ansema a la lej islamica. La lej etiòpica a lo arconòss, da na mira pratica, ant le region somali ëd l'Etiòpia.

## Literatura
Lewis, I. M. (1961). *A Pastoral Democracy*. London: Oxford University Press.http://www.amazon.com/gp/product/3825830845/104-4331298-1984736?v=glance&n=283155

van Notten, M. (2005). *The Law of the Somalis: A Stable Foundation for Economic Development in the Horn of Africa*. Trenton, NJ: The Red Sea Press.http://www.amazon.com/gp/product/156902250X/104-4331298-1984736?v=glance&n=283155

Categorìa:Antropologìa
La Cassa

**La Cassa** a l’é un comun ëd 1.739 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Nepote (dal 9/02/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Cassa
La Lògia

**La Lògia** -:- (*La Loggia* an italian) a l’é un comun ëd 7.781 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Salvatore Gerace (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Logia
Lans (TO)

**Lans** (*Lanzo Torinese* an italian) a l’é un comun ëd 5.354 abitant  dla provincia ëd Turin. A l’é bagnà dal Tesso e da la Stura ëd Lans.

## Atrassion

* Pont dël Diav
* Tor ëd Challand

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Tina Assalto.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Lans
Locan-a

**Locan-a** (*Locana* an italian, *Lukënna* an franch-provensal) a l’é un comun ëd 1.691 abitant  dla provincia ëd Turin, an sle rive dl'Eva d'Òr.
A l'a na superfiss ed 132 km². Per son, a l'e el comun pi grand ed tut el Piemont.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mauro Peruzzo-Cornetto (dal 26/05/2019).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Lombardor

**Lombardor** (*Lombardore* an italian) a l’é un comun ëd 1.647 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria
Ij prim repert archeològich dël borgh a ven-o dal sit (ò compless ëd sit) dla **Vàuda ëd Lombardor**, che a resta antra Lombardor midem, San Morissi, Caseli e Leinì. As trata ëd materiaj anco' nen tant bin catalogà, che a peul esse che a resto dla tarda preistòria. Ël problema ëd catalogassion a ven dzortut da la question che ij repert a rivo nen da djë sgav organisà, ma dal travaj ëd privà .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Piero Mussetta (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Lombardore a l'é gemelà con:
*  Casca, Brasil

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Categorìa:Vàude
Lugné

**Lugné** (*Lugnacco* an italian) a l’é un comun ëd 389 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Perassa (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Lemie

**Lemie** (*Leimia* an franch-provensal) a l’é na comun-a ëd 192 abitant  dla provincia ëd Turin.

J'abitant ëd Lemie a son ëstranomà *mangia can*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Davy (dal 5/04/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Luserna e San Gioann

**Luserna e San Gioann** (*Lusèrna Sant Joan* an ossitan; *Luserna San Giovanni* an italian) a l'é un comun ëd 7.749 abitant  ëd la sità metropolitan-a 'd Turin.

## Stòria
A l'é stàit formà ël 1m ëd gené dël 1872 da l'union dij doi comun ëd Luserna e 'd San Gioann.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Livio Bruera (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Luserna e San Gioann a l'é gemelà con:
*  Prievidza, Slovachia
*  Savines-le-Lac, Fransa

## Vardé 'dcò
* Luserna (dòira)

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Luserna
Lusernëtta

**Lusernëtta** (*Lusernetta* an italian, *Luzerneta* an ossitan) a l’é un comun ëd 532 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giorgino Cesano (da l' 8/06/2009).
## Arferiment

Lusernetta
Cavlimor

**Cavlimor** (*Cavallermaggiore* an italian) a l’é un comun ëd 5.369 abitant dla provincia ëd Coni.

Ël pais as treuva a 40 chilòmeter da Coni, a n'autëssa 'd 285 méter.

A confin-a con Bra, Maren-e, Savian, Monastireu, Rufìa, Cavalion e Racunis.

## Stòria
Ël nòm a deriva dal latin *“caballus”* (caval da tir), che ij latin a diferensiavo da l' *“equus”* (caval da milissia). Ël *caballarium* a l'era 'l pòst d'anlevament dij cavaj.

Cavlimor a l'é stàita la ca 'd Ascanio Sobrero, l'anventor dla nitroglisserin-a.

Ant ël 1863, ël Re Vitòrio Emanuel II a l'ha dàit a Cavlimor ël titol ëd sità.

## Asiende

* Biraghi, asienda produtora ëd formagg, chila a organisa ambelessì la Fera dël Bërgonzòla minca avril.
* Telecupole, emitent televisiva regionala, fondà dal local Piermaria Toselli.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Davide Sannazzaro dal 6/06/2016.

## Nòte


## Anliure esterne

* Sit istitussional
Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Categorìa:Cavlimor
Corsion

**Corsion** (*Corsione* an italian) a l’é un comun ëd 212 abitant dla provincia d'Ast.
A fa part dla Comun-a Colinar ëd Val Rilà.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Filippo Barrera (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Categorìa:Comunità Colinar ëd Val Rilà
Castelneuv Don Bòsch

**Castelneuv Don Bòsch** (*Castelnuovo Don Bosco* an italian) a l’é un comun ëd 3.098 abitant dla provincia d'Ast.

## Përsonalità
* Don Bòsch, nassù a Castelneuv dël 1815

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Rago (dal 2019).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Castelneuvdonbosch
Racunis

**Racunis** (*Racconigi* an italian) a l’é un comun ëd 10.094 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Valerio Oderda (dal 12/6/2017).

## Person-e arnomà

* Francesco Imberti, 1882-1967, vësco d'Osta e arcivësco ëd Vërsèj

## Sità gemelà

Racunis a l'é gemelà con:
*  Bonneville, Fransa
*  Cascais, Portugal

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Caramagna

**Caramagna** (*Caramagna Piemonte* an italian) a l’é un comun ëd 3.005 abitant  dla provincia ëd Coni.

## Stòria
Dël sécol ch'a fa XI ël pais a smija ch'a marchèissa ël confin ossidental dla Diòcesi d'Ast .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Antonio Riu (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Rean

**Rean** (*Reano* an italian) a l’é un comun ëd 1.649 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Celestino Torta (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Alfian

**Alfian** (*Alfiano Natta* an italian) a l'é un comun dë 778 abitant  dla provincia ëd Lissandria.
Ant ël teritòri dël comùn as treuva ël castel ëd Rassan.

## Stòria
An época roman-a, ël teritòri dël pais a restava sota al munissipi d'Industria (Montéo da Pò).
Dël sécol ch'a fa XI a smija che 'l pais a restèissa ël confin setentrional dla Diòcesi d'Ast .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gabriella Paletti (dal 14/06/2004 -second mandà, 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Ast

**Ast** a l'é na sità dë 76.673 abitant, capital ëd la provincia d'Ast. Sò Sant Protetor a l'é San Sgond. La provincia d'Ast a l'é stàita creà ant ël 1935.

## Geografìa
La sità a l'é bagnà da Tani e da Borbor e a l'é a 55 chilòmeter da Turin.

## Stòria

Fondà dai Ligurin, Ast as fa pì granda  con ij Roman, che a lo ciamo *Hasta Pompeia*. Al dì d'ancheuj a-i son pi nen vàire reste roman-e. A-i é anco' la Tor Rossa, l'anfiteatr e na *[[domus roman-a (Ast)|domus]]* an contrà Varon. Antlora la sità a dovìa esse motobin amportanta, përchè as trovava an sla Via Fulvia.

Dël 1095 a ven lìbera comun-a, për peui passeje aj  Savòja dël 1574.

## Astësan arnomà

* Vitòrio Alfé (1749-1803) poéta
* Paolo Conte (1942) musicista
* Giorgin Falèt (1950-2014) còmich e scritor
* Giovanni Gerbi "ël Diav Ross" (1885-1954) ciclista
* Giovanni Pastrone (1882-1959) regista
* Stefano Incisa

## Cese catòliche

* Dòm dl'Assunta
* San Sgond
* San Martin
* San Ròch
* Madòna ëd Porton
* San Pé an Consavia
* Santa Marìa Neuva
* Santa Catlin-a
* Santa Marìa ëd Viatost

## Monument important

* Tor Rossa
* Tor Troyan-a
* Tor Comentin-a
* Palass Malabajla
* Domus roman-a
* Palass Alfè
* Tor de Regibus
* Palass Caden-a
* Palass Comunal
* Palass Peleta
* Tor Gotoari

## Contrà e Borgh
* dël Dòm
* Don Bòsch
* Santa Catlin-a
* San Làsar
* San Martin-San Ròch
* San Marsanòt
* Santa Marìa Neuva
* San Pàol
* San Pè
* San Sgond
* San Silvestr
* Toreta
* Viatost
* 3T (Tani, Trinsere, Torass)

## Manifestassion

* Palio d'Ast
* Doja d'Òr
* Festa ëd San Sgond
* Ast Mùsica
* Sagre

## Traspòrt
Ij traspòrt pùblich a son gestì da l’ASP. La sità a l’ha na stassion feroviaria: la stassion d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maurizio Rasero (Forza Italia).

## Sità gemelà
Ast a l'é gemelà con:
*  Biberach an der Riss, Gërmania
*  Ma'alot-Tarshiha, Israel
*  Valence, Fransa
*  Miami, Stat Unì d'América

## Lese ëdcò

* Stòria d'Ast
* Dialèt Astësan
* Tor Trojan-a
* Tor Gotoari
* Tor Rossa

## Bibliografìa astësan-a

## Curiosità
Ant la Contà ëd Sonoma, an Califòrnia, a-i é un borgh che a së s-ciama Asti, e che a l'é stàit fondà da 'd piemontèis e svìsser emigrà n'América dël sécol che a fa XIX.

Categorìa:Ast
San Mò

**San Mò** (*San Mauro Torinese* an italian) a l’é na comun-a ëd 18.925 abitant dla provinsa ëd Turin.

## Produssion tìpiche
San Mò a l'é arnomà për soe produssion ëd fròle.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Ugo Dallolio (dal 30/05/2011).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Sanmo
Albugnan

**Albugnan** (*Albugnano* an italian) a l’é un comun ëd 532 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Dario Pella (da l' 8/06/2009).

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Ajan

**Ajan** (*Agliano Terme* an italian) a l’é un comun ëd 1.699 abitant dla provincia d'Ast.

## Stòria
### Época roman-a
Ël teritòri dël pais a l'é belfé ch'a restèissa sota al munissipi ëd *Ticinum* (Pavìa), con la condission ëd *pagum attributum*. Ël topònim a ven da 'nt un gentilissi roman *Allius*, ch'a në conferma la natura ëd vila dë sgnor an campagna. D'ambelessì as podìa passesse për andé da Ast a Alba, ën passand për Trèis .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marco Biglia (dal 27/05/2019, lista "L'alternativa per Agliano")

## Lese ëdcò
* Cesa ëd San Giaco Magior d'Ajan
* Stassion d'Ajan e Castelneuv Brusà
* Vianos

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Ajan
Aramengh

**Aramengh** (*Aramengo* an italian) a l’é un comun ëd 623 abitant dla provincia d'Ast.

A restà ant ël Monfrà, an sla stra 'd Casalborgon, antra Turin e Ast.

## Curiosità lenghìstiche
Ël topònim d'Aramengh a l'é col che a l'ha formà l'espression *Andé a Aramengh*, peui corompusse an *Andé a ramengh* (con ël sust d*andé an malora*).
An efet, Aramengh a l'era pòst ëd përzon e fin-a al 1600 sede ëd tribunal për ij reà finansiari.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Tavolato (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Categorìa:Piemontèis gergal
Bubi

**Bubi** (*Bubbio* an italian) a l’é na comun-a ëd 904 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fabio Mondo (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Somariva dël Bòsch

**Somariva dël Bòsch** o mach **Somariva** (*Sommariva del Bosco* an italian) a l’é un comun ëd 6.159 abitant dla provincia ëd Coni.

## Stòria

Dël sécol ch'a fa XI ël pais a smija ch'a marchèissa ël confin ossidental dla Diòcesi d'Ast .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Walter Cornero (dal 2019).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Somarivadelbosch
Moncalv

**Moncalv** (*Moncalvo* an italian) a l’é un comun ëd 3.351 abitant  dla provincia d'Ast

## Stòria
A l'é stàit proprietà dla diòcesi d'Ast ant l'età ëd mes, a l'é dventà capital dël marchesà dël Monfrà, fin-al 1691 quand a l'é stàit assedià da le trupe ëd Prinsi Genio ëd Savòja e gionzà ai domini dij Savòja ant ël 1704.

### Comun-a ebraica
Dal '500, ant Moncalv a l'é esistìa na florida comun-a ebraica, ant ël 1731, a-i ero 176 ebreo dzor apopré 1.600 përsone.

Ël ghet a l'avia la particolarità d'esse an senter e pa lontan da la sità, an pi, la sinagòga a l'é piassà sla piassa prinsipal.

Un dij document rësguardant la comun-a ebraica a l'é "La Gran Battaja dj'Abrei d'Moncalv", balà scrivùa a fin '800 da un local, cristian, ant la lenga giudé-piemontèis, segn dla diffosion dla lenga ëdcò tra i pa giudé.

La comun-a ebraica a s'é estinta dòp la sconda guèra mondial, ma ël cal dla popolassion a durava da secoj.

## Përsonalità

* Vincenzo Buronzo (1884-1976), poeta an lenga piemontèisa
* Guglielmo Caccia stranomà *Ël Moncalv* (1568-1626), pitor 

## Sità binelà
Patti (ME)

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Christian Orecchia (dal 25/05/2019).

Si sota a-i é na tabela relativa a j'aministrassion ch'a son stàit-ie an costa comun-a.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Castel d'Anon

**Castel d'Anon** (*Castello di Annone* an italian) a l’é un comun ëd 1.935 abitant dla provincia d'Ast.

## Stòria

Castel d'Anon a l'é un dij borgh pì antich ëd tut ël Piemont. Le pì veje marche ëd presensa dl'òmo as fan data a la Cultura dij vas a boca quadra, ant ël Neolìtich. N'àutr pòst abità ëd col temp-là a l'é Sassi. A Castel d'Anon a son treuvasse ëdcò dle marche pì tarde, dl'Età dël bronz, dëj temp dla Cultura ëd Vivron. Lë stansiament ëd Castel d'Anon a smija esse dla cultura lìgurin-a ëd Chiavari, ma franch tutun ant jë sgav a l'é trovasse na tomba dël VI sécol aGC con andrinta na fìbula a navëtta dla sòrt ëd cole dla cultura séltica ëd Golasëcca (Fedele, 1997, pp. 86-90).

An época roman-a d'ambelessì a-i passava la via Fulvia, dont a-i ven ël topònim, da *ad nonum*, "a la pera miliar ch'a fa neuv" (Vergano, 1990, pàg. 10).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Valter Valfrè (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Lese ëdcò
* Stassion ëd Castel d'Anon

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Bibliografìa
*
*

Casteldanon
Casteldanon
Casteldanon
Carenten

**Carenten** (*Carentino* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 331 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ai confin antra la pian-a lissandrin-a e le colin-e dël Monfrà, an sla riva oriental dël Belb.

## Stòria
Ël teritòri 'd Carenten a l'é stàit abità fin da l'época neolìtica, tanme ch'a l'han mostrà j'artrovament d'arm an pera ai temp ëd la costrussion ëd la ferovìa Lissandria-Àich, ant la sconda mità dl'Eutsent. Le prime sorgiss ch'a documento l'esistensa dël pais a armonto a la sconda mità dël sécol ch'a fa XII. Ant l'Età 'd Mès a fasìa part dij possediment dël Marcheisà d'Ansisa, d'orìgin aleràmica. Për sécoj la polìtica dij marchèis a l'ha duvù pendrojé antra 'l sostegn al Marcheisà ëd Monfrà e cola al Ducà 'd Milan, goernà dai Viscont. A l'inissi dël Sinchsent Carenten a passa ai marchèis ëd Monfrà, sota ai Gonsaga 'd Màntoa. Dël 1589 ël Marcheisà d'Ansisa a l'é vendù a Michele Peretti, anvod ëd papa Sisto V. Dël 1606 Vincens Gonsaga a separa Carenten da le tère d'Ansisa e a lo vend a Lodovico Fini, peui a passa ai marchèis Faà 'd Brun, ch'a lo ten-o fin a la fin dël feodalésim. 

Dël 1707, an séguit a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Carenten a passa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II e pì tard al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament ëd Mombaruss. Dël 1928 ël Comun ëd Carenten a ven ancorporà an col ëd Bergamasch, ma dël 1955 a oten torna soa indipendensa aministrativa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Silvia Barbara Celoria (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Casal Monfrà

**Casal Monfrà** o **Ël Casal** (*Casà* an monfrin, *Casale Monferrato* an italian) a l’é un comun ëd 35.975 abitant  dla provincia ëd Lissandria.
A l'é bagnà dal Pò.

J'abitant dël Casal a son ëstranomà *bibin* e *mangiamosche*.

## Stòria
Dij temp dij Roman, la sità as ës-ciama *Sedula*, e conforma a le conte pròpi ambelessì a sarìa stàit martirisà ël prim vësco d'Ast atestà, visadì Sant Evasi, dël 362. A venta però dì che lòn ch'a l'é rivane rësgoard a 's vësco a podrìa esse d'autut anventà. .

Dël 1681 ij Gonzaga a l'han vendulo a Luis XIV, re 'd Fransa.
Apress a l'é passà ai Savòja.

## Palass e cese d'anteresse artìstich

* Cesa ëd Santa Catlin-a
* Teatro comunal
* Dòm
* Sinagòga
* Cesa ëd San Dumini
* Cesa ëd Sant Ilari
* Cesa dla Misericòrdia
* Cesa ëd San Filip Neri
* Cesa ëd Sant Ësteo
* Palass San Giòrs
* Palass Ottolenghi
* Palass Taverna

## Spòrt

* Casal (fótbal)‎
* Robur

## Vardé ëdcò

* Musé d'art e stòria antica dj'Ebréo

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Concetta Palazzetti (dal 2014).

## Sità gemelà
Casal Monfrà a l'é gemelà con:
*  Trnava, Repùblica Ceca
*  Weinstadt, Almagna
*  Pescara, Italia
*  Argirocastro, Albanìa

## Proverbi
*Si le mosche a van vers Casà, pija ij beu e va a laoré.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment