open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boubacar Joseph Ndiaye

**Boubacar Joseph Ndiaye** a l'era nassù ai 15 d'otóber 1922 a Rufisque, an Senegal, che antlora a l'era considerà tanme na comun-a fransèisa, e a l'é mòrt a Dakar ai 6 ëd fërvé 2009.
A l'avìa travaja coma pròto e dël 1943, tanme sitadin fransèis, a l'é stàit ciamà a fé 'l bajèt: a l'ha partissipà a la bataja ëd Monte Cassino e a la liberassion dla Fransa.
Peui, parèj ëd vàire soldà coloniaj, a l'avìa continuà la cariera militar ant l'Àfrica dël nòrd e apress an Indocin-a, andoa a l'ha combatù a Dien Bien Phu a j'órdin dël leutenent-colonel Bigeard.
A l'era sot-ufissial dij paracadutista.

Dal 1964 al 2004 Ndiaye a l'é stàit conservador dla Ca djë S-ciav ëd Gorée, memorial ëd la s-ciavensa creà pòch apress dl'indipendensa da Léopold Sédar Senghor, prim pressident senegalèis, e che dal 1978 a l'é anscrivù da l'UNESCO tanme patrimòni dl'umanità.

Sò përsonage a l'avìa anspirà ël regista Rachid Bouchareb për sò film *Little Senegal*, dël 2001.

Ndiaye, Boubacar Joseph
René Berger

Scritor, stòrich ëd l'art e filòsof.
**René Berger** a l'era nà a Brussel ai 29 d'avril dël 1915 e a l'é mòrt a Losana ai 29 ëd gené dël 2009.
A l'avìa la nassionalità svìssera e a l'avìa studià a l'Università ëd Paris.
Dal 1962 al 1981 a l'é stàit diretor dël Musé dle Bele Art ëd Losana. 

## Sò pensé
Sò tema d'arflession a son ëstàit ël mërcà dl'art, l'educassion artìstica, l'università, ma dzortut ij fenòmeno arvelador dj'art tecnològiche: art ëd lë scren, art dël cabalisator, art telemàtica, oleografìa, art ëd le grije anformàtiche.
Ant ij darié quìndes agn ëd soa vita a l'era dasse coma but lë studi dla sibernética.
Soa speransa a l'era d'un cangiament radical, për fé dl'òm na spece modificà an profondeur, n*'òm grija*, pì nen da sol ant la costuma dle struture familiar e nassionaj, ma antëgrà ant la rej e antëgrà da la rej.

Ansema a Francis Lapique, angigné dla Scòla Politécnica Federal ëd Losana, a l'ha creà un musé virtual pr'ësmon-e ij tesòr ëd l'art mondial, un sit ch'a l'ha arseivù vàire arconossiment.

## Euvre prinsipaj
* *Découverte de la peinture* (1958)
* *Connaissance de la peinture* (dódes volum, dal 1963)
Ambelessì a compariss sò apròcc crìtich a la stòria dl'art, da chiel gropà a l'evolussion dij mojen ëd comunicassion.
* *La mutation des signes* (1972)
Soa euvra pì arnomà, anté ch'a sërca ëd descrive l'era multimedial, ch'a prefigura l'advent ëd na multirealtà.
An descrivend la nossion ëd mojen ëd coalera, a la spantia ai mojen ëd traspòrt comun (l'avion, la vitura) e a j'atività ëd coalera parèj dël torism, j'amusament, la mòda.
A smon ël concet ëd *tecnocoltura*, ch'a l'é peui vnù d'usage comun.

Berger, René
Berger, René
Berger, René
John Martyn

Ghitarista, cantant, composidor.
**John Martyn** (ma sò ver nòm a l'era **Iain David McGeachy**) a l'era nassù a New Maden, ant ël Londra, a j'11 dë stèmber dël 1948.

A l'é chërsù a Glasgow, andoa sò pare a cantava ant le birarìe.
A 17 agn a l'ha tramudà a Londra, anté ch'a l'é gropasse con David Graham, Bert Jansch e John Renbourn, tre dij përsonage pì amportant ant la mùsica popolar britànica.
A l'é stàit tòst notà da Chris Blackwell (ël produtor ëd Bob Marley) e dël 1968 a l'ha gravà sò prim àlbom, *London conversations*, dont a l'é vnuje apress, chèich mèis dòp, *The thumbler*, anté ch'a l'ha già sërcà ëd fé bogé ij còdes tròp calm ëd la mùsica popolar.

Dël 1969, anstalasse ant jë Stat Unì, a Woodstock (andoa a rancontra Bob Dylan e Jimi Hendrix) a forma na cobia artìstica durà doi àlbom con soa prima fomna, Beverly Kutner.

Motobin marcà dal jazz lìber dël sassofonista Pharoah Sanders e da la mùsica arpetitiva ëd Terry Riley, Martyn a decid ëd fé na mùsica pì d'avangardia, lòn ch'a fa vnì fòra *Solid air*, dël 1973, dont un dij tòch, *May you never*, a l'ha anspirà ij U2.
Peui a l'ha continuà na drùa cariera da solista.
Soa mùsica a l'ha anspirà d'artista parèj d'Eric Clapton, David Gilmour e Paul Weller.
A l'ha duvertà la mùsica popolar al jazz, al rock e fin-a al reggae.

La vita ëd John Martyn a l'é stàit turbijosa, antra bibi, dròga e divòrsi tempestos.
Dël 2003 a l'han dovuje tajé na gamba e a l'ha seghità a fé dij consert an sla cadrega a roe.
A l'é mòrt an Irlanda, anté ch'a l'avìa tramudà da pòch, ai 29 ëd gené dël 2009.

Martyn, John
Martyn, John
Blason dla provincia ëd Fërara

## Blason dla provincia ëd Fërara
Figura:Provincia di Ferrara-Stemma.svg

## Blason dij comun dla provincia ëd Fërara

Figura:Argenta-Stemma.svg|Argenta
Figura:Bondeno-Stemma.svg|Bondeno
Figura:Cento-Stemma.svg|Cento
Figura:Stemma di Codigoro.svg|Codigoro
Figura:Comacchio-Stemma.svg|Comacchio
Figura:Copparo-Stemma.svg|Copparo
Figura:CoA Città di Ferrara.svg|Fërara
Figura:Goro-Stemma.svg|Goro
Figura:Jolanda di Savoia-Stemma.svg|Jolanda di Savoia
Figura:Lagosanto-Stemma.svg|Lagosanto
Figura:Masi Torello-Stemma.svg|Masi Torello
Figura:Mesola-Stemma.svg|Mesola
Figura:Ostellato-Stemma.svg|Ostellato
Figura:Stemma di Poggio Renatico.svg|Poggio Renatico
Figura:Portomaggiore-Stemma.svg|Portomaggiore
Figura:Riva del Po-Stemma.svg|Riva del Po
Figura:Stemma delle Terre del Reno.svg| Terre del Reno 
Figura:Stemma di Vigarano Mainarda.svg|Vigarano Mainarda
Figura:Voghiera-Stemma.svg|Voghiera


Categorìa:Emilia-Romagna
Ferara
Lux Interior

Cantant.
**Lux Interior** (**Erick Lee Purkhiser** sò nòm ver) a l'era nà a Stow, ant l'Ohio, ai 21 d'otóber dël 1948.
A l'ancamin ëd j'agn 1970 a l'ha fondà, con soa fomna Kristy Wallace (stranomà *Poison Ivy*), la formassion musical The Cramps.

A l'é mòrt ëd n'insuficensa ëd cheur ai 4 ëd fërvé dël 2009 an n'ospidal ëd Glendale, an Califòrnia.

Categorìa:Cantant american
Mansour Rahbani

Mùsich, autor e compositor.
**Mansour Rahbani** (منصور الرحباني an àrabo) a l'era nà dël 1925 a Antelias, a nòrd ëd Beirut.
Chiel e sò frel Assi a l'han formà na cobia conossùa an tut ël mond àrabo për sò travaj con l'arnomà cantanta Fairouz.

Mansour Rahbani a l'é mòrt ai 13 ëd gené dël 2009 an n'ospidal ëd Beirut, për le conseguense ëd na polmonìa.

Rahbani, Mansour
Rahbani, Mansour
Carlo Biscaretti di Ruffia

Dissegnator técnich, giornalista e pitor paisagista.
**Carlo Biscaretti di Ruffia** a l'era nà a Turin dël 1879, fieul ëd Roberto, e a l'é mòrt an Toscan-a dël 1959.

Coma sò pare, a l'era passionà ëd viture.
A l'é stàit antra ij fondador ëd l'Automòbil Club Turin.
A l'avìa bandonà jë studi da avocat e a l'é dedicasse al dissegn técnich, colaborand con j'andustrie dle viture.

Dël 1933 a l'ha ideà ël Musé dla vitura ëd Turin, dont a l'ha presentà ël proget a Mussolini.
Ij travaj për ël musé a ancaminran dël 1957.

Biscaretti di Ruffia, Carlo
Biscaretti di Ruffia, Carlo
Biscaretti di Ruffia, Carlo
Arzago d'Adda

**Arzago d'Adda** (*Arsàch* ant ël dialèt local) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 2.749 abitant , ant la provinsa ëd Bérghem. A resta a 26 chilòmeter da Bérghem, a n'autëssa 'd 106 méter.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gabriele Riva (dal 29/05/2007, scond mandà dal 07/05/2012, ters mandà dal 12/06/2017).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bérghem
Varal (omònim)

**Varal** a l'é 'l nòm ëd doi comun piemontèis:

* **[[Varal Pombia]]**, an provincia ëd Noara

* **[[Varal|Varal Sesia]]**, an provincia ëd Vërsèj
Masullas

**Masullas** (*Masùddas* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 1.160 abitant , an provincia d'Oristan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mansueto Siuni (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Oristan
Nùmer ëd Ramsey

Fissà dij nùmer antregh positiv s,t, ël **nùmer ëd Ramsey** r(s,t) a l'é 'l pì cit antregh tal che minca graf ansima a r(s,t) vértes a l'ha 'n sot-graf andot ch'a l'é na crica d's element opura un sot-graf andot ch'a l'é n'ansem indipendent ëd t element.
As dimostra che un nùmer përparèj a esist për da bon.

## Chèich arzultà an sij nùmer ëd Ramsey
An general, ël cont dij nùmer ëd Ramsey a l'é n'afé motobin complicà.
Tutun, chèich arzultà as peulo oten-se con dj'osservassion assè sempie.
*Dagià che ël nùmer ëd crica d'un graf G a l'é ugual al nùmer d'indipendensa ëd sò complementar G', ij nùmer ëd Ramsey a son simétrich, visadì
::r(s,t)=r(t,s).
*Dagià che n'ansem d'1 vértes a l'é indipendent,
::r(s,1)=r(1,s)=1.
*Dagià che un graf G nen complet ansima a s \geq 2 vértes a l'ha nùmer d'indipendensa  \alpha (G) \geq 2, i l'oma r(s,2) \leq s. Dagià che për nK_n ansima a n element a l'é  \omega (K_n)=n e che sò nùmer d'indipendensa a l'é  \alpha (K_n)=1, a-i na ven che r(s,2) \geq s. Donca
::r(s,2)=r(2,s)=s.

D'arzultà pì complicà ch'a dan na valutassion dij nùmer ëd Ramsey a son:
*Ch'as pijo s,t \geq 2. Si G a l'é un graf ansima a n=r(s,t-1)+r(s-1,t) vértes, antlora  \omega (G) \geq s opura  \alpha (G) \geq t. Donca
::r(s,t) \leq r(s,t-1)+r(s-1,t).
*r(s,t) \geq (s-1)(t-1)+1.
*Si s \geq 2, antlora r(s,s) \geq ( \sqrt{2} )^s. Cost arzultà a l'é dovù a Paul Erdős e a l'é stàit publicà dël 1947.

Nùmer ed Ramsey
Spassi métrich

As dis **spassi métrich** n'ansem E, ëd sòlit soponù nen veuid e dont j'element a son ciamà *pont*, dotà ëd na *distansa*, visadì na fonsion f:E \times E \to \mathbb R_0^+ ch'a l'ha le propietà:
*d(A,B)=0 \Leftrightarrow A=B,
*d(A,B)=d(B,A),
*d(A,B) \leq d(A,C)+d(C,B) (*disugualiansa triangolar*, përchè a dis che ant un triàngol la longheur ëd minca banda a l'é nen pì gròssa dla soma dle longheur dj'àutre doe).

## Esempi
*La reta real, ël pian e lë spassi euclideo a son djë spassi métrich.
*An sla reta complessa  \mathbb C  as peul pijesse tanme distansa ëd doi nùmer compless a,b ël mòdol ëd soa diferensa, visadì d(a,b)=|a-b|. Antlora la distansa dij doi nùmer compless a l'é ugual a la distansa dij doi pont ch'a j'arpresento an sël pian ëd Gauss.
*Ant lë spassi vetorial  \mathbb R^n as peul pijesse tanme distansa ëd doi vetor  \vec x=(x_1, \dots ,x_n), \vec y =(y_1, \dots ,y_n) la norma ëd soa diferensa:
::d( \vec x, \vec y )=|| \vec x - \vec y ||= \sqrt{ \sum_{i=1}^n(x_i-y_i)^2} .
:D'àutre distanse possìbij a son
::d'( \vec x ,\vec y )= \max (|x_1-y_1|, \dots ,|x_n-y_n|)
:opura
::d*( \vec x ,\vec y )= \sum_{i=1}^n|x_i-y_i|</math>.
:Sòn a mostra che an s'un midem ansem as peulo definì dë struture dë spassi métrich diferente.

==Topologìa ëd në spassi métrich==
An në spassi métrich E as peul definì la *bala duverta* ëd sènter ël pont A e raj ël nùmer real positiv R tanme l'ansem dij pont <math>x \in E</math> ch'a sodisfo la condission d(A,x)<R.<br>
La *bala sarà* ëd sènter A e raj R a l'é l'ansem dij pont x ch'a sodisfo la condission <math>d(A,x) \leq R</math>.

N*'anviron'' dël pont A a l'é qualsëssia sot-ansem d'E ch'a conten-a na bala (duverta o sarà) ëd sènter A.

### Esempi
*An sla reta real, le bale (ëd sènter A) a son j'antërvaj (ëd sènter A); minca antërval ch'a conten A (bele si A a n'é pa ël sènter) a n'é n'anviron.
*An sël pian euclideo, le bale duverte a son ij sercc duvert; minca polìgon ch'a l'ha A an sò anterior a n'é n'anviron.

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Logaritm ëd Napier

La fonsion  \frac 1x  a l'é na fonsion continua an sla semireta  \mathbb R^+.
Donca a esisto dle fonsion, definìe a manch ëd na costanta aditiva ansima a  \mathbb R^+, ch'a son le primitive d' \frac 1x , visadì dont la derivà a l'é  \frac 1x .
As ciama **logaritm** (**ëd Napier**) cola dle primitive d' \frac 1x  ch'as anula për x=1.
A l'é denotà logx.

## Chèiche propietà dël logaritm
Da la definission a-i ven che log x a l'é na fonsion derivàbil, e donca continua.
Dagià che soa derivà a l'é positiva, as trata ëd na fonsion chërsenta.

### Fórmola fondamental
Fissoma un nùmer real a>0 e consideroma la fonsion definìa ansima a  \mathbb R^+ da f_a(x)= \log ax.
Costa fonsion a l'é derivàbil e soa derivà a l'é f_a'(x)= \frac a{ax} = \frac 1x.
Donca f_a(x)- \log x a l'é na costanta, ugual a f_a(1)= \log a.
Da sòn a-i ven la fórmola fondamental ch'a fortiss che, për qualsëssìa nùmer reaj positiv a,b,
:logab=loga+logb.
Da costa as oten che për minca real a>0 e minca natural n, a val l'ugualiansa
: \log a^n=n \log a
e, pì an general,
: \log a^r=r \log a
për qualsëssìa nùmer rassional r. Parèj as oten ëdcò che
: \log \frac ab = \log a- \log b,
si *a* e *b* a son positiv.

### Lìmit
La sequensa  \log 2^n=n \log 2 a divergg a + \infty , dagià che log2>log1=0.
Sòn e la chërsensa dla fonsion a ìmplico che
: \lim_{x \rightarrow + \infty } \log x=+ \infty .
Da la relassion  \log \frac 1y =- \log y a-i ven ëdcò che
: \lim_{x \rightarrow 0^+} \log x=- \infty .

## Ël dësvlup dël logaritm
La fonsion logaritm a peul esse dësvlupà tanme:
: \log (1+x)=x- \frac{x^2}2 + \frac{x^3}3 - \ldots .

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Fonsion esponensial

La fonsion logaritm a l'é na fonsion bijetiva  \mathbb R^+ \to \mathbb R .
Donca a admet na fonsion anversa, definìa ansima a  \mathbb R  e dont la plancia a l'é  \mathbb R^+.
Costa fonsion a l'é ciamà **fonsion esponensial** e denotà expx.

### Monotonìa e lìmit
Da la definission, a-i ven che la fonsion expx a l'é chërsenta e che
: \lim_{x \rightarrow - \infty } \exp x=0,  \lim_{x \rightarrow + \infty } \exp x=+ \infty .

### Derivà
Dagià che la fonsion f(x)=logx a l'é derivàbil con derivà sempe diferenta da 0, ëdcò soa anversa g(x)=expx a l'é derivàbil e soa derivà ant ël pont x=logy a l'é
:g'(x)= \frac 1{f'(y)} =y= \exp x.

### Fórmole fondamentaj
An butand x=loga,y=logb, la fórmola logab=loga+logb a equival a
: \exp (x+y)= \exp x \cdot \exp y ,
dont a-i ven che
: \exp rx=( \exp x)^r
për qualsëssìa nùmer rassional r.

#### N'aplicassion: la definission ëd potensa a esponent real
La fórmola pen-a trovà a përmet dë spantié la defission dla potensa a^r al cas anté che r a l'é 'n nùmer real qualsëssìa, nen mach rassional, e a a l'é 'n nùmer real positiv.
An butand x=loga, i l'oma an efet che, për r rassional,
:a^r= \exp (r \log a),
andoa lë scond mèmber a goerna sò sust ëdcò si r a l'é nen rassional: costa ugualiansa a peul esse pijà tanme definission ëd potensa a esponent real qualsëssìa.
An costa manera a resto verificà j'istesse propietà che për la potensa a esponent rassional, visadì
:a^xa^y=a^{x+y}, a^xb^x=(ab)^x, (a^x)^y=a^{xy}.

An particolar, an denotand con e ël nùmer exp1 (visadì loge=1), i otnoma
: \exp x = \exp (x \log e)=e^x;
son a përmet ëd denoté mach e^x l'esponensial d'x.
An costa forma le propietà ëd costa fonsion a resto mach dij cas particolar dle propietà dle potense.

## N'àutra definission dl'esponensial
L'esponensial expx a peul ëdcò esse definì tanme la soma ëd na serie, ch'a sarìa sò dësvlup:
: \exp x= \sum_{n=0}^{ \infty } \frac{x^n}{n!} .
Costa definission as peul ëslarghesse ai valor compless ëd la variàbil x, lòn ch'a përmet dë stabilì la fórmola fondamental
: \exp (x+iy)=e^x( \cos y+i \sin y).

Fonsionesponensial
Bidonì

**Bidonì** (*Bidunìu* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 151 abitant , an provincia d'Oristan.

## Aministrassion
Ël comun a l'é comissarià (dal 15/06/2008).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Oristan
Rivergaro

**Rivergaro** (*Rvargär* o *Arvargär* an dialèt piasentin) a l'é un comun ëd l'Emilia-Romagna ëd 7.010 abitant , ant la provinsa ëd Piasensa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Albasi (dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Rivergaro a l'é gemelà con:
*  Saint-Julien-les-Villas, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Piasensa
Trappeto

**Trappeto** (*Trappitu* an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 3.111 abitant , an provincia ëd Palerm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sebastiano Giuseppe Muscolino (dal 16/05/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Piero Lerda

Pitor.
**Piero Lerda** a l'era nassù a Caraj ai 29 d'avril dël 1927 e a l'é mòrt-ie ai 14 dë stèmber dël 2007.

Motobin giovo, a l'avìa frequentà a Caraj l'atelié dël pitor Vincenzo Alicandri.
Dël 1953 a l'é laureasse an lenghe e literature strangere con na tesi su Bernanos.
A l'ha fàit ël bajèt tanme ufissial ant j'alpin e apress a l'ha tramudà a Turin, andoa a l'ha colaborà con la RAI; dal 1957 al 1963 a l'ha dirigiù la biblioteca dël United States Information Service.
A l'ha mostrà ant le scòle superior e a la facoltà ëd Magister.

Lerda, Piero
Aleuria cestrica

## Un pissacan: l'Aleuria cestrica

### Descrission
Fin a 10 mm ëd diàmetr, copa sensa gamba, giàun o giàun òcra. Da fòra seulia o povrosa, dël midem color.
Bordura regolar.

### Ambient
A chërs d'istà, an sla tèra patanùa e ùmida.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Aleuria cestrica** (Ellis & Everh.) Seaver

Categorìa:Aleuria
Categorìa:Figure da buté
Inocybe geophylla var. lilacina

## Un pissacan: Inocybe geophylla var. lilacina

### Descrission
Com l'Inocybe geophylla, ma da giovo a l'é lila-violèt, peui lila ciàir, gris lila. 

### Ambient
A chërs dzortut sota le conìfere.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

**Inocybe geophylla** var. **lilacina** (Peck) Gillet

Categorìa:Inocybe
Morchella esculenta var. rotunda

## Na pongòla: Morchella esculenta var. rotunda

### Descrission
Còm la Morchella esculenta, ma a l'ha ël capel rotond e ch'a arcòrda le spugne ëd mar.

### Ambient
Còm la Morchella esculenta.

### Comestibilità

Còm la Morchella esculenta.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Morchella esculenta** var. **rotunda** Persoon

Categorìa:Pongòle
Categorìa:Morchella
Jean Giono

Romanzé e conteur an lenga fransèisa.
**Jean Giono** a l'era nà a Manosque ai 30 ëd mars dël 1895 e a l'é mòrt ambelelà ai 9 d'otóber dël 1970.
Apress la prima guèra mondial, cand a l'ha combatù coma bajèt al Chemin des Dames, a l'ha travajà an banca.
A l'ha chità ës travaj dël 1930, për consacresse mach a la literatura apress ël sucess ëd sò prim romanz, *Colline*.

## Euvre prinsipaj
Giono a l'é autor ëd 24 romanz, vàire arcòlte ëd conte, poesìe, studi, artìcoj e senari.
* *Colline* (romanz)
* *Un roi sans divertissement*
* *Les âmes fortes*
* *Le moulin de Pologne*
* *Ël sicl ëd l'Ùssar*:
** *Angelo*
** *Le hussard sur le toit*
** *Le bonheur fou*
**Les trois arbres de Palzem* (na cujìa ëd pensé e arflession, scrivù antra 'l 1951 e ël 1965)

## A pòrto sò nòm
*Premi Jean Giono

Giono, Jean
Giono, Jean
Giono, Jean
Aleuria luteonitens

## Un pissacan: Aleuria luteonitens

### Descrission
Fin a 20 mm ëd diàmetr, copa sensa gamba, pì o men distèis. Seuli, giàun brilant. Da fòra seuli, un pòch pì ciàir.
Bordura regolar.

### Ambient
A chërs d'istà e d'otonn, an sla tèra dij bòsch, ant ij pòst ùmid.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Aleuria luteonitens** (Berk & Broome) Gillet

Categorìa:Aleuria
Categorìa:Figure da buté
Latifeuja

As definisso **latifeuje** tute cole piante, a bòsch o a busson o a erba, che a l'han ëd feuje larghe, nen vardand cola che a sia la forma. La paròla, che aj diferensia da conìfere, a l'é nen precisa se dovrà ant l'anviron sientìfich, e a l'é dovrà ëd sòlit al pòst d'Angiospermae.
Conìfera

Con la paròla **conìfere** a s'antendo le piante che a fan nen part ëd le latifeuje. La paròla a l'é motobin genérica e a l'ha nen valensa sientìfica, ma a ven motobin a taj për andiché le piante ëd la division Pinophyta.

Al di d'ancheuj le conìfere a son tute piante a bòsch.
Anvolussion

As dis **anvolussion** na bijession f:A \to A ëd n'ansem A an A midem ch'a coincid con soa anversa, visadì tal che f=f^{-1}.

## Esempi
Esempi d'anvolussion a son le simetrìe sentraj e assiaj.

Categorìa:Àlgebra
Joséphine Duc Teppex

Giornalista.
**Joséphine Teppex** a l'era nassùa a Osta dël 1855 an na famija ëd Le-z-Amaveulle.
Con sò òm, Édouard Duc, dël 1894 a l'ha fondà ël giornal valdostan Le Mont-Blanc e l'ann apress l'armanach Le Ramoneur.

A l'é mòrta dël 1947.

Duc Teppex, Joséphine
Roberto Bettega

**Roberto Bettega** (Turin, 27 dë dzèmber dël 1950) a l'é un dirigent sportiv e a l'é stàit fotbaleur piemontèis con ël ròl d'atacant. A l'é stàit un sìmbol ëd la Juventus tra 'l 1970 e 'l 1983 e 'dcò ant la Selession italian-a a l'ha avù motobin ëd boneur. Dal 1994 al 2006 a l'é stàit dirigent ëd la società bianca e nèira, tornand a esslo për un curt perìod dël 2010. 

## Cariera

Dòp che a l'ha fàit tuta soa preparassion ant la squadra dij giovo dla Juventus, a l'han mandalo për n'ani an Serie B al Varèis (1969-70) an col ani-lì antrenà da Nils Liedholm. Bettega a l'ha dàit na man a la squadra lombarda con 13 grije che a l'han fàit cadò ëd la promossion ai varesòt.

Torna intrà a la Juventus dël 1970-71 a l'é restà con la società turinèisa për 13 ani (valadì fin-a al 1983). Sò agiut a l'é stàit motobin amportant për ij bianch e nèir: già ant la prima stason a l'ha giugà 42 partìe tra campionà, Copa Italia e Copa dle Fere (valadì la Copa UEFA dël di d'ancheuj) an marcand 21 grije. Soa prima partìa an Serie A a l'ha giugala al 27 dë stémber dël 1970 sël camp dël Catania andoa a l'ha marcà la grija dla vitòria.

A l'ha giugà an tut 480 partìe con la maja bianca e nèira (326 an Serie A, 73 an Copa Italia, 31 an Copa dij Campion, 8 an Copa dle Cope e 42 an Copa UEFA), an marcand 178 grije (129 an Serie A, 22 an Copa Italia, 7 an Copa Campion, 1 an Copa dle Cope e 19 an Copa UEFA), e ancheuj a l'é 'l ters marcador ant la stòria dla Juventus darera a Alessandro Del Piero e Giampiero Boniperti.

A l'ha giugà soa ùltima partìa con la Juventus ant la malurosa final ëd Copa Campion a Atene contra l'Amborgh.

## Canadà

Chità la sità 'd Turin a l'é mudasse për n'ani ant la North American Soccer League e a l'ha giugà për la squadra canadèisa dij Toronto Blizzard.

## Selession italian-a

Bettega a l'ha giugà soa prima partìa ant la Selession italian-a dël 1975 contra la Finlandia e a l'ha partecipà ai Mondiaj dël 1978 an Argentin-a an marcand nomach na grija, pròpi ai padron ëd ca.

Con la Selession a l'ha fàit 19 grije an 42 partìe.

## Artorn a la Juve

Dël 1994 Umberto Agnelli a l'ha ciamalo ant la società coma dirigent e parèj a l'é nàita la famosa triade con Luciano Moggi e Antonio Giraudo. Dòp lë scàndol ëd "Fotbalòpol" a l'é restà ancora n'ani (fin-a al 2007) e peui a l'ha chità la società bianca e nèira.

Bettega, Roberto
Bettega, Roberto
Bettega, Roberto
Bivona

**Bivona** a l'é un comun dla Sicilia ëd 4.011 abitant , an provincia d'Agrigent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Panepinto (dal 14/05/2007).

## Sità gemelà

Bivona a l'é gemelà con:
*  Collebeato, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Agrigent
Semistrop

As ciama **semistrop** na strutura algébrica (E, \circ ) dotà ëd n'operassion associativa.

Si (E, \circ ) a l'é 'n semistrop e A \subseteq E a l'é 'n sot-ansem ëstàbil për l'operassion  \circ , antlora ëdcò la strutura (A, \circ ), dotà dla restrission dl'operassion, a l'é 'n semistrop.

Si l'operassion  \circ  a l'é ëdcò comutativa, ël semistrop a l'é dit *semistrop comutativ* o *semistrop abelian*.

## Esempi
*Le struture ( \mathbb N ,+) e ( \mathbb N , \cdot ) a son ëd semistrop comutativ, përchè sia l'adission sia la multiplicassion ëd nùmer naturaj a son associative e comutative. Ël sot-ansem ëstàbil dij nùmer cobi a l'é 'n semistrop sia rëspet a l'adission che rëspet a la multiplicassion.

Un semistrop dotà d'element neutral a l'é ciamà monòid.

Categorìa:Àlgebra
Monòid

Un **monòid** a l'é 'n semistrop dotà d'element neutral.

## Esempi
*Le struture ( \mathbb N ,+) e ( \mathbb N , \cdot ) a son ëd monòid. Sò element neutraj a son, rispetivaman, 0 e 1:
::a+0=0+a=a,
::a \cdot 1=1 \cdot a=a.
:L'istess për le struture ( \mathbb Z ,+) e ( \mathbb Z , \cdot ).
*Fissà n'ansem E, la strutura ( \mathcal P (E), \cup ) a l'é 'n monòid, dont l'element neutral a l'é  \emptyset :
::A \cup\emptyset = \emptyset\cup A=A.
:Ëdcò la strutura ( \mathcal P (E), \cap ) a l'é 'n monòid, dont l'element neutral a l'é E:
::A \cap E=E \cap A=A.

Categorìa:Àlgebra
Santo Stefano Quisquina

**Santo Stefano Quisquina** a l'é un comun dla Sicilia ëd 5.083 abitant , an provincia d'Agrigent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Stefano Leto Barone (dal 16/06/2008).

## Arferiment

Santostefanoquisquina
Anderson (Indian-a)

**Anderson** a l'é na sità dl'Indian-a, ant'jë Stat Unì, ëd 59.734 abitant (2000).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Indian-a
Jacques Derrida

Filòsof.
**Jacques Derrida** (/sò ver nòm a l'era **Jackie Derrida**) a l'era nassù a El Biar, an Algerìa, ai 15 ëd luj dël 1930 e a l'é mòrt a Paris ai 9 d'otóber dël 2004.
A l'ha mostrà a La Sorbon-a.

## Euvre prinsipaj
* *De la grammatologie* (1967) 
* *La voix et le phénomène* (1967)
* *L'écriture et la différence* (1967)
* *Marges – de la philosophie* (1972)
* *Positions* (1972)
* *La dissémination* (1972)
* *Glas* (1974)
* *La vérité en peinture* (1978)
* *Heidegger et la question* (1990)
* *De l'esprit* (1990)
* *Du droit à la philosophie* (1990)
* *Donner la mort* (1992)
* *Passions* (1993)
* *Spectres de Marx* (1993)
* *Politiques de l'amitié* (1994)
* *Apories* (1996)
* *Résistances de la psychanalyse* (1996)
* *Le monolinguisme de l'autre* (1996)
* *Adieu à Emmanuel Lévinas* (1997)
* *Cosmopolites de tous les pays encore un effort* (1997)
* *Demeure, Maurice Blanchot* (1998)
* *Mémoire d'aveugle* (1999) 
* *Feu la cendre* (1999)
* *Sur paroles* (1999) 
* *Foi et Savoir* (2001)
* *Artaud le Moma* (2002)
* *Voyous* (2003)
* *L'animal que donc je suis* (2004)

Derrida, Jacques
Sarnano

**Sarnano** a l'é un comun dle Marche ëd 3.484 abitant , an provincia ëd Macerà.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franco Ceregioli (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Macerà
Cattolica (omònim)

***Cattolica*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Cattolica]]**, an provincia ëd Rìmin

* **[[Cattolica Eraclea]]**, an provincia d'Agrigent
Enzo Biato

**Enzo Maurizio Biato** (Àich, 30 luj 1963) a l'é stàit un fotbaleur e n'antreneur piemontèis che a giugava coma portié e al di d'ancheuj a l'é antreneur dij portié.

## Cariera

Chërsù ant la squadra dij giovo dël Genoa CFC, a l'ha vivù ij prim ani 'd soa cariera an giugand ant l'Àich (1982-1984) e con ël Casal (1984-1987) e pròpi con ij nèir casalèis a l'é vagnasse 'l drit ëd giughé an Serie C2 (1986-87) serie andoa a l'é restà dël 1987-88 ma con la maja dl Entella lìgur. Da cost moment-sì minca ann a l'ha montà në scalin ëd la scala che a l'ha mnalo an Serie A: C1 con la Centese, B con Triestin-a e peui Serie A con ël Bari, anté che a l'ha giugà sempre titolar (1990-93).

Dël 1995 a ven degradà ansema al Bari an Serie B, serie anté ch'a l'é restà për ses ani con la maja dla Cesen-a (1993-95), Turin (1995-96) e Lucchese (1996-97). Ant ël mars dël 1998 a l'é calà an Serie C2 con ël Baracca Lugo antramentre che dël 1998-99 a l'ha giugà n'ani a Livorno an Serie C1.

Dël 1999 a l'é ruvà ant ël Lissandria andoa a l'é restà fin-a al 2003.

## Antreneur

Dal 2005 a l'é antreneur dij portié ant ël Vicensa.

Biato, Enzo
Roberto Bocchino

**Roberto Bocchino** (Canèj, 8 avril 1961) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis ant j'ani '80-'90 e a l'ha giugà coma portié.

## Cariera

Chërsù ant la squadra dij giovo dël Turin, a l'ha fàit 4 stagion ant l'Ast an Serie C2 (1979-1983) anans ëd ruvé ant la Sampdoria (1984-1988) an Serie A coma arserva ëd Bordon.
Da gené a giugn dël 1988 a l'ha giugà ant ël Casal e peui, sempre dël 1988, a l'é passà a l'Ascoli andoa a l'é restà për sìnch ani coma arserva 'd Pazzagli (dël 1988-89) e ëd Lorieri (dal 1989 al 1992).

A l'ha giugà an tut 4 partìe an Serie A.

## Palmares

**Copa Italia**: Sampdoria 1984-85

Bocchino, Roberto
Blason dla provincia d'Agrigent

## Blason dla provincia d'Agrigent

Figura:Provincia di Agrigento-Stemma.svg


## Blason dij comun dla provincia d'Agrigent

Figura:Agrigento-Stemma.svg|Agrigent
Figura:Stemmaalessandriadellarocca.svg|Alessandria della Rocca
Figura:Aragona (Sicilia)-Stemma.svg|Aragona
Figura:Bivona-Stemma.svg|Bivona
Figura:Burgio-Stemma.png|Burgio
Figura:Calamonaci-CoA.svg|Calamonaci
Figura:Caltabellotta-Stemma.png|Caltabellotta
Figura:Camastra-Stemma.png|Camastra
Figura:Cammarata-Stemma.png|Cammarata
Figura:Campobello di Licata-Stemma.png|Campobello di Licata
Figura:Canicattì-Stemma.png|Canicattì
Figura:Casteltermini-Stemma.png|Casteltermini
Figura:Castrofilippo-Stemma.png|Castrofilippo
Figura:Stemmacattolicaeraclea.svg|Cattolica Eraclea

Figura:Comitini-Stemma.png|Comitini
Figura:Grotte-Stemma.png|Grotte
Figura:Joppolo Giancaxio-Stemma.svg|Joppolo Giancaxio
Figura:Lampedusa e Linosa-Stemma.svg|Lampedusa e Linosa
Figura:Licata-Stemma.svg|Licata
Figura:Lucca Sicula-Stemma.svg|Lucca Sicula
Figura:Menfi-Stemma.png|Menfi
Figura:Montallegro-Stemma.png|Montallegro
Figura:Montevago-Stemma.png|Montevago
Figura:Naro-Stemma.png|Naro
Figura:Palma di Montechiaro-Stemma.png|Palma di Montechiaro
Figura:Porto Empedocle-Stemma.svg|Porto Empedocle
Figura:Racalmuto-Stemma.png|Racalmuto
Figura:Stemma Comunale di Raffadali.svg|Raffadali
Figura:Ravanusa-Stemma.png|Ravanusa
Figura:Realmonte-Stemma.png|Realmonte
Figura:Ribera-Stemma.png|Ribera
Figura:Sambuca di Sicilia-Stemma.png|Sambuca di Sicilia
Figura:San Biagio Platani-Stemma.png|San Biagio Platani
Figura:San Giovanni Gemini-Stemma.png|San Giovanni Gemini
Figura:Santa Elisabetta-Stemma.svg|Santa Elisabetta
Figura:Santa Margherita di Belice-Stemma.png|Santa Margherita di Belice
Figura:Sant'Angelo Muxaro-Stemma.png|Sant'Angelo Muxaro
Figura:Santo Stefano Quisquina-Stemma.png|Santo Stefano Quisquina
Figura:Sciacca-Stemma.svg|Sciacca
Figura:Siculiana-Stemma.svg|Siculiana
Figura:Villafranca Sicula-Stemma.svg|Villafranca Sicula


Categorìa:Sicilia
Agrigent
Ansem potensa

Fissà n'ansem E, l**'ansem potensa** (o **ansem ëd le part**) d'E, denotà con  \mathcal P (E) a l'é la colession ëd tuti ij sot-ansem d'E:
:A \in \mathcal P (E) \Leftrightarrow A \subseteq E.

## Esempi
Pijoma
:E={a,b}.
Antlora
: \mathcal P (E)= \{\emptyset , \{ a \} , \{ b \} ,E \} .

Categorìa:Lògica matemàtica
Partission

Ch'as consìdera n'ansem M.
As ciama **partission** d'M minca famija  \mathcal F  ëd sot-ansem d'M ch'a l'abia le propietà sì-dapress:
*gnun element d' \mathcal F  a l'é veuid;
*doi element qualsëssìa d' \mathcal F  a son sempe disgionzù;
*M a l'é l'union ëd tuti j'element d' \mathcal F .
Donca na famija ëd sot-ansem nen veuid d'M a l'é na partission d'M si e mach si minca element d'M a aparten precisaman a un element d' \mathcal F .

## Esempi
*Consideroma un pian α. Le rete ëd na fassa 'd rete paralele a formo na partission d'α, dagià che minca pont dël pian a aparten a un-a e mach un-a dle rete dla fassa.
*Pijoma l'ansem M={4,5,6,8,9,10}. Ij sot-ansem
::A={4,6,8,10},B={6,9},C={5,10}
:a formo nen na partission d'M, përchè bele che M=A \cup B \cup C, ij tre sot-ansem a son nen doi a doi disgionzù.
:Gnanca
::A={4,8},B={3,10},C={5,9}
:a formo na partission, përchè 6 \in M-(A \cup B \cup C).

## Partission e relassion d'equivalensa
Consideroma na partission  \mathcal F  ëd n'ansem A e definioma ansima a A la relassion  \mathcal R  an butand x \mathcal R y si e mach si x,y a aparten-o al midem element d' \mathcal F .
La relassion  \mathcal R  a l'é na relassion d'equivalensa, ch'as dis assossià a la partission  \mathcal F .

Categorìa:Teorìa dj'ansem
Blason dla provincia d'Ancon-a

## Blason dla provincia d'Ancon-a

Figura:Provincia di Ancona-Stemma.svg


## Blason dij comun dla provincia d'Ancon-a

Figura:Agugliano-Stemma.svg|Agugliano
Figura:Ancona-Stemma.svg|Ancon-a
Figura:Arcevia-Stemma.png|Arcevia
Figura:Barbara-Stemma.png|Barbara
Figura:Belvedere Ostrense-Stemma.png|Belvedere Ostrense
Figura:Camerano-Stemma.png|Camerano
Figura:Camerata Picena-Stemma.png|Camerata Picena
Figura:Castelbellino-Stemma.png|Castelbellino
Figura:Castel Colonna-Stemma.png|Castel Colonna
Figura:Castelfidardo-Stemma.png|Castelfidardo
Figura:Castelleone di Suasa-Stemma.png|Castelleone di Suasa
Figura:Castelplanio-Stemma.png|Castelplanio
Figura:Cerreto d'Esi-Stemma.png|Cerreto d'Esi
Figura:Chiaravalle-Stemma.png|Chiaravalle
Figura:Corinaldo-Stemma.png|Corinaldo
Figura:Cupramontana-Stemma.png|Cupramontana
Figura:Fabriano-Stemma.svg|Fabriano
Figura:Falconara Marittima-Stemma.svg|Falconara Marittima
Figura:Filottrano-Stemma.png|Filottrano
Figura:Genga-Stemma.png|Genga

Figura:Loreto-Stemma.svg|Loreto
Figura:Maiolati Spontini-Stemma.png|Maiolati Spontini
Figura:Mergo-Stemma.png|Mergo
Figura:Monsano-Stemma.png|Monsano
Figura:Montecarotto-Stemma.png|Montecarotto
Figura:Montemarciano-Stemma.png|Montemarciano
Figura:Monterado-Stemma.png|Monterado
Figura:Monte Roberto-Stemma.png|Monte Roberto
Figura:Monte San Vito-Stemma.svg|Monte San Vito
Figura:Morro d'Alba-Stemma.png|Morro d'Alba
Figura:Numana-Stemma.png|Numana
Figura:CoA Comune di Offagna.svg|Offagna
Figura:Osimo-Stemma.png|Osimo
Figura:Ostra-Stemma.png|Ostra
Figura:Ostra Vetere-Stemma.png|Ostra Vetere
Figura:Poggio San Marcello-Stemma.png|Poggio San Marcello
Figura:Polverigi-Stemma.png|Polverigi
Figura:Ripe-Stemma.png|Ripe
Figura:Rosora-Stemma.png|Rosora
Figura:San Marcello-Stemma.png|San Marcello
Figura:San Paolo di Jesi-Stemma.png|San Paolo di Jesi
Figura:Santa Maria Nuova-Stemma.png|Santa Maria Nuova
Figura:Sassoferrato-Stemma.svg|Sassoferrato
Figura:Senigallia-Stemma.png|Senigallia
Figura:Serra de' Conti-Stemma.png|Serra de' Conti
Figura:Serra San Quirico-Stemma.png|Serra San Quirico
Figura:Sirolo-Stemma.png|Sirolo
Figura:Staffolo-Stemma.png|Staffolo


Categorìa:Marche
Ancon-a
Barbara

**Barbara** a l'é un comun dlë Marche ëd 1.481
abitant , an provincia d'Ancon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Raniero Serrani (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ancon-a
Relassion d'equivalensa

As ciama **relassion d'equivalensa** minca relassion binaria an sn'ansem (ëd sòlit considerà nen veuid) ch'a sia riflessiva, transìtiva e simétrica.

Si \  \sim \  a l'é na relassion d'equivalensa ansima a l'ansem M e a \in M, i podoma consideré l'ansem
:[a]_{ \sim }= \{ b \in M \mid b \sim a \} .
Cost ansem a l'é dit *classa d'equivalensa* d'a e l'element a a l'é dit un sò *arpresentant*.
Si la relassion  \ \sim \  a l'é ciàira dal contest, cost ansem as peul ëscriv-se bele mach [a].

Armarcoma che da a \ \! \! \sim \ \! \! a a-i ven che a \in [a].
Donca gnun-a classa d'equivalensa a l'é veuida.
An dzorpì, i l'oma che doe classe diferente a son sempe disgionzùe e che minca element a aparten sempe a na classa, la soa.
Donca l'ansem dle classe d'equivalensa a forma na partission dl'ansem M: a l'é dit *ansem cossient* e as denòta M/ \sim {\ }.
D'àutra part, minca partission *P* d'ansem *M* a definiss la relassion d'equivalensa ansima a *M* smonùa da
:x \equiv y \Leftrightarrow\exists X \in P \ x,y \in X,
dont l'ansem cossient a l'é *P*.

## Esempi
*La relassion d'ugualiansa ansima a n'ansem nen veuid qualsëssìa.
*La relassion  \ \sim \  ansima a  \mathbb N  definìa da
::a \sim b \Leftrightarrow a+b a l'é cobi
:a l'é na relassion d'equivalensa, con doe classe: cola dij nùmer cobi e cola dij nùmer dëscobi.
*La relassion ëd parelelism antra le rete dlë spassi a l'é na relassion d'equivalensa, dont le class as ciamo *diression*.

Categorìa:Teorìa dj'ansem
Alfredo d'Andrade

Pitor, archeòlogh e architet.
**Alfredo d'Andrade**, nòm complet **Alfredo César Reis Freire de Andrade**, a l'era nà a Lisbon-a ai 26 d'aost dël 1839 e a l'é mòrt a Génoa ai 30 ëd novèmber dël 1915.

Fin-a da masnà a l'era anteressà dal dissègn e la pitura.
A quìndes agn sò pare a l'ha mandalo a Génoa, përchè Alfredo a amprendèissa ël mësté dël mërcandin, ma chiel a l'avìa pì car ocupesse d'art e a l'ha tacà a frequenté j'ambient artìstich e colturaj, an viagiand an vàire sità d'Euròpa.
Tramudasse an Piemont, a l'ha aderì a la scòla pitòrica 'd Ruvera e, antra j'àutri, a l'ha strenzù amicissia con ël pitor Carlo Pittara e ël poeta Giuseppe Giacosa: për chiel-sì a l'ha realisà la senografìa ëd *La partìa a scach*.
A l'ha ideà la ròca e borgh medievaj dël Valentin an ocasion dl'esposission dël 1884.

Dal 1884 a ancamin-a sò angagg ant ël setor ëd la restaurassion, apress che ël ministé dla pùblica anstrussion a l'avìa ancarialo ëd pronté na lista dij monument piemontèis ch'a l'avìo damanca ëd soen.
Antra j'euvre dont a l'é ocupasse dle restaurassion a-i son ij castej ëd Véres e ëd Pavon.

Restà vidov dël 1913, a chita tuti ij sò ufissi e a part për un viage ant ël Delfinà.
Vnù malavi a rintra a soa ca a Génoa anté ch'a meuir.
A l'é stàit sotrà ant ël campossanto ëd Pavon, davzin a soa fomna, e dël 1929 ij doi còrp a son ëstàit tramudà ant la capela 'd San Pé, andrinta a la sinta dël castel ëd Pavon.

## A pòrto sò nòm
*Fondassion Alfredo d'Andrade

Andrade, Alfredo d'
Andrade, Alfredo d'
Andrade, Alfredo d'
Covertura

Fissà n'ansem A, na famija  \mathcal F  ëd sot-ansem d'A as dis **covertura** d'A si minca element x \in A a aparten a chèich element d' \mathcal F .

Cand j'element d' \mathcal F  a son tuti nen veuid  e a son a doi a doi disgionzù, la covertura a l'é dita partission.

Categorìa:Teorìa dj'ansem
Cobia ordinà

An matemàtica a ven soens a taj, fissà d'element x,y, podèj fabriché un neuv oget (x,y) con la propietà che
:(x,y)=(z,t) \Leftrightarrow x=z \wedge y=t.
Ël neuv oget (x,y) a l'é dit **cobia ordinà** ëd componente x e y.

L'ansem ëd tute le cobie ordinà (x,y), con x \in A,y \in B a l'é ël prodot cartesian A \times B d*'A* e *B*.

## Definission
Për fé sòn a-i son vàire manere; la pì còmoda a l'é cola ëd definì
:(x,y)=.
Con costa definission, la propietà sustà a l'é verificà.
An efet, da (x,y)=(z,t) i l'oma che
:\{ x\} = \{ x \}\cap\{ x,y \} = \{ z\}\cap\{ z,t\} =\{ z \} , dont x=z;
da sòn e da l'ugualiansa
:\{ x,y\} = \{ x \}\cup\{ x,y \} = \{ z \}\cup\{ z,t \} = \{ z,t \} 
i podoma ëdcò conclude che y=t.
Costa definission, dël 1922, a l'é dovùa a l'ansemista e topòlogh Kuratowski.

N'àutra definission ëd cobia ordinà a l'é cola smonùa da l'analista Norbert Wiener, chèich agn prima dla costrussion ëd Kuratowski:
:(x,y)=\{\{\{ x\} ,\emptyset\} ,\{\{ y\}\}\} .

N'àutra defission ch'a marcërìa ëdcò bin a l'é
:(x,y)=.

Categorìa:Teorìa dj'ansem
Anthracobia maurilabra

## Un pissacan: Anthracobia maurilabra

### Descrission
Fin a 6 mm ëd diàmetr, copa sensa gamba, duverta o un pòch a disch. Seuli, dle vire ondulà, groson ciàir, lusent. Da fòra dël midem color, con pèil brun.
Bordura regolar, peilosa.

### Ambient
A chërs da la prima a l'otonn, an sël bòsch brusà.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Anthracobia maurilabra** (Cooke) Boud.

Categorìa:Anthracobia
Categorìa:Figure da buté
Pragmatism

Ël **pragmatism** a l'é na scòla filosòfica nassùa ant jë Stat Unì d'América vers la fin dël sécol ch'a fa XIX për euvra ëd Charles Sanders Peirce e William James.
As caraterisa për l'ansistensa an sle conseguense coma manera ëd caraterisé la vrità o ël sust ëd le còse. Ël pragmatism as opon a la vision che ij concet uman e l'antelet a arpresento ël sust real dle còse, e an sòn as contrapon a le scòle filosòfiche dël formalism e dël rassionalism. An dzorpì, ël pragmatism a fortiss che a l'é mach ant la lòta dj'organism anteligent con l'ambient ch'a-j sirconda che le teorìe e ij dàit a pijo d'amportansa. A arfuda l'esistensa ëd vrità assolùe, o lòn ch'a l'é l'istess, dij significà invariàbij; j'idèje a son provisòrie e a son sogete a modificassion a la lus d'anvestigassion sucessive.

La paròla "pragmatism" a ven da la paròla greca *pragma* ch'a veul dì "assion". Për ij pragmatista la vrità e la bontà a deuvo esse mzurà conforma al success che un a oten ant la pràtica. Visadì, ël pragmatism as basa an sl'utilità, an essend l'utilità la base ëd minca sust.

Ël pragmatism, coma corent filosòfica, as divid e as antërpreta an vàire forme, an fasend nasse d'idèje opòste antra 'd lor e che a fortisso 'd fé part ëd l'idèja original ëd lòn ch'a l'é ël pragmatism. N'esempi ëd sòn a l'é la nossion ëd praticità: chèich pragmatista as opon-o a la praticità e d'àutri a concludo che la praticità a s-ciòd dal pragmatism. Costa division a l'ha soa sorgiss ant la nossion elementar dla paròla "pragmatism" e soa utilissassion. An prinsipi, as peul disse che, dagià che ël pragmatism as basa ant lë stabilì ël sust ëd le còse për mojen ëd soe conseguense, as basa an sij giudissi a posterior e a évita qualsëssìa pregiudissi. Se na còsa as consìdera pràtica o pa a dipend da la considerassion dla relassion antra utilità e praticità. 

Na grama comprension dël pragmatism a fa s-ciòde dij pregiudissi contrari a la vrità. An polìtica as costuma ëd parlé ëd pragmatism bele che an vrità ël pragmatism polìtich a corëspond pa al sust originari dël pragmatism filosòfich. 

Categorìa:Filosofìa
Franklin Delano Roosevelt

**Franklin Delano Roosevelt** a l'era nassù a Hyde Park, ant lë stat ëd New York, ai 30 ëd gené dël 1882 e a l'é mòrt a Warm Springs, Geòrgia, ai 12 d'avril dël 1945.

A l'é stàit ël pressident ch'a fa 32 ëd jë Stat Unì d'América, fin-a a soa mòrt.

Roosevelt, Franklin Delano
Roosevelt, Franklin Delano
Quarnà

***Quarnà*** a l'é 'l nòm ëd doi comun dla provincia dël Verban-Cusio-Òssola:

* **[[Quarnà 'd Sota]]**

* **[[Quarnà Dzora]]**
Amur

L**'Amur** (Амур an russ, 黑龍江 an cinèis) a l'é ël fium pì longh ëd la Siberia.
A marca për vàire chilòmeter ël confin fra Cin-a e Russia e a sboca ant ël mar d'Okhotsk.
A l'é longh 4.444 chilòmeter e a l'ha na portà d'eva d'apopré 10.000 m3/sec.

## A pòrto sò nòm
*Tigr ëd l'Amur

Categorìa:Geografìa dla Cin-a
Categorìa:Geografìa dla Russia
Categorìa:Fium ëd l'Asia
Monbetsu

**Monbetsu** a l'é na sità ëd pòrt d'anviron 25.000 abitant an sla riva nòrd-oriental dl'ìsola d'Hokkaido, an Giapon.

## Coltura

A Monbetsu a-i é 'n musé dla giassa.

## Anliure esterne
* Sit istitussional]

Categorìa:Sità giaponèise
Nùmer antregh

Ansima a l'ansem  \mathbb N^2 dle cobie ordinà ëd nùmer naturaj, ch'as consìdera la relassion  \sim {\ } definìa da
:(m_1,n_1) \sim (m_2,n_2) \Leftrightarrow m_1+n_2=m_2+n_1.
As trata 'd na relassion d'equivalensa.
Minca classa d'equivalensa as ciama **nùmer antregh**.
L'ansem dij nùmer antregh, visadì l'ansem cossient  \mathbb N^2/ \sim {\ } dle classe d'equivalensa dla relassion  \sim {\ } a l'é denotà  \mathbb Z .
A l'é n'ansem numeràbil.

## La strutura dj'antregh
L'ansem dij nùmer antregh a l'ha na strutura natural assossià, constituìa da na relassion d'órdin e da j'operassion d'adission e ëd multiplicassion.
Coste operassion a son assossiative, comutative, con element neutral.
Minca nùmer antregh a l'é dotà ëd n'opòst aditiv e la multiplicassion a l'é distributiva rëspet a l'adission.
Donca, rëspet a se doe operassion, j'antregh a formo n'anel comutativ.

Numerantregh
Cesana Brianza

**Cesana Brianza** (*Cesana Briansa* o *San Fermo* an dialèt brianseul) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 2.370 abitant , ant la provinsa ëd Lech.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Eugenio Alfonso Galli (dal 16/05/2011, scond mandà dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lech
Valsesia

La **Valsesia** (o *Valsèisa*, second na dission pì antica, o *Tzsieschrutol* an walser) a l'é na valada alpin-a dël Piemont setentrional.
A fa part ëd la provincia ëd Vërsèj ma a comprend ëdcò tre comun dël Noarèis, visadì Grignasch, Pra e Romagnan.
La valada a l'é traversà d'la Sesia, dont a pija ‘l nòm e së stend dai pè dël Reusa fin-a a la “Bassa” noarèisa e vërslèisa.
La val prinsipal, ciamà *Valgranda*, a l'ha la forma ‘d na S e a finiss con ël pais d'Alagna (*Im Land* an walser). Vàire valade lateraj, ch'a pijo 'l nòm dai torent ch'a j traverso, as deurbo da costa: a snistra la Val Mastalon e la Val Sërmensa; a drita la Val Sòrba, la Val Artògna, la Val Vògna e la Val d'Otro. A l'autëssa dël Borgh, a drita, a së stend la Val Sressa.
La valada pì verd d’Italia a l'é stàita definìa da Silvio Pellico un-a dlë “*zone più amene del Piemonte*”. Soe montagne motobin àute e drite a permëtto nen un gran dësvlup lateral coma ant la vzin-a Val d'Osta e a-j dan a la val sò aspèt tutafàit sërvaj e genit.

## Economia
La Valsesia a l'é specialisà ant la produssion téssil, dij rubinèt e dle lavorassion mecàniche. Le industrie a son localisà dzortut ant ij comun ëd Varal, ël Borgh, Quaron-a, Valdugia e Grignasch, ant la bassa val. A Quaron-a as treuva l’imprèisa "Loro Piana" ch'a produv un cashmere motobin avosà an tut ël mond.
Ant l'àuta val, dë dzora 'd Varal, l'industria a-j lassa 'l pòst al turism d'istà e invern.
Varal, l'antica capital ëd la provincia 'd Valsesia, a l'é conossù për ël Sàcher Mont (“*Sël Mont*”, an valsesian), fondà ant ël sécol ch'’a fa XV dal fra Bernardin Caimi, ch'a vorìa realisé a Varal na “Nova Jerusalem” për ij pelegrin ch’a podìo pì nen viagé an Terasanta, finìa an man ai Turch.
Dël 2003 ël Sàcher Mont ëd Varal a l'é stàit declarà da l’UNESCO *patrimòni universal ëd l'umanità*.

## Stòria
Storicament gropà al Sàcher Roman Imperi e al ducà 'd Milan, la Valsesia a intra a fé part dël ducà 'd Savòja ai 23 'd fërvé dël 1707, quand che, dòp la fin ëd l'assedi 'd Turin dël 1706 e la derota dij fransèis, Tòjo Medeo II a arsev da l’imperator ij neuv teritòri ëd Valsesia, Monfrà, Lissandrin e Lomelin-a.
An época napoleònica Sesia a marchërà 'l confin antra Fransa e Italia e la val a sarà divisa fin-a a la Restaurassion e al ritorn dël re an Piemont.
Anzola dell'Emilia

**Anzola dell'Emilia** a l'é un comun dl'Emilia-Romagna d' 11.729 abitant , an provincia ëd Bològna.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Loris Ropa (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Anzola dell'Emilia a l'é gemelà con:
*  Polistena, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bològna
Fasano

**Fasano** a l'é un comun dla Pulia ëd 38.428 abitant , an provincia ëd Brìndisi.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pasquale Di Bari (dal 12/06/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Brìndisi
Anzola

***Anzola*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Anzola dell'Emilia]]**, an provincia ëd Bològna

* **[[Anzòla|Anzola d'Ossola / Anzòla]]**, ant la provincia dël Verban-Cusio-Òssola
Blason dla provincia ëd Brìndisi

## Blason dla provincia ëd Brìndisi
Figura:Provincia di Brindisi-Stemma.svg

## Blason dij comun dla provincia ëd Brìndisi

Figura:Brindisi-Stemma.svg|Brìndisi
Figura:Carovigno-Stemma.png|Carovigno
Figura:Cellino San Marco-Stemma.svg|Cellino San Marco
Figura:Cisternino-Stemma.svg|Cisternino
Figura:Erchie-Stemma.png|Erchie

Figura:Francavilla Fontana-Stemma.png|Francavilla Fontana
Figura:Latiano-Stemma.svg|Latiano
Figura:Mesagne-Stemma.svg|Mesagne
Figura:Oria-Stemma.png|Oria
Figura:San Donaci-Stemma.png|San Donaci
Figura:San Michele Salentino-Stemma.png|San Michele Salentino
Figura:San Pancrazio Salentino-Stemma.png|San Pancrazio Salentino
Figura:San Pietro Vernotico-Stemma.png|San Pietro Vernotico
Figura:Torchiarolo-Stemma.png|Torchiarolo
Figura:Torre Santa Susanna-Stemma.png|Torre Santa Susanna
Figura:Villa Castelli-Stemma.png|Villa Castelli


Categorìa:Pulia
Brindisi
Nùmer rassional

Ch'as consìdera ël prodot cartesian  \mathbb Z \times \mathbb Z^* dj'ansem  \mathbb Z  dij nùmer antregh e  \mathbb Z^*= \mathbb Z - \{ 0 \} .
Ansima a  \mathbb Z \times \mathbb Z^* definioma la relassion
:(a,b) \sim (c,d) \Leftrightarrow ad=bc.
Costa a arzulta esse na relassion d'equivalensa.
Për definission, le classe d'equivalensa a son ciamà **nùmer rassionaj**.
L'ansem dij nùmer rassionaj a l'é ëd sòlit denotà  \mathbb Q .
As trata ëd n'ansem numeràbil.

La classa d'equivalensa, visadì ël nùmer rassional, [(a,b)]_{ \sim } a l'é soens arpresentà sota forma 'd *frassion*  \frac ab .
Le frassion  \frac ab  e  \frac cd  as diso *equivalente* s'a arpresento ël midem nùmer rassional (visadì ad=bc).
Ant la frassion  \frac ab :
* ël nùmer a as dis *numerator*
* ël nùmer b a l'é dit *denominator*
* la bara an mes a l'é la *linia ëd frassion*.

## J'operassion
Ansima ai nùmer rassionaj a son definìe doe operassion fondamentaj:
* L'adission, ch'a l'é assossiativa, comutativa e a l'ha n'element neutral 0.
A l'é definìa da
: \frac ab + \frac cd = \frac{ad+bc}{bd}.
* La multiplicassion, ch'a l'é assossiativa, comutativa e a l'ha n'element neutral 1.
A l'é definìa da
: \frac ab \frac cd = \frac{ac}{bd}.

La multiplicassion a l'é distributiva rëspet a l'adission.

Categorìa:Àlgebra