open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eva d'Òr

L**'Eva d'Òr** (an italian *Orco*) a  l'é na dòira ëd la provincia ëd Turin, afluent dë snistra dël Pò.

## Përcors
A nass ant ël Parch nassional dël Grand Paradis e a cala giù fin-a Corgnè; a traversa peui ël Canavèis e as campa 'nt ël Pò davzin a Civass.

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 24 m3/sec e na longheur ëd 89,568 km..

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé ëdcò
* Lagh ëd Ceresòle
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Afluent dë snistra ëd Pò
Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Teorema dël gràfich sarà

Ël **teorema dël gràfich sarà** a fortiss che si *E* e *F* a son dë spassi ëd Banach e T:E \to F a l'é n'operador linear dont ël gràfich a l'é sarà an E \times F, antlora *T* a l'é continuo.

Teoremadelgrafichsara
Fragaria viridis

## Fragaria viridis
Pianta erbosa ch'a viv sempe, con reis a risoma. 
Feuje peilose.
Fior bianche e giaune.
 
### Ambient
A chërs ant ij bòsch e ant ij pòst erbos, dal livel dël mar fin a 800 méter. A fioriss an magg-giugn.

### Proprietà
A l'ha ëd propietà aperitive, depurative, antinfiamatòrie.

### Cusin-a
Frut doss, përfumà, motobin dovrà an cusin-a për macedònie, torte, etc.

Le fròle american-e a son motobin pi gròsse. Dël 1623 a l'é rivaje an Fransa la Fragaria virginiana da l'América setentrional. Dël 1712 a l'é rivaje dal Cile la Fragaria Chiloensis.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Fragaria viridis** Duch.

Categorìa:Fruta sërvaja
Categorìa:Fragaria
Edmund Halley

Astrònom.
Nassù dël 1656, mòrt dël 1742.

**Halley** a l'avìa constatà che chèiche comëtte a passavo ëd fasson regolar davzin a la Tèra.
A l'ha antivëddù che un-a ëd coste, che al di d'ancheuj a pòrta sò nòm, a sarìa torna passà dël 1758, lòn ch'a l'é peui ancapitaje.

## A pòrto sò nòm
* Comëtta ëd Halley

Halley, Edmund
Halley, Edmund
Joseph-Jérôme de Lalande

**Joseph Jérôme Lefrançois de Lalande** (Bourg-en-Bresse, 11 luj 1732 – Paris, 4 avril 1807) a l'é stàit un astrònom franseis.

Lalande, Josephjeromede
Lalande, Josephjeromede
Sistema òtich

Un **sistema òtich** a l'é na sequensa ëd surfasse rifrangente, visadì ëd surfasse ëd separassion antra mojen trasparent, e ëd surfasse arfletente, visadì dë specc.
Le surfasse rifrangente e arfletente dovrà ant la pràtica a son ëd sòlit ësfériche o pian-e; dle vire a son parabolòide, silìndriche, tòriche.
Comsëssìa as escludo le surfasse nen seulie e nen regolar.

Si le surfasse rifrangente e arfletente a son ësfériche e tuti ij sò sènter a resto an sna reta, sa reta a l'é ass ëd simetrìa ëd rotassion dël sistema.
Costa resta as dis *ass òtich*, o bele mach *ass*, dël sistema e ël sistema òtich as dis *sentrà*.
Un sistema sentrà a peul conten-e dle surfasse pian-e, ch'a peulo esse considerà tanme dle surfasse sfériche ëd raj infinì e ch'a devo esse normaj a l'ass.

Na lent për uciaj a l'é n'esempi d'un sempi sistema òtich sentrà: a son presente doe surfasse rifrangente sfériche, le doe face dla lent, e tre mojen rifrangent, l'aria, ël véder e torna l'aria.
L'ass a l'é andividuà dai sènter dle doe face.

Si tute le surfasse dël sistema a agisso për rifrassion, tanme ant la lent da uciaj, ël sistema a l'é dit *diòtrich*; si tute le surfasse a agisso për arflession, për esempi an në specc, ël sistema a l'é dit *catòtrich*; si cheidun-e dle surfasse a agisso për arflession e d'àutre për rifrassion, për esempi ant un canucial a prisma, ël sistema a l'é *catadiòtrich*.

Categorìa:Òtica
Polarìmeter

Un **polarìmeter** a l'é n'utiss për produve e analisé dla lus polarisà ëd fasson retilinia o elìtica.
Esempi ëd polarìmeter a son:
*ël microscòpi ëd polarisassion
*la pinsa a tormalin-e
*ël polarìmeter ëd Laurent

Categorìa:Òtica
Categorìa:Utiss
Prodot ëscalar

Ch'as consìdera në spassi vetorial *H*.
Un **prodot ëscalar** ansima a *H* a l'é na forma bilinear H^2 \to \mathbb R ,( \vec u , \vec v )\mapsto \vec u \cdot \vec v  simétrica e definìa positiva.
La notassion con ël pontin  \cdot  a l'é dovùa a Josiah Willard Gibbs.

Un prodot ëscalar a sodisfa la disugualiansa ëd Cauchy-Schwarz
: \forall \vec u , \vec v \in H,| \vec u \cdot \vec v | \leq \sqrt{ \vec u \cdot \vec u } \sqrt{ \vec v \cdot \vec v } 
An dzorpì, la fonsion || \vec u ||= \sqrt{ \vec u \cdot \vec u }  a l'é na norma.

Categorìa:Àlgebra linear
Tribù d'ansem

Dàit n'ansem nen veuid Ω, na **tribù d'ansem** (o **σ-àlgebra**) ansima a Ω a l'é na famija  \mathcal M  ëd sot-ansem d'Ω tal che:
#  \emptyset\in \mathcal M 
#  \forall A \in \mathcal M , \Omega -A \in \mathcal M 
# si  \forall n \in \mathbb N ,A_n \in \mathcal M , antlora  \bigcup_{n \in \mathbb N }A_n \in \mathcal M .

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Categorìa:Probabilità
Lema ëd Riesz

Ël **lema ëd Riesz** a fortiss che si *E* a l'é në spassi vetorial normà e *M* a l'é 'n sot-ëspassi sarà d*'E*, con M \neq E, antlora
: \forall\varepsilon\in \mathbb R^+, \exists \vec u \in E \mid || \vec u ||=1 \wedge d( \vec u ,M) \geq 1- \varepsilon .

## La dimostrassion
Ch'as consìdera n'element  \vec v \in E-M.
Dagià che *M* a l'é sarà, la distansa d=d( \vec v ,M) a l'é positiva.
Ch'as serna  \vec{m_0} \in M tal che
:d \leq || \vec v - \vec{m_0} || \leq \frac d{1- \varepsilon} .
Antlora
: \vec u = \frac 1 ( \vec v - \vec{m_0} )
a sodisfa la condission.
An efet, pijà  \vec m \in M, a val
:|| \vec u - \vec m ||=|| \frac 1 ( \vec v - \vec{m_0} )- \vec m || \geq 1- \varepsilon ,
dagià che
: \vec{m_0}+|| \vec v - \vec{m_0} || \vec m \in M.

## Osservassion
Si *M* a l'é arflessiv, la conclusion dël lema a val ëdcò con  \varepsilon >0.
Sòn a l'é nen vera ant ël cas general.

Categorìa:Àlgebra linear
Equassion dël calor

Ch'as consìdera n'ansem duvert  \Omega\subseteq \mathbb R^N, ëd frontera Γ.
Ch'as buta
:Q= \Omega\times \mathbb R^+, \Sigma = \Gamma\times \mathbb R^+;
donca Σ a l'é la frontera lateral dël cilìnder *Q*.
Ch'as consìdera ël problema ëd determiné na fonsion u: \bar \Omega \times \mathbb R_0^+ \to \mathbb R  tal che:
#  \frac{ \partial u}{ \partial t} - \Delta u=0 su *Q* (**equassion dël calor**)
# u=0 su Σ (condission ai lìmit ëd Dirichlet)
# u(x,0)=u_0(x) su Ω (condission inissial)
anté che  \Delta = \sum_{i=1}^N \frac{ \partial^2}{ \partial x_i^2}  a l'é ël laplacian rëspet a le variàbij spassiaj, *t* a l'é la variàbil temporal e u_0 a l'é na fonsion assignà.

L'equassion a l'é dita equassion dël calor, dagià ch'a modela la distribussion ëd la temperadura *u* ant ël domini Ω al moment *t*.
L'equassion dël calor e soe variante a antërven-o an vàire fenòmeno ëd difusion.
A l'é n'esempi sempi d'equassion parabòlica.

La condission ai lìmit a peul esse rampiassà da la condission ëd Neumann
:2'.  \frac{ \partial u}{ \partial n} =0 su Σ,
anté che *n* a l'é ël versor unitari dla normal esterior a Γ.
Antant che la condission 2 a esprim ël fàit ch'as goerna ël bòrd Γ d'Ω a temperadura nula, la condission 2' a smon che ël fluss ëd calor a travers Γ a l'é nul.

Equassiondelcalor
Astoria extra brut

Ël vin **Astoria extra brut** as produv ant la comun-a ëd Refrontolo an provincia ëd Trevis.

Lë Chardonnay, conossù për soa dlicatëssa, a së sposa con ël Pinòt, ch'a-j dà savor e còrp.

Sto spumant a l'é fàit con ël métod tradissional clàssich, fermentassion an bota, anté a riva a madurassion ant ël vir ëd tre agn.

Categorìa:Vin dël Véneto
Geoffrey Chaucer

**Geoffrey Chaucer**, nassù antorn al 1343 e mòrt ai 25 d'otober dël 1400, a l'é stàit në scritor anglèis, poeta e filòsof. A l'é motobin avosà për ij sò *Canterbury Tales* (*Conte ëd Canterbury*), che a son fàit ëd 24 conte, ma a son pa stàit completà. A l'é stàit un dij prim scritor a scrive angleis.

## La vita
A l'é bel fé che Chaucer a sia nassù an Londra. Sò pare, John, e sò nono a j'ero dij negossiant rich. As sà pa gnente dij prim agn ëd soa vita. Dël 1357 Chaucer a l'era un pagi. Dël 1360 a l'é stàit ciapà përzoné dai fransèis arand a Reims, ant la Guèra dij 100 agn.

Chaucer a l'era sposasse con Phillipa (de) Roet e a l'avìo avù tre o quatr masnà.

Chaucer a l'avìa studià lej. Peui a l'ha travajà motobin an vir për l'Europa për cont dël re. Dël 1374 a l'é stàit nominà *Controlor* dël Pòrt ëd Londra, un travaj pagà motobin bin.

Dël 1385 Chaucer a l'ha përdù ij sò travaj e dël 1387 a l'é mòrtje la fomna Phillipa.

Ant j'ùltim agn a l'ha avù mach dij cit ancàrich.

## La mòrt
Chaucer a l'é mòrt a St.Mary's Chapel ai 25 d'otober dël 1400. Chaucer a l'é storà ant l'Abassìa ëd Westminster, an col ch'a l'é ciamà *ël canton dij poeta*.

## Le euvre
La pi part ëd le euvre ëd Chaucer a l'é stàita scrivùa tra ël 1369 e ël 1393. 
Un dij sò prim poem conossù a l'é stàit scrivù dël 1369, a l'é antitolà *The Book of The Duchess* e a l'é stàit scrivù apress la mòrt ëd Blanche, la fomna ëd John ëd Gaunt.

A l'é avosà për soa colession ëd conte ciamà ij *Canterbury Tales*.

Chaucer, Geoffrey
Categorìa:Biografìe
Categorìa:Poeta
Srunda

La  **Srunda** o  ël **Srund** (an italian *Ceronda*) a  l'é na dòira ëd la provincia ëd Turin, afluent dë snistra dla Stura ëd Lans.

## Përcors
A nass dal Mont Colombon e, passand për la valada ch’a pòrta sò nòm, a riva a Fian e a seurt 'nt la pian-a. 

La  Srunda a vira peui an diression sud-est e a cheuj da la man drita j’eve dël so prinsipal afluent, ël Casternon.
Passà 'nt ël Parch regional dla Mandria, a riva a la Venerìa andoa as campa 'nt la Stura ëd Lans.

## Statìstiche

A l'ha na portà media ëd 3,4 m3/sec, un bassin ëd 142,1 km² e na longheur ëd 22 km..

## Nòte


Categorìa:Afluent dla Stura ëd Lans
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Rubus idaeus

## Rubus idaeus
Busson con piante diferente: le piante ëd l'ann a son drite e sempie, cole ëd doi agn a son curvà e ramificà; le gambe a son spinose, ëd color biancastr e tomentos. Le reis a coro orisontaj.
Le feuje a son faite da tre, sinch o set fojëtte, con ël bòrd dentelà, da dzora a son vërde, da sota bianche-peilose; ël picol a l'é spinos.
Le fior a son bianche e a chërso ant la part superior ëd le piante.
L'àmpola, ël frut, a l'é faita da tante granëtte carnose, ëd color rosà.
 
### Ambient
A chërs dapërtut, dzortut an montagna, fin a 1700 méter. A frutìfica an luj-aost.

### Proprietà
A l'ha ëd propietà diurétiche e antinfiamatòrie.

### Cusin-a
A son dovrà për fé minca sòrt ëd doss e për ij siròp.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Rubus idaeus** L. 1753

Categorìa:Fruta sërvaja
Categorìa:Rubus
Fragaria vesca

## Fragaria vesca
Pianta ch'a viv sempe, con un risoma silìndrich, d'anté as dësvilupa la rosëtta dle feuje, e gambe ch'a pòrto le fior, àute fin a 20-25 cm, e jë stolon ch'a coro për tèra. Da jë stolon as formo dj'àutre piante. 
Le feuje a son dividùe an tre fojëtte con ël bòrd dentà, da dzora a son vërde, da sota bianche-setose.
Le fior a son bianche.
La frolin-a, ël frut, a l'é portà da na gamba che a madurità as piega.
 
### Ambient
A chërs ant ij bòsch e ant ij pòst erbos, dal livel dël mar fin a 1900 méter. A frutìfica da avril a giugn.

### Proprietà
A l'ha ëd propietà aperitive, diurétiche, depurative, antinfiamatòrie.

### Cusin-a
Frut doss, përfumà, motobin dovrà an cusin-a për macedònia, torte, etc.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Fragaria vesca** L. 

Categorìa:Fruta sërvaja
Categorìa:Fragaria
Eletròmeter

N**'eletròmeter** a l'é n'angign eletrostàtich për la mzurassion ëd diferense ëd potensial.

## Esempi d'eletròmeter
### Eletròmeter sensa camp ausiliari
*Eletròmeter ëd Kolbe
*Eletròmeter d'Exner
*Eletròmeter ëd Wulf

### Eletròmeter con camp ausiliari
*Eletròmeter a quadrant ëd Lord Kelvin-Dolezalek

Eletrometer
Categorìa:Utiss
Groucho Marx

**Julius Henry Marx**, peui stranomà **Groucho Marx**, a l'era nassù a New York ai 16 d'otóber dël 1890 e a l'é mòrt a Los Angeles ai 25 d'ost dël 1977. A l'era un dij Frej Marx.

## Cine
* 1929: *The Coconuts*
* 1930: *Animal crackers*
* 1931: *The House that Shadows built*
* 1931: *Monkey Business*
* 1932: *Horse Feathers*
* 1933: *Duck Soup*
* 1947: *Copacabana*
* 1951: *Mr. Music*
* 1951: *Double Dynamite*
* 1952: *A Girl in Every Port*
* 1957: *Will Success Spoil Rock Hunter?*
* 1960: *The Mikado*
* 1968: *Skidoo*

Marx, Groucho
Angign elétrich

Minca angign bon a produve na separassion ëd carie elétriche a l'é n**'angign elétrich**.
Esempi d'angign elétrich a son la pila, la dìnamo, l'ambaronator, l'angign eletrostàtich, l'alternator.

Minca angign elétrich a peul fornì 'd carie elétriche eterònome a doi condutor, ij *pòlo*, findi a creé antra 'd lor na diferensa ëd potensial màssima.

Categorìa:Fìsica
Categorìa:Utiss
Hans Clemer

**Hans Clemer** a l'é stàit un pitor dël tard perìod gòtich e dël prim Arnassiment che a l'é spostasse an vàire pais europengh e a l'ha travajà an Piemont. Clemer a l'era nassù an Fiandra ant la sconda mità dël sécol ch'a fa quìndes e a l'é mòrt a Salusse apress dël 1512.

Un document ch'as treuva a Aix-en-Provence a parla ëd n'acòrdi antra a doi pitor, Josse Lieferinxe e ël *Mestre Ans* (lijà da parentela) e ël monasté ëd Sant Antòni ëd Padoa, për la realisassion ëd n'euvra representanta ël sant.

A la fin dël sécol ch'a fa quìndes a travaja an Val Màira, a la cesa parocial d'Elva, andoa ch'as peul vëdde un cicl ëd piture che a mostro la vita ëd Marìa e na Crocifission dël 1493. 

Hans Clemer a l'ha travajà ëdcò a Salusse e a soa Catedral fin ai 1511-1512. 

Clemer, Hans
Elv

L**'Elv** (an italian *Elvo*) a  l'é na dòira ëd le provinse ëd Biela e ëd Vërsèj, afluent ëd drita dël Serv.

## Përcors
A nass dal Mont Mars e caland an diression sud-est a riva aj Cep ëd Sota, andoa a seurt da le montagne e a vira a sud. A arsèiv da drita j'eve prima ëd l'Ingagna e peui  ëd l'Olobia.

Rivà 'nt ël teritòri dla provincia ëd Vërsèj as campa a la fin ant ël Serv an tra Colobian e Quint, a n'autëssa 'd 136 méter .

## Statìstiche

A l'ha na portà media ëd 6,8 m3/sec, un bassin ëd 300 km² e na longheur ëd 54,5 km.

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Afluent dël Serv
Categorìa:Provinsa ëd Biela
Categorìa:Provinsa ëd Vërsèj
Deura Bàutia

La  **Deura Bàutia** (an italian *Dora Baltea*, an fransèis *Doire baltée*) a  l'é  ën fium ëd la Val d'Osta e ëd la provincia ëd Turin, afluent dë snistra dël Pò.

## Përcors
A nass a Entrèves (Courmayeur) da la confluensa ëd la Deura 'd Ferret con la  Deura 'd Veny.  

Passand për la Val d'Osta a seurt 'nt la pian-a davzin a Ivrèja. A traversa peui ël Canavèis e, dop la confluensa dla Ciusèila, as campa 'nt ël Pò a Chërsentin.

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 96,0 m3/sec, un bassin ëd 3890,52 km² e na longheur ëd 168,3 km..

### Portà media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont
* Pont neuv (Ivrèja)
* Pont vej (Ivrèja)

Categorìa:Deura Bàutia
Lagh Magior

Ël **Lagh  Magior** (Italian: *Lago Maggiore*), ciamà 'dcò **Verban** (dal Latin: *Verbanus lacus*, it. *Verbano*) a resta an Piemont (fra la provincia ëd Verbania e la provincia ëd Noara), an Lombardia (provincia ëd Varèis) e an Svìssera.
Ij sò imissari pì amportant a son ël Tesin e la Tòs.

A l'é ël pì gròss ëspecc d'eva dël Piemont e ël second ëd l'Italia dop ël Garda.
## Comun-e dël Lagh

* Italia 

** Piemont: Aron-a, Baven, Belgirà, Càner, Caneubi, Castalèt, Dromlèt, Ghifa, Lesa, Mèina, Ogebi, Stresa, Verbania.

** Lombardia: Angera, Besozzo, Brebbia, Brezzo di Bedero, Castelveccana, Germignaga, Ispra, Leggiuno, Luino, Monvalle, Maccagno, Pino sulla Sponda del Lago Maggiore, Porto Valtravaglia, Sesto Calende, Tronzano Lago Maggiore

* Svìssera - Canton Tësin
Ascona, Brissago, Caviano, Gerra Gambarogno, Locarno, Magadino, Minusio, Muralto, Piazzogna, Ronco sopra Ascona, San Nazzaro, Sant'Abbondio, Tenero-Contra, Vira Gambarogno

Magior
Magior
Magior
William Thomson

Fìsich e angigné.
**William Thomson** a l'era nà dël 1824 an Scòssia e a l'é mòrt dël 1907.

A vintedoi agn a l'é stàit sernù për la cadrega ëd filosofìa natural a l'Università ëd Glasgow, anté ch'a l'é restà për pi 'd sinquant'agn.
Thomson a l'ha dàit ëd contribussion amportante a l'eletromagnetism e a l'idrodinàmica e a l'é un dij dij fondador dla termodinàmica.
An dovrand dij rasonament mach macroscòpich, ansema a Rudolf Clausius a l'ha formolà la sconda lej dla termodinàmica, ch'a l'é servìa a stabilì l'esistensa e le propietà fondamentaj dla fonsion entropìa.
Soa anàlisi a l'ha 'dcò mnalo a antroduve ël concet ëd temperadura assolùa.
Dël 1890 a l'ha concepì ël generator eletrostàtich.
Dël 1892 Thomson a l'é stàit alvà a la dignità ëd par d'Anghiltèra con ël nòm ëd **Lord Kelvin**.

## A pòrto sò nòm
*Efet Thomson e calor Thomson
*Prinsipi ëd Kelvin
*Scala e gre Kelvin

Thomson, William
Thomson, William
Thomson, William
Vetor

Un **vetor** a l'é na grandëssa dsernùa da n'ampiëssa e na diression orientà.
Esempi ëd grandësse fìsiche vetoriaj a son ël vetor ëspostament, la fòrsa, l'andi, l'acelerassion, l'antensità ëd camp elétrich, l'andussion magnética.

Për arpresenté un vetor as peul marchesse na flecia.
La longheur ëd la flecia as sern proporsional a l'ampiëssa dël vetor (visadì as sern na scala) e soa diression a l'é cola dël vetor.
La ponta a na smon ël sens.

Ël vetor a l'é un cas particolar ëd tensor.

L'anàlisi vetorial 'me ch'a l'é al di d'ancheuj a l'é an gran part l'arzultà dël travaj ëd Josiah Willard Gibbs e Oliver Heaviside fàit vers la fin dël sécol ch'a fa XIX.

## Operassion
### L'adission
Ij vetor as combin-o conforma a dle régole d'adission.

### Le multiplicassion
A së stabilisso vàire régole ëd multiplicassion pr'ij vetor.
Antra cole che a l'han ëd pì 'd sust fìsich a-i son:
*La multiplicassion ëd në scalar *k* për un vetor  \vec a , ch'a dà 'me arzultà un vetor k \vec a . Son ampiëssa a l'é *k* vire l'ampiëssa d' \vec a .
*Ël prodot ëscalar.
*Ël prodot vetorial.

## Vetor an coordinà
Fissà un sistema ëd coordinà cartesian-e ëd versor fondamentaj  \vec i , \vec j , \vec k , minca vetor  \vec a  a peul esse scrivù ant la forma
:  \vec a = a_x \vec i + a_y \vec j + a_z \vec k 
anté che a_x,a_y,a_z a son le projession d' \vec a  an sj'ass coordinà; për esempi, a_x=| \vec a | \cos\alpha , andoa α a l'é l'àngol antra  \vec a  e  \vec i .

Un a l'ha ëdcò:
:  \vec a^2=| \vec a |^2=a_x^2+a_y^2+a_z^2.

Categorìa:Àlgebra linear
Categorìa:Fìsica
Giovanni Martino Spanzotti

**Giovanni Martino Spanzotti** conossù ëdcò 'me *Gian Martino Spanzotti* a l'é stàit un pitor piemontèis dël tàrd perìod gòtich e dël prim Arnassiment che a l'ha travajà an Piemont e an Lombardia.
Spanzotti a l'era nassù a Casal Monfrà anviron dël 1455 e a l'é mòrt a Civass anviron dël 1528.

Spanzotti, Giovanni Martino
Acelerassion

L**'acelerassion** d'un pont material a smon la lestëssa con la qual l'andi a cangia ant ël temp.

## L'acelerassion media
Si a 'n moment t_1 un pont material a bogia con andi  \vec{v_1}  e a 'n moment sucessiv t_2 a bogia con andi  \vec{v_2} , l*'acelerassion media* a l'é smonùa dal cangiament d'andi dividù për l'antërval ëd temp, visadì
: \vec a = \frac{ \vec{v_2} - \vec{v_1} }{t_2-t_1} = \frac{ \Delta \vec v }{ \Delta t} .
As trata donca d'un vetor, division dël vetor  \Delta \vec v  për lë scalar Δt.

Ël mòdol dl'acelerassion a l'é esprimù an unità d'andi dividù për unità ëd temp.

Si la variassion dël vetor dl'andi dividùa për l'antërval ëd temp a resta costanta, ëd fasson indipendenta da j'antërvaj anté ch'a së mzura l'acelerassion, un a l'ha n'acelerassion costanta.
Donca n'acelerassion costanta a ìmplica che la variassion d'andi a ancàpita sempe arlongh la midema diression e ëd fasson costanta ant ël temp.
Si l'andi a resta costant, l'acelerassion a l'é nula.

## L'acelerassion subitan-a
L'acelerassion a peul varié an mòdol, an diression o tuti e doi.
As sërca antlora ëd determiné l'acelerassion dël pont material a tut moment, visadì soa *acelerassion subitan-a*.
Costa a l'é definìa tanme
: \vec a = \lim_{ \Delta t \rightarrow 0} \frac{ \Delta \vec v }{ \Delta t} = \frac{d \vec v }{dt} .
La diression dl'acelerassion subitan-a a l'é la diression limit dël vetor ëd varission d'andi  \Delta \vec v .
Cand l'acelerassion a l'é costanta, l'acelerassion subitan-a a l'é ugual a l'acelerassion media.

## Esempi ëd moviment acelerà
A-i son doi cas ëspeciaj ëd moviment acelerà ëd gran anteresse an fìsica.
Ël prim a l'é col ch'as dësrola con acelerassion costanta: as trata dël moviment arlongh na linia reta con andi ch'a varia ëd fasson uniforma ant ël temp.
Ël second cas a l'é col dël moviment arlongh na sirconferensa anté che ël vetor dl'andi a varia ëd continuo soa diression, ma sò mòdol a resta costant.

Categorìa:Fìsica
Pèis

Ël **pèis** d'un còrp ant un pont qualsëssìa ëd lë spassi a peul esse definì tanme la fòrsa gravitassional arzultanta che a agiss an sël còrp, dovùa a tuti j'àutri còrp ant lë spassi.
Për un còrp davzin a la surfassa dla Tèra, le fòrse gravitassionaj dovùe a dij còrp estern a son bele che trascuràbij rëspet a cola dovùa a la Tèra: l'ùnica fòrsa gravitassional ch'a-i fà damanca ëd consideré a l'é cola dovùa a la Tèra, e costa fòrsa a l'é ël pèis.
As trata donca 'd na quantità vetorial.
La diression d'ës vetor a l'é vers ël sènter ëd la Tèra e sò mòdol a l'é esprimù an unità ëd fòrsa, tanme ël chilo-pèis o ël newton.

## Massa e pèis
Cand as lassa robaté lìber un còrp ëd massa *m*, soa acelerassion a l'é  \vec g , l'acelerassion ëd gravità, e la fòrsa ch'a j'agiss ansima a l'é  \vec P , sò pèis.
La sconda laj ëd Newton aplicà a 'n còrp an robatament lìber a forniss  \vec P =m \vec g .
Donca un a l'ha ëdcò
:m= \frac Pg ,
anté che *P* e *g* a son ij mòdoj dij vetor pèis e acelerassion.

Dagià che  \vec g  a varia da 'n pont a n'àutr an sla Tèra, ël pèis  \vec P  d'un còrp ëd massa *m* a l'é diferent an località diferente.
Donca, a diferensa d'la massa, ch'a l'é na propietà antrìnseca d'un còrp, sò pèis a dipend da soa posission rispet al sènter ëd la Tèra.

Peis
Potensa (fìsica)

La **potensa** a l'é la lestëssa a l'ha qual a l'é fàit un travaj.

La *potensa media* fornìa da n'agent a l'é ël travaj total fàit da l'agent dividù për ël temp ch'a l'ha butaje, visadì
: \bar P = \frac Tt .
La *potensa subitan-a* a l'é
:P= \frac{dT}{dt} .
Si la potensa a l'é costanta ant ël temp, antlora  \bar P =P e T=Pt.

Categorìa:Fìsica
Energìa cinética

As ciama **energìa cinética** d'un còrp la mità dël prodot 	ëd soa massa për ël quadrà ëd sò andi, visadì
:E_k= \frac 12 mv^2= \frac{p^2}{2m} ,
anté che p=mv a l'é la quantità ëd moviment.

Categorìa:Fìsica
Quantità ëd moviment

La **quantità ëd moviment** d'un pont material a l'é un vetor  \vec p  definì tanme prodot ëd la massa *m* për l'andi  \vec v  dla partissela, visadì
: \vec p =m \vec v .

## Quantità ëd moviment d'un sistema ëd partissele
Ch'as considera un sistema formà da *n* partissele, mincadun-a con soa quantità ëd moviment  \vec{p_1} , \ldots , \vec{p_n} .
An sò ansem, ël sistema a l'ha na *quantità ëd moviment total*  \vec P  dàit da la soma vetorial dle quantità 'd moviment dij sìngoj pont, visadì
: \vec P = \vec{p_1} + \ldots + \vec{p_n} .

### La conservassion ëd la quantità ëd moviment
La laj ëd conservassion ëd la quantità ëd moviment a fortiss che:
:*s'a-i gnun-a arzultanta dle fòrse esterior ch'a agiss ansima a 'n sistema ëd còrp, la quantità ëd moviment dël sistema a cangia nen*.

Categorìa:Fìsica
Robert Hooke

Fìsich.
Nassù dël 1635, mòrt dël 1703.

## A pòrto sò nòm
*Laj ëd Hooke

## Euvre prinsipaj
* *De potentia restitutiva* (1678)

Hooke, Robert
Hooke, Robert
Pont material

Un **pont material**, o **partissela**, a l'é n'oget motobin cit che, da na mira matemàtica, a l'é tratà tanme n'oget sensa estension, an manera ch'a peula nen avèj dij moviment rotassionaj.
As trata ëd n'oget coerent con n'identità e dle propietà fìsiche definìe, ch'a peul esse localisà an na region limità dlë spassi a 'n dàit moment.
Bele che n'oget sensa estension a esista nen an natura, ël concet ëd pont material a ven motobin a taj, përchè ij còrp materiaj as compòrto soens 'me s'a fusso dij pont materiaj.

A-i é nen damanca che un còrp a sia cit, ant ël significà sòlit, për podèj tratelo tanme un pont material.
Për esempi, s'as considèra la distansa antra la Tèra e ël sol, rëspet a costa distansa Tèra e sol a peulo esse tratà coma dij pont materiaj.
An efet, as peulo oten-se tante anformassion an sël moviment dël sol e dij pianeta, sensa dij gròss eror, an tratandje 'me 'd pont materiaj.
Si un còrp a l'é tròp gròss da esse tratà coma un pont material, a peul esse tutun pensà tanme componù d'un grand nùmer ëd partissele.

Còrp reaj dotà mach ëd moviment traslatòri as compòrto 'dcò lor tanme dij pont materiaj.

Na partissela a l'é dita *lìbera* s'a l'é sogetà a gnun-a anterassion.
Për la prima lej ëd Newton, na partissela lìbera o bin a bogia an linia reta con andi costant, opura a resta fërma (visadì con andi nul).

## La modelisassion matemàtica
Da na mira matemàtica as peul modlé un pont material con na cobia (P,m) constituìa da 'n pont mòbil *P* ant lë spassi afin euclideo tridimensional (ch'a arpresenta lë spassi fìsich s-ciairà da n'arferiment) e 'n nùmer positiv *m*, dit massa inersial.

Un pont material as dis *lìber* s'a peul assume qualsëssìa posission ant lë spassi e qualsëssìa andi.

Pontmaterial
Andi

L**'andi** d'un pont material a l'é la lestëssa con la qual soa posission a cangia ant ël temp.

## L'andi medi
Ch'as consìdera un pont material ch'a së spòsta d'un pont *A* a 'n pont *B* an n'antërval ëd temp *t*.
Si  \vec d  a arpresenta ël vetor ëspostament ch'a gionz *A* e *B*, l*'andi medi* dël pont material an s'antërval a l'é
: \vec v = \frac{ \vec d }t .
As trata donca d'un vetor, dont ël mòdol a l'é smonù an unità 'd distansa dividùe për unità 'd temp.
S'equassion a peul ëdcò scriv-se tanme
: \vec d = \vec v t,
dont as vëd che an conossend l'andi medi e l'antërval ëd temp as peul oten-se lë spostament.

Categorìa:Fìsica
Pèndol sempi

Ël **pèndol sempi** a l'é 'n sistema ideal formà da na massa pontiforma sospèisa a 'n fil inestendìbil e sensa massa.
Cand ch'a l'é spostà da soa posission d'echilibri e lassà andé, ël pèndol a sbalansa ansima a 'n pian vertical sota l'assion ëd la fòrsa ëd gravità m \vec g  direta vers ël bass e la tension  \vec T  dël fil.
Ël moviment a l'é periòdich.

Pendolsempi
Balbi Valier

Ël vin **Balbi Valier** as produv ant la comun-a ëd Pieve di Soligo an provincia ëd Trevis.

Ël nòm a riva da n'uvagi dël pòst, con ël midem nòm.

Categorìa:Vin dël Véneto
Bardolin

Ël vin **Bardolin** as produv ant la comun-a ëd Bardolino an provincia ëd Veron-a e an sle colin-e d'antorn, ant le comun-e ëd Garda, Costermano, Cavaion Veronese e Affi.

Com a arzulta da dij fòssij trovà ant la zòna, la vis a l'era già coltivà ant l'età dël bronz.

As diferensia dal Bardolin clàssich për le persentuaj diferente dj'uvagi dovrà për felo.

Categorìa:Vin dël Véneto
Vaccinium myrtillus

## Vaccinium myrtillus
Pianta ch'a viv sempe, un cit busson, aut da 10 a 40 cm, motobin ramificà con branch verd.
Le feuje, alterne, a l'han un cit picol; a son vërde dzora e verd ciair sota.
Le fior a son a la tacadura de feuje, normalment un për un; a son bianch-rosà.
Ël frut a l'é na còcola bleu-viòla.
 
### Ambient
A chërs ant ij bòsch, ant ij pra, dzortut su teren àcid, da 200 a 2.000 méter. A frutìfica da luj a aost.

### Proprietà
A l'ha ëd propietà astringente, antinfiamatòrie, diurétiche.

### Cusin-a
Motobin dovrà për marmlade, gelatin-e e për aromatisé dij licor.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Vaccinium myrtillus** L. 

Categorìa:Fruta sërvaja
Categorìa:Vaccinium
Gabriel García Márquez

**Gabriel José de la Concordia García Márquez**, ëdcò conossù com **Gabo**, a l'é stàit në scritor colombian nassù ai 6 ëd mars dël 1927, a Aracataca an Colombia e mort ël 17 avril 2014 a Sità dël Méssich.
A l'ha scrivù dle novele, dle conte curte e për ij giornaj. A l'ha vagnà ël Premi Nobel dël 1982.

## Ël Premi Nobel
Dël 1982 a l'ha arseivù ël Premi Nobel për la Litratura, *"për soe novele e conte curte, anté ël fantàstich e ël realìstich a son combinà ant un mond ricament fàit d'imaginassion, arfletend la vita e ij conflit d'un continent"*. 

## J'ùltim travaj
Dël 2002 a l'ha publicà la memòria *Vive për contela*, ël prim ëd tre volum ëd n'autobiografìa pianificà.

## Film
Vaire film a son stait ricavà daj travaj ëd García Márquez.

## J'euvre
### Novele
* *La hojarasca*, 1955
* *Relato de un náufrago*, 1955
* *La mala hora*, 1962
* *Cien años de soledad*, 1967
* *El otoño del patriarca*, 1975
* *Crónica de una muerte anunciada*, 1981
* *El general en su laberinto*, 1989
* *Del amor y otros demonios*, 1994
* *Memorias de mis putas tristes*, 2004
* *Diatriba de amor contra un hombre sentado*, 2007
* *Yo no vengo a decir un discurso*, 2010

### Conte curte
* *Storie di sé*
* *El coronel no tiene quien le escriba*, 1961
* *Los funerales de la Mamá Grande*, 1962 
* *Monólogo de Isabel viendo llover en Macondo*, 1968
* *La increíble y triste historia de la cándida Eréndira y de su abuela desalmada*, 1972 
* *Cuando era feliz e indocumentado*, 1973
* *Ojos de perro azul*, 1974
* *Todos los cuentos*, (1947-1972)
* *Textos costeños*, 1981
* *Viva Sandino*, 1982
* *El olor de la guayaba*, 1982
* *El secuestro*, 1982
* *Doce cuentos peregrinos*, 1992
* *Erendira*
* *Chile, el golpe y los gringos*

### Varie
* *Obra periodística 1: Textos costeños (1948-1952)*
* *Obra periodística 2: Entre cachacos (1954-1955)*
* *Obra periodística 3: De Europa y América (1955-1960)*
* *Obra periodística 4: Por la libre (1974-1995)*
* *Obra periodística 5: Notas de prensa (1980-1984)*
* *La aventura de Miguel Littín clandestino en Chile*, 1986
* *Vivir para contarla*, 2002

Categorìa:Scritor an lenga spagneula
Remo dij Ber

Poeta an lenga piemontèisa.

**Remo dij Ber** (a l'anàgrafe **Remo Bertodatti**) a l'era nà dël 1935 e a l'é mòrt dël 2008.
## Euvre
**Grammatica della lingua piemontese. Paròla, vita, letteratura* - Camillo Brero, Remo Bertodatti - L'Artistica Editrice - 2000

Ber, Remodij
Nello dij Casaj

Poeta an lenga piemontèisa.
**Nello dij Casaj** (a l'anàgrafe **Nello Casale**) a l'era nà dël 1929 e a l'é mòrt dël 1997.

Casaj, Nellodij
Tòrio

Ël **Tòrio** (sìmbol *Th*) a l'é col ch’a fa novanta ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 232,0381 g/mol e soa densità a l'é d'11.724 kg/m³.

Ël Tòrio a l'é stàit dëscoatà dël 1828 dal chìmich svedèis Jöns Jakob Berzelius.

Categorìa:Element chìmich
Protoactini

Ël **Protoactini** (sìmbol *Pa*) a l'é col ch’a fa novantun ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 231,03588 g/mol e soa densità a l'é 'd 15.370 kg/m³.

Ël protoactini a l'é stàit dëscoatà dël 1913 dai chìmich Kasimir Fajans e O. H. Göhring.

Categorìa:Element chìmich
Urani

L’ **Urani** (dal grech οὐρανός, uranós, "cel") (sìmbol *U*) a l'é col ch’a fa novantedoi ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 238,0289 g/mol e soa densità a l'é 'd 19.050 kg/m³.

L’urani a l'é stàit dëscoatà dël 1789 da l’òm ëd siensa alman Martin Heinrich Klaproth.

Categorìa:Element chìmich
Netuni

Ël **Netuni** (sìmbol *Np*) a l'é col ch’a fa novantetré ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 237 g/mol e soa densità a l'é 'd 18,0-20,45 kg/m³.

Ël netuni a l'é stàit dëscoatà dël 1940 dai chìmich american Edwin McMillan e Philip Hauge Abelson.

Categorìa:Element chìmich
Bardolin clàssich

Ël vin **Bardolin clàssich** as produv ant le comun-e d'Affi, Bardolino, Costermano, Lazise, Cavaion Veronese an provincia ëd Veron-a.

Ël Bardolin a l'é un dij pi avosà vin vénet. La përsentual ëd Corvina a và dal 40% al 60%.

Categorìa:Vin dël Véneto
Ciceron

Scritor, òm polìtich e filòsof. 
**March Tulio Ciceron** (Arpino, 3 ëd gené 106 aGC - Formia, 7 dë dzèmber 43 aGC) a l'é un dij pì grand e important òm polìtich e scritor an lenga latin-a.

## Euvre prinsipaj
* *In Verrem*
* *Orationes in Catilinam*
* *De re publica*
* *Tusculanae disputationes*
* *Laelius de amicitia*
* *Pro Milone*
* *Philippicae*

Categorìa:Filòsof
Categorìa:Scritor an lenga latin-a
Categorìa:Òm polìtich dl'antica Roma
Ovidi

Poeta an lenga latin-a.
**Publi Ovidi Nason** a l'era nassù a Sulmona ai 20 ëd mars dël 43 aGC e a l'é mòrt a Tomi ël 7.

## Euvre prinsipaj
* *Amores*
* *Heroides*
* *Ars amatoria*
* *Metamorfosi*
* *Fasti*
* *Tristia*

Categorìa:Poeta
Categorìa:Scritor an lenga latin-a
Matìa Corvin d’Ungherìa

**Matìa Corvin** (*Mátyás Hunyadi*), nàit a Cluj Napoca ël 23 ëd fërvé 1443 e mòrt a Vien-a ël 6 avril 1490, a l'é stàit re d’Ungherìa dal 1469 e dal 1486 ëdcò Duca d'Àustria.

Categorìa:Sovran
Orassi

Poeta an lenga latin-a.
**Quint Orassi Flach** a l'era nassù a Venosa l'8 dë dzèmber dël 65 aGC e a l'é mòrt a Roma ël 27 novèmber ëd l'8 aGC.

## Euvre prinsipaj
* *Epodi*
* *Saturae*
* *Odi*
* *Epistole*
* *Carmen saeculare*

Categorìa:Poeta
Categorìa:Scritor an lenga latin-a
Hector Bianciotti

Romanzié ant le lenghe spagneula e fransèisa, editor, crìtich literari.
**Hector Bianciotti** a l'era nà a Cálchin Oeste, an Argentin-a, ai 18 ëd mars 1930, an na famija ëd set fieuj e fije d'un paisan piemontèis emigrà ant la Pampa (an efet, Hector Bianciotti a l'avìa pensà ëd fesse sotré a Cumian-a, ël pais dij sò cé, ma peui a l'ha cangià idèja).

Ël fieul a l'avìa ancaminà djë studi an seminari, ma peui a l'ha chitaje.
Apress avèj travajà an na bòita d'areonàutica, a l'ha ancaminà na cariera d'ator an Argentin-a, sota la diression ëd Leopoldo Torre-Nilsson.

Ai 4 d'avril 1955 a dësbarca a Nàpoli.
Apress un curt sogiorn a Nàpoli e a Roma, anté ch'a l'ha vivù quasi coma na ligera, a l'ha sërcà d'oten-e un sucess ant ël cine a Madrid, ma a l'ha nen fàila.
A l'é mersì al pitor Leonor Fini ch'a l'é anstalasse a Paris, anté ch'a l'ha trovà n'ambient coltural pì adat a chiel.
Dël 1981 a l'é naturalisà fransèis.

Ij sò prim romanz Bianciotti a l'ha scrivuje an ëspagneul, peui a parte da *Sans la miséricorde du Christ*, dël 1985, a l'é butasse a scrive an fransèis.

Dal 1986 a l'ancamin dj'agn 2000 a l'ha colaborà al Monde des livres.
Dël 1996 a l'é elegiù a l'Academia fransèisa, anté ch'a l'é stàit arseivù ai 23 ëd gené 1997.

Hector Bianciotti a l'é mòrt a Paris ai 12 ëd giugn 2012.

## Euvre prinsipaj
**Sans la miséricorde du Christ* (1985, premi Femina)
**Seules les larmes seront comptées* (1989)
**Ce que la nuit raconte au jour* (1992), *Le pas si lent de l'amour* (1995), *Comme la trace de l'oiseau dans l'air* (1999). Autobiografìa an tre part.
**Une passion en toutes lettres* (cujìa d'artìcoj crìtich, 2001)
**Nostalgie de la maison de Dieu* (2002)
**Lettres à un ami prêtre* (corëspondensa con Benoît Lobet, 2006)

Bianciotti, Hector
Bianciotti, Hector
Georges Mathieu

Pitor, esponent ëd l'astrassion lìrica.
**Georges Mathieu** a l'era nà a Boulogne-sur-Mer, ant ël Pass ëd Calais, ai 27 ëd gené dël 1921.

Mathieu a l'ha ancaminà a pituré dël 1942.
Dël 1947, con ël crìtich Jean-José Marchans a l'ha organisà na prima esposission coletiva a la galarìa dël Lussemborgh.
Dël 1948 a n'organisa n'àutra, a la galarìa ëd Colette Allendy, antitolà *HWPSMTB*, j'inissiaj dij partissipant: Hartung, Wols, Picabia, Stahly, Mathieu, Tapié, Bryen.
Dël 1951 a l'ha organisà da Nina Dausset l'esposission *Veemense confrontà*, con la partissipassion ëd Jackson Pollock.

Antra j'àutre euvre, Mathieu a l'ha realisà la moneda da 10 franch fransèis dël 1974, n'antestassion për ël formolari dla diciairassion ëd le taje e ij sertificà dël tesòr smonù dal ministé dle finanse dël 1975 e 1976, dij francoboj, dij fresch dont col dla ca dla comun-a ëd Boulogne-Billancourt, ant j'Àut ëd Sen-a.
Dël 1975 a l'é stàit arseivù ant l'Academia dle bele art.

Georges Mathieu a l'é mòrt a Boulogne-Billancourt ai 10 ëd giugn 2012.

Mathieu, Georges
Benjamin Thompson

Siensià.
**Benjamin Thompson**, cont ëd Rumford, a l'era nà dël 1753 an Massachusetts e a l'é mòrt dël 1814.

Durant l'arvolussion merican-a Thompson a l'ha avù dle simpatìe realiste e a l'ha chità la Mérica.
Për chèich temp a l'é stàit ministr ëd la guèra ëd l'Eletor ëd Baviera.

Thompson l'ha fondà la Royal Institution ëd Londra, për lë spantiament ëd la conossensa dle siense aplicà.

Thompson, Benjamin
James Prescott Joule

Fìsich e andustrial.
**James Prescott Joule** a l'era nà dël 1818 e a l'é mòrt dël 1889.

Joule a l'é arnomà për soe arserche an sij concet ëd calor e energìa.
Soe mzurassion precise, publicà për la prima vira dël 1843, a l'han servì a conclude che ël calor a l'é na forma d'energìa e che ël prinsipi ëd conservassion ëd l'energìa, che chiel a l'ha stabilì ëd fasson indipendenta da Mayer, von Helmholtz e Colding, a l'é ëd validità general.

## A pòrto sò nòm
* Efet Joule
*Joule (unità dë mzura)

Joule, Jamesprescott
Joule, Jamesprescott
Joule, Jamesprescott
Sadi Carnot

Angigné.
Nassù dël 1796, mòrt dël 1832.

Dël 1824, prima ch'as fussa arconossù an general che ël calor a l'é na forma d'energìa, **N.L. Sadi Carnot** a l'ha publicà për prim n'ancreusa anàlisi teòrica dj'angign tèrmich.
Ël dësvlup sucessiv ëd soe idèje da part ëd Kelvin e ëd Clausius a l'ha mnà a la formolassion macroscòpica dla sconda lej dla termodinàmica.

## A pòrto sò nòm
*Angign e sicl ëd Carnot

Carnot, Sadi
Michael Faraday

Fìsich.
**Michael Faraday** a l'era nà dël 1791 e a l'é mòrt dël 1867.
A quatòrdes agn a l'avìa fàit l'amprendiss da 'n rilegator.

Faraday a l'ha travajà ant l'eletromagnetism e a l'ha dësvlupà ël concet ëd capassità.
Dantorn al 1830, ëd fasson indipendenta e scasi ant l'istess temp ëd Joseph Henry, a l'ha dëscoatà ël fenòmeno dl'andussion eletromagnética.
Dël 1846 a l'ha dëscoatà che un campion dë stagn djë specc avzinà al pòlo d'un fòrt magnete a l'é arpossà da cost-sì.
A l'ha ciamà diamagnétiche le sostanse ch'a l'han costa caraterìstica.

A l'é stàit nominà diretor ëd l'Anstitussion real ëd Londra.

## A pòrto sò nòm
*Costanta ëd Faraday
* Efet Faraday
*Farad
*Lej ëd Faraday dl'eletrolisi
* Lej ëd Faraday-Henry
*Spassi sombr ëd Faraday
*Statfarad

Faraday, Michael
Faraday, Michael
James Clerk Maxwell

Fìsich.
**James Clerk Maxwell** a l'era nà dël 1831 e a l'é mòrt dël 1879.
Apress avèj fàit la prima part ëd soa cariera a l'Università d'Aberdeen, dël 1871 a l'é dventà professor a l'Università ëd Cambridge.

Maxwell a l'é dzortut conossù për ij sò travaj fondamentaj d'eletromagnetism.
A l'ha deduvù che la natura dla lus a l'é eletromagnética e che sò andi a peul esse otnù con dle mzurassion mach elétriche e magnétiche.
A l'ha ëdcò dàit dle contribussion significative a la termodinàmica macroscòpica e a la teorìa atòmica dij gas.
Dël 1859 a l'ha otnù la distribussion molecolar dj'andi.

## A pòrto sò nòm
* Distribussion dj'andi ëd Maxwell
*Equassion ëd Maxwell
* Lej d'Ampère-Maxwell
* Lej ëd distribussion ëd Maxwell-Boltzmann
*Maxwell (unità dë mzura)

Maxwell, Jamesclerk
Maxwell, Jamesclerk
Chris Pine

**Christopher Whitelaw Pine**, mej conossù tanme **Chris Pine**, (Los Angeles, 26 d'òst 1980) a l'é n'ator american.

Pine, Chris
Josh Duhamel

**Joshua David Duhamel** (Minot, 14 novèmber 1972), mej conossù tanme **Josh Duhamel**, a l'é n'ator american.

Duhamel, Josh
Charles Augustin de Coulomb

Fìsich.
**Charles Augustin de Coulomb** a l'era nà dël 1736 e a l'é mòrt dël 1806.

Për prim, dël 1785 Coulomb a l'ha mnà dle mzurassion quantitative ansima a j'atrassion e j'arpossament elétrich e a l'ha deduvune le lej ch'a-j goerno.

## A pòrto sò nòm
*Coulomb (unità dë mzura)
*Lej ëd Coulomb
* Lej magnetostàtica ëd Coulomb
*Statcoulomb

Coulomb, Charlesaugustinde
Coulomb, Charlesaugustinde
Dipòlo elétrich

Un **dipòlo elétrich** a l'é na configurassion formà da na caria positiva e na caria negativa d'ugual grandëssa *q* postà a na distansa 2a.

Ël prodot p=2aq a l'é ciamà *moment dël dipòlo elétrich*.
A peul ëdcò esse considerà tanme un vetor  \vec p  ëd mòdol *p* e diression ch'a va da la caria negativa a cola positiva.

## Potensial d'un dipòlo
Për rason ëd simetrìa, ël potensial *V* d'un dipòlo a cangia nen sota rotassion dantorn a la reta dël dipòlo.
Donca a basta calcolelo ansima a 'n semipian ch'a s-ciòd da costa reta.
Un pont *P* ansima a 's pian a l'é dsernù da soa distansa *r* dal sènter dël dipòlo e da l'àngol  \theta  che ël vetor dal sènter dël dipòlo a *P* a forma con ël moment dël dipòlo.
Ch'as denòto con r_1,r_2 le distanse ëd *P* da la caria positiva e da cola negativa, rispetivaman.

Si V_1 e V_2 a son ij potensiaj generà da le doe carie, un a l'ha
:V=V_1+V_2= \frac 1{4 \pi\varepsilon_0} \left ( \frac q{r_1} - \frac q{r_2} \right ) = \frac q{4 \pi\varepsilon_0} \frac{r_2-r_1}{r_1r_2} .
Butoma adess che *r* a sia motobin pì grand che 2a.
Antlora la diferensa r_2-r_1 as peul aprossimesse con 2a \cos\theta  e ël prodot r_1r_2 con r^2.
Parèj ël potensial as arduv a
:V= \frac q{4 \pi\varepsilon_0} \frac{2a \cos\theta }{r^2}= \frac 1{4 \pi\varepsilon_0} \frac{p \cos\theta }{r^2} .
Për esempi, ël potensial a l'é nul për  \theta = \frac{ \pi }2 : a-i é damanca ëd gnun travaj për bogé na caria 'd preuva arlongh la perpendicolar ch'a taja a mità ël dipòlo.
Da noté che ël potensial a dipend nen an manera separà da *q* e 2a, ma mach da sò prodot *p*.

A l'é convenient ciamé *dipòlo elétrich* qualsëssìa sistema ëd carie për ël qual ël potensial *V* an dij pont leugn a l'é col otnù sì-dzora.

Categorìa:Fìsica
Taylor Lautner

**Taylor Daniel Lautner** (Grand Rapids, 11 fërvè 1992), mej conossù tanme **Taylor Lautner**, a l'é n'ator american.

Lautner, Taylor
Union Ossolan-a për l'Autonomìa

L**UOPA**, **Union Ossolan-a për l'Autonomìa**, a l'é stàit 'n moviment polìtich fondà ant ël 1977.

## Programa
L*UOPA* a l'avia sò obietiv col ëd creé na region autònoma a statù special ch'a comprendèissa l'Òssola e la Val Canobin-a, come la Val d'Osta. 

## Stòria
Ël prim congress a l'é tnusse al Dòm ant l'avril 1978.
Ant l'otóber 1978 l'UOPA a l'ha cujì 55.000 firme per propon-e na lege d'inissiativa popolar ch' a creèissa costa neuva region.
Ant ël 1980 a l'é presentasse a j'elession locaj, otenend un gròss risultà (sinch consijé al Dòm e un consijé provincial ant la Provinsa 'd Noara, Sergio Gandolfi.
A sò cò, l'UOPA a riva a avèj 60 session e vàire mila iscrit.
Ël 16 fërvé 1990 l'Union Ossolan-a Për l'Autonomìa a l'ha finì soa esistensa e a l'é dventà 'n moviment d'opinion.

Categorìa:Partì polìtich
Categorìa:Polìtica dël Piemont
Chester A. Arthur

**Chester A. Arthur** (Fairfield, 5 ëd otòber 1830 – New York, 18 ëd novémber 1886) a l'é stàit president djë Stat Unì d'América dal 1881 ai 1885.

## Anliure

Arthur, Chester
Berengari (vin)

Vin dal nòm stòrich, miraco arferì a Berengari fij d'Eberard dël Friuli, elegiù Re d'Italia e dël 915 ancoronà imperator da papa Gioann X.

Ël vin **Berengario** as produv ant le comun-e dla provincia ëd Vicensa.

Ël savor mòrbid e fin as modìfica con l'anvejament; ël vin, se bin conservà, a peul rivé a set o eut agn.

Categorìa:Vin dël Véneto
John Adams

**John Adams** (Braintree, 30 d'otóber 1735 – Quincy, 18 ëd luj 1826) a l'é stàit president djë Stat Unì d'América dal 1797 ai 1801.

Adams,John
John Quincy Adams

**John Quincy Adams** (Braintree, 11 ëd luj 1767 – Washington, 23 ëd fërvé 1848) a l'é stàit president djë Stat Unì d'América dal 1825 ai 1829.

A l’era ël fieul ëd John Adams.

Adams, John Quincy
Black Metal

Ël **Black Metal** a l'é un sot-géner ëd Heavy Metal. Ël Black Metal a esist da la fin ëd j'agn 1980, s-ciodù dal Thrash Metal. La mùsica a consist ëd ghitare eletròniche monotòne, baterìe svice e cant guturaj. Ij test a son satanista. 

Në stil similar a l'é ël Death Metal. Dal Black Metal a l'é dësvlupasse ël Viking Metal (o Pagan Metal).

## Formassion importante
* Darkthrone
* Mayhem
* Burzum
* Gorgoroth
* Emperor
* Immortal
* Nagelfar
* Dissection
* Watain
* Lunar Aurora

Na banda con ij test an ël dialet Noarèis a l'é The True Endless.

## References


Categorìa:Géner musicaj‎
Mayhem

**Mayhem** a l'é na Banda ëd Black Metal norvegèis. So cap e ghitarista Øystein Euronymous Aarseth a l'é stàit sassinà an agost dël 1993 da Varg Vikernes.

## Formassion
### Formassion atual
* Attila Csihar - Vos (1993, 2004 - 2009)
* Morfeus - Ghitara (2009)
* Teloch - Ghitara (2011)
* Necrobutcher (Jørn Stubberud) - bass (1984 - 1991, 1995 - 2009)
* Hellhammer (Jan Axel Blomberg) - baterìa (1988 - 2009)

### Vej mèmber
* Dead (Per Yngve Ohlin) - Vos (1988 - 1991) massasse a j'8 d'avril 1991
* Euronymous (Øystein Aarseth) - Ghitara (1984 - 1993) massà da Varg Vikernes ai 10 d'ost 1993
* Maniac (Sven Erik Kristiansen) - Vos (1987, 1995 - 2004)
* Blasphemer (Rune Erickson) - Ghitara (1995 - 2008)
* Count Grishnackh (Kristian "Varg" Vikernes) - Bass (1992 - 1993)
* Manheim (Kjetil Manheim) - Baterìa (1984 - 1987)
* Messiah (Eirik Nordheim) - Vos (1984 - 1986)
* Blackthorn (Snorre Ruch) - Ghitara (1993)
* Occultus (Stian Johannsen) - Vos, Bass (1991)
* Nordgaren (Alexander Nordgaren) - Ghitara (dal viv) (1997 - 1998)
* Torben Grue - Baterìa (1987)
* Kittil Kittilsen - Vos (1987)
* Silmaeth - Ghitara (2009 - 2011)

## Discografìa
### Àlbom ant jë studi
* 1994 - *De Mysteriis Dom Sathanas*
* 2000 - *Gran Declaration of War*
* 2004 - *Chimera*
* 2007 - *Ordo Ad Chao*
* 2014 - *Esoteric Warfare*
* 2019 - *Daemon*

### EP
* 1987 - *Deathcrush*
* 1997 - *Wolf's Lair Abyss*
* 2009 - *Life Eternal*

### Àlbom dal viv
* 1993 - *Live in Leipzig*
* 1995 - *Dawn of the Black Hearts*
* 1999 - *Mediolanum Capta Est*
* 2001 - *European Legions*
* 2001 - *U.S Legions*
* 2002 - *Live in Marseille*

### Compilation
* 1996 - *Out From the Dark*

### Split
* 2002 - *Freezing Moon/Jihad* (con ij Meads of Asphodel)

### Demo
* 1986 - *Voice of a Tortured Skull*
* 1986 - *Pure Fucking Armageddon*

### Videografìa
* 1998 - *Live in Bischofswerda*
* 2001 - *European Legions: Live in Marseille 2000*
* 2008 - *Pure Fucking Mayhem*

Categorìa:Formassion musicaj rock
Nagelfar

**Nagelfar** a l'é na banda Black Metal alman-a. Sò prim LP *Hühnengrab im Herbst* (*Tomba megalìtica an otonn*) a l'é stàita na publicassion amportanta pr'ël Black Metal alman. Nagelfar a l'ha dovrà ëd tastadu e ëd melodìe folclorìstiche për creé n'atmosfera épica.

Ël nom dla banda a l'é na version alman-a dla paròla *Naglfar* ch'a l'era na nav ëd mòrt ant la mitologìa nòrdica.

## Formassion
* Zingultus - Vos (1998 - 2003)
* Zorn - Ghitara
* Alexander von Meilenwald - Baterìa

* Smaug (1993 - 1995) - Bass
* Jander (1993 - 1998) - Vos
* Weidmann Sveinn von Hackelnberg (1995–1998) - Bass
* Chaos (1999–2000) - Bass

## Discografia
* 1995: *Als die Tore sich öffnen* (Demo)
* 1996: *Jagd* (Demo)
* 1997: *Split con Dark Embrace*
* 1997: *Fressen des Raben* an *Encyclopedia Pestilentia*
* 1997: *Hünengrab im Herbst*
* 1999: *Srontgorrth*
* 2000: *Garzweiler II* (Demo), limità a 1 esemplar
* 2000: *Split con Bluttaufe*
* 2001: *Virus West*
* 2002: *Der Erlösung Totgeburt* an *Wurzelgeister*
* 2003: *Ragnarok* (EP), limità a 10 esemplar

Categorìa:Mùsica
Frej Marx

Ij **Frej Marx** a son na formassion còmica d'ator nàita a New York e ativa dal 1921 al 1949.
La banda a l'era formà da Chico Marx, Harpo Marx, Groucho Marx, Zeppo Marx e Gummo Marx.

## Cine
* 1929: *The Coconuts*
* 1930: *Animal crackers*
* 1931: *The House that Shadows built*
* 1931: *Monkey Business*
* 1932: *Horse Feathers*
* 1933: *Duck Soup*
* 1935: *A Night at the Opera*
* 1937: *A day at the Races*
* 1938: *Room Service*
* 1939: *At the Circus*
* 1940: *Go west*
* 1941: *The Big Store*
* 1946: *A Night in Casablanca*
* 1949: *Love Happy*
* 1957: *The Story of Mankind*

Marx, Frej
Saint-Chinian

**Saint-Chinian** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment d’Hérault. A së stend për na surfassa ëd 23,29 km², con 1 777 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 76 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Hérault
Thomas Jefferson

**Thomas Jefferson** (Shadwell, 13 d'avril 1743 – Charlottesville, 4 ëd luj 1826) a l'é stàit president djë Stat Unì d'América dal 1801 al 1809.

Jefferson,Thomas
Saint-Christol

***Saint-Christol*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Saint-Christol (Ardèche)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Ardèche

* d'un **[[Saint-Christol (Hérault)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Hérault

* d'un **[[Saint-Christol (Vaucluse)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Vaucluse
Saint-Jean-de-la-Blaquière

**Saint-Jean-de-la-Blaquière** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment d'Hérault. As dëstend an s'na surfassa ëd 17,22 km², con 361 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 20 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Hérault