open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lavanderìa

**Lavanderìa** a l'é 'n local o n'atività dedicà al lavagi e a la polissìa dij vestì e dla biancherìa. A peul esse un servissi për la comunità o n'ansema d'aparà doméstich. La paròla a ven dal Latin *lavare*, ch'a veul dì "lavé".

## Stòria
Anans dl'era moderna, ël lavagi a l'era fàit a man ant ij fium, ant ij poss o ant ij lavatòj pùblich. Le fomne a s'ambaronavo an sle rive dij fium o dle bialere për bate ij tessù con ël savon e peui arzenteje. Ant le sità, a-i ero dë struture coletive ciamà *lavatòj*, andoa as pagava për dovré j'istallassion. La prima lavatris mecànica a l'é stàita anventà dël 1851 da l'american James King, ma a l'é stàita Alva J. Fisher ch'a l'ha dësvlupà la prima lavatris elétrica dël 1908. D'apress, le lavanderìe a son spantiasse an tut ël mond.

## Sòrt ëd lavanderìe
### Lavanderìa doméstica
A l'é l'ansema d'aparà e spassi dedicà al lavagi ant na ca privà. Normalment a l'é componùa da:
* **[[Lavatris]]**.
* **[[Suvatris]]**.
* **Fer da stiré** e **tàula da stiré**.
* **seston** për la biancarìa spòrca.
* **Detergent** e **amorbident**.

### Lavanderìa comunitària
A l'é 'n local dovrà da pì famije, com ant ij condomini o ant ij colegi. A peul avèj vàire lavatris e suvatris a pagament.

### Lavanderìa a pagament
A l'é 'n local dovrà dai client ch'a pago për dovré le màchine. A l'é comun ant le sità, dzortut për chi ch'a l'ha pa na lavatris an ca. A peul avèj:
* Lavatris industrial.
* Suvatris gròsse.
* Taulin për pieghé la biancarìa.
* Distributor ëd detergent.

### Lavanderìa a sech
A deuvra solvent chìmich (com ël percloroetilen) për lavé ij tessù ch'a peulo nen esse lavà con l'eva, com la lan-a, la seda o ij vestì delicà. A l'é 'n servissi, normalment gestì da professionista.

### Lavanderìa industrial
A l'é 'n gròss local andova as lavo tessù për àutri (obergi, ospidal, ristorant). A deuvra màchine motobin gròsse e process automatisà.

### Lavanderìa për l'ospidal
A l'ha 'd protocoj speciaj për garantì la sterilisassion dij tessù (linseuj, vestì dij passient). A deuvra disinfetant e àuta temperadura.

## Process ëd lavagi
Ël process ëd lavagi ant na lavanderìa a peul comprende:
# **Sernìa**: ij vestì a son dividù për color, tessù e livel dë sporch.
# **Pretratament**: le macie pì gròsse a son tratà con dësmaciator.
# **Lavagi**: con eva, detergent e temperatura regolà.
# **Arzensura**: për gavé ij rest ëd detergent.
# **Suvatura**: an sël fil o con la suvatris.
# **Stiratura**: con fer o pressa.
# **Piegadura** e **confession**.

## Lavanderìa ant la tradission piemontèisa
An Piemont, le fomne a lavavo la biancarìa ant le bialere o ant ij lavatòj comunaj fin a l'inissi dël Neuvsent. A-i ero 'd proverbi com: *Chi a lava a la bialera, a ved la vita antera*. An quàich pais, la lavanderìa a l'era 'l leugh ëd ritrov e dë scambi. Le fomne a cantavo 'd canson mentre a lavavo, e 'l son dij sòch an sle pere a marcava 'l ritm dël travaj. Ancheuj, a son restà pòchi lavatòj, ma a son stàit restaurà com memòria stòrica.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Teritòri dla Capital Australian-a

Ël **Teritòri dla Capital Australian-a** (*Australian Capital Territory*, *ACT*) a l'é 'na division aministrativa dl'Australia andoa as treuva la capital federal Canberra.
A l'ha 'na surfassa ëd 2.370 km² e a conta 396.857 abitant (2016).
## Stòria
Ël teritòri a l'é stait istituì dël 1 gènè 1911.

Categorìa:Australia
Savon

**Savon** a l'é n'utiss o na sostansa dovrà për la polissìa përsonal e la netiura. La paròla a peul arferisse sia al **savon sòlid** (a tòch) che a col **lìquid**, fàit për netié la pel, ij tessù o le surfasse.

## Stòria
Ël savon a l'é conossù da l'antichità. J'Assir a lo fasìo con grass e sënner già dël 2800 a.C. . Ij Feniss a lo dovravo për netié le ferìe . Ij Roman a l'han amprendù la técnica dai Gal e a l'han spantiala an Euròpa . Ant l'Età 'd Mes la produssion a l'é dësvlupasse dzortut an Italia e Spagna, con Savon-a e Marsèja ch'a dventavo senter amportant . La Rivolussion industrial a l'ha peui mecanisà la produssion.

## Composission
Ël savon a l'é ël resultà ëd na reassion chìmica ciamà saponificassion, andoa un grass (vegetal o animal) a reagiss con na base (sòdi o potassa) . Ij component prinsipaj a son:
* **Grass**: euli d'uliva, euli 'd còco, euli 'd palma, grass animal.
* **Sòdi** (për savon dur) o **potassa** (për savon mòl).
* **Eva**.
* **Përfum**, **colorant**, e **sostanse agiuntive** (com glicerin-a, euli essensiaj).

## Sòrt ëd savon
A-i son vàire sòrt ëd savon, scond l'usage:

### Savon për la polissìa përsonal
* **Savon da bagn**: për la polissìa dël còrp, a tòch o lìquid.
* **Savon da barba**: për amorbidì la pel prima 'd fé la barba.
* **Savon për le man**: normalment lìquid, për netiesse le man.
* **Savon da masnà**: con ingredient pì doss për la pel dij cit.
* **Savon da dent**: ant la forma 'd dentifrissi.

### Savon për la ca
* **Savon për le bestie**: për lavé ij can e ij gat.
* **Savon për ij tessù**: dle vire a l'é dovrà për la lavatris.
* **Savon da lëssìa**: savon an póer o scaje për la lavatris.
* **Savon da paviment**: për netié ij paviment.
* **Savon ëd Marsèja**: con euli d'uliva, dovrà për la polissìa general.

## Com as fà
La produssion artisanal dël savon a l'é ciamà saponificassion a frèid. As mës-cia grass e sòdi a na temperadura controlà, peui as versa ant jë stamp, as lassa arposé për 24-48 ore e peui as fà stagioné për 4-6 sman-e . La produssion industrial a deuvra machinari e a l'é pì lesta.

## Efet e proprietà
Ël savon a netia përchè le molécole a son fàite da:
* Na part ch'a-j pias l'eva (idròfila).
* Na part ch'a-j pias ël grass (lipòfila).
Parèj, a peul gavé via la rusi, l'euli e la póer da la pel o da le surfasse.

## Savon e ambient
Ij savon tradissionaj a son biodegradàbij, ma coj con vàire përfum e colorant sintétich a peulo anquiné l'eva. La produssion a deuvra grass vegetaj, për evité l'usage 'd grass animal e për esse pì sostenìbil.

## Savon ant la tradission piemontèisa
An Piemont, la produssion dël savon a l'é stàita amportant, dzortut a Savon-a, ch'a-j dà 'l nòm . Ant le campagne, as fasìa 'l savon an ca con grass ëd crin e sënner ëd bòsch. La fera dël savon a l'era n'aveniment amportant.

## Vardé 'dcò
* Saponificassion
* Savon ëd Marsèja
* Savon-a
* Polissìa

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Breguet 14

Ël **Breguet 14** o **Breguet XIV** a l'é n'avion da riconission e bombardiè len a dòi pòst franseis ëd la Prima guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 21 novèmber 1916 e a l'é intrà an servissi dal 1917.
A l'é stait dovrà da l'Aviation militaire franseisa e da motobin autri pais, dont cola djë Stat Unì e dl'Italia, durant la guèra e apress. A l'é stait prodovù an 8.000 esemplar anviron e soa lestëssa màssima a l'era ëd 191 km/h.

Categorìa:Avion militar dla prima guèra mondial
Categorìa:Avion militar
Mnis

**Mnis** (o **arfud**) a l'é l'ansema dij material e dj'oget che a son scartà përchè a servo pì nen. La gestion djë mnis a l'é n'atività fondamental për la salute pùblica e la protession dl'ambient.

## Stòria
An Piemont, fin a l'Eutsent, lë mnis a l'era campà për le stra o ant ij cors d'eva, con consequent problema sanitari. A Turin, la prima forma organisà ëd racòlta djë mnis a l'é dël 1830, con dij caret ch'a passavo për le stra. Dël sécol XX, a son spantiasse ij prim sistem ëd racòlta diferensià.

## Sòrt dë mnis
Jë mnis as peulo classifichesse an vàire manere, scond la normativa italian-a (D.Lgs. 152/2006).

### Scond l'orìgin
* **Mnis urban**: coj ch'a ven-o da le ca, da la netiura dle stra, da j'aree vërde e da j'àutre sorgiss doméstiche.
* **Mnis speciaj**: coj ch'a ven-o da j'atività produtive (industria, artigianà, comersi, servissi).

### Scond la pericolosità
* **Mnis pericolos**: ch'a conten-o 'd sostanse ch'a peulo fé darmagi a la salute o a l'ambient (com baterìe, detersiv, vernis, solvent).
* **Mnis nen pericolos**: ch'a presento gnun perìcol particolar.

## Racòlta diferensià
La racòlta diferensià a l'é 'l sistema ch'a separa jë mnis për material, për peuj peudeje rissiclé. An Piemont, le categorìe pì comun-e a son:
* Carta e carton
* Véder
* Plàstica
* Metal
* Umid (scart ëd mangé)
* Sech (lòn ch'a resta)

## Smaltiment e arsiclagi
Jë mnis a peulo esse gestì an vàire manere, scond la gerarchia europea:
# **Prevension**: ridùe la quantità dë mnis produvùa.
# **Pront al riusagi**: controlé e netié j'oget për dovréje torna.
# **Arsìclagi**: trasformé jë mnis an neuva materia prima.
# **Recùper d'energìa**: brusé jë mnis për produve calor o eletricità (termovalorisator).
# **Dëscaria**: buté jë mnis ch'a resto ant na dëscaria controlà.

## Mnis ant la tradission piemontèisa
An Piemont, na vòlta as campava pa via gnente: ij tòch ëd tessù a dventavo strass për polidé, la sënner a servìa për fé savon, j'òss a finìo ant la strà. Ël proverbi a disìa: *"Gnente as campa via, tut as deuvra"*. An quàich pais, a-i era lë strassé, col ch'a catava jë strass e ij fer vej.

Ancheuj, la gestion djë mnis a l'é afidà a consòrsi e asiende pùbliche e privà. La Region Piemont a l'ha dësvlupà dij pian për ridùe la quantità dë mnis e aumenté l'arsiclagi.

## Vardé ëdcò
* Dëscaria
* Termovalorisator
* Economìa circolar
* Inquinament

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Dëscaria

**Dëscaria** a l'é 'n leugh andova a son deposità jë mnis (o arfud) sòlid urban, an manera definitiva o për un longh perìod. A l'é l'ùltima fase dla gestion djë mnis, ant la gerarchia europea ch'a preferiss prima la prevension, l'arsiclagi e 'l recùper.

## Stòria e definission
La paròla a ven da "dëscarié", e a l'ha 'dcò d'àutri significà (com l'assion ëd dëscarié na nav) . La definission legal a l'é dàita dal Decret Legislativ 36/2003 (Decreto Discariche), ch'a la definiss com n'area destinà a smaltiment djë mnis con operassion ëd depòsit an sël teren o ant ël teren . As trata 'd n'euvra d'angegnerìa complicà, nen mach un sempi ambaron.

La legislassion a diferensia la dëscaria da lë stocagi: se jë mnis a resto deposità për men d'un ann an atèisa dë smaltiment, as parla dë stocagi; se a resto pì 'd n'ann, a ven considerà na dëscaria .

## Sòrt ëd dëscarie
Le dëscarie as peulo classifiché an:
* **Dëscaria për mnis nen pericolos**: la pì comun-a, për jë scart urban e d'àutri mnis nen pericolos.
* **Dëscaria për mnis inert**: për material com rùder, teren dë scav, ch'a reagisso nen con l'ambient.
* **Dëscaria për mnis pericolos**: për scart ch'a conten-o 'd sostanse tòssiche o pericolose.

## Gestion e tecnologìa
Na dëscaria controlà a l'é progetà për minimisé l'ampat ambiental. Le component prinsipaj a son:
* **Sistema d'impermeabilisassion**: un teilon (soens an argila o membran-e sintétiche) për evité che ij lissiviativ a anquin-o la falda.
* **Racòlta dël lissiviativ**: ël liquid ch'a ven da la decomposission djë mnis a l'é cheujì e tratà.
* **Racòlta dël [[biogas]]**: la decomposission a produv gas (dzortut metan), ch'a peul esse cheujì e dovrà për produve energìa.
* **Copertura final**: quand la dëscaria a l'é pien-a, as quata con tèra e as pianta dzora, për integré ant ël paesagi.

La volumetria autorisà as càlcola al *nèt* djë mnis, sensa consideré ij material dovrà për la covertura giornaliera .

## Amportansa e problema
Le dëscarie a son necessarie për jë mnis ch'a peulo nen esse arsiclà o recuperà. Contut, a peulo esse sorgiss d'inquinament (dla falda, dl'aria) e 'd problema për le popolassion davzin-e. La legislassion a ciama che ij comun confinant a peulo fé ricors mach se a dimostro che la dëscaria a-j fà 'd dann concret . La gestion ëd na dëscaria a l'é considerà n'atività ch'a dura 'dcò dòp la saradura, con d'òbligh ëd control e manutension .

An Euròpa, j'obietiv a son ëd ridùe sèmper ëd pì la quantità dë mnis urban mandà an dëscaria, conforma a la Diretiva 1999/31/CE e a le decision com 2019/1885/Ue .

## Vardé 'dcò
* Mnis
* Arsiclagi
* Termovalorisator
* Lissiviativ
* Biogas

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ateragi an sla Lun-a

Un **ateragi an sla Lun-a** a l'é l'ariv ëd na navissela spassial an sla surfassa dla Lun-a. Sòn a peul esse un ateragi controlà (ciamà "soft landing") për fé na dëssèisa sicura, o n'ampat volontari o assidental (ciamà "hard landing"). Fin al di d'ancheuj, a son ëstàite realisà vàire mission, sia con astronàuta a bòrd che con rover e sonde automàtiche.

### Prime mission e la corsa a lë spassi
La stòria dj'ateragi lunar a l'é lià a la guèra frèida e a la corsa a lë spassi antra Stat Unì e Union Soviética.

Ël prim oget uman a rivé an sla Lun-a a l'é stàit la sonda soviética Luna 2, che ai 13 dë stèmber dël 1959 a l'é stàita fàita crasé volontariament an sla surfassa. A l'era n'ateragi dur, sensa possibilità d'ateré con dlicatëssa.

Ël prim ateragi controlà ("soft landing") a l'é stàit otnù da l'Union Soviética con la sonda Luna 9 ai 3 ëd fërvé dël 1966. La Luna 9 a l'ha mandà le prime fotografìe da la surfassa lunar, dimostrand ch'a l'era consistenta e che le navissele a podìo posesse sensa sprofondé.

Jë Stat Unì a l'han peui realisà na série d'ateragi con ël programa Surveyor (1966-1968), për fé dle preuve an vista dle mission con equipagi.

### J'ateragi uman: ël programa Apollo
L'ùnica nassion ch'a l'ha fin-a adess fàit ateré dj'òm an sla Lun-a a son jë Stat Unì, con ël programa Apollo.

L'Apollo 11 a l'é la mission pì famosa. Partìa ai 16 ëd luj dël 1969, la navissela a l'é rivà an sla Lun-a ai 20 ëd luj. Ël mòdul lunar "Eagle", con Neil Armstrong e Buzz Aldrin, a l'é posasse ant ël Mar dla Tranquilità. Armstromg a l'é calà giù prima e a l'ha pronunsià soe paròle famose: "Un cit pass për l'òm, ma 'n gran sàut për l'umanità". J'astronàuta a l'han passà 21 ore e 38 minute an sla surfassa, an fasend d'esperiment e cheujend campion ëd ròca e teren.

D'apress a l'Apollo 11, a-i son ëstàite d'àutre sinch mission ch'a l'han fàit ateré dj'astronàuta (Apollo 12, 14, 15, 16 e 17), fin-a al 1972. An total, dódes òm a l'han marcà 'l teren lunar. L'Apollo 13, nopà, a l'ha nen podù ateré për via 'd n'esplosion a bòrd. Ant le mission pì avansà (Apollo 15, 16, 17) a l'é stàit dovrà 'l rover lunar, na vitura elétrica për esploré na zòna pì granda.

### Mission d'apress e d'àutri pais
D'apress al 1972, a-i é stàit un longh perìod sensa ateragi lunar. Mach dël 2013 la Cin-a, con la sonda Chang'e 3, a l'ha fàit na neuva mission riussìa. Dël 2019, la Chang'e 4 a l'é stàita la prima a ateré an sla facia stërmà dla Lun-a (cola ch'a varda mai vers la Tèra).

D'àutri pais a l'han tentà d'ateré: l'India a l'é riessùa dël 2023 con Chandrayaan-3 al pòl sud; ël Giapon dël 2024 con SLIM. A-i son ëdcò stàite 'd mission privà, cheidun-e riussìe e d'àutre falìe.

### Sfide técniche
Ateré an sla Lun-a a l'é complicà përchè a l'ha nen n'atmosfera. A venta dovré dij motor a fusëtta për frené la navissela e fela calé con dosseur. La velocità da fé perde a l'é d'anviron 1.6 km/s (3.600 mph). La pianificassion dla trajetòria e ij sistema ëd navigassion a deuvo esse motobin precis.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Metropolitan-a ëd Istanbul

La **metropolitan-a ëd Istanbul** (ciamà an turch *İstanbul metrosu*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dle sità ëd Istanbul, an Turchìa. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 3 stèmber 1989. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 11 linie ëd metropolitan-a pesant longhe an total 243,3 km con 159 stassion. 

Istanbul
Metropolitan-a ëd Ankara

La **metropolitan-a ëd Ankara** (ciamà an turch *Ankara metrosu*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dle sità ëd Ankara, an Turchìa. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 30 òst 1996. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 4 linie ëd metropolitan-a pesant e da 'na linia ëd metropolitan-a len-a ciamà *Ankaray* longhe an total 67,4 km con 57 stassion. 

Ankara
Metropolitan-a ëd Osaka

La **metropolitan-a ëd Osaka** (an giaponèis: *大阪市営地下鉄*, *Ōsaka-shiei chikatetsu*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Osaka, an Giapon. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 20 maj 1933. Al dì d'ancheuj ël sistema a l'é formà da 8 linie  për 'na longhëssa total ëd 129,9 km con 123 stassion. 
## Anliure

http://www.osakametro.co.jp Sit offisial

Osaka
Metropolitan-a ëd Seul

La **metropolitan-a ëd Seul** (an corean: *수도권 전철*, *首都圏電鐡*, *Sudogwon jeoncheol*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Seul, an Coréa dël Sud. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 15 òst 1974. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 24 linie ëd metropolitan-a pesant, metropolitan-a len-a e tren metropolitan, longhe an total 1.302,2 km con 656 stassion. 

Seul
Apollo 11

**Apollo 11** a l'é stàita la mission spassial ch'a l'ha portà për la prima vira dj'òm an sla Lun-a. La NASA a l'ha lansà la mission ai 16 ëd luj dël 1969 dal Sènter Spassial Kennedy an Florida, e l'ateragi an sla Lun-a a l'é rivà ai 20 ëd luj . L'echipagi a l'era formà dal comandant Neil Armstrong, dal pilota dël mòdul lunar Buzz Aldrin e dal pilota dël mòdul ëd comand Michael Collins .

### La mission
L'obietiv prinsipal ëd la mission a l'era col ëd fé ateré dj'òm an sla Lun-a e feje torné san e salv an Tèra, com a l'avìa comandà ël president John F. Kennedy dël 1961 . Ël Saturn V, ël lansator pì potent mai costruì, a l'ha portà la navissela an òrbita e peui an diression dla Lun-a .

Dòp tre di ëd viagi, la navissela a l'é intrà an òrbita lunar . Ël 20 ëd luj, Armstrong e Aldrin a son passà ant ël mòdul lunar, ciamà *Eagle*, e a l'han ancaminà la dëssèisa vers la surfassa lunar. Durant la fase final, a l'é rivaje 'd problema con ël computer ëd bòrd (j'alarm 1202 e 1201), ma la mission a l'é continuà përchè j'ingegné a Houston a l'avìo già vëddù col problema an simulassion . Armstromg a l'ha ëdcò pijà 'l contròl manual për evité 'n camp ëd pere gròsse, e a l'ha posà *Eagle* con apen-a 25 second ëd carburant an riserva .

A l'é antlora ch'a l'ha mandà ël messagi famos: "Houston, Tranquility Base here. The Eagle has landed" (Houston, base Tranquilità. L'Aquila a l'é posasse) .

### La prima passegià lunar
Chèiche ore dòp, ai 21 ëd luj a 2:56 UTC (20:56 ora ëd la còsta oriental american-a dël 20 ëd luj), Neil Armstrong a l'é calà giù da la scala e a l'é dventà 'l prim òm a marché 'l teren lunar, con le paròle: "That's one small step for [a] man, one giant leap for mankind" (Col-lì a l'é 'n cit pass për n'òm, ma 'n gran sàut për l'umanità) . Aldrin a l'é giontasse a chiel apopré vint minùt pì tard .

Ij doi a l'han passà anviron dos ore e mesa fòra dël mòdul, an cheujend 21,5 kg ëd ròca e póer lunar e an piassand dj'esperiment sientìfich: un sismògraf, un rifletor laser (anco' an fonsion) e n'esperiment për ël vent solar . A l'han ëdcò piantà na bandiera american-a e parlà con ël president Richard Nixon via teléfono .

### Artorn
Dòp 21 ore e 36 minute an sla Lun-a, Armstrong e Aldrin a son decolà con ël mòdul lunar e a son tornà a rancontré Collins an òrbita lunar . Peui a l'han ancaminà ël viagi d'artorn vers la Tèra. La mission a l'é finìa ai 24 ëd luj con l'amaragi ant l'Océan Passìfich, a 13 mija da la nav *USS Hornet* ch'a-j andasìa a pijé .

Për tëmma ch'a l'avèisso pijà chèich malatia lunar, j'astronàuta a son ëstàit butà an quaranten-a për 21 di, fin-a che ij médich a l'han sicurà ch'a j'ero san.

### Amportansa stòrica
Apollo 11 a l'ha realisà l'obietiv fissà da Kennedy e a l'ha marcà la vitòria djë Stat Unì ant la corsa a lë spassi contra l'Union Soviética . Apopré 600 milion ëd përson-e an tut ël mond a l'han vëddù l'eveniment an television, an fasendne un dij moment pì vardà dla stòria .

Ël mòdul ëd comand *Columbia* a l'é ancheuj esponù al National Air and Space Museum ëd Washington .

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Clet (Papa)

**Clet** o **Anaclet** (Atene, 15 anviron – Roma, 92 anviron), a l'é stàit ël ters Papa dla Gesia catòlica dal 80 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Categorìa:Sant catòlich
Clement I

**Clement I** conossù ëdcò 'me **Clement ëd Roma** (Roma, ... – Roma, antrames dël 97 e dël 101), a l'é stàit col ch'a fa quatr Papa dla Gesia catòlica dal 88/92 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Categorìa:Sant catòlich
Evarist I

**Evarist I** conossù ëdcò 'me **Arist** (Betlem, ... – Roma, 106 o 108), a l'é stàit col ch'a fa sinch Papa dla Gesia catòlica dal 96/99 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Categorìa:Sant catòlich
Betlem

**Betlem** (an lenga arabica: بَيْتِ لَحْمٍ‎, *Bayti Laḥmin*, *Bayt Laḥm*, "cà dla carn"; an lenga ebraica: בֵּיִת לֶחֶם‎, *Beit Leḥem*, "cà dël pan"; an grech antich: Βηθλεέμ, *Bēthleém*; an lenga latin-a: *Bethlehem*) a l'é 'na sità dla Palestin-a ëd 28.591 abitant (2017). D'apress la tradission, a l'é stàit ël leugh andoa à l'é nàit Gesù ëd Nàsaret.

Categorìa:Geografìa
Categorìa:Stòria
Motor ëd fusëtta

**Motor ëd fusëtta** (an anglèis *rocket engine*) a l'é na sòrt ëd motor a reassion ch'a produv spinta an acelerand un flùid a àuyta velocità travers un bech. A diferensa dij motor a reassion ch'a deuvro l'aria (com ij turboreator), un motor ëd fusëtta a porta con chiel sia ël carburant che l'ossidant (ansema ciamà propelent), e për lòn a peul marcé ant ël veuid dlë spassi .

### Prinsipi ëd fonsionament
La pì part dij motor ëd fusëtta a travajo an base al ters prinsipi dla dinàmica ëd Newton për minca assion a-i é n'assion ugual e contraria . Ël motor a campa fòra na massa 'd gas a gran velocità, e la fusëtta a l'é possà an diression contraria.

Ël process a l'é:
#  Combustion: Ël carburant e l'ossidant a son mës-cià e brusà ant na cambra ëd combustion a àuta pression (10-200 bar) . Sòn a produv dij gas motobin càud.
#  Acelerassion: Ij gas càud a passo travers un bech (na tubassion strèita peui larga). Ël bech a acélera ij gas fin a velocità supersòniche (fin a des vire la velocità dël son) .
#  Generassion ëd la spinta: La spinta a ven sia da la pression an sla cambra che da la pression dij gas an sle parete dël bech.

### Sòrt ëd motor
A-i son doe categorìe prinsipaj 

#### Motor a propelent solid
Ël carburant e l'ossidant a son mës-cià ansema ant na sostansa sòlida (com la balestite). A son sempi, a l'han na gran spinta e a peulo esse tenù pront për agn . Sò limit prinsipal a l'é ch'a peulo nen esse dëstissà na vira anvisch, e a l'han un control limità . A son dovrà soens com propulsor d'apògg (*booster*) e ant ij mìssil .

#### Motor a propelent liquid
Ël carburant e l'ossidant a son tenù an serbatoj separà e a son pompà ant la cambra ëd combustion, andoa as mës-cio e a bruso . A son pì complicà e a l'han damanca 'd turbopompa e vàlvole, ma a peulo esse regolà e dëstissà . A son ël tipo pì dovrà për ij lansator prinsipaj (com ël Falcon 9, Soyuz o l'Ariane 5).

A-i son ëdcò d'àutri tipo, com ij motor ìbrid (ch'a deuvro un sòlid e un lìquid) , e ij motor nen-chìmich (nuclear, elétrich, a ion) ch'a deuvro d'àutre sorgiss d'energìa .

### Component prinsipaj
Ij component fondamentaj d'un motor ëd fusëtta a son:
* Cambra ëd combustion andoa a bruso ij propelent .
* Bech (o *ugel*) a acélera ij gas e a produv la spinta .
* Sistema d'alimentassion (pompe, vàlvole, serbatòj) për porté ij propelent ant la cambra .
* Sistema ëd rafredament për protege le parete dle temperadure àute (fin a 3500°C). As deuvro técniche com ël rafredament regenerativ, anté che un dij propelent a passa an dij canaj dantorn a la cambra prima d'esse brusà .

### Prestassion
La prestassion d'un motor ëd fusëtta as mzura dzortut con l'impuls specifich (mathI_{sp}math), ch'a l'é ël rapòrt an tra la spinta otnùa e la quantità ëd propelent dovrà për second . Pi l'impuls spec^fich a l'é àut, pi ël motor a l'é eficent. La spinta a peul varié da chèich newton (për ij cit motor ëd propulsion ëd reassion) a pì che 30 meganewton (për ij motor gròss com ël F-1 dël Saturn V) .

## Vardé 'dcò
* Fusëtta
* Lansator
* Motor a reassion
* Propelent
* Bech ëd motor ëd fusëtta

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sist I

**Sist I** (Roma, 42 – Roma, 126/128), a l'é stàit col ch'a fa sèt Papa dla Gesia catòlica antrames dël 117/119 e dël 126/128 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Categorìa:Sant catòlich
Telèsfor

**Telèsfor** (Terranova da Sibari, 64 – Roma, 2 gènè 137/138), a l'é stàit col ch'a fa eut Papa dla Gesia catòlica antrames dël 127/128 e dël 137/138 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Categorìa:Sant catòlich
Cosmodrom ëd Baikonur

Ël **Cosmodrom ëd Baikonur** a l'é 'l pì vej e 'l pì grand spassiopòrt an fonsion dël mond. A l'é stàit fondà dël 1955 antlora ant l'Union Soviética e ancheuj a l'é gestì da la Russia an afit dal Kazakistan. A l'é stàit d'un importansa capital për la stòria dl'esplorassion spassial.

A l'é da Baikonur che a son partìe le mission pì famose dla stòria: lë Sputnik 1, ël prim satélit artifissial (1957), e la Vostok 1, con a bòrd Jurii Gagarin, ël prim òm ant lë spassi (1961). A l'é stàit l'ùnich spassiopòrt dovrà për ij vòj uman soviétich e peui russ për desen-e d'agn, e a l'é ancor ancheuj la base prinsipal për ij lansi vers la Stassion Spassial Antërnassional (ISS).

Ël cosmodrom a l'ha na surfassa d'apopré 6.717 km², con vàire piataforme ëd lansi, edifissi d'assemblagi, e 'd sistema për ël contròl dle mission. A l'é situà ant la part sentral dël Kazakistan, davzin a la sità 'd Baikonur (ciamà anans "Leninsk"), e a l'é an na zòna semidesèrtica e pòch abità, condission ideal për la sicurëssa dij lansi.

D'apress al cròl dl'Union Soviética, la Russia a l'ha continuà a dovré Baikonur grassie a n'acòrd d'afit con ël Kazakistan. Dël 2018, ël pressident Vladimir Putin e 'l pressident kazak Nursultan Nazarbayev a l'han firmà n'acòrd për prolonghé l'afit fin al 2050.

Ij lansi pì avosà da Baikonur a comprendo:
* La serie completa dle mission Sputnik e Vostok.
* Le mission Voskhod e Soyuz.
* Ij lansi dle stassion Saljut, Mir e dij mòduj dla ISS.
* Ij lansi dij satélit për la Glonass (sistema ëd navigassion russ) e për d'àutri pais.

A l'é 'dcò ël pont ëd partensa për ij turista spassiaj ch'a pijo part a le mission vers l'ISS con la Sojuz.

Malgré la costrussion ëd neuve base an Russia (Cosmodrom ëd Plesetsk, Cosmodrom ëd Vostochny), Baikonur a resta ancor al di d'ancheuj ël pì important e ativ spassiopòrt russ, grassie a soe infrastruture complete e a soa posission geogràfica (a 46° latitùdin nòrd), ch'a smon di avantagi për vàire tipo d'òrbite.

Categorìa:Kazakistan
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Aministrassion Nassional Spassial Cinèisa

L**'Aministrassion Nassional Spassial Cinèisa** (an cinèis: 国家航天局, *Guójiā Hángtiān Jú*, sigla internassional **CNSA**) a l'é l'agensìa spassial dla Cin-a, responsàbil për l'esplorassion spassial, ij lansi ëd satélit e ij programa spassiaj uman.

Fondà dël 1993, a l'ha soa sede a Pechin. A l'é l'agensìa ch'a pianìfica e a coordina tute j'atività spassiaj sivij dla Cin-a, mentre che le atività militar a son gestìe da la Forsa d'apògg spassial dla Cin-a.

La CNSA a l'é conossùa dzortut për sò programa spassial uman, ciamà Programa Shenzhou. Dël 2003, con la mission Shenzhou 5, la Cin-a a l'é dventà ël ters pais al mond (dòp URSS e Stat Unì) a mandé n'òm an òrbita daspërchiel. D'apress, a l'ha realisà dle mission con equipagi pì longhe e, dël 2021, a l'ha ancaminà la costrussion ëd soa Stassion Spassial Cinèisa (Tiangong), completà dël 2022.

Àutri sucess amportant dla CNSA a comprendo:
* Le mission lunar dël programa Chang'e: la Chang'e 3 dël 2013 a l'ha posà un rover an sla Lun-a për la prima vira d'apress 1976; la Chang'e 4 dël 2019 a l'é stàita la prima sonda a ateré an sla fassa stërmà dla Lun-a; la Chang'e 5 dël 2020 a l'ha portà an Tèra dij campion ëd ròca lunar.
* La mission su Marte Tianwen-1 dël 2021, ch'a l'ha butà n'orbiter e 'n rover (Zhurong) an sla surfassa dël pianeta, an fasend ëd la Cin-a ël second pais a riesse an n'ateragi su Marte.
* Ij lansi ëd la serie Lònga Marcia (*Chang Zheng*), la famija prinsipal dij lansator cinèis.

La CNSA a partécipa 'dcò a 'd colaborassion antërnassionaj, com ël programa BRICS për na costelassion ëd satélit d'osservassion ëd la Tèra e d'acòrd con d'àutre agensìe për d'arserse sientìfiche an sla stassion spassial.

Ël programa spassial cinèis a l'é un dij pì ativ e ambissios dël moment, con d'obietiv ëd longh termo com l'esplorassion uman dla Lun-a, la costrussion ëd na stassion lunar e 'd mission vers ij pianeta pì distant.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Lissànder I

**Lissànder I** (Roma, ... – Roma, 3 maj 115/116), a l'é stàit col ch'a fa ses Papa dla Gesia catòlica antrames dël 105/106 e dël 115/116 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Categorìa:Sant catòlich
Sputnik 1

Lë **Sputnik 1** (an russ: Спутник-1, ch'a veul dì "Compagn" o "Satélit") a l'é stàit ël prim satélit artifissial dla stòria a esse mandà an òrbita d'antorn a la Tèra. A l'é stàit lansà da l'Union Soviética ai 4 d'otóber dël 1957 dal Cosmodrom ëd Baikonur (antlora an URSS, ancheuj an Kazakistan).

## Caraterìstiche
Lë Sputnik 1 a l'era na sfera d'alumini d'apopré 58 centim ëd diàmeter, con quatr antënne longhe da 2,4 a 2,9 méter. A peisava 83,6 kg. Ant la part interna a-i ero doi radiotrasmetitor ch'a mandavo un segnal "bip-bip-bip" an sla frequensa ëd 20,005 e 40,002 MHz. Ël segnal a l'era arseivù da radioamator ëd tut ël mond e a l'ha përmëttù ëd seguité la posission dël satélit. La sorgiss d'energìa a j'ero ëd baterìe a argent-zinch, ch'a son durà për 22 di fin al 4 ëd novèmber dël 1957.

Lë Sputnik a l'ha orbità për 3 mèis, an fasend 1.440 gir d'antorn a la Tèra, e a l'é drocà ant l'atmosfera ai 4 ëd gené dël 1958.

## Amportansa stòrica
Lë Sputnik 1 a l'é stàit ël prim sucess dël programa spassial soviétich e a l'ha ancaminà l'età spassial e la corsa a lë spassi antra URSS e Stat Unì durant la guèra frèida. Sò lansi a l'ha ciapà a la sprovista l'opinion pùblica ossidental, ch'a chërdìa che l'URSS a fussa darera tecnologicament. Sòn a l'ha portà a la creassion ëd la NASA ant jë Stat Unì dël 1958 e a l'anvestiment ant l'educassion sientìfica.

La paròla "sputnik" a l'é dventà sinònim ëd satélit artifissial an vàire lenghe. An Piemontèis, as deuvra la paròla satélit, ma "Sputnik" a l'é restà ant la memòria stòrica.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Voyager

Ël **Voyager** a l'é 'n programa dla NASA ch'a consist ëd doi sonde spassiaj idèntiche, **Voyager 1** e **Voyager 2**, lansà dël 1977 për esploré ij pianeta dël sistema solar estern. A son stàite progetà për sfruté na posission orbital ràira (ch'a riva minca 175 agn) për visité Gieuv, Saturn, Uran e Netun an dovrand l'assistensa gravitassional dij pianeta.

## La mission
Voyager 2 a l'é stàit lansà për prim, ël 20 d'agost 1977, mentre Voyager 1 a l'é partì ël 5 dë stèmber dël midem ann, ma an sla stra pì curta. La mission prinsipal a l'era l'esplorassion dij doi pianeta gigant Gieuv e Saturn. Dël 1979, Voyager 1 a l'ha passà Gieuv an dëscovrend për prima ij vulcan ativ an sla lun-a Io. Dël 1980 a l'ha sorvolà Saturn e soa lun-a Titan e peui a l'é slontanasse dal pian dij pianeta.

Dòp ël sucess, la NASA a l'ha decidù ëd mandé Voyager 2 pi an là. Dël 1981 a l'ha passà Saturn, dël 1986 a l'ha fàit ël prim sorvol d'Uran, e dël 1989 a l'ha passà Netun. A l'é ancor l'ùnica sonda ch'a l'ha visità sti doi pianeta.

## Stat atual
Ancheuj, tute e doe le sonde a son ant lë spassi interstelar. Voyager 1 a l'ha passà l'eliopausa (ël finagi dël camp magnétich dël Sol) d'agost 2012, e Voyager 2 a l'ha falo ëd novèmber 2018. A son j'oget fàit da l'òm pi distant. A comùnico ancor con la Tèra via Deep Space Network e a mando dat sël mojen interstellar. As pensa che a podran ancora mandé dat fin-a vers ël 2030, peui la potensa a calerà tròp.

## Ël Golden Record
Minca sonda a l'ha 'n **[[Golden Record]]** (Registr d'Òr), un disch d'òr con ëd son e d'imàgini dla vita an sla Tèra, për qualsëssìa forma 'd vita foravìa ch'a podrìa troveje. A l'é stàit creà da na squadra guidà da Carl Sagan.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Famija ëd fusëtte Proton

La **famija 'd fusëtte Proton** (an russ: *Протон*, designassion ufissial: *UR-500*) a l'é na serie ëd lansator spassiaj pesant, dël tipo "consumàbil" (a usagi ùnich), dësvlupà da l'Union Soviética e peui gestìa da la Russia . A l'é stàit un dij lansator pì dovrà e pì amportant ant la stòria dël vòl spassial, dzortut për buté an òrbita ij càrich pì gròss e për le mission ant lë spassi përfond.

## Stòria e dësvlup
Ël proget dël Proton a l'é nassù ant ij prim agn Sessanta, sota la diression ëd l'ingegné Vladimir Chelomei, tanme "mìssil balìstich intercontinental" super-pesant bon a porté na testà nuclear ëd 100 megaton . A l'era tròp gròss për l'usagi militar e a l'é mai stàit dovrà për col but. La prima fusëtta a l'é volà dël 1965 e, d'apress, a l'é stàita adatà për l'usagi spassial . Ël nòm "Proton" a ven da na serie 'd satélit sientìfich gròss ch'a l'han portà an òrbita an tra ij sò prim vòl .

Durant la guèra frèida, ël Proton a l'é stàit ël lansator prinsipal për ij programa spassiaj soviétich pì important. A l'ha lansà tute le stassion spassial Saljut, ij mòduj dla stassion Mir, e ij mòduj prinsipaj dla Stassion Spassial Antërnassional, com ël modul Zarya e Zvezda .

## Tecnologìa e version
La famija Proton a l'é conossùa për sò disegn ùnich. Ël prim stadi a l'ha un serbatòj sentral gròss për l'ossidant, con ses serbatòj pi cit d'antorn për ël carburant, mincadun con sò motor . Ij motor a deuvro na combinassion ëd propulsor "storàbij" (a temperatura ambient), motobin tòssich ma potent: la dimethylidrazina asimétrica e 'l tetràssid ëd diazòt . Sòn a përmëtt al lansator ëd resté an sla piataforma ëd lansi për longh temp sensa problema ëd manteniment.

Le version prinsipaj a son ëstàite:
* **Proton (8K82)**: la version original, mach con doi stadi, volà ant ël 1965-66 .
* **Proton-K (8K82K)**: la version clàssica con tre o quatr stadi, dovrà dal 1967 al 2012. A l'ha lansà le stassion spassiaj e le sonde lunar e planetarie .
* **Proton-M (8K82KM)**: la version modernisà, an servissi dal 2001. A l'ha 'd motor pì potent, na strutura pì legera e un neuv stadi superior (Briz-M) për posissioné con precision ij satélit an òrbita geostassionaria . L'ùltima mission d'un Proton-M a l'é stàita dël 2023 .

Le prime doe version a podìo dovré ëdcò un quart stadi ciamà Blok D, ch'a fasìa da "tratin" spassial për porté ij càrich fin-a a la destinassion final.

## Amportansa e arzultà
Con pì che 430 lans an pì che 50 agn, ël Proton a l'é stàit un dij lansator pì fiusà. A l'ha na capacità 'd porté fin-a a 23 tonelà an òrbita bassa (LEO) e 6,3 tonelà an òrbita ëd trasferiment geostassionari (GTO) . A l'é stàit ëdcò dovrà për lansé 'd mission famose com le sonde Vega vers Vénere, le sonde vers Marte e tanti satélit për le telecomunicassion.

A l'é stàit ël caval ëd bataja dël programa spassial russ për desen-e d'agn. Ancheuj, la produssion a l'é finìa, e a l'é destinà a esse rimpiassà dal neuv lansator Angara, ch'a deuvra propulsor pì ecològich .

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Saturn V

Ël **Saturn V** a l'é stàit un lansator super-pesant american, dovrà da la NASA për ël programa Apollo e për mandé j'astronàuta an sla Lun-a. A l'é stàit progetà e costruì sota la diression ël Wernher von Braun e 'd soa echip al Sénter Spassial Marshall an Alabama. Con na autëssa ëd 110,6 méter e un diàmeter ëd 10,1 méter, a l'é ancora ancheuj ël lansator pì àut e potent ch'a l'abia mai volà.

## Stòria
Ël Saturn V a l'é nassù da la necessità ëd porté an òrbita e peui anvers la Lun-a na navissela gròssa com ël mòdul lunar e 'l mòdul ëd comand. Sò prim vòl (Apollo 4) a l'é stàit dël 1967 e sò ùltim dël 1973 për lansé la stassion Skylab. A l'ha volà 13 vire, con mach doi problema: durant l'Apollo 6 e l'Apollo 13 (ma an st'ùltim cas a l'é tratasse 'd n'esplosion ant un serbatòj d'ossìgen ëd la navissela, nen dël lansator).

La mission pì famosa a l'é stàita l'Apollo 11 dël 1969, ch'a l'ha mandà j'astronàuta Neil Armstrong, Buzz Aldrin e Michael Collins vers la Lun-a.

## Caraterìstiche técniche
Ël Saturn V a l'avìa tre stadi:

# **Prim stadi (S-IC)**: a l'avìa sinch motor F-1, ch'a brusavo kerosen e ossìgen liquid. A produvìa na spinta total ëd 35.100 kN e a travajava për apopré 2 minute e mesa.
# **Second stadi (S-II)**: a l'avìa sinch motor J-2, ch'a brusavo idrògen liquid e ossìgen liquid. A travajava për 6 minute.
# **Ters stadi (S-IVB)**: a l'avìa 'n motor J-2 (cangià për podèj esse riavià). A l'é stàit dovrà për buté la navissela ant l'òrbita e peui për deje la spinta vers la Lun-a.

La capacità dël Saturn V a l'era ëd porté apopré 50 tonelà anvers la Lun-a.

## Fin dël programa
La produssion dël Saturn V a l'é finìa dòp la mission Apollo 17. Ij motor a son ëstàit dovrà për ël programa Space Shuttle e për d'àutri proget, ma la fusëtta midema a l'é mai pì stàita dovrà. Ancheuj, a son esponùe quàiche còpie (dzortut prim e ters stadi) an dij musé, com ël Sénter Spassial Johnson an Texas e 'l Sénter Spassial Kennedy an Florida.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Igin

**Igin** (Atene, ... – Roma, 142/149), a l'é stàit col ch'a fa neuv Papa dla Gesia catòlica antrames dël 138 e dël 142/149 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Categorìa:Sant catòlich
Pio I

**Pio I** (Aquileia, ... – Roma, 154), a l'é stàit col ch'a fa des Papa dla Gesia catòlica antrames dël 140 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Categorìa:Sant catòlich
Laboratòri ëd Propulsion a Reassion

Ël **Laboratòri 'd Propulsion a Reassion** (an anglèis: *Jet Propulsion Laboratory*, sigla **JPL**) a l'é 'n sènter d'arserca e dë svilup tecnològich federal american, gestì dal California Institute of Technology (Caltech) për cont ëd la NASA . A l'é l'ùnich sènter d'arserca e dë svilup finansià a livel federal (FFRDC) ch'a travaja për la NASA . Soa sede a l'é a La Cañada Flintridge, an Califòrnia, davzin a Pasadena .

## Stòria
Le orìgin dël JPL a armonto al 1936, quand un grup dë student e arsercador dël Caltech, guidà da Theodore von Kármán, a l'ha ancaminà a fé dj'esperiment con motor a reassion ant la zòna dl'Arroyo Seco . Ël laboratòri a l'ha pijà sò nòm ufissial dël 1944, an travajand dzortut për l'Esèrcit djë Stat Unì an dësvlupand dij mìssil tàtich com ij MGM-5 Corporal e MGM-29 Sergeant .

La svolta a l'é rivà dël 1958, quand ël JPL a l'ha costruì e gestì Explorer 1, ël prim satélit artifissial american, an rispòsta a lë Sputnik soviétich . Pòchi mèis dòp, ël laboratòri a l'é stàit trasferì da l'Esèrcit a la NASA, che a l'era ancamin d'esse formà, an dventand sò sènter prinsipal për l'esplorassion robòtica dël sistema solar .

## Mission prinsipaj
Ël JPL a l'é conossù an tut ël mond për avèj dësvlupà e gestì vàire sonde spassiaj e mission ch'a l'han esplorà tùit ij pianeta dël sistema solar. An tra le mission pì avosà a-i son:

*   Le mission Mariner (vers Vénere, Marte e Mercuri).
*   Le sonde Voyager (për l'esplorassion dij pianeta gigant e dlë spassi interstelar) .
*   La mission Galileo (vers Gieuv).
*   La mission Cassini-Huygens (vers Saturn) .
*   Ij rover su Marte: Sojourner, Spirit, Opportunity, Curiosity e Perseverance .
*   L'Ingenuity, ël prim elicòter a volé an sl'atmosfera 'd n'àutr pianeta .

Oltra a l'esplorassion dël sistema solar, ël JPL a gestiss ëdcò dle mission për l'osservassion ëd la Tèra, për l'astronomìa (com la partessipassion al telescòpi spassial James Webb) e a l'é responsàbil ëd la Deep Space Network (DSN), na rej d'antënne gròsse ch'a comùnica con le sonde pì lontan-e .

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Propulsor a ion

Ël **propulsor a ion** (o motor a ion) a l'é na sòrt ëd motor elétrich për sonda spassial ch'a deuvra un camp elétrich për aceleré djë ion e produve na spinta. A l'é na tecnologìa dovrà dzortut për le mission ant lë spassi përfond, përchè a l'é motobin eficent (a consuma pòca energìa për na spinta longa) ma a produv na spinta cita, e për sòn a peul nen parte da la Tèra.

## Prinsipi ëd fonsionament
Un propulsor a ion a fonsion-a an sël prinsipi dl'acelerassion ëd partissele carià (jë ion) travers un camp elétrich. Ël process a l'é:

#  **Ionisassion**: un gas (soens xeni, àrgon o cripton) a l'é iniëttà ant na càmera ëd ionisassion andova a ven bombardà da dj'eletron, an trasformand-se an nìvola d'ion e d'eletron (plasma).
#  **Acelerassion**: jë ion, ch'a l'han na caria positiva, a son tirà e acelerà da na rej a àuta tension. La lej ëd Coulomb a fa che jë ion a scapo via a gran velocità.
#  **Neutralisassion**: për evité che la sonda a ven-a carià negativament, un neutralisator a campa ant ël ragg ëd jë ion dj'eletron, ch'as combin-o e a rendo neutr ël gas.

La spinta a l'é generà da la reassion a la partensa djë ion (ters prinsipi ëd Newton).

## Caraterìstiche
La prestassion ëd un motor a ion as mzura con l'impuls specìfich (I_{sp}), ch'a l'é 'l rapòrt an tra la spinta e la quantità ëd propulsant consumà. I propulsor a ion a l'han un I_{sp} motobin àut (3.000-10.000 second), vàire vire pì che ij motor a reassion chìmich (250-450 s). Sòn a veul dì ch'a serv na quantità ëd propulsant motobin cita për cambié velocità.

La spinta a l'é però motobin cita (da milen-e a senten-e 'd milen-e 'd newton, na frassion dël pèis d'un feuj ëd carta). Për sòn, a peulo nen parte da la surfassa d'un pianeta, ma a son përfet për fé d'acelerassion graduaj ant lë spassi, com për cangé òrbita o për mission interplanetarie.

## Stòria
L'idèja d'un propulsor a ion a l'é stàita proponùa già da Konstantin Ciolkovskij e Robert Goddard . Dël 1950, Ernst Stuhlinger a l'ha dësvlupà la teorìa. La prima sonda a dovré propulsor a ion a l'é stàita la Deep Space 1 dël 1998 (mission ëd la NASA), ch'a l'ha provà la tecnologìa . D'apress, a son ëstàite dovrà da vàire agensìe:

*   La NASA an sël Dawn (vers l'asteròid Vesta e Ceres) .
*   L'Agensìa Spassial Europenga (ESA) an sla SMART-1 (vers la Lun-a) .
*   La giaponèisa JAXA an sla Hayabusa (vers l'asteròid Itokawa) .
*   Le companìe privà për ij satélit për telecomunicassion për tenje an òrbita geostassionaria.

Ancheuj, ij propulsor a ion a son dovrà an motobin ëd mission për corege l'òrbita dij satélit e për l'esplorassion spassial. La tecnologìa a sta evolvend an continuassion, con ël dësvlup ëd motor a efet Hall e motor a magnetoplasmadinàmich.

## Avantagi e svantagi
**Avantagi:**
* Eficensa motobin àuta (pòch propulsant për tanta variassion ëd velocità).
* Mission pì longhe e pì lontan-e.
* Possibilità ëd dovré energìa solar (panej) për generé ël camp elétrich.

**Svantagi:**
* Spinta cita (acelerassion motobin graduala).
* Damanca d'energìa (panej gròss o generator nuclear).
* Tecnologìa complicà e costosa.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Astronàutica

L**'astronàutica** a l'é la siensa e la técnica ch'a studia ël vòl spassial e la navigassion ant lë spassi, sia për mandé d'astronàuta che për l'esplorassion robòtica (sonda spassial, satélit). A l'é na dissiplin-a ch'a buta ansema l'angegnerìa aerospassial, la fìsica, la matemàtica e d'àutre siense për progeté, costruì e gestì veìcol spassiaj e stassion spassiaj.

### Stòria
L'astronàutica a l'ha soe rèis ant ij travaj dij pionié com Konstantin Ciolkovskij, ch'a l'ha formulà l'equassion dël vòl spassial, e Robert Goddard, ch'a l'ha costruì la prima fusëtta a propulsor líquid dël 1926. D'apress, jë studi an Gërmania con Wernher von Braun a l'han portà al dësvlup dël V-2, la prima fusëtta a rivé ant lë spassi (1944).

L'era moderna dl'astronàutica a l'é ancaminà con la corsa a lë spassi antra Stat Unì e Union Soviética durant la guèra frèida. Lë Sputnik 1 soviétich (1957) a l'é stàit ël prim satélit artifissial. Peui, Jurii Gagarin a l'é dventà ël prim òm ant lë spassi dël 1961. La ponta màssima a l'é stàita l'ateragi an sla Lun-a ëd la mission Apollo 11 dël 1969.

D'apress, l'astronàutica a l'é dësvlupasse vers la realisassion ëd stassion spassiaj (Saljut, Skylab, Mir, ISS), ëd sonde për esploré tùit ij pianeta dël sistema solar (Voyager, Cassini, Mars Rover) e 'd sistema ëd navigassion global (GPS, Galileo).

Ancheuj, l'astronàutica a comprend ëdcò l'atività d'asiende privà (SpaceX, Blue Origin) e la pianificassion ëd mission vers la Lun-a (programa Artemis) e vers Marte.

### Branche prinsipaj
L'astronàutica as peul divid-se an vàire branche prinsipaj:

* **Mecànica orbital**: a studia j'òrbite dij satélit e dle sonde, le manovre orbitaj e ij trasferiment antra òrbite.
* **Propulsion spassial**: a studia ij motor a fusëtta, ij propulsor a liquid e a sòlid, ij propulsor a ion e d'àutri sistema për generé la spinta.
* **Guidagi e contròl**: a studia ij sistema ch'a manten-o la stabilità e l'orientament d'un veìcol ant lë spassi.
* **Comunicassion spassiaj**: a studia j'antënne e ij protocòj për mandé e arsèive dàit an tra la Tèra e ij veìcoj lontan.
* **Sistema d'apògg vital**: a studia j'impiant ch'a përmëtto a j'astronàuta ëd vive ant lë spassi (aria, eva, aliment, contròl tèrmich).

### Aplicassion
L'astronàutica a l'ha d'aplicassion pràtiche fondamentaj:

* **Telecomunicassion**: satélit për telefonìa, television e anternet.
* **Navigassion**: sistema GPS, GLONASS, Galileo.
* **Osservassion ëd la Tèra**: satélit meteorològich e për controlé l'ambient, l'agricoltura, le sità.
* **Ricerca sientìfica**: sonda për l'esplorassion dël sistema solar e telescòpi spassiaj com Hubble e James Webb.
* **Vòl uman**: stassion spassiaj e mission vers d'àutri còrp celest.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Programa Vostok

Ël **programa Vostok** (an russ: *Восток*, ch'a veul dì "orient") a l'é stàit ël prim programa spassial uman dl'Union Soviética, ch'a l'ha portà për la prima vira n'òm ant lë spassi. A l'é stàit realisà da l'OKB-1 (ufissi 'd progetassion) sota la diression ëd Sergej Korolëv e a l'ha fàit ses vòl spassial abità antra 'l 1961 e 'l 1963.

## Stòria e obietiv
Ël programa a l'era part ëd la corsa a lë spassi antra URSS e Stat Unì. L'obietiv prinsipal a l'era col ëd mandé n'òm an òrbita e felo torné san e salv an Tèra, an dimostrand la superiorità tecnològica soviética. Dël 1957, con lë Sputnik 1, l'URSS a l'avìa già vagnà la prima bataja an butand an òrbita ël prim satélit artifissial.

La navissela spassial Vostok a l'era formà da doi moduj prinsipaj: un modul ëd rientr (sférich, ch'a contenìa l'astronàuta) e un modul ëd servissi (con ij motor e ij propulsent). L'astronàuta a l'era sëmper ant na tuta spassial për sicurëssa.

## Mission prinsipaj
Ël programa a l'ha realisà ses vòl abità, mincadun con d'obietiv specìfich:

*   **[[Vostok 1]]** (12 d'avril 1961): ël prim vòl uman, con Jurii Gagarin. A l'ha passà 108 minute ant l'òrbita e a l'é aterà con ël paracadute dòp esse stàit slansà fòra dla càpsula a 7 km d'autëssa.
*   **[[Vostok 2]]** (6 d'ost 1961): con German Titov. Prim vòl ëd pì che 24 ore.
*   **[[Vostok 3]]** (11 d'ost 1962): con Andrijan Nikolajev.
*   **[[Vostok 4]]** (12 d'ost 1962): con Pavel Popovič. Prim vòl an cobia (doi veìcol an òrbita ansema).
*   **[[Vostok 5]]** (14 ëd giugn 1963): con Valerij Bykovskij.
-   **[[Vostok 6]]** (16 ëd giugn 1963): con Valentina Tereshkova, la prima fomna ant lë spassi.

## Eredità
Ël programa Vostok a l'ha dàit a l'URSS un vantagi decis ant la corsa a lë spassi e a l'ha anandià l'era dj'vòl uman. Le lession amprendùe a son ëstàite dovrà për ij programa apress: Voskhod e Soyuz.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI