open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Giovanni Arpino

Scritor, poeta e giornalista.
**Giovanni Arpino** a l'era nassù ël 27 ëd gené dël 1927 a Pòla, andoa sò pare, colonel piemontèis, a l’era stàit trasferì, e a l'é mòrt a Turin ël 10 dë dzèmber dël 1987 apress doi agn ëd maladìa. 

A l'ha passà ij sò prim ani a Bra, ma peui a l'é avnuit turinèis. A Turin a l'é laureasse ant ël 1951.
Da scritor e da giornalista sportiv (a l'ha travajà a La Stampa) a l’era pitòst tajà con ël piolèt: a l'era malfé che a serchèissa dë moderé sò pensé (che as varda, pr'esempi, la poesìa cità ambelessì sota ant j'euvre).

A l’ha vinsù vàire premi (Strega 1964, Campiello 1972), e miraco soa conta pì famosa a resta **Il buio e il miele**
(Ël top e l’amel) d’andoa a l’han fàit doi film: 
***Profumo di donna ** - ëd Dino Risi, con Vittorio Gassman 
***Scent of a woman** (Përfum ëd fomna) ëd Martin Brest, con Al Pacino.

## Stil poétich
A parte dal 1970, Arpino a l'ha publicà tuti j'agn ij sò epigrama an piemontèis an sl'Armanach Piemontèis.

N'esempi dlë stil motobin diret ch'a dovrava. 

## Euvre prinsipaj
* *Sei stato felice, Giovanni* (1952)
* *Gli anni del giudizio* (1958)
* *La suora giovane* (1959)
* *Un delitto d’onore* (1960)
* *Una nuvola d’ira* (1962)
* *L’ombra delle colline* (1962, Premi Strega)
* *Un’anima persa* (1966)
* *La babbuina* (1967)
* *Il buio e il miele* (1969)
* *Randagio è l’eroe* (1972)
* *Racconti di vent’anni* (1974)
* *L’assalto al treno ed altre storie* (1974)
* *Rafé e Micropiede* (1974)
* *Domingo il favoloso* (1975)
* *Il primo quarto di luna* (1976)
* *Azzurro tenebra* (1977, romanz ësportiv)
* *Il fratello italiano* (1980, Premi Campiello)
* *Le mille e una Italia* (1980)
* *Un gran mare di gente* (1981)
* *Bocce ferme* (1982)
* *Vita, tempeste e sciagure di Salgari, il padre degli eroi* (1982, con Roberto Antonetto)
* *La sposa segreta* (1983)
* *Il contadino Genè* (1985)
* *Passo d’addio* (1986)
* *La trappola amorosa* (1988)

Arpino, Giovanni
Arpino, Giovanni
Arpino, Giovanni
Arpino Giovanni
Arpino Giovanni
Ugo Marìa Cumin

## Biografìa

**Frà Ugo Marìa Cumin** (1762 - ?) a l’è l’àutor dla prima euvra piemontèisa dedicà completament aj bolè, **Fungorum Vallis Pisii Specimen** (1804), ël campionari dij bolè dla Val Pesio.

A l’era nà coma Giovan Pàul Cumin a Revel, an Val Pò, l’8 ëd giugn dël 1762, da Michela Marìa e Giovan Batista Cumin, ël prim d’almeno eut tra frej e seure.

A studia prima a Morëtta e peui a Turin, andova ël 24 ëd magg dël 1786 a pija ‘l brevèt dë spessiari.
A intra peui a la Certosa ‘d Pesio coma convers (frà làich); lì as dédica ‘d pì a le erbe e aj bolè che a la vita religiosa e a l’è per lòn lì che a ven novissi mach ant ël 1790, con ël nòm d’Ugo Marìa.
A la fin, ël 21 ëd novémber dël 1791 a pija ij vot.

Ant ël 1794 a l’è nominà Sòcio Corispondent dl’Académia dle Siense ëd Turin. A j’inissi dl’Eutsent ël Piemont a ven na provinsa fransèisa, la 27-a Division. Le librerìe dla Certosa a ven-o sigilà e a la fin, la Certosa a ven sarà ant ël 1802.

Cumin a së spòsta a Coni, andova për vive a fa lë spessiari. Ant ël 1803 a ven istituì a Coni un Ort Botànich e Cumin a ven nominà diretor. Dòp ël 1808 as perdo le trasse dël Cumin e purtròp a l’è non possìbil stabilì la data dla mòrt (sicurament prima dël 1812).

A parlo dël Cumin amportant botànich e micòlogh dël passà, Bellardi, Balbis, , Saccardo, Burnat. A chiel a l’è antitolà l’AMBAC, **Associassion Micològica Bovesan-a e dj'[[Alp]] ëd [[Coni]] "Ugo Maria Cumin"**.

## Euvre
Ant soa euvra **Fungorum Vallis Pisii Specimen** (60 pàgine) a son dëscrivùe 151 specie ‘d bolè e un pòche ‘d varietà. Ant la figura publicà dzora, as vëdd un dij pòchi disegn fàit dal Cumin, ël **Boletus Scobinaceus** che adess a së s-ciama Albatrellus pes-caprae.
Frà Cumin a dovrìa avèj ‘dcò scrivù **Observation sur quelches plantes du Jardin Botanique; par M. Cumino Directeur** (1805), ma l’euvra a l’è andàita perdùa.

Cumin Ugo Marìa
Cumin Ugo Marìa
Cumin Ugo Marìa
Test sacrà

Vàire religion e moviment religios i considera sacrà, visadì ispirà an vàire manere dla divinità, sò test fondamentaj ò tradission.

Aj ciamo **La Scritura**, **La Sacra Scritura**, ò **Paròla ëd Nosgnor**.

*La Sacra Scritura dij ebréo
*La Sacra Scritura dij cristian
*La Sacra Scritura dij mormon
*La Sacra Scritura dij maometan
*La Sacra Scritura dij Baha'i
*La Sacra Scritura dij budista
*La Sacra Scritura dij taoìsta

Categorìa:Religion
Boletus aestivalis

## Ël bolè dl'istà
Ël B. aestivalis a l'é, ansema a B. edulis, B. aereus e B. pinophilus, un-a dle quatr specie 'd porsin. A chërs ant ij meis càud e sò nòm a riva da costa caraterìstica. Cheicun a lo ciama ancora B. reticolatus (nòm invàlid).

### Descrission
Capel fin-a a 20 cm, sliss ò sech e da seuli a feltrà, brun con ëd tonalità rossastre, grisastre ò giaunastre, tut dël midem color fin-a al bòrd. Tùboj bianch, peui giàun e a la fin vërdastr. Përtus fin, dël midem color. Gamba àuta fin-a a 20 cm e larga fin-a a 5 cm, soens silìndrica con ël pé angrossà, bes brunastra peui pì colorà ant ël mes, marcà da un retìcol biancastr fin-a al pé. Carn bianca e che a cambia nen. Savor doss.

A l'é caraterisà da un capel ëd color unì, pì o meno an sël maròn. La pel dël capel a tira a chërpesse e, quand che 'l temp a l'é sèch o quand che a tira aria, a peul fesse dle chërpure andova a-i passa ij dij. Sota la carn a l'é bianca bianca, pì còtia che ant j'àutri porsin. La gamba a l'é caraterisà da un retìcol fin ma spatarà dzora tuta la gamba, che parèj a smija sempe vagament colorà.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch, dzortut latifeuje, a la prima an meridion, an istà da d'àutre part, chèich vire ëdcò an otonn.

### Comestibilità

Comestìbil. An cusin-a a l'é ël pì përfumà e ël pì bon dij porsin, ëdcò për soa carn còtia. Belavans, sia për la stagion ëd chërsita sia pròpi për soa caraterìstica, soèns a l'é pien ëd gianin (babanòt, a-j ciamo da dj'àutre part), specie la gamba.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Boletus aestivalis (Paulet) Fr.
* [= B. reticulatus auct. non Schaeff.]

Categorìa:Bolè
Categorìa:Boletus
Boletus edulis

## Un bolè: ël Boletus edulis
Ël B. edulis a l'é, ansema a B. aestivalis, B. aereus e B. pinophilus, un-a dle quatr specie 'd porsin. 

### Descrission
Capel fin-a a 20 (o 30) cm, sliss ò sech, ninsòla, con ël bòrd ciàir ò biancastr, dle vire pì ciàir, dle vire pì scur ò marmorà. Tùboj bianch, peui giàun ciàir e a la fin vërdastr. Përtus fin, dël midem color, a cambio nen color. Gamba àuta fin-a a 20 cm e larga fin-a a 12 cm, a l'inissi sférica, peui clavà ò silìndrica, da biancastra a òcra, ciàira an bass. Carn bianca e che a cambia nen. Savor ëd ninsòla.

A l'é 'l porsin con le caraterìstiche pì diferente; ël capel a peul esse ciàir quandi ch'a chërs ant ij sapin (Picea abies), baross quandi ch'a chërs ant j'ambrun-e, maròn scur quandi ch'a chërs al sol ... ma, ant tanti cas, ël capel a l'é un pòch pì ciàir an sël bòrd. La gamba, trapùa dzortut vers ël bass, a l'é ciàira, scasi bianca, e a l'ha un fin retìcol an riliev.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch, dzortut j'agn con l'istà càuda e sëcca an vers la mesaneuit. A l'é, dle quatr specie, cola ch'a chërs un pòch daspërtut, dal livel dël mar a l'àuta montagna, dal Maròch a la Svessia, da l'inissi dl'istà a la fin dl'otonn. Cheidun a lo treuva aj pé dël Viso, a 2.500 méter, andova a-i é pì gnun-e piante.

### Comestibilità

Comestìbil. An cusin-a a s'adata a tùit ij piat; a l'é 'dcò bon cru an salada.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Boletus edulis Bull.: Fr.

Categorìa:Bolè
Categorìa:Boletus
Boletus pinophilus

## Ël bolè vinaté / ël vinaté
Ël B. pinophilus a l'é, ansema a B. aestivalis, B. aereus e B. edulis, un-a dle quatr ëspecie 'd porsin. Ël B. pinophilus a l'ha doe stagion ëd chërsùa: un-a, curta, a la prima prest e peui da la fin dl'istà a l'oteugn tard. Dle quatr ëspecie 'd porsin a l'é cola ch'a ven pì gròssa, a part già con la gamba pì gròssa dla capela e peui a peul rivé a dle dimension ecessionaj.

### Descrission
Capel fin-a a 20 (o 30) cm, sliss peui sech, feltrà, brun ross scur fin-a al bòrd. Tùboj bianch ò grisastr ciàir, peui vërdastr. Përtus fin, dël midem color. Gamba àuta fin-a a 15 cm e larga fin-a a 10 cm, sférica peui clavà, bes rosastra an àut peui brun rossastra pì ciàira che ël capel, con un fin retìcol biancastr, dzortut ant ij doi ters dëdzora. Carn bianca e che a cambia nen. Savor doss.

A l'é caraterisà da 'n capel ëd color unì, dal maròn al viòla, e da na gamba con un retìcol ross-viòla. Ij rifless viòla a son coj ch'a lo carateriso 'd pì, da già che an piemontèis i lo ciamoma 'dcò **vinaté**.

### Ambient
A chërs dzortut sota ij pin (Pinus sylvestris), ma ëdcò sota latifeuje pure.

### Comestibilità

Comestìbil. An cusin-a, miraco, a l'é 'l meno bon dij quatr porsin: a l'é 'd sicur ël meno përfumà e 'dcò la carn a sà relativament ëd pòch. An cusend, a perd nen ij rifless ross e viòla.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Boletus pinophilus Pilát & Dermek
* [= B. pinicola (Vittadini) Venturi non Swartz]

Categorìa:Bolè
Categorìa:Boletus
Morchella esculenta

## Pongòla

### Descrission
Aut fin a 20 cm., gamba povrosa, dla midema lunghëssa dël capel. Capel slongà, da òcra brunastr a giàun arancion, con còste sutile motobin regolar e alveoj diferent e profond. A-i é nen la valecola an sima a la gamba.

La M. esculenta a l'é, ansema a la M. conica e a la M. elata, un dij bolè ch'a së s-ciamo **pongòle**. La M. esculenta a l'é un bolè ch'a l'ha un baron ëd varietà. Na vòta a-i era un baron dë specie diferente, adess as l'ha pì car consideré la M. esculenta coma na specie sola con tante varietà. Për esempi, cola dla fotografìà a dovrìa esse na M. esculenta var. vulgaris, a motiv ëd cheich colorassion grise.

La M. esculenta a l'é caraterisà da na specie 'd capel ch'a smija a un nil ëd vespe (o a un panucc ëd melia); ël color dël capel a l'é dël color dla paja, pì o meno carià; ant la var. vulgaris a peul avèj cheich rifless gris. La gamba a l'é bianca o pòch pòch colorà. La carn a l'é bianca. Sia capel che gamba a son veuid. La part ch'a prodov le spòre a son ij përtus dël nil ëd vespe.

### Ambient
A chërs a la prima e soa stagion a dura pòche sman-e; as treuva dzortut arlongh a le rive dij fium, ant ij teren sabios.
A chërs sota ij frasso, j'orm, ant ij pòst fresch.

## Galerìa

Morchella esculenta 1.jpg
Morchella esculenta 3.jpg
MorchellaEsculenta.jpg
Morchella esculenta 5.jpg
Morchella esculenta 6.jpg
Old holiday shot of Morchella esculenta (GB= Morel mushroom, D= Speise-Morchel, NL= Gewone morielje) - panoramio.jpg


### Comestibilità

**Atension! A son velenose crùe**. A son motobin bon-e cheuite, dzortut ant ij risòt, ant ij condiment e ant le frità. An mente che un aj cusin-a, a son motobin përfumà.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Morchella esculenta** (Linné) Persoon

Categorìa:Pongòle
Categorìa:Morchella
Agrocybe aegerita

## La famiòla dl'arbra pin-a
L'A. aegerita a l'é un bolè che soens, për coma ch'as presenta, a l'é confondù con l'Armillaria mellea, con tut ch'a sio doe specie completament diferente. A l'é coltivà fin-a dal temp dij Roman, e a l'é bel fé trovela a vende sota 'l nòm ëd *pioppini* o *piopparelli*.

### Descrission
Capel fin a 15 cm., rugos peui chërpà, da brun caud a biancastr. Lamele s-ciasse, da adnà a pòch decorente, bes ciàir peui brunastr sombr. Gamba àuta fin a 15 cm. e larga fin a 3 cm., ciàira peui òcra rossastra. Anel gròss. Carn biancastra.
La capela a l'inissi a l'é maron scur, peui a ven sempe pì ciàira, fin-a squase a bianca; a resta scura mach ant ël mes. A temp sech la capela as chërpa tuta. La gamba a l'é ciàira, forà ant ël mes e, vnisend veja, a l'é na vòta pì dura. Le lamele a l'inissi a son ciàire, peui a passo a color cafelait e peui al color dël cafè përchè le spore a son color dël cacao.

### Ambient
A chërs an dzora a albre mòrte e àutre Salicacee. A l'ha bin car chërse tacà a le piante d'arbra pin-a (Popolus nigra var. italica), d'andova a pija sò nòm piemontèis. Ma as treuva 'dcò dzora a dj'àutre arbre e ëdcò dzora a n'òpi ornamental. A ven coltivà dzora a bòsch d'arbra. A chërs a bocc, coma le famiòle. 

### Comestibilità

Comestìbil, bon.
An cusin-a a l'é motobin profumà; a l'é mej mës-cielo con d'àutre specie. Ch'as campa via la gamba, squase sempe dura e ch'as campo via 'dcò le capele, quand ch'a son tròp dure.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Agrocybe aegerita (Brig.) Fayod

Categorìa:Famiòle
Categorìa:Agrocybe
Arvèl

**Revel** o **Arvel** (*Revello* an italian) a l’é un comun ëd 4.243 abitant  dla provincia ëd Coni.

## Stòria
A son trovasse, an sël fianch dël Còl San Bias (Mont Brach), dij rest archeològich ch'a peulo esse d'época roman-a. Ant ij document medievaj a l'é sità 'l nòm *Revellum* e an cheich document dël sécol che a fa X a arzulta che ij Longobard a ciamavo Revel *curtiis regia*, val a dì teritòri aministrà completament daj Longobard. Revel a l'é peui sità ant un document dla metà dël sécol ch'a fa XI e n'at dël 1075 a fà arferiment a sò castel.
A parte da col temp, la sitadin-a a l'avìa na certa amportansa e la diòssesi 'd Turin a l'avìa istituì na piev, ch'a l'avìa giurisdission dzorà le àutre gesie dla Val Pò, pì o meno fin-a al 1300.
Ant ël 1001, con ël Marchèis Olderich Manfred a l'era ancaminaje l'época feudal ch'a l'é durà fina al sécol ch'a fa XVIII; ant col ch'a fa XII ël teritòri 'd Revel a l'era passà aj Marchèis ëd Salusse.
N'acòrdi dël 1312, fàit antra la sitadin-a e 'l Marchèis Manfred IV, a dimostra ch'a-i era na comun-a fòrta e organisà, grassie 'dcò a la polìtica dij Marchèis, ch'a ciamavo sempe neuv abitant, a protegìo ij comersi e j'artisan e a garantìo la protession armà a la sità.
Ant ël 1549, dapress l'ùltim Marchèis Gabriel, Revel a l'era passà a la Fransa; ant ël 1614 a l'era passà sota ij Duch ëd Savòja.
Ant ël 1642, an mente 'd na guera, a l'é stàit dësblà (con ël Richelieu ch'a l'era d'acòrdi) ël castel, ch'a l'era motobin fortificà. Dòp costo episòdi, la sità a l'avìa përdù ògni amportansa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ugo Motta (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Morëtta

**Morëtta** (*Moretta* an italian) a l’é un comun ëd 4.296 abitant  dla provincia ëd Coni.

## Stòria
Le testimonianse pì veje lassà da l'òm ant ël teritòri 'd Morëtta a son dle tombe d'época roman-a artrovà ant la località "Prèise basse" e datà con ij cop dovrà për le sipolture.
Le prime notissie sicure a son antorn al 1160, quand che 'l teritòri 'd Morëtta a intra a fé part dij possediment dël Marchèis Jermo 'd Busca. Ant l'istess temp, ël Vësco 'd Turin a buta la preivostura 'd Morëtta sota a la canònica 'd Lombriasch. Quand che Jermo 'd Busca a meuir, ël teritòri 'd Morëtta a toca a sò fieul Berengari.
Antorna a la fin dël sécol ch'a fa XII, Morëtta a passa a la famija dij Pazella ch'a la oten-o sia dal Marchèis ëd Busca sia dal Vësco ëd Turin. Miraco a son ij Pazella ch'a ancamin-o 'l Castel ëd Morëtta. Ant l'istess temp, ij frà dl'Abassia dë Stafarda a fasìo na cassin-a visin al Pò.
Ant ël 1362, ël prinsi Giaco d'Acaja a dasìa Morëtta aj Solar, për fërmé l'espansion dij Marchèis ëd Salusse. Ij Solar a continuavo la costrussion dël Castel, ëdcò përché ant ël 1369 a j'era na disastrosa ancursion dij mersenari 'd Facino Cane. Da col temp, ël destin ëd Morëtta a l'é stàit gropà aj Solar e a la Ca ëd Savòja.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sergio Banchio (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Morëtta a l'é gemelà con:
*  Vouneuil-sous-Biard, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Moretta
Pleurotus ostreatus

## La lenga dl'arbra
Ël **P. ostreatus** a l'é un bolè bel da conòsse. A l'ha na stagion ëd chërsita pì ùnica che ràira: a chërs ant l'invern, da otóber a mars. Për ancaminé a chërse a l'ha dabzògn ëd le prime brinà o dij prim gej (*colp tèrmich*). 

### Descrission
Capel fin-a a 15 cm, bombà ò piat, bes, gris, dle vire an sël violèt, con ël bòrd bombà, seuli. Lamele biancastre, pòch decorente. Gamba curta ò sensa, dës-centrà. 

Ël capel a l'é gris pì o meno scur; dle vire a l'ha dle nuanse brun-e. La gamba as presenta squase sempe da na part, bianca. Le lamele, bianche, soens a rivo arlongh a la gamba. La carn, un pòch gorëgna, a l'é bianca. A l'é na specie motobin coltivà e as treuva an tùit ij mërcà.

### Ambient
A chërs dzora al bòsch, dzortut bòsch ëd j'arbre. 

A chërs pì che àutr tacà a l'arbra, ma 'dcò tacà al sàles e tacà a l'òpi. A l'é un bolè lignìcol, che a chërs a parte dal pé dle piante fin-a a vàire méter d'autëssa. A-i é dle vire che a chërs talment an su che un a peul nen cheuilo.

### Comestibilità

Comestìbil. A l'é motobin coltivà.

An cusin-a a l'é motobin gustos; a l'ha dabzògn ëd na longa cheuita, përchè la carn a l'é pitòst gorëgna. Cheidun a l'ha pì car mangelo fricassà, ma a-i é 'dcò chi che a lo fa beuje un pòch e peui a lo ampan-a.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Pleurotus ostreatus (Jacq.: Fr.) Kummer

Categorìa:Lenghe (micologìa)
Categorìa:Pleurotus
Busca

**Busca** (*Buscha* an ossitan) a l'é un comun ëd 10.049 abitant dla provincia ëd Coni.

### Stòria
Vzin a la frassion ëd San Martin a son stàite trovà dle reste dl'età dël bronz (tra 1.000 e 2.000 agn fa).
A l'é famosa n'iscrission an caràter etrusch, trovà dantorn a Busca.
An época roman-a, ël teritòri ëd Busca a fasìa part dla Colònia Julia Augusta, ch'a restava da le part ëd Sental. La pì part dle testimonianse d'época roman-a a son datà tra ij sécoj ch'a fan I e III.
Tra ij sécoj che a fan V e VII a l'é rivaje ant la zona ëd Busca ël Cristianésim. La Piev ëd San Martin a l'é ëd prima dël 1.000.
Dj'àutre trasse a arpòrto aj Longobard, aj Franch e aj Sarasin, che a rivavo fin-a a Busca da 'nt soe postassion vzin a Saint Tropez.
Ij sécoj ch'a fan XII e XIII a son coj dël Marchesà ëd Busca con Jermo, ël prim Marchèis, e peui ël fij Berengari, el fieul ëd cost-sì Jermo II e l'ùltim Marchèis, Enrich. Ij Marchèis a l'avìo fàit fé un castel (*ël Castlass*) e la gesia ëd San Steu.
D'apress a sòn Busca a passa al Marchesà ëd Salusse e peui aj Savòja (1361). Da anlora ël destin ëd Busca a l'é stàit gropà a col dij Savòja.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marco Gallo dal 26/05/2014.

## Sità gemelà
Busca a l'é gemelà con:
*  San Marcos Sud, Argentin-a
*  Cruz Alta, Argentin-a

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Fnareul

## Contribussion original an grafìa sarvaja

A le an quadrà at tarlis cun 4 ciule cusie in tle angui.  A serv par anpinilo d'erba e piandlo par i ciule caricaslu sla spala e purtar a ca l'erba par darla da mangiar ai vache.

## Fnareul / Fënareul / Fnareu

A l'é un quàder ëd tërliss (tèila da matarass) con quatr ****ciole** cusìe ant ij canton. As deuvra ampinind-lo d'èrba, pijand-lo për ij ****ciole**, cariandës-lo sle spale për porté a ca l'èrba për dèj-la da mangé a le vache.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Lë fnareul a l'é rapresentà ant la pagina sì-sota con ël nòm ëd *"lenzuolo"*:
* https://web.archive.org/web/20130214045420/http://www.luomoconlavaligia.it/fardelli-di-lavoro.html
Lombriasch

**Lombriasch** (*Lombriasco* an italian) a l'é un comun ëd 1.086 abitant  dla provincia ëd Turin.
Ël pais as treuva a 28 chilòmeter da Turin, a 241 méter d'autëssa.

## Stòria
La prima notissia ëd Lombriasch a l'é dël 14 d.C. (aj temp che a l'era imperator August), quand che ant la zòna a l'é stàita tirà su na fortificassion. Anviron a lòn a l'é naje le prime cà.
Dël sécol ch'a fa XIII Lombriasch a l'era un posediment dj'Acaja.
Ant ël 1418 a-i meuir Ludovich d'Acaja e ij teritòri dj'Acaja a son pijà da Medeo VIII ëd Savòja.
Ant ël 1639 an Piemont a-i é la guèra sivil për la tùa ëd Carl Emanuel II.
A smija che ant ël 1796 Napoleon a l'abia durmì a Lombriasch.

## Feste, mërcà e fere
Ël mërcà a l'é al vën-ner, an via P. Cesare.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Renata Fasolo (dal 30/03/2010).

## Anliure esterne

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Sental

**Sental** o **Santal** (*Centallo* an italian) a l’é un comun ëd 6.319 abitant dla provincia ëd Coni.

## Stòria
An época roman-a Sental a së s-ciamava *Naxia* e a fasìa part dël *[[Forum Germanorum]]*; quand che Roma a l'avìa consedù la sitadinansa, la sità a l'era stàita anserìa ant la *tribù Pollia*.
Peui tuta la region a l'é stàita anvadùa da Gòt, Longobard e Franch. La prima notissia ëd Sental a l'é dël 1055, quand che ël vësco Cunibert ëd Turin a l'avìa regalaje la gesia ëd San Gioann a l'Abassìa ëd Santa Marìa ëd Cavour.
Peui ël pais a l'é tornà al vësco ëd Turin, a l'é passà a jë Sgnor ëd Brajda, aj Marchèis ëd Salusse, a j'Angioin e a la fin, mach ant ël 1588, aj Savòja che a l'han passà ël pais aj De Bolleris, duca ëd Chialbèis.
Ant ël 1589 a l'era stàit campà giù 'l castel ëd Sental.
Mach d'apress a le guère ëd Napoleon a l'é peui ancaminaje për Sental n'época ëd pas.

## Feste, mërcà e fere
A-i é la fera dël faseul, la coltivassion pì conossùa dla zòna.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Panero (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Myxomycetes

### Vita dij '''Mixomicetes'''
Ij **Mixomicetes** a fan nen part dël Règn dij *FUNGI*, ma a son ant ël Règn dij *PROTOZÒA*. A l'é mach për la question che cheidun dij **Mixomicetes** a peul ësmijeje a dij bolè (sòn a riva dzortut con coj macroscòpich) che 'cò lor a së studio ansema aj bolè.

Ël dësvlup dij **Mixomicetes** a l'é dròlo. Quand che a-i é le condission che a van bin, le spòre a brojon-o. Dapress a vàire passagi, le selule a taco a moltiplichesse e a formo n'ansema che a peul vëdd-se a euj, bele sensa strument.
Costo ansema a së s-ciama **plasmòdi**, a peul esse ëd vàire color e a l'é quatà ëd na sostansa coma ël morfel. L'ansema dle selule ch'a fan ël **plasmòdi** a l'é bon a tramovesse, fina a 1cm. a l'ora. 

A l'é për costa capassità ëd bogesse che ij **Mixomicetes** a peulo esse considerà squase dj'animaj e a son butà ant ël Règn dij *PROTOZÒA*. Ant cost moment ëd soa vita, ël **plasmòdi** a sirconda e a digeriss ij materiaj dont a-j fa da manca për dësvlupesse.

Quand che 'l **plasmòdi** a l'ha completà sò dësvlup as fërma, a pija na forma pì condensà e a fa jë spòre. An costa manera, ël gir dla vita a l'é pront a torna ancaminé.

### Lista ëd '''Mixomicetes'''
* Fuligo septica (Linné) Wiggers
* Stemonitis fusca Roth
* Lycogala epidendron (Linné) Fries

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Mixomicetes
Lycogala epidendrum

## Ël mixomicete Lycogala epidendrum

### Descrission
La **Lycogala epidendrum** a l'é un mixomicete, val a dì che, coma as dis an sla pàgina dij Bolè, a aparten nen al Regn dij FUNGI, ma al Regn dij PROTOZOA. La **Lycogala epidendrum** a l'é fàita da tanti **plasmòdi** un tacà a l'àutr, ëd color reusa pì o meno carià. La larghëssa dij **plasmòdi** dla **Lycogala epidendrum** a peul esse fin-a a 10 mm.

### Ambient
A chers ëdzora a bòsch vèj o an camin ch'a marsa ëd latifeuje, da ràir ëdzora a col ëd conìfere.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Lycogala epidendrum* (Linnaeus) Fries
*syn. *Lycoperdon epidendron* Bull.

Categorìa:Lycogala
Bolè an piemontèis

Un cit elench dij bolè che an piemontèis a l'han un nòm pròpi:
#**barbisin/orijn** : Grifola frondosa
#**bolè** : Boletus aestivalishttp://www.fungoceva.it/tav_boletus_aestivum.htm / Boletus aereushttp://www.fungoceva.it/tav_bol_aereus.htm / Boletus edulis
Pinus sylvestris

## Ël pin: Pinus sylvestris

### Descrission
A l'é na conìfera àuta fin-a a 35-40 m, con na scòrsa 'd color bin caraterìstich che a va dal maròn al groson, chërpà a scaje. Le feuje (fàite a uje) a son a cobie, piate, longhe da 3 a 7 cm, ëd color verd bleu.
Le fior masculin-e a smijo dle rape giàune, a fiorisso a magg ma a dròco an pressa. Le fior feminin-e a son dle pigne vërde, che an tre agn a muro vnisend longhe da 4 a 7 cm, d'un color dal gris al maròn.

### Distribussion
Ël pin a chërs an tuta la fassa temperà d'Euròpa e d'Asia. Ant le region meridionaj a chërs mach an montagna.

### Notissie
A ven coltivà sia për dovrelo da bòsch da costrussion, dzortut për ij travaj da minusié e ant le costrussion navaj, sia coma pianta ornamental.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Pinus sylvestris*** L.

Categorìa:Botànica
Populus nigra

## L'arbra nèira: Populus nigra

### Descrission
L**'arbra nèira** a l'é na pianta ch'a riva a 30-35 m, con ël bion massiss caraterisà da gròsse gnòche. Le gëmme a son piate e verd ciàir, le feuje a luso e a l'han ij bòrd ciàir.
Le piante a peulo esse mas-cc, e alora an avril a fan dle fior (gate) ross ciàir, ò pura fumele, e alora a fan dle gate pì longhe e con le fior pì ràire.

### Distribussion
L'arbra nèira a l'é bastansa ràira e a l'é pì bel fé trové ij sò ìbrid. A chërs arlongh aj cors d'eva an tuta Euròpa.

### Varietà
La varietà *italica* (che an piemontèis i ciamoma *arbra pin-a*) a l'é sempe un mas-cc e a ven dovrà per fé dij longh filagn ornamentaj.

### Notissie
Ij sò ìbrid a son motobin coltivà coma bòsch da industria.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Populus nigra*** L.

Categorìa:Botànica
Polyporus squamosus

## Un pissacan: ël Polyporus Squamosus

### Descrission
Capel fin a 40 cm., òcra giàun con scaje brun-e neire. Përtus largh, con ël diàmeter ëd 1-2 mm., ciàir. Gamba dës-centrà, con ël pé neir. 

A l'é na lenga con ël capel tut a scaje, mòle, che aj dan ël nòm sientìfich. La pel dël capel a l'é pì ciàira dle scaje. Sota al capel, l'imeni a l'é a përtusin motobin fin, bianch. La gamba a l'é squase sempe da na part. La carn è l'é pitòst dura.

### Ambient
A chërs a ancaminé da la prima parasita e saprofita an dzora a latifeuje, che con ël temp a fa meuire.

### Comestibilità

A ven dàit për comestìbil. Vist soa carn dura, a l'é praticament nen mangiabil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Polyporus squamosus (Hudson) Fries

Categorìa:Pissacan
Categorìa:Polyporus
Coprinus domesticus

## Un pissacan: ël Coprinus domesticus

### Descrission
A l'é un pissacan (as podrìa dì ch'a l'é ël clàssich **pissacan**) che as treuva soèns. A chërs daspërchiel ò an partìe ëd pòchi esemplar. Ël capel a l'é d'un color bes pì o meno scur, le lamele a son prima bianche peui sempe pì scure fin-a a vnì nèire, e peui tut ël capel a sloa. La caraterìstica che a përmët ëd distingue ël **Coprinus domesticus** dai pissacan che a jë smijo a son le cite scajëtte bianche ch'a l'ha an sël capel.

Capel fin a 6 cm, òcra con sentr mon, con fiòch colorà a la sima. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 0,7 cm, un pòch a siola.

### Ambient
A chërs dzora a vansroj ëd piante e d'erbe 'd qualsëssia specie e dimension.

A chërs ëdzora a suche, tronch o branch a tèra ëd latifeuje.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
****Coprinus domesticus*** (Bolt. : Fr.) S. F. Gray

Categorìa:Coprinus
Pluteus cervinus

## Un pissacan: ël Pluteus cervinus

### Descrission
Capel fin a 15 cm, globos peui distèis, dle vire motobin a pupa, da seuli a rupios al disch, un pòch fibrilos radialment, da brunastr òcra ciàir a brun nèir, motobin variàbil. Lamele da s-ciasse a motobin ës-ciasse, dëstacà da la gamba, a son bianche a l'inissi e peui reusa quand che ël pissacan a ven vej. Gamba àuta fin a 15 cm e larga fin a 3 cm, fibrilosa ëd brunastr dzora a un fond bianch. La carn, pitòst gorëgna, a l'ha odor ëd rava.

### Ambient
A l'é un bolè ch'as treuva motobin soèns. A chërs a ancaminé da la prima, ant ij bòsch dzora a such e bòsch mars. Dle vire a smija ch'a chërsa an sël teren, ma 'd sigura a-i é 'd bòsch mòrt stërmà.

### Comestibilità

Cheidun a lo dà për mangiàbil, ma ëd sigura a-i é ëd ròbe pì bon-e.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Pluteus cervinus (Schaeff.) Kummer

Categorìa:Pluteus
Coprinus truncorum

## Un pissacan: ël Coprinus truncorum

### Descrission
A l'é un pissacan ch'as treuva soens (as podrìa dì ch'a l'é ël clàssich tipo 'd pissacan). A chërs a partìe motobin numerose. Ël capel a l'é d'un color brun-groson sempe pì scur man a man ch'a ven vej e a l'ha ij fiòch brunastr, le lamele a son sempe pì scure fin-a a vnì nèire, e peui tut ël capel a sloa. 
A l'é possibil diferensielo dal Coprinus domesticus e dal Coprinus micaceus (ch'a jë smijo) mach con la microscopìa.

### Ambient
A chërs a bocc ëdzora al bòsch mòrt e aj pé ëd piante 'd qualsëssia specie e dimension. 

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Coprinus truncorum*** (Scop. : Fr.) Fries

Categorìa:Coprinus
Polyporus badius

## Na lenga: ël Polyporus badius

### Descrission
Ël **Polyporus badius** a l'é un-a dle clàssiche lenghe dle piante. Ël capel a l'é maroncin e a smija pel ëd camoss; a peul avèj chèich rifless baross. L'imenio a l'é fàit a përtusin motobin
fin, bianch. La gamba, sempe da na part, a l'é tuta nèira. A peul chërse da sol o a partìe ëd vàire esemplar. La carn a l'é da lenga, motobin resistenta. A l'é pitòst
ràir.

### Ambient
A chërs tacà a le piante, pì soens tacà a bòsch mòrt.

### Comestibilità

A l'é nen mangiàbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Polyporus badius (Pers.) Schwein

Categorìa:Lenghe (micologìa)
Categorìa:Polyporus
Leccinum aurantiacum

## Na crava rossa: Leccinum aurantiacum

### Descrission
Capel fin a 20 cm., feltrà, arancion rossastr mesan, dle vire pì ross. Tuboj e përtus bianch, grisastr peui brunast (al toch). Gamba àuta fin a 15 cm. e larga fin a 3 cm., bianca, con ël pé soens verd bluastr. Scajëtte bianche, ambrunente dal bass pì neirastre. Carn bianca, gris viòla neirastra (al taj), bleu verd an bass.

### Ambient
A chërs sota le albrëtte (Populus) o àutre latifeuje.

### Comestibilità

Comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
*Leccinum aurantiacum (Bulliard) S.F. Gray ss. Pilát

Categorìa:Crave rosse
Categorìa:Leccinum
Stemonitis fusca

## Ël '''mixomicete''' Stemonitis fusca

### Descrission
La **Stemonitis Fusca** a l'é un mixomicete, val a dì che, coma as dis an sla pàgina dij Bolè, a aparten nen al Regn dij FUNGI, ma al Regn dij PROTOZOA. La **Stemonitis Fusca** a smija fàita da tanti fij o da tanti cavèj bin pëntnà. A l'é ëd color maròn, e quandi che le spòre a meuvro, a spataro la póver maròn tut dantorn. L'autëssa dël **mixomicete** a peul esse d'8 o 10 mm.

### Ambient
A chërs ëdzora al bòsch mars.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Stemonitis fusca** Roth

Categorìa:Myxomycetes
Categorìa:Stemonitis
Leccinum quercinum

## Na crava rossa: ël Leccinum quercinum

### Descrission
Capel fin-a a 20 cm., da brun arancià a ross. Spugna e përtus biancastr, crema, òcra smòrt fin-a a brunastr. Gamba àuta fin-a a 15 cm. e larga fin-a a 5 cm., bianch (ma soens verd e bleu al pé) con dë scajëtte rosse e brun-e, pì spësse al pé. Carn biancastra, peui rosa grisastra fin-a a gris neirastra, bleu e verda al pé.

### Ambient
A chërs pì che àutr sota le roj (ma an montagna sota latifeuja an general).

### Comestibilità

Comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

**Leccinum quercinum** Pilát ex Pilát

Categorìa:Crave rosse
Categorìa:Leccinum
Leccinum duriusculum

## Na crava grisa: Leccinum duriusculum

### Descrission
Capel fin a 15 cm., bolà o chërpà, da brun grisastr ciàir a café lait rossatr. Tuboj e përtus crema grisastr, con sfumadure rosastre peui cicolata, dzortut al toch. Gamba àuta fin a 20 cm. e larga fin a 5 cm., arbusta, clavà un pòch radicanta, da biancastra a gris brunastra, coatà da fin-e scajëtte brunastre spësse. Carn dura, bianca, anrossanta peui viòla grisastra ant ël capel, un pòch verd bleua ant la gamba. 

### Ambient
A chërs sota le albrëtte (Populus alba e Populus tremula).

### Comestibilità

Comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
*Leccinum duriusculum (Schulzer) Singer

Categorìa:Crave grise
Categorìa:Leccinum
Leccinum carpini

## Na crava grisa: Leccinum carpini

### Descrission
Capel fin a 12 cm., soens cit, da motobin bolà a forma ëd servele, ampess brun, brun dëstiss con tonalità oliva, mon o giaunastre. Tuboj e përtus motobin pansarù, crema giaunastr peui olivae ambrunent. Gamba àuta fin a 15 cm. e larga fin a 3 cm., cita, an-nerenta, con scajëtte pì o men abondante grisastre peui da brun-e a neire, soens a righe. Carn ciàira, reusa-violet prima dë vnì neira.

### Ambient
A chërs sota ij cherpo.

### Comestibilità

Comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
*Leccinum carpini (Schulz) Moser ex Reid

Categorìa:Crave grise
Categorìa:Leccinum
Fuligo septica

## Ël mixomicete Fuligo septica

### Descrission
La **Fuligo septica** a l'é un mixomicete, val a dì che, coma as dis an sla pàgina dij Bolè, a aparten nen al Regn dij fungi, ma al Regn dij protozòo. La Fuligo septica a l'é un dij mixomicete ch'as treuvo pì 'd soens.

L'esemplar dla fotografìa a l'era pì o meno ëd 10 cm e a chërsìa dzora a un bion ëd pëssra (Pinus sylvestris). Ant la fòto as vëddo le marche lassà dal mixomicete con ël sò moviment; le marche a son fàite daj rest dle  còse *digerìe*.

### Ambient
A chërs an coatand bòsch mars, feuje, mofa, erbe, a temp piovos.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
*Fuligo septica (Linné) Wiggers

Categorìa:Fuligo
Leccinum vulpinum

## Na crava rossa: Leccinum vulpinum

### Descrission
Com ël Leccinum quercinum, ma a l'ha la carn che a ven lentament reusa-neira.

### Ambient
A chërs sota ij pin.

### Comestibilità

Comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
*Leccinum vulpinum Watling

Categorìa:Crave rosse
Categorìa:Leccinum
Strobilurus tenacellus

## Un pissacan: lë Strobilurus tenacellus

### Descrission
A l'é un cit pissacan ch'a chërs tòst a la prima. Ël capel a l'é, a tut buté, da 1,5 a 2 cm, da seuli a rupì, maròn o maròn scur. Le lamele a son motobin ciàire, scasi bianche e a fan contrast con ël capel scur. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 0,2 cm, radicanta, da bianca a òcra giàuna peui barossa an bass, povrosa. A l'é scasi dël color dël capel, a së s-ciairiss an sù, e a l'é motobin resistenta (a-i dà ël nòm sientìfich al bolè). La carn dël capel a l'é scarsa. Savor amer.

### Ambient
A l'é un dij prim bolè ch'a chërso a la prima. A chërs dzora a pigne, pì o men anterà, ëd Pinus sylvestris.

### Comestibilità

A l'é giudicà bon da mangé, bele che a l'é motobin cit. A arzulta nen che an Piemont a sia mangià.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Strobilurus tenacellus** (Pers. : Fr.) Singer

Categorìa:Strobilurus
Agrocybe praecox

## Un pissacan: l'Agrocybe praecox

### Descrission
Capel fin a 8 cm, plà, seuli, rugos o un pòch chërpà, da brun rosà a bes ciàir. Bòrd apendicolà. Lamele ciàire peui brunastre. Gamba àuta fin a 12 cm e larga fin a 1 cm, fibrosa-strià, dël midem color, con dle reisëtte al pé. Anel fràgil. Carn ciàira.
Pissacan àut fin-a a 8 cm e con ël capel nen pì largh ëd 5 cm; capel pòch bombà, peui spianà, ëd ràir con n'umbon ariondà, bastansa carnos, seuli, color ëd la ninsòla a temp ùmid, color crema o café làit a temp sech. Gamba silìndrica, dlicà, da ampinìa a veuida, dle vire a siola, bianca sporca. Anel prima voltà vers l'àut e bianch, peui ridot a pòca ròba amplacà a la gamba e brunastra, a la fin drocà. Lamele spësse, dëstacà da la gamba, da biancastre a color tabach. Carn bastanza sòlida, bianca.

### Odor e savor
Odor ëd farin-a e savor amèr (che belavans as sent chèich second apress che a l'é tastasse ël pissacan).

### Ambient
A chërs ant ël sot-bòsch, ant ij senté.
A chërs a magg (più ëd ràir an avril o an giugn e luj) ant ij pra, mach che a-i sio ëd j'erbo; comun ant ij parch ëd le sità; dle vire a partìe ëd vàire esemplar, dle vire isolà.

### Possibilità ëd confusion
Quand a l'é cita a peul smijé a la famiòla dl'arbra pin-a. 

### Comestibilità

A l'é nen comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
****Agrocybe praecox*** (Pers. : Fr.) Fayod
*[= *Pholiota praecox* (Pers. : Fr.) Kummer]

 
Categorìa:Agrocybe
Categorìa:Pissacan
Cupressus sempervirens

## Cupressus sempervirens

### Descrission
A l'é n'erbo.

### Distribussion
As treuva ant l'area dël Mediteran, an América e Neuva Zelanda.

### Notissie
Da finì.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
****Cupressus sempervirens*** L.
Juniperus communis

## Juniperus communis
Sò nòm an piemontèis a l'é zenèiver o genèiver. 

### Descrission
Busson sempeverd àut fin a 5-8 méter, strèit, verd ciàir, bion ramificà fin dal pe. Scòrsa gris-barossa ch'as dësbela a scaje. Le fujëtte, faite a uja, a l'han la ponta ch'a fora. Da dzora a son marcà da na linia biancastra, ël rest dla feuja a l'é verd-gris.

Le fior a son separà: a-i é ëd piante mach con fior masculin-e e piante mach con fior feminin-e. Murand a formo na strutura angrossà e carnosa, la còcola. A fioriss da avril a magg.

### Distribussion
A chërs ant ij pra e bòsch sech, an tuit ij teren. A chërs dal livel dël mar fin a 1500 méter, ma con la variant nan-a ëdcò fin a 3000 méter. A l'é bel fé ch'a sia la pianta a pi larga difusion ëd l'emisferi setentrional.

### Notissie
Ant la meisin-a tradissional piemontèisa as deuvro le còcole për catar bronchial, asma, cistite dla vëssìa, brusacheur (an mastijand-je e spuvand le smens).

A j'ero dovrà për la produssion dël gin.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Juniperus communis*** L.

Categorìa:Botànica
Juniperus oxycedrus

## Juniperus oxycedrus
### Descrission
Ël **Juniperus oxycedrus** (zenèiver ross) a l'é n'erbo o busson sempreverd dla famija dle **Cupressaceae**. A peul rivé a 5-10 méter d'autëssa, con na sima motobin iregolar e branch spinos. La scòrsa a l'é grisa o brun-rossastra, fissurà e ch'as dëstaca a liste. Le feuje a son **uje dure e pontùe**, da verd scur a bluastr, riunìe an rosëtte 'd tre. Le piante a son ëd sòlit dioiche (mas-cc e fumele separà). Jë strobij fumela a son motobin gròss, carnos, da ross a brun porpra quand a son madur, e a resto an sla pianta për vàire mèis. A l'ha un odor fòrt e resinos.

### Distribussion
Ël zenèiver ross a l'é nativ dël **bassin mediterani** e dël **nòrd-òvest d'Àfrica**. A chërs spontaniamen ant le **garighe**, le **mace mediteranie**, ant ij bòsch rair, an sij teren rocos e sabie, e a preferiss le zòne **sëcche e solegià**. An Italia, a l'é present an tuta la penìsola e ant j'ìsole, dzortut ant le region meridionaj e costiere. A l'é motobin resistent a la suitin-a e al salà, e a l'é 'dcò coltivà coma pianta ornamental ant ij giardin mediterani.

### Notissie
Ël zenèiver ross a l'é motobin arzistent e a l'é dovrà ant l'antichità për fé 'd **palissà** e 'd trav da minera. Jë strobij a son dovrà ant la **medzin-a popolar** coma diurétich e antireumàtich. L'euli essensial ch'as oten da le feuje e dal bòsch a l'é dovrà an **dermatologìa** për soe proprietà antisétiche e antiparassitarie. La pianta a l'é motobin amportanta ant l'ecologìa mediterania përchè a stabiliss ij teren degradà e a dà arfugi a vàire spece. Ant la mitologìa, a l'era considerà na pianta purificatris e a l'era consacrà a vàire divinità.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Juniperus oxycedrus*** L.
Juniperus phoenicea

## Juniperus phoenicea
### Descrission
Ël **Juniperus phoenicea** (zenèiver fenissi, zenèiver ross) a l'é na conìfera sempervërda dla famija dle **Cupressaceae**. A l'é motobin variàbil ant la forma: a peul esse un busson motobin ramificà e largh o na pianta a portament drit. La scòrsa a l'é grisa o brun-rossastra, fissurà e ch'as dëstaca a flise. Le feuje a son ëd doi tipo: da giovo a son avusse, peui a dvento minùscole, squamiform, motobin spësse e s-ciasse. Le piante a son ëd sòlit dioiche (mas-cc e fumele separà). Jë strobij fumela a son motobin gròss, carnos, da ross a brun porpra quand a son madur, e a conten-o jë smens. A l'ha na chërsùa motobin lenta.

### Distribussion
Ël zenèiver fenissi a l'é nativ dël **bassin mediterani** e dël **nòrd-òvest d'Àfrica**. A chërs spontaniamen ant le region costiere e pre-desèrtiche, ant la **gariga**, la **macia mediterania** e an sij **teren rocos e sabios**. An Italia, a l'é present an tuta la còsta, dzortut ant j**'ìsole** (Sicilia, Sardegna) e ant la **costa mediterania peninsular**. A preferiss ij teren **pòver, ciàir, e motobin drenà**, e a l'é motobin resistent a la **suitin-a** e a la **sal**. A l'é 'dcò coltivà coma pianta ornamental ant ij giardin mediterani.

### Notissie
Ël zenèiver fenissi a l'é motobin arzistent e a l'é stàit dovrà ant l'antichità për fé 'd **palificassion** e 'd trav përchè so bòsch a marsa nen. Jë strobij a son dovrà ant la **medzin-a popolar** coma diurétich e antireumàtich, e a son 'dcò dovrà për fé 'd **licor aromàtich**. La pianta a l'é motobin amportanta ant l'ecologìa mediterania përchè a stabiliss ij teren degradà e a dà arfugi a vàire spece. Ant la mitologìa, a l'era considerà na pianta purificatris e a l'era consacrà a vàire divinità. A l'é 'dcò conossù për esse un dij **zenèiver ch'a dà 'l savor al gin**.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Juniperus phoenicea*** L.

Categorìa:Botànica
Leccinum scabrum

## Na crava grisa: Leccinum scabrum

### Descrission
Capel fin a 20 cm., vlutà, brunastr, dle vire marmorà ëd mon òcra. Tuboj biancastr peui brunastr òcra. Përtus dël midem color. Gamba àuta fin a 20 cm. e larga fin a 3 cm., biancastra sensa verd an bass, anrossenta, con scajëtte grise peui da brun-e a neirastre. Carn bianca, un pòch anrossenta.

### Ambient
A chërs sota le biole.

### Comestibilità

Comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Leccinum scabrum (Bull. : Fr.) S.F. Gray

Categorìa:Crave grise
Categorìa:Leccinum
Leccinum crocipodium

## Na crava grisa: ël Leccinum crocipodium

### Descrission
capel fin a 15 cm., da pì o men vlutà a chërpà fissurà, martlà un pòch a servele, brun giaun, giaunastr, dle vire oliva. Tuboj giaun viv o bes giaunastr, dle vire oliva, ambrunent. Përtus dël midem color. Gamba àuta fin a 15 cm. e larga fin a 4 cm., pansarùa a fus, giauna, rugosa vërticalment e dle vire ciaira an su, con dë scajëtte alinià, giaunastre, ambrunente peui sombre. carn ciaira, rosastra peui viòla neirastra. 

### Ambient
A chërs sota la rol.

### Comestibilità

Comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Leccinum crocipodium** (Letellier) Watling
*[= *Boletus nigrescens* Richon & Rose; *B. tessellatus* Gillet]

Categorìa:Crave grise
Categorìa:Leccinum
Juniperus sabina

## Juniperus sabina
### Descrission
Ël ***Juniperus sabina***  a l'é un busson o cit erbo sempeverd dla famija dle Cupressaceae, aut 1-5 méter, con na copa larga e branch che a peulo esse strissiant an sla tèra . La scòrsa dij branch a l'é brun rossastra e a dësfà an fasse . Le feuje a son a scaje, da vërde a gris-bleu, e a l'han na giauna giàndola an sla schin-a . La pianta a l'é dioica . Ij frut  a son dle gale cite (5-8 mm), color bleu scur o nèir con na patin-a biancastra, e a conten-o 1-3 smens . A son tòssiche për l'òm .

### Distribussion
A l'é nativ dle montagne d'Euròpa sentral e meridional, dal Pirené a l'Anatòlia e al Càucaso . A viv ant ij teren calcaros, ant le zòne rocose e le pendiss assolà, da 500 a 2.500 méter . An Piemont as treuva an sj'Alp e an sle colin-e .

### Notissie
A l'é dovrà com pianta ornamental ant ij giardin e për la consolidassion dle pendiss . Le feuje e la scòrsa a son tòssiche e a conten-o d'euli essensiaj dovrà an erboristerìa (ma a son pericolos) .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Juniperus sabina*** L.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Juniperus
Larix decidua

## Ël malëzzo: Larix decidua
### Descrission
A l'é na conìfera, àuta fin-a a pi 'd 30 méter.
A perd le feuje d'otonn.
Le guce, molzin-e e 'd color verd ciàir, prima ëd casché a ven-o giàune.

Ël bòsch a l'é assè robust e grev.

### Distribussion
A l'é present an sj'Alp, dzortut antra ij 1400 e ij 2000 méter d'autëssa, ma për euvra dj'òm a peul ëdco calé sota ij 1000 méter.
Ant le combe càude e sùite, coma la Valsusa, a peul monté fin-a a 2300 méter.

### Notissie
Ant la meisin-a tradissional piemontèisa as deuvra la përzin-a për inalassion për maladìe bronchiaj e polmonar e 'me unguent për reumatism e nevralgìe.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Larix decidua*** Mill., 1768

Categorìa:Botànica
Picea abies

## La pëssra: Picea abies

### Descrission
La **pëssra** a l'é na conìfera.
A riva fin-a a 45 méter d'autëssa.
Soa còma sempevërda a l'é a forma ëd piràmida s-ciassa.
La scòrsa a va dal gris al maròn ciàir; da costa as dëstaco dle scaje ariondà.
Ij branchet giovo a son baross e a l'han le guce foratante tut dantorn.
Ij branch secondari a son ëspatarà arlongh tut ël tronch.
Le rèis a son nen tant ancreuse.
Le pin-e a son barosse, bëslonghe.
A casco antreghe apress avèj përdù le smens con j'alëtte.

### Distribussion
A l'é na spece da teren àcid e fresch e a peul soporté 'd fòrt sàut ëd temperadura antra istà e invern.

A setentrion a riva fin-a al Sìrcol Polar Àrtich.

A le quòte basse a peul mës-cesse con ël sapin, antra j'800 e ij 1600 méter con ij malëzzo e, dle vire, con ël pin pigné; ant ij leu pì sùit con ël pin.

An Piemont a l'é nen tant ëspantià, gavà ant l'Òssola e ant la part pì àuta dla Valsusa; ant le zòne pì meridionaj ëd la region a l'é pì ràira e associà a d'àutre conìfere.
A l'é ëdcò present an Val d'Osta.

### Notissie
A peul rivé fin-a a n'età ëd 300 o 400 agn.
A l'é n'erbo ch'a arzist bin a la frèid e a le geilà tardisse.
Sò bòsch a l'é dovrà për ij trav, ij listej, le perlin-e, tanme material da saron, carpentié e minusié, për j'ambalage.

A l'é dovrà tanme erbo ëd Natal.

#### Ël nòm
Variassion dël nòm ëd la pëssra a son *pëssa* o *pecia*.
Ant le Combe 'd Susa e dël Chison a la ciamo ëdcò *sufia*.
Da la Comba dla Vràita fin-a a l'àuta Comba ëd Tane as treuva ëdcò la denominassion *serenta*.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Picea abies*** (L.) H.Karst., 1881 
* [*Pinus abies* L.]
* [*Picea excelsa* Link]

Categorìa:Botànica
Pinus cembra

## Ël pin pigné: Pinus cembra

### Descrission
A l'é un pin a sinch uje. A l'é pitòst bass (a riva nen a 20 méter) e con la còma s-ciassa. La scòrsa a l'é lingerment chërpà. Le uje a son verd scur da na part e bianch-gris da l'autra e a fan dij bocc s-ciass. Le cite pin-e a son prima verd-bleu e peui, quand a maduro, maròn-ruso.

### Distribussion
A l'é comun ant l'Europa setentrional o an auta montagna.

### Notissie
An Piemont ël Bòsch dl'Alevé a l'é la pi gròssa foresta ëd Pinus cembra dj'Alp.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Pinus cembra*** L., 1753

Categorìa:Botànica
Pinus mugo

## Pinet ëd montagna: Pinus mugo
### Descrission
Ël ***Pinus mugo*** a l'é na conìfera sempevërda dla famija dle Pinaceae, aut 2-6 méter, con na copa larga e a ventaj, e un bion soens torzù . La scòrsa dij branch giovo a l'é seulia e gris brun-a, peui a dventa scura e fissurà . Le feuje a son d'uje a cobie, longhe 3-5 cm, 'd color verd scur . Le pin-e a son ovàj, longhe 3-6 cm, con dë scaje lignose . A l'é un pin a chërsùa lenta.

### Distribussion
A l'é nativ dle montagne d'Euròpa sentral e meridional, da ij Pirené ai Carpats e a j'Alp . A viv ant le zòne subalpin-e e alpin-e, da 1.000 a 2.500 méter . An Piemont a l'é present an sj'Alp e an sj'Apenin .

### Notissie
A l'é dovrà për la consolidassion dle pendiss e për la riforestassion dle montagne . A l'é arzistent al frèid e a la suitin-a . A l'é dovrà 'dcò com erbo ornamental .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Pinus mugo*** Turra 1765

Categorìa:Botànica
Categorìa:Pinus