open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ideologìa

L' **ideologìa** a l'é l'ansem d'ideje, d'opinion, ëd rapresentassion e ëd valor che a oriento na partìa social.

La paròla *ideologìa* a l'é vëddusse për la prima vira ant l'euvra *Mémoire sur la faculté de penser* dël 1796 ëd Antoine-Louis-Claude Destutt de Tracy (1754-1836) con ël signifià ëd «siensa dl'ideje e dle sensassion». 

Peui la paròla a l'ha pijà ël signifià pi genérich ëd "sistem d'ideje" pi o men coerente e organisà (con conotassion negative, positive o an mes dij doi) dzortut për euvra ëd Karl Marx e ëd soa crìtica dl'idealism. 
La paròla a l'é dovrà dzortut an arferiment a *dotrine pol^tiche, a moviment sociaj caraterisà da n’elaborassion teòrica, a orientament ideaj-culturaj e ëd polìtica economica e social*.

Categorìa:Polìtica
Imperialism

L' **Imperialism** a l'é na polìtica (na manera ëd governé) conforma a la qual na nassion gròssa e potenta a sërca d'estende soa autorità conquistand o stabilend ël contròl econòmich e polìtich dzor d'àutre nassion. Chèiche gròsse o potente nassion a contròlo d'àutre region për creé n'imper pi gròss.

N'esempi d'imperialism a l'é quand che dle nassion a anvado o a s'anstalo an d'àutre tère creand dle colònie.
Ant ij sécoj XVIII e XIX l' Imperi Britànich a l'ha dovrà la polìtica dl'imperialism për controlé dij teritòri com l'Australia e ël Canadà.

L'imperialism a l'é basicament na mancansa ëd rispet për la libertà e la sovranità d'àutre nassion.

Categorìa:Polìtica
Liberism

Ël **liberism** a l'é na manera ëd pensé a propòsit ëd la polìtica e dël govern. 

Chèich liberaj a penso che la libertà a sia pa possibla sensa egualità, e che ël govern a dovrìa promeuve l'egualità e la sanità pùblica apogià da taje pèise. Autri liberaj a penso che le taje a sio un mal, e che la gent a dovrìa penseje da sola a l'educassion e a le cure médiche; costi liberaj ancheuj a son ciamà *libertari*. Vàire govern liberaj ancheuj a-i penso almanch a un pòch d'educassion e un pòch ëd sanità pùblica, combin pa ant la midema manera për tùit ij sitadin.

Autri consèt amportant për chèich liberaj a comprendo:
  
* *Marcà lìber* (economìa ëd marcà) – La gent a dovrìa esse libra ëd caté e vende bin e sërvissi.
* *Pas* – La gent a dovrìa pa ancaminé ëd guère o dovré la violensa.

Categorìa:Polìtica
Marxism

Ël **marxism** a l'é na teorìa polìtica e social basà dzor ël pensé ëd Karl Marx e ëd Friedrich Engels, filòsof alman dël sécol ch'a fà XIX, an dzorpì economista, giornalista e rivolussionari.

Partend dal pensé ëd Georg Wilhelm Friedrich Hegel, da l'economìa polìtica d'Adam Smith, ëd David Ricardo e d'àutr, dal socialism utòpich fransèis, Marx a l'avìa dësvilupà na crìtica rivolussionaria dla società moderna. Marx a l'ha scrivù costa crìtica ant soa euvra fondamental (combin ch'a l'abia pa finila): *[[Ël Capital]]*.

Ël marxism a l'ha peui avù, ant ël temp, vàire contribù ideològich, cambiand an forme che dle vire a son diferente da la formulassion original.

## Literatura
* Jon Elster, *An Introduction to Karl Marx*. Cambridge, England, 1986.
* Michael Evans, *Karl Marx*. London, 1975.
* Stefan Gandler, ''Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría'', Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. ISBN 978-90-04-22428-5.
* Robinson, Cedric J.: *Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition*, 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000
* Rummel, R.J. (1977) *[http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE12.HTM Conflict In Perspective]* Chap. 5 *[http://www.hawaii.edu/powerkills/CIP.CHAP5.HTM Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix]*
* Shenfield, S.D. *[[:eo:Vladislav Evgenjeviĉ Bugera|Vladislav Bugera]]: [https://web.archive.org/web/20081112101246/http://www.cdi.org/russia/johnson/2008-204.cfm Portrait of a Post-Marxist Thinker]*

Categorìa:Polìtica
Salon ëd Tenerife

**Salon ëd Tenerife** (*Auditorio de Tenerife* an spagneul) a l'é 'l monument pì famos ëd Santa Cruz de Tenerife (Ìsole Canarie, Spagna) e a l'é arnomà an tut ël mond coma ël sìmbol dla sità.

Ël Salon ëd Tenerife a l'é stàit batì da Santiago Calatrava an tra 'l 1997 e ël 2003.

Categorìa:Architetura dla Spagna
Monarchìa

Na **monarchìa** a l'é na sòrt ëd govern anté un *monarch*, na sòrt ëd governator ereditari (cheidun ch'a l'ha ardità sto travaj), a l'é ël cap dë stat. 

Un monarch normalment a governa fin ch'a meuir o as dimëtt (quand che un monarch as dimëtt as dis ch'a l'é n' *adbicassion*). Vàire monarchìe a son arditarie, ma cheidun-e a son eletive. Ël monarch eletiv pi avosà a l'é ël Papa dla Gesia catòlica. 

Autri tìtoj bin conossù për ij monarch a son *Re*, *Argin-a*, *Imperator*, *Imperatris*, *Zar*, *Kaiser*, *Shah*, *Emir* e *Sultan*.

Categorìa:Polìtica
Delft

**Delft** a l'é na sità dij Pais Bass con 98.655 abitant (2012), 
## Sità gemelà
Delft a l'é gemelà con:
*  Kfar Saba, Israel 
*  Tuzla, Bòsnia e Erzegòvina

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Delft
Delft
Vincy-Manœuvre

**Vincy-Manœuvre** a l'é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment ëd Seine-et-Marne na region ëd l'Île-de-France.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a e Marna
Nassionalism

Ël **nassionalism** a l'é na manera ëd pensé che a dis che qualsëssìa partìa *étnica* d'uman a dovrìa esse libra ëd governesse da sola. 

Ij nassionalist a penso che la mej manera përchè sòn a càpita a l'é che mincadun-a partìa étnica a l'abia soa nassion o società ch'a peul governesse sensa esse controlà  da chichessìa.

Tanti nassionalista a penso che ël nassionalism a sia la mej manera ëd salvé le partìe cite e pòch potente, che a arzigo d'esse assorbìe da àutre partìe étniche. 

Ij nassionalista a penso che ël mond a sia mej con un baron ëd *diversità cultural*. A penso ëdcò che la diversità a sia minassà da la globalisassion. 

Categorìa:Polìtica
Socialism

Ël **socialism** com n'ideal/idealism a descriv na sòrt ëd società anté le përson-e a travajo ansem për rivé a n'elevà tenor ëd vita.

La società a dventa un pòst ëd grassie e piasì. La gent ch'a ipotisa sta società cooperativa a l'é ciamà *socialista*. Ij socialista a chërdo che qualsëssìa còsa an società e lòn ch'a l'é fàit da jë sfòrs cooperativ dla società a esista për ij benefissi dla società, e che a l'é për la società che la gent a viv an coste condission ëd vita.

A-i é vàire sòrt ëd socialism e a-i manca n'ùnica definission për riunije tute ansem.
Repùblica

La **repùblica** a l'é na sòrt ëd govern ch'a l'ha pa un re, n'argin-a, o n'àutr monarch e anté ël pòpol a l'é *sovran*. Sòn-sì a veul dì che ël pòpol a peul serne ël cap ch'a lo rapresenta e ch'a fà le lej. La paròla *repùblica* a ven da le paròle latin-e *res publica*, ch'a veulo dì "còsa pùblica".

Le nassion con un re o n'àutr *monarch* e elession libre a son ciamà *monarchìe costitussionaj*. Lòn ch'a rend na repùblica diferenta, a l'é che ël pòpol a l'ha pa dabzògn dël përmess d'un re, o ëd n'àutr podèj pi àut, për serne ij cap ëd govern ch'a veul. Le lej a son fàite an nòm dël pòpol.

Ël Cap dë Stat ant na repùblica a l'é generalment na përson-a ch'a l'é stàita sërnùa dai sitadin, o da elession direte o da rapresentant elegiù com rapresentant dël pòpol. An tante repùbliche, ël Cap dë Stat a l'é ciamà President. An chèiche nassion, ël President a l'é elegiù e a l'ha un baron ëd podèj. An àutre, ël President a l'ha pa tant podèj diret, ma a l'é amportant ant ël sistem legal për d'àutre rason.

Categorìa:Polìtica
Stat

Ant la polìtica moderna, në **stat** a l'é n'associassion ch'a l'ha ël contròl dzor n' *area geogràfica* o un *teritòri*. Jë stat a son vist com compòst da tre costituent:
*Un teritòri
*Un pòpol
*Chèiche istitussion (che a l'han ël podèj ëd fé le lej).

A-i son vàire forme ëd govern che në stat a peul avèj, për esempi na repùblica o na monarchìa. Dle vire vàire stat a travajo ansem për formé na nassion (com jë Stat Unì). Vàire stat a l'han ëdcò le fòrse armà, ël servissi civil, le lej e la polissìa.

Categorìa:Polìtica
Terorism

Ël **terorism** a l'é l'usagi dël teror e d'at ëd violensa për antimidì la società e ij govern. A-i é vàire sòrt diferente d'organisassion sociaj o polìtiche ch'a peulo dovré ël terorism për rivé ai sò but. 

Le përson-e ch'a fan dël terorism a son dite *terorista*.

Ël terorism soens a l'é praticà da organisassion polìtiche diferente, sia ëd drita che dë snista, trop nassionalista, trop religios, rivolussionari, e ëdcò da govern al podèj.

L'efet pi gròss dël terorism a l'é la por che a ven generà.

Categorìa:Polìtica
Partì polìtich

Un **partì polìtich** a l'é n'associassion tra përson-e ch'a l'han na midema finalità polìtica o ch'a l'han na vision comun-a dzor a j'argoment fondamentaj dla gestion dlë stat e dla società opurament mach dzor a argoment specìfich e particolar.

L'atività dël partì polìtich a dovrìa esse andirissà a l'anteress nassional, a l'é fàita ant lë spassi dla vita pùblica e, ant le *democrassìe rapresentative* dël di d'ancheuj, a l'é andirissà dzortut a j'elession.

Ij partì a nasso ant ël moment ëd l'afermassion ëd la democrassìa e donca quand ël govern e ven responsàbil vers ël vot ëd j'eletor. 

A esisto doe anàlisi prinsipaj dla stòria dij partì, a scond ëd com ch'as varda:
* n'anàlisi a varda com ch'a son nassù ij partì;
* n'àutra anàlisi a varda com ch'a son struturà.

Categorìa:Polìtica
Propaganda

La **propaganda** a l'é *l'atività dë spatarament d'[[ideje]] e d'[[anformassion]] con ël but ëd possé a assion o manere ëd pensé specìfiche* o ëdcò l' *usagi consi, metòdich e pianificà ëd técniche ëd përsuasion për rivé a obietiv specìfich ch'a peulo beneficié coj ch'a l'han organisà la còsa*.

Ël contrari ëd la propaganda a l'é la pura e sempia esposission dij fàit e dla realtà ant soa completëssa. 

La propaganda, anvece, a peul presenté ij fàit an manera seletiva (donca fasend ij busiard për omission) con ël but d'ancoragé na conclusion particolar, opurament a dòvra dij mëssagi carià con ël but d'oten-e dle arspòste emossionaj nopà che rassionaj a j'anformassion presentà.

L'usagi dla propaganda a l'é danos për la libra e natural formassion ëd l'opinion përsonal e dl'opinion pùblica e ël dann a dròca an sla përson-a midema e an sla società.

Categorìa:Polìtica
Roger Federer

**Roger Federer**, nassù a j'8 d'ost dël 1981, a l'é un giugador ëd ténis.
A l'é nassù a Basilea, an Svìssera.

Categorìa:Përsonalità dlë spòrt
Categorìa:Svìssera
Martin Van Buren

**Martin Van Buren** (Kinderhook, 5 dë dzèmber 1792, Kinderhook, 24 ëd luj 1862) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1837 al 1841.

Van Buren, Martin
Van Buren, Martin
Andrew Jackson

**Andrew Jackson** (Waxhaw, 15 ëd mars 1767, Nashville, 8 ëd giugn 1845) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1829 al 1837.

Jackson, Andrew
Jackson, Andrew
Conomìa

La **conomìa** a l'é lë studi ëd com che la gent a fà a selessioné lòn ch'a peul avèj, quand ch'a peul pa avèj lòn ch'a veul.

A l'é stàita definìa com *lë studi dla scarsità e dla selession* e a l'é peui mach a propòsit ëd com che la gent a selession-a e a decid lòn ch'a deuv caté e lòn nen. 

La paròla a riva dal grech, e as relassion-a a οἶκος *oíkos* "house" and νόμος *nomos* "lej".

Ël model concetual dovrà an conomìa ancheuj a l'é stàit butà an pé ant ël sécol ch'a fà XIX. A son pijasse dle ideje dal camp ëd la *polìtica conòmica* përchè a l'é volusse dovré un métod ampìrich un pòch com col dovrà ant le siense naturaj.

Categorìa:Economìa
Karachi

**Karachi** ( an urdu: كراچى, an sindhi: ڪراچي/कराची) a l’é na sità dël Pakistan.
A l’é la prim-a sità dël Pakistan për popolassion, con 13.050.000 abitant (2010).

Categorìa:Pakistan
Categorìa:Sità asiàtiche
Capital

Ël **capital** a l'ha vàire significà, a scond ch'as varda an conomìa, an finansa o an contabilità.

An finansa e an contabilità, ël capital generalment as arferiss ai bin finansiari, specialment coj dovrà a ancaminé o a manten-e j'afé.

An conomìa clàssica, ël **capital** a l'é un dij tre fator ëd produssion, con j'àutr doi ch'a son la tèra e ël travaj. Ij bin con le caraterìstiche specificà a son capital:
* a peulo esse dovrà ant la produssion d'àutr bin (sòn a l'é lòn ch'a-j fà vnì un fator ëd produssion).
* a son fàit da j'òm, al contrari dla "tèra," ch'as arferiss a arzòrse naturaj com zòne geogràfiche e mineraj.
* a l'é pa dovrà diretament ant ël process ëd produssion, com ij materiaj ëd bas o ij bin antermedi.

La tersa part ëd la definission a l'é pa sempe dovrà da j'economista clàssich. 

Categorìa:Economìa
Abbeville

**Abbeville** a l'é na sità fransèisa con sirca 25 988 abitant situà ant ël dipartiment ëd la Somme, ant la region aministrativa dla Picardìa, vzin al Canal dla Mania.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Somme
Corbie

**Corbie** a l'é na comun-a dël dipartiment ëd la Somme, an Fransa.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Somme
Bazentin

**Bazentin** a l'é na comun-a fransèisa situà ant ël dipartiment dla Somme, ant la region dla Picardia.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Somme
Paroy

***Paroy*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Paroy (Doubs)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Doubs

* d'un **[[Paroy (Seine-et-Marne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Seine-et-Marne
Montdidier (Somme)

**Montdidier** a l'é na comun-a fransèisa dla Somme, an Fransa, 90 km al nòrd ëd Paris.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Somme
Crécy-en-Ponthieu

**Crécy-en-Ponthieu** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardia, ant ël dipartiment dla Somme. A së stend për na surfassa ëd 56,55 km², con 1577 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 27 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Somme
Capitalism

Ël **capitalism** a l'é un sistem conòmich anté le còse (la propietà, për esempi) a son possedùe da le përson-e o dai sìngoj, pa da un govern o da ëd comunità, e anté le përson-e a deuvo baraté o travajé për la moneda, an manera ch'a peusso caté le còse dont a l'han dabzògn o ch'a veulo, com ël mangé.

Ël capitalism a l'ha na conomìa ëd "marcà lìber", visadì le përson-e a cato e a vendo le còse scond sò giudissi.

An tante nassion dël mond ancheuj la conomìa a l'é ëdcò bastansa pianificà, dal govern, parèj a son ciamà "conomìe miste" nopà dël marcà lìber complet. A-i é ëd gent ch'a pensa pa che ël capitalism a sia na bon-a ideja.

La paròla  a ven da "capital", visadì cheicòs ëd valor. Sòn-sì a peul esse la moneda (*"capital finansiari"*) o qualsëssìa àutr bin ch'a peul esse comersià. "Capital" a ven orifinariament da la paròla latin-a *caput*, visadì "testa", përchè a l'era dovrà për conté vàire "teste" ëd bes-ce na përson-a a l'avìa, tanti agn fà quand che le bes-ce a j'ero dovrà com moneda. 

Categorìa:Economìa
Valuda

La **valuda** a l'é l'unità ëd moneda dovrà da la gent ëd na nassion o Union për caté e vende ben e servissi.

As dis che serte valude a son "fissà" a cheicòs, normalment a n'àutra valuda. Na valuda fissà a l'é un-a che a l'ha un valor costant confrontà a cola dont a l'é fissà. Për esempi, lë scu ëd Cap Verd a l'é fissà a l'Euro. Se ël valor ëd l'Euro a và su ëd l'1% confrontà a n'àutra forma ëd valuda, ël valor ëd lë scu ëdcò a và su ëd l'1% confrontà a la midema valuda. 

Tante nassion a l'han dovrà ëd sistema anté che soe monede a son fissà a cheicòs d'àutr, për esempi l'òr. Quand ch'a fan sòn, se ël valor ëd l'òr a aumenta, la midema còsa a fà ël valor ëd la moneda. Sòn a l'é normalment ciamà lë "stàndard ëd l'òr". Pòche nassion a deuvro lë stàndard ëd l'òr al di d'ancheuj.
William Henry Harrison

**William Henry Harrison** (Berkeley Plantation, 9 ëd fërvé 1773, Washington, 4 d'avril 1841) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 4 mars 1841 al 4 avril 1841.

Harrison, William Henry
Harrison, William Henry
Y

**Y** (pronunsià *I*) a l'é na comun-a fransèisa situà ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd Somme.
A së stend për na surfassa ëd 2,73 km², con 89 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 32 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Somme
John Tyler

**John Tyler** (Greeneway, 29 ëd mars 1790, Richmond, 18 ëd gené 1862) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 4 avril 1841 al 4 mars 1845.

Tyler, John
Tyler, John
Mumbai

**Mumbai** a l'é na sità ëd l'India.
A conta 13.662.885  abitant (2008).

Categorìa:India
Categorìa:Sità asiàtiche
Dòlar

Un **dòlar** a l'é na sòrt ëd valuta. Vàire nassion a l'han ciamà soa moneda *dòlar*, për esempi jë Stat Unì o ël Cànada. 

Ël sìmbol dël dòlar a l'é la litra "S" maiuscolin-a, tajà da un-a o doe linie vërticaj: **$**.

Ël nòm *dòlar* a ven da taler. Ël tàler a l'era na gròssa moneda d'argent conià për la prima vira dël 1518. Ël nòm *tàler* a ven dal nòm ëd la minera d'argent **Joachimsthal** anté as gavava l'argent e ch'as trovava an Boemia  (*Thal* a veul dì val an alman).

Categorìa:Economìa
Yen

Lë **yen** giaponèis (pronunsià *en*) a l'é la valuta dovrà an Giapon. 

Normalment a l'é scrivù con ël sìmbol romanisà ¥, ma an giaponèis a l'é scrivù con ël kanji 円. 

Le monede a son motobin lingere e a van da ¥1 fin a ¥500. Ël bijèt pi gròss a val ¥10000. La valuta giaponèisa a l'é al ters pòst tra le valute pi scambià al mond.

Categorìa:Economìa
Anfreidor

L**'anfreidor** (o **rinite aùssa**) a l'é un-a dj'anfession viraj pi comun-e dël nas e dla gola.
A l'é compagnà da na sensassion ëd nas sarà, stranuv, secression ëd morfel, iritassion ëd la gola.
Al di d'ancheuj a së stima che j'adoss viraj responsàbij ëd l'anfreidor a sio pi che sent.

Categorìa:Maladìe‎
Taja

La **taja** a l'é la moneda che la gent a l'é obligà a paghé al govern.

Ant ij temp passà, ël pòpol ëd na sità o ëd na region a podìa ataché n'àutr pòpol e fejé paghé un *tribut*.

Sòn-sì a vorìa dì che ël pòpol conquistà a dovìa paghé con moneda (o con àutri bin), e che ël conquistador a dovìa pianté lì d'ataché. Un tribut bin conossù a l'é stàit ël Danegeld, quand che ij Danèis a l'avìo conquistà part ëd l'Anghiltèra e a l'avìo obligà j'anglèis a paghé milen-e ëd monede d'argent. 

Con na taja, ël govern a fà paghé ij sitadin ëd na nassion, ëd në stat, o ëd na sità. Ij sòld ëd na taja a servo për paghé la gent ch'a travaja për ël govern e për paghé le còse che ël govern a fà, com stra e pont.

Categorìa:Economìa
Ròca Patanùa

La **Ròca Patanùa** a l'é na montagna àuta 2.409 méter.
As treuva ënt la comun-a ëd Condòve, ën provincia ëd Turin.
Sò nòm a ven da so pendiss oriental, che dle vòlte a l'é lìber d'la fiòca bele d'invern.

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Turin
Categorìa:Riliev piemontèis
Fransesch (vësco ëd Roma)

**Jorge Mario Bergoglio** a l'é nà dël 17 dzèmber 1936 a Buenos Aires, fieul d'un piemontèis.

Gesuita, a l'é stàit arsivësco ëd Buenos Aires fin-a a mars 2013.
A l'é vnùit col ch'a fa 266 vësco ëd Roma (ël prim gesuita a dventelo) con ël nòm ëd **Fransesch**.
A l'é mòrt a Roma dël 21 avril 2025 a 88 agn.
## Euvre prinsipaj
* *Meditaciones para religiosos* (an spagneul), 1982. 
* *Reflexiones sobre la vida apostólica* (an spagneul), 1986. 
* *Reflexiones de esperanza* (an spagneul), 1992. 
* (soagnà da chiel), *Diálogos entre Juan Pablo II y Fidel Castro* (an spagneul), Buenos Aires, Ciudad Argentina, 1998, 144 pàgine. ISBN 978-987-507-074-5 
* *Hambre y sed de justicia. Desafíos del Evangelio para nuestra patria (an spagneul)*, Buenos Aires, Editorial Claretiana, 2001, 96 pàgine. ISBN 978-950-512-427-5 
* *Educar exigencia y pasión. Desafíos para educadores cristianos* (an spagneul), Buenos Aires, Editorial Claretiana, 2003, 192 pàgine. ISBN 978-950-512-457-2 
* *Ponerse la patria al hombro* (an spagneul), Buenos Aires, Editorial Claretiana, 2004, 144 pàgibe. ISBN 978-950-512-558-6 
* *Corrupción y pecado. Algunas reflexiones en torno al tema de la corrupción* (an spagneul), Buenos Aires, Editorial Claretiana, 2005, 48 pàgine. ISBN 978-950-512-572-2
* *La nación por construir. Utopía, pensamiento y compromiso* (an spagneul), Buenos Aires, Editorial Claretiana, 2005, 80 pàgine. ISBN 978-950-512-546-3 
* *Sobre la acusación de sí mismo* (an spagneul), Buenos Aires, Editorial Claretiana, 2006, 48 pàgine. ISBN 978-950-512-549-4 
* *El verdadero poder es el servicio* (an spagneul), Buenos Aires, Editorial Claretiana, 2007, 368 pàgine. ISBN 978-950-512-628-6 
* *Las deudas sociales de nuestro tiempo* (an spagneul), Buenos Aires, Ciudad Argentina, 2009, 16 pàgine. ISBN 978-987-507-346-3 
* *Educar, elegir la vida. Propuestas para tiempos difíciles* (an spagneul), Buenos Aires, Editorial Claretiana, 2010, 176 pàgine. ISBN 978-950-512-541-8 
* *Reflexiones sobre solidaridad y desarrollo* (an spagneul), Buenos Aires, Ciudad Argentina, 2010, 18 pàgine. ISBN 978-987-507-352-4 
* *Abraham Skorka, Sobre el cielo y la tierra* (an spagneul), Buenos Aires, Editorial Sudamericana, 2010, 224 pàgine. ISBN 978-950-07-3293-2 
* *Mente abierta, corazón creyente* (an spagneul), Buenos Aires, Editorial Claretiana, 2012, 240 pàgine. ISBN 978-950-512-778-8 
* *Rehabilitación de la política y compromiso cristiano* (an spagneul), 48 pàgine. ISBN 978-987-24178-0-2

## Anliure esterne
*Biografia ofissial
*Scheda biogràfiac an ''Catholic Hierarchy''

Fransesch
Bangladesh Rural Advancement Committee

Ël **Bangladesh Rural Advancement Committee** (**BRAC**) a l'é n'organisassion nen governativa creà dël 1972 da Fazle Hasan Abed.
Ant l'organisassion a son ampiegà apopré 120.000 përson-e an des pais an Asia e an Àfrica.

## L'atività
Ël BRAC a l'é angagià ant la lòta contra la malnutrission, ant l'educassion, la giustissia, l'adatament ai cangiament climàtich, ël microcrédit, la salute.
As òcupa dla formassion d'1,1 milion ëd masnà për ann an soe 38.000 scòle e a fa travajé 100.000 assistent sanitari ant ij paisòt.

Categorìa:Economìa
Categorìa:Educassion
Lej

La **lej** a l'é n'ansem ëd régole che la gent a dovrìa rispeté. Ij tribunaj e la polissìa a rinfòrso sto sistem ëd régole e a punisso la gent ch'a rispeta pa la lej, për esempi fasendje paghé na multa, mandanje an përzon, o, ant ij cas pì grev, la pen-a 'd mòrt.

Ant le veje società, le lej a j'ero scrivùe dai cap. Ancheuj, an tante nassion, le lej a son scrivùe e votà da partìe ëd polìtich elegiù. Rispeté le lej ëd na società a l'é fé dle còse **legaj**. N'atività a l'é **ilegal** se a rispeta pa le lej.

Un *còdes legal* a l'é un còdes ëd lej scrivùe. N'avocat o giurista a l'é un professionista che a studia e a travaja con le lej. 

La cultura a l'é, normalment, la prima sorziss dij prinsipi ëd tante lej, da già che la gent a tend a rispeté le ideje basà an sla famija e an sij costum sociaj. An vàire paìs la stòria, la religion e ij lìber religios com la Bibia ël Coran o ij Veda, a son stàit sorziss ëd la lej.

Categorìa:Economìa
Moneda

La **moneda** a l'é lòn che la gent a deuvra për caté ben e servissi (visadì, për caté dle ròbe fàite a pòsta) e lòn che la gent a arsèiv quand ch'a vend ij sò ben o servissi (lòn ch'as fà për d'àutri).

Le prime monede a son comparìe ant ël sécol ch'a fa VII aGC, stampà an Asia minor.
Al di d'ancheuj a-i son tante sòrt ëd monede ant ël mond. Tante nassion a l'han soe monede, com ël dòlar ant jë Stat Unì o ël yen an Giapon.

La moneda a l'é ëdcò ciamà an vàire d'àutre manere, com valuda o contant. Jë stat o ij govern a stampo ij bijèt ëd papé o a fan le monede metàliche ant un pòst special ciamà zëcca.

Categorìa:Monede
Industria

L' **Industria** a l'é tut lòn ch'a fà atività ëd produssion ëd bin d'anteress econòmich con criteri massiv (për diferensiela da l'artigianà) esercitand n'atività ëd trasformassion dle *materie prime* an semitravajà o prodot finì.
L'industria a rapresenta ël *setor secondari* dl'economìa.

La paròla a riva dal latin *industria (-ae)*, ch'a peul vorèj dì *operosità, atività, angign, diligensa*, e che a ven da *endo-* (drinta) e *-struo* (fé).

Ël but prim ëd l'industria a l'é fé al mej e con ël pi bon rapòrt cost/benefissi ël bin vorsù. An conomìa a rapresenta l'ansem dij setor d'un sistem ch'a fà bin materiaj e servissii a l'ingròss, dovrand jë studi fàit dzortut da jë studios d' *economìa industrial* e d' *economìa asiendal*.

Scond l'economìa tradissional, ël prodot ëd l'industria a l'é ëdcò definì "bin secondari", rispet al "bin primari" dl'agricoltura e a col "tersiari" dij sërvissi, dësvilupasse da pòch agn. 

Categorìa:Economìa
Longueau

**Longueau** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment dla Somme. A së stend për na surfassa ëd 3,42 km², con 5220 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 1526 ab/km².

## Demografia

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Somme
Costitussion

La **costitussion** ëd na nassion (o ëd në stat) a l'é na sòrt special ëd lej ch'a dis com che sò govern a dovrìa travajé. A dis com che ij cap ëd la nassion a son elegiù e vàire ch'a stan an càrica, com ch'a son fàite dle lej neuve e com ch'a son cangià le lej esistente, che sòrt ëd përson-e a peulo voté e com che j'àutr drit a son garantì, e com che la costitussion a peul esse cangià.

A som butà dij lìmit aj podèj dël govern (*ant ij lìmit ëd la Costitussion*). D'àutra part, le nassion con dij govern repressiv o coròt a-j dan pa tant da ment a la costitussion, o purament a l'han ëd costitussion ch'a dan pa tanta libertà ai sitadin. Sti cas a son cosossù com ditatura.

Categorìa:Economìa
Categorìa:Polìtica
Lega Àraba

La **Lega Àraba** a l'é n'organisassion ch'a comprend dle nassion ëd l'Àfrica dël Nòrd e dël Medi Orient. Nen tute coste nassion a dòvro la Lenga aràbica com soa lenga ufissial. Ël but a l'é ëd trové la manera d'avèj d'unità e ëd travajé ansem për arzòlve ij problem.

L'organisassion a dòvrà la lenga àraba ant le riunion e an tùte le carte ufissiaj, ma a l'é mai stàit stabilì che l'àrab a sia lenga ufissial. La Lega Àraba a l'é stàita fondà con ël Protocol d'Alessandria (d'Egit), ant ël 1945, da set stat àrab:  Egit, Lìban, Arabia Saudita, Siria, Iraq, Yemen, Giordania. Ancheuj l'organisassion a l'ha 22 mémber. 

Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj
ASEAN

**ASEAN** a l'é l'abreviassion dël nòm anglèis ëd l' **Association of South-East Asian Nations** (an piemontèis: *Associassion ëd le Nassion dël Sud-est Asiàtich*), n'organisassion polìtica, econòmica e cultural ëd le nassion situà ant l'Asia sud oriental.

A l'é stàita fondà dël 1967 con ël but prinsipal ëd promeuve la cooperassion e l'assistensa tra jë stat mémber për aceleré ël progress conòmich e aumenté la stabilità dla region. Le nassion che na fan part as ancontro tùit j'agn dël mèis ëd novèmber.

Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj
Comunità djë Stat Andipëndent

La **Comunità djë Stat Indipendent «CSI»** (an russi Содружество Независимых Государств «СНГ» - Sodružestvo Nezavisimych Gosudarstv) a l'era na confederassion compòsta da óndes dle *repùbliche soviétiche* dl'ex Union Soviética.

Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj
Commonwealth dlë Nassion

Ël **Commonwealth ëd le Nassion**, normalment ciamà com **Commonwealth**, a l'é n'organisassion antërgovernativa ëd 54 Stat mémber andipendent e tùit, a part ël Mosambich e ël Ruanda, an precedensa a fasìo part ëd l'imper britànich. A l'é na specie ëd dësvilup dzor bas volontaria, con na popolassion ëd 2.132.708.561 përson-e (sirca).

Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj
Arry

**Arry** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment dla Somme. As dëstend an s'na surfassa ëd 7,34 km², con 164 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 22 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Somme
Montdidier

***Montdidier*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Montdidier (Mosela)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Mosela

* d'un **[[Montdidier (Somme)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Somme
NATO

La **North Atlantic Treaty Organization** (**NATO**), an piemontèis **Organisassion dël Tratà dl'Atlàntich dël Nòrd** (**OTAN**), ëdcò ciamà **Aleansa Atlàntica**, a l'é n'aleansa difensiva fondà dël 1949, dal *Tratà dl'Atlàntich dël Nòrd* firmà a Washington, Stat Unì, ai 4 d'avril dël 1949.  

Sò quartier general a l'é an Brussel, Belgi.  Sò àutr nòm ufissial a l'é an fransèis, *Organisation du traité de l'Atlantique nord* (*OTAN*).

Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj
Organisassion dij pais esportator ëd petreuli

L' **Organisassion dij Paìs Esportator ëd Petreuli** (**OPEP**), conossùa ëdcò com **OPEC** (**Organisation of the Petroleum Exporting Countries**), fondà dël 1960 a Baghdad, a l'é formà atualment da dódes Paìs che a son associasse, formand un *cartel econòmich*, për negossié con le companìe petroliere j'aspet relativ a la produssion ëd petreuli, pressi e concession. 

L'OPEP a stasìa inissialment a Gëneva, ma a parte dal 1m dë stèmber dël 1965 a l'ha tramudà soa sede a Vien-a, Àustria.

Ij pais ëd l'OPEP a arpresento ël 40% dël mërcà petrolié.
J'intrade gropà al petròli dij sò mèmber a son ëstàite ëd 775 miliard d'éuro ant ël 2012.

Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj
Cros Rossa Antërnassional e Moviment ëd la Mesa Lun-a

Ël **Moviment Antërnassional ëd la Cros Rossa e dla Mesalun-a Rossa** a l'é la pi granda organisassion umanitaria dël mond. L'organisassion soens a l'é andicà con le paròle abrevià **Cros Rossa** e **Mesalun-a Rossa**.

Ël moviment a l'é fàit dal *Comità antërnassional ëd la Cros Rossa* situà a Gëneva, da la *Federassion antërnassional ëd le società ëd Cros Rossa e Mesalun-a Rossa* e da le *186 [[società]] nassionaj andividuaj*.

Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj
Ròca Bianca

La **Ròca Bianca** a l'é na montagna dla Val Germanasca àuta 2.384 méter.
As treuva  al confin fra ij teritòri dle comun-e ëd Praly e ëd Pré, ën provincia ëd Turin.
Davzin a la montagna a-i son dle min-e ëd talch bandonà.

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Turin
Categorìa:Riliev piemontèis
Davenescourt

**Davenescourt** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment dla Somme. A së stend për na surfassa ëd 11,73 km², con 497 abitant, scond ël censiment dël 2006, con na densità ëd 42,4 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Somme
Cort ëd Giustissia Antërnassional

La **Cort ëd Giustissia Antërnassional** (an fransèis **Cour internationale de Justice**; normalment ciamà ëdcò **Cort Mondial** o **ICJ**) a l'é ël prim strument giudissiari dle Nassion Unìe.

A l'é ant ël Palass ëd la Pas a L'Aja, Olanda. 

Soe funsion prinsipaj a son ëd regolé le ruse tra jë Stat e ëd dé opinion legaj dzor a custion legaj presentà da organisassion antërnassionaj autorisà, da agensìe, e da l'Assemblea General ëd l'ONU.

Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj
Fond Monedari Antërnassional

Ël **Fond Monedari Antërnassional** (**International Monetary Fund**, normalment abrevià **F.M.I.** an piemontèis e **I.M.F.** an anglèis) a l'é n'organisassion fàita dai govern ëd 188 Paìs e ansem al Grup ëd la Banca Mondial a fà part ëd le organisassion antërnassionaj ciamà ëd Bretton Woods, dal nòm ëd la località anté a l'era tnusse la Conferenza ch'a l'avìa decidune la creassion.

L'FMI a l'é stàit formalment istituì ai 27 dë dzèmber dël 1945, quand i prim 29 stat a l'avìo firmà l'acòrdi istitutiv e l'organisassion a l'era nassùa a magg dël 1946. 

Ancheuj jë stat mèmber a son 186.

Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj
Diciarassion Univërsal dij Drit ëd l'Òm

La **Diciarassion Univërsal dij Drit ëd l'Òm** a l'é na *diciarassion* (cheicòs dit ant na manera amportanta) ëd l'Assemblea General ëd le Nassion Unìe. 

A trata dij *drit uman* ëd base, drit che tute le pvrson-e a l'han pròpi përché a son uman. A l'é stàita *adotà* da l'Assemblea General ëd le Nassion Unìe ai 10 dë dzèmber dël 1948.

La UDHR (inissiaj ëd **U**niversal **D**eclaration of **H**uman **R**ights) a l'é voltà an pi che 300  lenghe. A l'é voltà an pi langhe che qualsëssìa àutr document, ëdcò scond ël Guinness Book of World Records.

Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj
Psichiatrìa

La **psichiatrìa** a l'é la dissiplin-a médica ch'as òcupa dle patologìe ch'a ìmplico na menomassion ëd la libertà e dla vita ëd relassion ëd la përson-a.
Gioann Batista Cacheran ëd Bricheras

Ël cont **Gioann Batista Cacheran ëd Bricheras** a l'era nà a Bricheras ai 14 ëd novèmber 1706.

Anandià la cariera militar, dël 1734 a l'ha fondà, con ël përmess dël re Carl Emanuel III, un batajon formà da des companìe, për la pi part constituìe da 'd tropié valdèis.

Nominà brigadié, Bricheras a l'ha combatù ant la bataja dla Madòna dl'Orm ai 30 dë stèmber 1744, anté ch'a l'é stàit ferì, parèj ëd doi dij sò frej ufissiaj ëdcò lor. Séghit a la vitòria dl'Assieta, ai 29 dë stèmber 1747 a l'ha arseivù l'onorificensa ëd sivalié dla Gran Cros dl'órdin militar dij sant Morissi e Làser.
Passà a na cariera aministrativa, a l'é stàit goernador ëd Sardëgna, peui ëd Torton-a (1755), ëd Lissandria (1758) e ëd la Sitadela ëd Turin (1763).

Ai 4 dë dzèmber 1763 a l'ha arseivù ël colié dla Nonsià; ai 4 ëd mars 1771 a l'é vnù general ëd fanterìa e gran magìster d'artijerìa.

Gioann Batista Bricheras a l'era marià con Marìa Vitòria Ripa 'd Meana. A l'é mòrt a Bricheras ai 6 dë stèmber 1782.

## Anliure
* http://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-battista-cacherano-conte-di-bricherasio_(Dizionario-Biografico)

Cacheranedbricheras, Gioannbatista
Cacheranedbricheras, Gioannbatista
James Knox Polk

**James Knox Polk** (Mecklenburg County, 2 ëd novèmber 1795, Nashville, 15 ëd giugn 1849) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1845 al 1849.

Polk,James Knox
Polk,James Knox
Zachary Taylor

**Zachary Taylor** (Barboursville, 24 ëd novèmber 1784, Barboursville, 9 ëd luj 1850) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1849 al 1850.

Taylor,Zachary
Taylor,Zachary
Organisassion Mondial ëd la Sanità

L**'Organisassion mondial ëd la sanità** (**OMS**, o **''W**orld **H**ealth **O**rganization*, *'WHO''' an anglèis), agensìa specialisà dl'ONU për la salute, a l'é stàita fondà ai 22 ëd luj dël 1946 e a l'ha ancaminà a travajé ai 17 d'avril dël 1948, localisà a Gëneva.

L'obietiv ëd l'OMS, parèj com precisà ant la relativa costitussion, a l'é che tute le popolassion dël mond a peusso rivé al pi àut livel possìbil ëd salute, difinìa ant la midema costitussion com condission dë sté completament bin fisicament, e pa mach com assensa ëd maladìa o anfërmità.

Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj
Banca Mondial

Ël Grup ëd la **Banca Mondial** a l'é na partìa ëd sinch *organisassion antërnassionaj*. Ël Grup ëd la Banca Mondial a dà apògg e a finansia le nassion mèmber për ël dësvilup econòmich e për riduve la povertà. A l'é n'organisassion antërnassional sensa profit, dont i padron a son jë stat mèmber. Ël Grup a l'é basà an Washington. A l'ha ëdcò d'ufissi an 124 àutre nassion mèmber.

Ël Grup ëd la Banca Mondial a l'é nassù a Bretton Woods. Là vàire nassion a l'avìo decidù dë stabilì n'organisassion antërnassional për finansié le nassion mèmber. La Banca a l'é nassùa ai 27 dë dzèmber dël 1945.  Sò nòm a l'era Banca Antërnassional për la Ricostrussion e ël Dësvilup. Ël prim préstit ëd la Banca a l'é stàit a la Fransa. Ël préstit a l'era ëd 250 milion ëd Dòlar USA. Ël but a l'era col ëd giuté la Fransa a torna costrùe l'industria e àutre còse dësblà ant la Sconda guèra mondial.

Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj
Organisassion Mondial dël Comersi

L' **Organisassion Mondial dël Comersi** (**WTO**) a l'é na gran partìa antërnassional, ch'a l'é stàita formà dël 1995 për regolé ël comersi. Ai 15 dë dzèmber dël 2005 a l'avìa 153 nassion mèmber. Ant ël WTO, j'acòrdi a son fàit tra nassion dzor ël comersi. 

L'acòrdi “GATT”, për esempi, a fà an manera che le nassion a basso le bariere al comersi antërnassional, bariere com le dasse doganaj. Sòn sì a fà an manera che ël comersi a peussa spantiesse an tante nassion diferente.

A-i son apeprò 30 dë sti acòrdi. Con sti acòrdi, le nassion mèmber a negossio an tra ëd lor.

Dal 2004, se un mèmber a vend cheicòs a n'àutra nassion mèmber, la midema còsa a deuv esse ofrìa a tute j'àutre nassion mèmber.

Categorìa:Organisassion polìtiche antrastataj
Donald Pleasence

**Donald Henry Pleasence** (1919-1995), mej conossù tanme **Donald Pleasence**, a l'era n'ator.

Pleasence, Donald
Christopher Plummer

**Arthur Christopher Orme Plummer** (1929), mej conossù tanme **Christopher Plummer**, a l'é n'ator.

Plummer, Christopher
Dixie Carter

**Dixie Virginia Carter** (McLemoresville, 25 magg 1939 – Houston, 10 avril 2010) , mej conossùa tanme **Dixie Carter**, a l'era n'atris american-a.

Carter, Dixie
Gary Oldman

**Gary Leonard Oldman** (Londra, 21 mars 1958), mej conossù tanme **Gary Oldman**, a l'é n'ator britànich.

Oldman, Gary
Oldman, Gary
Hal Holbrook

**Harold Rowe "Hal" Holbrook** (1925), mej conossù tanme **Hal Holbrook**, a l'é n'ator american.

Holbrook, Hal
Dommartin (Somme)

**Dommartin** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment dla Somme. A së stend për na surfassa ëd 6,55 km², con 387 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 59 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Somme
Gran Queyron

Ël **Gran Queyron** a l'é na montagna àuta 3.060 méter.
As treuva al confin fra la Fransa (Queyras) e l'Italia (Val Germanasca e Valsusa). 

## Nòte


Categorìa:Riliev fransèis
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Categorìa:Riliev piemontèis
Guèra sivila

La **guèra sivila** a l'é na guèra ëd gròsse proporsion, anté che le part an guèra a son për lo pi compòste da 'd përson-e ch'a fan part ëd la popolassion d'un midem pais.

Chèiche guère sivile a son ciamà *rivolussion* quand che a-i é na gròssa ristruturassion ëd la società a la fin ëd la guèra. N'insuression, che a vada bin o nò, soens a l'é classificà com guèra sivila mach se dj'esércit organisà a combato dle vere bataje.

Categorìa:Guèra
Ido

L**'ido** a l'é na lenga ausiliaria antërnassional s-ciodùa da 'n proget d'arforma dl'esperanto. A l'é stàit adotà dl'otóber 1907, a Paris, da 'n comità antërnassional ëd siensià e lenghista radunà ant la Delegassion për l'adossion ëd na lenga ausiliaria antërnassional. Ant ël comità a-i ero j'arpresentant ofissiaj d'àutre lenghe artifissiaj (esperanto, Idiom neutral, latino sine flexione e via fòrt) e vàire siensià e lenghista ëd nomea antërnassional.

Antra ij sò pi gròss vantagg, comun a l'esperanto, a-i son le costrussion gramaticaj motobin sempie e l'armarchévol lestëssa për amprend-lo, grassie a la regolarità ant l'usage dj'afiss e a l'utilisassion ëd vàire paròle comun-e a le vàire lenghe europenghe (anglèis, fransèis, alman, spagneul, italian e russi). Rëspet a soa parlada cé, l'ido a smon tutun d'àutre simplificassion, dont, për esempi, l'usage dl'alfabet latin sensa ancent, un pi grand nùmer d'afiss për rende pi bel fé le derivassion, l'usage ëd chèich sufiss colant (për esempi, «i» nopà che «oj» për ël plural), n'acusativ sistemàtich e d'agetiv invariàbij.
Militar

**Militar** a l'é la paròla genérica ch'a ìndica tut lòn ch'a l'ha a fé con le fòrse armà o fòrse ëd polissìa con *ordinament militar* d'un paìs o con fàit ëd guèra portà da esèrcit organisà.

*Militar* a son tùit coj ch'a fan part ëd le struture dle fòrse armà, normalment gerarchicament struturà an *grad militar* dividù an *ufissiaj*, *sotufissiaj*, *graduà* e *trupa*. 

La paròla *militar* soens a ven dovrà për indiché ël *militar ëd cariera* che, al contrari dël *militar ëd leva* che a fà ël militar temporaneament, a fà ël militar ëd mesté.

L'agetiv *militar* a ìndica tut lòn ch'a ven gestì da le fòrse armà, e sò contrari a l'é *sivil*. Për esempi, *Academia militar*, *Ospidal militar*, *Tribunal militar*, *geni militar* e via fòrt.

Categorìa:Polìtica
Categorìa:Stòria
Categorìa:Drit antërnassional
Pas

La **pas** a l'é na condission përsonal (individual), social, relassional, polìtica o gropà a d'àutri contest caraterisà da armonìa condivisa e mancansa ëd tension e conflit.

An particolar, la pas a l'é considrà (o a dovrìa esse considrà, scond l'opinion d'ancheuj) un valor universalment arconossù ch'a peussa superé qualsëssìa bariera social e/o religiosa e qualsëssìa pregiudissi ideològich, an manera da evité dle situassion ëd conflit tra doe o pi përson-e, doe o pi partìe, doe o pi nassion, doe o pi religion.

Categorìa:Polìtica
Categorìa:Stòria
Categorìa:Drit antërnassional
Gabriela Duarte

.

**Gabriela Duarte Franco Goldfuss** (Campinas, Brasil, 15 d'avril dël 1974), a l'é n'atris brasilian-a.
 

Duarte, Gabriela
Guèra

La **guèra** a l'é n'event social e polìtich, normalment ëd gròsse dimension, ch'a consist ant un confront armà tra doi o pi sogèt coletiv significativ.

La paròla *guèra* a riva da la paròla *werran* ëd l' *àut tedesch antich*. 

Ant ël drit antërnassional, d'apress ëd la sconda guèra mondial, as dòvra ëd pi la locussion "conflit armà", aplicàbil a scontr ëd qualsëssìa dimension e caratterìstica.

Le guère as combato për ël contròl d'arzòrse naturaj, për arzòlve dle ruse teritoriaj e comerciaj, për motiv econòmich, për motiv étnich, religios o culturaj, e via fòrt.
Ingagna

L**'Ingagna** ('cò an italian *Ingagna*) a  l'é na dòira ëd la provinsa ëd Biela, afluent ëd drita dl'Elv.

## Përcors
A nass 'nt ël teritòri 'd la comun-a ëd Donà, ën 's ij ultim pendiss dal Mombaron. A traversa peui le colin-e dël Bielèis ocidental andoa forma ën lach artifissial. Passà davzin a Mongrand a arsèiv da drita j'eve ëd la Vion-a e as campa 'nt l'Elv pòch dòp, a n'autëssa 'd 300 méter.

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 3,4 m3/sec, un bassin ëd 103,6 km² e na longheur ëd 18,5 km.

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Biela
Categorìa:afluent ëd l'Elv
Surat (Gujarat)

**Surat** a l'é na sità dël Gujarat, an India, con sinch milion d'abitant.
Për popolassion, a l'é la sconda sità dël Gujarat.

Categorìa:India
Categorìa:Sità asiàtiche
Basìlica ëd Candelaria

La **Basilica ëd Nòstra Sgnora dla Candelaria**, as treuva a Candelaria (Tenerife, Ìsole Canarie, Spagna).

A l'é stàita edificà dal 1949 al 1959, a l'é dedicà a Nòstra Sgnora dla Candelaria, patron-a dj'Ìsole Canarie.

Categorìa:Cese dla Spagna
Dòm ëd La Laguna

Ël **Dòm ëd San Cristóbal de La Laguna** as treuva an piassa Los Remedios, a San Cristóbal de La Laguna (Tenerife, Ìsole Canarie, Spagna).
A l'é stàit fabricà antra 'l 1904 e ël 1915, a smon na fassada neoclàssica.

Domedlalaguna
Drit ëd l'Òm

Për **Drit ëd l'Òm** as antend l'ideja che tute le përson-e a dovrìo avèj dij drit. 

Sti drit a son vëddù com *univërsaj*, lòn ch'a veul dì ch'a valo për mincadun, sensa vardé la rasa, la religion, l'etnìa, la nassionalità, l'età, ël sess (ch'as varda ëdcò ij drit ëd la fomna), j'ideje polìtiche (o qualsëssìa àutra sòrt d'ideje), l'inteligensa, la disabilità, l'orientament sessual e via fòrt.

Categorìa:Polìtica
Categorìa:Drit
Val Séssera

La **val Séssera** a l'é na val dël Piemont; as treuva ant ël teritòri dla provinsa ëd Biela e, an pì cita part, dla  provinsa ëd Vërsèj .
Ant la val a scor la Séssera. La montagna pì àuta a l'é ël Mont Bò (2.556 m).

## Comun-e dla valada
Ël teritori 'dla val a l'è spartì tra le comun-e ëd:
* Ailòche,
* Cravin,
* Cògiola,
* Crevacòr,
* Vardaboson (provincia ëd Vërsèj),
* Pòrtola,
* Pòstua (provincia ëd Vërsèj),
* Praj,
* Sostegn
e chèich alp dle comun-e dël Bièleis central.

## Anliure esterne
Descrission ëd na spassgiada an val Séssera:  www.docbi.it 

Categorìa:Provinsa ëd Biela
Séssera
Barògraf

Ël **barògraf** a l'é n'utiss ch'a argistra la pression atmosférica an fonsion dël temp.

Barograf
Categorìa:Utiss
Pen-a ëd mòrt

La **pen-a ëd mòrt**, ciamà ëdcò **pen-a capital**, a l'é quand ch'as massa na përson-a për órdin ëd n'autorità, conseguentement a la condan-a d'un tribunal.

A-i é ëd paìs anté la pen-a 'd mòrt a l'é prevëddùa per colpe considerà gròsse, com *omissidi* e *àut tradiment*; àutr anté la pen-a ëd mòrt a l'é prevëddùa ëdcò për àutr at violent, com la rapin-a o la *violensa*, o j'at gropà al *tràfich ëd dròga*.

An cheich paìs la pen-a ëd mòrt a-i é fin për colpe d'opinion com l'apostasìa, e për orientament sessuaj com l'omosessualità o l'incest.

Categorìa:Polìtica
Categorìa:Drit
Abòrt

Ant ij mamìfer, n' **abòrt** a l'é quand che na gravidansa a finiss prest sensa la nàssita d'un *cit*. 
L'abòrt a peul capité naturalment, normalment përchè cheicòs a l'é andàit mal ant la gravidansa. Quand che sòn a càpita, 
as parla d'un *abòrt spontani*.

J'uman a peulo ëdcò fé finì la gravidansa ëd propòsit prima ch'a-i sia la nàssita. Sòn a l'é ciamà *abòrt provocà*.

La legalità ëd l'abòrt prtovocà a peul dipende da condission com incest, violensa, difet fetaj gròss o perìcoj për la salute dla mare. An tùit ij cas, la legalità dl'abòrt a dipend da le lej dël pòst

Categorìa:Polìtica
Categorìa:Drit
Galeon

Un **galeon** a l'é un grand bastiment da caria, che la Spagna a dovrava për porté an Mérica j'afé dont ij colon a l'avìo damanca e amporté an Euròpa ij prodot ëd le min-e ëd Perù, Méssich e via fòrt.

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Nav
S-ciavitù

La **s-ciavitù** a l'é un *sistem econòmich* anté dle përson-e a deuvo travajé sensa paga. Ste përson-e a son ciamà *s-ciav*.

A-i son ëd le sòrt diferente dë s-ciavitù, e la s-ciavitù a l'é stàita an tute le culture e an tùit ij continent. Dle società a l'han avù dle lej dzor la s-ciavitù, e a son stàit-ie dle conomìe basà dzor la s-ciavitù. 

Dël 2011, la s-ciavitù a l'é vietà për lej an tute le nassion.

La Diciarassion Univërsal dij Drit ëd l'Òm a dis che la s-ciavitù a l'é vietà. An tùit ij cas, a-i é anco' dle sòrt diferente dë s-ciavitù an chèiche nassion.

Categorìa:Polìtica
Categorìa:Drit
Guglielmo Borda

Poeta an lenga piemontèisa.
**Guglielmo Borda** (stranomà **Wiérm**) a l'era nassù a Bagneul ël 9 dë stèmber dël 1921 da na famija ëd vej panaté ëd Bagneul.
Da giovo a óndes ani a l'é restà sensa pare e ansema a soe doe seur a l'ha tacà a fé anche chiel ël panaté, ant la botega ënt la contrà Crosà.
L'amor per ël sò pais e la soa stòria, soe costume e për la lenga piemonteisa, a l'ha mnalo a dventé n'espert ëd tuta la stòria ëd Bagneul almanch ëd j'ùltim 85 ani.
A l'é autor ëd tante conte e poesìe ën lenga, e ëdcò ëd tradussion ën lenga: *I promessi sposi*, dle conte ëd Milton, Prévert, e Leopardi, chèich cant ëd la *Divina commedia*.
Ansema a sò amis Dino Fnoj a l'ha colaborà al prim scartari *Da pare 'n fieul*.

Guglielmo Borda a l'é mòrt ël 26 mars 2013.

Borda, Guglielmo
Ignassi ëd Loyola

**Ignassi ëd Loyola** a l'era nà dël 1491.
Ai 15 d'ost 1534, a Paris, compagnà da àutri ses ëstudent ëd l'Università, a l'ha përnonsià ij vot ëd fondassion ëd la Companìa ëd Gesù.
A l'é mòrt dël 1556.

## Vardé 'dcò
* Santuari ëd Sant Ignassi

Categorìa:Sant catòlich
Laboissière-en-Santerre

**Laboissière-en-Santerre** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment dla Somme. A së stend për na surfassa ëd 7,15 km², con 120 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 16 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Somme
Pat Hingle

**Martin Patterson "Pat" Hingle** (1924-2009), mej conossù tanme **Pat Hingle**, a l'era n'ator american.

Hingle, Pat
Roger Ebert

**Roger Joseph Ebert** (1942-2013), mej conossù tanme **Roger Ebert**, a l'era në scritor american.

Ebert, Roger
Areopòrt antërnassional Carriel Sur

Ël **Reopòrt antërnassional Carriel Sur** a l’é 'n reopòrt localisà a Concepción, Cile. 

* Sò còdes aeropòrt IATA a l’é CCP ; 
* Sò còdes aeropòrt ICAO a l’é SCIE. 

Categorìa:Areopòrt ëd Cile
Regina Bianchi

Atris ëd teatro e ëd cine.
**Regina Bianchi** a l'era nà a Lece al 1m ëd gené dël 1921 e a l'é mòrta an soa ca 'd Roma ai 5 d'avril 2013.
A l'é stàita dzortut gropà al teatro napoletan.

Bianchi, Regina
Bianchi, Regina
Cagny

***Cagny*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Cagny (Calvados)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Calvados

* d'un **[[Cagny (Somme)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Somme
Giovanni Vialardi

**Giovanni Vialardi** a l'era nà a Salussòla dël 1804.
A vint agn a l'era già agiutant ëd cusin-a ëd ca Savòja, al servissi ëd Carl Albert.
Nominà agiutant cap, dël 1848 a l'é rivà a esse cap cusiné e pastissé.
A l'é mòrt dël 1872.

Vialardi, Giovanni
Categorìa:Salussòla
Serge Leclaire

Psicanalista.
**Serge Leclaire** a l'era nà dël 1924.
A l'é stàit anlev ëd Jacques Lacan.
A l'é mòrt dël 1994.

Leclaire, Serge
Maud Mannoni

Psicanalista.
**Maud Mannoni** a l'era nassùa dël 1923.
A l'é stàita anleva ëd Jacques Lacan.
A l'é mòrta dël 1998.

Mannoni, Maud
Laleu (Somme)

**Laleu** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment dla Somme. A së stend për na surfassa ëd 1,56 km², con 99 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 63 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Somme
Quirino Joly

Poeta e autor ëd teatro an lenga franch-provensal.
**Quirino Joly** a l'era nà dël 1930.
A l'é stàit fondador ëd la formassion teatral Compagnie dou Beufet d'Arnad.
A l'é mòrt dël 1976.

Joly, Quirino
Joly, Quirino