Libertà

La **libertà** an filosofìa a l'é un concet fondamental ch'a esprim la condission ëd l'esse uman ch'a peul agì e pensé sensa limitassion o coression esterna. A l'é na nòsta essensial për la moral, la polìtica e la comprension dël destin uman.

## Tichëtte prinsipaj
La libertà a peul esse definìa coma:
* La capacità ëd podèj serne e agì sensa 'd fòrsa esterne
* L'assensa d'ostàcoj a l'espression dla volontà
* L'autonomìa dla volontà individual
* La condission për la responsabilità moral

## Sòrt ëd libertà
A-i son vàire sòrt ëd libertà:

### Libertà negativa
L'assensa d'ampediment o coression esterna (Isaiah Berlin). Esempi: libertà 'd parlé, libertà 'd moviment.

### Libertà positiva
La capacità ëd realisé nòstre possibilità e 'd controlé nòstra vita. Esempi: libertà 'd realisassion përsonal.

### Libertà sivil
Ij dirit garantì da la lege. Esempi: libertà religiose, libertà dë stampa.

### Libertà polìtica
La partessipassion al govern ëd na società. Esempi: dirit ëd voté, dirit ëd candidesse.

### Libertà moral
La capacità ëd serne 'l bin e 'd fé 'l bon për rason moral.

### Libertà metafìsica
Ël lìber arbitri, la capacità ëd serne an manera indipendenta da determinism.

## Stòria dël concet
### Età clàssica
* **Aristòtil**: A definiss l'òm lìber coma col ch'a agiss për sò propòsit, nen për coression.
* **Jë Stòich**: A fortisso che la vera libertà a l'é l'autonomìa dla rason ch'a séguita la natura.

### Cristianésim

* **Sant Agostin**: A diferensia an tra lìber arbitri (capacità 'd peché) e libertà vera (capacità 'd fé 'l bin grassie a la grassia).

### Iluminism
* **John Locke**: A definiss la libertà coma la possibilità 'd fé lòn ch'as veul dë 'dnans a la lege.
* **Jean-Jacques Rousseau**: "L'òm a nass lìber, ma përtut a l'é an caden-e" e a propon la libertà sivil coma "ubidì a la lege ch'a l'é dasse da sol".

### Idealism alman
* **Immanuel Kant**: La libertà a l'é "l'obligassion a la lege ch'it l'has date da ti midem" për mojen dla rason.
* **Georg Hegel**: La libertà a l'é la comprension dla necessità e la partessipassion a lë Stat.

### Esistensialism
* **Jean-Paul Sartre**: "L'òm a l'é condanà a esse lìber" e a deuv creé soa essensa sensa 'd sostegn metafìsich.

## Problem filosòfich
### Libertà e determinism
Ël problema sentral: com a peulo conciliesse la libertà uman-a con ël determinism fìsich o causal?

### Libertà e responsabilità
La libertà a l'é la condission necessaria për la responsabilità moral e legal.

### Libertà e giustissia
Coma balansé la libertà individual con le esigense dla giustissia sossial?

### Libertà e necessità
La vira dle liberassion a peul esse arconossùa coma necessità stòrica?

## Aplicassion pràtiche
La libertà as manifesta an vàire camp:

### Polìtica
* Democrassìa e dirit sivij
* Lìberassion da la tirannìa
* Dirit a l'autodeterminassion

### Sossial
* Libertà 'd pensé e 'd paròla
* Libertà d'associassion
* Libertà econòmica

### Personaj
* Libertà 'd cossiensa
* Libertà 'd religion
* Libertà 'd creansa artistica

## Crìtiche e limitassion
* La libertà as peul trasformé an lissensa e an egoism
* La libertà d'un a peul limité cola dj'àutri
* Le struture sossiaj e econòmiche a creo neuve forme 'd dipendensa

## Teorìe contemporan-e
* **Isaiah Berlin**: Distinsion antra libertà negativa e positiva
* **John Rawls**: La libertà a deuv esse la pì granda possìbil për tuti
* **Amartya Sen**: La libertà coma possibilità real 'd serne la vita che as veul vive

## Vos corelà
* Lìber arbitri
* Dirit uman
* Democrassìa
* Giustissia
* Autonomìa
* Responsabilità
* Determinism

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Ética
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI