Influensa

L**'influensa** a l'é n'anfession viràl aùssa dle vie respiratòrie causà dal virus ëd l'influensa (famija Orthomyxoviridae). A l'é caraterisà da frev àuta, dolor muscolar, e sìntom respiratòri, e a peul porté a complicanse grave, dzortut ant le përson-e vulneràbij. A l'é un-a dle maladìe pì spantià al mond, con epidemie anviron an tuti ij pais.  

## Stòria

L'influensa a l'é documentà già ant l'antichità, ma la pì famosa pandemìa a l'é stàita cola dël **1918-1919** (ciamà "Spagneula"), ch'a l'ha causà 50-100 milion ëd mòrt. Dël 1933, jë siensià **Wilson Smith**, **Christopher Andrewes**, e **Patrick Laidlaw** a l'han isolà për la prima vira ël virus ëd l'influensa uman-a. Ant j'agn 2000, le pandemìe dël **H1N1** (2009) e dël **COVID-19** (che a l'ha dij sintom simij) a l'han arciamà l'atension an sla necessità ëd vigilansa.  

## Cause

Ij virus ëd l'influensa as divido an **tipo A, B, e C**:  
* **Tipo A**: Pì grev, con sota-tipo basà an sle protein-e H (emoagglutinin-a) e N (neuraminidasi). Esempi: H1N1, H3N2.  
* **Tipo B**: Men sever, ma ancora bon ëd causé epidemie.  
* **Tipo C**: Men comun, con sìntom leger.  

**Trasmission**:  
* Stisse o toss (gosse ëd saliva).  
* Contat con surfasse contaminà (man a boca, euj).  
* Aria bondosa ant ëstansie sarà.  

**Fator d'arzigh**: Età estreme (cit o vej), maladìe cròniche (diabete, cardiopatìe), gravidansa, sistema imunitari dëbòl.  

## Sìntom

Ij sìntom a comparisso 1-4 di dòp l'esposission e a comprendo:  
* Frev àuta (38-40°C) e tërmolon.  
* Toss sùita e mal ëd gola.  
* Dolor muscolar e articolar (ciamà "dolor ëd pera").  
* Mal ëd testa e stanchëssa estrema.  
* Congestion nasal o nas ch'a cola.  
* Ant ij cit: vòmit o diarrea.  

**Atension**: L'influensa a l'é **pa n'infreidor** e a peul porté a ospedalisassion.  

## Diagòstich

* **Esam clìnich**: Valutassion dij sìntom e dij fator d'arzigh.  
* **Test rapid**: Cerca d'antìgen viral ant un tampon nasofaringé.  
* **PCR**: Për confermé ël tipo ëd virus.  
* **Coltura viral**: Për studié le caraterìstiche dël virus.  

## Tratament

* **Arpòs e idratassion**: L'element pì amportant.  
* **Antipirétich/antidolorìfich**: Paracetamol, ibuprofen (për fé calé la frev e ij dolor).  
* **Antiviraj**: Oseltamivir (Tamiflu) o Zanamivir, ma a son pì efetiv s'a son pijà ant ij prim 48 ore.  
* **Antibiòtich**: Mach s'a-i son complicanse batèriche (es. polmonite).  

## Prevension

* **Vacin antinfluensaj**: Consijà për tuti, dzortut për le përson-e a arzigh. A l'é agiornà minca ann përchè ij virus a cambio.  
* **Igene**: Lavesse le man ëd soens, sté lontan da përson-e malavi, tossì ant ël gòmit.  
* **Mascarine**: Utij ant le situassion d'arzigh.  

## Complicanse

*- **Polmonite viral o batérica**: La pì greva, dzortut për vej o imunodeprimù.  
* **Miocardite** o encefalite (anfession dël cheur o dël servel).  
* **Pegiorament ëd maladìe cròniche** (es. asma, diabete).  
* **Sìndrom da fatiga post-viràl**.  

## Pandemìe notàbij

* **1918-1919 (Spagneula)**: Causà da H1N1.  
* **1957 (Asiàtica)**: H2N2.  
* **1968 (Hong Kong)**: H3N2.  
* **2009 (Suin-a)**: Neuva s-cëppa H1N1.  

## Riferiment
*Taubenberger, J.K. (2006). "1918 Influenza: the Mother of All Pandemics". *Emerging Infectious Diseases*.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI