open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Convergensa tecnològica

**Convergensa tecnològica** a l'é ël process anté che tecnologìe diverse as fond e as ìntegro për creé d'àutri sistema o strument pì avansà. Sta fusion a pòrta a neuve aplicassion ch'a cambia la manera ëd vive, ëd travajé e ëd comuniché. Esempi clàssich a son jë smartphone (che a unisso teléfon, fotocàmera, navigator e computer) e la Internet ëd le còse (IoT), anté che ogèt quotidian a dvento "inteligent".

## Stòria dla convergensa tecnològica
L'idèja ëd fonde tecnologìe a l'é pa neuva. Ant ël sécol XIX, ël telégraf e ël teléfon a l'han ancaminà a amplementesse ant le ret ëd comunicassion. Ant ël sécol XX, l'ariv dij computer e dij satélit a l'ha portà a la creassion ëd Internet, ch'a uniss informàtica e telecomunicassion. Ant j'agn 2000, l'aparission dij dispositiv multifunsion (es. iPhone) a l'ha marcà n'àutra tapa, anté che hardware, software e contnù digital as combin-o sensa frature.

## Prinsipi e caraterìstiche
La convergensa tecnològica as basa su tre pilastr prinsipaj:  
* **Integrassion dij setor**: ICT (Tecnologìe dla Comunicassion e dl'Anformassion), biotecnologìa, nanotecnologìa e energìa as influenso a vicenda.  
* **Standard comun**: Protocòj e format compatìbij (es. HTML5 për multimedia) a përmëtto ëd coleghé sistema diferent.  
* **Inovassion an cadnà**: Dëscoverte ant un camp a deurbo possibilità ant d'àutri (es. l'AI a miliora la medzin-a personalisà).  

## Esempi pràtich
* **Dispositiv ënformàtich**: Tablet, smartwatch e console ëd gieugh a son ëstrument ch'a unisso entrateniment, travaj e salute.  
* **Tecnologìe vestìbij**: Le sonde ch'a mzuro ël cheur o j'àutre ch'a dan anformassion an temp reel.  
* **Sità inteligente**: Sistem ëd sempe automàtich, sensor ëd qualità dl'aria e gestion dij rifiut integrà con piataforme dij citadin.  

## Sfide e crìtiche
Malgré ij benefissi, la convergensa a men-a ëd problema:  
* **Sicurëssa e vita privà**: Pì dat a son colegà, pì ch'a-i é arzigh ëd violassion dij dat.  
* **Dipendensa tecnològica**: L'òm a peul dventé tròp bondos ëd sistema integrà, con conseguense an sla salute mental.  
* **Divari tecnològich**: Le nassion pì pòvre o j'ansidite "desconetùe" a resto andaré, creand dë squilibri globaj.  

## Futur ëd la convergensa
Ij progress ant l'inteligensa Artifissial, la realtà virtual, e le ret 5G/6G a sugerisso na fusion ancor pì spantià. As visa a:  
* **Salute integrà**: Sistema ch'a ten-o sot ai euj maladìe e a sugerisso terapìe an temp real.  
* **Educassion global**: Piataforme ch'a unisso lezion an linia, realtà aumentà e tutorà con l'AI.  
* **Energìe sostenìbij**: Ret ëd distribussion ch'a colegherà font rinnovàbij, baterìe e utiss ëd consum.  

## Vardé ëdcò
* Internet ëd le còse  
* Inteligensa Artifissial  
* Rivolussion digital  

## Colegament esterne
* IEEE - Organisassion ch'a studia jë standard tecnològich.  
* Union Antërnassional dle Telecomunicassion - Coordinassion global ëd le ret.  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Siense  
Categorìa:Sociologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Inovassion esplosiva

**Inovassion esplosiva** a l'é un termo ch'a descriv n'avansamnt tecnològich o sientìfich ch'a riva an manera ràpida e dràstica, trasformand ëd fasson ireversìbil ij mercà, la società o la manera ëd vive. Costa sòrt d'inovassion a l'é caraterisà da na difusion lesta, na capacità ëd cangé le régole esistente e da n'ampat fòrt ant l'economìa global.

## Stòria dël concet
L'idèja d'inovassion esplosiva a l'é colegà a j'event ch'a marcò ëd perìod ëd cambiament radical. La Rivolussion Industrial dël sécol XVIII, con l'invension ëd màchine a vapor e la produssion ëd massa, a l'é stàita un prim esempi. Ant ël sécol XX, l'ariv dij computer përsonaj e d'Internet a l'ha dimostrà che na sola tecnologìa a peul destabilisé vàire setor an pòchi agn. Ël termo a l'é dventà popolar ant j'agn 2010 për descrive l'efet ëd piataforme com Uber o Netflix.

## Prinsipi ch'a men-o a l'inovassion esplosiva
Le caraterìstiche prinsipaj a son:  
* **Tecnologìa abilitanta**: Na dëscuerta base (es. AI, 5G) ch'a deurb vàire possibilità.  
* **Adossion massissa**: La società a aceta la neuva tecnologìa an pressa, sensa resistense.  
* **Efet ëd ret**: Pì ch'a-i son ëd dovrador, pì la tecnologìa a dventa amportanta (es. red sossiaj).  
* **Distrussion dij modej esistent**: Le companìe tradissionaj a peulo nen compete con le neuve propòste ëd valor.

## Esempi clàssich
* **Stampa ëd Gutenberg**: A l'ha democratisà l'acess al savèj, cangiand l'educassion e la religion.  
* **Eletricità**: A l'ha trasformà l'industrìa, la vita ëd ca e ij servissi urban.  
* **Smartphone**: A l'ha unì comunicassion, anformassion e antrateniment an n'ùnich dispositiv.  
* **Blockchain**: A l'ha creà neuve forme ëd transassion finansiaria e ëd sigurëssa dij dat.

## Sfide e crìtiche
Minca inovassion esplosiva a pòrta ëd problemàtiche:  
* **Dësocupassion tecnològica**: Automatisassion e AI a sostituisso ëd profession.  
* **Concentrassion ëd podèj**: Pòche companìe a contròlo le neuve tecnologìe (es. GAFAM).  
* **Question étiche**: L'usagi ëd dat përsonaj o l'arme militar con l'AI a son debat sensa respònse ciàire.  
* **Impat ambientaj**: Consum d'energìa e produssion ëd rifiù eletrònich.

## Futur ëd le inovassion esplosive
Ant ël sécol XXI, le zòne ëd possìbil esplosion a son:  
* **Inteligensa artifissial generativa**: Sistema ch'a creo contnù complicà sensa antervent uman.  
* **Energìe da fusion**: Solussion për ël càud globaj s'a ven realisà.  
* **Biotecnologìa sintética**: Creassion d'organism për combate maladìe o produssion ëd mangé.  

La società a deuv trové un equilibri antra ël sustenì l'inovassion e ël mitighene j'efet negativ.

## Vardé ëdcò
* Rivolussion Digital  
* Destrussion creativa  
* Tecnologìa distrutiva  

## Colegament esterne
* Organisassion Mondial dla Proprietà Antelectual - Ansidess ëd l'innovassion global.  
* Forum Econòmich Mondial - Analise sj'efet dle neuve tecnologìe.  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Siense  
Categorìa:Economìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Protocòl ëd trasferiment ipertestual

Ël **Protocòl ëd trasferiment ipertestual** (an anglèis *Hypertext Transfer Protocol*, **HTTP**) a l'é un protocòl d'aplication ch'a përmet ël trasferiment d'anformassion antra client e servidor an sla ragnà. Progetà për la comunicassion ant ij sit web, a l'é la base dël World Wide Web e a l'é dovrà për carié pàgine HTML, figure, e d'àutri contnù. HTTP a l'é stateless (sensa memorisé stat) ma a peul gestì session con ij cookie.

## '''Stòria'''
* **1989**: **Tim Berners-Lee** a crea HTTP al CERN për condivide document sientìfich.  
* **1991**: Prima version (HTTP/0.9), sempi, ch'a manda mach test.  
* **1996**: HTTP/1.0 a introduv header, métod (GET, POST), e còdes ëd stat.  
* **1997**: HTTP/1.1 a mejora con conession persistent, cache, e host virtual.  
* **2015**: HTTP/2 a otimisa prestassion con multiplexing e compression d'header.  
* **2022**: HTTP/3 as basa ansima al protocòl QUIC (sla suita UDP) për latensa bassa.  

## '''Strutura e Component'''
* **Métod d'arcesta**:  
** **GET**: Arceste dat (es. pàgina web).  
** **POST**: Spedì dat (es. formolari).  
** **PUT**, **DELETE**: Modifiché o scancelé dat.  
* **Còdes ëd stat**:  
** **2xx** (Sucess): 200 OK, 201 Creà.  
** **3xx** (Rediression): 301 Movù permanent.  
** **4xx** (Eror client): 404 Pa trovà.  
** **5xx** (Eror servidor): 500 Eror intern.  
* **Header**: Meta-anformassion (es. `Content-Type`, `Cookie`).  
* **Còdes**: HTTPS a cifra la comunicassion con TLS/SSL.  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Navigassion web**: Cariament ëd sit ant un navigator (Chrome, Firefox).  
* **API REST**: Comunicassion antra aplicassion (es. mobile app e servidor).  
* **Trasferiment d'archivi**: Carié document o figure.  
* **Session utent**: Gestì login con cookie ëd session.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Semplissità**: Fàcil da amprende e dovré.  
** **Estensibilità**: A sopòrta header personalisà.  
** **Compatibilità**: Gira ansima a vàire piataforme.  
* **Svantagi**:  
** **Sicurëssa**: Sensa HTTPS, dat a son espost.  
** **Stateless**: Gestion ëd session complicà sensa cookie.  
** **Prestassion**: Conession mùltipla obligà ant l'HTTP/1.1.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **HTTP/1.1**: Conession persistent për riduv ël ritard.  
* **HTTP/2**: Multiplexing për carié vàire arsòrse an paralel.  
* **HTTP/3**: Basà ansima a QUIC për riduve latensa e mejoré la sicurëssa.  
* **WebSocket**: Comunicassion bidirissional për aplicassion an temp real.  

## '''Vardé ëdcò'''
* HTTPS  
* HTML  
* REST  
* Protocòl TCP/IP  

## '''Arferiment'''
# RFC 7230 - HTTP/1.1: Message Syntax and Routing (2014). IETF.  
# Gourley, D. (2002). *HTTP: The Definitive Guide*. O'Reilly.  

## '''Ligam estern'''
* RFC 7230: Spessìfiche HTTP/1.1  
* Documentassion MDN HTTP  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Temp sideral

**Temp sideral** a l'é un sistema ëd mzura dël temp basà an sla rotassion ëd la Tèra rispet a le stèile lontan-e, pa rispet al Sol. A l'é dovrà an astronomìa për determiné la posission dle stèile e dj'oget celest ant ël cel. Un dì sideral a l'é ël temp che la Tèra a pija për fé na rotassion completa rispet a un pont fiss ant lë spassi, com l'equinossi ëd prima.

## Stòria
L'usagi ëd temp sideral a l'é stàit amportant fin da l'antichità për la navigassion e la creassion ëd calendari. J'Egissian e ij Babilonèis a tenìo cont dle stèile për organisé soe atività. Ant l'Età Moderna, l'astrònom John Flamsteed a l'ha formalisà ël concet për milioré j'osservassion astronòmiche. Con l'ariv dij telescòpi modern, ël temp sideral a l'é dventà essensial për sincronisé jë strument.

## Prinsipi fondamentaj
* **Dì sideral**: A dura apopré 23 ore e 56 minute, 4 second (pì curt che un dì solar). Sossì a l'é përchè la Tèra, ant ël giré an sl'òrbita dël Sol, a deuv rotesse un pòch ëd pì për torné a mostré la midema posission rispet al Sol.  
* **Ora sideral local**: A dipend da la longitùdin ëd l'osservator. A l'é l'àngol orari ëd l'equinossi ëd prima rispet al meridian local.  
* **Relatività con ël temp solar**: Ël temp solar as basa an sla posission dël Sol, mentre col sideral an sle stèile. La diferensa a acùmula un dì antregh minca ann (366 dì sideral për 365 solar).  

## Mzura e càlcol
L'ora sideral a peul esse determinà con la formula: 

\text{Temp sideral} = \text{Temp sideral ëd Greenwich} + \text{longitùdin (an ore)}

J'osservatòri a deuvro d'oròlogi atòmich sincronisà con ël temp sideral për ponté ij telescòpi. A l'é ëdcò dovrà ant le mission spassiaj për coordiné le comunicassion.

## Amportansa an astronomìa
* **Trassament dle stèile**: Jë strument astronòmich a deuvro ël temp sideral për savèj andoa viré për osservé un oget.  
* **Osservassion profonde**: Le session ëd studi dël cel profond a son pianificà an bas a l'ora sideral për ciapé le condission ëd vision mej.  
* **Calibrassion dij radio-telescòpi**: A l'é crìtich për l'astronomìa radio e lë studi dij quasar.  

## Sfide modern-e
Anviron ëd le guère mondiaj, la necessità d'un temp precis a l'ha portà a l'adossion dël Temp Coordinà Universal (UTC), ma ël temp sideral a resta vital për l'astronomìa. Le perturbassion ant la rotassion ëd la Tèra (es. mòt lunar o teremòt) a peulo cangié ël temp sideral, ma ij sistema modern a giusta coste variassion an temp real.

## Vardé ëdcò
* Temp solar  
* Rotassion ëd la Tèra  
* Astronomìa ëd posission  

## Colegament esterne
* Union Astronòmica Antërnassional - Anformassion sjë standard astronòmich.  
* Time and Date - Strument për convertì ël temp sideral.  

Categorìa:Astronomìa  
Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Temp  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Navigassion astronòmica

**Navigassion astronòmica** a l'é l'usgi ëd le stèile, ël Sol, la Lun-a e ij pianeta për determiné la posission e la diression ëd na nav an sl'ambrun-a o ant l'aria. Prima dl'invension ëd sistema modern com ël GPS, sta técnica a l'era essensial për ij viagiator, ij marinar e j'esplorador.

## Stòria
La navigassion astronòmica a l'ha soe orìgin ant l'antichità. J'Egissian e ij Feniss a dovravo le stèile për orientesse ant ël Mediterani. IJ Polinesian a l'han traversà l'Océan Passìfich con na conossensa aprofondìa dle costelassion. Ant ël Medi Ev, j'Arab a l'han ameliorà j'utiss com l'astrolabi. Ant ël sécol XVIII, John Harrison a l'ha inventà ël cronòmeter marin, ch'a l'ha arzolvù ël problema ëd determiné la longitùdin.

## Prinsipi fondamentaj
La navigassion astronòmica as basa su tre element:  
* **Latitùdin**: Mzurà con l'àutëssa dël Polar (stèila polar) dzora a l'orisont.  
* **Longitùdin**: Calcolà con la diferensa antra l'ora local e l'ora d'un meridian ëd arferiment (es. Greenwich).  
* **Angol d'autëssa**: Pijà con un sestant për determiné la posission d'un còrp celest.  

Ij navigator a deuvro ëdcò dj'almanach astronòmich për savèj le posission prevëddùe dle stèile.

## Esempi stòrich
* **Cristòfo Colomb**: A l'ha dovrà la stèila polar e ël Sol për traversé l'Océan Atlàntich.  
* **James Cook**: A l'ha esplorà ël Passìfich con ël cronòmeter ëd Harrison.  
* **Navigassion polinesian-a**: A dovrava le stèile, ij mojen e j'onde për orientesse.  

## Sfide e limitassion
Malgré soa eficassa, la navigassion astronòmica a l'ha dij problema:  
* **Temp nen favorèivol**: Nìvole o tempesta a përmëtto pa d'oservé le stèile.  
* **Error ëd mzura**: Na minca ant ël sestant o ant l'ora a peulo mené a dësvìe pericolose.  
* **Conossensa aprofondìa**: A ciama na formassion longa e pràtica costanta.  

Ant l'era moderna, la navigassion satelitar a l'ha sostituì sta técnica, ma a l'é ancó amportanta tanme riserva për cas d'emergensa.

## Usagi modern
* **Educassion**: J'academie naval e ij pilot a l'han ëd cors ëd navigassion celesta.  
* **Survivensa**: J'esplorador e ij militar a lo deuvro s'a-i é faliment tecnològich.  
* **Astronomìa amatorial**: Passionà a deuvro ël sestant për osservé ël cel.  

## Vardé ëdcò
* Sestant  
* Cronòmeter marin  
* Latitùdin  
* Longitùdin  
* GPS  

## Colegament esterne
* Royal Museums Greenwich - Stòria dël cronòmeter ëd Harrison.  
* Almanach nàutich - Dat atualisà për la navigassion celesta.  

Categorìa:Astronomìa  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Azimut

**Azimut** a l'é na mzura angolar ant un pian orisontal, dovrà an astronomìa, navigassion e engignerìa për determiné la diression d'un oget rispet a un pont d'arferiment, generalment ël Nòrd ver. A l'é esprimù an gré, da 0° a 360°, contà an sens orari partend dal Nòrd.  

## Stòria
Ël concet d'azimut a l'ha d'antich orìgin. J'Egissian e ij Babilonèis a lo dovravo për orienté ij templi e j'osservatòri astronòmich. Ant ël Mrdi Ev, j'astrònom Arab a l'han formalisà soa mzura con utiss com l'astrolabi. Ant ël Rinassiment, l'arzigh ëd strument precis com ël teodolita a l'ha përmëttù d'aplichelo a la cartografìa e a l'angigneria.  

## Prinsipi ëd mzura
* **Arferiment al Nòrd**: L'azimut a l'é sempe calcolà partend dal Nòrd geogràfich (ver) o dal Nòrd magnétich (scond ël compass). La diferensa antra ij doi a l'é ciamà declinassion magnética.  
* **Relatività con l' elevassion**: L'azimut a descriv la diression orisontal, mentre l'elevassion a mzura l'àngol vertical. Ansema, a definisso la posission completa d'un oget ant ël cel o sla Tèra.  
* **Càlcol matemàtich**: An navigassion, as peul determiné l'azimut tra doi pont geogràfich con la fòrmula:  

 \text{Azimut} = \arctan\left(\frac{\Delta y}{\Delta x}\right)   

anté che Δy e Δx a son le diferense ëd latitùdin e longitùdin.  

## Aplicassion pràtiche
* **Astronomìa**: Për ponté ij telescòpi vers stèile o pianeta.  
* **Navigassion**: Determiné la rota ëd na nav o d'un avion con ël compass e le carte.  
* **Telecomunicassion**: Orienté le antenne për ël signal satelitar.  
* **Geodesìa**'e costrussion: Pianifiché stra, tùnel o edifissi con precision.  
* **Militar**: Dirige artijarìa o sistema ëd survejance.  

## Sfide e limitassion
* **Declinassion magnética**: A venta sèmper corege la diferensa antra Nòrd ver e magnétich.  
* **Ostrussion dël signal**: Montagne o grata-cej a peulo bloché la linia ëd vista necessaria për la mzura.  
* **Precision necessaria**: An proget d'angigneria, n'error ëd pòchi gré a peul porté a problema grave.  

## Usagi modern
Ant l'era digital, j'arzigh coma ël GPS e ij sistema GIS (Sistema d'anformassion geogràfica) a calculo automaticament l'azimut, ma le técniche tradissionaj (compass e carte) a resto amportante tanme riserva. An dzorpì, le aplicassion d'realtà aumentà a deuvro l'azimut për gionté anformassion al mond real.  

## Vardé ëdcò
* Elevassion  
* Teodolita  
* Compass  
* Triangolassion  

## Colegament estern
* Union Astronòmica Antërnassional - Standard astronòmich.  
* NOAA - Strument për la navigassion.  

Categorìa:Astronomìa  
Categorìa:Engignerìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sònar

**Sònar** (da l'anglèis *SONAR*, acrònim ëd **S**ound **N**avigation **A**nd **R**anging) a l'é un sistema ch'a deuvra onde acùstiche për dëscoverté, localisé e identifiché dj'oget sota l'eva. A l'é dovrà ant la navigassion marìtima, la guèra sota-marin-a, la pësca e la ricerca sientìfica. A esist doi tipo prinsipaj: sònar ativ (ch'a manda d'onde e a scota j'eco) e sònar passiv (ch'a scota mach ij son ambientaj).  

## Stòria
Le prime forme ëd sònar a son ësvilupasse durant la Prima guèra mondial për dëscoverté ij sota-marin nemis. Dël 1915, l'angigné fransèis Paul Langevin e lë sientià russ Constantin Chilowski a l'han creà ël prim sistema basà su onde ultrasonore. Durant la Sconda guèra mondial, ël sistema ASDIC (Anti-Submarine Detection Investigation Committee) a l'é dventà essensial për le fòrse aleà. Dòp guèra, ël sònar a l'ha trovà aplicassion sivij, coma ant l'oceanografìa e l'esplorassion petrolìfera.  

## Prinsipi ëd fonsionament
* **Sònar ativ**: A emet n**'impuls acùstich** (ëd sòlit antra 20 Hz e 1 MHz) e a mzura ël temp ch'a-i va për rivé l'eco. La distansa a l'é calcolà con la formula:  

 \text{Distanza} = \frac{\text{Velocità dël son ant l'eva} \times \text{Temp dël eco}}{2}   

La velocità dël son ant l'eva a dipend da la salinità, la temperadura e la pression (apopré 1500 m/s).  

* **Sònar passiv**: A rileva ij son generà da d'àutri oget (es. eliche ëd sota-marin, balen-e) sensa mandé d'onde. A l'é dovrà për evité d'esse identificà (ant ël militar) o për studié la fauna marina.  

## Aplicassion
* **Militar**: Localisassion ëd sota-marin, min-e, e identificassion ëd minasse.  
* **Sientìfich**: Mapa dël fond marin, studi dij teremòt sota-marin e dle corent marin-e.  
* **Sivij**: Pësca (trové banch ëd pèss), contròl ëd le condission ëd dighe e pont.  
* **Sicurëssa**: Dëscoverta ëd oget përdù ant j'aque (es. avion precipità).  

## Sfide e crìtiche
* **Ambientaj**: Le onde acùstiche a peulo dé fastudi o fé dësorienté le balen-e e ij delfin, ch'a deuvro l'ecolocalisassion. A-i son ëstàit cas ëd spiagiament colegà a esercitassion militar.  
* **Limit técnich**: La portà dël sònar a dipend da le condission dl'eva (es. termoclina a peul dé “ombra acùstiche”).  
* **Còst elevà**: Ij sistema avansà për ricerca profonda a ciamo tecnologìa dispendiosa.  

## Futur dël sònar
Le neuve tecnologie a ancludo:  
* **Sònar a risolussion àuta** (side-scan sonar) për creé figure 3D dël fond.  
* **Array ëd idròfon** për monitoré l'ocean an temp réel.  
* **Sònar passiv basà an sl'AI** për identifiché automàticament specie marin-e o motor ëd nav.  

## Vardé ëdcò
* Ecolocalisassion  
* Acùstica  
* Onde ultrasonore  

## Colegament estern
* Naval Technology - Descression dij sistema ëd sònar militar.  
* Woods Hole Oceanographic Institution - Studi sientìfich dzora al sònar.  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Engignerìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Gestion costiera

**Gestion costiera** a l'é l'ansem d'assion e strategie për protege e gestì le zòne costiere, ant un equilibri antra le esigense ecològiche, econòmiche e sossiaj. Coste pràtiche a l'han për but ëd riduve l'impat d'erosion, dël càud global, e dj'atività uman-e, garantend la durabilità dij paisage e dle risorse naturaj.  

## Stòria
La gestion costiera a l'ha soe rèis ant le società antiche, coma cole egissian-a o roman-a, ch'a costruìo dij murajon për protege le còste da le maree. Ant ël sécol XIX, con l'esplosion dl'urbanisassion e dël turism, a son ësvilupasse dij prim regolament për controlé l'espansion edilissia. Ant j'agn 1990, ij tratà antërnassionaj (es. Agenda 21) a l'han butà la gestion integrà dj'ambient costé com priorità global.  

## Prinsipi fondamentaj
* **Control dl'erosion**: Utilisassion ëd barere naturaj (dun-e, mangrovie) o artifissiaj (scòjere, murajon) për bloché la pèrdita ëd tèra.  
* **Svilup sostenìbil**: Limitassion ëd costrussion an zòne sensìbij e promossion d'architetura ch'a rispeta l'ambient.  
* **Partissipassion local**: Anvolviment dle comunità costiere ant le decision.  
* **Adatament al càud global**: Pianificassion për l'àutëssa dël mar ch'a monta e l'aument dle tempeste.  

## Técniche e esempi
* **Rëstaurassion ëd le dun-e**: An Liguria (Italia), a son piantà d'erbe mediteranie për stabilisé le dun-e.  
* **Creassion ëd barere artifissiaj**: An Olanda, ël proget Delta Works a l'ha costruì dij dighe mòbij për protege da le maree.  
* **Protession ëd le mangrovie**: An Thailandia, le rèis ëd coste piante a son guernà për amortì l'energìa dle onde.  

## Sfide
* **Càud global**: L'autëssa dël mar a menassa le sità costiere (es. Venessia).  
* **Espansion urbanìstica**: Costrussion ëd hotel e residense ch'a dëstabiliso l'ecosistema.  
* **Finansiament limità**: Mancansa ëd fond për proget ëd larga scala.  
* **Conflit d'anteresse**: Contrast antra pëscador, turism e indùstrie.  

## Gestion moderna
Le neuve tecnologìe a giuto a milioré la gestion costiera:  
* **Sistema ëd prevision**: Model climàtich ch'a smon ël arzigh d'inondassion.  
* **Dron për survejansa**: Control ëd l'erosion e dle specie invasive.  
* **Sensor IoT**: Misura an temp real ëd salinità, corent e degradassion dle còste.  

## Futur
La gestion costiera a devrà integré sempe ëd pi le strategìe ëd ridussion dij arzigh naturaj e ëd colaborassion transfrontaliera. J'acòrd antërnassionaj, coma l'Acòrd ëd Parìs, a dan n'ampuls a proget basà an sl'energia rinovàbil e la protession dij servissi ecològich.  

## Vardé ëdcò
* Càud global  
* Erosion  
* Svilup sostenìbil  
* Delta Works  

## Colegament esterne
* Nassion Unìe - Svilup Sostenìbil  
* Agensia Europenga për l'Ambient  

Categorìa:Ecologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sistema 'd posissionament global

**Sistema 'd posissionament global** (**GPS**) a l'é na rej ëd satélit gestìa da jë Stat Unì për dé un servissi ëd localisassion, navigassion e mzura dël temp an tut ël mond. A l'é dovrà ant ij veìcoj, jë smarphone, l'aviassion e vàire àutri camp, trasformand la manera ëd bogiesse e ëd travajé.

## Stòria
Ël GPS a l'ha soe orìgin ant ël program militar NAVSTAR dël 1973, progetà për amelioré la precision dij mìssil e dij soldà. Ël prim satélit a l'é stàit lansà dël 1978, ma ël sistema a l'é dventà complet mach ant ij agn 1990, con 24 satélit operativ. Dël 2000, ël govern djë Stat Unì a l'ha dësblocà ël signal për ël pùblich general, permetend n'usagi sivil con na precision ëd 5-10 metr.

## Prinsipi ëd fonsionament
Ël GPS as basa su na costelassion ëd **almanch 24 satélit** ch'a giro an órbita àuta (20.200 km). Minca satélit a manda un signal ch'a conten:  
* L'ora giusta d'invìo (sincronisà con oròlogi atòmich).  
* La posission orbital dël satélit.  

Un arsivdor GPS (es. ant në smarphone) a mzura ël ritard dij signal da 4 o pi satélit për **calcolé soa posission** via triangolassion. A l'é necessaria na conession con almanch 4 satélit për determiné latitùdin, longitùdin, autëssa e temp.

## Usagi pràtich
* **Navigassion**: A guida j'automòbij, j'areo e le nav con mape an temp real.  
* **Agricoltura**: Trator con GPS a semno con precision ëd 2-3 cm.  
* **Socors**: Localisassion d'emergensa (es. ciamà d'ajut ant le montagne).  
* **Sincronisassion**: Ret ëd telecomunicassion e server internet a deuvro ël temp GPS për sincronisé j'arlògi.  

## Sfide e limitassion
* **Përdita dël signal**: An tra 'd montagne, ant ëd tùnel o ant ij grata-cej.  
* **Error deliberà**: Prima dël 2000, ël signal sivil a l'era perturbà (« Selective Availability ») për evité che ij nemis a lo deuvro.  
* **Atach informàtich**: Ij signal a peulo esse blocà (« jamming ») o modificà (« spoofing »).  
* **Privatëssa**: Trassament continu ëd le posission a men-a a debat su la libertà individuaj.

## Sistemi alternativ
D'àutri pais a l'han creà soe version dël GPS:  
* **[[GLONASS]]** (Russia): Operativ dal 2010.  
* **[[Galileo (sistema 'd navigassion)|Galileo]]** (Union Europenga): Precis ëd 1 m për ël pùblich.  
* **[[BeiDou]]** (Cin-a): Dominant an Asia.  

Coste rej a son sovens combinà ant j'arsivdor modern për mejoré l'afidabilità.

## Futur dël GPS
Le neuve generassion ëd satélit (es. GPS III) a promëtto:  
* Precision ëd **sota 1 m** për ël pùblich.  
* Signal pì fòrt contra interferense.  
* Integrassion con le ret 5G e l'Internet ëd le còse.  

## Vardé ëdcò
* GLONASS  
* Galileo (sistema 'd navigassion)  
* Navigassion astronòmica  
* Triangolassion  

## Colegament estern
* GPS.gov - Anformassion ufissiaj dal govern djë Stat Unì.  
* ESA (Agensia Spassial Europenga) - Detaj su Galileo.  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Frank Auerbach

**Frank Auerbach** (Berlin, 1931 - Londra, 2024) a l'é stàit un pitor alman naturalisà britannich.
 

Auerbach, Frank
Conservatoire national des arts et métiers

La **Conservatoire national des arts et métiers** (**CNAM**) a l'é n'università fondà a Paris dël 1794 con ël nòm d' *Conservatoire national des arts et métiers* dai Henri Grégoire.

Categorìa:Paris
Categorìa:Università dla Fransa
Clonassion

**Clonassion** a l'é ël process ëd creé un organism o na part d'organism (es. célula, tessù) ch'a l'ha un genòma idéntich a col ëd l'organism original. La clonassion a peul esse natural (es. gemej idèntich) o artifissial, realisà con técniche sientìfiche. A l'é un camp controvers ant la biologìa moderna, con aplicassion ant la medzin-a, l'agricoltura e la conservassion ëd specie.  

## Stòria
La clonassion artifissial a l'ha soe orìgin ant jë studi dël premi Nobel Hans Spemann, ch'a l'ha realisà d'esperiment dzora d'embrion d'anfibi ant j'agn 1920. Dël 1996, ël mond a l'é restà sbalucà con la nàssita ëd Dolly, la prima bèra clonà da na célula somàtica d'adult, creà da l'Institut Roslin an Scòssia. Ant j'agn apress, a son ëstàit clonà d'àutri animal, coma ij crin (Prometea, 2003), ij can (Snuppy, 2005) e ij primat (Macaco Zhong Zhong e Hua Hua, 2018).  

## Prinsipi
* **Clonassion riprodutiva**: A men-a a la creassion ëd n'organism antregh. La técnica pì dovrà a l'é ël trasferiment nuclear ëd célula somàtica (TNCS), anté che ël nucleo ëd na célula somàtica a l'é butà ant n'ovul sensa nucleo, peui stimolà a dësvlupesse.  
* **Clonassion terapéutica**: A l'é dovrà për produve célule staminal embrionàrie compatìbij con ël passient, për traté maladìe coma ël diabet o ël Parkinson.  
* **Clonassion naturaj**: Minca vira che na pianta as riproduv për talea o stolon (es. le fròle), as trata ëd clonassion.  

## Esempi
* **Dolly**: Simbol dël podèj dla clonassion, ma a l'ha vivù mach 6 agn (la vita media d'una bera a l'é 11-12 agn).  
* **Cavaj e can clonà**: Utilisà ant la ricerca médica o për serne ij mej esemplar d'anlevament.  
* **Piante clonà**: La coltivassion ëd vis e pomé a deuvra técniche ëd clonassion për manten-e le caraterìstiche dle varietà.  

## Sfide e crìtiche
* **Etica**: La posibilità ëd clonassion uman-a a l'é condanà da vàire organisassion (es. Nassion Unìe), për motiv religios e sossiaj.  
* **Salute dij clon**: J'animaj clonà a l'han ëd sòlit problema ëd salute (anfession, virolongheur ridovù).  
* **Biodiversità**: La clonassion a riduv la variabilità genética, aumentand ël arzigh d'estinsion.  

## Futur
Le possibilità dla clonassion a son vast:  
* **Medzin-a rigenerativa**: Produssion ëd tessù compatìbij sensa arzigh ëd riget.  
* **Conservassion ëd specie**: Clonassion d'animaj an perìcol, coma ël ghepard o ël rinoceront bianch.  
* **Agricoltura**: Creassion ëd piante resistente a maladìe o suitin-a.  

Tutun, la tecnològìa a dev esse controlà për evité abus e dann a l'ecosistema.  

## Vardé ëdcò
* Genética  
* Dolly (bera)  
* Célule staminal  
* Biotecnologìa  

## Colegament estern
* Organisassion Mondial dla Sanità - Position an sla clonassion uman-a.  
* Nature - Arserche recente an sla clonassion.  

Categorìa:Biologìa  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Organism geneticament modificà

**Organism geneticament modificà** (OGM) a son organism anté che ël material genétich a l'é stàit alterà con técniche ëd engignerìa genética për gionté, gavé o cangé dij gen specìfich. Costi organism a son dovrà ant l'agricoltura, la medzin-a e l'andustria, ma a resto n'argoment motobin discutù për via ëd preocupassion ecològiche, sanitarie e étiche.  

## Stòria
Ij prim esperiment ëd modificassion genética a armonto a j'agn 1970, quand che Herbert Boyer e Stanley Cohen a l'han creà un bateri ch'a podìa produve un enzima uman. Dël 1983, la prima pianta OGM (un tabach) a l'é stàita dësvlupà. Dël 1994, la tomàtica Flavr Savr a l'é dventà ël prim aliment OGM aprovà për ël consum uman. Da antlora, le coltivassion OGM a son ëspantiasse an tut ël mond, dzortut ant jë Stat Unì, Brasil e Argentin-a.  

## Técniche ëd modificassion
* **DNA arcombinant**: Anseriment ëd gen estrani ant un organism për atribuìe 'd tràit neuv (es. resistensa a j'inset).  
* CRISPR-Cas9: Tecnologìa ch'a përmëtt ëd modifiché ij gen con precision àuta.  
* **Sernùa ëd gen**: Eliminassion ëd gen ch'a causo maladìe o ch'a ridùo la produtività.  

Contrariament a la bariera tradissional, le técniche OGM a përmëtto ëd passé la barera antra specie diferente.  

## Aplicassion
* **Agricoltura**:  
** Piante resistente a j'inset (es. Mais Bt) o a erbicida (es. Soja Roundup Ready).  
** Coltivassion ch'a soporto la suitin-a o a conten-o pì vitamìn-e (es. Ris Òr).  
* **Medzin-a**:  
** Produccion d'insulin-a uman-a da baterìe OGM.  
** Svilup ëd vacin (es. contra l'Epatite B).  
* **Andustria**: Organism modificà për produve enzima (es. për fé 'l formagg o dësblé la carta).  

## Crìtiche e debat
* **Salute**: Ëd studi a sugerisso che j'OGM a peulo causé alergìe o antoleranse, ma j'organisassion com la OMS a-j considero sicur s'a son testà.  
* **Ambient**: Arzigh ëd contaminassion genética a piante sarvaje, ridussion dla biodiversità, o creassion d'inset resistent.  
* **Econòmich**: Le companìe ch'a ten-o ij brevèt (es. Monsanto) a contròlo ël marcà dle smens, con dann për ij cit agricultor.  
* **Ética**: Modifiché la natura a l'é considerà "giughé a esse Dé" da chèich grup religios o ambientalista.  

## Regolamentassion
La legislassion a varia antra ij pais. L'Union Europenga a pretend test rigoros e etichetassion ciàira, mentre jë Stat Unì a son pì permissiv. An Italia, la coltivassion ëd OGM a l'é praticament proibìa dal 2013.  

## Futur
Le neuve tecnologie com CRISPR e la sìntesi genética a peulo rende le modificassion pì precise e meno costose. J'OGM ëd seconda generassion a visa a mejoré la nutrission (es. ris con fer) o a soporté ij cambiament climàtich. La sfida a l'é d'arzòlve ij problema ëd sostnibilità e trasparensa.  

## Vardé ëdcò
* Engignerìa genética  
* Biotecnologìa  
* Agricoltura sostenìbil  

## Colegament estern
* Organisassion Mondial dla Sanità - Valutassion dij risigh OGM.  
* Organisassion për l’Agricoltura e l’Alimentassion - Statìstiche mondiaj sj'OGM.  

Categorìa:Biologìa  
Categorìa:Ética  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Lagarobasidium detriticum

## Lagarobasidium detriticum

### Descrission
**Lagarobasidium detriticum** a l'é un fonz crostos, sùtil e inissialment seuli, peui fin a dentà. A l'ha un color da biancastr a giaunastr.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire pais an Euròpa e an cheiche region an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Lagarobasidium detriticum*** (Bourdot & Galzin) Jülich (1979)

Categorìa:Lagarobasidium
Laurilia sulcata

## Laurilia sulcata

### Descrission
**Laurilia sulcata** a l'é un fonz crostos, con la consistensa dël coram. La surfassa sterila a l'ha un color da brun scur a nèir; la surfassa imenial a l'ha un color da bianch a gàun ciàir, con noanse reusa o arancion.

### Ambient
A l'é stàit trovà an cheich pais an Euròpa e an Italia mach an Véneto.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Laurilia sulcata*** (Burt) Pouzar (1959)

Categorìa:Laurilia
Idroeletricità

**Idroeletricità** a l'é l'energìa otnùa dal moviment ëd l'eva (fium, cascade, o canal) për generé eletricità. A l'é un-a dle pì veje e amportante sorgiss d'energìa renovàbil, dovrà an tut ël mond për sostnì l'andustria, ij servissi urban e le ca.  

## Stòria
L'idroeletricità a l'ha soe orìgin ant le roe idràuliche dl'antichità, dovrà për maciné ëd gran o fé travajé d'utiss. La prima central idroelétrica moderna a l'é stàita costruìa dël 1882 a Appleton, ant jë Stat Unì, an sël Fox River. An Euròpa, dël 1885, la central ëd Càiri (Piemont) a l'ha ancaminà a fornì eletricità al teritòri. Ant ël sécol XX, grand proget com la Diga ëd Hoover (1936) e la Diga dle Tre Gole (2003) a l'han dimostrà ël potensial ëd costa tecnologìa.  

## Prinsipi ëd fonsionament
L'energìa idroelétrica as basa an sl'utilisassion ëd l'energìa potensial dl'eva:  
# **Diga o presa**: A ten da banda na gran quantità d'eva, creand un dislivel.  
# **Turbin-a**: L'eva a passa travers a na turbin-a (es. turbin-a Pelton o Francis), ch'as fa giré.  
# **Generator**: La turbin-a a ativa un generator ch'a trasforma l'energìa mecànica an eletricità.  

Ij tipo prinsipaj d'impiant a son:  
* **A bassin**: Con un gran lagh artifissial për regolé ël fluss d'eva (es. Diga ëd Vajont).  
* **A fluss liber**: Sensa bassin, a deuvra ël fluss natural dël fium (es. mini-central ant ij torrent).  
* **Ëd pompagi**: A dòvra doi bassin për memorisé energìa, pompand l'eva andaré a la neuit.  

## Aplicassion
* **Generassion d'eletricità**: An Italia, l'idroeletricità a contribuiss al 15-20% ëd la produssion total.  
* **Contròl dle inondassion**: Le dighe a ten-o sota contròl ël fluss dij fium ant ij perìod ëd pieuve fòrt.  
* **Irigassion**: L'eva memorisà a peul esse dovrà për l'agricoltura.  
* **Turism**: Lagh artifissiaj com ël Lagh ëd Serrù (Val ëd Lans) a son atrassion turìstiche.  

## Sfide e crìtiche
* **Ambientaj**: Le dighe a peulo alteré j'ecosistema fluviaj, bloché la migrassion dij pess (es. salmon).  
* **Social**: Spostament ëd comunità locaj për la costrussion ëd grand impiant.  
* **Geològich**: Arzigh ëd colass ëd dighe (es. ël dësastr ëd Vajont dël 1963).  
* **Sedimentassion**: Ij sediment a peulo ampinì ël bassin, ridovendne la capacità.  

## Futur
Le neuve sfide a ancludo:  
* **Modernisassion**: Ampiant vej a ven-o agiornà për aumenté l'eficensa.  
* **Mini-idroeletricità**: Impiant cit për comunità isolà o zòne montagnin-e.  
* **Conession con àutre renovàbij**: Ibridassion con solar o eòlich për na fornitura costanta.  

## Esempi ant ël Piemont
Ël Piemont a l'ha na longa tradission idroelétrica, con senten-e d'impiant ant le valade alpìn-e:  
* **Central ëd Entracque**: Un dij pì grand sistema d'Europa, con na capacità ëd 1.300 MW.  
* **Central ëd Malciaussia**: Ant ël Parch Nassional dël Grand Paradis, ch'a dòvra l'eva dël lagh natural.  

## Vardé ëdcò
* Energìa renovàbil  
* Turbin-a idràulica  
* Diga  
* Pompagi idràulich  

## Colegament estern
* Terna - Rete eletrica italian-a e dat sj'impiant idroelétric.  
* Associassion Mondial dl'Idroeletricità  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Engignerìa genética

**Engignerìa genética** a l'é l'ansem d'arzigh e técniche për modifiché ël material genétich (DNA) ëd n'organism për otnì tràit specìfich. Sta dissiplin-a a l'ha arvolussionà la medzin-a, l'agricoltura e l'andustria, ma a l'é ëdcò al sènter ëd debat étich e sossiaj.  

## Stòria
L'engignerìa genética a l'ha soe rèis ant jë studi dël sécol XX. Ant j'agn 1970, ij siensià Herbert Boyer e Stanley Cohen a l'han realisà ël prim esperiment ëd DNA arcombinant, an anserend gen ëd na ran-a ant un bateri. Dël 1983, la prima pianta modificà geneticament (un tabach) a l'é stàita creà. Ant ij agn 1990, l'arzigh dla tomàtica Flavr Savr (modificà për marcà pì dëstiss) a l'ha duvertà la stra a j'aliment OGM. Dël 2012, la tecnològìa CRISPR-Cas9 a l'ha përmëttù ëd modifiché ij gen con precision sensa precedent.  

## Técniche prinsipaj
* **DNA arcombinant**: Anseriment ëd gen estrani ant un organism për atribuìe 'd tràit neuv (es. resistensa a j'erbicid).  
* **CRISPR-Cas9**: Sistema basà an sla difèisa dij bateri, dovrà për "tajé" e cangé sequense specìfiche ëd DNA.  
* **Sernùa ëd gen**: Eliminassion ëd gen ch'a causo maladìe o ch'a ridùvo la produtività.  
* **Sintesi genética**: Creassion ëd DNA artifissial për gionté funsion neuve.  

## Aplicassion
* **[[Medzin-a]]**:  
** Produssion d'insulin-a uman-a da bateri modificà.  
** Svilup ëd terapìe genétiche për traté maladìe com la fibrosi cìstica.  
** Creassion ëd vacin, com col contra l'Epatite B.  
* **Agricoltura**:  
** Piante resistente a j'inset (Mais Bt) o a la suitin-a.  
** Coltivassion con pì vitamìn-e (Ris Òr).  
* **Andustria**:  
** Organism modificà për produve enzima për dësblé la carta o fé 'l formagg.  
** Bio-combustìbij generà da micro-organism.  

## Crìtiche e sfide
* **Ética**: La modìfica dël genoma uman ("designé masnà") a l'é condanà da vàire organisassion.  
* **Salute**: Preocupassion su alergìe o efet a longh termo dj'OGM, bele che jë studi a në garantisso la sicurëssa.  
* **Ambient**: Arzigh ëd contaminassion genética a specie sarvaje o ridussion dla biodiversità.  
* **Contròl econòmich**: Brevèt su la vita e dominansa dle multinassionaj com Monsanto.  

## Futur
Le neuve frontiere a ancludo:  
* **Terapie genétiche personalisà**: Tratament për maladìe genétiche ràire basà sul DNA dël passient.  
* **Sintesi d'organism antregh**: Creassion ëd "genòma artifissiaj" për produve combustìbij o mangé.  
* **Gene drive**: Tecnìche për ëspantié gen modificà ant na popolassion d'inset (es. për eliminé la malarìa).  

## Vardé ëdcò
* Organism geneticament modificà  
* CRISPR-Cas9  
* Biotecnologìa  
* Clonassion  

## Colegament estern
* Organisassion Mondial dla Sanità - Regole an sl'engignerìa genética.  
* Nature - Arserche recente an sl'argoment.  

Categorìa:Biologìa  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Ética  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Leptosporomyces crucelliger

## Leptosporomyces crucelliger

### Descrission
**Leptosporomyces crucelliger** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli. A l'ha na forma anamorfa.

### Ambient
A l'é stàit trovà mach an Regn Unì.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Leptosporomyces crucelliger*** (Stalpers & Marvanová) Bernicchia & Gorjón (2010)

Categorìa:Leptosporomyces
Energìa solar

**Energìa solar** a l'é l'energìa otnùa dal sol, trasformà an eletricità o calor për mojen ëd tecnologie com ij panèj solar fotovoltàich e ij sistema solar térmich. Costa sorgiss d'energìa renovàbil a l'é motobin amportanta për ridùe le emission ëd gas ëd sèra e për diversifiché le sorgiss energétiche.  

## Stòria
L'usagi dl'energìa solar a armonta a l'antichità, con le prime aplicassion për riscaudesse o sëcché dij prodot. Ant ël sécol XIX, ël siensià fransèis Alexandre Edmond Becquerel a l'ha dëscuvert l'efet fotovoltàich. Dël 1954, ij laboratòri Bell Labs a l'han creà ij prim panèj solar modern an silissi, ma ij cost elevà a l'han limità soa difusion. Ant j'agn 1970, la crisi petrolìfera a l'ha s-ciapà l'anteresse për le neuve sorgiss, e ant ij agn 2000 ij progress ant la tecnològìa a l'han fàit calé ij pressi ëd pì dël 80%.  

## Prinsipi ëd fonsionament
A esisto doi tipo prinsipaj d'utilisassion:  
* **Fotovoltàich**: Ij panèj a convertisso la lus dël sol an eletricità grassie a le célule fotovoltàiche, ch'a deuvro ëd semicondutor (es. silissi). L'energìa a peul esse memorisà an baterìe o anvià a la rej.  
* **Térmich**: Sistema ch'a ciapa ël calor solar për riscaudé eva (es. për ca o pissin-e) o për generé vapor e fé giré turbin-e (central solar a consentrassion).  

## Aplicassion
* **Residensial**: Panèj solar an sij cop për produssion d'eletricità o eva càuda.  
* **Andustrial**: Central solar com cola ëd Ivanpah (Stat Unì), ch'a deuvra dë specc për concentré la lus.  
* **Agricoltura**: Pompagi d'eva o riscaudament ëd sère con energìa solar.  
* **Spassi**: Satélit e sonde spassiaj a deuvro panèj solar për alimenté ij sò strument.  

## Sfide e crìtiche
* **Intermitensa**: L'energìa solar a dipend dal di e da le condission méteo; a venta memorisela con baterìe.  
* **Spassi**: J'impiant gròss a ciamo teritòri vast, con ripercussion an sj'ecosistema.  
* **Còst ëd produssion**: Malgré ij pressi calà, la fabricassion dij panèj a peul generé scart tòssich.  
* **Efissiensa**: Le célule fotovoltàiche a convertisso mach ël 15-22% ëd la lus an eletricità.  

## Futur
Le neuve técniche a ancludo:  
* **Célule a perovskite**: Material pì econòmich e efissient che ël silissi.  
* **Sistema ibrid**: Combinassion con eòlich o idroelétrich për na fornitura costanta.  
* **Panèj trasparent**: Integrà ant le fnestre o j'edifissi sensa cambié l'architetura.  
* **AI për gestion**: Utilisassion ëd inteligensa Artifissial për otimisé la produssion e la distribussion.  

## Esempi ant ël mond
* **Cin-a**: Prìm produtor mondial d'energìa solar, con ampiant coma ël parch ëd Tengger Desert.  
* **Almagna**: Polìtiche sostenùe për l'instalassion ëd panèj solari residensiaj.  
* **Maròch**: La central ëd Noor Ouarzazate a deuvra la tecnològìa a consentrassion për servì milion ëd përson-e.  

## Vardé ëdcò
* Energìa renovàbil  
* Panèj solar  
* Baterìa al liti  
* Central térmica solar  

## Colegament estern
* Agensia Antërnassional për l'Energìa Renovàbil (IRENA)  
* SolarPower Europe - Associassion për l'energìa solar an Euròpa.  

Categorìa:Energìa  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mario Vargas Llosa

**Mario Vargas Llosa** (Arequipa, 28 mars 1936 - Lima, 13 avril 2025) a l'é stàit në scritor peruvian ëd success. 

Un sò liber bin conossù a l'é *La casa verde* (1966).

Dël 2010 Vargas Llosa a l'ha vagnà ël premi Nobel për la literatura. 

Vargas Llosa, Mario
Vargas Llosa, Mario
Arequipa

**Arequipa** a l'é 'na sità dël Perù, la scònda për abitant apress la capital Lima. A conta  610.519 abitant (2007).

## Galerìa

Image:Panoramica de Arequipa.jpg
Image:Façana de la catedral d'Arequipa.jpg


## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità dl'América meridional
Categorìa:Perù
Mulin a vent

**Mulin a vent** a son d'angign tradissionaj dovrà për convertì l'energìa dël vent an energìa mecànica, prinsipalment për maciné dle gran-e, pompé d'eva o produve d'eletricità. Costi sistema a l'han marcà l'evolussion agrìcola e andustrial ëd vàire region, comprèis ël Piemont.  

## Stòria
Ij prim mulin a vent a son dësvlupasse ant ël Medi-Orient, ant la Persia antica (ancheuj Iran), vers ël sécol VII. A son ëspantiasse an Euròpa durant ël Medioev, dzortut an Olanda e ant le region costiere, anté che ël vent a l'é costant. An Piemont, ij mulin a vent a son rivà ant ël sécol XII, dovrà për maciné ël gran e pompé l'eva ant le risere. Con la rivolussion andustrial, la pì part a son ëstàit sostituì da màchine a vapor e motor elétrich.  

## Prinsipi ëd fonsionament
Un mulin a vent a l'é formà da:  
* **Pale**: Struture ëd bòsch o metal ch'a ciapo l'energìa dël vent e as fan giré.  
* **Rotor**: Ass central colegà a le pale, ch'a trasmëtt ël moviment a j'utiss ëd travaj.  
* **Mecanism ëd transmission**: Ingranagi ch'a convert la rotassion dle pale an fòrsa ùtil (es. për fé giré na mulin-a).  
* **Tor o strutura**: Costrussion ch'a ten su le pale e a përmet ëd viré ël mulin an diression dël vent.  

Ij tipo prinsipaj a son:  
* **Mulin a ass oriental**: Le pale a son montà an sna tor fissa e a devo esse virà manualment an diression dël vent.  
* **Mulin a ass verticaj**: Strutura rotonda ch'a peul viré për ciapé ël vent da minca part.  

## Aplicassion
* **Macinassion dle gran-e**: Produv ëd farin-a për pan, polenta, e via fòrt.  
* **Pompagi d'eva**: Utilisà ant le risere piemontèise për gestì l'irigassion.  
* **Produssion d'eletricità**: Ant ël sécol XX, chèich mulin a vent a son stàit convertì an mini-central eòliche.  

## Esempi ant ël Piemont
Malgré che ij mulìn a vent a sio meno comun che coj idràulich, a-i son d'esempi stòrich:  
* **Mulin ëd Casalin** (Provincia ëd Lissandria): Restaurà com testimoniansa dl'architetura rural.  
* **Mulin dël Pero** (Val Grana, Cuneo): Strutura tradissional dovrà për mostré le técniche ëd macinassion d'antan.  

## Sfide e declin
* **Dipendent dal vent**: L'assensa ëd vent a blocava la produssion.  
* **Manutension complicà**: Le part ëd bòsch a ciamavo ëd riparassion costose.
* **Concorensa andustrial**: L'ariv dij motor a l'ha rendù ij mulìn a vent pa pì econòmich.  

## Usagi modern
Ancheuj, ij mulin a vent a son dovrà për:  
* **Turism**: Atrassion stòrica e cultural ant ij paisage rural.  
* **Simboj identitari**: Present ant jë scu ëd comun-e o associassion.  
* **Produssion locaj**: Chèich proget ëd valorisassion dle técniche tradissionaj.  

## Vardé ëdcò
* Energìa eòlica  
* Mulin d'eva  
* Agricoltura tradissional piemontèisa  

## Colegament estern
* Ecomusé Piemontèis - Informassion sui mulìn stòrich.  
* Musé ëd Turin - Stòria dle técniche agrìcole.  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Stòria  
Categorìa:Energìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI