Sublim (filosofìa)

Ël **sublim** an filosofìa a l'é 'n concet estétich ch'a descriv l'esperiensa 'd në spantiament dle possibilità 'd comprension e 'd rapresentassion, provocand un sentiment ëd grandëssa, dë spavent e d'elevassion. A l'é lòn ch'a va 'ndaré da lòn ch'a l'é semplicement bel, tocand ël grandios, l'infìnì e l'assolù.

## Tichëtte prinsipaj
Ël sublim a peul esse definì coma:
* L'esperiensa estética dla grandëssa infinìa o dla potensa dzuman-a
* Lë spantiament dla possibilità dla comprension uman-a
* La combinassion ëd spavent e 'd dilet an facia a l'infìnì o a l'inefàbil
* L'efet estétich ëd lòn ch'a l'é grandios e potent

## Orìgin e evolussion dël concet
### Età clàssica
Ël concet a ven dal tratà *Pì Sublim* atribuì a Longin (sécol I dGC), ch'a descriv la sublimità ant la literatura coma la capacità 'd trasporté e 'd comeuve 'l letor.

### Iluminism
Ij filòsof prinsipaj ch'a l'han dësvlupà 'l concet:
* **Edmund Burke** (*A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful*, 1757):
** Ël sublim a l'é provocà da lòn ch'a l'é grand, scur, potent, e misterios
** A dà n'esperiensa 'd spavent e 'd teror, ma con na certa distansa sigura
** Esempi: tempeste, montagne àute, abiss

* **Immanuel Kant** (*Critica dël Giudissi*, 1790):
** A distingh an tra **sublim matemàtich** (l'infinit quantitativ) e **sublim dinàmich** (la potensa dla natura)
** Ël sublim a mostra ij lìmit dla sensibilità ma la superiorità dla rason
** A l'é n'esperiensa ch'a arciama l'òm a soa dignità 'd esse rassional

### Romanticism
Ij romàntich a valoriso 'l sublim coma esperiensa d'union con l'infìnì:
* L'art a deuv arpresenté l'infìnì ant ël finì
* La natura a dventa 'l leu privilegià d'esperiensa dël sublim
* Ël sentiment religios a l'é 'dcò associà al sublim

## Caraterìstiche dl'esperiensa dël sublim
* **Grandëssa infinìa**: Montagne, océan, spassi sideraj
* **Potensa dzuman-a**: Tempeste, teremòt, vulcan an erussion
* **Oscurità e misteri**: Caverne, foreste scure, nebie
* **Solitùdin**: Paisage desert, isolament
* **Spavent mes-cìà con dilet**: ël teror a l'é doss përchè as sa ch'a-i é gnun perìcol real

## Sublim e Bel
Kant e Burke a distinguo bin an tra ij doi concet:
* Ël **Bel**: A l'é limità, proporsionà, arposant, ordinà
* Ël **Sublim**: A l'é senza lìmit, dësproporsionà, angossant, caòtich

## Aplicassion ant le art
Ël sublim a l'é stàit rapresentà an:
* **Pitura**: Paisage dramàtich ëd montagne e tempeste (Turner, Friedrich)
* **Literatura**: Descrission ëd forse dzuman-e e 'd paisage grandios
* **Mùsica**: Composission grandios e dramàtiche (Beethoven, Mahler)
* **Architetura**: Struture gigantesche e impressionante

## Crìtiche e evolussion contemporania
* **Jean-François Lyotard**: A arpija 'l sublim për descrive l'art postmoderna ch'a sfida la rapresentassion
* **Teorìe feministe**: A crìtico l'associassion dël sublim con 'd valor mascolin (potensa, dominansa)
* **Eco-crìtica**: A studia 'l sublim an relassion a la crisi ecològica

## Sublim e società moderna
Ant la società contemporania, l'esperiensa dël sublim a peul esse trovä:
* Ant la tecnologìa e l'angignarìa dzuman-a (grata-ciel, pont gigantesch)
* Ant lë spassi e l'astronomìa
* Ant ël cinematògraf dë spetàcol
* Ant le neuve forme d'art dij mojen

## Vos corelà
* Estética
* Bel
* Filosofìa dl'art
* Immanuel Kant
* Edmund Burke
* Romanticism
* Infìnì

## Arferiment


Categorìa:filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI