open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Associassion Fujisan

L**'Associassion Fujisan** a l'é n'organisassion creà dël 1998 për la protession ëd l'ambient dël volcan Fuji.
L'associassion e ij sò sesmila volontari a organiso tuti j'agn na sessanten-a d'arcòlte ëd rumenta an sla montagna.
Le quantità cujìe a rivo a vàire desen-e ëd tonëlà a l'ann.

Categorìa:Giapon
Bonnat

**Bonnat** a l'é na comun-a ëd 1300 abitant ant ël dipartiment ëd la Creuse.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Georges Guêtre (PS).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Creuse
Julie Harris

Atris.
**Julie Harris** a l'era nà a Grosse Pointe, ant ël Michigan, ai 2 dë dzèmber 1925, an na famija asià.

A 24 agn, pen-a fàit n'ann a la scòla 'd teatro dl'università Yale, a oten ël ròl ëd Frankie Addams an *The Member of the wedding*, che Carson McCullers a l'avìa adatà për ël teatro da sò romanz.
Peui a fà Sally Bowles an *I am a camera*.
Al cine a arpija torna ël ròl ëd Frankie Addams.
A l'ha ëdcò arsità an *Harper*, ansema a Paul Newman.
Ant j'agn 1980 a l'ha tnù ël ròl ëd na cantanta ëd country an na serie televisiva.

A l'é mòrta a Chatham, ant ël Massachusetts, ai 24 d'ost 2013, për un blocage dël cheur.

Harris, Julie
Harris, Julie
Harris, Julie
Moschea Masjid Jamek

La **moschea Masjid Jamek** a l'é la pi antica moschea ëd Kuala Lumpur.
A l'é stàita batìa dël 1907, sij proget ëd l'architet A.B. Hubbock.

Categorìa:Architetura
Categorìa:Malaysia
Categorìa:Religion
Dessau

**Dessau** a l’era na sità dla Gërmania.

Al di d'ancheuj (dal 2007), a l’é la part prinsipal dla neuva sità ëd Dessau-Roßlau e a l'ha na popolassion dë 77.923 abitant (85.838 con Roßlau). 
## Geografìa
Dessau as treuva ant la part sentral-oriental dla Gërmania ant lë stat (*Land*) ëd Sassònia-Anhalt (*Sachsen-Anhalt* an alman) e a l'é a la confluensa dij fium Molde e Elba.

Categorìa:Sità alman-e
Mar Mòrt

Ël **Mar Mòrt** (an lenga ebréa: ים המלח‎, Yam HaMelah, da na mira literal *mar dla sal*, 'me an lenga aràbica: البحر الميت‎) a l' é un mar o, për pi 'd precision, un lagh salà ch'a fa part dl'Asia.
A l’é longh 67 km e largh 18 km, a l'ha na surfassa ëd 650 Km², a l'é profond mediament 430 méter, as treuva a na profondeur ëd 437 méter sota ël livel dël mar e a l'é ël mar pì salà del Mond con mediament 300 grama ëd sal per un lìter d'eva.
As treuva ai confin antrames Israel e la Giordania.
A l'é un mar sarà dont ël sol afluent a l'é ël fium Giordan.

Categorìa:Lagh ëd l'Asia
Mont Fuji

Ël **Mont Fuji** a l'é un volcan àut 3776 méter.
A l'é la sima pi àuta ëd Giapon e a l'ha na caraterìstica forma a còno.
As agiss d'un seuli-volcan, formà da l'ambaronesse ëd colà ëd lava.
Soa dariera erussion a armonta al 1707.

An sël Fuji a-i son des soste, dont la dariera a resta an sla sima.

## J'escursion
Tuti j'agn, l'arnomà volcan e ij sò anviron, ëdcò lor marcà ant ël Patrimòni mondial coltural, a tiro apopré tranta milion ëd visitador.
Coj ch'a rivo a la quinta sosta, a 2000 méter d'autëssa a son tre milion.

Dël 1996 j'autorità a l'han pijà dij provediment për la protession dl'ambient dël mont Fuji.
Dël 1998 a l'é stàita creà l'Associassion Fujisan, con ël midem but.

## Ël mont Fuji ant la religion e l'art
Ël Fuji a l'é na montagna venerà ant ël sintoism e ant ël bodism e a l'é 'n leu 'd pelerinage da vàire sécoj.

A compariss an chèiche poesìe dl'antologìa *Manyoshu* (*La cujìa ëd desmila feuj*) componùa dël 760 da Otomo no Yakamochi.

Soa forma a l'ha anspirà ij mèistr ëd le stampe tanme Hokusai, autor dle *Trantesses viste dël mont Fuji*, e Hiroshige, ch'a l'ha arpresentalo ant ij sò *Sinquantetré leu dël Tokaido*.

Ai 22 ëd giugn 2013 ël Mont Fuji a l'é stàit marcà al Patrimòni mondial coltural ëd l'UNESCO tanme «leu sacrà e sorgiss d'anspirassion artìstica».

## A pòrto sò nòm
* Associassion Fujisan

Categorìa:Geografìa dël Giapon
Categorìa:Vulcan
Natura

La paròla **natura** a l'é dovrà për tute le còse ch'a son nen fàite da l'òm. Còse com ël temp, j'organism, ij còrp selest e via parèj a son part ëd la natura. Jë siensià a studio le vàire part ëd la natura. Le còse che a son fàite da l'òm a son dite *artificiaj*.

Le Siense naturaj a studio le vàire part ëd la natura, për esempi la biologìa a studia le sòrt d'esse vivent diferente.

J'uman a son part ëd la natura, e a son j'abitant pi studià dël pianeta Tèra.

La natura, an sens largh, a ìndica ël mond fìsich com un tut antregh. E, com un tut antregh, a ven studià da la Fìsica (che, etimologicament, a veul pròpi dì *studi dla natura*).

Categorìa:Siense naturaj
Pierre-Georges Latécoère

**Pierre-Georges Latécoère** a l'era nà dël 1883.
Dël 1919 a l'ha creà le Linie aéree Latécoère.
A l'é mòrt dël 1943.

Latecoere, Pierregeorges
Erbil

**Erbil** a l'é na sità d'un milion e mes d'abitant ant la region autònoma dël Kurdistan irachen.

Categorìa:Irak
Categorìa:Sità asiàtiche
Sìnai

Ël **Sìnai** a l'é na penìsola ëd 60.000 chilòmeter quàder an Egit, ch'a resta antra 'l Canal ëd Suez e Israel.

La popolassion dël Sìnai a l'é an magioransa beduin-a.

## Stòria
Ël Sìnai a l'era stàit conquistà da Israel durant la guèra dij ses di ant ël giugn 1967.
A l'é stàit rendù a l'Egit con l'acòrd israelian-egissian ëd mars 1979.

Categorìa:Egit
Ponta Valfrèida

La **ponta Valfrèida** a l'é na montagna ëd Piemont àuta 3.052 méter.

As treuva an sj'Alp Còssie ant ël teritòri dla comun-a ëd Bardonecia.

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Turin
Valfrèida
Marlon Brando

**Marlon Brando** a l'éra n'ator nà ël 30 d'avril dël 1924 a Omaha, Nebraska, ant jë Stat Unì, e mòrt al 1m ëd luj dël 2004 a Los Angeles. A l'ha vagnà doi Premi Oscar tanme mej ator protagonista për *On the Waterfront* (1954) e  për *The Godfather* (1972).

## Filmografìa

Brando, Marlon
Ponta Bagnà

La **ponta Bagnà** (an fransèis **cime du Grand Vallon**, an italian **punta Bagnà**) a l'é na montagna àuta 3.129 méter al confin fra la Fransa (Morian-a) e l'Italia (Valsusa).
As treuva ant ij teritòri dle comun-e ëd Bardonecia (an Italia), Modane (an Fransa) e Avrieux (an Fransa).

Sò nòm a ven da la tèra nèira e fin-a ch'a-i é davzin a la sima e ch'a smija sempre bagnà.

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Turin
Bagnà
Bagnà
Ponta Sommeiller

La **ponta Sommeiller** a l'é na montagna àuta 3.333 méter al confin fra la Fransa (Morian-a) e l'Italia (Valsusa).
As treuva ant ij teritòri dle comun-e ëd Bardonecia (an Italia), Isìles (an Italia) e Bramans (an Fransa).

A l'ha pijà sò nòm da l'angigné Germain Sommeiller, un dij realisator dla galarìa feroviaria dël Fréjus.

## Nòte


Sommeiller
Categorìa:Riliev fransèis
Categorìa:Valsusa
Bò ëd la Valsesia

Ël **Bò ëd la Valsesia** a l'é na montagna ëd Piemont àuta 2.071 méter.
As treuva al confin fra ij teritòri dle comun-e ëd Rassa e dël Piòvi.

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Vërsèj
Bò ëd la Valsesia
Categorìa:Valsesia
Ponta Galambra

La **ponta Galambra** a l'é na montagna ëd Piemont àuta 3.122 méter.

As treuva an sj'Alp Còssie ant ij teritòri dle comun-e ëd Bardonecia, Ols e Isìles.

Davzin a-i é ël bivach Sigòt.

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Turin
Galambra
Nimbus (mòto)

La **Nimbus** a l'é stàita ël pì important model ëd mòto dla fàbrica Fisker e Nielsen.
   
La sede a l'era a Copenàghen an Danimarca.

## Stòria
### J'achit
La fàbrica a l'é stàita fondà dël 1918, da H.M. Nielsen e Peder Andersen Fisker.

A l'ha produvù 'd mòto fin al 1960.

Categorìa:Industria
Astronomìa

L**'astronomìa** a l'é lë studi dlë spassi e ëd tut lòn ch'a conten, për esempi jë stèile, ij pianet, le galassie e via parèj. La paròla *atronomìa* a ven da le paròle greche  *astron* ch'a veul dì stèila e *nomos* ch'a veul dì lej

Na përson-a ch'a studia astronomìa a l'é ciamà **astrònom**.

L'astronomìa a l'é un-a dle siense pi veje. Ij pòpoj antich a dovravo le posission dle stèile për navighé, e për trové la stason mej për sëmné. L'astronomìa a jë smija motobin a l'astrofìsica. Dal sécol ch'a fà XX a-i son doe sòrt d'astronomìa: *osservassional* e *teòrica*. 

L'astronomìa osservassional a dòvra ij telescòp për vardé jë stèile, le galassie e j'àutr oget atronòmich. L'astronomìa teòrica a dòvra la matemàtica e ij modej al calcolador për predì lòn ch'a-i càpita. Le doe soens a travajo ansem, la teòrica a predis lòn ch'a-i càpita, e l'osservassional a mosta se le predission a son giuste.

L'astronomìa a l'é pa l*'[[astrologìa]]*, che a chërd che le stèile e ij pianet a anfluenso le vite dl'òm.
Giorgio Aiazzone

**Giorgio Aiazzone** a l'era nassù a Tolëgn ël 3 d'avril dël 1947 e a l'é mòrt ant n’assident d'avion a Sartirana Lomellina ël 6 dë luj dël 1986.
A l'ha fondà ël Mobilificio Aiazzone.

Aiazzone, Giorgio
Categorìa:Tolëgn
Ponta ëd la Vegia

La **ponta ëd la Vegia** a l'é na montagna àuta 2387 méter.
As treuva al confin fra la Val d'Osta e ël Piemont, ant ij teritòri dla comun-a ëd Gaby e 'd n'alp dla comun-a ëd Sajan.
Davzin a la sima a-i son ël lagh ëd la Vegia e n'arfugi alpin ciamà cò chiel *Arfugi dël lagh ëd la Vegia* (an italian, "Rifugio del lago della Vecchia").

## Nòte


Categorìa:Geografìa dla Val d'Osta
Categorìa:Provinsa ëd Biela
Vegia
Mar dij Caràib

Ël **Mar dij Caràib** o ëdcò **Mar Caraìbich** (an lenga anglèisa: *Caribbean Sea*, an lenga spagneula: *‎Mar Caribe*) a l' é un mar ch'as treuva ant l'América sentral e a fa part dl'Océan Atlàntich.
A l'ha na surfassa ëd 2.754.000 km² e ël pont pì profond a l'é a 7.686 méter.

Caràib
Océan Indian

L**'Océan Indian** as treuva an tra l'Asia a setentrion, l'Australia e l'Océan Passìfich a orient, l'Àfrica e l'Océan Atlàntich a l' ossident e anfin l'Océan Antàrtich a meridion. Con 'na surfassa ëd 73 556 000 km² a l'é ël ters pì gròss ëd j'Océan dòp ël Passìfich e l'Atlàntich.

As colega con l'Océan Atlàntich a sud dël Cap ëd Bon-a Speransa, la ponta meridional ëd l'Àfrica, ma a-i é ëdcò ël Canal ëd Suez, ch'a constituiss un colegament artifissial.

Indian
Mario Batajòt

Poeta an lenga piemontèisa.
**Mario Batajòt** (a l'anàgrafe **Franco Battagliotti**) a l'era nà a Turin, con sò binel Giòrs, ai 9 ëd gené dël 1927.

A j'11 dë stèmber 1939 ij doi binej a son intrà an seminari dai Fra minor ëd Salusse e dël 1943 a l'han anandià soa vita religiosa con ij nòm ëd Mario e Emanuel.
Fra Mario a l'ha seghità soa formassion ëspiritual al Casal e a Turin, anté che a l'é stàit ordinà prèive dël 1951, ant la cesa ëd Sant Antòni.
Antra 'l 1952 e ël 1955 a l'ha fàit jë studi teològich a l'Ateneo Pontifissi ëd Roma.

Tornà a Turin, al convent ëd Sant Antòni, ambelelà a l'ha prëstà servissi tanme letor a la scòla teològica dal 1955 al 1964.
Dal 1964 al 1994 a l'é stàit resior ant la paròchia e convent ëd San Bernardin, an Borgh San Pàul, e dal 1994 al 1997 a l'é stàit a la cesa dla Madòna dj'Àngej.
Peui, fin-a al 2003, a l'é stàit vardian ëd la Ca ëd San Fransesch a Bardonecia.

Mario Batajòt a l'ha travajà për vàire agn për le mission ëd l'órdin an Mérica latin-a, dzortut an Bolivia.
A la fin ëd j'agn 1960 a l'era ëdcò angagià a giuté Ruggero Cipolla, caplan ëd le Neuve.

A l'é mòrt a Turin, ant la paròchia ëd San Bernardin, ai 5 d'otóber 2010.

## Euvre
Mario Batajòt a l'ha cujì soa euvra poética an tre volum:
* *Euj ëd la speransa* (Turin, 1977)
* *Contempland...*
* *Giubileo dl'ordinassion sacerdotal* (2001)

Batajot, Mario
Batajot, Mario
Alfabet fonétich intërnassional

L' **Alfabet fonétich intërnassional** (**AFI** ò **IPA** da l'anglèis *International Phonetic Alphabet*) a l'é n'alfabet dovrà për trascrive qualsëssia lenga, an dovrand un sìmbol, e mach un, për minca son, për evité 'd confusion. Cost alfabet-sì a deuvra ij sìmboj dj'alfabet latin e grech e 'dcò d'àutri sìmboj speciaj.
## Anliure esterne
* Pàgina ufissial ëd l'IPA

Categorìa:Fonética
Peter Fleming

Scritor an lenga anglèisa.
**Peter Fleming**, frel pi grand ëd Ian, a l'era nà a Londra dël 1907 e a l'é mòrt dël 1971.

Fleming, Peter
Fleming, Peter
Lagh ëd Bourget

Ël  **Lagh ëd Bourget** (an Fransèis: *Lac du Bourget*) a l'é 'l pì gròss lagh natural d'autut ën Fransa.
A l'ha na surfassa ëd 44,5 km² e a resta ant ël dipartiment dla Savòja.

Bourget
Caterina Boratto

Atris ëd cine e ëd teatro.
Nassùa a Turin ai 15 ëd mars 1915, mòrta a Roma ai 14 dë stèmber 2010.

Sò pare Maurilio a l'era nà a Brooklyn da 'n pare piemontèis emigrà e a quìndes agn a l'era tornà a Turin ansema a soa mare.
Dël 1910 Maurilio a l'avìa marià Albertin-a e la cobia a l'ha avù, dzorpì che **Caterina**, ij fieuj Giuseppe, Nando, Filiberto e Renato.
La famija a stasìa al fond ëd contrà Cibrari.

Da giovo la fija, ch'a l'era granda, bela e con dij longh cavèj biond, a studiava cant e piano.
A vintun agn a l'era presentasse a 'n concors ëd cant a l'E.I.A.R. e a l'avìa arseivù ij compliment dël compositor Pietro Mascagni, ch'a fasìa part ëd la comission.
A l'é stàita peui l'atris Evelina Poli che, scotand-la canté, a l'ha capì che la fija a podìa avèj n'avnì tant 'me cantanta che coma atris; antlora a l'ha mnala a Roma e dël 1937 a l'é anandiasse la cariera ëd Caterina Boratto.
An cost perìod l'atris a l'ha avù na stòria d'amor tribulà con ël tenor Tito Schipa.

Ëd gené 1939, ansema a Schipa, Boratto a l'é ambarcasse an sla nav Andrea Doria për andé a Hollywood.
S-ciopaje la guèra, a l'é torna ambarcasse, da sola, për l'Italia.
Rivà an Ëspagna, a l'han pijala për na spia e a l'han sequestraje tut lòn ch'a l'avìa e chila a l'é rivà a Turin ch'a l'avìa pi gnente.

A l'avìa conossù  ël pilòta Guido Guidi 'd Romena e ij doi a j'ero butasse a parlesse, ma chiel a l'é mòrt an n'assident con ël reoplan.
Peui Boratto a l'é mariasse con ël padron ëd la clìnica Sanatrix, an sla colin-a 'd Turin, ma ël mariage a l'é andàit a baron.
Chila a l'é tornà a Roma e a l'ha arpijà a fé 'd cine e 'd teatro, ansema a vàire regista arnomà: a l'ha travajà con Bonnard, Freda, Federico Fellini, Alessandro Blasetti, Massimo Franciosa, Pier Paolo Pasolini, Dino Risi, Nanni Loy.
A l'ha ëdcò travajà a la television.

Boratto, Caterina
Boratto, Caterina
Boratto, Caterina
Lagh d'Annecy

Ël  **Lagh d'Annecy**  (Fransèis: *Lac d'Annecy*) a l'é 'l second pì gròss lagh natural d'autut ën Fransa.
A l'ha na surfassa ëd 27,59 km² e a resta ant ël dipartiment  ëd l'Àuta Savòja.

Annecy
François d'O

Nassù dël 1551, ël marchèis **François d'O**, Sgnor ëd Fresnes e Maillebois, a l'era un dij preferì (mignon) d'Enrich III e a l'é stàit dzorantendent ëd le finanse sota Enrich IV.
A l'é mòrt dël 1594.

A l'era fieul ëd Jean, capitani dla vardia scossèisa dël re, soa famija a pija 'l nòm dal castel d'O a Mortrée. Dòp avèj pijà j'arme a l'é vnù capitani dij sivalié e a l'ha pijà part a l'assedi ëd La Rochelle anté ch'a l'é restà ferì ant ël fërvé 1573. D'O a l'era part, con sò frel Jean, dla companìa d'Enrich III e a l'é stàit con chiel-sì fin da cand a l'era pa ancor re, cand a l'ha goernà për pòch temp la Polònia dël 1574 e con Enrich III a l'ha pijà part a la campagna militar dël 1575.

Dagià ch'a l'avìa nen fiusa an soe capassità militar, a l'ha preferì passé a j'afé conòmich con la convision che «na piuma a podrìa colpì pì che na spa e 'd capitaj anvestì a peulo fruté pì 'd botin che na companìa d'òm armà». A l'é vnù sgnor ëd Fresne e a l'é dedicasse a le finanse dla famija.

A l'é mariasse dël 1573 con Carlòta Catlin-a ëd Villequier, ùnica fija ëd Renà ëd Villequier, goernador ëd Normandìa e favorì dël re. Ël mëssè Renà a l'ha presentalo a cort e chiel a l'é dlongh dventà favorì dël prinsi. A l'é stàit Segretari dë Stat, e Mèistr dël vardaròba dël re.

A l'ha rampiassà dël 1578 Pomponne Bellièvre 'me dzorantendent dle finanse reaj e a l'ha mantnì lë scandolos sistema dësbaucià ëd sò predecessor. Ël re a lo ciamava sò "grand conomista". As conòss nen lòn a l'ha combinà antramentre a servìa 'l re con dle division djë dne basà sla disugualianse, ma a l'avìa diciairà che ij pòver a servìo al mond tanme j'ombre ant un quàder. A l'ha donch ardobià le taje, ij pedage, a l'ha fondà 'd neuv ufissi e le rèndite a son montà da j'anviron 20 milion dël regn ëd Carl IX a 32 milion.
Jë stent popolar a chërsìo e la ciambrea ëd Borgògna dël 1579 a l'ha arfudà n'àutr riàuss dle taje. Antlora d'O a l'ha dit che d'afé parèj as podìo nen dì contra 'l re, padron dla nassion, dla vita e dij ben ëd sòj soget. 

Ste compiasense a l'avìo përmëttuje 'd vagné la fiusa total d'Enrich III, ch'a l'ha nominalo Prim Gentilòm dël Gabinet e, an gené 1586, Sivalié dël real órdin dlë Spìrit Sant e leutenent general dla Bassa Normandìa. Dal 1580 al 1585 a sta al pòst dël duca Enrich I ëd Montmorency a Caen, anté ch'a rangia e a spantia la fortificassion.

Peui a l'é nominà Goernador ëd Paris e Ìsola ëd Fransa, prima che Enrich III a lo congedièissa për càusa 'd soa aversion a la Lija Santa ëd Paris. Da goernador a l'ha gestì la difèisa dla capital ël Dì dle baricade (12 Magg 1588). A passava passà ij comand dël re a j'autorità dla comun-a, e a le gent d'arme. Durant la neuit a l'ha fàit intré na tropa 'd bajèt fransèis  a la pòrta 'd Saint Honoré con quatr-mila soldà svìsser ciamà a socore 'l podèj real.

O, Francoisd
Dipartiment ëd l'Ain

Ël **dipartiment ëd l'Ain** a l'é un dipartiment localisà ant la region dl'Alvernia-Ròno-Alp (fin al 2015 dël Ròno-Alp) e a l'ha për capleugh la sità 'd Bourg-en-Bresse. 

## Geografìa
Ël dipartiment a dev sò nòm al ri Ain, afluent ëd Ròno, ch'a lo traversa da nòrd a sud. La part a òvest dël dipartiment a l'é formà da tère pian-e (la Bressa, la pian-a dl'Ain, la Val ëd la Saône) o da 'n bass àutipian (le Dombes); la part a est dël dipartiment (Pais ëd Gex, Bugey) a l'é formà da valà e montagne 'd caràter giuràssich, antra le quaj la caden-a dël Jura. Ant ël dipartiment, ant ël Pais ëd Gex, as treuva ël Crêt de la Neige, la pi àuta montagna dël Jura (1.720 méter).

## Stòria
Ël dipartiment ëd l'Ain a l'é stàit un dj'83 dipartiment creà durant la Rivolussion fransèisa, ai 5 ëd mars del 1790.

Ain
Dipartiment ëd l'Aisne

Ël **dipartiment ëd l'Aisne** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd l'Àuta Fransa (fin al 2015 ëd la Picardìa) e a l'ha për capleugh la sità ëd Laon.

Ël dipartiment a l'é bagnà dai fium Marna, Oise e Aisne.

A l'é dzortut na region agrìcola.

Aisne
Università ëd Fògia

L**'Università ëd Fògia** a l'é n'università fondà a Fògia dël 1999.

## Organisassion
### Resior
* Antonio Muscio (dal 1999 al 2008)
* Giuliano Volpe (dal 2008 al 2013)
* Maurizio Ricci (dal 2013)

Categorìa:Pulia
Fògia
Dipartiment ëd j'Alp ëd l'Àuta Provensa

Ël **dipartiment ëd j'Alp ëd l'Àuta Provensa** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Provensa-Alp-Còsta Asura e a l'ha për capleugh la sità ëd Digne-les-Bains.

Alpedlautaprovensa
Paul Ehrenfest

Fìsich.
**Paul Ehrenfest** a l'era nà dël 1881.
Dal 1912 a l'ha mostrà a l'Università ëd Lèida.
Antra ij sò student a l'ha avù Hendrik Brugt Gerhard Casimir.
A l'é mòrt dël 1933.

Ehrenfest, Paul
Ehrenfest, Paul
Hendrik Brugt Gerhard Casimir

Fìsich teòrich.
**Hendrik Brugt Gerhard Casimir** a l'era nà dël 1909.
Dël 1926 a l'ha ancaminà a studié fìsica, matemàtica e astronomìa a l'Università ël Lèida.
A l'era në student ësvicc e già a sò ters semestr a l'han përmëtuje ëd partissipé a le conferense d'arserca ëd Paul Ehrenfest.

Passà l'esam ëd dotorà ëd giugn 1928, a l'é adressasse vers la fìsica teòrica: la teorìa dla relatività e la mecànica dij quant.
A l'ha completà soa tesi ëd dotorà an novèmber 1931.

Dlë stèmber 1931 a l'é dventà assistent ëd Pauli a l'ETH ëd Zurigh.
A l'é mòrt ant ël 2000.

Casimir, Hendrikbrugtgerhard
Casimir, Hendrikbrugtgerhard
Univers

L**'univers** a l'é considerà 'me tut lòn che a esist, che a conten tuta la materia e l'energìa, ij pianeta, le stèile, le galassie e ël contnù dlë spassi intergalàtich.

L'osservassion sientìfica dl'Univers, dont la part ch'as peul vardé a l'ha un diàmeter d'anviron 93 miliard d'agn lus, a amboca che l'Univers a l'é stàit governà da le mideme lej e costante fìsiche durant la pi granda part dla soa stòria e an tuta soa estension ch'as peul vardé, e a lassa fé dj'ipòtesi ansima ai sò moment inissiàj. 
La teorìa dël Big Bang a l'é ël prinsipal model cosmològich che a descriv ël dësvlup inissial dl'Univers; as peul calcolesse che a l'é rivà 13,798 ± 0,037 miliard d'agn fa.

Categorìa:Astronomìa
Tom Clancy

Scritor ëd romanz an lenga anglèisa.

**Tom Clancy** a l'era nà a Baltimora ai 21 d'avril 1947.
A l'ha frequentà ël Loyola college ëd Baltimora anté ch'a l'é laureasse an Anglèis dël 1969.
A vorìa intré a fé ël militar, ma a l'é stàit arfudà për dij problema a la vista e a l'ha ancaminà a travajé an na companìa ëd suranse ant ël Maryland rural, fondà dal pare-grand ëd soa fomna.

Clancy a l'é vnù arnomà scasi dlongh apress la publicassion ëd sò *The hunt for Red October*.

A l'é mòrt an n'ospidal ëd Baltimora al 1m d'otóber 2013.

## Euvre prinsipaj
* *The hunt for Red October*
* *Red storm rising* (1986)
* *Patriot games* (1987)
* *The cardinal and the Kremlin* (1987)
* *Clear and present danger* (1989)

Clancy, Tom
Clancy, Tom
Singial

Ël **singial** (*Sus scrofa*) a l'é un mamìfer ëd la famija dij suid. 

## Caraterìstiche

Ël singial a l'é tipicament longh apopré 180 centim, con na spala d'un méter e na coa 'd 40 centim, e a ruva peisé 200 chilo (la fumela a l'é pì cita dël mas-cc).

La speransa ëd vita d'un singial an natura a l'é 'd 10 agn, ma a ruva a 30 agn an anlevament.

## Vardé 'dcò
* Crin

Categorìa:Suidae
Dipartiment ëd l'Àuta Còrsica

Ël **dipartiment ëd l'Àuta Còrsica** (fransèis: *Haute-Corse*, còrs: *Cismonte*, *Alta Corsica* o *Corsica suprana*) a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Còrsica e a l'ha për capleugh la sità ëd Bastia.

Autacorsica
Dipartiment ëd l'Àuta Garon-a

L**'Àuta Garon-a** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd l'Ocitània (fin al 2015 dël Mesdì-Pirené) e a l'ha për capleugh la sità ëd Tolosa.

Autagarona
Dipartiment ëd l'Àuta Savòja

**Àuta Savòja** a l'é un dipartiment localisà ant la region dl'Alvernia-Ròno-Alp (fin al 2015 dël Ròno-Alp) e a l'ha për capleugh la sità d'Annecy.

Autasavoja
Vo Nguyen Giap

**Võ Nguyên Giáp** a l'era nassù ai 25 d'aost dël 1911 e a l'é mòrt ai 4 d'otober dël 2013, a la bela età ëd 102 agn.

A l'é stàit ëd pi avosà general dël Vietnam, cap ëd l'esèrcit an doe guère:
# ant la **prima guèra d'Indocin-a**, contra ij fransèis, finìa con l'avosà bataja ëd Ðiện Biên Phủ;
# ant la **guèra dël Vietnam**, contra j'american, finìa con la bataja ëd Saigon.

D'apress ëd la fin ëd le guère (1975), Giap a l'ha avù vìre incàrich governativ.

Categorìa:Militar
Categorìa:Òm polìtich
Carlo Lizzani

Regista ëd cine, nassù ai 3 d'avril 1913 a Roma.
A l'é suicidasse ant ël dòp-disné dij 5 d'otóber 2013 campand-se giù dal pogieul ëd soa ca ëd Roma.

Lizzani, Carlo
Lizzani, Carlo
Dipartiment ëd l'Àut Ren

Ël **dipartiment ëd l'Àut Ren** a l'é un dipartiment localisà ant la region dël Grand Est (fin al 2015 ëd l'Alsassia) e a l'ha për capleugh la sità ëd Colmar.

Autren
Mario Lanza

Tenor.
**Mario Lanza** a l'era nà a Filadelfia dël 1921 e a l'é mòrt a Roma ai 7 d'otóber 1959 ëd n'embolìa polmonar.
Chèich mèis prima ëd meuire a l'era stàit frapà da n'atach al cheur.

Lanza, Mario
Christopher Isherwood

Scritor an lenga anglèisa.
Nassù dël 1904, mòrt dël 1986.

## Euvre prinsipaj
* *A single man* (1964)

Isherwood, Christopher
Pèndol ëd Foucault

Ël **pèndol ëd Foucault** a l'é 'n dispositiv ch'a serv a mostré la rotassion ëd la Tèra e donca a fé vëdde che la Tèra a l'é nen un sistema d'arferiment inersial.

L'esperiment a l'é stàit fàit an pùblich për la prima vira da Foucault dël 1851, sota la granda cùpola dël Panthéon ëd Paris, dovrand na massa ëd 28 chilo sospèisa a 'n fil metàlich longh anviron 70 méter, tacà a la cùpola ëd fasson che ël pèndol a podèissa sbalansesse lìber an qualsëssìa diression.
Ël perìod d'un pèndol ëd sa longheur a l'é d'anviron 17 second.

An sël paviment a l'era stàita butà na rotaja sircolar d'apopré 3 méter ëd raj, con ël sènter giusta sota 'l pont ëd sospension dël pèndol; ansima a l'han ambaronaje un seul ëd sabia an manera che na ponta tacà al pèndol a podèjssa lassé na marca a minca sbalansament.
Apress vàire sbalansament a l'é s-ciairasse che ël pian dël moviment dël pèndol a bogiava: an n'ora a l'ha virà d'óndes gre e na rotassion completa a l'é realisasse an anviron 32 ore; an në sbalansament ël pian a bogiava ëd 3 milim, mzurà an sla sirconferensa ëd sabia.

Pendoledfoucault
Fòrsa conservativa

Na fòrsa a l'é **conservativa** si ël travaj ch'a fà pr'ësposté na partissela da 'n pont *A* a 'n pont *B* a l'é indipendent dal përcors ch'a fa la partissela.
Donca, si la partissela a bogia arlongh un përcors sarà, ël travaj fàit da na fòrsa conservativa a l'é zero.

As peul verifichesse che na fòrsa sentral a l'é conservativa.

Forsaconservativa
Përtus nèir

Un **përtus nèir** a l'é na region dë spassi d'anté che gnente, lus comprèisa, a peul seurte. D'acòrdi con la teorìa general ëd la relatività, a l'é l'arzultà dla curvadura dlë spassi-temp causà da na massa motobin satìa.

D'antorn a un përtus nèir a-i é na posission ëd nen artorn, ciamà l' *orisont ëd j'event*. A l'é ciamà *nèir* përchè a surbiss tuta la lus ch'a lo frapa, sensa arflete gnente, propi com un përfet còrp nèir an termodinàmica. Sota la teorìa dla mecànica quàntica ij përtus nèir a l'han na temperadura e a emëtto dla radiassion ëd Hawking.

As peul trovesse un përtus nèir an vardand soe anterassion con la materia. Un përtus nèir a peul esse evidensià an trassand ij moviment ëd na partìa dë stèile ch'a viro ant na region dë spassi. O purament, quand che dël gas a dròca ant un përtus nèir, a ven portà a 'd temperadure motobin àute, emëttend motobin ëd radiasion. Sta radiassion e peul esse evidensià da tèra e dai telescòpi orbitaj.

J'astrònom a l'han idenficà vàire candidà përtus nèir, e a l'han ëdcò trovà l'evidensa d'un përtus nèir *supermassiv* al sénter ëd minca galassia.

Pertusneir
Ròca Gran Tempesta

La **ròca Gran Tempesta**  (an Fransèis: *rocher de la Grande Tempête*) a l'é na montagna àuta 3.002 méter.

As treuva ën Fransa (dipartiment ëd j'Àute-Alp, comun-a ëd Névache), al confin fra ij bassin  ëd la Durance e 'd la Dòira Rivaria. 

## Nòte


Gran Tempesta
Ri dj'Amàsson

Ël **Ri dj'Amàsson** (an Lenga spagneula: *Río Amazonas*, an Lenga portughèisa: *Rio Amazonas*) a l'é un fium dl'América meridional longh 6.937 km. 
A l’é probabilment ël fium pi longh dël mond.

Ël Ri dj'Amàsson a nass an Perù ant la region dël Nevado Mismi a 5.600 méter d'autëssa, a traversa la Colombia, peui a intra an Brasil e as campa ant l'Océan Atlàntich con un gran delta. 

So bassin idrogràfich a l'é ëd 6.150.000 km².

Categorìa:Fium dl'América meridional
Ròca ëd Chardonnet

La **ròca ëd Chardonnet**  (an Fransèis: *roche du Chardonnet*) a l'é na montagna àuta 2.950 méter.

As treuva ën Fransa al confin fra ij dipartiment ëd j'Àute-Alp (comun-a ëd Névache) e dla Savòja (comun-a ëd Valmeinier). 'Nsima a la montagna as ancontro 'cò ij bassin ëd la Durance, dl'Isère e dla Dòira Rivaria. 

## Nòte


Chardonnet
Dipartiment ëd j'Àute Alp

J**'Àute-Alp** a son un dipartiment localisà ant la region ëd Provensa-Alp-Còsta Asura e a l'han për capleugh la sità ëd Gap.

Autealp
Frigyes Karinthy

Scritor an lenga ungherèisa.
Nassù dël 1887, mòrt dël 1938.

## Euvre prinsipaj
* *Utazás Faremidóba* (curt romanz ëd fantassiensa, 1916)

Karinthy, Frigyes
Karinthy, Frigyes
Giovanni Brunero

Coridor ciclista.
**Giovanni Brunero** a l'era nà a Cerëtta ëd San Morissi dël 1895.

Passionà 'd biciclëtte, da giovo a l'avìa duvertà na bòita da mecànich, trovand ël temp për anlenesse.
Passaje la guèra, a l'ha tamudà a Siriè, travajand con sò frel.

## La cariera sportiva
Dël 1920 a l'é passà professionista.
A fasìa ël gregari ëd Binda e a l'era aversari goregn ëd Girardengo.
A l'ha vagnà 3 Gir d'Italia.

Brunero a l'era stranomà ël *campion bon*. A l'é mòrt dël 1934.

Brunero, Giovanni
Bicerin

Ël **Bicerin** a l'é na mës-cia ëd cafè, cicolata e pana dont j'orìgin a armonto a la Bavarèisa dël Set-sent.
Dël 2001 un decret regional a l'ha diciairalo *beivanda tradissional piemontèisa*.

Categorìa:Bèive
Categorìa:Piemont
Giuseppe Edoardo Arimondi

Ël general **Giuseppe Edoardo Arimondi** a l'era nà a Savian dël 1856.
A l'é mòrt a Adua, ant la guèra d'Etiòpia e d'Eritrea, dël 1899.

## A pòrto sò nòm
* J'arimondin

Arimondi, Giuseppeedoardo
Durance (fium)

La ** Durance ** a l'é un fium dla Fransa, ël second pì longh afluent dël Ròno dòp la Saône. 

## Përcors
A nass ant la comun-a ëd Montgenèvre (dipartiment ëd j'Àute Alp) e as campa ant ël Ròno davzin a la sità d'Avignon (dipartiment dël Vaucluse).

## Statìstiche
Ël fium a l'é longh 324 km e a l'ha un bassin ëd 14.225 km². 

### Portá media mensil

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Fium dla Fransa
Categorìa:Afluent ëd Ròno
Isère (fium)

L**' Isère ** a l'é un fium dla Fransa, ël ters pì longh afluent ëd Ròno dòp la Saône e la Durance. A dà sò nòm al dipartiment ëd l'Isère.

## Përcors
A nass ant la comun-a ëd Val-d'Isère (dipartiment ëd la Savòja) e as campa ant ël Ròno ant la comun-a ëd La Roche-de-Glun (dipartiment ëd la Drôme).

## Afluent
* Drac ( 130,3 km) 
* Arc  (127,5 km)
* Bourne (43,1 km)
* Herbasse (40 km)

## Statìstiche
A l'é longh 286 km e a l'ha un bassin ëd 11.890 km². 

### Portá media mensil

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Fium dla Fransa
Categorìa:Afluent ëd Ròno
Luciano Tamburini

**Luciano Tamburini** a l'era nà ai 23 d'otóber 1923 a Turin.

Tamburini a l'é stàit autor ëd lìber dë stòria, ëd literatura e d'architetura.
A l'é stàit diretor ëd l'arvista Studi piemontesi e mèmber ëd sò comità sientìfich, a l'ha fàit part ëd la Diputassion subalpin-a dë stòria patria e a l'é stàit diretor ëd le Biblioteche cìviche ëd Turin.
Apress la mòrt ëd Giuliano Gasca Queirazza, a l'é stàit vice-pressident ëd la Ca dë studi piemontèis.
A l'ha fàit ëdcò ël sìndich ëd Vilarbasse.

Luciano Tamburini a l'é mòrt a Vilarbasse ai 16 d'otóber dël 2010.

Tamburini, Luciano
Medeo ëd Savòja-Osta

**Medeo ëd Savòja, duca d'Osta** a l'era nà a Turin ai 30 ëd maj 1845.

Intrà ant l'esèrcit dël 1859 con ël gre 'd capitani, dël 1866 a l'han afidaje ël comand, tanme magior-general, ëd la Brigada ëd granadié 'd Lombardìa, con la qual a l'ha combatù ant la bataja ëd Custoza dij 24 ëd giugn.

## La famija
Ai 30 ëd maj 1867 a l'é mariasse con la prinsipëssa Marìa Vitòria dal Poss dla Sisterna.
La cobia a l'avrà tre fieuj: ël duca d'Osta Emanuel Filibert, ël cont ëd Turin Vitòrio Emanuel e ël duca dj'Abruss Luis Medeo.
A j'8 ëd novèmber 1876 la prinsipëssa Marìa Vitòria a l'é mòrta ëd consunsion.
Medeo as mariërà tornà a j'11 dë stèmber 1888 con Letissia Napoleon, fija ëd soa seur Marìa Clotilde; d'ës mariage ai nassrà Umbert, cont ëd Salern.

## La coron-a dë Spagna
Dël 1870, Medeo a aceta, dë stracheur, dë dventé re dë Spagna, 'me conseguensa dij drit ëd ca Savòja otnù con la cession dla Sicilia ai Borbon dël 1718 ëd setesse an sël tròno dë Spagna ant ël cas ëd dëstissament dla casà dij Borbon ëspagneuj.
Ës regn a l'é stàit curt e bolversà, con la sucession ëd ses goern un apress l'àutr.
A j'11 ëd fërvé dël 1873 Medeo a l'ha abdicà e a l'é tornà a Turin.

## La maladìa e la mòrt
Vnù malavi ëd polmonìa, Medeo a l'é mòrt ai 18 ëd gené dël 1890 an palass Sisterna a Turin.

Apress soa mòrt, lë scultor Dàvid Calandra a l'ha fabricaje un monument, che a resta a Turin, al parch dël Valentin.

Medeoedsavojaosta
Categorìa:Përsonalità turinèise
Dipartiment ëd l'Ardèche

Ël **dipartiment ëd l'Ardèche** a l'é un dipartiment localisà ant la region dl'Alvernia-Ròno-Alp (fin al 2015 dël Ròno-Alp) e a l'ha për capleugh la sità ëd Privas.

A pija sò nòm dal fium Ardèche.

Ardeche
Privas

**Privas** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment d'Ardèche. A së stend për na surfassa ëd 12,1  km², con 8 369 abitant, scond ël censiment dël 2012, con na densità ëd 691 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Ardèche
Roscoe Arbuckle

**Roscoe Conkling Arbuckle**, stranomà *Fatty* (Smith Center, 24 mars 1887 – Neuva York, 29 giugn 1933), a l'é stàit n'ator dël cine mut american.

Arbuckle, Roscoe
Gange

Ël **Gange** (an Lenga Devanagari: *Ganga*, गंगा) a l'é un fium dl'Asia meridional longh 2.507 km.
 
Ël Gange a nass ant lë stat indian ëd l'Uttarakhand ant la region ëd l'Himalaya sentral a 4.500 méter d'autëssa, a traversa l' India dël nòrd, peui as campa ant ël Gòlf dël Bengala con un gran delta.

So bassin idrogràfich a l'é d'1.730.000 km².

A l'é considerà fium sacrà ëd l'Induism. 

Categorìa:Fium ëd l'Asia
Indo

L**'Indo** (an lenga hindi e sànscrit: सिन्धु Sindhu; lenga urdu: سندھ Sindh; lenga sindhi: سنڌو Sindhu; lenga punjabi Shahmukhi: سندھ, Gurmukhi: ਸਿੰਧੂ) Sindhu; Lenga persian-a: Indù حندو; lenga pashtu: Abasin آباسن "Pare dji Fium"; Lenga tibetan-a: Sengge Chu; Lenga cinèisa: 印度 Yìndù; Lenga greca: Ινδός Indos) a l'é un fium dl'Asia meridional longh 3.180 km.
 
L'Indo a nass an Tìbet ant la region ëd l'Himalaya antrames le caden-e dël Nganglong Kangri e dël Gangdise Shansentral a 5.500 méter d'autëssa, a traversa la region dël Kashmir peui ël Pakistan, anfin as campa ant l'Océan Indian con un gran delta davzin Karachi.

So bassin idrogràfich a l'é d'1.165.000 km².

Categorìa:Fium ëd l'Asia
Vitòria

Nassùa a Londra dël 24 maj 1819, l'argin-a **Vitòria** dont ël nòm complet a l'era *Alexandrina Victoria* a l'ha regnà an sël Regn Unì dal 1837 a soa mòrt dël 22 gènè 1901.

Categorìa:Sovran
Minneapolis

**Minneapolis** a l'é na sità djë Stat Unì d'América ant lë Stat dël Minnesota.
A l'ha 382.618 abitant e, ansema a la capital dlë stat, Saint Paul, a forma l'ansidita sità metropolitan-a dle *Twin Cities* (sità binele), con 3.500.000 abitant.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Minnesota
Istanbul

**Istanbul** (antich **Bisansi**, peui **Costantinòpol**), con 13.854.740 abitant (2024), a l'é la sità pì granda dla Turchìa e un-a dle pì popolà dël mond. A l'é l'ùnica metròpoli ch'a sia spantià an së doi continent: la part stòrica a l'é an Euròpa, dëdlà dël coridor dël Bòsfor, cola oriental an Asia.

## Geografìa e amportansa
A l'é bagnà dal Mar ëd Màrmara e dël Còrn d'Òr (Haliç), e separà dai doi continent dal Bòsfor. Soa posission stratégica an tra Euròpa e Asia a l'ha fane, për sécoj, na crosiera comersial e cultural. A l'é 'l prinsipal sènter econòmich, finansiari, cultural e turìstich dla Turchìa.

## Stòria an sintèsi
Fondà dël sécol VII a.C. 'me *Bisansi*, dël 330 d.C. a dventa *Costantinòpol*, capital ëd l'Imperi Roman d'Orient. Dël 1453 a l'é conquistà da j'Otoman e a dventa capital ëd l'Imperi Otoman fin al 1923, quand ch'Ankara a dventa la neuva capital dla Repùblica. Ël nòm ofissial ëd *Istanbul* a l'é adotà dël 1930.

## Monument prinsipaj
* **Moschea Blu** (Sultanahmet)
* **Santa Sòfia** (Aya Sofya), già basìlica, peui moschea, adess museo
* **Palass ëd Topkapi**, residensa dël sultan
* **Gran Bazár** (Kapalı Çarşı)
* **Moschea ëd Soliman ël Magnìfich**
* **Sisterna Basilica**, sità sotëran-a

## Cultura
Istanbul a l'é un pòst andoa as mës-cio influense otoman-e, bisantin-e e modern-e. A l'ha 'n patrimòni artìstich e architetural ùnich, e a l'é n'archivi vivent ëd tre imperi. Soa vita cultural a l'é viva, con teatr, festival, musé e 'n cine motobin ativ.

## Sità gemelà
*  Baku, Aserbaigian
*  São Paulo, Brasil
*  Berlin, Gërmania
*  Tabriz, Iran
*  Venessia, Italia
*  Shimonoseki, Giapon
*  Gedda, Arabia Saudita
*  Londra, Regn Unì

Categorìa:Sità europenghe
Categorìa:Turchìa
Gerusalem

**Gerusalem** (an lenga ebréa: ירושלים, *Yerushalayim*, *Yerushalaim* o *Yerushalaym*; an lenga àraba: القُدس,  "la (sità) santa",  o أُورْشَلِيم, "Ūrshalīm") a l’é na sità israelian-a.
A l'ha 933.000 abitant (2012).
A l'é considerà prima sità sacrà dal Cristianésim e da l'Ebraism.

Categorìa:Israel
Categorìa:Sità asiàtiche
Categorìa:Sità bìbliche
Ain (fium)

L**'Ain** a l'é un fium dla Fransa, afluent ëd drita dël Ròno. 
A dà sò nòm al dipartiment ëd l'Ain.

## Përcors
A nass davzin a Conte (dipartiment dël Jura) e as campa ant ël Ròno a Saint-Maurice-de-Gourdans (dipartiment ëd l'Ain).

## Statìstiche
A l'é longh 189,9 km a l'ha un bassin ëd 3.765 km². 

### Portá media mensil

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Fium dla Fransa
Categorìa:Afluent ëd Ròno
Hong Kong

**Hong Kong** (an lenga cinèisa: **香港**, *Xiānggǎng* "Port pérfumà") a l'é na sità dla Cin-a.
A conta 7.053.189 abitant (2012).
## Stòria
Hong Kong a l'é stàit fondà dël 1842 'me colònia dël Regn Unì.
Dël 1997 a l'é vnù part dla Cin-a 'me territori autònom. 

## Anliure esterne
* Gov.hk - Sit ofissial
* Sit torìstich ofissial
* https://web.archive.org/web/20131013214212/http://www.frommers.com/destinations/hongkong/ 

Categorìa:Sità cinèise
La Mëcca

**La Mëcca** (an lenga aràbica: مكة المكرّمة *Makka al-Mukarrama*, Mëcca l'Onorà)
a l'é na sità dl'Arabia Saodita con 2.000.000 abitant (2012).
A l'é considerà prima sità sacrà da l'Islam.

Categorìa: Arabia Saodita
Partì dël progress

Ël **Partì dël progress** (**FrP**, *Fremskrittspartiet*) a l'é un partì polìtich ëd drita popolista, ativ an Norvegia.
A l'é stàit creà dël 1973 da Anders Lange.

Ël cap dël partì a l'é Siv Jensen.

Categorìa:Norvegia
Partidelprogress
Letterkenny

**Letterkenny** a l'é na sità ëd 20.000 abitant.
A l'é ël borgh prinsipal ëd la contà ëd Donegal, an Irlanda.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paschal Blake.

Categorìa:Sità irlandèise
Milford

**Milford** a l'é na sità ëd 2500 abitant ant la contà ëd Donegal, an Irlanda.
Ël borgh a resta a 25 chilòmeter da Letterkenny.

Categorìa:Sità irlandèise
Drôme (fium)

La **Drôme** a l'é un fium dla Fransa, afluent  da snistra ëd Ròno.
A dà sò nòm al dipartiment dla Drôme.

## Përcors
A nass ant la comun-a ëd La Bâtie-des-Fonds (dipartiment dla Drôme) e as campa ant ël Ròno tra Livron-sur-Drôme (Drôme) e Le Pouzin (Ardèche).

## Statìstiche
Ël fium a l'é longh 111,7 km e a l'ha un bassin ëd 1.663 km². 

### Portá media mensil

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Fium dla Fransa
Categorìa:Afluent ëd Ròno
Leon-a

La  **Leon-a** (an italian *Leona*) a  l'é na dòira ëd le provincie d'Ast e ëd Turin, afluent ëd drita dël Pò.

## Përcors
A nass ënt le colin-e dal Monfrà setentrional davsin a Bersan e, passand për Casalborgon an diression nord, a riva prima a San Bastian; ënt la comun-a ëd Laurian as campa anfin 'n Pò a n'autëssa 'd 166 méter. A l'ha na  longheur ëd 16,35 km.

## Nòte


Categorìa:Afluent ëd drita ëd Pò
Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Lou Reed

**Lewis "Lou" Allan Reed** (New York, 2 ëd mars 1942 - New York, 27 otóber 2013) a l’é stàit un cantant e compositor american avosà 'me solista e 'me component dla banda dij Velvet Underground.

## Euvre prinsipaj

### Con ij Velvet Underground
* 1967 – *The Velvet Underground & Nico*
* 1967 – *White Light/White Heat*
* 1969 – *The Velvet Underground*
* 1970 – *Loaded*
* 1972 – *Live at Max's Kansas City*
* 1974 – *1969: Velvet Underground Live with Lou Reed*
* 1985 – *VU*
* 1986 – *Another View*
* 1993 – *Live MCMXCIII*
* 1995 – *Peel Slowly and See*
* 2001 – *Bootleg Series Volume 1: The Quine Tapes*

### Euvre 'me solista
#### Àlbom ant jë studi
* 1972 – *Lou Reed*
* 1972 – *Transformer*
* 1973 – *Berlin*
* 1974 – *Sally Can't Dance*
* 1975 – *Metal Machine Music*
* 1975 – *Coney Island Baby*
* 1976 – *Rock 'n' Roll Heart*
* 1978 – *Street Hassle*
* 1979 – *The Bells*
* 1980 – *Growing Up in Public*
* 1982 – *The Blue Mask*
* 1983 – *Legendary Hearts*
* 1984 – *New Sensations*
* 1986 – *Mistrial*
* 1989 – *New York*
* 1992 – *Magic and Loss*
* 1996 – *Set the Twilight Reeling*
* 2000 – *Ecstasy*
* 2003 – *The Raven*
* 2007 – *Hudson River Wind Meditations*

#### Àlbom dal viv
* 1974 – *Rock N Roll Animal*
* 1975 – *Lou Reed Live*
* 1978 – *Live: Take No Prisoners*
* 1984 – *Live in Italy*
* 1996 – *Live in Concert*
* 1998 – *Perfect Night: Live in London*
* 2001 – *American Poet*
* 2003 – *Extended Versions*
* 2004 – *Animal Serenade*
* 2008 – *Berlin: Live at St. Ann's Warehouse*

#### Racòlte
* 1977 – *Walk on the Wild Side: The Best of Lou Reed*
* 1980 – *Rock and Roll Diary: 1967-1980*
* 1985 – *City Lights*
* 1992 – *Walk on the Wild Side & Other Hits*
* 1992 – *Between Thought and Expression: The Lou Reed Anthology* (scàtola)
* 1995 – *The Best of Lou Reed & Velvet Underground*
* 1996 – *Different Times: Lou Reed in the '70s*
* 1997 – *Perfect Day*
* 1998 – *A Retrospective*
* 1999 – *The Definitive Collection*
* 2000 – *The Very Best of Lou Reed*
* 2002 – *Legendary Lou Reed*
* 2003 – *NYC Man (The Ultimate Collection 1967-2003)*
* 2004 – *NYC Man: Greatest Hits*
* 2011 – *The Essential Lou Reed*

Reed, Lou
Reed, Lou
Reed, Lou
Stamparìa moderna ëd l'Est

La **Stamparìa moderna ëd l'Est** (**Imprimerie moderne de l'Est**) a l'era na stamparìa fondà dël 1959 a Baume-les-Dames (ant ël Doubs).
A l'ha fàit faliment dël 2013.

Categorìa:Industria e produssion
Dipartiment ëd j'Ardënne

J**'Ardënne** a son un dipartiment localisà ant la region dël Grand Est (fin al 2015 dla Champagne-Ardënne) e a l'han për capleugh la sità ëd Charleville-Mézières.

Ardenne
Dipartiment ëd l'Ariège

Ël **dipartiment ëd l'Ariège** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd l'Ocitània (fin al 2015 dël Mesdì-Pirené) e a l'ha për capleugh la sità ëd Foix.

A pija sò nòm dal fium Ariège.

Ariege
Lagh Bajkal

Ël  **Lagh Bajkal** a l'é un dij pì gròss lagh dal mond.
A l'ha na surfassa ëd  31.722 km² e a resta ën Siberia (Federassion Russa).

Bajkal
Categorìa:Geografìa dla Russia
Agensìa për la creassion d'amprèise

L**'Agensìa për la creassion d'amprèise** (**Agence pour la création d'entreprises**, **APCE**) a l'é n'agensìa fondà dël 1996.
Soe mission a toco l'anformassion dij creator d'amprèisa, l'apògg ëstatìstich, l'agiut técnich a le coletività locaj, la realisassion dë studi për ij podèj pùblich.

L'APCE a l'ha 42 salarià.
Ël diretor general a l'é Alain Belais.

Categorìa:Industria e produssion
Judy Garland

**Judy Garland** - ma sò ver nòm a l'era **Frances Ethel Gumm** - a l'era nassùa ant ël Minnesota ai 10 ëd giugn dël 1922 e a l'é mòrta ai 22 ëd giugn dël 1969.
A l'é stàita n'atris e cantanta american-a bin avosà.

Garland, Judy
Garland, Judy
Mario Lisa

Pitor.
**Mario Lisa** a l'era nà a Turin ai 23 ëd giugn 1908.

Për vàire agn a l'era dedicasse a fé ël fotògraf, atività dont a l'era avzinasse fin da giovo.
Antratant a l'era anteressasse al dissegn a man lìbera, copiand dal ver dij soget sempi e popolar.
A l'ha peui viaman bandonà l'atività ëd fotògraf për dedichesse a la pitura: dël 1933 a l'ha esponù ij sò prim travaj e, dël 1937, a l'ha esponù për la prima vira a la Promotris dle bele art ëd Turin.

Dël 1942 a l'ha tnù soa prima mostra përsonal a Biela, ansema a lë scultor e sò amis Ettore Tinto.
Dël 1945 a l'é intrà al Sìrcol ëd j'artista ëd Turin.

Mario Lisa a l'é mòrt a Pianëssa ai 9 d'avril dël 1992.

## Euvre prinsipaj
Ij soget ëd Lisa a j'ero le còse ùmij ëd mincadì.

* *Periferìa* (1976)
* *Aj e pan* (1978)
* *Fior* (1980)
* *Pan e vin*

Lisa, Mario
Lisa, Mario
J'Acorné

**J'Acorné** (*Accorneri*) a l'é na frassion dla comun-a ëd Viaris, an Provincia d'Ast.
## Arferiment


A
Categorìa:Viaris
Locarn (Varal)

**Locarn** (pronunsia an valsesian: [lo'karn]) a l'é na frassion dla comun-a ëd Varal, an Valsesia (Provincia ëd Vërsèj).
La borgià a resta a la confluensa dla Sesia con la Dugia. Fin-a al 1926 a l'é stàit na comun-a indipendenta. Sò abitant as ciamo *locarnòit*.
## Arferiment


Categorìa:Frassion ëd Varal
Camas

**Camas** a l'é na frassion dla comun-a ëd Varal, an Valsesia (provincia ëd Vërsèj).
Ël pais a resta a n'autëssa ëd 760 méter. A l'é stàit indipendent fin-a al 1926.
## Arferiment


Categorìa:Frassion ëd Varal
Piepass

**Piepass** (*Piepasso* an italian) a l'é na frassion dla comun-a ëd Quatòrdi, an provincia ëd Lissandria.
Ant ël pais a l'é nà ël deputà Paolo Ercole.
Categorìa:Frassion dla provincia ëd Lissandria
Henri Alexis Brialmont

**Henri Alexis Brialmont** (Maagdenberg (Venlo), 25 magg 1821 - Saint-Josse-ten-Noode, 21 luj 1903) a l'é stàit un general e ingegné militar belgi.

A l'é avosà për avèj progetà e realisà ël Fòrt Shinkakasa ant ël Còngo belgi e le fortificassion dle sità belghe d'Anversa, ëd Liegi e ëd Namur.

Brialmont, Henri Alexis
Raymond Adolphe Séré de Rivières

**Raymond Adolphe Séré de Rivières** (Albi, 20 magg 1815 - Paris, 16 fërvé 1895) a l'é stàit un general e ingegné militar franseis.

A l'é avosà për avèj progetà e realisà ël sistema ëd fortificassion dël teritòri fransèis ciamà sistema Séré de Rivières.

Séré de Rivières, Raymond Adolphe
Serederivieres, Raymondadolphe
Ansem satì

Un sot-ansem *A* ëd në spassi topològich *E* as dis **satì** si minca sot-ansem duvert nen veuid d*'E* a conten chèich pont d' *A*.

Categorìa:Topologìa
Capussin (Vërsèj)

**Capussin** a l'é na frassion dla sità ëd Vërsèj.
J'abitant as ciamo *capussinat*.
## Arferiment


Categorìa:Frassion ëd Vërsèj
Ansem grass

Un sot-ansem *A* ëd në spassi topològich *E* a l'é dit **grass**, o **comàire**, s'a content n'antërsession numeràbil d'ansem duvert satì.

N'antërsession numeràbil ëd sot-ansem grass a l'é grassa.

Categorìa:Topologìa
Ansem màire

Un sot-ansem *A* ëd në spassi topològich *E* a l'é dit **màire** si sò complement a l'é grass, visadì si *A* a l'é contnù an n'union numeràbil d'ansem sarà con anterior veuid.

N'union numderàbil d'ansem màire a l'é màira.

Categorìa:Topologìa
Cosila

**Cosila** a l'é na frassion dla sità ëd Biela; a resta a n'autëssa ëd 545 méter. A l'é stàita na comun-a autònoma fin-a al 1940.
## Nòte

Categorìa:Frassion ëd Biela
La Còlma

**La Còlma** a l'é un pais dla provincia ëd Biela. 

As treuva al confin fra ij teritòri dle comun-e ëd Biela e d'Andorn e a resta a n'autëssa ëd 689 méter. 

Soa cesa a l'é dedicà a San Defendent.

## Nòte

Categorìa:Frassion ëd Biela
Categorìa:Frassion d'Andorn
Frank Herbert

**Frank Patrick Herbert** a l'é stàit në scritor ëd fantassiensa an lenga anglèisa.
A l'é nàit a Tacoma l'8 d'otóber dël 1920 e a l'é mòrt a Madison l'11 ëd fërvé dël 1986. 

A l'é dzortut avosà per avèj scrit la serie ëd romanz ciamà ël "Sicl ëd Dune". 

Herbert, Frank Patrick
Herbert, Frank Patrick
Giulia Falèt ëd Bareul

**Giulia Falèt ëd Bareul** (**Juliette Colbert** a la nàssita) a l'era nà dël 1785.
Durant la Rivolussion fransèisa a l'avìa përdù ij sò e dël 1806 a l'é mariasse con Carl Tancred Falèt, marchèis ëd Bareul.
Dël 1814 a l'é vnùita a sté a Turin, a palass Bareul.

La fomna a podìa nen avèj ëd masnà e antlora a l'ha decidù d'adoté ij pòver dla sità.
Con sò òm a l'ha fondà l'Arfuge Bareul, peui la congregassion ëd le Seur ëd Sant'Ana e vàire d'àutre anstitussion a pro dij pi mal butà, dij malavi e dle përzonere.

Giulia ëd Bareul a l'é mòrta dël 1864 e a l'é stàita sotrà ant la cesa ëd Santa Giulia a Turin.
Con sò testament a nassrà l'Euvra pia Bareul.

FaletedBareul, Giulia
Aloisio da Carcano

**Aloisio da Carcano** o ëdcò **Aloisio da Milan**, **Aleviz Milanets** e **Aleviz Fryazin** (*Алевиз Миланец*, *Алевиз Фрязин*, *Алевиз Фрязин Миланец* an lenga russa) a l'é stàit n'architet dl'Arnassiment.

## Biografìa

Dël 1494 a l'é stàit invità an Russia da Ivan III, aprèss la mòrt ëd Pietro Antonio Solari, per finì ij mur e le tor dël Cremlin ëd Mosca.
Antrames 1499 e 1508, Aloisio a l’ha fàit ij prim tre pian dël palass ëd Terem.
A l’ha cudì ëdcò la costrussion ëd na ciusa (1508) e un pont (1516) an sel fium Neglinnaya.

Carcano, Aloisioda
Stron-a d'Omegna

La **Stron-a d'Omegna** (an italian *Strona di Omegna*) a  l'é na dòira ëd la provincia dël Verban-Cusi-Òssola, afluent da la man drita ëd la Tòs.

## Përcors
A nass dal Mont Capeson e a traversa peui la valada ch’a pòrta sò nòm. Bagnà ël teritòri dla comun-a d'Omegna a cheuj da la man drita j’eve ëd sò prinsipal afluent, la Nigheuja, e as campa anfin 'nt la Tòs davzin a Gravelon-a.

## Statìstiche

A l'ha na portà media ëd 12,5 m3/sec, un bassin ëd 234,6 km² e na longheur ëd 28,4 km.

## Nòte


Categorìa:Afluent dla Tòs
Categorìa:Provinsa dël Verban-Cusi-Òssola
Vòrti

As ciama **vòrti** ëd na partissela ël moment angolar ch'a l'ha la partissela rëspet a sò barissènter.

Categorìa:Fìsica
Dipartiment ëd l'Aube

Ël **dipartiment ëd l'Aube** a l'é un dipartiment localisà ant la region dël Grand Est (fin al 2015 dla Champagne-Ardënne) e a l'ha për capleugh la sità ëd Troyes.

A pija sò nòm dal fium Aube.

Aube
Dipartiment ëd l'Aude

L**'Aude** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd l'Ocitània (fin al 2015 dël Lengadòca-Rossijon) e a l'ha për capleugh la sità ëd Carcassonne.

A pija sò nòm dal fium Aude.

Aude
Bici

La **bici** (ëdcò *biciclëtta*) a l'é un mojen ëd trasport nen motorisà ch'a viagia ansima a doe roe monotrassa (l'un-a daré l'àutra).


Figura:Draisine or Laufmaschine, around 1820. Archetype of the Bicycle. Pic 01.jpg|Draisine, 1820

Immagine:Ladies safety bicycles1889.gif|Bici da fomna, 1889

Immagine:Kusuma bike large.jpg|Bici da corsa, 2005


Categorìa:Traspòrt