open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Patrick Maynard Stuart Blackett

Fìsich.
**Patrick Maynard Stuart Blackett** a l'era nà dël 1897.

Blackett a l'era professor a l'Università ëd Manchester.
Dël 1948 a l'ha vagnà ël premi Nobel ëd fìsica për soe dëscuverte an sla radiassion còsmica e ant la fìsica nuclear.
A l'é mòrt dël 1974.

Blackett, Patrickmaynardstuart
Blackett, Patrickmaynardstuart
John Douglas Cockcroft

Fìsich.

Sir **John Douglas Cockcroft** a l'era nà dël 1897 a Todmorden, an Anghiltèra.

Cockcroft a l'ha travajà sota Rutherford al Laboratòri Cavendish e a l'é stàit diretor dlë Stabiliment d'arserca për l'energìa atòmica.
Dël 1951 a l'ha partagià ël premi Nobel ëd fìsica con Ernest Thomas Sinton Walton, con ël qual dël 1932 a l'avìa costruì n'acelerator ëd jòn, për soa dëscuverta dla trasmutassion dle nos atòmiche për mojen ëd partissele acelerà an manera artifissial.
A l'é mòrt dël 1967.

## A pòrto sò nòm
* Acelerator ëd Cockcroft-Walton

Cockcroft, Johndouglas
Cockcroft, Johndouglas
Max Born

Fìsich.
**Max Born** a l'era nà dël 1882 a Breslavia, an Almagna (al di d'ancheuj an Polònia).

Born a l'ha studià matemàtica ant j'università ëd Breslavia, Heidelberg, Zurigh e Göttingen, ma peui a l'é passà a la fìsica.
Dël 1921 a l'é stàit nominà professor ëd fìsica teòrica a l'Università ëd Göttingen.

Dël 1933 a l'ha chità l'Almagna e, apress avèj passà tre agn a Cambridge, a l'é stàit nominà professor ëd filosofìa natural a l'Università d'Edimborgh.
Andàit an pension dël 1953, a l'é tornà an Almagna.
A l'é mòrt dël 1970.

## Sò travaj
Born a l'ha dàit tante contribussion amportante al dësvlup dla mecànica dle matris, dla mecànica ondulatòria e d'àutri domini dla fìsica.
Dël 1954 a l'ha vagnà, ansema a Walther Bothe, ël premi Nobel ëd fìsica.
Për chiel, la motivassion a l'é stàita ij sò travaj fondamentaj an mecànica dij quant e dzortut l'antërpretassion ëstatìstica dla fonsion d'onda.

## A pòrto sò nòm
* Aprossimassion ëd Born-Oppenheimer

Born, Max
Born, Max
Walther Bothe

Fìsich.
**Walther Bothe** a l'era nà dël 1891 a Oranienburg.

Bothe a l'ha studià a l'Università ëd Berlin.
A l'ha mostrà a Giessen e a Heidelberg.
Dël 1954 a l'ha vagnà, ansema a Max Born, ël premi Nobel ëd fìsica.
Për chiel, la motivassion a l'é stàita soa anàlisi ëd la radiassion còsmica an dovrand ij métod ëd coincidensa.
A l'é mòrt dël 1957.

Bothe, Walther
Bothe, Walther
Maria Goeppert-Mayer

Fìsica.
**Maria Goeppert-Mayer** a l'era nà dël 1906 a Kattowitz.
Dël 1933 a l'é vnùita sitadin-a merican-a.

A l'é stàita professorëssa ëd Fìsica a l'Università ëd Chicago e dal 1960 a l'Università dla Califòrnia a San Diego.
Dël 1963, ansema a Eugene Paul Wigner e J.H.D. Jensen, a l'ha vagnà ël premi Nobel ëd la fìsica.
Për chila e për Jensen le motivassion a son ëstàite la teorìa dël model a greuja e ij nùmer màgich ëd la nos atòmica.
A l'é mòrta dël 1972.

Goeppertmayer, Maria
Goeppertmayer, Maria
Medeo IX

**Medeo IX** a l'é stàit col ch'a fa XXI ant la lista dij prinsi ëd Savòja.
Fieul ëd Ludovich e Ana ëd Lusignan, a l'era nà a Thonon dël 1435.

A dissèt agn Medeo a l'ha marià Jolanda, fija dël re 'd Fransa.
A l'ha sucedù a sò pare a la mòrt ëd chiel-sì ant ël 1465, an arditand na situassion motobin complicà.
Sò frel Flip Sensa Tèra a l'é përzoné dël re 'd Fransa; pen-a ch'a l'é liberà, dël 1466, a ancamin-a dlongh a sërché 'd pijé ël podèj an Savòja.

Dël 1466 Medeo a ten le dariere udiense generaj dij Savòja an Val d'Osta.
Soens soget a dle crisi d'epilessìa, as arvela nen bon a goerné e a lassa la diression dël pais a soa fomna, la duchëssa Jolanda.
Tutun Flip a l'é presentasse a jë Stat radunà a Losan-a dël 1466 an ciamand un féod an apanage e arvendicand ëdcò ij sò drit an sla regensa.
Jolanda a l'ha consentì a deje la Bresse an apanage, ma la regensa a l'ha nen vorsù partagela con chiel.

Antramente che la salute ëd Medeo a andasìa viaman pes, ant ël luj 1471 sò fieul pì grand, Carl, òspit dël re 'd Fransa, a l'é mòrt a quìndes agn.
Tutun sòn a l'ha nen provocà dij problema për la sucession, dagià ch-i ero d'àutri ardité mas-cc, bele che ancor masnà: Filibert e Carl.

Flip Sensa Tèra, da la Bresse, a vnisìa viaman pì mnassos.
Con Chambéry tròp davzin a Bourg, Jolanda a l'ha decidù ëd tramudé a Vërsèj con soa cort, sentend-se pì sigura sota la protession ëd sò vzin ël duca ëd Milan che an Savòja, tròp esponùa a j'obietiv ëd Flip.

Medeo IX a l'é mòrt a Vërsèj dël 1472.
A l'ha suceduje sò fieul Filibert.

Medeo9
Salampatata

Ël **salampatata** a l'é ën salam fait ëd carn ëd crin e patate mës-cià ënsèma, tìpich dël Canavèis e ëd quàich pais dël Bielèis. As mangia fresch ën sël pan o scaudà al forn.

## Anliure esterne
Pàgina dedicà: www.provincia.torino.gov.it/agrimont/sapori/tipici/salampatate  

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Angers

**Angers** a l'é na sità dla Fransa, capital dël dipartiment ëd Maine e Lòira, ch'a resta a 305 km a sud est ëd Paris.

Angers a l'é na sità industrial con apopré 150.000 abitant (1999) an sità e 270.000 abitant ant l'àrea metropolitan-a. La sità a l'é bastansa conossùa për soa produssion ëd fior.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Christophe Béchu (UMP, dal 2014).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Maine e Lòira
Fontevraud-l'Abbaye

**Fontevraud-l'Abbaye** a l'é na comun-a fransèisa vzin al Chinon, ant l’Anjou, an Fransa, e che a l’é stàita fàita tra ël 1110 e ël 1119. An costa località a l’è situà l’Abassia ëd Fontevraud.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Maine e Lòira
Baugé

**Baugé** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Paìs dla Lòira, ant ël dipartiment ëd Maine-et-Loire. A së stend për na surfassa ëd 8,55 km², con 3.663 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 428 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Maine e Lòira
M 83 (formassion ëd rock)

J**M 83** a son na formassion rock fransèisa formasse dël 2001 a Antibes.

Ij mèmber a j'ero Nicolas Fromageau e Anthony Gonzalez.
Dël 2004 Fromageau a lassa la banda an lassand Gonzalez sol.
Gonzalez, alora, as buta con sò frel Yann Gonzalez, con la cantanta e la tastadurista Morgan Kibby e con ël baterista Loïc Maurin.

## Discografìa
### Àlbom
**[[M83 (album)|M83]]* (avril 2001)
**[[Dead Cities, Red Seas & Lost Ghosts]]* (avril 2003)
**[[Before the Dawn Heals Us]]* (gené 2005)
**[[Digital Shades Vol. 1]]* (stémber 2007)
**[[Saturdays = Youth]]* (avril 2008)
**[[Hurry Up, We're dreaming]]* (otóber 2011)

Categorìa:Formassion musicaj rock
Armaillé

**Armaillé** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dij Pais ëd la Lòira, ant ël dipartiment ëd Maine e Lòira. As dëstend an sna surfassa ëd 16,78 km², con 290 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 17 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Maine e Lòira
Barjac

***Barjac*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Barjac (Gard)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Gard

* d'un **[[Barjac (Lozère)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Lozère
Peyo

**Peyo** a l'era lë stranòm ëd l'autor ëd fumèt **Pierre Andrè Gabriel Culliford**.
A l'era nà a Schaerbeek, an Belgi, dël 25 giugn 1928 e a l'é mòrt a Brussel dël 24 ëd dzèmber 1992.

Dël 1958 a l'ha anandià j'aventure djë Schtroumpfs.

Categorìa:Biografìe
Fermi (element)

Ël **fermi** (sìmbol *Fm*) a l'é col ch’a fa sent ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 257,00 g/mol e soa densità a l'é pà conossùa.

Ël fermi a l'é stàit sintetisà dël 1952 dal chìmich Albert Ghiorso.

Categorìa:Element chìmich
Università Niccolò Cusano

L**'Università Niccolò Cusano** a l'é n'università fondà a Roma dël 2006 për inissiativa dë Stefano Bandecchi.

## Organisassion
### Resior
*Sebastiano Scarcella (2006-2010)
*Giovanni Puoti (2010-2013)
*Fabio Fortuna (2013- )

Categorìa:Roma
Categorìa:Università Niccolò Cusano
Eric Hobsbawm

Stòrich e scritor an lenga anglèisa.
**Eric Hobsbawm** a l'era nà a Lissandria d'Egit ant ël giugn 1917.

Ëd famija ebréa, a l'é chërsù a Berlin.
Mòrtie sò pare e soa mare che chiel a l'avìa antra ij quatòrdes e ij sëddes agn, con l'advent ëd Hitler ij sò tuor a l'han ëmnalo a Londra.
A l'ha studià a Cambridge e a l'ha fàit cariera a l'università an Anghiltèra e an Mérica.

## Soe posission polìtiche
Hobsbawm a l'ha contà ch'a l'é dventà comunista a quìndes agn, dël 1932.
Dël 1936 a l'é anscrivusse al cit partì comunista anglèis.

## Arconossiment
Ai 29 ëd mars 2000 a l'han daje la làurea a onor a l'Università ëd Turin.
Dël 2003 a l'ha arseivù ël premi Balzan.

Eric Hobsbawm a l'é mòrt a Londra al 1m d'otóber 2012.

## Euvre prinsipaj
**Age of extremes*

Hobsbawm, Eric
Hobsbawm, Eric
Claretta Petacci

**Claretta Petacci** a l'era nà a Roma dël 1912.
A vint agn a l'ha rancontrà Mussolini, dont a l'é dventà la morosa.
A l'é mòrta con chiel ai 28 d'avril 1945.

Petacci, Claretta
Carbay

**Carbay** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Paìs dla Lòira, ant ël dipartiment ëd Maine-et-Loire. A së stend për na surfassa ëd 7,63 km², con 208 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 27 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Maine e Lòira
Hocinéma

**Hocinéma** a l'é na socetà për assion semplificà creà dël 2002 con sede a Villers-Saint-Paul, ant ël dipartiment ëd l'Oise.
Soa atività a l'é la progetassion e l'anstalassion ëd sale da cine privà, da 15 a 80 méter quàder.
Ël nòm ëd l'asienda a l'é an efet lë scursament ëd *home cinéma*.

Ël capital ëd Hocinéma a l'é partagià da na mesa dosen-a d'assionista.
L'asienda a l'ha set salarià.
Sò diretor general a l'é Stephane Chachignon.

## Brevet
La socetà a l'é propietaria d'un brevet për un prodot acùstich ch'a surbiss le frequense mesan-e e motobin basse e a diminuiss j'efet d'arsonansa ant ij leu al sarà ch'a l'han un volum cit.

Categorìa:Cine
Categorìa:Industria e produssion
Amelia Rosselli

Poetëssa an lenga italian-a.
**Amelia Rosselli**, fija ëd Carlo, a l'era nassùa dël 1930.
Soa famija a l'avìa sërcà arpar a Paris, peui la fija a l'ha studià an Anghiltèra e a l'ha vivù ant jë Stat Unì.
Dal 1948 Amelia Rosselli a l'ha vivù a Roma.
A l'é massasse dël 1996.

## Euvre prinsipaj
**Variazioni belliche* (1964; a conten an apendiss l'ansagg *Spazi metrici*)
**Serie ospedaliera* (1969)
**Documento* (1976)

Rosselli, Amelia
Rosselli, Amelia
Ludwig Wittgenstein

Filòsof.
**Ludwig Josef Johann Wittgenstein** a l'é nà 'l 26 Avril 1889 a Vien-a e a l'é mòrt ël 29 Avril 1951 a Cambridge. A l'ha travajà prinsipalman ant la lògica, ant la filosofìa matemàtica, ant la filosofìa dla ment e ant la filosofìa dël langage.
Dal 1939 al 1947 Wittgenstein a l'ha mostrà a l'Università ëd Cambridge. Durant soa vita a l'ha publicà mach un curt lìber, ël *Tractatus Logico-Philosophicus* dël 1921, longh stantessinch pàgine, n'artìcol, na recension e 'n vocabolari për cit. Sòj massiss manoscrit a son stàit soagnà e publicà dòp soa mòrt. J'Anvestigassion filosòfiche a sòn vnùe fòra an lìber dël 1953 e a la fin dël sécol a l'era già considerà n'amportant clàssich modern. Ël filòsof Bertrand Russell a l'ha descrivù Wittgenstein 'me "l'esempi pì soasì ëd geni da la mira tradissional che mi i l'hai mai conossù; spassionà, ancreus, antens e dominator".

Fieul ëd n'andustrial ëd l'assel, Wittgenstein a l'é nassù a Vien-a da un-a dle famije pì sgnore d'Euròpa.
Ant ël 1912 a studiava a Cambridge.
Dël 1913 a l'ha ardità na gròssa fortun-a da sò pare. A l'ha dàit ëd some 'd sòld notèivoj a d'artista pòver. Ant un moment ëd greva depression përsonal dòp la prima guèra mondial, a l'ha lassà tuta soa part d'ardità a sòj frej e soe seur. Tre 'd sòj frej a son suicidasse e Wittgenstein midem a l'ha pensà 'd massesse. A l'ha lassà l'academia tante vire: quand ch'a l'é stàit bajet ant l'armèja asbórgica durant la guèra, a l'é stàit përzoné a Cassin, e a l'é stàit decorà vàire vire për sò corage; quand a l'ha mostrà an vàire scòle sperdùe ant le borgià austrìache, andoa a l'ha avù 'd controversie për le bòte ch'a dasìa ai cit ch'a fasìo 'd fote an matemàtica; quand ch'a l'ha travajà durant la sconda guèra mondial da portié d'ospidal a Londra, andoa a disìa ai passient ëd pijé nen le medzin-e prescrivùe e andoa a l'é riussì a tnì stërmà ël fàit ch'a l'era un dij pì arnomà filòsof dël mond. Chiel a descrivìa la filosofìa 'me "l'ùnich travaj ch'am arpata dabon."

Soa filosofìa a l'é 'd sòlit considerà spartìa ant un prim perìod, dëscrivù ant ël *Tractatus*, e ant në scond perìod, articolà ant j*Anvestigassion filosòfiche*. An sò prim perìod a l'é consentrasse an sla liura fra le proposission e 'l mond, e a chërdìa che an descrivend bin la lògica ch'a rësguardava sta liura, a sarìa podusse arzòlve tute le chestion filosòfiche.

Tutun ëdcò sò prim prim a smon un misticism dë sfond, an fortiend che le paròle "rivé a j'arferiment", a vorìa nen dì riveje. Pì tard Wittgenstein a l'ha arnegà tante assunsion dël *Tractatus*, an disend che 'l significà dle paròle a riva da la fonsion che ste paròle a l'han ant un contest o gieugh lenghìstich spessìfich.

L'anfluensa ëd Wittgenstein a l'ha dàit dij socrolon a scasi tuti ij camp dle siense uman-e e sossiaj, ma a-i é d'antërpretassion motobin diferente ëd sò pensé. Com a disìa sò amis e colega Georg Hendrik von Wright:

## Euvre prinsipaj
**Tractatus logico philosophicus*

Wittgenstein, Ludwig
Cristoforo Joly

Partisan.
**Cristoforo Joly** a l'era nà dël 1925.
Dël 1928 a l'é mòrtie soa mare e antlora chiel a l'é andàit a vive con ij sò grand e sò barba a Tsampaserma, na borgià dzora a Arnad.
Sò pare, emigrà an Mérica, a l'é mòrt dël 1929.

Ant ël giugn 1944 Joly a l'ha decidù ëd gionz-se a na banda ëd partisan; con cola formassion, che ansema a d'àutre a l'avrìa fàit nasse la Brigà Garibaldi nùmer 112, Joly a l'ha combatù për ëscasi n'ann, findi a la dariera assion për la liberassion d'Ivrèja.

Apress sò congé, a l'é dedicasse ai travaj ëd la campagna e a l'anlevament e a l'é angagiasse ant j'atività ëd l'ANPI.
Cristoforo Joly a l'é mòrt an soa ca d'Arnad dël 2012.

## La famija
Cristoforo Joly a l'avìa doi frej, Aldo e Alfredo, ëdcò lor angagià ant l'Arzistensa e na seur, Teresa.
Mariasse con Maria, a l'ha avù doe masnà: Beatrice dël 1954 e Marcello dël 1956.

Joly, Cristoforo
Arthur Rimbaud

Poeta an lenga fransèisa.
Nassù ai 20 d'otóber 1854, mòrt ai 10 ëd novèmber 1891.

Rimbaud, Arthur
Rimbaud, Arthur
Lagh ëd Pont Vitòrio

Ël **lagh ëd Pont Vitòrio** (Lenga italian-a: *Lago di Ponte Vittorio*) a l'é un lach artifissial postà a 792 méter an Piemont, ant la provincia ëd Biela.
A fa da termo tra le comun-e ëd  Calabian-a e Camandon-a. A l'ha na surfassa ëd 0,043 chilòmeter quàder e l'é formà da la Stron-a ëd Mòss.

La ciusa a l'é àota 33 méter e a l'é stàita costruìa ant ël 1953..

## Nòte


## Vardé ëdcò

* Val ëd Mòss

Pont Vitòrio
Categorìa:Provinsa ëd Biela
Categorìa:Camandon-a
Cholet

**Cholet** a l'é na comun-a fransèisa, anté ch'a-i é na sot-prefetura dël dipartiment ëd Maine e Lòira, ant la region dij Paìs dla Lòira.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gilles Bourdouleix.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Maine e Lòira
Les Alleuds

***Les Alleuds*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Les Alleuds (Deux-Sèvres)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Deux-Sèvres

* d'un **[[Les Alleuds (Maine e Lòira)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Maine e Lòira
Parnay (Maine e Lòira)

**Parnay** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Paìs dla Lòira, ant ël dipartiment ëd Maine-et-Loire. A së stend për na surfassa ëd 6,54 km², con 460 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 70 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Maine e Lòira
Capassità elétrica

As definiss la **capassità elétrica d'un condensator**, o bele mach **capassità**, ël rapòrt antra 'l valor assolù ëd la caria comun-a a le doe armadure e la diferensa ëd potensial antra j'armadure mideme, visadì
:C= \frac q{V_2-V_1} .
La capassità a l'é për definission na quantità positiva e sò valor a dipend mach da la configurassion geométrica dël sistema ant ël veuid.

L'unità dë mzura dla capassità a l'é ël farad.

Categorìa:Fìsica
Luigi Meroni

Fotbaleur.
**Luigi** (**Gigi**) **Meroni** a l'era nà a Còm ai 24 ëd fërvé dël 1943.

A l'ha ancaminà soa cariera ant ël Còm e a l'ha esordì an serie A ant ël Génoa.
Peui ël Tòr a l'ha catalo dal Génoa e ant ël Tòr a l'ha giugà tanme ala drita.

A l'é mòrt dël 1967, pijà sota da na vitura an cors Re Umbert a Turin.

Meroni, Luigi
Categorìa:Turin (fótbal)
Efet Seebeck

Si un sircùit sarà a l'é constituì da doi o pì condutor metàlich diferent e le gionzure antra ij vàire metaj a son ëtnùe a temperadure diferente, as osserva ant ël sircùit na corent elétrica.
St'efet a pija ël nòm d**'efet Seebeck**, dal nòm ëd chi a l'ha dëscoatalo.

Categorìa:Fìsica
Efet Peltier

S'as manten na corent elétrica ant un sircùit formà da vàire metaj, as osserva che la temperadura dle gionzure a varia, gavà che da fòra as fornissa o as gava dël calor al sircùit an corëspondensa ëd se gionzure.
La quantità ëd calor ch'a dev esse fornìa a na gionzura për goerné la temperadura costanta a resta proporsional a la corent e a cambia 'd segn anvertend ël sens ëd la corent.
Ës fenòmeno a pija ël nòm d**'efet Peltier**.

Categorìa:Fìsica
Censiment

Ël **censiment** a l'é n'assion fàita për cheuje anformassion dzora al nùmer d'abitant e dzora a vàire caraterìstiche dla popolassion (për esempi, dzora al nùmer ëd përson-e për famija e dzora a lòn che le famije a l'han).

La paròla *censiment* a ven dal latin *censeo* e a veul dì *valuté*.

Categorìa:Siense dl'òmo
Agneaux

**Agneaux** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd la Mania. As dëstend për na surfassa ëd 6,5 km², con 4.173 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 642 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Mania
Baudreville

***Baudreville*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Baudreville (Eure-et-Loir)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Eure-et-Loir

* d'un **[[Baudreville (Mania)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Mania
Bagn marìa

Ël **bagn marìa** a l'é un bagn d'eva ch'a përmet na cheuita meusia dj'aliment.
Për realiselo, a venta buté un contnidor con andrinta dl'eva càuda an n'àutr contnidor anté che la preparassion a peul cheuse ëd na fasson dlicà.

Categorìa:Mangé
Saint-Laurent-de-Cuves

**Saint-Laurent-de-Cuves** é uma vadia francesa na region administrativa dla Bassa Normandìa, ant ël dipartiment ëd la Mania. As dëstend për na surfassa ëd mais dël oito mil km², con -21 abitant, scond ël brothas dël 1999, con na densità 33 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Mania
Carolles

**Carolles** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Bassa Normandìa, ant ël dipartiment da Mania. As dëstend për na surfassa ëd 3,85 km², con 711 abitant, scond ël censiment dël 2005, con uma densità ëd 169 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Mania
Lagh ëd le Pian-e

Ël **lagh ëd le Pian-e** (Lenga italian-a: *Lago delle Piane* o *lago di Masserano*) a l'é un lach postà a 325 méter an Piemont, ant la provincia ëd Biela.
La ciusa a l'é ant la comun-a ëd Massran e a l'é stàita costruìa ant j'agn Sessanta.

Ël lagh a fa da termo tra le comun-e ëd Massran, Casapinta, Curin e Mzan-a Mortiengh. A l'ha na surfassa ëd 0,427 chilòmeter quàder e l'é formà da l'Ostola, n'afluent dël Serv.

## Nòte


Pian-e
Categorìa:Mzan-a Mortiengh
Categorìa:Provinsa ëd Biela
Costanta ëd Planck

La **costanta ëd Planck**, ëd sòlit denotà con *h*, a l'é na costanta fìsica dont ël valor a l'é
:h=6,623 \cdot 10^{-34} \text{joule} \cdot \text{second} .
A l'ha comparì për la prima vira an na publicassion ëd Planck dël 1900.
An efet, pr'ëspieghé la distribussion ëspetral dl'energìa eletromagnética ant un creus con parèj a temperadura uniforma e costanta, Planck a l'ha formolà l'ipòtesi che n'onda monocromàtrica ëd frequensa ν a peul esse emëttùa o surbìa mach con n'energìa mùltipla d'hν.
Pi tard Einstein, ocupand-se dl'antërpretassion dl'efet fotoelétrich a l'ha dësvlupà ancor pi l'ipòtesi ëd Planck, atribuend le dëscontinuità dl'energìa a l'ha strutura midema dj'onde eletromagnétiche e nen a 'd mecanism particolar d'emission e 'd surbiment.
Scond Einstein, n'onda eletromagnética monocromàtica ëd frequensa ν a dev consideresse constituìa dal fluss d'un bocc d'oget uguaj (ij foton) mincadun ch'a pòrta n'energìa E=hν.

Categorìa:Fìsica
Andalién

L**'Andalién** l'é un fium ëd Cile. A l'é longh 130 chilòmeter. So bassin idrogràfich a l'é ëd 780 km2.A l'ha na portà media ëd 10-300 m3/sec.

## Bibliografìa
* Cade Idepe, 2004. *Diagnóstico y Clasificación de los Cursos y Cuerpos de Agua según objetivos de calidad. Cuenca del Río Andalién*. Dirección General de Aguas. MOP. Dzèmber 2004. Santiago. Cile.(an ëspagneul)
* Francisco Solano Asta-Buruaga y Cienfuegos, Diccionario geográfico de la República de Chile, D. Appleton y Compania, New York, 1899 p. 31-32 .(an ëspagneul)

Categorìa:Fium dël Cile
Piano

Ël **piano** a l'é në strument a son fiss, dont le còrde d'assel a son butà an vibrassion cand a son batùe con dij martej.
Ëd sòlit, a l'é acordà conforma a la scala temprà.
Ij martej a son comandà an assionand ij tast ëd na tastadura.
An efet, la pì part ëd le nòte a son produvùe për mojen ëd doe o tre còrde idéntiche e tendùe ëd fasson ugual, colpìe ansema dal martel.

La tastadura a comprend 7 otave e na nòta an pì, visadì 85 nòte, dal la_{-1} al la_6 dont 12 a na còrda, 12 a doe còrde e 61 a tre còrde.
Le còrde a son fissà a 'n tlé motobin goregn, fàit da dle trav ëd sapin ranforsà da dj'ass d'assel.
Tast e martej a son arciamà a soe posission inissiaj da dj'arsòrt; la maneuvra dij pedaj a përmet ëd ranforsé o ëd dësmorté ij son ëd le còrde.

Categorìa:Strument musicaj
Santuari d'Oropa

Ël **santuari d'Oropa** a l'é ant la comun-a ëd Biela; a l'é dedicà a la Madòna e a l'é postà a 1.159 méter d'autëssa.
As chërd ch'a sia stàit fondà da sant Eusebi ëd Vërsèj.
La cesa pì antica a l'é dël Ses-sent, la cesa moderna a l'é stàita costruìa ant ël sécol ch'a fa XX.

## Nòte



## Vardé 'dcò
* Oropa (dòira)

Categorìa:Cese ëd Biela
Saint-Remy-en-Bouzemont-Saint-Genest-et-Isson

**Saint-Remy-en-Bouzemont-Saint-Genest-et-Isson**  a l'é na comun-a fransèisa situà ant ël dipartiment ëd la Marna, ant la region ëd Champagne-Ardënne.

## Localisassion
A së stend për na surfassa ëd 21,85 km², con 592 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 27 ab/km².

## Curiosità
A l'è la comun-a fransèisa con ël nòm  pi longh (45 caràter).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Marna
Pargny-sur-Saulx

**Pargny-sur-Saulx** a l'é na comun-a fransèisa ant la region administrativa ëd Champagne-Ardënne, ant ël dipartiment ëd la Marna.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Marna
Tours-sur-Marne

**Tours-sur-Marne** a l'é na cita comun-a fransèisa vzin a Reims, ant ël dipartiment ëd la Marna, dipartiment nùmer 51, ant la region ëd Champagne-Ardënne. Soa populassion a l'era 1207 abitant scond ël censiment dël 1999, e soa prinsipal amportansa a l'é la produssion ëd lë champagne, ëd marca Laurent-Perrier.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Marna
Fontaine-sur-Ay

**Fontaine-sur-Ay** a l'é na cita comun-a fransèisa situà ant la region dël Champagne-Ardënne.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Marna
Bouzy

**Bouzy** a l'é na cita comun-a dël dipartiment ëd la Marna, ant la region ë Champagne-Ardënne

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Marna
Athis

**Athis** a l'é na cita comun-a vzin a Reims ant ël dipartiment  ëd la Marna, region ëd Champagne-Ardënne, nòrd ëd la Fransa.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Marna
Pargny-lès-Reims

**Pargny-lès-Reims** a l'é na comun-a fransèisa ant ël dipartiment ëd la Marna, region ëd Champagne-Ardenne.

## Demografia
* 1962 = 252
* 1968 = 334
* 1975 = 284
* 1982 = 353
* 1990 = 352
* 1999 = 340
* 2006 = 321&lt;ref&gt;Pargny-lès-Reims na página do Insee (em francês)&lt;/ref&gt;

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Marna
Chatillon-sur-Marne

**Chatillon-sur-Marne** a l'é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment  ëd la Marna ant la region Champagne-Ardënne.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Marna
Caurel

***Caurel*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Caurel (Côtes-d'Armor)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Côtes-d'Armor

* d'un **[[Caurel (Marna)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Marna
Florange

**Florange** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Loren-a, ant ël dipartiment ëd Mosela. A së stend për na surfassa ëd 13,18 km², con 10 778 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 817 ab/km².

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Michel Decker.

## Demografia

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Mosela
Laval (Mayenne)

**Laval** a l'é na comun-a fransèisa, capital dël dipartiment ëd Mayenne, ant la region dij Pais ëd la Lòira.

La sità dël 1999 a l’avìa 50.947 abitant e a l’era dividùa an 5 quarté.

## Figure

Image:Laval F Town Hall.jpg|Ca dla comun-a
Image:Blason ville fr Laval (Mayenne).svg|Scu ëd Laval


## Binelagi
* Boston,
* Mettmann,
* Garango,
* Gandia,
* Laval,
* Vatava,
* Calcídica,

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Mayenne
Bouère

**Bouère** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Paìs dla Lòira, ant ël dipartiment ëd Mayenne. A së stend për na surfassa ëd 42,54 km², con 921 abitant, scond ël censiment dël 2004, con na densità ëd 21 ab/km².

## Evolussion demogràfica

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Mayenne
Champéon

**Champéon** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dij Paìs dla Lòira, ant ël dipartiment ëd Mayenne. As dëstend an sna surfassa ëd 21,15 km², con 512 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 24 abitant al chilòmeter quàder

Champeon
Mario dl'Ernesta

Scritor an lenga piemontèisa.
**Mario dl'Ernesta** a l'era lë stranòm literari ëd **Mario Cerutti**, nassù dël 1914, mòrt dël 2006.

## Euvre prinsipaj
**Gran-e 'd sal*
**Gent ëd mia tèra*

Categorìa:Scritor an lenga piemontèisa
Enrico Mattei

**Enrico Mattei** (Acqualagna, 29 avril 1906 - Bascapè, 27 otóber 1962) a l'é stàit pressident ëd l'Eni dal 10 fërvè 1953 fin a soa mòrt.
## Biografìa
Enrico Mattei a l'era fieul ëd Antonio Mattei (Carabinié) e ëd Angela Galvani.
Durant la sconda guèra mondial a l'ha partessipà a la Resistensa 'me partisan.
 
## Mòrt
Dël 27 otóber 1962, durant un vol da Catania, an Sicilia, vers l’aéroport ëd Milan-Linate, l’avion ëd Mattei, un Morane-Saulnier MS.760 Paris, a l'é pressipità davzin a Bascapè an Lombardia, durant un temporal. Ij trei òm a bord a son mòrt: Mattei, sò pilota Irnerio Bertuzzi, e ël giornalista american ëd Time-Life William McHale.

Mattei, Enrico
Château-Gontier

**Château-Gontier** a l'é na comun-a dla Fransa, localisà ant ël dipartiment ëd Mayenne, ant la region dël Paìs dla Lòira.

Chateau-Gontier
Olivet

***Olivet*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Olivet (Loiret)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Loiret

* d'un **[[Olivet (Mayenne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Mayenne
Chison

Ël **Chison ** a  l'é na dòira ëd la provincia ëd Turin, afluent dë snistra dël Pélis.

## Përcors
A nass ën val Troncea e, passand për la valada ch’a pòrta sò nòm, a cheuj da la man drita j’eve ëd sò prinsipal afluent, la Germanasca.
Rivà a Pinareul a seurt ant la pian-a andoa as campa 'nt ël Pélis.

## Statìstiche

A l'ha na portà media ëd 12,3 m3/sec, un bassin ëd 604,38 km² e na longheur ëd 53,2 km..

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Afluent dël Pélis
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Giulio De Benedetti

**Giulio De Benedetti** a l'era nà an Ast dël 1890.
Dal 1948 al 1968 a l'ha dirigiù La Stampa.
A l'é mòrt a Turin dël 1978.

Debenedetti, Giulio
Mario Soldati

Scritor e regista.
**Mario Soldati** a l'era nà a Turin ël 17 novèmber dël 1906.
Ant j'agn 1970 a l'é stàit colaborator ëd La Stampa.
A l'é mòrt a Tellaro (SP) ël 19 ëd giugn dël 1999.

Soldati, Mario
Toul

**Toul** a l'é na sità stòrica e fortificà dla Fransa e na sotprefetura dël dipartiment ëd Meurthe-et-Moselle, ant la region ëd la Loren-a. La popolassion a l'é ëd 65.000 abitant.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Meurthe e Mosela
Briey

**Briey** a l'é na sità dël nòrd-est ëd la Fransa, situà ant la region ëd la Loren-a e ant ël dipartiment ëd Meurthe-et-Moselle. Ant ël 1999, a l'avìa 4858 abitant.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Meurthe e Mosela
Vitrey

**Vitrey** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd la Loren-a, ant ël dipartiment ëd Meurthe-et-Moselle. A së stend për na surfassa ëd 11,54 km², con 171 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 14 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Meurthe e Mosela
Germanasca

La **Germanasca ** a  l'é na dòira ëd la provincia ëd Turin, afluent ëd drita dël Chison.

## Përcors
A nass dal Lagh Verd (comun-a ëd Praly) e, passand për la valada ch’a pòrta sò nòm, a cheuj da snistra j’eve ëd la *Germanasca ëd [[Sansa]]* e ëd la *Germanasca ëd [[Masel]]*.
Rivà ën Val Chison as campa 'nt ël Chison a Perosa.

## Statìstiche
La dòira a l'ha na longheur ëd 26,57 km..

## Nòte


Categorìa:Afluent dël Chison
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Val Germanasca

La ** Val Germanasca** a l'é na valada dël Piemont; as treuva ant ël teritòri dla provinsa ëd Turin.
A l'ha pijà sò nom da la Germanasca, la dòira ch'a bagna la valada.
La montagna pì àuta a l'é ël Gran Queyron (3.060 m).

## Comun-e dla valada
* Praly, 
* Pré, 
* Pomaret,
* Sansa, 
* Masel.

Categorìa:Provinsa ëd Turin
Germanasca
Abaucourt

**Abaucourt** a l'é na comun-a fransèisa ant la region administrativa da Loren-a, ant ël dipartiment  ëd Meurthe-et-Moselle. A së stend për na surfassa ëd 7,8&nbsp;km², con 300 abitant, segundo o recenseamento dël 2008, con uma densità   dël 40 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Meurthe e Mosela
Jan Vermeer

**Johannes Vermeer** o **Jan Vermeer** /jɑn vɛr'meˑɪ̯r/, (ëdcò: *Johannes van der Meer*,*Joannis ver Meer*), (Delft, 31 otóber 1632 – Delft, 15 dzémber 1675) a l'é stàit un pitor olandèis.

Vermeer, Jan
Mont Colombon

Ël **mont Colombon** a l'é na montagna ëd Piemont àuta 1.658 méter, la  pì àuta dla val Srunda e dla val Casternon.
As treuva ant ël teritòri dla Sità metropolitan-a 'd Turin.

## Arferiment

## Vardé ëdcò
* Val Srunda

## Anliure esterne

* Panorama dal mont Colombon 

Categorìa:Sità metropolitan-a 'd Turin
Colombon
Dub

Ël **dub** a l'é na version ëstrumental dël reggae. As dis ch'a sia nàit për asar ant j'agn 1960 an Giamàica, cand n'angigné dël son a l'avrìa dësmentià d'argistré la pista dle vos.

Categorìa:Géner musicaj‎
Norodom Sihanouk

**Norodom Sihanouk** a l'era nà a Phnom Penh ai 31 d'otóber 1922.
Anlev dël liceo Chasseloup-Laubat ëd Saigon, Sihanouk a l'é stàit butà an sël tròno ëd Cambògia dël 1941 da l'amiraj Decoux, goernador ëd l'Indocin-a fransèisa alinià a la Repùblica ëd Vichy.

Dël 1953 a l'era artirasse an Thailandia e peui a Angkor, përchè la Fransa a tardava tròp a deje l'indipendensa a completa a la Cambògia, indipendensa che tutun a rivrà ant l'istess ann.
Dël 1954 Sihanouk a l'é antra ij fondador, a Bandung, dël moviment dij nen alinià, ansema a Zhou Enlai, Nehru, Nasser e Sukarno.
Dël 1955 a àbdica an favor ëd sò pare, për podèj campesse ant la lòta polìtica.
Dël 1960 a dventa cap ëd lë stat, ma a l'é destituì da 'n colp dë stat ant ël 1970 e as arfugia a Pechin.

Da Pechin, Sihanouk a apògia l'arvira dij khmer ross, dont a l'era contra chèich agn prima.
Sò pais a intra ant un perìod ëd guèra e massacri.
Dël 1975 ij khmer ross a òcupo Phnom Pehn e chiel a rintra con ël tìtol, sensa podèj, ëd pressident dël Kampuchea democràtich.
A resta sarà an sò palass e dël 1976 a dà le dimission, restand përzoné dij khmer ross findi al 1979.
Ant ës perìod, quatòrdes ëd soe masnà e sò novod a son massà dai khmer ross.

Sihanouk a passa la pì part dël temp a Pechin e a Pyongyang fin-a al moment che, ant l'avril 1991, cinèis e vietnamèis a normaliso soe relassion, përmëttend n'arzolussion ëd la situassion cambogian-a.
Sot-signà ant l'otóber dël midem ann a Paris, s'acòrd antërnassional a men-a a n'antërvension massissa ëd l'Organisassion dle Nassion Unìe, che a organiso dj'elession generaj ant ël 1993; ëdcò la monarchìa, constitussional, a l'é restaurà e Sihanouk a dventa torna re.
Tutun a l'é malavi.
A seufr ëd problema ëd sircolassion e, dzortut, d'un càncher a la pròstata, dont as fa operé a Pechin ant l'otóber 1993.

A àbdica ant ël 2004 an favor ëd sò fieul cadet Sihamoni, an diciairand dle rason d'età e ëd salute.
Ant ij darié agn ëd soa vita, Sihanouk a l'ha vivù dzortut a Pechin, për esse soagnà contra 'l càncher, ël diabete e l'ipertension.
A l'é mòrt an n'ospidal ëd Pechin ai 15 d'otóber 2012, për na crisi ëd cheur.

Sihanouk, Norodom
Pannes

***Pannes *** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Pannes (Loiret)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Loiret

* d'un **[[Pannes (Meurthe-et-Moselle)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Meurthe-et-Moselle
Radio Manà Manà

**Radio Manà Manà**  a l'é na stassion radio con base a Roma, ant ël Lassio, fondà a  dël 2006 për për inissiativa ëd Stefano Bandecchi.

A l'é na radio generalista e a manda dzortut ëd trasmission colturaj e ëd mùsica.

## Anliure esterne

*Sit Ofissial

Categorìa:Comunicassion
Categorìa:Roma
Igney (Meurthe-et-Moselle)

**Igney** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd la Loren-a, ant ël dipartiment ëd Meurthe-et-Moselle. A së stend për na surfassa ëd 4,71 km², con 127 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 26 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Meurthe e Mosela
Macagn

Ël **Macagn** a l'é ën formagg fàit ëd làit ëd vaca, tìpich dël Bielèis e dla Valsesia. As mangia da sol, ënt el ris (*ris ën cagnon*) e ënt la polenta. A l'ha pijà sò nòm da l'Alp dal Macagn, ant la comun-a ëd La Riva.

## Anliure esterne
Regolament ëd produssion: ''Boletin Ofissial n. 33 dël 14/08/2002'' 

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Edward Hopper

**Edward Hopper** (Nyack, 22 luj 1882 – New York, 15 magg 1967) a l'é stàit un pitor american esponent dla corente artistica dël realism american.

## Biografìa

Edward Hopper a l'era fieul ëd Garret Henry Hopper e ëd Elisabeth Griffiths Smith. Dël 1899 l'ha studià për coripondensa a la *New York School of Illustrating* e l'agn apress a l'ha frequentà la *New York School of Art*, sota la diression ëd William Merritt Chase.
A l'ha viagià vaire vote an Europa (dzòrtut an Fransa, a Paris) andoa a l'ha conossù l'impressionism dont a l'é stàit influensà.
Dël 1924 a l'ha marià Josephine Verstille Nivison (1883 - 1968) ch'a l'era ëdcò pitriss e a l'é stàita soa modela.  

Hopper, Edward
Massa (fìsica)

La **massa** a l'é na mzura dla quantità ëd material an n'oget, 'me evidensià da soa arzistensa a cangé 'd moviment.

L'unità fondamental ëd la massa a l'é ël chilo.
N'àutra unità ëd massa soens dovrà an fìsica a l'é ël grama, definì tanme na part ansima a mila dël chilo.

Cand che l'andi d'un còrp a s'avzin-a a l'andi dla lus, soa massa a aumenta conforma a la relassion
:m= \frac{m_0}{ \sqrt{1- \frac{v^2}{c^2} } } .

Massafisica
Defendente Ferrari

**Defendente Ferrari** a l'é stàit un pitor piemontèis dël tàrd perìod gòtich e dël prim Arnassiment che a l'ha travajà an Piemont e an Lombardìa.
A l'era nassù a Civass anviron dël 1480-1485 e a l'é mòrt anviron dël 1540.
Ferrari a l'ha travajà con ël pitor Giovanni Martino Spanzotti. 

## Euvre
*Trìtich (1507) - Sacra 'd San Michel, Piemont
**Natività* (1511) - Cesa ëd S. Gioann, Vian-a, Piemont
*Polìtich ëd *Sant Ivo* - Galarìa Sabàuda, Turin

## Anliure
*descrission ëd chèich travaj
 
Ferrari, Defendente
Bar-le-Duc

**Bar-le-Duc** a lé na sità dël nòrd-est ëd la Fransa, situà ant ël dipartiment ëd Meuse ant la region ëd la Loren-a. La sità a l'ha pi ëd 17 000 abitant.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Meusa
Verdun

**Verdun** a l'é na sità fransèisa ëd 19.624 abitant, dël dipartiment ëd la Meusa, ant la region ëd Loren-a. A l'é na sità sìmbol ëd la Prima Guèra Mondial, anté ch'a l'é dësrolasse la Bataja ëd Verdun, andoa an des mèis a son mòrt pi ëd 260 mila soldà.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Meusa
Burey-la-Côte

**Burey-la-Côte** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Loren-a, ant ël dipartiment ëd Meuse. A së stend për na surfassa ëd 4,29 km², con 73 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 17 ab/km².
* http://chateau.over-blog.net/article-31070646.html

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Meusa
Lej dël moviment ëd Newton

La relassion antra le fòrse e ij moviment da lor provocà a l'é stàita descrivùa da Newton an tre **lej dël moviment**.

## La prima lej ëd Newton, la lej dl'inersia
La lej dl'inersia, o prima lej ëd Newton, a fortiss che
:*a-i son gnun-e modìfiche ant ël moviment d'un còrp, gavà che na fòrsa arzultanta a j'agissa ansima*.
Si un còrp a l'é ferm, a resta ferm; si a bogia, a seghitrà a bogé con andi costant an linia reta, gavà ch'a-i sia na fòrsa agenta.

## La sconda lej ëd Newton
La sconda lej ëd Newton a fortiss che
:*Cand na fòrsa arzultanta a agiss ansima a 'n còrp, a pròvoca n'acelerassion ant la diression ëd la fòrsa arzultanta, proporsional ëd fasson direta a la fòrsa arzultanta e proporsional ëd fasson anversa a la massa dël còrp*.
Donca a val l'equassion
: \vec F =km \vec a .
Për fé le còse sempie, as costuma dovresse un sistema d'unità për ël qual k=1.

## La tersa lej ëd Newton
La tersa lej ëd Newton a fortiss che
:*për tuta fòrsa che a agiss ansima a 'n còrp, a-i é na sconda fòrsa ugual an grandëssa ma opòsta an vers ch'a agiss ansima a n'àutr còrp*.
Soens a coste fòrse as da 'l nòm ëd fòrsa agenta e fòrsa reagenta.

Lajdelmovimentednewton
Slug

Lë **slug** a l'é l'unità dla massa ant ël sistema britànich gravitassional.
A l'é la massa a la qual na fòrsa d'1lb a dà n'acelerassion d'1 \frac{ft}{s^2} .

Categorìa:Fìsica
Jean Baptiste Jacques Augustin

Pitor.
**Jean Baptiste Jacques Augustin** a l'era nà a Saint-Dié-des-Vosges, dël 1759.
Dël 1781 a l'é rivà a Paris.
Apress n'achit dur, dël 1791 a l'ha esponù a Paris.
Vnù arnomà, a l'ha avù vàire anlev e a l'han decoralo con la Legion d'onor dël 1824 e ël tìtol ëd prim pitor ëd miniadure a la cort dël re.
A l'ha fàit ij ritrat an miniadura dle pì amportante përsonalità ëd l'época.

Jean Baptiste Jacques Augustin a l'é mòrt a Paris dël 1832.

Augustin, Jean Baptiste Jacques
Ettore Roesler Franz

Aquarelista.
**Ettore Roesler Franz** a l'era nà a Roma dël 1845.

A l'é dedicasse dzortut ai paisage.
A l'ha realisà na serie ëd vëdùe ëd Roma, goernà a la Galarìa d'art moderna ëd Roma.
Antra 'l 1875 e ël 1889 a l'ha esponù a Londra, anté ch'a l'é stàit apressià.
A l'é mòrt dël 1907.

Roeslerfranz, Ettore
Energìa potensial

L'energìa che un còrp a l'ha an rason ëd soa posission, configurassion o strutura anterior a l'é ciamà **energìa potensial**.
A l'é na fonsion dle coordinà E_p(x,y,z) tal che la diferensa antra ij sò valor a na posission inissial e a na posission final a l'é ugual al travaj fàit an sla partissela për bogela antra cole doe posission.
L'energìa potensial a l'é sempe definìa a manch ëd na costant, donca un a peul serne sò livel 0 andoa a preferiss.

Forme amportante ëd cost tipo d'energìa a son j'energìe potensiaj elétrica, elàstica, chìmica e nuclear.
La forma pì comun-a d'energìa potensial a l'é l'energìa potensial gravitassional.

Categorìa:Fìsica
Albert Abraham Michelson

Fìsich.

**Albert Abraham Michelson** a l'era nà a Strelno, an Prussia, dël 1852.

A l'é stàit diretor dël dipartiment ëd fìsica ëd l'Università ëd Chicago e a l'é l'anventor dl'anterferòmeter.
Dël 1907 a l'ha arseivù ël premi Nobel ëd fìsica pr'ij sò utiss òtich ëd precision e për j'anvestigassion ch'a l'han mnà con costi-sì.
A l'é mòrt dël 1931.

Michelson, Albertabraham
Michelson, Albertabraham
Angign

N**'angign** a l'é un mecanism për podèj dovré dl'energìa për fé un travaj për chèich but.
J'angign a peulo arsèive dl'energìa an vàire forme, tanme l'energìa mecànica, ël calor, l'energìa elétrica o l'energìa chìmica.

## L'eficensa
Gnun angign a peul creé dl'energìa: për fé dël travaj a dev arsèive dl'energìa da dle sorgiss e ël màssim travaj ch'a fà a sorpassa nen l'energìa ch'a arsèiv.
L'eficensa ëd n'angign a l'é ël rapòrt antra 'l travaj ch'a seurt e l'energìa ch'a intra, o ëdcò antra la potensa ch'a seurt e cola ch'a intra:
: \eta = \frac{T_s}{E_i} = \frac{P_s}{P_i} .
Soens l'eficensa a l'é smonùa tanme na përsentual.

Categorìa:Fìsica
Categorìa:Utiss
Energìa

L**'energìa** a l'é la propietà d'un còrp o d'un sistema ëd còrp ch'a përmet ëd fé dël travaj.

Categorìa:Fìsica
Cobia

Doe fòrse nen alinià, d'ugual grandëssa e ëd vers opòst aplicà a 'n còrp as ciamo na **cobia**.
Na cobia a peul nen esse echilibrà da na fòrsa sìngola, ma mach da n'àutra cobia dl'istessa grandëssa e ëd vers opòst.

Categorìa:Fìsica
Ampulsion

L**'ampulsion** a l'é ël prodot ëd na fòrsa për ël temp durant ël qual la fòrsa a agiss.
A l'é ugual a la variassion ëd la quantità ëd moviment:
:F \Delta t=p_1-p_0=mv_1-mv_0.

Categorìa:Fìsica
Aministrassion Nassional dl'Areonàutica e dlë Spassi

L**'Aministrassion Nassional dl'Areonàutica e dlë Spassi** (an anglèis: *National Aeronautics and Space Administration*), conossùa con l'acrònim **NASA**, a l'é n'agensìa dël govern federal djë Stat Unì responsàbil dël programa spassial civil e dla arserca aeronàutica. A l'é stàita creà dël 1958 con lë Space Act, an sucedend a la NACA (*National Advisory Committee for Aeronautics*).

## Stòria
La NASA a l'é stàita fondà ël 29 ëd luj dël 1958, an rispòsta al lansi dël Sputnik 1 da part dl'Union Soviética e a la corsa a lë spassi. A l'ha ancaminà sò programa con dij lans ëd satélit e mission pilota (Programa Mercury). Dël 1961, ël pressident John Fitzgerald Kennedy a l'ha anunsià l'obietiv ëd fé ateré n'òm an sla Lun-a prima dla fin dla desen-a. Sòn a l'ha portà al Programa Apollo e, dël 1969, a la mission Apollo 11, con Neil Armstrong e Buzz Aldrin ch'a son ij prim a marché 'l teren lunar.

D'apress, la NASA a l'ha dësvlupà lë Space Shuttle (1981-2011), la Stassion Spassial Antërnassional (ISS) an colaborassion con d'àutri pais, e 'd mission për l'esplorassion dël Sistema Solar (Voyager, Mars Rover). Ancheuj a l'é angagià ant ël Programa Artemis për torné an sla Lun-a e ant la preparassion ëd mission vers Marte.

## Strutura e sénter
La NASA a l'ha vàire sènter spantià për jë Stat Unì:
* **[[Sènter Spassial Kennedy]]** (Florida): sénter ëd lans prinsipal.
* **[[Sènter Spassial Johnson]]** (Texas): control ëd le mission e adestrament dj'astronàuta.
* **[[Laboratòri ëd Propulsion a Reassion]]** (Califòrnia): gestion dle mission planetarie.
* **[[Sènter d'arserca Glenn]]** (Ohio): motor e propulsor.
* **[[Sènter d'arserca Langley]]** (Virginia): arserca aeronàutica.

## Mission prinsipaj
* **Programa Mercury** (1958-1963): prim vòl uman american.
* **Programa Gemini** (1961-1966): técniche për le mission lunar.
* **Programa Apollo** (1961-1972): ateragi an sla Lun-a (6 mission riussìe).
* **Skylab** (1973-1974): prima stassion spassial american-a.
* **Space Shuttle** (1981-2011): 135 mission.
* **Stassion Spassial Antërnassional** (dal 1998): colaborassion antërnassional.
* **Mars Rovers**: Spirit, Opportunity, Curiosity, Perseverance.
* **Telescòpi spassiaj**: Hubble, James Webb.

Categorìa:Polìtica djë stat Unì d'América
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Cesse

**Cesse** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Loren-a, ant ël dipartiment ëd Meuse. A së stend për na surfassa ëd 5,3 km², con 128 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 24 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Meusa
Dallas

**Dallas** a l'é na sità djë Stat Unì, la tersa dël Texas për popolassion.

A l'ha 1.279.910 abitant (2010).

Categorìa:Comun dël Texas
Casternon

Ël   **Casternon** (an italian *Casternone*) a  l'é na dòira ëd la provincia ëd Turin, afluent  ëd drita dla Srunda.

## Përcors
A nass tra ël mont Arpon e ël mont Colombon; passand për la valada ch’a pòrta sò nòm, a riva a Val ëd la Tor e a seurt ant la pian-a. 

Ël Casternon a vira peui an diression nòrd-est e a cheuj da snistra j’eve dël rio Vachè, ch'a ven da Givolèt.
Intrà 'nt ël Parch regional dla Mandria, a riva davzin a Druent e as campa 'nt la Srunda.

## Statìstiche

A l'ha na portà media ëd 1,3 m3/sec, un bassin ëd 59 km² e na longheur ëd 16 km..

## Nòte


Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Secondo Pettiti

**Secondo Pettiti** (Costiòle d'Ast, 16 Avril 1897 – Costiòle d'Ast, 15 Mars 1980), ciamà dcò *Dino Petit* o *Scond Petit* an piemontèis, a l'era un poeta an lenga piemontèisa. 
Soe poesìe, archeujte ant n'ùnich volum antitolà "Fior fiorìe... smens d'amor...", a son stàite publicà da sò fieuj dël Dzèmber 1997, cudìe e presentà da Milo Bré. Soa poética a toca argoment come soa tera, la blëssa natural, soa famija e soa fé.

## Biografia
Secondo Pettiti a l'é nassù dël 1897 a La Mòta ëd Costiòle d'Ast, andoa a l'ha sèmper vivù.
A l'ha fàit la prima guèra mondial e a l'é stàit ornà dla cros ëd sivalié ëd Vitòrio Véneto.
A l'é mariasse ël 25 ëd novèmber 1925 con Natalina Montrucchio e a l'ha avù neuv masnà: Carlucio, Vincensin-a, Leopolda, Serafin, Fransisch, Maria, Genio, Vitòria e Gioan. Malgré la tràgich dëspartìa ëd doi sò fieuj, ëd Carlucio quand a l'era mach na masnà e 'd Fransisch a l'età ëd quarantadoi ann, a l'é sèmper riussì a passé ij moment arnos, sostnù da na robusta fé cristian-a.
Premià e segnalà an numeros concors *Nino Còsta* e *Gastaldi 1948*, a l'ha colaborà con quàich giornal d'Ast e boletin locaj. Dal 1951, për vint agn, a l'ha colaborà con ël giornal Ël Bochèt.
A l'é mòrt a La Mòta ëd Costiòle ai 15 ëd mars 1980, sostnù da soa fomna Natalin-a e dai sò carissim fieuj.

## Poética

### Poeta Paisan
Pettiti as definìa *poeta paisan* për carché sò afet pr'ël mond contadin, un mond che, al contrari dle sità, a conservava sò anciarm e integrità. Cost amor dle campagne a l'é bin evident ant la "Peosìa dël Paisan", andoa a scriv:

*"...Noi stoma frem su costa stra pì dura,<br />*
*con sape, forche e arsau foma bataja,<br />*
*spetand che 'l sol e cheusa la cotura,<br />*
*e vëdde l'autra facia dla midaja."<br />*

Ant "Ël mè pais", peuj, l'orgheuj ëd vive an pais a l'é bin evident:

*"...Paisan dla mòda antica,<br />*
*cerco pa d'andé a Turin:<br />*
*për mi, 'l verd dla mia campagna<br />*
*l'é pì bel che 'l Valentin!"<br />*

### La lenga
A l'é curios noté come ël Piemontèis ëd Pettiti a dovra un lessich pì turinèis che astësan; për esempi, a dovra "fomna" an leu ëd l'astësan "dona", opura l'arcaich "naris" an leu dël pì comun "nas". Sòn a arvela la soa liura con ij grand poeta turinèis come Pinin Pacòt, che Pettiti a sita an quàich soa poesìa.
Che Pettiti a scriva an lenga piemontèisa a l'ha pa mach un significà coltural, ma dcò ideològich, përchè ël Piemontèis a l'é la lenga dël mond rural e a l'é la lenga ch'a sà bin preservé tùit coj valor dont Pettiti a l'era orgojos, ossìa la tera, la famija, la fé e la fradlansa.

La poesìa ch'a ven dòp, ciamà "Mia pì bela poesìa", a l'é dedicà a soa fomna e ai sò neuv fieuj.


## Galerìa ëd fòto

Pettiti, Secondo
Boryslav

**Boryslav** a l'é na sità dë scasi 40.000 abitant ant l'Ucrain-a ossidental.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vladimir Firman.

Categorìa:Sità ucrain-e
Ca dë studi Jean-Baptiste de Tillier

La **ca dë studi Jean-Baptiste de Tillier** a l'é n'associassion coltural fondà a Osta dël 1989.
Sò but prinsipaj a son l'arserca e lë studi dle particolarità stòriche, colturaj e lenghìstiche dla Val d'Osta.

Ël pressident a l'é Luca Poggianti.

Categorìa:Lenghe dla Val d'Osta
Categorìa:Stòria dla Val d'Osta
Georges Valbon

Òm polìtich.
**Georges Valbon** a l'era nà dël 1924 a Lunery, ant ël dipartiment ëd Cher, an na famija originaria ëd Nus ch'a l'avìa chità la Val d'Osta cand ël fassism a l'avìa pijà ël podèj ant l'Italia.

Valbon a l'é stàit sìndich ëd Bobigny e prim pressident dël consèj general ëd Seine-Saint-Denis.
A l'é mòrt dël 2009.

## A pòrto sò nòm
*Parch Georges-Valbon

Valbon, Georges
Val Casternon

La **Val Casternon** a l'é na valada dël Piemont; as treuva ant ël teritòri dla provinsa ëd Turin.
A l'ha pijà sò nòm dal Casternon, la dòira ch'a bagna la valada.
Le montagne pì àute a son ël mont Colombon (1.658 m) e ël mont Arpon (1.602 m).

## Comun-e dla valada
* Val ëd la Tor, 
* Givolèt.

Categorìa:Provinsa ëd Turin
Casternon
Dronerèis

Ij **dronerèis** a son na galuparìa piemontèisa, fàit da na greuja ëd meringa pien-a ëd cicolata al rum.

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Basin ëd Cherasch

Ij **basin ëd Cherasch** a son na galuparìa piemontèisa.
A son dij cicolatin amèr con crema ëd ninsòle.

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
John Everett Millais

Pitor.
**John Everett Millais** a l'era nà dël 1829 e a l'é mòrt dël 1896.
A l'era mariasse con Euphemia (*Effie*) Gray, dont a l'ha avù sinch masnà.

Millais, Johneverett