open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Provincia ëd Sàssari

La **Provincia ëd Sàssari** a l'é an Sardëgna e a comprend 66 comun.
A l'ha na surfassa ëd 4.281 km² e a conta 333.015 abitant.
Sò capleugh a l'é Sàssari. 

## Geografìa
A confin-a a sud con le provinse ëd Nùoro e d'Oristan e a est con la Provincia d'Òlbia-Tempio. A l'é bagnà a nòrd e a òvest dal Mar ëd Sardëgna.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Alessandra Giudici (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sardëgna
Sassari
Bhaskara

Matemàtich e astrònom.
**Bhaskara**, ciamà ëdcò **Bhaskara II** e **Bhaskara Achārya** ("Bhaskara ël Magìster"), a l'era nassù dël 1114 e a l'é mòrt anviron dël 1185.

## Euvre prinsipaj
* Goladhyaya (*Ël lìber ëd le sfere*).
* Siddhanta shiromani (1150).
* Lilavati (as dis che cost'euvra a l'era dedicà a soa fija ch'as ciamava pròpe Lilavati).

Categorìa:Astrònom
Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël 1100
Lenga norvegèisa (Bokmål)

Ël **Norvegèis Bokmål** (literalment "lenga dij lìber") a l'é un-a dle doe forme scrite ofissiaj dla lenga norvegèisa, ansema a 'l Nynorsk.

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga norvegèisa Bokmål** a l'é parlà e dzortut **scrita** an Norvegia. A l'é la forma pì dovrà ant la vita quotidian-a, ant la stampa, ant l'editorìa, ant la scola (pì 'd l'80% dle scòle) e ant l'aministrassion. An Norvegia, la popolassion a parla vàire dialet ma a deuvra soens ël Bokmål për la scritura formal.

## Stòria e caraterìstiche
Ël Bokmål a l'ha soe reis ant ël **dano-norvegèis**, la lenga scrita dovrà an Norvegia durant l'Union con la Danimarca (1380-1814). Dòp l'indipendensa, a-i é sta-ie na discussion an sla creassion ëd na lenga norvegèisa pì "pura", che a l'ha portà a la formassion dël **Nynorsk** da part d'Ivar Aasen. An realtà, ël Bokmål a l'é stàit arformà e "norvegianisà" për avzinelo ai dialet norvegèis, ma a manten soa strutura basà an sël danèis. Le riforme dël 1907, 1917, 1938 e 1981 a l'han dàit pì 'd flessibilità a l'usage dle forme tradissionaj (*radikalt bokmål*) o dle forme pi avzinà a l'usage comun (*moderat bokmål*).

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **norvegèis Bokmål** a peul esse:
* Lenghe indoeuropenghe
** Lenghe germàniche
*** Lenghe germàniche setentrionaj (ò scandìnave)
**** Lenghe scandìnave ossidentaj
***** Lenga norvegèisa
****** **Lenga bokmål**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **NB** (për Bokmål)
* Còdes ISO 639-2: **NOB**
* Còdes ISO 639-3: **NOB**

## Esempi
Un cit esempi 'd test an Bokmål (Artìcol 1 dla Declarassion Univërsal dij Drit ëd l'Òm):
* "Alle mennesker er født frie og med samme menneskeverd og menneskerettigheter. De er utstyrt med fornuft og samvittighet og bør handle mot hverandre i brorskapets ånd."
* An piemontèis: "Tuti j'esse uman a nasso lìber e uguaj an dignità e drit. A son dotà 'd rason e 'd cossiensa e a deuvo agì j'un vers j'àutri ant në spìrit ëd fradlansa."

## Difusion e statut
Ël Bokmål a l'é la forma prinsipal ëd norvegèis scrita e a l'é dovrà an:
* La lege e j'at ofissiaj dlë stat
* La pì part dij giornaj e dij lìber
* La television e la radio nassionaj (NRK)
* L'ansegnament (con cheiche ecession ant le region andoa 'l Nynorsk a l'é fòrt)

Lë statut legal a l'é ugual a col ëd l'Nynorsk; le instituission pùbliche a devo arsponde ant le doe forme.

## Vos corelà
* Norvegèis Nynorsk
* Lenga danèisa
* Lenga svedèisa
* Ivar Aasen
* Sprachkampen (la "bataja dla lenga" norvegèisa)

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Haugen, Einar. "The Scandinavian Languages: An Introduction to Their History". London, 1976.
* Vikør, Lars S. "The Nordic Languages: Their Status and Interrelations". Oslo, 1995.
* Språkrådet (Consèj dla Lenga Norvegèisa)

## Anliure esterne
* Documentation ISO 639-3 për ël Bokmål
* Régole dë scritura dël Bokmål dal Språkrådet

Categorìa:Lenghe germàniche
norvegèis
norvegèis
Nicole Kidman

**Nicole Mary Kidman** a l'é n'atris nà ël 20 ëd giugn dël 1967 a Honolulu, Hawaii ant jë Stat Unì, da genitor australian. Chërsùa an Australia, a l'ha studià dansa e recitassion da quand ch'a l'era cita. Dël prinsipi dj'Agn Novanta a l'é trasferisse an América e a l'ha tacà a recité an film ëd gran sucess con regista amportant. Dël 2003 a l'ha 'cò vagnà un Premi Oscar tanme pì brava atris protagonista ant ël film The Hours.

## Filmografìa

Kidman, Nicole
Lenga jutish

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga jutish** ò **Jutish** a l'é parlà dzortut al confin antra Danimarca e Almagna.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Jutish** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche setentrionaj (ò scandìnave)
**** lenghe scandìnave orientaj
***** **lenga jutish**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **jut**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=jut

Jutish
Jutish
Jutish
Lenga svedèisa

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga svedèisa** ò **Svedèis** a l'é parlà dzortut an Svessia e 'dcò an Finlandia.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dlë **Svedèis** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche setentrionaj (ò scandìnave)
**** lenghe scandìnave orientaj
***** lenga svedèisa

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **SV**
* Còdes ISO 639-2: **SWE**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=swe

svedèis
svedèis
svedèis
Orlando Bloom

**Orlando Jonathan Blanchard Bloom** a l'è n'ator nà ël 13 ëd gené dël 1977 a Canterbury, Kent ant ël Regn Unì.
A l'ha studià recitassion a la *British American Drama Academy* ëd Londra e a l'ha tacà a recité anans an cite produssion për la television e apress an film viaman pì important.
Ël ròl ch'a l'ha daje pì notorietà a l'è col ëd l'elf Legolas an la trilogìa dlë Sgnor dj'Anej ëd Peter Jackson, ma l'è ëdcò famos për ij Pirà dij Caràib e për ël rol ëd Pàride an Troy.

## Filmografìa

Bloom, Orlando
América

L**'América** (o **Mérica**) a l'é un continent.
A l'ha pijà 's nòm da Amerigh Vespucci, ant ël 1507, su sugeriment ëd Waldseemüller.

Quaivòlta l'América Setentrional e l'América Meridional a son considerà doi continent a part, specialment ant l'América Setentrional.

L’America a conta 35 stat indipendent:

- Canadà (capital: Ottawa)

- Stat Unì d'América (Washington)

- Méssich (Sità dël Méssich)

- Cuba (L'Avan-a)

- Bahamas (Nassau)

- Guatemala (Sità ëd Guatemala)

- Honduras (Tegucigalpa)

- El Salvador (San Salvador)

- Giamàica (Kingston)

- Haiti (Port-au-Prince)

- Repùblica Duminican-a (Santo Domingo)

- Saint Kitts e Nevis (Basseterre)

- Antigua e Barbuda (Saint John's)

- Dominica (Roseau)

- Santa Lussìa (Castries)

- San Vincens e Grenadin-e (Kingstown)

- Barbados (Bridgetown)

- Grenada (St. George's)

- Nicaragua (Managua)

- Còsta Rica (San José)

- Panamà (Sità ëd Panamà)

- Colombia (Bogotà)

- Venessuela (Caracas)

- Guyana (Georgetown)

- Suriname (Paramaribo)

- Ecuador (Quito)

- Perù (Lima)

- Brasil (Brasilia)

- Bolivia (Sucre)

- Cile (Santiago dël Cile)

- Argentin-a (Buenos Aires)

- Uruguay (Montevideo)
Macerà

**Macerà** (*Macerata* an italian) a l'é na sità dle Marche ëd 42.993 abitant , capleugh dl'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giorgio Meschini (dal 3/04/2005).

## Sità gemelà

Macerà a l'é gemelà con:
*  Floriana, Malta
*  Issy-les-Moulineaux,  Fransa
*  Weiden in der Oberpfalz, Gërmania
 
## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Macerà
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Àscoli Picèn

**Àscoli Picèn** (*Ascoli Piceno* an italian) a l'é na sità dle Marche ëd 51.502 abitant , capleugh dl'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Guido Castelli (dal 22/06/2009).

## Sità gemelà

Àscoli Picèn a l'é gemelà con:
*  Massy, Fransa
*  Trier, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Ascolipicen
Ascolipicen
Provincia d'Oristan

La **Provincia d'Oristan** a l'é an Sardëgna e a comprend 88 comun.
A l'ha na surfassa ëd 3.040 km² e a conta 168.288 abitant.
Sò capleugh a l'é Oristan. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la provincia ëd Sàssari, a est con la provincia ëd Nùoro e a sud con le provinse ëd Càliari e dël Medi Campidan. A l'é bagnà a òvest dal Mar ëd Sardëgna.

## Stòria
A l'è stàita istituìa dël 1974.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Pasquale Onida (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Provincia doristan
Oristan
Lenga yinglish

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Yinglish** ò **Yinglish** a l'é parlà dzortut ant jë Stat Unì d'América.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica ëd l**Yinglish** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche ossidentaj
**** lenghe anglèise
***** **lenga Yinglish**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **YIB**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=yib

yinglish
Categorìa:Lenghe djë Stat Unì
Lenga frison-a ossidental

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga  frison-a ossidental** ò **frison ossidental** a l'é parlà dzortut an Olanda.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **frison ossidental** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche ossidentaj
**** lenghe frison-e
***** **lenga frison-a ossidental**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 693-3: **FRY**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=fri

frison ossidental
frison ossidental
Lenga saterfriesisch

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga saterfriesisch** ò **Saterfriesisch** a l'é parlà dzortut an Almagna.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Saterfriesisch** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche ossidentaj
**** lenghe frison-e
***** **lenga saterfriesisch**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **STQ**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=stq

Categorìa:Lenghe dla Gërmania
Categorìa:Lenghe frison-e
Lenga francon-a

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga francon-a** ò **francon** ò **Frankish** a l'é na lenga mòrta che a l'era parlà dzortut daj Franch. A l'ha lassà chèich cita marca ant ël piemontèis modern.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **francon** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche ossidentaj
**** lenghe àut germàniche
***** **lenga francon-a**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **FRK**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=frk

francon
francon
francon
francon
Lenga anglèisa

La **lenga anglèisa** o **anglèis** (nòm nativ: *English*) a l'é na lenga germànica ossidental originaria dl'Anghiltèra. A l'é la lenga pì parlà dël mond com lenga strangera, e la tersa pì parlà com lenga mare d'apress al cinèis e a lë spagneul.

## Pais andoa a l'é parlà

La lenga anglèisa a l'é parlà an pòch an tut ël mond, ma dzortut ant ël Regn Unì, ant jë Stat Unì d'América, an Australia e an Neuva Zelanda. A l'é lenga ufissial an vàire pais dël Commonwealth, e a l'é dovrà tanme lenga franca ant la diplomassìa, la siensa, la tecnologìa e ij media.

Al di d'ancheuj l'anglèis a l'é dovrà tanme lengage ëd comunicassion antërnassional; costa forma dla lenga a l'é stranomà *globish*.
As càlcola che ant ël mond apopré un miliard e mes ëd përson-e a sio bon-e a comuniché an anglèis.

## Stòria
L'anglèis a l'é nassù da le lenghe germàniche portà an Gran Brëtagna da j'Ànglo-Sasson ant ël sécol V. A l'ha peui arseivù na fòrta anfluensa dal vej norèis (Viking) e dal fransèis normann dòp la conquista norman-a dël 1066. La lenga moderna a l'é peuj dësvlupasse durant ël Renassiment e l'Iluminism, an espandend-se peui ant ël mond con l'Imperi Britànich.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dl'anglèis a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche ossidentaj
**** lenghe anglèise
***** **lenga anglèisa**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **EN**
* Còdes ISO 639-2: **ENG**
* Còdes ISO 639-3: **[https://iso639-3.sil.org/code/eng eng]**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=eng

Categorìa:Lenghe germàniche
Categorìa:Lenga anglèisa
anglèis
anglèis
Categorìa:Lenghe djë Stat Unì
anglèis
anglèis
Lenga yiddish oriental

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Yiddish oriental** ò **Yiddish oriental** a l'é parlà dzortut an Israel.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica ëd l**Yiddish oriental** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche ossidentaj
**** lenghe àut germàniche
***** lenghe yiddish
****** **lenga yiddish oriental**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **YDD**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ydd

yiddish oriental
yiddish oriental
Amazonas

L**'Amazonas** a l'é ël pì grand antra jë stat federaj dël Brasil.
A l'ha na surfassa d'1.570.947 km² e na popolassion ëd 2.812.557 abitant.

A confin-a, an partend da nòrd, con jë stat brasilian ëd Roraima, Parà, Mato Gròss, Rondònia e Acre. A confin-a ëdcò con ël Perù, la Colombia e ël Venessuela.

A l'é coatà për antregh da l'Amassònia. 

La capital a l'é Manaus.

Categorìa:Brasil
Rio de Janeiro (stat federal)

**Rio de Janeiro** a l'é në stat federal ch'as treuva ant ël sud-est dël Brasil. A l'ha na surfassa ëd 43.797 km² e na popolassion ëd 15.203.705 abitant.

A confin-a a nòrd con jë stat brasilian d'Espírito Santo e Minas Gerais, a òvest con col ëd San Pàul, a est e a sud con l'Océan Atlàntich.

La capital a l'é Rio de Janeiro.

## Organisassion polìtica
Ël goernador a l'é Sergio Cabral.

Categorìa:Brasil
São Paulo (stat federal)

**São Paulo** a l'é në stat federal ch'as treuva ant ël sud-est dël Brasil. A l'ha na surfassa ëd 248.177 km² e na popolassion ëd bin 40.442.795 abitant.

A confin-a a nòrd con lë stat brasilian ëd Minas Gerais, a òvest con coj dël Mato Gròss dël Sud e Paranà, a est con col ëd Rio de Janeiro e a sud con l'Océan Atlàntich.

La capital a l'é São Paulo.

Sao Paulo (stat federal)
Amapá

L**'Amapá** a l'è në stat federal ch'as treuva ant la part setentrional dël Brasil. A l'ha na surfassa ëd 152.522 km² e na popolassion ëd 477.032 abitant.

A confin-a a nòrd con la Gujan-a Fransèisa, a sud e a òvest con lë stat brasilian ëd Parà, a est con l'Ocean Atlàntich.

La capital a l'è Macapà.

Categorìa:Brasil
Acre

L**'Acre** a l'è në stat federal ch'as treuva ant la part nòrd-ossidental dël Brasil. A l'ha na surfassa ëd 152.522 km² e na popolassion ëd 557.526 abitant.

A confin-a a nòrd con lë stat brasilian d'Amazonas, a est con col ëd Rondònia, a sud con la Bolivia e a òvest con ël Perù.

La capital a l'è Rio Branco.

Categorìa:Brasil
Cearà

Ël **Cearà** a l'é në stat federal ch'as treuva ant ël nòrd-est dël Brasil. A l'ha na surfassa ëd 148.016 km² e na popolassion d' 8.097.276 abitant.

A confin-a a est con jë stat brasilian ëd Rio Grande do Norte e Paraìba, a sud con col ëd Pernamboch, a òvest con col ëd Piauì e a nòrd con l'Océan Atlàntich.

La capital a l'è Fortaleza.

Categorìa:Brasil
Alagoas

L**'Alagoas** a l'é në stat federal ch'as treuva ant ël nòrd-est dël Brasil. A l'ha na surfassa ëd 27.818 km² e na popolassion ëd 3.015.912 abitant.

A confin-a a nòrd con lë stat brasilian ëd Pernamboch, a òvest con col ëd Bahia, a sud con col ëd Sergipe e a est con l'Ocean Atàntich.

La capital a l'è Maceiò.

Categorìa:Brasil
Bahia

**Bahia** a l'è në stat federal ch'as treuva ant ël nòrd-est dël Brasil. A l'ha na surfassa ëd 564.273 km² e na popolassion ëd 13.070.250 abitant.

A confin-a a nòrd con jë stat brasilian d'Alagoas, Sergipe, Pernamboch e Piauì, a òvest con coj ëd Goiàs e Tocantins, a sud con coj ëd Minas Gerais e Espírito Santo, a est con l'Ocean Atlàntich.

La capital a l'è Salvador.

## Università

* Instituto Federal da Bahia
* Università ëd Bahia
* Università ëd Feira de Santana
* Università ëd Recôncavo da Bahia
Lenga tedësca

## Pais an dova a l'é parlà

La **lenga tedësca** o **tedesch** (pì tradissional a sarìa **lenga alman-a** o **alman**) a l'é na lenga parlà dzortut an Germania, Àustria, la pì part ëd la Svìssera, ël Sud Tiròl, ël Liechtenstein e un cit teritòri dël Belgi. An d'àutri paìs d'Euròpa e dël mond i trovoma 'l tedesch coma na lenga 'd minoransa, specie ant jë Stat Unì e an Brasil.

#### An Piemont
Ant una vision pì spantià a rintro 'nt ël grop dël tedesch ëdcò ij parlé Walser dël Piemont setentrional: Laindertitzschu, Pomattertitsch e Titsch ëd Macugnaga. La lenga Walser a peul esse considerà come na lenga daspërchila opura un dialèt ëd la lenga alemànica, che a soa vira a peul esse considerà un dialèt dël tedesch. 

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **tedesch** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche ossidentaj
**** lenghe àut germàniche
***** lenghe tedësche mojen-e
****** **lenga tedësca**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **DE**
* Còdes ISO 639-2: **DEU**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=deu
* Dissionari dla lenga alman-a e piemontèisa *(Wörterbuch)*
* Dissionari dla lenga alman-a e piemontèisa II edission *(Wörterbuch 2. Ausgabe)*

tedësch
tedësch
tedësch
tedësch
Lenga tedësca dla Pennsylvania

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga tedësca dla Pennsylvania** ò **tedësch ëd la Pennsylvania** a l'é parlà dzortut an Pennsylvania, val a dì ant jë Stat Unì d'América.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **tedësch ëd la Pennsylvania** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche ossidentaj
**** lenghe àut germàniche
***** lenghe tedësche mojen-e
****** **lenga tedësca dla Pennsylvania**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **PDC**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=pdc

Categorìa:Lenghe djë Stat Unì
tedësch
Pernamboch

Ël **Pernamboch** a l'é në stat federal ch'as treuva ant ël nòrd-est dël Brasil. A l'ha na surfassa ëd 98.311,7 km² e na popolassion d' 8.413.593 abitant.

A confin-a a nòrd con jë stat brasilian ëd Paraìba e Cearà, a òvest con col ëd Piauì, a sud con coj ëd Bahia e Alagoas, a est con l'Océan Atlàntich.

La capital a l'è Recife.

Categorìa:Brasil
Rio Grande dël Nòrd

**Rio Grande do Norte** a l'é në stat federal ch'as treuva ant ël nòrd-est dël Brasil. A l'ha na surfassa ëd 52.797 km² e na popolassion ëd 3.003.087 abitant.

A confin-a a òvest con lë stat brasilian ëd Cearà, a sud con col ëd Paraìba, a est e a nòrd con l'Océan Atlàntich.

La capital a l'è Natal.

Categorìa:Brasil
Minas Gerais

**Minas Gerais** a l'é në stat federal ch'as treuva ant ël sud-est dël Brasil. A l'ha na surfassa ëd 586.528,3 km² e na popolassion ëd 19.237.450 abitant.

A confin-a a nòrd con lë stat brasilian ëd Bahia, a òvest con coj ëd Goiàs e Mato Grosso do Sul, a sud con coj ëd San Pàul e Rio de Janeiro, a est con col d'Espírito Santo.

La capital a l'é Belo Horizonte.

## Università

* Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais
* Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais
* Universidade do Estado de Minas Gerais
* Università ëd Minas Gerais
Lenga walser

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga walser** ò **Walser** a l'é parlà dzortut an Svìssera, an Liechtenstein, an Àustria, an Piemont e an Val d'Osta.

## Classìficassion
Në schema ëd classificassion dël **Walser** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche ossidentaj
**** lenghe àut germàniche
***** lenghe àut tedësche
****** **lenga walser**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **WAE**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=wae

walser
walser
walser
walser
walser
walser
Categorìa:Walser
Lenga cimbrian-a

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga cimbrian-a** ò **cimbrian** a l'é parlà dzortut an Véneto e an Trentin, val a dì an Italia.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **cimbrian** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche ossidentaj
**** lenghe àut germàniche
***** lenghe àut tedësche
****** **lenga cimbrian-a**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **CIM**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cim

cimbrian
cimbrian
John Wallis

Matemàtich.
Nassù a Ashford, ant ël Kent, dël 1616, mòrt a Oxford dël 1703.

A l'é stàit chiel a dovré për la prima vira, ant ël 1655, ël sìmbol  \infty  për l'infinì.
A l'é stàit ëdcò chiel ël prim a dovré l'espression frassion continuà.

## A pòrto sò nòm

*Antëgral ëd Wallis.
*Fórmola ëd Wallis.
*Postulà ëd Wallis.

## Euvre prinsipaj
*Arithmetica infinitorum (1656).
*De algebra tractatus historicus et practicus (1673).

Wallis, John
Wallis, John
Tocantins

Ël **Tocantins** a l'è në stat federal ch'as treuva ant ël nòrd dël Brasil. A l'ha na surfassa ëd 277.621 km² e na popolassion d'1.305.728 abitant.

A confin-a a nòrd con jë stat brasilian ëd Maranhão e Parà, a òvest con coj ëd Parà e Mato Grosso, a sud con col ëd Goiàs, a est con coj ëd Maranhão, Piauì e Bahia.

La capital a l'è Palmas.

Categorìa:Brasil
Parà

Ël **Parà** a l'é në stat federal ch'as treuva ant ël nòrd dël Brasil. A l'ha na surfassa d' 1.253.164,5 km² e na popolassion ëd 6.970.586 abitant.

A confin-a a nòrd con la Gujan-a, ël Suriname, con lë stat brasilian d'Amapà e con l'Océan Atlàntich, a òvest con jë stat brasilian ëd Roraima e Amazonas, a sud con col dël Mato Gròss, a est con coj ëd Maranhão e Tocantins.

La capital a l'é Belém.

Para
Mato Gròss

Ël **Mato Gròss** a l'é në stat federal ch'a resta ant la porsion sènter-ossidental dël Brasil. A l'ha na surfassa ëd 906.806 km² e na popolassion ëd 2.803.274 abitant.

A confin-a a nòrd con jë stat brasilian d'Amazonas e Parà, a òvest con lë stat brasilian ëd Rondònia e con la Bolivia, a sud con lë stat brasilian dël Mato Gròss dël Sud, a est con jë stat brasilian ëd Tocantins e Goiàs.

La capital a l'é Cuiabá.

## Conomìa
Lë stat a l'é arnomà për l'amportansa ëd soe colture ëd sòja.

Categorìa:Brasil
Roraima

Ël **Roraima** a l'è në stat federal ch'as treuva ant ël nòrd dël Brasil. A l'ha na surfassa ëd 224.299 km² e na popolassion ëd 381.896 abitant.

A confin-a a nòrd con ël Venessuela, a òvest e a sud con lë stat brasilian d'Amazonas, a est con la Gujan-a e con lë stat brasilian ëd Parà.

La capital a l'è Boa Vista.

Categorìa:Brasil
Mato Gross dël Sud

Ël **Mato Gross dël Sud** a l'è në stat federal ch'as treuva ant la porsion sènter-ossidentala dël Brasil. A l'ha na surfassa ëd 357.124,9 km² e na popolassion ëd 2.297.981 abitant.

A confin-a a nòrd con jë stat brasilian dël Mato Gross e 'd Goiàs, a est con coj ëd Minas Gerais e San Pàul, a sud con col ëd Paranà e a òvest con la Bolivia e 'l Paraguai.

La capital a l'é Campo Grande.

Categorìa:Brasil
Goiàs

**Goiàs** a l'é në stat federal ch'as treuva ant la porsion sènter-ossidental dël Brasil. A l'ha na surfassa ëd 340.086,6 km² e na popolassion ëd 5.619.907 abitant.

A confin-a a nòrd con lë stat brasilian dël Tocantins, a est con coj ëd Minas Gerais e 'd Bahia, a sud con coj ëd Minas Gerais e dël Mato Grosso do Sul, a òvest con col dël Mato Grosso. Andrinta lë stat a l'é contnù ël Distret Federal dël Brasil.

La capital a l'é Goiânia.

Categorìa:Brasil
Distret Federal dël Brasil

Ël **Distret Federal dël Brasil** (an portughèis *Distrito Federal do Brasil*) a l'è na region aministrativa autònoma e n'unità federativa (në stat federà) ch'as treuva ant la porsion sènter-ossidental dël Brasil, confinà dal Goiás tut dantorn e tocà a sud-est dal Minas Gerais. A l'ha na surfassa ëd 5.802 km² e na popolassion ëd 3,1 milion d'abitant (stima 2024), con na densità àuta.

## Stòria e amportansa
Creà dël 1960 për realisé 'l proget ëd trasferì la capital dal litoral (Rio de Janeiro) a l'anterior dël pais, conform a la costitussion dël 1891. L'architet Oscar Niemeyer e l'urbanista Lúcio Costa a l'han progetà la neuva capital, Brasilia, ch'a l'é dventà un sìmbol dël Brasil modern e a l'é stàita diciarà Patrimòni dl'Umanità da l'UNESCO dël 1987. Ël Distret Federal a l'é governà da 'n governador elegiù, e a l'ha 'n senator e deputà federal.

## Geografìa
A l'é an sla pian-a dël Planalto Central, a n'autëssa 'd anviron 1.000-1.200 méter. A l'é traversà dal Lago Paranoá, un lagh artifissial creà për controlé l'eva e për d'atività ricreative. Ël clima a l'é tropical d'autëssa, con na stagion sëcca (magg-stèmber) e un-a ùmida.

## Economìa
L'economìa a dipend dzortut dal setor pùblich (govern federal e aministrassion), dal comersi e dai servissi. A l'ha poche atività industriaj e agrìcole. Ël PIB për abitant a l'é un dij pì àut dël Brasil.

## Sità prinsipaj
La capital a l'é Brasilia (ch'a comprend ëdcò le sità-satélit coma Ceilândia, Taguatinga, Gama e Plano Piloto). A l'ha na strutura urbanìstica moderna e 'd monument architetònich 'd gran valor.

## Govern
Ël governador atual a l'é Ibaneis Rocha (MDB, dal 2019). Ël Distret Federal a l'ha në statù particolar a l'é aministrà 'me në stat, ma a l'ha nen ij munissipi tradissionaj.

Categorìa:Brasil
Espìrito Santo

**Espírito Santo ** a l'é në stat federal ch'as treuva ant ël sud-est dël Brasil. A l'ha na surfassa ëd 46.077,5 km² e na popolassion ëd 3.408.365 abitant.

A confin-a a nòrd con lë stat brasilian ëd Bahia, a òvest con col ëd Minas Gerais, a sud con col ëd Rio de Janeiro e a est con l'Océan Atlàntich.

La capital a l'è Vitória.

Categorìa:Brasil
Paraná (stat federal)

Ël **Paraná** a l'é në stat federal ch'as treuva ant ël sud dël Brasil.
A l'ha na surfassa ëd 199.709 km² e na popolassion ëd 9.564.643 abitant.

A confin-a a nòrd con jë stat brasilian dël Mato Gròss dël Sud e 'd San Pàul, a òvest col Paraguay, a sud con lë stat brasilian ëd Santa Catarina e con l'Argentin-a, a est con l'Océan Atlàntich.

La capital a l'é Curitiba.


Image:Jardim_Botânico_de_Curitiba.jpg
Image:Cataratas do Iguaçu.jpeg
Image:PicoParana2006-3.jpg
Image:Museu Oscar Niemeyer 7 Curitiba Brasil.jpg
Image:ItaipuAerea2AAL.jpg
Image:VilaVelhaParanaTaca3.JPG

Image:Bus_Stops_3_curitiba_brasil.jpg

Image:Universidade_Federal_do_Parana_3_Curitiba_Parana.jpg
Image:Brejatuba.JPG



Categorìa:Brasil
Rio Grande dël Sud

**Rio Grande dal Sud** a l'é në stat federal, ël pì meridional ëd Brasil. A l'ha na surfassa ëd 281.748,5 km² e na popolassion ëd 10.912.283 abitant.

A confin-a a nòrd con lë stat brasilian ëd Santa Catarina, a òvest con l'Argentin-a, a sud con l'Uruguay, a est con l'Océan Atlàntich.

La capital a l'è Porto Alegre.

Categorìa:Brasil
Urbin

**Urbin** (*Urbino* an italian) a l'é na sità dle Marche ëd 15.341 abitant; a l'é un dij doi capleugh dla Provincia ëd Pésaro-Urbin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franco Corbucci (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pésaro-Urbin
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Pésaro

**Pésaro** a l'é na sità dle Marche dë 92.206 abitant; a l'é un dij doi capleugh dla provincia ëd Pésaro-Urbin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luca Ceriscioli (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Leu d'anteresse

* Ròca Costansa

## Sità gemelà

Pésaro a l'é gemelà con:
*  Keita, Nìger
*  Ljubljana, Slovenia
*  Nanterre, Fransa
*  Qinhuangdao, Cin-a
*  Rafah, Palestin-a
*  Rovinj, Croassia
*  Watford, Regn Unì

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Pesaro
Pesaro
Provincia ëd Pésaro-Urbin

La **Provincia ëd Pésaro-Urbin** a l'é ant le Marche e a comprend 67 comun.
A l'ha na surfassa ëd 2.892 km² e a conta 365.249 abitant.
A l'ha doi capleugh: Pésaro e Urbin. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd con l'Emilia-Romagna (provinse ëd Rìmin e Forlì-Cesen-a) e la Repùblica ëd San Marin, a sud-est con la provincia d'Ancon-a, a sud con l'Umbria (provincia ëd Perugia) e a òvest con la Toscan-a (provincia d'Aress). A est a l'é bagnà dal Mar Adriàtich.

## Stòria
A l'é stàita istituìa con ël Decret Real n. 4495 dël 22 dë dzèmber dël 1860. 

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Matteo Ricci (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Marche
Pesarourbìn
Provincia d'Ancon-a

La **Provincia d'Ancon-a** a l'é ant le Marche e a comprend 49 comun.
A l'ha na surfassa ëd 1.940 km² e a conta 466.789 abitant.
Sò capleugh a l'é Ancon-a. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd-òvest con la provincia ëd Pésaro-Urbin, a sud con la provincia ëd Macerà e a òvest con l'Umbria (provincia ëd Perugia). A est a l'é bagnà dal Mar Adriàtich.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Patrizia Casagrande Esposto (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Marche
Ancon-a
Domini (tassonomìa)

Ël **domini** a l'é un grup tassonòmich antroduvù mach ëd recent e a rapresenta ël livel pì aut dla classificassion sientìfica. As fonda an sla **teorìa filogenética**, valadì an sle diferense genétiche ch'a-i son antra le specie vivente. Un domini a l'ha al sò intern le forme ëd vita pì davsin-e dal punt ëd vista evolutiv: j'organism d'un domini a l'han për sòn un DNA pì sìmil antra lor che nen j'organism ch'a fan part ëd n'àutr domini.

J'organism vivent a son spartì an tre grand domìni:

- **[[Bacteria]]** --> **Bateri** : organism unicelular procariòt, con célule bin sempie

- **[[Archea]]**   --> **Archéa** : organism unicelular con proprietà diferente dai bateri

- **[[Eukaria]]**  --> **Eucariòt** : organism vivent pì evolù, con célule pì struturà

## Posission Tassonòmica

* **Domini** 
* Regn
:* Sot-regn
::*Super-phylum 
*Phylum (o Tipo o Division) 
:*Sub-phylum (o Sot-tipo o Sot-division) 
::*Infra-phylum 
:::*Super-class
*Class
:*Sot-class
::*Infra-class
:::*Super-órdin
*Órdin
:*Sot-órdin 
::*Infra-órdin
:::*Super-famija 
*Famija 
:*Sot-famija 
::*Tribù 
:::*Sot-tribù 
*Géner
:*Sot-géner
*Specie 
:*Sot-specie 
::*Rassa (zoologìa) o Varietà (botànica)

Categorìa:Tassonomìa
Provincia d'Àscoli Picèn

La **Provincia d'Àscoli Picèn** a l'é ant le Marche e a comprend 33 comun.
A l'ha na surfassa ëd 1.228 km² e a conta 208.785 abitant.
Sò capleugh a l'é Àscoli Picèn. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la provincia ëd Ferm, a òvest con le provinse ëd Macerà, Perugia (ant l'Umbria) e Rieti (ant ël Lassio), a sud con la provincia ëd Téramo, ant j'Abruss. A est a l'é bagnà dal Mar Adriàtich.

## Stòria
Ant ël 2004 a l'ha përdu ël teritòri ëd Ferm, istituì capleugh ëd provincia. 

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Piero celani (dal 22/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Marche
Ascoli Pisèn
Bològna

**Bològna** (*Bulåggna* an bolognèis) a l'é na sità dl'Emilia-Romagna ëd 374.460 abitant , capleugh dla region e dl'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Matteo Lepore (dal 2021).

## Vardé ëdcò

* Palass dle banche
* Palass dël Podestà

## Sità gemelà

Bològna a l'é gemelà con:
*  Coventry, Regn Unì
*  Harkìv, Ucrain-a
*  La Plata, Argentin-a
*  Lipsia, Gërmania
*  Portland, Stat Unì d'América
*  Saint Louis, Stat Unì d'América
*  Salonich, Grecia
*  San Carlos, Nicaragua
*  Saint-Louis, Senegal
*  Tolosa, Fransa
*  Tuzla, Bòsnia e Erzegòvina 
*  Valencia, Spagna
*  Zagabria, Croassia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Lenga afrikaans

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Afrikaans** ò **Afrikaans** ò **Africans** a l'é parlà dzortut an Sudàfrica.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dl**Afrikaans** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche ossidentaj
**** lenghe bass germàniche
***** lenghe bass francon-e
****** **lenga Afrikaans**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **AF**
* Còdes ISO 639-2: **AFR**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=afr

afrikaans
afrikaans
Sistemàtica

La **Sistemàtica** a l'é la siensa ch'a classìfica tuti j'esse vivent.
Fin-a da l'antichità vàire pensator a l'han tentà ëd dé na classificassion a animaj e piante (as peulo arcordesse për esempi Aristòtil e Plinio ël Vej), ma a l'é mach ant ël 1758 che la sistemàtica a pija un caràter sientìfich, grassie a l'euvra Sistema Naturæ dlë svedèis Linneus.
Linneus a l'ha descrivù tute le spece conossùe, an dasend a minca specie un nòm dobi (nomenclatura binària).

Ël nòm ëd na specie, viventa o fòssil, as compon d'almanch 4 element: **Géner, specie, AUTOR, ann.**

Ël nòm dël géner a va sèmper scrit con la litra inissial majùscola, mentre col dla specie sèmper con l'inissial minùscola, tuti e doi an corsiv.
Géner e specie a ven-o scrit mach an latin. L'autor e l'ann as arferisso a la publicassion con la qual la specie a l'è stàita descrivùa për la prima vira. Quaivòlta a l'é indicà 'cò la sot-ëspece, sèmper an minùscol.

## Categorìe tassonòmiche

Për descrive mej j'organism a son stàite creà dle categorìe tassonòmiche, ordinà an manera geràrchica: ij géner a fan part ëd famije, le famije a fan part d'órdin, j'órdin a fan part ëd class, e via parèj. Viaman ch'as monta sù an sla gerarchìa le caraterìstiche comun-e aj mèmber dij grup a resto minor e sèmper pì basilar. Le sëmijanse antra le specie (o antra ij grup dij livej superior) a peulo esse rapresentà da në schema a erbo (dendrograma): doe specie che a l'han l'istess géner a saran pì sìmij che doi ch'a-l l'han diferent. An via ideal la classificassion a dovrìa fé da specc a le relassion *filogenétiche*, valadì che da la classificassion dj'organism second na gerarchìa dë smijanse as dovrìa ëdcò comprende coma ch'a l'han fàit le sìngole specie a evòlvse a parte da determinà antenà comun. As peul parèj arcostruve un ver e pròpi *erbo evolutiv*.

Le categorìe tassonòmiche pì dovrà a son:

***Domini**
:***Regn** 
::***Phylum** (plural *phyla*) o **Tipo** o **Division** 
:::***Class**
::::***Órdin** 
:::::***Famija** 
::::::***Géner**
:::::::***Spece**

Për fé dj'esempi i podoma consideré sinch specie d'organism bin conossùe e motobin importante an biologìa: ël moschin dla fruta (Drosophila melanogaster), l'òm (Homo sapiens), ël pòis (Pisum sativum), n'arnomà bolè velenos, l' Amanita muscaria e un bateri motobin comun, l'Escherichia coli:

Categorìa:Biologìa
William Brouncker

Matemàtich.
Nassù a Castle Lyons (an Irlanda) dël 1620, mòrt a Westminster ël 5 d'avril dël 1684.

## A pòrto sò nòm
*Fórmola ëd Brouncker.

Brouncker, William
Lenghe greche

## Lenghe greche

Le **lenghe greche** a son un cit grup ëd lenghe indoeuropenghe, parlà an Grecia e anviron.
Ël **grech antich** a l'é stàit miraco la pì amportanta lenga ëd coltura.
Le lenghe greche a son:

* lenga capadocian-a (lenga mòrta)
* lenga greca
* grech antich, na lenga stòrica
* lenga pontica
* lenga yevanica (lenga mòrta)
* lenga tsakonian-a
Lenga capadocian-a

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga capadocian-a** o **capadocian** a l'é na lenga mòrta ant ël 1960. A l'era parlà specialment daj grech scapà da la Turchìa.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **capadocian** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe greche
*** **lenga capadocian-a**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **CPG**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cpg

capadocian-a
Lenga greca

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga greca** o **grech modern**, nòm nativ Ελληνικά (*Ellīniká*) a l'é parlà specialment an Grecia e an pì cita part a Cipro. Sta lenga a l'é considerà l'evolussion progressiva dël grech antich. 


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **grech modern** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe greche
*** **lenga greca**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **EL**
* Còdes ISO 639-2: **ELL/GRE**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ell

Categorìa:Lenghe dla Grecia
greca
Grech antich

## Pais an dova a l'é parlà
Ël **grech** o **grech antich** a l'é na lenga mòrta che a l'era parlà an Grecia, ant ël bassin oriental dël Mediterani e fin-a an India. A l'é stàita na lenga ëd coltura ancora pì amportanta dël latin. A l'é considerà viv fin-a al 1453, quand a l'é droca-ie l'Imperi Roman d'Orient. 

Con na stòria ch'a ciapa andrinta anviron a 2500 agn, ël grech antich a l'avù na gran quantità 'd variant, basà tant ant sël moment ëstòrich che ant sël pòst andoa a l'era parlà. Se ij literà a j'ero anco' bon a dovré le variant pì antiche 'cò dij temp dël 1453, la gent ëd la stra a l'era dagià motobin malfé ch'a la capissa.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **grech antich** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe greche
*** **grech antich**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-2: **GRC**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=grc

Categorìa:Lenghe greche
Lenga pontica

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga póntica** ò **póntich** a l'é parlà dzortut an Grecia daj grech scapà da 'nt la rivera dël Mar Nèir.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **póntic** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe greche
*** **lenga póntica**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **PNT**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=pnt

pontica
Lenga yevanica

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga yevanica** o **yevanic** a l'é na lenga che miraco adess a l'é mòrta. Ant ël 1987 a-i era 35 parlant an Israel.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **yevanic** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe greche
*** **lenga yevanica**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **YEJ**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=yej

yevanica
Res dl'Emilia

**Res dl'Emilia** (*Rèz* an dialèt arzan, *Reggio Emilia* o *Reggio nell'Emilia* an italian) a l'é na sità dl'Emilia-Romagna ëd 171.999 abitant , capleugh dl'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luca Vecchi (dal 05/06/2014, scond mandà dal 19/06/2019).

## Sità gemelà
Res dl'Emilia a l'é gemelà con:
*  Beit Jala, Palestin-a
*  Bydgoszcz, Polònia
*  Chişinău, Moldavia
*  Cutro, Italia
*  Digion, Fransa
*  Fort Worth, Stat Unì d'América 
*  Giron-a, Spagna
*  Kragujevac, Serbia
*  Pemba, Mosambich
*  Polokwane, Sudàfrica
*  Schwerin, Almagna
*  Zara, Croassia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Res dl'Emilia
Resdlemilia
Fërara

**Fërara** (*Ferrara* an italian; *Frara* ant la parlà local) a l'é na sità dl'Emilia-Romagna ëd 133.980 abitant , capleugh dl'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alan Fabbri (dal 11/06/2019).

## Sità gemelà

Fërara a l'é gemelà con:
*  Baranavičy, Bielorussia
*  Bitola, Macedònia
*  Brno, Repùblica Ceca
*  Broni, Italia
*  Buenos Aires, Argentin-a
*  Daugavpils, Letònia
*  Dobrič, Bulgarìa
*  Formia, Italia
*  Gießen, Gërmania
*  Highland Park, Stat Unì d'América
*  Kallithea, Grecia
*  Kaufbeuren, Gërmania
*  Kaunas, Lituania
*  Krasnodar, Russia
*  Koper, Slovenia
*  Lleida, Spagna
*  Lula, Italia
*  Novi Sad, Serbia
*  Praga, Repùblica Ceca
*  Rijeka, Croassia
*  Saint-Étienne, Fransa
*  San Nicola Manfredi, Italia
*  Sarajevo, Bòsnia e Erzegòvina
*  Sevastopol', Ucrain-a
*  Shkodra, Albanìa
*  Soroca, Moldavia
*  Swansea, Regn Unì
*  Szombathely, Ungherìa
*  Tartu, Estònia
*  Venticano, Italia
*  Žilina, Slovachia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Ferara
Ferara
Lenga bareli pauri

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga bareli pauri** ò **Bareli Pauri** a l'é parlà dzortut an India.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Bareli Pauri** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe indoarian-e
*** lenghe indoarian-e sentraj
**** lenghe bhil
***** **lenga bareli pauri**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **BFB**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bfb

bareli pauri
bareli pauri
Rìmin

**Rìmin** (*Rimini* an italian) a l'é na sità dl'Emilia-Romagna ëd 140.100 abitant , capleugh dl'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Gnassi.

## Sità gemelà

Rìmin a l'é gemelà con:
*  Fort Lauderdale, Stat Unì d'América
*  Saint-Maur-des-Fossés, Fransa
*  Seraing, Belgi
*  Soči, Russia
*  Yangzhou, Cin-a
*  Ziguinchor, Senegal

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Rimin
Rimin
Lenga latin-a

La **lenga latin-a** a l'é na lenga dla branca *lenghe italiche* dle famija indoeuropenga. A l'é stàita la lenga dël Lassio ant l'Italia antica e peui la lenga ufissial e coltural ëd l'Imperi Roman, an estendendse an tut ël Mediterani e an part ëd l'Euròpa ossidental.

## Pais andoa a l'é parlà
La lenga latin-a a l'é na lenga mòrta, visadì a l'ha pa 'd parlant nativ. A l'é stàita parlà an tut l'Imperi Roman (dzortut ant soa part ossidental) dal sécol III a.C. fin al sécol VI d.C., peui a l'é evolvùa an lenghe romanze. A l'é stàita la lenga ëd coltura pì amportanta d'Euròpa për pi che un mileni, dovrà ant la Cesa Catòlica, ant la siensa, ant la filosofìa e ant la literatura fin al sécol XVIII.

Ancheuj a l'é lenga ufissial ant lë Stat dël Vatican e a l'é parlà com lenga litùrgica da la Cesa Catòlica. A l'é 'dcò dovrà ant la nomenclatura sientìfica (biologìa, medzin-a, chìmica) e an chèich contest universitari e giurìdich.

## Stòria
Ël latin a l'é nassù ant la region dël Lassio an Italia, dantorn a la sità ëd Roma. Con l'espansion ëd Roma, a l'é spantiasse an tuta la penìsola italian-a e peui an tut l'Imperi. A l'é evolvù an doi forme prinsipaj:
* **Latin clàssich**: la forma scrita e literaria, normalisà ant ël sécol I a.C. (Ciceron, Gajo Giulio Céser, Virgili).
* **Latin volgar**: la forma parlà dal pòpol, da 'ndova a son peui derivà le lenghe romanze (italian, fransèis, spagneul, portughèis, romen, e via fòrt).

Dòp la crolà dl'Imperi Roman d'ossident (476 d.C.), ël latin a l'é restà la lenga dla Cesa e dla coltura, mentre che le lenghe romanze a son dësvlupasse ant la parlà.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Latin** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe italiche
*** **Latin**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **LA**
* Còdes ISO 639-2: **LAT**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=lat

Latin
Latin
Categorìa:Lenghe mòrte
Categorìa:Lenga latin-a
Heinrich Himmler

**Heinrich Luitpold Himmler** a l'era nassù a Mùnich ëd Baviera ël 7 d'otober dël 1900 e a l'é mòrt a Bramstedt ël 23 ëd magg dël 1945.
A l'era stàit cap ëd la polissìa nazista alman-a e dël 1943 a l'era dventà ministr ëd l'anterior d'Almagna.

Himmler, Heinrich
Ravënna

**Ravënna** (*Ravêna* an romagneul) a l'é na sità dl'Emilia-Romagna ëd 151.055 abitant, capleugh dl'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fabrizio Matteucci (dal 28/05/2006).

## Sità gemelà

Ravënna a l'é gemelà con:
*  Chartres, Fransa 
*  Chichester, Regn Unì
*  Speyer, Gërmania 
 
## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Ravënna
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Mòdena

**Mòdena** a l'é na sità dl'Emilia-Romagna ëd 181.447 abitant , capleugh dl'omònima provinsa.

## Stòria
Dël 1796 a l'é stàita ocupà dai fransèis.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giorgio Pighi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà

Mòdena a l'é gemelà con:
*  Linz, Àustria
*  Londrina, Brasil
*  Novi Sad, Serbia
*  Saint Paul, Stat Unì d'América

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Modena
Modena
Forlì

**Forlì** (*Furlè* an romagneul) a l'é na sità dl'Emilia-Romagna ëd 114.054 abitant, capleugh dla provincia ëd Forlì-Cesen-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Balzani (dal 22/06/2009).

## Sità gemelà

Forlì a l'é gemelà con:
*  Aveiro, Portugal
*  Bourges, Fransa
*  Chichester, Regn Unì
*  Elektrėnai, Lituania
*  Karlsruhe, Gërmania
*  Peterborough, Regn Unì
*  Płock, Polònia
*  Skövde, Svessia
*  Szolnok, Ungherìa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Forli
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Cesen-a

**Cesen-a** (*Zisêna* an romagneul) a l'é na sità dl'Emilia-Romagna ëd 95.177 abitant , an provincia ëd Forlì-Cesen-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Lucchi (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà

Cesen-a a l'é gemelà con:
*  Makeni, Sierra Leone
*  Martin, Slovachia
*  Saint-Martin-d'Hères, Fransa
*  El Taibeh (Ramallah), Palestin-a
*  Villa Regina, Argentin-a

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Forlì-Cesen-a
Matera

**Matera** a l'é na sità dla Basilicà ëd 59.738 abitant, capleugh ëd l'omònima provinsa.

## Aministrassion
Ël sindich a l'é Emilio Buccico (dal 12/06/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Matera
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Teresa ëd Gesù

**Teresa ëd Gesù** (conossùa ëdcò tanme **Teresa d'Ávila**) a l'era nassùa a Gotarrendura, ant la provinsa d'Ávila, an Castilia, con ël nòm ëd **Teresa de Cepeda y Ahumada**, ai 28 ëd mars dël 1515.
A l'era tersa ëd dódes masnà.
La famija ëd sò pare, ël sivalié Alonso Sánchez de Cepeda (mòrt dël 1541), a dissendìa da d'ebreo convertì ëd Toledo.
Soa mare Beatriz d'Ávila y Ahumada (mòrta dël 1527), a vnisìa da la cita noblëssa castilian-a.

Dël 1531 Teresa a l'é intrà ant ël convent ëd Santa María de Gracia a Ávila.
Vnùita motobin malavia, a l'ha dovù rintré a ca 'd sò pare.
Ai 2 ëd novèmber 1533 a l'é scapà da ca për andé al convent ëd l'Ancarnassion d'Ávila, monasté nen ëd clausura ch'a përmetìa a le religiose ëd seurte e d'arsèive vìsite.
A l'ha pijà ij vot ai 3 ëd novèmber 1534.
Durant ël prim ann soa salute a l'é pegiorà; për soagnela, sò pare a l'ha mnala dël 1535 a Castellanos de la Cañada con soa seur.
Teresa a l'é restà ant ës vilage fin-a a la prima dël 1536, peui a l'é andàita a Becedos.

A l'é mòrta a Alba de Tormes ai 4 d'otóber dël 1582.
A l'ha fondà l'órdin dle Carmelitan-e dëscàusse.
Dël 1622 a l'è stàita canonisà da papa Gregòri XV e dël 1970 Pàul VI a l'ha nominala Dotor dla Cesa.

Categorìa:Sant catòlich
Potensa

**Potensa** (*Potenza* an italian) a l'é na sità dla Basilicà ëd 68.023 abitant , capleugh dla region e dl'omònima provinsa.

## Monument
* Cesa ëd San Michel (sécol ch'a fa XII)
* Cesa ëd San Fransesch e sò convent, ch'a armonto al 1265

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vito Santarsiero (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà

Potensa a l'é gemelà con:
*  Denver, Stat Unì d'América

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Potensa
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Lenga chodri

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga chodri** ò **Chodri** a fa part ëd le lenghe indoarian-e e a l'é parlà dzortut an India.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Chodri** a peul esse:
* lenghe indoeuropenghe
** lenghe indoarian-e
*** lenghe indoarian-e sentraj
**** lenghe bhil
***** **lenga chodri**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **CDI**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cdi

chodri
chodri
Croton

**Croton** (*Crotone* an italian) a l'é na sità dla Calabria ëd 60.673 abitant, capleugh dl'omònima provinsa

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Peppino Vallone (dal 29/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Croton
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian
Res ëd Calabria

**Res ëd Calabria** (*Reggio Calabria* o *Reggio di Calabria* an italian) a l'é na sità dla Calabria ëd 185.701 abitant , capleugh dl'omònima provinsa

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Giuseppe Falcomatà (dal 2020).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Res ëd Calabria
Resedcalabria
Vibo Valentia

**Vibo Valentia** a l'é na sità dla Calabria ëd 33.655 abitant , capleugh dl'omònima provinsa

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Mario Sammarco (dal 4/04/2005).

## Sità gemelà

Vibo Valentia a l'é gemelà con:
*  Corleone, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Vibo Valentia
Categorìa:Capleugh ëd provincia italian