open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mont Musiné

Ël **Musiné** a l'é na montagna ëd Piemont àuta 1150 méter. As treuva an sità metropolitan-a 'd Turin, sël confin  tra Val Susa e Val Casternon. An cò a-i é na cros àuta 15 méter fàita ëd ciman armà.

## Nòte

## Anliure esterne
*  Panorama dal Musiné

Categorìa:Riliev piemontèis
Categorìa:Valsusa
Dògma

As dis **dògma** na vrità dla fé cristian-a che tuti ij cristian a devo aceté.
La negassion d'un dògma a constituiss n'eresìa e a piassa fòra d'la Cesa.

A-i son doi tipo ëd dògma:
*Un dògma a l'é *definì* s'a-i é n'afermassion infalìbil fortìa da 'n concili ecuménich o da 'n vësco ëd Roma. Për sòlit sòn a-i riva cand na partìa ëd cristian a nega costa vrità, creand përparèj dle division andrinta a la Cesa. N'esempi ëd dògma definì a l'é la divinità ëd Gesù ëd Nàsaret, definìa dal concili ëd Nicea ant ël 325.
*Un dògma a l'é *nen definì* s'a l'é na vrità chërdùa antra ij cristian da tuti, sempe e daspërtut. N'esempi ëd dògma nen definì a l'é l'arsuression ëd Gesù ëd Nàsaret: a l'é mai stàita definìa përchè a l'é mai stàita contestà antra ij cristian.

Categorìa:Cristianésim
Mauro Rostagno

**Mauro Rostagno** a l'era nà a Turin ël 6 ëd mars dël 1942, ant na famija ëd travajeur ëd la FIAT.

A l'é andàit a l'università a Trent.
Dël 1969, ansema a Luigi Bobbio, Guido Viale, Adriano Sofri, Alexander Langer, Enrico Deaglio, Giorgio Pietrostefani e Marco Boato, a l'é antra ij fondador ëd Lòta continua.
Sarà Lòta continua, a tramuda a Milan.
A conòss Chicca Roveri e con chila a part për l'India.

Dël 1981 a va a Tràpani e a fonda *Saman*, na comunità ëd meditassion e disantossiament për ij drogà, ansema a Roveri e a Francesco Cardella.
As angagia ant ël giornalism contra la mafia, animand con soe denonsie na cita television privà, Radio Tele Cine.

Mauro Rostagno a l'era andagà për ël massament dël comissari Luigi Calabresi.

A l'é stàit massà a Lenzi di Valderice, an Provincia ëd Tràpani, ant la neuit dij 26 dë stèmber 1988.

Rostagno, Mauro
Benjamin Peirce

Matemàtich.
Nassù dël 1809, mòrt dël 1880.

## Euvre prinsipaj
*Linear associative algebra (1870)

Peirce, Benjamin
H&M

**H&M** a l'é na marca ëd vestimente, creà dël 1947 da Erling Persson.
Al di d'ancheuj a l'é dirigùa da Karl-Johan Persson, novod dël fondador.

Hem
Tarcisio Tosin

Siramista.
**Tarcisio Tosin** a l'era nà dël 1904 e a l'é mòrt dël 1999.

Dël 1928 a l'ha tramudà a Vicensa anté ch'a l'ha pijà la diression dla manifatura Frej Brotto.
A l'ha arlevala dël 1932 an dasendje ël nòm La Flecia.

A l'é mòrt dël 1999.

Tosin, Tarcisio
Paralelepìped

Un **paralelepìped** a l'é un sòlid delimità da 6 pian, a doi a doi paralej (opura, da 6 face ch'a son dij paralelograma).

Un paralelepìped a l'ha 12 ëspìgoj, ch'a son isométrich quatr a quatr.
A l'ha 8 vértes, mincadun comun a tre face.
Si soe face a son dij retàngoj, ël paralelepìped as dis *retàngol*.

Categorìa:Geometrìa
Rykiel

**Rykiel** a l'é na ca ëd mòda, creà dël 1968 da Sonia Rykiel.
La pressidentëssa a l'é Nathalie Rykiel.

Categorìa:Industria e produssion
Philippe Muray

Scritor an lenga fransèisa.
Nassù dël 1945, mòrt dël 2006.

## Euvre prinsipaj
**Martine Aubry fait concurrence à l'état-civil* (1988)

Muray, Philippe
Muray, Philippe
Condission ëd Giaco

Le **condission ëd Giaco** a j'ero dle nòrme proponùe da l'apòstol Giaco e aprovà a l'unanimità dal concili ëd Gerusalem, stabilìe për regolé la coabitassion passìfica ant le comunità cristian-e ëd giudé e pagan convertì al cristianésim.

As trata dle proibission ëd mangé la carn sacrificà a j'ìdoj, ël sangh, la carn ëd j'animaj sofocà e ëd la fornicassion.
An efet, ij giudé a l'avìo s-giaj dj'aliment impur.
A l'é bel fé che fornicassion ambelessì a veula dì ël mariage antra parent, proibì antra j'ebreo e frequent antra ij pagan.

Categorìa:Cristianésim
Categorìa:Drit
Bourg-en-Bresse

**Bourg-en-Bresse** a l'é na comun-a fransèisa, capital dël dipartiment ëd l'Ain, ant la region Rhône-Alpes.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Jean-François Debat.

## Liure

* Sit an sl'Aragnà dla sità 

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Ain
Brens

**Brens** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment ëd l'Ain. A së stend për n'aira ëd 6,90 km², con 731 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 105,94 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Ain
SSL

## SSL

**SSL** (*Secure Sockets Layer*) e **TLS** (*Transport Security Layer*) a identifico doi protocòj critogràfich ch'a son dovrà për stabilì na comunicassion sigura an dzora a na rej TCP/IP com Internet.

SSL, dësvilupa originariament da la Netscape Corporation, a l'é vnù prima dël pi recent TLS, vnù ëdcò *standard left*.

An dovrand sti doi protocòj as peul preven-e la manomission, l'antercetassion e la falsificassion dij dat an mente dla trasmission.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
Foncia

**Foncia** a l'é n'amprèisa imobiliar creà dël 1972 da Jacky Lorenzetti, con ël nòm ëd Franco Suisse Gestion e arbatià Foncia dël 1993.

Ant ël 2007 monsù Lorenzetti a l'ha vendù ël 61% dël capital a Banques populaires pr'ëscasi eut-sent milion d'éuro.

Categorìa:Industria e produssion
AJAX

## AJAX

**AJAX** (*Asyncronous JavaScript and XML*) a l'é na técnica ëd dësvilup dovrà an sël Web për fé d'aplicassion antërative.

As basa an dzora a në scambi ëd dat an tr abrowser e sërvent che a l'é realisà da stërmà an manera asìncrona.

AJAX a sfruta doi lengagi bin afermà com JavaScript e XML.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
NAT

## NAT

**NAT** (*Network Address Translation*), leteralment a veul dì *Tradussion ëd j'adrësse ëd rej*.

As trata d'un métod dovrà për consentì a pi computer apartenent a na rej privà ëd coleghesse a Internet con na sola adrëssa IP pùblica.

La tecnologìa NAT, normalment antëgrà ant un router o un firewall, a ten trassa dle conession stabilìe dai sistem ëd la rej e a modìfica j'antëstassion dij pachet an viagi an manera da stërmé j'adrësse privà e sfruté n'ùnica adrëssa an vers l'estern.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
Nasirà

Ël **nasirà** a l'era un vot, soens temporani, ëd consacrassion a Dé ch'as fasìa tra j'ebreo.
A comportava d'astense da tute le beivande alcòliche, ëd nen fesse la barba, ëd nen tajesse ij cavèj e d'esponse a gnun-e impurità, an particolar sessuaj.
A la fin dël perìod ëd nasirà (për sòlit ëd ses mèis), ël nasir a ufrìa, a soe spèise, un sacrifissi espiatòri e n'aringrassiament.
Durant ës darié sacrifissi as tajavo ij cavèj dël nasir a as brusavo.
A l'era antlora dispensà dai sò angagg gropà al nasirà.

A l'é belfé che la rason d'ës vot a fussa gropà a la guèra santa: dagià che për fé la guèra j'ebreo a dovìo esse tut afàit pur, a ventava esse pront an qualsëssìa moment a na guèra difensiva.

Categorìa:Religion
Riccardo Massano

Professor ëd literatura italian-a a l'Università ëd Turin, **Riccardo Massano** a l'era nà a Brusasch ai 5 ëd luj dël 1926, frel pì giovo ëd Renzo (nassù dël 1923).

Dël 1937 a l'era anscrivusse a l'anstitù magistral, ma peui a l'é passà al liceo clàssich.
Dël 1943 la ca ëd Turin anté ch'a stasìa a l'é stàita crasà da 'n bombardement e la famija a l'ha dovù sfolé.
Finìa la guèra e rintrà a Turin, Massano a l'ha anandià jë studi universitari, livrà con na tesi an sël *Cunto de li cunti* ëd Basile.

A l'ha vagnà un concors për mostré ant ij liceo e a l'ha tacà a colaboré coma assistent ëd Giovanni Getto, passand peui assossià e ordinari.

Massano a l'ha mnà d'arserche su Pellico, Leopardi, Foscolo, Pavese e a l'é stàit në studios ëd la literatura piemontèisa.
A l'ha colaborà con l'Armanach piemontèis, ël Musicalbrandé e ël Caval ëd bronz.

A l'é mòrt ai 13 d'avril 2009.

## Euvre prinsipaj
**Romanticismo italiano e cultura europea*
*"Piemonte in poesia - Due ritratti critici di Nino Costa e Pinin Pacòt"

Massano, Riccardo
Piràmida

Na **piràmida** a l'é un poliedr costruì a parte da 'n polìgon *P* ëd base e un vértes *V*.
Gionzend *V* con mincadun dij vértes dël polìgon, as oten un sòlid delimità dal polìgon *P* e da tanti triàngoj vàire ch'a son le bande dla base.
Costi triàngoj a constituisso la surfassa lateral ëd la piràmida.

Ël segment ch'a gionz ël vértes a la base ëd fasson perpendicolar a l'é l'autëssa dla piràmida.
Costa autëssa a peul droché andrinta o fòra dla base.

Ël volum ëd na piràmida a l'é
: \mathcal V = \frac 13 \mathcal B h,
andoa  \mathcal B  a l'é l'àrea ëd base e *h* la longheur ëd l'autëssa.

Na piràmida con base triangolar a l'é un tetraedr.

Na piràmida a l'é *regolar* si la base a l'é un polìgon regolar e ël pé ëd soa autëssa a l'é al sènter dël polìgon ëd base.
Ant ës cas-sì, ij triangoj lateraj a son isòssej e congruent; jë spìgoj lateraj a son congruent.
Ch'as nòta che na piràmida regolar con base *n*-agonal (*n*>3) a l'é nen un poliedr regolar.

Categorìa:Geometrìa
Jozef Tiso

**Jozef Tiso** a l'era nà dël 1887 e a l'é mòrt dël 1947.

Durant la sconda guèra mondial a l'é stàit cap dël goern colaborassionista slovach.

Tiso, Jozef
Harley-Davidson

La **Harley-Davidson Motor Company** a l'é la pì importanta fàbrica ëd mòto djë Stat Unì d'América.
 
A l'ha la soa sede a Milwaukee an Wisconsin.
## Stòria
### J'achit
La fàbrica a l'é stàita fondà ai 28 ëd òst 1903, da William Harley e da  Arthur Davidson che, dël 1901 a j'avan fabricà la prim-a motò, aprèss i s'gionto ij frej Walter e William A. Davidson.

Categorìa:Industria
Grande-Synthe

**Grande-Synthe** a l'é na sità dla Fransa, ant ël Nòrd, con 21815 abitant.

## Conomìa
La disocupassion a l'é al 23%.

## La biodiversità
Ai 14 d'otóber 2010, la comun-a a l'é stàita nominà Capital fransèisa dla biodiversità.
A Grande-Synthe a son ëstàite contà 600 ëspece ëd piante, 103 sòrt ëd bolè, 27 ëspece ëd parpajon ëd neuit e 5 d'anfibi.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Damien Carême (PS).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Nòrd
1982

## Eveniment an Piemont

## Eveniment an Euròpa

## Eveniment ant ël mond

## Nàssite
* **25 ëd gené**: Noemi.

## Mòrt
* **18 ëd gené**: Huang Xianfan.
* **21 ëd gené**: Elvio Bianchero.
* **24 ëd gené**: Karol Borsuk.
* **30 d'avril**: Pio La Torre.
* **19 ëd giugn**: Giovanni Bono.
* **3 dë stèmber**: Carlo Alberto Dalla Chiesa.
* **7 d'otóber**: Giusep Robino.

Categorìa:Sécol ch'a fa XX
2010

## Eveniment an Piemont

## Eveniment an Euròpa
* **29 ëd mars**
** N'atentà a la metropolitan-a ëd Mosca a massa 40 përson-e.
* **10 d'otóber**
** Elession comunaj a Vien-a.
* **14 d'otóber**
** Ant ij Pais Bass a intra an fonsion ël goern dirigiù da Mark Rutte.
* **28 ëd novèmber**
**Elession regionaj an Catalògna.
* **12 dë dzèmber**
**Elession legislative an Kosovo.

## Eveniment ant ël mond
* **12 ëd gené**
** Taramòt a Haiti, con apopré 250.000 mòrt e un milion ëd përson-e ch'a resto sensa arpar.
* **7 ëd novèmber**
** Elession an Birmania.
* **9 ëd novèmber**
** Elession parlamentar an Giordania.
* **11-12 ëd novèmber**
** Randevó dël G20 a Seoul.
* **28 ëd novèmber**
** Prim vir dj'elession legislative an Egit, vagnà dal Partì nassional democràtich.
** Prim vir dj'elession pressidensiaj a Haiti.
* **5 dë dzèmber**
** Scond vir dj'elession legislative an Egit.

## Nàssite

## Mòrt
* ** 6 ëd gené**: Alberto Cesa.
* **2 ëd fërvé**: Edmondo Berselli.
* **8 ëd fërvé**: Antonio Giolitti.
* **8 d'avril**: Batistin Depaoli.
* **3 ëd maj**: Moshé Hirsch.
* **7 ëd giugn**: Sergi Blin.
* **29 ëd luj**: Nacho Coronel, Arturo Beltran Leyva, Vicente Carrillo Leyva, Teodoro Garcia Simental.
* **27 d'ost**: Sarachèt.
* **13 dë stèmber**: Rinaldo Trappo.
* **14 dë stèmber**: Caterina Boratto.
* **21 dë stèmber**: Sandra Mondaini.
* **2 d'otóber**: Alain Guichard.
* **5 d'otóber**: Mario Batajòt.
* **10 d'otóber**: Solomon Burke, Yvonne Rebeyrol.
* **16 d'otóber**: Luciano Tamburini.
* **29 d'otóber**: Bernard de Nonancourt.
* **3 ëd novèmber**: Viktor Chernomirdin.
* **5 ëd novèmber**: Antonio Ezequiel Cardenas Guillen.
* **8 ëd novèmber**: Jack Levine.
* **11 ëd novèmber**: Simone Valère.
* **13 ëd novèmber**: Luis Garcìa Berlanga.
* **8 dë dzèmber**: Jean-Marie Lefebvre.
* **9 dë dzèmber**: El Chayo.
* **21 dë dzèmber**: Enzo Bearzot.

## Premi Nobel
Premi Nobel dla literatura: Mario Vargas Llosa.

Premi Nobel dla pas: Lu Xiaobo.

Premi Nobel ëd medzin-a: Robert Edwards.

Categorìa:Sécol ch'a fa XXI
Ludolph Van Ceulen

Matemàtich.
Nassù dël 1540, mòrt dël 1610.

## A pòrto sò nòm
*Nùmer ëd Ludolph

Van Ceulen, Ludolph
Van Ceulen, Ludolph
Heidelberg

**Heidelberg** a l'é na sità ëd 154.715 abitant (2014) an Almagna, land ëd Baden-Württemberg.

Dël 2010 a l'han daje ël tìtol ëd Capital alman-a dla biodiversità.

Categorìa:Comun-e dël Baden-Württemberg
Tata

**Tata** a l'é na sità d'Ungherìa ëd 24.000 abitant.

Dël 2010 a l'han daje ël tìtol ëd Capital ungherèisa dla biodiversità.

Categorìa:Sità ungherèise
Marìa MacKillop

Fija d'imigrà scossèis, **Marìa** (**Mary**) **Mackillop** a l'era nàita ant ël 1842.

A l'avìa butà an pé na scòla për le masnà pòvre, prima ëd fondé l'órdin dle Seur ëd San Giusep dël Cheur Sacrà.
A l'é mòrta dël 1909.

Mariamackillop
Tetraedr

As ciama **tetraedr** na piràmida a base triangolar.

Donca, un tetraedr a l'ha quatr face (ël mìnim, për un poliedr), quatr cò e ses ëspìgoj.
A l'ha ëdcò quatr autësse, corëspondente ai quatr cò.

## Ël tetraedr regolar
Un tetraedr regolar a l'é na piràmida dont le face a son dij triàngoj equilàter.
A l'é un dij sinch sòlid ëd Platon.

Categorìa:Geometrìa
Adelaide (Australia)

**Adelaide** a l’é la quinta sità australian-a për popolassion con 1.469.163 abitant.

Adelaide a resta ant l'Australia Meridional dont a l'é capital.

Categorìa:Australia
Categorìa:Sità dl'Osseania
Juneau

**Juneau** a l’é na sità djë Stat Unì d'América, capital dl’Alasca.

A conta na popolassion ëd 30.737 abitant (2006).

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Alasca
Auguste Comte

Filòsof.
Nassù a Montpellier dël 1798,  mòrt ai 5 dë stèmber 1857 a Paris, an soa ca ëd contrà Monsù ël Prinsi 10.

Comte a l'avìa mostrà matemàtica a Montpellier, peui a l'ha tramudà a Paris, anté ch'a l'ha rancontrà Saint-Simon ch'a l'ha pijalo 'me segretari.
Dal 1830 al 1842 Comte a l'ha smonù un cors ëd filosofìa positiva, fondand le base dël positivism.
Séghit a la mòrt ëd Clotilde de Vaux, soa anspiratris, Comte a l'ha fondà la religion dl'umanità.

## Euvre prinsipaj
* *Traité de sociologie instituant la religion de l'humanité*

Comte, Auguste
Noemi

**Noemi** (stranòm ëd **Veronica Scopelliti**) a l'é nassùa a Roma ai 25 ëd gené dël 1982.
A l'é na cantanta italian-a.

## Discografìa
### Àlbom
* 2009 - *Sulla mia pelle*
* 2010 - *Sulla mie pelle (Deluxe Edition)*
* 2011 - *RossoNoemi*

### EP
* 2009 - *Noemi*

### Sìngoj

* 2009 - *Briciole*
* 2009 - *L'amore si odia* (con Fiorella Mannoia)
* 2010 - *Per tutta la vita*
* 2010 - *Vertigini*
* 2011 - *Vuoto a perdere*
* 2011 - *Odio tutti i cantanti*
* 2011 - *Poi inventi il modo*

## Festival ëd Sanremo
* 2010 - Festival ëd Sanremo (Festival dla canson italian-a): *Per tutta la vita*

## Colaborassion
* 2009 - *L'amore si odia* con Fiorella Mannoia
* 2009 - *Quanto ti voglio* con Claudio Baglioni e Gianluca Grignani
* 2010 - *Il mio canto libero* con Amiche per l'Abruzzo
* 2010 - *L'amore si odia (version acùstica)* con Fiorella Mannoia
* 2010 - *Come si cambia* con ij Neri per Caso
* 2011 - *La promessa* con jë Stadio

## Vire
* 2009 - *Noemi tour*  Italia
* 2009/2010 - *Sulla mia pelle tour I*  Italia
* 2010 - *Sulla mia pelle tour II*  Italia,  Slovenia
* 2011 - *RossoNoemi tour*  Italia

## Premi
* 2009
** *Noemi* (ep): disch d'òr
** Wind Music Award: mej cantanta
** *Briciole*: disch d'òr

* 2010
** *Per tutta la vita*: disch ëd plàtin
** *Sulla mia pelle*: Wind Music Awards
** *L'amore si odia*: Wind Music Awards
** *Per tutta la vita*: Wind Music Awards

* 2011
** *Sulla mia pelle*: 2 disch ëd plàtin
** *RossoNoemi*: 2 disch ëd plàtin
** *Sulla mia pelle*: Wind Music Awards
** *RossoNoemi*: Wind Music Awards
** *Vuoto a perdere*: Bindel d'argent
** *Vuoto a perdere*: disch ëd plàtin
** *Vuoto a perdere*: Premi Lunezia
** *L'amore si odia*: 2 disch ëd plàtin

Categorìa:Cantant italian‎
Sydney

**Sidney** a l’é la prima sità australian-a për popolassion con 3.641.422 abitant (5.230.330 la sità metropolitan-a) e as treuva ant lë stat dël Neuv Gàles dël Sud. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Clover Moore (dal 2004).

## Sità gemelà
Sydney a l'é gemelà con:
*  San Francisco, Stat Unì d'América
*  Portsmouth, Regn Unì
*  Firense, Italia
*  Roma, Italia
*  Nagoya, Giapon
*  Canton, Cin-a

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Australia
Categorìa:Sità dl'Osseania
Manere 'd dì piemontèise

### A
*A l'é bon 'me 'l pan, ma a l'ha 'l vin gram = esse bon a l'é nen esse brav.
*A l'é come lavé la testa a l'aso.
*A l'é cagà e spuà sò pari = version piemontèisa ëd *Talis pater, talis filius*.
*A l'é un ch'a sà e strassà = D'un c'ha l'é istruì ma con pòchi dnè. 
*A l'ha 'n bel bech!
*Andé al Balon.
*A të vnèissa la vairòla = Për mandé a col pais.

### C
*Caghé sutil = esse sensa dné, nen podèj mangé basta.
*Cariesse ëd lëgna vërda = sërchesse dle gran-e.
*Ciucé la gamba 'd crava = soné 'l clarin.
*Ciucé 'l loton = soné la tromba o ël trombon

### D
*Dajla, ch'a l'é un prèive! = a l'é inùtil discute, ch'a cambia nen idèja.

### E
*Esse al pian dij babi.
*Esse fòl 'me na mica.
*Esse furb come Gariboja.
*Esse mars 'me 'n bolè = as dis dij tìsich.
*Esse 'n rëdna = esse an forma.
*Esse san 'me un còrn = esse an bon-a salute.

### F
*Fé la figura d'un cicolaté = fé bruta figura. 
*Fé San Martin = tramudé, fé 'n tramud. 
A ven da la costuma 'd fé finì ij contrat ëd masoerìa a S. Martin (11 novèmber) përchè ij travaj ëd la campagna a j'ero tuti finì (la sëmna dël gran, la vëndumia, e via fòrt) e, normalment, col di lì a piuvìa nen. (Istà 'd S. Martin). Antlora 'l masoé a së spostava ant n'àutra cassin-a con tuta la famija e a sò pòst a-i na rivava n'àutr.
*Fé tranta pass ant sna pianela = për coj ch'a marcio adasi.

### G
*Gav-te la nata!

### M
*Mandé a carte quaranteneuv = mandé 'd baraca.
*Mangé e caghé 'nt l'istess tupin = as dis për j'avocat aversari ch'a fan finta 'd rusé an tribunal e peui a van a disné ansema.
*Mej lòn che na bara an sle urije = a venta contentese.
*Mengiar a boca qué vento = mangé sensa compliment, canavzan.

### N
*Na scarpa e 'n sòco.

### P
*Pijé mesdì për na passà = për coj ch'a l'han fam e nen da mangé.

### Q
*Quand j'aso a vòlo.

### T
*Taché la crava 'ndoa a veul ël padron = fé lòn ch'a veulo j'àutri.

### V
*Vive con l'aria ëd l'uss = esse motobin pòver.

Categorìa:Coltura piemontèisa
Categorìa:Costume popolar
Green Bay

**Green Bay** a l’é na sità djë Stat Unì d'América ch’a conta 101.203 abitant (195.099 la sità metropolitan-a).
	
## Geografìa
La zòna oraria 'd Green Bay a l'é ses ore a òvest dël meridian ëd Greenwich.

La sità as treuva an Wisconsin, an sl'ansen ëd Green Bay an sël lagh Michigan, 200 Km a nòrd ëd Milwaukee.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Wisconsin
Göteborg

**Göteborg** a l'é na sità ëd 500.085 abitant an Svessia.
A l'é la sgonda sità dla Svessia për popolassion, apress Stocòlma.

## Conomìa
A Göteborg a-i é la sede sossial e ël sit ëd produssion dla Volvo e d'important sit ëd produssion d'Ericsson e SKF.

Categorìa:Sità svedèise
Pietro Villa

Pitor, dissegnator e graveur.
Fieul ëd pare e mare originari d'Apsèj, **Pero** (**Pietro**) **Villa** (stranomà *Pierin* an famija) a l'era nassù a j'11 ëd maj 1920, durant në spostament ëd travaj dij sò.
Sò pare, ferovié, a l'avìa aderì al siòpero contra 'l goern fassista dël 1925 e a l'é stàit licensià.
Pòch ëd temp apress, a l'ha trovà 'd travaj a la dita Borsalin ëd Lissandria e la famija a l'ha tramudà ambelelà.

Dël 1938 Pietro a pija ël diplòma a l'anstitù magistral.
A frequenta la scòla d'anlev ufissiaj ëd complement a La Spessia e, dël 1939, a riva al gré ëd sot-tenent.
Con la diciairassion ëd guèra dël 1940 a l'é assignà al front ossidental, peui al front balcànich e, dël 1942 an Russia, an sël Don.
Dòp l'artirada a l'é arcoverà a Cervia, anté ch'a lo soagno për ël congelament ëd le gambe: a n'avrà n'invalidità përmanenta.

Finìa la guèra a l'é rintrà a Lissandria e a l'ha travajà a scòla, prima tanme magìster suplent, peui ëd ròl.
Anscrivusse a la Scòla seiran-a d'art e mësté, a frequenta le lession ëd pitura.
As dèdica dzortut ai paisage e a frequenta jë studi dij pitor lissandrin ëd coj temp: Onetti, Cafassi, Bozzetti e Manzone.
Da la fin ëd j'agn 1940 a partìssipa a le mostre; dël 1964 e dël 1971 a ten doe mostre përsonaj a la galarìa La Maggiolina ëd Lissandria.

Pietro Villa a l'é mòrt ai 24 dë dzèmber dël 2001.

## Euvre prinsipaj
**Intern con natura mòrta*, euli su tàula, 44x65 cm, 1955
**Cane ant ël paesagi*, euli su tèila, 60x50 cm, 1960
**La cort ëd ca a Vignà*, euli su tèila, 50x60 cm, 1980
**La carëtta con le fior*, euli su tàula, 23x30 cm, 1981
**Natura mòrta e la cadreghëtta*, euli su tàula, 60x50 cm, 1981
Villa a l'é ëdcò autor ëd pì che 400 plache gravà con l'evafòrt.

Villa, Pietro
Teorema fondamental dl'aritmética

Ël **teorema fondamental dl'aritmética** a fortiss che minca nùmer natural pì grand che 1 o bin a l'é prim opura as peul oten-e ëd fasson ùnica tanme prodot ëd fator prim.

L'operassion ch'a smon ij fator prim d'un nùmer as ciama *scomposission* o *fatorisassion*.

Teoremafondamentaldlaritmetica
Konrad Adenauer

**Konrad Adenauer** a l'era nassù à Colònia ël 5 ëd gené dël 1876 e a l'é mòrt a Bad Honnef ël 19 avril dël 1967.

Òm politich arnomà, a l'é stàit sìndich ëd Colònia dal 1917 al 1933 e ëdcò dël 1945.
 
A l'é stàit un dij pare dl’Union Europenga e ël prim Canslé dla Repùblica Federal d'Almagna dal 1949 al 1963.

Adenauer, Konrad
Saint-Didier-de-Formans

Saint-Didier-de-Formans a l'é na *comun-a* Fransèisa, localisà ant ël dipartiment ëd l'Ain.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Ain
Izernore

**Izernore** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment ëd l'Ain.

## Demografia
Ant ël 2006 Izernore a l'avìa na popolassion ëd 2140 abitant, distribuì për 863 famije.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Ain
Ceyzériat

**Ceyzériat** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment ëd l'Ain. A së stend për n'aira ëd 9.36 km², con 2 390 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 255 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Ain
Nantua

**Nantua** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Ròno-Alp, ant ël dipartiment ëd l'Ain. As dëstend an sna surfassa ëd 12,79 km², con 3955 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 309,2 abitant al chilòmeter quàder.

## Demografìa

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Ain
Nurieux-Volognat

**Nurieux-Volognat** a l'é na comun-a fransèisa.

## Demografia

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Ain
Sonthonnax-la-Montagne

**Sonthonnax-la-Montagne** a 'é na comun-a fransèisa.

## Demografia

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Ain
Jean-Michel Basquiat

Pitor.
**Jean-Michel Basquiat** a l'era nà a Brooklyn, New York, dël 1960, fieul pì grand an na famija dla borzoasìa mesan-a negra ëd Brooklyn, con pare haitian e mare portorican-a.
Ij sò tema artìstich a son ëstàit la condission dij négher ant jë Stat Unì al prinsipi dj'agn 1980, ël rassism e l'ingiustissia, la part ëd j'artista négher ant la creassion merican-a, la memòria dla s-ciavensa e cola dl'Àfrica.
Basquiat a l'é mòrt ëd na dòse esagerà d'eroin-a e cocain-a ant ël 1988.

## Euvre prinsipaj
* *Cassius Clay* (1982)
* *Frogmen* (1983)

Basquiat, Jean-Michel
Solomon Burke

Cantant e predicator, **Solomon Burke** (1940-2010) a l'era nà a Filadelfia ai 21 ëd mars 1940.

Soa mare granda, për realisé un seugn fàit dódes agn prima dla nassensa ëd Burke, a l'ha fondà ël Solomon's temple: the house of God for all people, dont chiel a dventa la guida spiritual dal 1947.
Ël cit a canta ëdcò dj'imn religios e ancor adolessent a l'é conossù për soe prédiche a la radio o durant ij sò viage ant ël Sud ëd jë Stat Unì con lë stranòm ëd *Wonder Boy Preacher*.

A l'ancamin dël 1955 a l'é notà da 'n responsàbil dla companìa fonogràfica Apollo, për la qual Burke a fa soe prima argistrassion dij gospel e dle canson davzin-e al repertòri country ch'a dëscoata ant ël Sud.
Dël 1957 a chita ëd fé 'd mùsica, pa vàire sodësfàit dël travaj d'Apollo.
Un-a ëd soe magne a dirigìa na dita ëd sepolture e Burke a amprend ël mësté; sò sens ëd j'afé a trasforma la cita amprèisa an na sossietà ch'a rend bin, a la qual as gionto un servissi ëd soen për viture, na caden-a ëd drogherìe, dij ristorant.

Ant ël 1962 a torna a argistré dla mùsica, prima për Singular Records, peui për Atlantic.

Solomon Burke a l'ha avù 21 masnà, 90 novod e 19 fieuj dij sò novod.
A l'é mòrt ai 10 d'otóber 2010 al reopòrt Schiphol d'Àmsterdam, poch apress l'aterage ëd sò avion ch'a lo mnava da Los Angeles.

## Euvre prinsipaj
**Don't give up on me* (2002, premi Grammy dël 2003)
Àlbom con dle canson componùe da Bob Dylan, Brian Wilson, Van Morrison, Elvis Costello, Tom Waits.

Burke, Solomon
Annecy

**Annecy** a l'é na comun-a dla Fransa, as treuva ant ël dipartiment ëd l'Àuta Savòja, ant la region dël Alvernia-Ròno-Alp. Popolassion ëd 52890 (2008) e surfassa ëd 13.75 km².

## Vardé ëdcò
* Lagh d'Annecy

## Colegament
*Annecy 

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àuta Savòja
Saint-Julien-en-Genevois

**Saint-Julien-en-Genevois** a l'é na comun-a fransèisa ch'as treuva ant ël dipartiment dla Fransa ëd l'Àuta Savòja.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àuta Savòja
Yvonne Rebeyrol

Giornalista.
**Yvonne Rebeyrol** a l'era nàita ai 29 ëd giugn 1928 a Rouen (a l'época ant la Sen-a da sota).
A l'ha studià al liceo *Gioana d'Arc* ëd Rouen e, apress la guèra, a l'é andàita a Paris për anscriv-se a la facoltà ëd litre, anté ch'a oten un diplòma dë studi superior dë stòria e ëd cartografìa.

Tanme cartògrafa a intra a travajé al giornal Le Monde ant ël 1953.
Chèich agn apress, a dventa giornalista sientìfica, atività ch'a dësrolërà fin-a al 1993, ann dla pension.
A coatava për ël Monde dij setor parèj dle siense dla Tèra, dl'evolussion dle spece, dl'archeologìa.

Dël 1965 a l'han daje la mudaja d'argent dla Sossietà ëd geografìa e ant ël 1990 ël Premi dl'anformassion sientìfica ëd l'Academia dle siense.

Yvonne Rebeyrol a l'é mòrta a Paris ai 10 d'otóber 2010.

## Euvre prinsipaj
**Lucy et les siens, chroniques préhistoriques* (1988)
**La Terre toujours recommencée, trente ans de progrès dans les sciences de la Terre* (1990)
**Tourbillons et turbulences, la machine des climatas* (1990)

Rebeyrol, Yvonne
Morzine

**Morzine** a l'é na comun-a dj'Alp fransèise, as treuva ant ël dipartiment ëd l'Àuta Savòja, ant la region dël Ròdano-Alpes. Popolassion ëd 2.948 abitant (1999) e surfassa ëd 44,10 km².

## Colegament
* https://web.archive.org/web/20110201101702/http://www.morzine-avoriaz.com/

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àuta Savòja
Chapeiry

**Chapeiry** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Ròno-Alp, ant ël dipartiment ëd l'Àuta Savòja. As dëstend an sna surfassa ëd 5,76 km², con 597 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 103,6 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àuta Savòja
Argonay

**Argonay** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment ëd l'Àuta Savòja. A së stend për na surfassa ëd 5,16 km², con 1 886 abitant, scond ël censiment dël 1999.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àuta Savòja
Bluffy

**Bluffy** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Ròno-Alp, ant ël dipartiment ëd l'Àuta Savòja. As dëstend an sna surfassa ëd 3,74 km². Scond ël censiment dël 2015, a conta 372 abitant.

## Geografìa
Bluffy a resta ant la val dël Lagh d'Annecy, a 670 méter d'autëssa, ai pé dël massiss dj'Aravis. Sò teritòri a l'é composà dzortut da pra e bòsch, con na bela vista an sël lagh e an sël castel ëd Menthon-Saint-Bernard.

## Stòria
Dël Medi Ev, Bluffy a fasìa part dla signorìa ëd Menthon. Dël 1793 a l'é dventà na comun-a indipendenta.

## Monument e leugh d'anteresse
La comun-a a l'ha na cesa dël sécol XIX e vàire capele ruraj. D'istà, as peul fé dle escursion an montagna vers ël col ëd Bluffy (1.426 m) e la val dël Fier.

## Demografìa
La popolassion ëd Bluffy a l'é stàita:

* 1962: 85 abitant
* 1975: 118 abitant
* 1990: 200 abitant
* 2006: 327 abitant
* 2015: 372 abitant

## Aministrassion
Ël sìndich ëd Bluffy a l'é Michel Chappelet (dal 2014).

## Nòte


Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àuta Savòja
Le Grand-Bornand

**Le Grand-Bornand** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròdano-Alpes, ant ël dipartiment ëd l'Àuta Savòja. 

## Colegament

* Site officiel de l'Office du tourisme du Grand-Bornand
* le site officiel du lac d'Annecy et du massif des Aravis

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àuta Savòja
Teorema ëd Pap

Ël **teorema ëd Pap** a fortiss che s'ij tre pont *A,B,C* a son alinià e l'istess a val për ij pont *A',B',C' *, antlora ij pont d'antërsession d' *AB' * con *A'B*, ëd *BC' * con *B'C* e d' *AC' * con *A'C* a son alinià ëdcò lor.

Teorema ëd pap
Arflession

L**'arflession** a l'é ël fenòmeno për ël qual n'onda elàstica o eletromagnética ch'a sbat contra na surfassa arfletenta a l'é arpossà da l'istessa part ëd la surfassa.

## Le laj dl'arflession
L'esperiensa a mostra che l'arflession a ubidiss a coste doe laj:
*l'àngol d'antruch, visadì l'àngol antra ël raj ch'a riva a la surfassa e la normal a la surfassa, a l'é ugual a l'àngol d'arflession, visadì col antra la normal a la surfassa e ël raj arfletù;
*ël raj ancident, ël raj arfletù e la normal a la surfassa a resto an sl'istess pian.

Categorìa:Fìsica
Colònia

**Colònia** (*Köln* an alman e *Kölle* an la parlà local) a l’é na sità dla Gërmania.

A l’é la quarta sità alman-a për popolassion, con 1.060.582 abitant (31/12/2015).

## Geografìa

Colònia as treuva ant la part ossidental dla Gërmania an lë stàt
(*land*) ëd Nòrd Ren-Westfalia e a l'é bagnà dal fium Ren.

Categorìa:Sità alman-e
Secanta

An trigonometrìa, la **secanta** ëd n'àngol a l'é ël ressìproch ëd sò cosen:
: \sec \alpha = \frac 1{ \cos \alpha } .
La secanta as deuvra nen tant soens, përchè ëd sòlit a l'é pì belfé dovré ëd fasson direta ël cosen.

Ël nòm ëd secanta a l'é stàit antroduvù da Thomas Finck.

Categorìa:Trigonometrìa
Segment

Un **segment** ëd na reta a l'é na porsion ëd na reta delimità da doi pont.
Si doi pont-sì as ciamo j*'estrem* dël segment e, për sòlit, as consìdero coma part dël segment.
As parla antlora ëd segment *sarà*; ël segment a l'é dit *duvert* s'ij doi pont a son lassà fòra, e a l'é dit *semi-duvert* (o *semi-sarà*) si mach un dij doi a l'é considerà coma part dël segment.

Categorìa:Geometrìa
Saint-Cirgues-en-Montagne

**Saint-Cirgues-en-Montagne** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Ròno-Alp, ant ël dipartiment ëd l'Ardèche. As dëstend an sna surfassa ëd 21,78 km², con 285 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 13 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Ardèche
Saint-Clair (Ardèche)

**Saint-Clair** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment d'Ardèche. A së stend për na surfassa ëd 5,81 km², con 918 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 158 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Ardèche
Le Roux

**Le Roux** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa d'Alvernia-Ròno-Alp, ant ël dipartiment d'Ardèche. A së stend për na surfassa ëd 16,43 km². Scond ël censiment dël 2021, a l'avìa 62 abitant, con na densità ëd 3,8 ab/km².

## Geografìa
La comun-a as treuva ant la part sud-ossidental dël dipartiment, ant la Val d'Eyrieux, a 44 km a nòrd-òvest ëd Privas e a 15 km a sud ëd Saint-Agrève . Ël teritòri a l'é caraterisà da 'n paesagi montagnos, con autësse ch'a van da 630 a 1.148 méter. A l'é travërsà dal fium Eyrieux e da sò afluent, ël ri *La Croûzette*.

## Stòria
La comun-a a l'é nàita dël 1793 con la fusion ëd le paròchie dël Serre e dël Roux. Ant l'Età 'd Mes, la zòna a l'era sota la giurisdission dël dauphiné e peui, dël sécol XIV, a l'é passà al Regn ëd Fransa. Dël 1790, a l'é stàita atribuìa al dipartiment d'Ardèche.

## Leu d'anteresse
* **La Cesa ëd San Martin** (sécol XIX), costruìa an stil neogòtich.
* **La Capela dël Serre** (sécol XVIII), arconstruìa an sla base d'un edifissi pì antich.
* **La Val d'Eyrieux**, con vàire senté për escursion.

## Demografìa
La popolassion a l'é stàita motobin variàbil ant ël temp. Dël 1793 a contava 402 abitant, peui a l'ha avù un cal costant fin al 1975, con 35 abitant. Da antlora, a l'é an legera chërsùa.

## Economìa
L'economìa a l'é basà dzortut an sl'agricoltura (anlevament ëd vache e feje, coltivassion ëd castagné), ansema a 'n cit turism rural.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é **Mireille Jean** (dal 2020).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Ardèche
Saint-Andéol-de-Vals

**Saint-Andéol-de-Vals** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa d'Alvernia-Ròno-Alp, ant ël dipartiment d'Ardèche. A së stend për na surfassa ëd 16,65 km². Scond ël censiment dël 2019 a l'avìa 510 abitant , con na densità ëd 31 ab/km².

## Geografia
La comun-a as treuva a 14 km a òvest ëd Privas . A l'é travërsà dal fium *Vals* e a l'é caraterisà da un teritòri varià, con autësse ch'a van da 350 a 780 méter . La zòna a l'é boscosa, con prà e teren agrìcoj .

## Stòria
Ël nòm a ven da Sant Andiô (màrtir an Ardèche dël sécol III), e da la presensa 'd vàire "vaus" (valade) ant ël teritòri . La prima mension ëd la paròchia a l'é dël sécol XIII . Dël sécol XVII a fasìa part dël Marchesà ëd Mirabel . La paròchia a l'é stàita unìa con cola ëd Saint-Julien-en-Saint-Alban fin-a a la Rivolussion fransèisa, quand a l'ha otnù l'autonomìa .

## Leu d'anteresse
* La **Cesa ëd Sant Andiô**, dël sécol XV, con afresch e n'autar baròch .
* La **Capela ëd San Ròch** (sécol XVII), ch'a goerna na statua antica .
* Ël **Castel ëd Saint-Andéol**, dël sécol XVII .
* Le **balme** (grote) naturaj, ch'a resto testimonianse 'd frequentassion preistòrica .

## Demografìa
La popolassion a l'é stàita motobin variàbil ant ël temp. Dël 1793 a contava 754 abitant, peui a l'ha comensà a calé për l'ésodo rural . Dal 1975 a l'é ancaminà na chërsùa, e dël 2019 a l'é rivà a 510 abitant .

## Economìa
L'economìa a l'é basà dzortut an sl'agricoltura (anlevament, produssion ëd formagg), ansema a 'n cit turism rural .
 
## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Denis Malleon (dal 2014).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Ardèche
Samaritan

Ij **samaritan** a formavo na partìa d'ebreo ch'a j'ero dëstacasse da l'ebraism ch'a fasìa arferiment al Templi a l'época d'Esdra e ëd Neemìa, vers ël 450 aGC.
La rason dla separassion a l'é bel fé ch'a fussa l'arfud dë slontané le spose strangere, coma a l'avìa comandà Neemìa.
A j'ero arfugiasse an Samarìa e ambelelà, an sël mont Garisim, a l'avìo tirà su un templi an oposission a col ëd Gerusalem.
Al di d'ancheuj costi samaritan a son ancor na milen-a.

Categorìa:Religion dl'Asia
Aubenas

**Aubenas** a l'é na comun-a dla Fransa, ant ël dipartiment ëd l'Ardèche, ant la region dël Ròno-Alp.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Ardèche
Thomas Finck

Fìsich e matemàtich.
**Thomas Finck** a l'era nà dël 1561 e a l'é mòrt dël 1636.

A l'é stàit chiel che a l'ha antroduvù ij nòm dla tangenta e dla secanta an trigonometrìa.

Finck, Thomas
Finck, Thomas
Finck, Thomas
Corbin Bleu

Cantant djë Stat Unì.
**Corbin Bleu Reivers** (Nà 21 Fërvé 1989) a l'é nassù a Brooklyn, a New York.

Bleu, Corbin
Colera

Ël **colera** a l'é na maladìa diaròica aùssa dovùa al bacil Vibrio cholerae, ch'a peul ëmné a la mòrt ant ël vir ëd chèiche ore.
Ij prinsipaj serbator dël germ a son l'òm e j'ambient d'eve propissi a la proliferassion d'alghe.

L'anfession as caraterisa për un fluss ëd pansa motobin lìquid e ëd gòmit ch'a peul ëmné a la disidratassion.
La terapìa as basa an sla ri-idratassion për via oral o antra-venosa.

## Stòria
Ël colera a l'é spantiasse ant ël mond ant ël sécol ch'a fa XIX a parte da sò serbator originari, ël delta dël Gange.
A la massà dij milion ëd përson-e su tuti ij continent.

Categorìa:Maladìe‎
Sòlid (matemàtica)

Un **sòlid** ë l'é na part ëd lë spassi delimità da na surfassa sarà.
Cand ël sòlid a l'é delimità da 'd face pian-e ch'a son dij polìgon, antlora a l'é un poliedr.

Solid matemàtica)
Sfera

Na **surfassa sférica** a l'é na surfassa dont ij pont a son equidistant da 'n pont ciamà *sènter*.
Sa distansa a l'é ël *raj*.
Na surfassa sférica a sara na porsion dë spassi, visadì un sòlid, ciamà **sfera**: a l'é l'ansem dij pont dont la distansa dal sènter a l'é minor o ugual al raj.
As parla ëdcò dë *sfera sarà*.
L'ansem dij pont dont la distansa dal sènter a l'é pì cita dël raj as dis *sfera duverta*.

Na sfera a l'é un sòlid ëd rotassion.
Minca diàmeter a l'é n'ass ëd rotassion.
Na surfassa sférica a l'é na surfassa nen dësvlupàbil.

## Volum e àrea
Ël volum ëd na sfera ëd raj *R* a l'é  \frac 43 \pi R^3.
L'àrea dla surfassa a l'é 4 \pi R^2, visadì quatr vire l'àrea d'un sercc màssim.
Antra tuti ij sòlid ch'a l'han ël midem volum, la sfera a l'é col d'àrea mìnima.

## Stòria
A l'é stàit Archimede che, për prim, a l'é stàit bon a valuté ël volum ëd na sfera e l'àrea ëd na surfassa sférica.

Categorìa:Geometrìa
Sotrassion

La **sotrassion** (o **diversità**) antra doi nùmer *a* e *b*, denotà a-b a l'é col nùmer *d* che giontà a *b* a smon *a*, visadì
:a-b=d \Leftrightarrow b+d=a.
Donca la sotrassion a l'é l'operassion anversa dl'adission.
La sotrassion antra doi nùmer as peul fesse an somand ël prim con l'opòst dël second:
:a-b=a+(-b).

Ant l'ansem  \mathbb N  dij nùmer naturaj la sotrassion a l'é nen sempe definìa: 3-5 a esist nen, përchè gnun nùmer natural giontà a 5 a dà 3.
A l'é nen possìbil sotrae un nùmer natural da un pì cit che chiel.
Nopà, antra ij nùmer relativ, a l'é definìa daspërtut.

La sotrassion a l'é nen comutativa:
:3-5 \neq 5-3.
A l'é gnanca assossiativa, nì a l'ha n'element neutral.

Categorìa:Àlgebra
Teorema

Un **teorema** a l'é na proposission che, an na teorìa matemàtica, a l'é dimostrà ëd fasson lògica a parte da j'assiòma.

## Schema
Lë schema general d'un teorema a consist a parte da n'ipòtesi *I* për rivé a na conclusion (o tesi) *T*.
Për dimostré *T*, un a deuvra ëdcò tuti ij teorema già dimostrà a parte dai midem assiòma.

## Stòria
La terminologìa ëd *teorema* a armonta ai pitagòrich e a l'é gropà a soa concession dla siensa tanme contemplassion.

## Esempi
*Teorema ëd Pitàgora
*Teorema ëd Talete

Categorìa:Lògica matemàtica
Tangenta

La **tangenta** ant un pont *M* ëd na curva  \mathcal C  a l'é la posission lìmit, s'a esist, ëd la ressianta *MM' * cand ël pont M' \in \mathcal C  a tend a *M*.
Ël pont *M* as dis antlora *pont ëd contat* antra la curva e soa tangenta, o *pont ëd tangensa*.

Categorìa:Geometrìa
Trapessi

Un **trapessi** a l'é un quadrilàter bombà con doe bande paralele, dite *base*, ëd longheur diferente.

L'autëssa dël trapessi a l'é la distansa antra le rete paralele ch'a conten-o soe base.
Si le doe bande nen paralele a son longhe istess, ël trapessi a l'é *isòssel*.
Si ël trapessi a l'ha doi àngoj drit, a l'é dit *retàngol*.

L'àrea dël trapessi a l'é
: \frac{(b +B)h}2 ,
andoa *b* e *B* a son le longheur ëd soe base e *h* a l'é l'autëssa.

Categorìa:Geometrìa
Teorema ëd Morley

Ch'as consìdero un triàngol ABC e le ses semi-rete ch'a partagio ij tre àngoj an tre part uguaj.
Ël **teorema ëd Morley** a fortiss che coste as tajo an formand un triàngol equilàter.

Categorìa:Geometrìa
Frank Morley

**Frank Morley** (Woodbridge, 9 stèmber 1860 – Baltimora, 17 otòber 1937) a l'é stàit un matemàtich angleis naturalisà american.

## A pòrto sò nòm
*Teorema ëd Morley

Morley, Frank
Argenteuil

**Argenteuil** a l'é na sità ëd 105.000 abitant an Val-d'Oise, la tersa për popolassion ant la region administrativa ëd l'Ìsola ëd Fransa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gérard Collomb (PS).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Val-d'Oise
Serge Lang

Matemàtich.
**Serge Lang** a l'era nà dël 1927 e a l'é mòrt dël 2005.
A l'é stàit mèmber ëd l'Academia dle siense merican-a.

Lang, Serge
Giovanni Vailati

Matemàtich, **Giovanni Vailati** a l'era nà a Crema dël 1863.

Dissendent ëd na famija nòbil, Vailati a l'é laureasse a Turin an angegnerìa (a la Scola d'aplicassion për j'angigné) dël 1884 e an matemàtica dël 1888.
A l'é stàit nominà a l'Università ëd Turin assistent a la cadrega d'Anàlisi matemàtica ëd Giuseppe Peano, peui a cola ëd Geometrìa.
Dal 1896 al 1899 a l'ha tnù dij cors dë stòria dla mecànica.
Antratant a publicava soe arserche dë stòria, ëd filosofìa dla siensa, ëd geometrìa.
Da na mira filosòfica a l'é considerà davzin al pragmatism.

Dël 1899 a l'ha chità l'università e a l'é andàit a mostré ant le scòle scondarie an vàire sità: a l'é stàit professor ëd matemàtica al liceo ëd Siracusa (1899), ant j'anstitù técnich ëd Bari (1900), Còm (1901-1904) e Firense (1905).

Dal 1905 al 1909 a l'é stàit ciamà a fé part ëd la *Comission Boselli* (dal nòm ëd sò pressident) ancarià dal ministr ëd l'anstrussion d'elaboré un proget d'arforma dla scòla scondaria.

Giovanni Vailati a l'ha colaborà al *Formolari*.
A l'é mòrt ëd polmonìa a Roma dël 1909.

Vailati, Giovanni
Vailati, Giovanni
Montélimar

**Montélimar** (an latin: *Acumum*) a l'é na comun-a fransèisa ant ël dipartiment ëd Drôme, region dël Ròdano-Alpes. Popolassion ëd 31.344 abitant e surfassa ëd 46.81 km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Drôme
Valence (Drôme)

**Valence** o *Valence-du-Rhône* a l'é na comun-a fransèisa, prefetura dël dipartiment ëd Drôme, part ëd la region Ròno-Alp ad 66.047 abitant. 
El sindic a l'e Nicolas Daragon.

## Sità gemelà
Valence a l'é gemelà con:
*  Ast, Italia
*  Biberach an der Riss, Gërmania
*  Clacton al Mar, Regn Unì
*  Erba, Italia
*  Gedera, Israel
*  Itchevan, Armenia

 
## Colegament
* 

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Drôme
Montmeyran

**Montmeyran** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 24,1 km², con 2680 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 111 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Drôme
Establet

**Establet** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Ròno-Alp, ant ël dipartiment ëd Drôme. As dëstend su na surfassa ëd 12,58 km², con 21 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità d'1 abitant për chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Drôme
Podaria

Ant ël pian euclideo, dàit na curva *C* e un pont *O*, as dis **podaria** ëd *C* rëspet a *O* ël leu dij pé dle perpendicolar mnà da *O* a le tangente ëd *C*.

Si *C* a l'é na sirconferensa e *O* a n'é estern, la podaria a l'é na curva ciamà lumassa ëd Pascal; si *O* a aparten a la sirconferensa, la podaria a l'é na curva ciamà cardiòida.

Categorìa:Geometrìa
Miriam Makeba

Cantanta.
**Miriam Makeba** a l'era nassùa dël 1932 e a l'é mòrta dël 2008.

A l'ha vivù an esili ant jë Stat Unì për soa oposission a l'apartheid.
A l'é stàita la prima cantanta african-a ch'a l'ha vagnà ël premi Grammy.

Categorìa:Cantant
Miles Davis

Sonador ëd tromba.

Nassù dël 1926, mòrt dël 1991.

## Euvre prinsipaj
**Kind of blue* (1959)
***Bitches brew** (1970)
A marca l'intrada ëd Miles Davis an sò perìod elétrich, psichedélich e funky.

Davis, Miles
Vassili Choukchine

**Vasilij Makarovič Šukšin**, conossù ëdcò 'me **Vassili Choukchine** (An lenga russa Василий Макарович Шукшин); (Srostki, 25 luj 1929 – Kletskaja, 2 otòber 1974) a l'é stàit në scritor e regista ëd cine.

Choukchine, Vassili
Choukchine, Vassili
Choukchine, Vassili
Choukchine, Vassili
Villars-sur-Glâne

**Villars-sur-Glâne** a l'é na comun-a dla Svìssera, ant canton ëd Friborgh, con sirca 9.826 abitant. A së stend su na surfassa ëd 5,47 km², con na densità ëd popolassion ëd 1.796 abitant për chilòmeter quàder. A confin-a con coste comun-e: Corminboeuf, Friborgh, Givisiez, Hauterive, Marly, Matran. 

La lenga ufissial ëd costa comun-a a l'é ël Fransèis.

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Friborgh
Plan-de-Baix

**Plan-de-Baix** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa d'Alvernia-Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Drôme. A së stend për na surfassa ëd 19,39 km², con 141 abitant (2023) , con na densità ëd 7 ab/km².

## Geografia
Plan-de-Baix a resta a 46 km a est ëd Valence e a 22 km a nòrd-est ëd Crest . A l'é situà al sud dël Parch Natural Regional dël Vercors, an tra le valade dla Gervanne e dël Rieussec. Ël pais a l'é dominà da la montagna 'd Vellan (954 m), na gròssa falesia rocosa ch'a smon na vista panoràmica .

## Stòria
Ël teritòri a l'ha d'orìgin preistòriche, con presense gàliche già dël 500 a.C. Ij Gaj a l'han dàit ij nòm ai leugh: Baix (la sorgiss), Brion (ël pòst an aut) e Vellan (Montagna dël vent). Ij Roman a son ëstabilisse an sle pian-e e l'ocupassion a l'é continuà ant l'Età 'd Mes .

Ant l'Età 'd Mès a-i ero tre fèod:
* Ël castel dël Brion (an sla montagna 'd Vellan), sità dël 1212.
* Ël castel ëd Baix, fèod dij Poitiers, cont ëd Valentinois, mensionà dël 1191.
* La Bâtie de Baix, ch'a së slargava d'antorn al castel atual.
Ël nòm "Plan de Baix" a compariss mach al prinsipi dël sécol XVI, quand ij doi fèod a son unisse sota 'l midem sgnor .

Ël pais a l'era prevalentement protestant e, durant le persecussion, ij protestant as ëstërmavo ant le balme për fé sò cult. Jë sgnor ëd Montrond a son restà a Plan-de-Baix dal 1650 fin-a a la Rivolussion fransèisa .

Ant ël sécol XIX a-i ero 394 abitant, e la comun-a a vivìa mach d'agricoltura. Durant la Sconda guèra mondial, Plan-de-Baix a l'é stàit bombardà ant n'atach avion. Un monument ai mòrt a rend onor ai resistent dla Val dël Gervanne .

## Leu d'anteresse
* La montagna dël Vellan (954 m), con na gròssa cros àuta 11 méter ch'a simboleja la reconciliassion antra catòlich e protestant.
* Ël castel ëd Montrond (proprietà privà), dël sécol XVIII, con na tor rionda e 'd finistrèle a crosiera .
* La cascà dla Druise, a 2,5 km a nòrd-est dël pais .
* L'antica colònia ëd vacanse fondà dël 1933, dventà ca familiar dël 1938 e ancheuj conossùa com "l'Eterlou" .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é André Cannie, an càrica dal mars 2008 .

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Drôme
Jack Levine

Pitor.
**Jack Levine** a l'era nà ai 3 ëd gené 1915 an na bariera ëd Boston.
A l'era ël pì cit d'eut masnà an na famija d'emigrant ebreo lituan.
Scolé, a dëscoata l'art al musé dla sità; as anandia a la pitura e a l'é notà da 'n colessionista.

Dal 1929 al 1933 a l'é a Harvard e ant ël 1936 a l'é un dij tanti artista giutà da le comande ëd la Works Progress Administration.
Dël 1959 soa presensa a na mostra an sla coltura merican-a a Mosca a fa s-ciopé na polémica e Levine as treuva bolà coma cripto-comunista.
Cost aveniment a contribuiss a fé 'd chiel na selebrità, ël pitor contra-corent për ecelensa.

Jack Levine a l'é mòrt a j'8 ëd novèmber 2010.

## Euvre prinsipaj
***La festa dla rason pura** (1937)
N'ufissial ëd polissìa, un capitalista e n'òm polìtich as complimento l'un l'àutr ëd fasson sìnica, con ël drapò merican daré 'd lor.
***Bin ëvnù a ca** (1946)
A denonsia la complissità dj'ambient dj'afé e dij generaj.
La tèila a l'ha fàit ëscàndol.
**La neuit ëd j'elession* (1954)
***La përzon ëspagneula** (1959-1962)
N'alusion al franchism.
***Panethnikon** (1978)
A descriv na ciambrea dël consèj ëd sicurëssa ëd l'Organisassion dle Nassion Unìe tanme na bisabòsa d'anrabià, dont Leonid Brejnev e Idi Amin Dada.
**Sepoltura d'un bandì*
***Birmingham 63**
A mostra dij can polissiòt mandà contra dij négher.

Jack Levine a l'ha ëdcò consacrà dj'euvre al Vej Testament.

Levine, Jack
Bernard de Nonancourt

**Bernard de Nonancourt** a l'era nà ai 15 ëd gené 1920 a Versailles.

Con so frel pì grand Maurice, ch'a muirà da deportà, a l'é intrà ant l'Arzistensa, andoa a l'ha rancontrà Henri Grouès (ël futur Abbé Pierre).
Rivà ant ël cheur ëd j'Alp bavarèise, ël sergent Bernard de Nonancourt a l'é ancarià ëd fé l'anventari dla cròta privà d'Adolf Hitler a Berchtesgaden, ai 4 ëd maj 1945.
A dëscheurv vàire desen-e ëd cassie ëd sampagn Salon 1928.
Sinch agn prima a l'era stàit testimòni ëd sò robarissi da part dij soldà d'ocupassion a Mesnil-sur-Oger.

Apress avèj ardrissà j'afé dla sossietà familiar Laurent Perrier, dont dal 1949 a l'avìa pijà la diression, dël 1988 a fa l'aquisission ëd la marca Salon.

Bernard de Nonancourt a l'era comandant ëd l'Órdin nassional ëd la Legion d'onor e a l'avìa arseivù la Cros ëd guèra 1939-1945, la Cros dël combatent e la Mudaja d'anrolà volontari.
A l'é mòrt ai 29 d'otóber 2010.

Nonancourt, Bernard de