open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saint-Amand (Pass ëd Calais)

**Saint-Amand** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Nòrd-Pass ëd Calais, ant ël dipartiment ëd Pass ëd Calais.

## Geografia
A së stend për na surfassa ëd 5,45 km².

## Populassion

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Pass ëd Calais
Brunetta

**Bruna Moretti** a l'é stàita na dissegnatris ëd mòda, con lë stranòm ëd **Brunetta**.
A l'era nà a Ivrèja dël 1904 e a l'é mòrta ai 2 ëd gené 1989.

Categorìa:Biografìe
Sergio Bonfantini

Pitor.
**Sergio Bonfantini** a l'era nà a Noara dël 1910.
A l'é stàit anlev ëd Casorati.
A l'é mòrt a Noara dël 1989.

Bonfantini, Sergio
Domenico Bartoli

Giornalista.
**Domenico Bartoli** a l'era nà a Turin dël 1912.
Con Pannunzio e d'àutri a l'ha fondà ël Risorgimento liberale.
A l'é mòrt ant ël luj dël 1989.

Bartoli, Domenico
Bartoli, Domenico
Oscar Navarro

Filòsof, litrà, poeta e crìtich d'art.
Nassù a Turin dël 1912, mòrt ant lë stèmber 1989.

## Euvre prinsipaj
**Kafka e la crisi della fede* (1949)

Navarro, Oscar
Navarro, Oscar
Navarro, Oscar
Dino Mantovani

**Dino Mantovani** a l'era nà a Venessia dël 1862.
A l'é stàit crìtich a La Stampa, ordinari ëd litre italian-e al liceo *D'Azeglio*, ansegnant a l'università, presside dël Liceo *Alfé*, mèmber dla comission real për l'arforma dla scòla mesan-a, consejé comunal e assessor a l'anstrussion ëd la comun-a ëd Turin.

A l'é mòrt a Turin dël 1913.

Mantovani, Dino
Giambattista Bodoni

Pròto.
Nassù a Salusse dël 1740, fieul ëd Francesco Agostino e ëd Paola Margherita dij Giolitti ëd Cavlimor.

Dël fërvé 1758 a l'é partì për Roma, për visité l'arnomà tipografìa dla Congregassion ëd propaganda.
Ambelelà a l'ha travajà.
Peui a l'é rintrà a Salusse.

Apress a l'ha dirigiù na tipografìa a Parma, anté ch'a l'ha ciamà a giutelo sò frel Giuseppe.

Dël 1788 a l'é tornà a Roma, durant un viage a Nàpoli.
Ant ël 1798 a l'ha viagià an Piemont.

Bodoni a l'ha arseivù la mudaja d'òr al concors ëd Paris për la mej edission.

Giambattista Bodoni a l'era mariasse ch'a l'avìa già passà ij sinquanta, con Paola Margherita Dall'Aglio, motobin pì giovo che chiel.
A l'é mòrt ai 30 ëd novèmber dël 1813.

## Euvre prinsipaj
**Saggio tipografico di fregi e maiuscole* (1771)
**Manuale tipografico* (Parma)

Bodoni, Giambattista
Categorìa:Salusse
Darracq

La **Darracq S.A.** a l’é stàita una meison viturìstica fransèisa creà dël 1897 a Suresnes, davzin a Paris, da Alexandre Darracq.

Dël 1919 la meison a l’ha catà la marca anglèisa Talbot an pijand, dël 1920 ël nòm *Talbot- Darracq*, peui dël 1922 a l'é vnùa màch Talbot.

Categorìa:Meison viturìstiche fransèise
Lens

***Lens*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Lens (Valèis)|comun svìsser]]** ant ël canton ëd Valèis

* d'un **[[Lens (Pass ëd Calais)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Pass ëd Calais
La Cauchie

**La Cauchie** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Nòrd-Pass ëd Calais, ant ël dipartiment ëd Pass ëd Calais. A së stend për na surfassa ëd 2,2 km², con 178 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 80 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Pass ëd Calais
Duékoué

**Duékoué** a l'é na sità ëd 90.000 abitant ant l'òvest dla Còsta d'Avòri.

Categorìa:Còsta d'Avòri
Categorìa:Sità african-e
Sarton

**Sarton** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Nòrd-Pass ëd Calais, ant ël dipartiment ëd Pass ëd Calais. As dëstend an sna surfassa ëd 6,6 km², con 174 abitant, scond ël censiment dël 2009, con na densità ëd 26 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Pass ëd Calais
Front nassional

Ël **Front nassional** (*Front national*) a l'é un partì polìtich ëd drita sossial an Fransa.
A l'é stàit fondà dël 1972 da Jean-Marie Le Pen.

A j'elession parlamentar dël 2007 a l'ha otnù ël 4,3% dij vot.

La pressidentëssa dël Front nassional a l'é Marine Le Pen (elegiùa ai 16 ëd gené 2011).

Categorìa:Fransa
Categorìa:Partì polìtich
Giuseppe Gorani

Aventurié, scritor e òm polìtich.
Ël cont **Giuseppe Gorani** a l'era nà a Milan ai 15 ëd fërvé 1740 e a l'é mòrt a Gëneva ai 13 dë dzèmber 1819.

Anlev dij barnabita, a l'avìa chità la scòla për fesse soldà.
A l'ha fàit la guèra dij set agn, a l'é stàit përzoné dij prussian, a l'ha duvertà na lòbia franch-masson-a a Tilsit.

Butasse dël 1764 a servissi ëd Pasquale Paoli, a l'ha sërcà ëd trové d'agiut për ij cors, arvirasse contra Génoa.
A l'é peui stàit al servissi ëd Pombal an Portugal (1765-1766) e pì tard ëd Marìa Teresa.
Dël 1773 a l'ha smonù al re 'd Sardëgna Vitòrio Medeo III un proget ëd goern liberal e unitari, ma sensa sucess.

Convertisse a j'idèje arvolussionarie, a l'ha tramudà a Paris, anté ch'a l'ha colaborà con Mirabeau, a l'é avzinasse ai girondin e a l'ha otnù la sitadinansa fransèisa.

An Lombardìa ij sò ben a j'ero stàit confiscà dal goern.
Drocà Robespierre, Gorani a l'é arfugiasse a Gëneva, andoa a l'é mòrt dësmentià.

## Euvre prinsipaj
**Il vero despotismo* (Gëneva, 1770, publicà anònim)
**Saggio sulla pubblica educazione* (Londra, 1773)
**Ricerche sulla scienza dei governi* (Losan-a, 1790)
**Mémoirs secrets et critiques des cours, des gouvernements et des moeurs des principaux états d'Italie* (Paris, 1793, tre volum)
**Lettres aux souverains sur la révolution française* (Paris, 1793)
**Lettres aux français*
**Mémoirs pour servir à l'histoire de ma vie* (quatr volum)

Gorani, Giuseppe
Gorani, Giuseppe
Luis Vitòrio ëd Savòja

**Luis Vitòrio ëd Savòja, prinsi ëd Carignan**, a l'era nà dël 1721.

Educà a la cort ëd Turin e motobin apressià dal re Carl Emanuel III, a l'ha otnù ant le campagne dal 1741 al 1747 ël gré ëd general.
A l'é stàit peui nominà gran balivi, par e goernador d'Osta.

A l'é mòrt dël 1778.

Categorìa:Ca ëd Savòja
Categorìa:Militar
Ada Byron King

**Ada Byron King**, contëssa ëd Lovelace, a l'era nà a Londra dël 1815, fija dël poeta Lord Byron e d'Annabella Millbanke.
Soa mare a l'ha ciamà la separassion da sò òm quatr ësman-e apress la nàssita d'Ada, a la qual a l'ha dàit fin da cita na formassion ëd caràter sientìfich.

A disset agn la mata a l'ha conossù Mary Sommerville, ch'a l'ha dun-a ancoragiala a mné djë studi matemàtich; bele che la fija a l'abia mai frequentà la scòla, a l'é stàita cudìa da vàire anstrutor arnomà, dont Sommerville midema e Augustus De Morgan.
Ël rancontr ch'a l'ha cangià sò travaj e soa vita a l'é avnùit dël 1833, cand ch'a l'ha conossù Charles Babbage.
Con chiel a l'ha travajà, prima an sl*'Angign dle diferense* (n'angign për fé ij cont, mai livrà, për la stampa ëd tàule matemàtiche e astronòmiche), peui an sl'Angign analìtich, ël prim angign ëd càlcol programàbil për mojen dë schede.

Malgré soa salute motobin fràgil, dzortut apress la nassensa ëd soe tre masnà an tre agn, Ada Byron King a l'ha sempe travajà dur fin-a al 1852, ann ant ël qual a l'é mòrta ëd càncher.
Ij sò travaj a j'ero sot-signà mach con j'inissiaj A.A.L.

## A pòrto sò nòm
*Compilator ADA

Byron King, Ada
Edith Clarke

**Edith Clarke** a l'era nà dël 1883.
Laureasse an matemàtica ant ël 1908, dël 1911 a l'é stàita angagià a la AT&T tanme assistenta ëd càlcol e dël 1918 a l'é intrà al MIT.
Dël 1921 a l'é stàita angagià da la General Electric tanme angignera responsàbil për la solussion dij problema ëd càrich an sle linie ëd trasmission.
Dël 1947 a l'ha otnù n'ufissi d'ansegnament a l'Università ëd Texas.
A l'é mòrta dël 1959.

L'atività d'Edith Clarke, sia tanme angigné eletrònich che coma anformàtica, a l'é stàita dzortut gropà a la progetassion ëd sistema elétrich për la comunicassion, ant un perìod anté che la modelassion matemàtica a l'era pì consentrà an sij sistema elétrich-mecànich.

Clarke, Edith
Grace Murray Hopper

Anformàtica.
**Grace Murray Hopper** a l'ha contribuì al passage dai sistema ëd programassion an lengage d'angign ai compilator e ai lengage bel fé a dovré.

Grace Hopper a l'era nàita a New York dël 1906.
A l'é laureasse an matemàtica e fìsica ant ël 1928 e a l'ha pijà ël dotorà an matemàtica aplicà dël 1934.

Passà un perìod tanme professor associà a l'Università ëd Vassar, dël 1943 a l'é ufrisse ëd travajé al sènter ëd càlcol ëd la marin-a militar merican-a.
A l'ha travajà për la marin-a fin-a al 1986 e a l'ha otnù ël tìtol d'amiraj e peui col ëd contramiraj.

Dal 1946 a l'é intrà a fé part ëd l'echip técnica ch'a l'ha progetà j'ordinator ëd la serie Mark (I, II e III) a l'Università ëd Harvard; peui a l'ha travajà tanme consulenta a la Eckert-Mauchly Computer Corporation, a la Remington Rand e për finì a la Sperry Corporation.
Finì 'd travajé për l'esèrcit, dal 1986 al 1990 a l'é stàita consulenta a la Digital Equipment Corporation.

A l'é mòrta dël 1992.

## J'arconossiment
Dël 1969, Grace Hopper a l'ha otnù l'Arconossiment d'òm ëd l'ann për ël process dij dàit; dël 1973 a l'é stàita la prima a ven-e Amis distint ëd la British Computer Society.
A chila a l'é dedicà la Grace Hopper celebration of women in computing, dont la prima edission a l'é stàita dël 1994.

## Ij bigat anformàtich
La paròla *bigat* ch'as deuvra an anformàtica a ven da n'episòdi ancapità dël 1954, cand Hopper a l'avìa trovà për da bon na bòja ant ij sircùit dël Mark II, lòn ch'a l'avìa provocà dij problema ëd fonsionament al sistema.

Hopper, Grace Murray
Sara Teasdale

Poetëssa american-a.

**Sara Teasdale** a l'é nassùa a Saint Louis (Stat Unì) ël 8 d'ost dël 1884 e a l'é mòrta ël 29 ëd gené dël 1933.

## Euvre prinsipaj

* 1907	*Sonnets to Duse and Other Poems*, 
* 1911	*Helen of Troy and Other Poems* 
* 1915  *Rivers to the Sea*, 

La poesìa *There Will Come Soft Rains* dël 1920 publicà ant la colession *Flame and Shadow* a l’ha ispirà la conta ëd fantassiensa col midem nòm ëd Ray Bradbury.

Teasdale, Sara
Teasdale, Sara
Alexandra Illmer Forsythe

**Alexandra Illmer Forsythe** a l'era nà dël 1918.
Laureà an matemàtica, a parte da j'agn 1970 a l'é stàita antra le prime autris ëd test ëd divulgassion d'anformàtica, rësguardant técniche ëd programassion, anteligensa artifissial, manuaj d'anformàtica pr'utent nen specialista.

A l'é mòrta dël 1980.

Forsythe, Alexandra Illmer
Rosa Govone

**Maria Francesca Govone** (a cangërà sò nòm an **Rosa** cand ch'a pijërà ij vot) a l'era nà al Mondvì dël 1716.
A l'é stàita la fondatris ëd le Rosin-e.
A l'é mòrta a Turin dël 1776.

Govone, Rosa
Geometrìa descritiva

La **geometrìa descritiva** a l'é na teorìa ch'a mostra a arpresenté d'oget ëspassiaj ansima a 'n pian.
Ij pont, ij pian, le rete ëd lë spassi a son projetà ansima a 'n pian, ël quàder, con vàire técniche.
La geometrìa projetiva a l'é sò fondament e antrodussion.

## Le técniche ëd projession
Si ël sènter ëd projession a l'é un pont pròpi (identificà con l'euj), as trata dël métod ëd la projession sentral.
Le rete e ij pian a son arpresentà për mojen dla *trassa* (antërsession con ël quàder) e la *scapà* (projession dël sènter an sël quàder dël pont impròpi dla reta o dla reta impròpia dël pian).
Për finì, ij pont a son arpresentà da soa projession e da na reta ch'a-j conten.
An sla projession sentral a l'é basà la prospetiva.

Cand ij pont as projeto ëd fasson perpendicolar ansima a doi pian ortogonaj antra 'd lor, dzorponendje peui con na rotassion për oten-e un pian ùnich, visadì ël quàder, as trata dël métod ëd la dobia projession ortogonal (o projession ëd Monge, dal nòm ëd sò anventor).
Le costrussion a son ëd sòlit arpresentà an sa manera, ch'a ciama ëd dissegnene la pianta e l'aussà.

Le carte geogràfiche a son nopà basà an sël métod ëd le projession cotà, anté che minca pont a l'é arpresentà da soa projession ortogonal an sël quàder e da soa quòta rëspet al quàder midem.

## La stòria
La fondassion ëd la geometrìa descritiva a l'é atribuìa a Monge e a la prima edission ëd sò tratà dël 1799, bele che ël dësvlup matemàtich ëd la teorìa dla prospetiva a l'é euvra dij pitor dl'Arnassiment.

Categorìa:Geometrìa
Association for Computing Machinery

L**'Association for*		 Computing Machinery** (**ACM**, *Associassion për j'angign ëd càlcol*) a l'é na sossietà anformàtica con dij but sientìfich e formativ, fondà dël 1947.

A conta anviron **80.000 sòcio** (2023) e a l'é la pì granda e antica società sientìfica e educativa ant ël camp dla siensa dl'anformàtica al mond.

### Stòria e fondassion
L'ACM a l'é stàita fondà dël **1947** a New York da un cit grup ëd matemàtich e angigné antëressà a j'angign ëd càlcol e a le neuve teorìe dla computassion. Soa mission a l'era cola ëd "avansé la siensa dl'anformàtica com na siensa e na profession". L'associassion a l'é dësvlupasse an paralel a l'evolussion dl'anformàtica, contribuend a l'organisassion e a la disseminassion dël savèj an sto setor.

### Mission e atività
La mission ëd l'ACM a l'é:
* Promeuve la **siensa dl'anformàtica** e dj'angign ëd càlcol.
* Dé **resorse educative** e 'd formassion ai sò mèmber.
* Ospité **conferense** e publicassion sientìfiche.
* Dé **arconossiment** (premi) a contribù amportant ant l'anformàtica.

#### Atività prinsipaj
# **Conferense**: ACM a organisa an tut ël mond vàire conferense amportante, com la *ACM SIGGRAPH* (gràfica e tecnologìe anterative), *ACM SIGCOMM* (rej ëd telecomunicassion) e la *International Conference on Software Engineering (ICSE)*.
# **Publicassion**: a pùblica vàire giornaj sientìfich e riviste, an tra le quaj:
#* *Communications of the ACM* (CACM)
#* *Journal of the ACM* (JACM)
#* *ACM Computing Surveys*
#* *ACM Transactions on...* (serie 'd giornaj specialisà).
# **Premi**: a dà 'd premi prestigios ant l'anformàtica, tanme:
#* **Premi Turing** (considerà 'l "Nòbel dl'anformàtica")
#* ACM-Infosys Foundation Award
#* ACM Grace Murray Hopper Award.
# **SIG (Special Interest Groups)**: grup 'd anteresse special ch'a organiso atività an d'àree specìfiche, coma *SIGGRAPH', *SIGPLAN* (lengagi ëd programassion), *SIGMOD* (gestione 'd dàit), *SIGCOMM* (comunicassion).

=== Strutura e govern ===
L'ACM a l'é goernà da 'n *'Consèj dël Govern** (Council), elegiù dai mèmber, con un **Pressident**. A l'ha sede a New York, ma a l'ha 'd branche locaj an tut ël mond. A l'é organisà an session regionaj e 'd session specìfiche (SIG).

=== Mèmber ===
Ij mèmber a son:
* **Studend**: a pago na quota ridovùa e a l'han acess a arzorse educative.
* **Professional**: për ij professionista dl'anformàtica.
* **Senior Member** e **Fellow**: tìtoj d'onor për mèmber ch'a l'han contribuì an manera significativa a la siensa.

=== Anfluss e amportansa ===
L'ACM a l'ha n'anfluss mondial an sjë studi e an sla profession dl'anformàtica:
* A definiss **standard educativ** e curricula për le facoltà 'd siensa dl'anformàtica.
* A òspita na **biblioteca digital** (ACM Digital Library) con artìcoj sientìfich, at ëd conferense e arzorse për studi.
* A partìssipa al dësvlup ëd **còdes d'ética''' për la profession.

Categorìa:Informàtica
Jacques Kerchache

Mërcant d'art african-a.
**Jacques Kerchache** a l'era nà dël 1942 e a l'é mòrt dël 2001.

Soa assion a l'ha contribuì a l'intrada dj'ansidite art primitive al Louvre ant ël 2000 e a la fondassion dël Musé ëd Quay Branly.

## Euvre prinsipaj
**L'art africain* (con Lucien Stéphan e Jean-Louis Paudrat, 1988)

Kerchache, Jacques
Sains-lès-Fressin

**Sains-lès-Fressin** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Nòrd-Pass ëd Calais, ant ël dipartiment ëd Pass ëd Calais. A së stend për na surfassa ëd 6,71 km², con 173 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 25 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Pass ëd Calais
Sainte-Austreberthe

***Sainte-Austreberthe*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Sainte-Austreberthe (Sen-a marìtima)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Sen-a marìtima

* d'un **[[Sainte-Austreberthe (Pass ëd Calais)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Pass ëd Calais
Paolo Volponi

Scritor an lenga italian-a.
**Paolo Volponi** a l'era nà a Urbin dël 1924.

Dal 1956 a l'ha travajà a l'Olivetti a Ivrèja, dont a l'é stàit n'àut dirigent.
A l'é mòrt a Ancon-a dël 1994.

## Euvre prinsipaj
***Memoriale** (1962)
Romanz ambientà an Canavèis, contà an prima përson-a dal protagonista Albino Saluggia.
**La macchina mondiale* (1965)
**Corporale* (1974)
**Le mosche del capitale* (1989)

Volponi, Paolo
Volponi, Paolo
August Horch

**August Horch** (Winningen, 10 d'otóber 1868 – Münchberg, 3 ëd fërvé 1951) a l’é stàit n'ingegné e antrepreneur alman, avosà për avèj fondà, dël 1899 la meison vituristica *"Horch & Cie"* e dël 1909 la meison viturìstica Audi AG.

Horch, August
Università ëd Concepción

L**'Università ëd Concepción** a l'é n'università ëd Cile e a l'é stàita fondà dël 1919.

## Organisassion

L'atual resior a l'é Sergio Lavanchy Merino.

## Arferiment


## Anliure esterne
*Sit ëd l'Università ëd Concepción (an ëspagneul)

Concepción
Acheville

**Acheville** a l’é na comun-a ant ël dipartiment dël Pass ëd Calais, ant ël nord ëd la Fransa.

## Popolassion

## Colegament
* http://www.agglo-lenslievin.fr
* https://web.archive.org/web/20070312230008/http://www.quid.fr/communes.html?mode=query&req=Acheville
* http://www.insee.fr/fr/methodes/nòm nclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=62&codecom=003

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Pass ëd Calais
Donald Judd

Artista minimalista.
Nassù dël 1928, mòrt dël 1994.

## Euvre prinsipaj
**Untitled (stack)* (1966)

Judd, Donald
Austin Motor Company

L’**Austin Motor Company** a l'é stàita na meison viturìstica anglèisa.
## Stòria

La fàbrica a l'é stàita fondà dël 1905 da Herbert Austin, a Longbridge (Worchestershire).

La prim-a vitura a l’é stàita fabricà dël 1911 ma ël sucess a l’é rivà dël 1926 con la Austin Seven un model cit e econòmich ch’a l'é stàit produvù ëdcò sota licensa an Germania da la BMW.
Dël 1952 la marca a l'é intrà ant la British Motor Corporation Ltd. 
La marca Austin a l'é stàita dovrà fin-a al 1987. 
Al di d'ancheuj la marca a aparten-e a Nanjing Automotive.

Categorìa:Meison viturìstiche
Via Katlehong

**Via Katlehong** a l'é na companìa ëd bal creà dël 1991, apress l'abolission ëd l'apartheid, a Katlehong, a na sinquanten-a ëd chilòmeter da Johannesburg.

Categorìa:Bal
Osama bin Laden

**Osama bin Mohammed bin Awad bin Laden** (an àrabo: أسامة بن محمد بن عوض بن لادن; Riyadh, 10 ëd mars 1957; Abbottabad, 1m ëd magg 2011) a l'é stàit un fondamentalista e terorista mussulman sunita ëd nassionalità saodita.

A l'é stàit ël fondador dl'organisassion al-Qaeda e responsàbil ëd vàire atentà an gir per ël mond per pi ëd vint agn, antrames ij quaj ël pi conossù a l'é stàit sigurament col dle Tor binele ëd New York, l'11 dë stèmber 2001.

A l'é stàit massà durant n'assion ëd n'echip militar merican-a.

Laden, Osama bin
Lebensborn

Ij **Lebensborn** (*fontan-e ëd vita*) a j'ero d'anstitussion butà an pé dai nasista për dësvlupé la rassa arian-a.

Creà dël 1935 për inissiativa ëd Heinrich Himmler e dirigiù da j'SS, a servìo për fé nasse e anlevé dij gognin destinà a formé la classa dirigenta dël grand ëstat a vnì.
A l'ancamin, coste masnà a j'ero cole ëd tòte mare, ch'a-j bandonavo, peui a son ëstàite concepìe a pòsta da dle fomne arian-e e dj'SS.
Dal 1939 as son giontasse dij fanciòt gavà a soe famije ant ij pais gionzù a l'Almagna o ocupà.
Sernù an fonsion ëd criteri rassiaj (biond, euj bleu e via fòrt), a son ëstàit germanisà a fòrsa ant ij Lebensborn e peui afidà a dle famije alman-e.

Ël nùmer ëd costi cit a së stima a 250.000, dont mach ël 10% a son ëstàit artrovà a la fin dla sconda guèra mondial.

Categorìa:Stòria europenga dël 1900
Bernot

**Bernot** a l’é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment ëd l’Aisne, ant la region dla Picardìa. Popolassion ëd 455 abitant e surfassa total ëd 16,56 km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Aisne
Château-Thierry

**Château-Thierry** a l’é na comun-a dla Fransa, ant ël dipartiment ëd Aisne, region dla Picardìa. Tèra natal ëd La Fontaine.

## Colegament
* Sit ufissial

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Aisne
Edward Kienholz

Artista.
**Edward Kienholz** a l'era nà dël 1927.
A l'ha fàit l'ampresari dij balarin, ël murador, l'anfermé, l'arpresentant d'aspirapóer.
Peui ant j'agn 1950 a l'é vnù un pionié dj'anstalassion artìstiche a parte da d'oget da feramiù.
A l'é mòrt dël 1994.

## Euvre prinsipaj
**Roxys* (1962, dal nòm ëd n'arnomà bordel ëd Las Vegas dj'agn 1940)
***War memorial** (1968)
Soa euvra pì conossùa, goernà al musé Ludwig ëd Colònia.

Kienholz, Edward
Saint-Quentin

**Saint-Quentin** a l’é na comun-a fransèisa, postà ant ël dipartiment ëd l'Aisne, ant la region dla Picardìa.
Soa popolassion dël 1999 a l'era ëd 59.066 abitant.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Xavier Bertrand (UMP).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Aisne
Laon

**Laon** a l’é na sità dël dipartiment ëd l'Aisne, an Fransa. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antoine Lefèvre (UMP).
Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Aisne
Abbécourt

**Abbécourt** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l'Aisne.

## Demografìa
Ant ël 2006 Abbécourt a l'avìa na popolassion ëd 474 abitant, distribuì an 217 famije.  



Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Aisne
Agnicourt-et-Séchelles

**Agnicourt-et-Séchelles** a l'é na comun-a fransèisa ant la region administrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd Aisne.
## Demografia
Ant ël 2006 Agnicourt-et-Séchelles a l'avìa na popolassion ëd 189 abitant, distribuì an 98 famije.  



## Colegament
* http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=02&codecom=004
* https://web.archive.org/web/20121024011552/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=02004-COM
* http://www.habitants.fr/result.php?phrase=Agnicourt-et-Séchelles
* http://www.gencom.org:2325/cgi-bin/Communes/Cgi/inform_communes.cgi?INSEE=02004
* http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/6_index.htm

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Aisne
Jean Racine

Scritor e dramaturgh an lenga fransèisa.
Nassù a La Ferté-Milon dël 22 dzèmber 1639, mòrt a Paris dël 21 avril 1699. 

Racine, Jean
Racine, Jean
Nicolas Boileau

**Nicolas Boileau** a l'era nà dël 1636.
A l'era mèmber ëd l'Academia fransèisa.
A l'é mòrt dël 1711.

Boileau, Nicolas
Conta

An general, na **conta** a l'é na stòria sempia adressà a le masnà.

## La strutura
As arteuvo soens ij midem përsonage ant le conte: dij pare e mare gram, dle prinsipësse gentile e grassiose, dj'anciarmant prinsi coragios, dj'òrch ch'a mangio ij cit, dle brave faje, dij luv grand e gram.
Ël përsonage prinsipal a sërca sempe cheicòs (pr'esempi ëd resté viv, ëd salvé cheidun al qual a veul bin) o cheidun (soens un prinsi o na prinsipëssa).
A ancàpito tante còse e la fin a l'é soens giojosa.
Le stòrie a finisso con na moral.
Le conte a parlo, an manera indireta, d'argoment universaj.

## L'evolussion dël géner
La conta a resta motobin selebrà findi a la prima mità dël sécol ch'a fa XVIII.
A-i é dj'autor ch'a scrivo dle conte për critiché la sossietà, parlé ëd fàit ëstòrich o difende dj'idèje tanme ël rispet dij drit ëd l'òm, la toleransa, la libertà.
A son dle conte filosòfiche, scrivùe për ij grand e nen për le masnà.
Le pì avosà a son cole ëd Voltaire: *Zadig ou la destinée* (1747), *Micromégas* (1752), *Candide ou l'optimisme* (1759).
As peulo ëdcò sité Diderot con *Jacques le fataliste* (1796) e Montesquieu con le *Lettres persanes* (1721).

Pì tard a jë s-ciòd un neuv géner ëd conte: le conte fantàstiche.
Ant le conte dle faje, tut a l'é fòra-via e dzornatural e gnun a së sburdiss.
Nopà, ël mond ëd le conte fantàstiche a l'é real, a-i é mach n'element a esse dzornatural o inspiegàbil.
Ij prim a scrive dle conte fantàstiche a son Hoffmann (1776-1822) e Achim von Arnim (1781-1831); ël pì arnomà scritor dël géner a sarà Edgar Allan Poe (1809-1849).

A parte da la sconda mità dël sécol ch'a fa XIX, scritor arnomà ëd conte a son la contëssa ëd Ségur (1799-1874; ij *Nouveaux contes de fées* a son dël 1857), Carlo Collodi (1826-1890), Marcel Aymé (1902-1967; ij *Contes du chat perché* a son dël 1934) e Antoine de Saint-Exupéry (1900-1944; *Le petit prince* a l'é dël 1943).

Categorìa:Literatura
Gariboja

## Gariboja
**Gariboja** a l'é un përsonagi pa bin definì che a intra an vàire Manere 'd dì piemontèise.

Për esempi:
* *furb com Gariboja* o *furb com ël pare ëd Gariboja*;
* *furb com Gariboja che a stërmava jë dnè ant la sacòcia dj'àutri*. 

Variant dël nòm dël përsonagi a peulo esse: **Griboja** ant ël pinareulèis, o **Ghërboja** ant ël seban.

## An bielèis
* *furb com Gariboja ch'o dava da beive ar cioche e o vistiva ir campanin*;
* *furb com Gariboja, ch'a pupava sua mare 'n sla schin-a*.

## Ant la literatura piemontèisa
Barba Tòni, ant un-a soa poesìa, a ciama Garibaldi con ël nòm ëd Gariboja, e ant le nòte, a spiega che *Gariboja a l'é ël fransèis *'Gribouille**, përsonagi avosà për esse un falabrach''.

==Ël përsonagi fransèis==
An [[Fransa]], ël përsonagi Gribouille a l'è, për esempi, protagonista dël romanz ''La Sœur de Gribouille'' ([[:fr:La Sœur de Gribouille|fr]]), scrivù dël 1862 da la [[Contëssa ëd Ségur]].

Ant la variant **borgognon-a** dël [[Lenga fransèisa|fransèis]] i trovoma un **Jean Gribouille*':
* *Tu ressanne à Jean Gribouille qui se bôte en gliau de pô qu'ai ne mouille* (*i të smije a Gariboja ch'a l'é campasse a meuj për pa bagnesse'').

## Arferiment


Categorìa:Coltura piemontèisa
Categorìa:Costume popolar
Aizelles

**Aizelles** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 4,88 km², con 94 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 19 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Aisne
Rusa dj'antich e dij modern

La **rusa dj'antich e dij modern** a l'é un debà ch'a l'ha fàit ancaminé Charles Perrault dël 1687.
Chiel-sì a oponìa jë scritor dl'antichità a coj ëd soa época e a fortìa che costi-sì a j'ero mej.
N'àutr mèmber ëd l'Academia fransèisa, Nicolas Boileau, a l'era dl'opinion opòsta.
Ansema a Perrault as son butasse djë scritor motobin arnomà, parèj ëd Jean Racine e Jean de La Fontaine.

La rusa a l'é terminà dël 1694.

Categorìa:Literatura fransèisa
Soissons

**Soissons** a l'é na comun-a ant ël nòrd ëd la Fransa, localisà an sël Ri Aisne, a 100 kilòmetr da Paris e con na pplassion stimà ëd 29.453.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Aisne
Fontaine-Uterte

**Fontaine-Uterte** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l'Aisne. As dëstend an s'na surfassa ëd 5,77 km², con 119 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 21 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Aisne
Jacob Grimm

Scritor an lenga alman-a.

**Jacob Grimm** a l'era nà dël 1785.
Con sò frel Wilhelm a l'ha scrivù dle conte, dont cola ëd *Biancafiòca e ij set nanet*.
A l'é mòrt dël 1863.

Grimm, Jacob
Grimm, Jacob
Achim von Arnim

Scritor ëd conte fantàstiche an lenga alman-a.
Nassù dël 1781, mòrt dël 1831.

Arnim, Achim von
Arnim, Achim von
Edgar Allan Poe

Scritor ëd conte fantàstiche an lenga anglèisa.
Nassù a Boston dël 19 géné 1809, mòrt a Baltimora dël 7 otòber 1849.

Poe, Edgarallan
Poe, Edgar Allan
Marcel Aymé

Scritor ëd conte an lenga fransèisa.
Nassù dël 1902, mòrt dël 1967.

## Euvre prinsipaj
**Contes du chat perché* (1934)

Aymé, Marcel
Aymé, Marcel
Antoine de Saint-Exupéry

Scritor ëd conte an lenga fransèisa.
Nassù dël 1900, a l'ha passà un tòch ëd soa gioventura al castel davzin a La Môle.
A l'é mariasse dël 1932 a Agay.
A l'é dëscomparì ai 31 ëd luj dël 1944, durant na mission d'arcognission.

## Euvre prinsipaj
***Ël cit prinsi** (*Le petit prince*, 1943)
Na conta motobin sempia e poética, ch'a l'ha avù un sucess mondial.
Ël lìber a l'é dedicà a Léon Werth.

Saint-Exupéry, Antoine de
Saint-Exupéry, Antoine de
Théodore de Banville

Poeta an lenga fransèisa.
Nassù dël 1823, mòrt dël 1891.

Banville, Théodore de
Banville, Théodore de
Breny

**Breny** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 4,52 km², con 238 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 52 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Aisne
Ludovic Halévy

Scritor an lenga fransèisa, mèmber ëd l'Academia fransèisa.
**Ludovic Halévy** a l'era nà dël 1834 e a l'é mòrt dël 1908.

Dël 1866, con Henri Meilhac, a l'ha arscrivù la stòria ëd *Barba bleuva* ëd Perrault për l'òpera, con la mùsica ëd Jacques Offenbach.

Halévy, Ludovic
Halévy, Ludovic
Lombard ossidental

Ël **lombard ossidental** (*lombard ocidental*, *lumbard ucidental*, *lumbaart ucidentà*, o *insübrich*) a l'é un-a dle variante dla Lenga lombarda, ansema al lombard oriental. A ven parlà an Milan, Còm, Lech, Pavìa, Varèis, Lòd, ant la Briansa, ant la Svìssera, e ant la Lomelin-a e la provinsa ëd Noara (ch'a son considerà dle variant con influense dël Piemontèis).

### Lese ëdcò

* Lenga lombarda
* Milanèis
* Noarèis
* dialèt brianseul
* dialèt pavèis-vogherèis
* dialèt lomelin

Categorìa:Lombard ossidental
Jacques Offenbach

**Jacques Offenbach** nassù **Jakob Levy Eberscht** (Colònia, 20 giugn 1819 – Paris, 5 otòber 1880)
a l'é stàit un mùsich e compositor alman naturalisà fransèis.
## Euvre
*  *Die Rheinnixen* (1864)
*  *Les Contes d'Hoffmann* (1881)

Offenbach, Jacques
Offenbach, Jacques
Offenbach, Jacques
Offenbach, Jacques
Bucilly

**Bucilly** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l'Aisne. As dëstend an s'na surfassa ëd 12,85 km², con 229 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 17 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Aisne
Automòbil

L’**automòbil** (ëdcò *vitura*) a l'é un mojen ëd trasport motorisà për përson-e ch'a viagia, normalment, ansima a quatr roe.
Al dì d'ancheuj ël motor a brusa bensin-a o diesel an fasand andé ansù e giù dij piston, che a trasmëtto ël movment a le bièle e a l'arbra-motor an fasend girè le roe, ma ël motòr a peul ëdcò esse eletrich.

Immagine:Benz Patent Motorwagen (replica) IMG 0850.jpg|Benz, 1886
Immagine:Benz-velo.jpg|Benz, 1894
Immagine:Jamais contente.jpg|La Jamais contente 1899
Immagine:Mercedes-simplex-508.jpg|Mercedes Simplex, 1906


Categorìa:Traspòrt
Mòto

La **mòto** (ëdcò *motociclëtta*), a l'é un mojen ëd trasport motorisà a doe roe *monotrassa* (l'un-a daré l'àutra).

Moto
Giusep Gorìa

Scritor e poeta an lenga piemontèisa.

**Giusep Gorìa** (**Giuseppe Goria** an italian), nassù dël 1953, a l'é un dij pi grand (se pa ël pi grand) poeta e prosador ëd j'ùltime generassion.

Ant soe poesìe a në smon ëd mistà soens gropà a 'd seugn e a 'd reverìe o a j'archétip ëd la cultura ossidental; soa pròsa as caraterisa për ij ton gòtich e soens sparmant.

Soe euvre a son pi che tut publicà ansima a ëd giornaj e d'arviste.

Gorìa, Giusep
Gorìa, Giusep
Dario Pasé

Scritor e poeta an lenga piemontèisa.

**Dario Pasé** (**Dario Pasero** an italian), nassù dël 1952, a l'é në studios ëd la stòria literaria dël piemontèis e tradutor an piemontèis ëd test antich (ij lìrich grech arcàich, ij filòsof pre-socràtich). A l'é ëdcò poeta e prosador.

Ant soe euvre poétiche a dòmino ëd mistà gavà da mit o da la cultura clàssica, e giudea-elénica, antramentr che soe pròse a në smon-o ëd mistà *noir* o grotesche.

Oltrapì ëd vàire composission surtije an d'arviste e giornaj, a l'é co-autor ëd *Sapèj-Pròse piemontèise*.

## Giornaj
* La slòira

## Euvre
* *La letteratura in piemontese. Dalle origini al Settecento* - Ca dë Studi Piemontèis, Turin, 2003 - con Giuliano Gasca Queirazza e Gianrenzo P. Clivio
* *La letteratura in piemontese. Dalla stagione giacobina alla fine dell’Ottocento* - Ca dë Studi Piemontèis, Turin, 2004 - con Gianrenzo P. Clivio
* *La letteratura in piemontese dalle Origini al Settecento, raccolta di testi antologici* - con Giuliano Gasca Queirazza e Gianrenzo P. Clivio

Pasé, Dario
Pasé, Dario
Remigio Bertolino

Poeta an lenga piemontèisa.

**Remigio Bertolino**, nassù dël 1948, a l'é un poeta ant la parlada ëd Montàud dël Mondvì.

A l'é un dij rapresentant ëd la *poesìa neo-dialetal*.

## Soa produssion
A l'ha ancaminà a scrive an piemontèis ant j'agn 1970 con la conta curta dedicà a la figura ëd soa mare mòrta giovo, *Mia mare*, ilustrà da doe evefòrte ëd Teresita Terreno e publicà dël 1976.
A l'ha ëdcò publicà:
**L’eva d’ënvern*, con presentassion ëd Marco Antonio Aimo e Carlo Regis, Ël Mondvì, 1986
**Sbaluch* con presentassion ëd Giorgio Bárberi Squarotti, Turin, 1989
**A lum ëd fiòca* con na nòta ëd Franco Brevini, Dojan, 1995
**Ël vos* con na nòta ëd Giovanni Tesio, Noara, 2003
**Stanse d’ënvern* con la presentassion d'Elio Gioanola, Génoa, 2006
**Versi scelti* 1976-2009 con presentassion ëd Giorgio Bárberi Squarotti, puntoacapo, Neuve, 2010
**La fin dël mond*, puntoacapo, Neuve, 2013
**Litre d’ënvern* con la presentassion ëd Giovanni Tesio, Nino Aragno, Savian, 2015.

Dël 2005 a son surtìe le pròse memorialiste *Al ballo del tempo*, con  presentassion ëd Claudio Bo e dissegn ëd Teresita Terreno (Dojan). Dël 2009 a l'ha publicà ël romanz curt *Il maestro della montagna* con 14 dissegn ëd Teresita Terreno (Dojan), e *Rabeschi* con achit ëd Giuliana Bagnasco, (Ël Mondvì).

A l'è present an varie antologìe: “Poeti in piemontese del Novecento”, soagnà da Giovanni Tesio e Albina Malerba; “Poesia dialettale dal Rinascimento a oggi” soagnà da G. Spagnoletti e C. Vivaldi, Garzanti, 1991; “Il pensiero dominante” soagnà da F. Loi e D. Rondoni, Garzanti, 2001.

A l'ha vagnà diversi premi: 
*"Premio Nazionale Lanciano", edission XIX, Lanciano 1990; 
*"Premio nazionale Salvo Basso", edission II, sità dë Scordia, 2004;  
*"Premio di poesia San Vito al Tagliamento", 2008;  
*"Premio Lerici Pea-Paolo Bertolani", edission LIX, 2013; 
*"Premio Pascoli di poesia in lingua e in dialetto", edission XIII, San Mauro Pascoli, 2013;
*"Premio Biagio Marin Poesia in dialetto", edission X, 2016.

Bertolino, Remigio
Anita Giraudi

Poetëssa an lenga piemontèisa.

**Anita Giraudi** a l'é na poetëssa turinèisa, che però a sta a Toronto (Canadà).

A l'ha publicà vàire cite ciadeuvre dzora a d'arviste ant j'ani 1970 e 1980.

Apress a l'é dëscomparìa da la sena literaria piemontèisa.

Giraudi, Anita
Rico Gulin

Poeta e scritor an lenga piemontèisa.

**Rico Gulin** (**Enrico Gullino** an italian), nassù a Salusse, a l'é un poeta e prosador vajant.

A l'ha ëdcò publicà doi libret ëd tradussion dal latin (Catul) e dal grech clàssich (ij lìrich ëd l'età arcàica).

Gulin, Rico
Gulin, Rico
Categorìa:Salusse
Cuisy-en-Almont

**Cuisy-en-Almont** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 9,17 km², con 352 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 38 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Aisne
Emilio Salgari

Scritor an lenga italian-a.
**Emilio Salgari** a l'era nassù a Veron-a dël 1862.
A l'ha vivù a Veron-a, Génoa e Turin.
A l'é massasse a Turin ant l'avril dël 1911.

## Euvre prinsipaj
* *La bohème italiana* (1909)

Salgari, Emilio
Salgari, Emilio
Censin Pich

Scritor an lenga piemontèisa.

**Censin Pich**, nassù dël 1930, a l'é n'organisator coltural e un prosador.
A l'é mòrt dël 4 dë Stèmber dël 2021.

A l'é co-autor ëd *Sapèj-Pròse piemontèise* (1996), e colòna ëd La slòira - Arvista piemontèisa.

Pich, Censin
Pich, Censin
Artemisia mutellina

## Artemisia mutellina
Pianta erbosa ch'a viv sempe, àuta da 5 a 15 cm., argentà-lanosa, con gamba sempia e ram strissiant, o drit e ël pé an part lignificà. Le feuje a son bianch argent; le feuje basaj a l'han un curt atach. Ij boton a son formà da 10 o 15 fior giàun òr.

Le tre specie ëd genepì pi conossùe a son:
* Artemisia genipi, ciamà *genepì mas-cc*;
* Artemisia glacialis, ciamà *genepì dij giassé*;
* **Artemisia mutellina** (costa), ciamà *genepì bianch* o *genepì fumela*.

### Ambient
Pianta caraterìstica dle region alpin-e, a chërs a autësse comprèise tra 1500 e 3000 méter.

### Proprietà
As dòvra la piantin-a fiorìa (a l'inissi dla fioridura) e fàita sëcché a l'ombra e a l'aria. Proprietà tòniche e antispasmòdiche.

### Cusin-a
L'Artemisia mutellina l'é, d'apress ëd l'Artemisia genipi, ël genepì pi bon për la preparassion ëd licor e tisan-e. Le proprietà amportante për ij genepì a son ij prinsipi amer, ch'a son sfrutà për fé aperitiv e digestiv. A peul ëdcò esse dovrà për curé le maladìe dla respirassion.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Artemisia mutellina** Lambert, 1783

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Artemisia
Gentiana lutea

## Gentiana lutea
Pianta erbosa ch'a viv sempe, con un robust risòma brun-giaun da fòra e giaun viv da drinta. Ant ij prim agn la pianta a svilupa na rosëtta ëd feuje basaj; peui a svilupa la gamba ch'a pòrta le fior, àuta fin a 150 cm., veuida da drinta.
Le feuje basaj a son ovaj e a l'han da 3 a 5 nervadure, le feuje dla gamba a son opòste a doi a doi. Le fior a son a l'atach ëd le feuje e a son giaune.

### Ambient
A chërse ant ij pra ëd montagna, da 1000 a 2200 méter. A fioriss da giugn a luj. A l'é na pianta protegiùa.

### Proprietà
A l'ha ëd propietà aromàtiche, amaricante, aperitive, digestive. As dòvra la reis.

### Cusin-a
La Gentiana lutea a intra ant a composission ëd vàire vin aromàtich, licor, caramele e pastije digestive.

Già ij Grech antich a conossìo le proprietà dl'arginsan-a.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Gentiana lutea** L.

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Gentiana
Esquéhéries

**Esquéhéries** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l'Aisne. As dëstend an sna surfassa ëd 16,21 km², con 866 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 53 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Aisne
Dialèt brianseul

Ël **brianseul** (*brianzoeu*, *brianzoeul*, *brianzöö*) a l'é un dij dialèt ossidentaj dla Lenga lombarda. A ven parlà ant la Briansa, visadì la Provincia ëd Monza e dla Briansa e part dle provincie ëd Còm e 'd Lech.

## Vardé 'dcò
*Milanèis
*Noarèis
*dialèt pavèis-vogherèis

Categorìa:Lombard ossidental
Augusto Pinochet

**Augusto Pinochet** a l'é stàit ditator dël Cile.
A l'era nà dël 1915 e a l'é mòrt dël 2006.

Dël 1998 a l'é stàit arestà ant ël Regn Unì, su arcesta spagneula.
Peui a l'é stàit liberà sensa esse giudicà.

Pinochet, Augusto
Pinochet, Augusto
Isaac Asimov

**Isaac Asimov** (nassù **Isaàk Jùdovič Azìmov**) a l'era në scritor ëd fantassiensa, òm ëd siensa e filòsof an lenga anglèisa.
A l'era nassù a Petroviči an Russia ël 2 ëd gené dël 1920 e a l'é mòrt a New York ël 6 d'avril dël 1992.

Asimov a l'avìa studià chìmica a l'Università ëd Columbia.
A l'é stàit n'autor motobin drù, ocupand-se ëdcò ëd divulgassion sientìfica e stòrica e scrivend ëd lìber polissiesch e për la gioventura.
Le serie dla *Fondassion* e dij *Robò* a l'han falo ven-e arnomà an tut ël mond.

Asimov, Isaac
Asimov, Isaac
Asimov, Isaac
Maast-et-Violaine

**Maast-et-Violaine** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 10,96 km², con 155 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 14 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Aisne
Bagneux

***Bagneux*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Bagneux (Allier)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Allier

* d'un **[[Bagneux (Aisne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Aisne

* d'un **[[Bagneux (Hauts-de-Seine)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Hauts-de-Seine

* d'un **[[Bagneux (Indre)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Indre

* d'un **[[Bagneux (Meurthe-et-Moselle)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Meurthe-et-Moselle
Crépy

***Crépy*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Crépy (Pass ëd Calais)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Pass ëd Calais

* d'un **[[Crépy (Aisne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Aisne
Épieds

***Épieds*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Épieds (Eure)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Eure

* d'un **[[Épieds (Aisne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Aisne

* d'un **[[Épieds (Maine e Lòira)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Maine e Lòira
Faverolles

***Faverolles*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Faverolles (Cantal)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Cantal

* d'un **[[Faverolles (Aisne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Aisne

* d'un **[[Faverolles (Eure-et-Loir)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Eure-et-Loir

* d'un **[[Faverolles (Àuta Marna)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Àuta Marna

* d'un **[[Faverolles (Indre)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Indre

* d'un **[[Faverolles (Orne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Orne

* d'un **[[Faverolles (Somme)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Somme
Ray Bradbury

**Ray Bradbury**, nassù a Waukegan, Illinois, ai 22 d'ost 1920, a l'é n'important scritor american.
Dël 1941 a l'ha comensà a scrive e publicà conte e lìber ëd fantassiensa.

Ray Bradbury a l'é mòrt ai 5 ëd giugn 2012.

## Euvre prinsipaj

**Fahrenheit 451*
**L'istà anciarmà*
**Ël pòpol d'otonn*
**Crònache marsian-e*
**Pais d'otóber*
**Mesaneuit passà da tant*
**Tornà a la póer* (2002)

Bradbury, Ray
Bradbury, Ray
Bradbury, Ray
David Trezeguet

**David Sergio Trezeguet** (Rouen, 15 otóber 1977) a l'é un fotbaleur fransèis che al dì d'ancheuj a gieuga për ël Pune City. A l'é bin famos grassie a soa esperiensa ëd 10 agn a la Juventus. An Italia a l'era stranomà *Trezegol* për ël gran nùmer ëd grije realisà: a l'ha fane an efet 171 an 245 partìe ofissiaj dla Juventus. Dël 2010 a l'ha fàit na curta esperiensa ant l'Hercules F.C., squadra dla sità ëd soa fomna.

A l'é stàit ëdcò campion dël mond con la Fransa dël 1998, campion d'Euròpa dël 2000, andoa a l'ha pura segnà la *grija d'òr*. A l'é stàit 'dcò finalista dla final dël Mondial 2006 e a l'ha sbalià 'l rigor ch'a l'ha përmëttù a l'Italia ëd vagné cola copa.

Categorìa:Fotbaleur dla Juventus
Categorìa:Fotbaleur fransèis
Huawei

**Huawei** a l'é n'asienda d'anfrastruture ëd rej ëd telecomunicassion, fondà dël 1987 da Ren Zhengfei, un ch'a l'era stàit findi al 1983 ant ël còrp d'angegnerìa ëd l'Armada popolar ëd liberassion.

La sede dla dita a l'é a Shenzhen, ant ël sud-est dla Cin-a.
La pressidentëssa dël consèj d'aministrassion a l'é Sun Yafang.

Dël 2010 l'asienda a controlava ël 15,7% dël mërcà mondial d'anfrastruture ëd rej ëd telecomunicassion; a l'ha avù un gir d'afé ëd 185,2 miliard ëd yuan (19,2 miliard d'éuro) e dij benefissi ëd 23,8 miliard ëd yuan (2,5 miliard d'éuro).
A l'é propietaria ëd 19.000 brevet, ch'a rësguardo dzortut j'aplicassion.
A l'é presenta an 140 pais e an 45 dij prinsipaj operador ëd telecomunicassion.

Huawei a conta vint sènter d'arserca ant ël mond; ël prinsipal a resta a Shenzhen, d'àutri a son a Shangai, ant la Silicon Valley an Califòrnia, a Lahore, a Giacarta.
L'asienda a l'ha contribuì al dësvlup ëd la tecnologìa LTE, dont a l'ha deposità ël 15% dij brevet essensiaj, e a l'é stàita la prima a anstalé na rej LTE comersial, për TeliaSonera.

Categorìa:Comunicassion
Joseph Conrad

Scritor polonèis naturalisà anglèis.

**Joseph Conrad** (nòm ver: *Józef Teodor Nałęcz Konrad Korzeniowski*) a l'é nassù a Berdicev ël 3 dë dzèmber dël 1857 e a l'é mòrt a Bishopsbourne ël 3 d’ost dël 1924.

Considerà un dij pì grand scritor modern, a l’é stàit bon, mersì a sò lengagi motobin rich (e malgré la lenga anglèisa a fussa soa tersa lenga, aprèss cola polonèisa e cola fransèisa) – a evoché 'd fasson fiamenga j’atmosfere esòtiche an rifletend ij dubi dl'ànim uman vers le tère sërvaje.

Sò stil narrativ e sò përsonagi anti-eròich a l’han influensà tanti scritor, dont Ernest Hemingway, David Herbert Lawrence, Graham Greene, William S. Burroughs, Joseph Heller, V.S. Naipaul e John Maxwell Coetzee. 

J'euvre ëd Conrad l’han an dzorpì ispirà tant pelìcole dont Apocalypse Now (tirà dal sò *Cheur ëd top*).

Conrad, Joseph
Paars

**Paars** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l’Aisne. A së stend për na surfassa ëd 5,15 km², con 210 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 40 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Aisne
Patrick Roy

Òm polìtich.
**Patrick Roy** a l'era nà a Denain ai 30 d'ost 1957.
Magìster, militant polìtich dël PS e sindicalista, dël 2002 a l'é stàit elegiù diputà dël Nòrd.

A la ciambrea nassional a l'era mèmber ëd doi grop dë studi: a pressiedìa col an sl'amiant e a l'era mèmber ëd col an sla mùsica, soa àutra passion, dzortut la metal.
A Denain, la sità dont a l'era sìndich dal 2008, a l'avìa creà un festival, ij Métallurgicales; ant l'edission 2010 a l'era fin-a montà an sena con na ghitara elétrica për soné 'n tòch ansema a la formassion ëd rock metal Mass Hysteria.

Dël 2010 Patrick Roy a l'ha fàit savèj ch'a l'avìa un càncher al pàncreas.
A l'é mòrt a Denain ai 3 ëd maj 2011.

Roy, Patrick
Henri Fesquet

Giornalista.
**Henri Fesquet** a l'era nà a j'8 ëd novèmber 1916 a Millau, ant l'Aveyron.
Durant la sconda guèra mondial a l'é stàit fàit përzoné e tnù an Slesia.

Ëd gené 1946 a l'é intrà a Le Monde.
A col'época, al giornal a giravo pòchi sòld e ij redator a j'ero ancoragià a ariondé lë stipendi con d'àutre atività.
Fesquet a l'avìa duvertà na scòla ëd guida.
A l'ancamin, a l'era un giornalista generalista, ma sòn a-j piasìa pòch.
Peui a l'é ocupasse d'anformassion religiosa.
A l'é stàit dzortut ël concili Vatican II, dont a l'ha coatà le quatr session, ch'a l'ha falo conòsse.

Henri Fesquet a l'é mòrt a Conflans-Sainte-Honorine, ant j'Yvelines ai 28 d'avril 2011.

## Euvre prinsipaj
**Journal du concile* (1966)
**Expecto, réflexions d'un enseveli* (1988)
**Une brassée de confessions de foi*

Fesquet, Henri
Ordinator

L**'ordinator**, o **elaborator**, a l'é un dispositiv programàbil bon a eseguì 'd complesse operassion lògiche e aritmétiche a velocità elevà.

## Etimologìa
Ël tèrmin *ordinator* a l'é n'adatament dël fransèis *ordinateur*, visadì *col ch'a rangia*. Combin che an certe lenghe a sia pi dovrà ël termin anglèis *computer*, diverse nassion a l'han decidù ëd formé n'adatament. An Fransa, për esempi, ël tèrmin pi dovrà a l'é pròpi *ordinateur*.

## Stòria
L'ordinator a l'é na version pi evolùa ëd strument ëd calcol come l'angign ëd Pascal o l'angign ëd Leibniz. Ël passagi da màchina calcolatriss a ordinator programàbil a l'é avusse mersì a Babbage, da già che la soa *màchina analìtica*, progetà dël 1833, a l'é stàit ël prim ordinator ëd la stòria. As tratava d'una enòrm màchina a ingranagi, alimentà a vapor e provëddù ëd dispositiv d'intrada, dë surtìa, e d'unità 'd memòria. Contrariament a lòn ch'as podrìa pensé, la *màchina analìtica* a l'era antregament nùmerica.

Ël prim ordinator personal a l'é stàit creà dël 1957 da l'Olivetti d'Ivreja.

Da j'ann 1970 a ancheuj, l'ordinator a l'é mostrasse ël mojen pì rivolussionari dla nòstra era, parèj che, oltra al ròl ëd velocisassion ëd tanti process, a l'é podù difondesse l'us ëd la Ragnà.

Categorìa:Informàtica
David Herbert Lawrence

Scritor an lenga anglèisa.

**David Herbert Richards Lawrence** a l'é nassù a Eastwood a j'11 dë stèmber dël 1885 e a l'é mòrt a Vence ël 2 ëd mars dël 1930.

A l’é stàit considerà në scritor motobin original ch’a l’é stàit bon a arpresenté la reassion ëd soa generassion contra l’época vitorian-a.

Soa euvra pì avosà a l'é *Lady Chatterley's Lover* (Ël moros ëd Lady Chatterley).
 

Lawrence, David, Herbert
Lawrence, David Herbert
Sigur Rós

Ij **Sigur Rós** a son na formassion rock islandèisa formasse dël 1994 a Reykjavík e ancora adess ativa.
La banda a l'era formà a l’inissi dal cantant Jónsi Birgisson, da Ágúst Ævar Gunnarsson e da Georg Hólm, poch temp aprèss as gionta a la baterìa Orri Páll Dýrason.

## Discografìa

### Àlbom
*1999 - *Von* 
*2001 - *Ágætis byrjun* 
*2002 -  *( )* (Sensa titol)
*2005 - *Takk* 
*2006 - *Heima e Hvarf-Heim* 
*2008 - *Með Suð Í Eyrum Við Spilum Endalaus*
*2011 - *Inni*  
*2012 - *Valtari*
*2013 - *Kveikur*
*2023 - *Átta*

Categorìa:Formassion musicaj rock
André du Bouchet

Poeta an lenga fransèisa.
**André du Bouchet** a l'era nà dël 1924.
Dël 1940 a l'é partì da la Fransa për andé an Mérica; a tornërà eut agn pì tard.

Marià con Tina Jolas, chila-sì a lo chita dël 1957 an lassandje soa fija Paule ëd 6 agn për scapessne con René Char.
Du Bouchet as mariërà peui con Anne de Staël, fija dël pitor Nicolas de Staël.

André du Bouchet a l'é mòrt dël 2001.

## Euvre prinsipaj
**Dans la chaleur vacante*

Bouchet, André du
Bouchet, André du