Dinastìa Giulio-Clàudia

La **dinastìa Giulio-Clàudia** a l'é la prima dinastìa amperial roman-a. A l'é durà dal 14 dGC al 68dGC.

## Etimologìa

August a l'avìa tre anvod da soa fija Giulia. Gnun ëd lor a l'é vivù a basta da suced-je. Parèj a vni-je dapress a chiel a l'é stàit sò fieul adotiv Tiberi, nàit a soa fomna  Livia da sò prim mariage. August a fasìa part ëd la gens Giulia, un-a dle famije patrissie pì antiche ëd Roma. La part ëd Tiberi a l'era cola dla Gens Clàudia, ch'a restava mach na frisa pì giovo ëd cola Giulia. Dapress a Tiberi a son ëvnu-ie tre imperator ch'a restavo tant ëd la *gens* Clàudia, për part dël frel ëd  Tiberi Neron Clàudi Drus, che dla *gens* Giulia, chi për part ëd Giulia la veja, fija dël prim mariage d'August (Calìgola e Neron), chi për part dla seur d'August Otavia Minor (Clàudi). Për via 'd sossì jë stòrich a l'han ciamà la dinastìa "Giulio-Claudian-a", combin che j'imperator ch'a l'han fane part a l'abio mai dasse un chèich nòm dinàstich.

## J'amperador
Ant la dinastìa a-i é la costuma dë nen conté August, bele che a tuti j'efet a sia col ch'a l'ha fondala. 

### Tiberi (14–37)
Ël prinsipi dël règn ëd Tiberi a l'é stàit pasi e pitòst amprontà a boneur. Tiberi a l'ha soagnà la potensa roman-a e a l'ha fàit monté la balansa ativa dlë stat.
Belavans sò règn motobin prest a l'é stàit caraterisà da sospet e denigrassion. Dël 19 an vàire a l'han daje la colpa dla mòrt ëd sò anvod, Germànich, ch'a l'era motobin popolar. Dël 23 a l'é mòrt-ie sò fieul, Drus. Viaman ël caràter ëd Tiberi a l'é sërasse e a l'ha anandià vàire process për tradiment, dont nen pòchi a son finì con dj'esecussion capitaj. 

A l'ha finì për lasseje 'l podèj al comandant dla guardia, Lucius Aelius Seianus, e dël 26 chiel a l'é artirasse an soa vila ant sl'ìsola ëd Capri. Sejan a l'é ancagnisse con le përsecussion, dëmentrè ch'as dava da fé a consolidé sò podèj përsonal. Dël 31 a l'é stàit nominà cò-cònsol ansema a Tiberi e a l'ha mariasse con Livila, anvoda dl'amperador. Ma con lòn a l'é rivà a fesse trapëtta daspërchiel: la manìa ëd përsecussion dl'amperador, che chiel a l'avìa sempe dovrà a sò avantagi, a l'ha arvirasse contra a chiel-midem. Dël midem ann Sejan a l'é stàit condanà a mòrt, ansema a vàire sò amis. Le përsecussion a l'han tirà drit fin a che Tiberi a l'é peui mòrt, dël 37.

### Calìgola (37–41)
Na vira che Tiberi a l'é mòrt vàire ëd coj ch'a l'avrìo podù suced-je a j'ero stàit massà an mala manera. L'ùnich sucessor lògich ch'a-i restava a l'era sò anvod (ël fieul ëd Germànich) Gajo. A l'era 'cò la përson-a che Tiberi a l'avìa sërnù. La gent a lo disìa "Calìgola", visadì "stivalèt", e con col nòm-lì a l'é passà a la stòria. Calìgola a l'é partì ant na manera che a la gent a l'é pro piasuje, ën chitand le përsecussion e brusand j'archivi ëd sò barba. Për maleur, però, motobin prest a l'ha pijaje la mal ëd famija. Dla fin dël 37 a smonìa già vàire marche ëd problema ëd testa, marche ch'a l'han peui possà vàire comentator dël dì d'ancheuj a pensé ch'a fussa malavi d'encefalite (ch'a peul dé problema dë stabilità mental) d'ipertiroidism, ò miraco bele mach d'un gran brut esauriment nervos (ch'a podrìa ess-je rivà 'cò mach për via dla vita greva ëmnà da soa posission). Cola ch'a fussa la rason, da 's moment-lì a-i é sta-ie un gran straviron an soa manera 'd fé, lòn ch'a l'ha mnà sò biògraf a pensé ch'a fussa vnùit mat.

#### Le conte dë Svetòni
La pì part ëd lòn ch'i soma ëd Calìgola an riva da Svetòni, ant sò lìber *Vite dij dódes Céser*. A sente Svetòni, l'amperador na vira a l'avìa fin-a butasse an ment dë nominé senator sò caval preferì (Incitatus). A l'avrìa daje órdin a sò esércit d'anvade la Britania për combate contra a la divinità dël mar Netun, ma peui a l'ùltima minuta a l'avrìa cambià idèja e a l'avrìa comandaje dë cheuje cuchije ant sla riviera dla Galia setentrional al pòst dë fé l'anvasion. A l'avrìa avù 'd relassion d'incest con soe seur. A l'avrìa ordinà ch'a tirèisso sù na soa statua ant ël Templi ëd Gerusalem, lòn ch'a l'avrìa 'd sigura fàit ës-ciopé n'arvira dj'ebréo, se sò amis rè Eròd a fussa nen riessù a feje cambié idèja. A l'avrìa dàit órdin dë massé dla gent an segret, e peui a l'avrìa anvitaje a palass coma se gnente a fussa. Ën s-ciairand ch'as presentavo nen a l'avrìa comentà badinand che "miraco a saran massasse". Dël 41 Calìgola a l'é stàit massà dal comandant ëd la guardia Cassio Cherea. L'ùnich element dla famija ch'a podèissa pijé sò pòst a l'era sò barba, Tiberi Clàudi Drus Neron Germànich.

### Clàudi (41–54)

Soa famija a l'avìa soèns contà Clàudi coma 'n pòvre disgrassìa mes ciola. An tute le manere, almanch a lë s-ciairava nen ëd cospirassion daspërtut coma sò barba Tiberi, e a l'era nen fòra testa coma sò anvod Calìgola, e parèj a l'è trovasse a esse n'aministrator dignitos për l'imperi. A l'ha dasse da fé a fé travajé mej la burocrassìa e a l'ha daje deuit a le question colegà ai drit ëd sitadinansa e le nòmine al Senà. Dël 43 a l'ha ëdcò anandià na vira për tute l'anvasion roman-a dla Britania, e a l'ha gionta vàire provinse orientaj a l'imperi. A l'ha ordinà ch'as fèissa un pòrt anvernal për Roma, a Òstia, an manera dë podèj gestì j'aprovigionament ëd gran da 'nt j'àutre bande dl'imperi, bele che quand a fasìa brut temp.

Se soa vita ufissial a l'é stàita un sucess, cola ëd famija a l'ha daje vàire sagrin. Soa fomna Messalin-a a-j butava ij còrn; chiel a l'ha fala massé e a l'ha marià soa anvoda, Agripin-a la giovo. Chila-sì (ansema a vàire sò libèrt) a l'é trovasse a avèj un gran podèj ansima a l'amperador. A-i son vàire conte diferente rësguard a la mòrt ëd Clàudi, ma un-a dle version possìbij a l'é che a l'abia anvelenalo chila, dël 54. L'ani dapress Clàudi a l'é stàit deificà. La mòrt ëd Clàudi a l'ha dorbuje la stra al fieul d'Agripin-a, Lucio Domissi Neron, ch'a l'avìa mach 17 agn.

### Neron (54–68)

Neron a l'ha goernà dal 54 al 68. Sot a sò goèrn, Neron a l'é sconcentrasse ant sla diplomassìa, ant sël comersi, e a fé chërse ël capital coltural dl'imperi. A l'ha fàit tiré sù vàire teatro e a l'ha sponsorisà ij gieugh atlétich. A l'ha vinsù na guèra rivand a na pas negossià con l'Imperi dij Part (58–63), a l'ha domà n'arvira an Britania (60–61) e a l'ha fàit monté le liure colturaj con la Grecia. Ëd Neron, però, la stòria ës viserà ëdcò coma d'un tirann e coma dl'amperador che *a sonava antramentr che Roma a brusava*, dël 64. N'arvira militar a l'avrìa obligalo a stërmesse. Dadnans a l'arzigh d'esse massà dal Senà a l'avrìa avù pì car massesse chiel, dël 68. Soe dariere paròle a sarìo stàite "Che artista ch'a-i meur mai ansema a mi". Dadré a tuta sta coreografìa stravirà, però, a l'é motobin belfé ch'a-i sia sta-ie dzortut na gran bataja antra Senà ch'a vorìa drissé la testa e Neron ch'a vorìa possé anco' pì anvers a na forma monàrchica bin definìa.

## Eredità polìtica dla prima dinastìa

Dapress a dle biografìe tant tribulà a peul ësmijé che ij roman a në podèisso pì dl'imperi. Ma prima ròba a venta deje sò pèis a le sorgiss d'anformassion ch'i l'oma: dij temp ëd Roma antica a j'ero bon a scrive bele mach ij patrissi, visadì cola class sossial ch'a smonìa podèj polìtich tute le vire che j'amperador a slargavo 'l sò. Ch'a piorèisso miseria a l'é franch normal. Comsëssìa, antra tant sangh gram anvers a cost ò col amperador, a-i é gnun ch'a discuta 'l model polìtich amperial. As discut mach sempe se un a sia stàit un *bon amperador* ò pura nò. La forma 'd goèrn a la toca gnun. Dapress a sent agn d'imperi, për tant ch'a në diso, as vëdd che 's sistema a-j andava bin bele che a tuti. 

Se la polìtica sentralisatris ëd Neron a fa s-ciopé vàire arvire (fin che l'amperador midem a-i bala nen le piume), a venta ëdcò buté ant ël cont che con Clàudi la person-a dl'amperador a l'é rintrà ant la religion sìvica roman-a. Dapress a chiel cola amperial a l'é giumaj n'istitussion fàita e finìa, e la lealtà dij sitadin anvers a la figura imperial a l'é giumaj un pat sacrà obligatòri, e nen mach na question dë stima a la person-a, com a-i rivava dij temp d'August. Fini-ie la dinastìa la transission polìtica ch'a l'era anandiasse sot a Céser a l'é donca andàita a bon fin, da discute a-i resto mach pì la balansa dij podèj antra l'imperator e 'j patrissi e cola antra 'l neuv imperi e le veje autonomìe locaj.

Ij problema ch'as ës-ciàiro a son neuv. La fòrsa dl'amperador a l'é d'autut basà ansima a l'esércit, e pròpe l'esércit as treuva donca a esse ël soget ch'a decid tut. An particolar a decide a son ij Pretorian, j'ùnich ch'a sio basta davzin për podej massé n'amperador e fene n'àutr. A taco a s-ciairesse ambelessì coj problema struturaj che peui a mneran l'imperi a rovinesse da na mira finansiaria, për via che l'esércit as peul controlesse mach pagand-lo bin. Ma an dij temp quand ij sòld a son an metal a l'é nen che l'imperi a peula peui bate moneda pì che tant. Fini-ie l'òr, l'argent e 'l bronz, fini-ie 'cò la moneda.

Ël rest ëd l'esércit për adess a peul anco' pa pianté darmagi pì che tant: a l'é spatarà ant sëj confin, e për tant che un general as arvira a-i buta sò temp për riveje a còl a l'amperador, ch'a l'ha tut sò temp për prontesse. Për gionta as anandia bele sùbit la costuma che ij parent dij generaj a resto an ostagi a la cort amperial, coma assicurassion adissional. D'arvire a-i në son, com a-i në son sempe sta-ie, ma bele che quand sot ai Flavi a-i riverà l'arvira dj'ebréo (un-a dle pì catastròfiche) a podrà mach fé dij darmagi locaj.

Ëd perìcoj a-i në é 'cò fòra dij confin, dzortut le tribù germàniche dadlà ëd Ren e 'd Danubi e l'imperi dij Part an orient. Ij German però a son pì anteressà a massesse antra lor che nen a butesse ansema për deje dij sagrin ai roman (a lo saran sempe) e mach ij Part a l'han na chèich organisassion statal ch'a peula andeje contra a Roma. La bataja contra ij Part a la finirà mach quand ij Part a drocheran daspërlor, sensa pa che gnun-a dle doe fòrse a la riessa a pijé lë dzora ansima a l'àutra. Comsëssìa, as trata ëd doj ëstat anteressà a conquisté e a ministré dij teritòri, donca për tant ch'as anvado l'un con l'àutr a faran mai un darmagi esagerà: le sità a-j servo antreghe. 

Contut ch'a sio motobin pì mòj an sens militar, ij German a faran motobin pes, përchè quand a rivo a demolisso tut e as men-o via tut lòn ch'a peulo pijé, nen essend anteressà a manten-e ël contròl ansima a un model ëd vita sitadin-a ch'a capisso nen. Për ten-je sota contròl j'amperador a deuvro la diplomassìa. As anandia ambelessì un programa ëd romanisassion andireta dij German, con vàire dij nòbij germànich ch'a ven-o a studié a Roma, e con vàire antervent roman ch'a l'han ël but dë possé na tribù contra l'àutra. A son ij prim moment ëd cola polìtica ëd *federassion* ch'i s-ciaireroma anco' për vàire sécoj.

La question militar pì bruta a resta cola dla forma geogràfica midema dl'imperi: an mes a-i é mach un beucc, ël mar. Sòn a fa an manera che s'a-i é d'artiresse a-i sio dij lìmit motobin precis. Për via d'ës domini total ansima al mar la flòta roman-a a chita bele d'autut soa fonsion ëd combatiment e a la ven dovrà dzortut coma utiss logìstich. Sò travaj për vàire sécoj a sarà mach pì col dë mné dadsà e dadlà soldà e arforniment.

Categorìa:Stòria roman-a dël I sécol dGC