Ormon

J**'ormon** a son molécole ëd signalassion prodovùe da giàndole endòcrin-e o da sélule specialisà, trasportà për ël sangh o ij tessù për regulé ël funsionament d'organism vivent. A gieugo un ròl essensial ant ël contròl ëd process com la chërsita, ël metabolism, la riprodussion, e l'equilibri (homeòstasi). J'ormon a agisso an angagiand-se con dij recetor specìfich ant le sélule bianche.

## Classificassion
J'ormon as peulo partagesse për sòrt chìmica o fonsion:
* Peptìdich o protèich: Formà da caden-e d'aminoàcid (es. insulin-a, GH).
* Steròidich: Derivà dal colesteròl (es. cortisòl, estrògen).
* Derivà d'aminoàcid: Modìfiche d'aminoàcid (es. adrenalin-a, tiroxin-a).
* Eicosanòid: Derivà d'àcid grass (es. prostaglandin-e).

Për fonsion:
* Metabòlich: Contròl dël metabolism (es. insulin-a, glucagon).
* Ëd chërsita: Regolassion ëd la chërsita (es. ormon ëd la chërsita).
* Riprodutiv: Contròl dij caràter sessuaj e dël cicl mestrual (es. testosteron, estrògen).
* dë stress: Arspòsta a le tension (es. cortisòl, adrenalin-a).

## Propietà
Fìsiche: La solubilità a dipend da la strutura: ij peptìdich a son idròfil, jë steròid a son lipòfil.

Chìmiche: A peulo modifichesse për ativesse o disativesse (es. conversion ëd tiroxin-a an triiodotironin-a).

Durà d'assion: Da minuta (adrenalin-a) a di o sman-e (steròid).

## Mecanism d'assion
Ormon lipòfil (es. steròid): A passo la membrane celular e a agisso diretament ant ël nùcleo, an regoland l'espression genética.

Ormon idròfil (es. insulin-a): A s'unisso a recetor ëd surfassa, ativand d'àutri signal ant la sélula (es. via AMP cìclich).

## Fonsion prinsipaj
Contròl dël metabolism: L'insulin-a a bassa la glicemia, ël glucagon a l'àussa.

Chërsita e dësvlup: L'ormon ëd la chërsita (GH) a stìmola la produssion ëd protein-e.

Riprodussion: J'estrògen e ël progesteron a régolo ël cicl mestrual.

Rìtm circadian: La melatonin-a a régola la sej.

Arspòsta a lë stress: Adrenalin-a e cortisòl a aumento l'energìa disponìbil.

## Regolassion
J'ormon a son controlà da mecanism ëd feedback:
* Negativ: N'àut livel d'ormon a inibiss soa produssion (es. aut ëd tiroxin-a → ridussion ëd TSH).
* Positiv: Men com (es. ossitocin-a ant ël part).
Ël sistema ipotàlam-ipofisari a l'é ël sènter ëd contròl, ch'a lìbera ormon ch'a stimolo d'àutre giàndole.

## Aplicassion médiche
Terapìa ormonal: Sostitussion ëd ormon mancant (es. insulin-a për diabete, levotiroxin-a për ipotiroidism).

Contrassetiv: Pìlola com estrògen e progesteron sintétich.

Tratament dë stress: Cortisòid për maladìe autoimun.

Abus ant lë spòrt: Steròid anabòlich për aumenté la massa muscolar.

## Maladìe colegà
Ipo- e iperfunzion: Ipotiroidism (pòca tiroxin-a) o sìndrom ëd Cushing (tròp cortisòl).

Diabete: Deficensa d'insulin-a o resistensa a sò efet.

Tumor endòcrin: Es. tumor dël pàncreas ch'a produv tròp insulin-a.

Desequilibri riprodutiv: Es. sìndrom ëd j'ovoj polìstich.

## Stòria
Ant ël 1902, William Bayliss e Ernest Starling a l'han dëscrivù ël prim ormon (secretin-a).

Ant ël 1921, l'insulin-a a l'é stàita isolà da Banting e Best, salvand la vita a dij diabétich.

Ant ël sécol XX, a son ëstàite sintetisà d'ormon sintétich për le terapìe.

Ancheuj, j'arserche a studio ij legam antra ormon, genética, e maladìe cròniche.

## Sicurëssa e controversie
Efet secondari: Terapìe longhe con steròid a peulo causé osteoporòsi o pression àuta.

Etichëtta ant lë spòrt: Usagi d'ormon për mejoré le prestassion.

Anvironament: Ormon sintétich ant l'eva residual a peulo perturbé la fauna.

J'ormon a son ij "messagé chìmich" ch'a ten-o unìa la fisiologìa dj'organism. Sò studi a l'ha duvertà stra a terapìe salvavita e a l'é fondamental për comprende la complessità dla vita.

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI