open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ducati

**Ducati** a l'é un fabricant ëd mòto.

## Stòria
Dël 1926, a Borgo Panigale, davzin a Bològna, i frej Ducati, originari ëd Sardëgna, a l'han fondà la Socetà sientìfica radio brevet Ducati.
La fabricassion ëd component eletrònich për ël setor dla radiocomunicassion a l'era antlora an pien dësvlup.
L'atività a marciava tant bin che la socetà a l'ha duvertà dle sucursaj findi a Caracas.
Ma dël 1944 un bombardament a l'ha butà fin a la prima época ëd Ducati.

Le bombe a l'avìo risparmià chèiche màchine, a basta për ancaminé la produssion d'un cit motor ëd 48cc, ciamà *Cucciolo*, ideà da l'angigné Aldo Farinelli.
Malgré ël sucess, ij frej Ducati a chito l'atività dël 1949.
La socetà a l'é partagià an doi: da na banda l'atività mecànica, da l'àutra l'eletrònica.

Ant j'agn 1970 Ducati a intra ant l'IRI.
Dël 1983 a na seurt e a passa a Cagiva.
A l'é l'ancamin ëd na filonghera ëd cangiament ëd propietari: ël fond d'anvestiment Texas Pacific Group dël 1996, ël fond d'anvestiment Invest Industrial dël 2006.

Dël 2011 Ducati a l'ha vendù anviron 42.000 tòch për un vir d'afé ëd 479 milion d'éuro e un benefissi d'87,5 milion.

Categorìa:Industria
Simon and Garfunkel

**Simon and Garfunkel** a son na formassion musical nàita a New York e ativa dal 1957 al 1970, dal 1982 al 1983 e dal 2003 al 2004. La banda a l'era formà da Paul Simon e Art Garfunkel

## Àlbom
* 1964: *Album studio*
* 1966: *Wednesday Morning, 3 A.M.*
* 1966: *Sounds of Silence*
* 1968: *Parsley, Sage, Rosemary and Thyme*
* 1968: *Bookends*
* 1970: *Bridge over Troubled Water*
* 1982: *The Concert in Central Park*
* 2002: *Live from New York City, 1967*
* 2004: *Old Friends: Live on Stage*
Christopher Marlowe

Dramaturgh an lenga anglèisa.
**Christopher Marlowe** a l'era nassù a Canterbury ai 26 ëd fërvé dël 1564 e a l'é mòrt a Londra ai 30 ëd magg dël 1593.

## Euvre prinsipaj
; Euvre teatraj
* *Dido, Queen of Carthage* 
* *Tamburlaine, part 1* 
* *Tamburlaine part 2* 
* *The Jew of Malta* 
* *Doctor Faustus*
* *Edward II* 
* *The Massacre at Paris* 
* *Hero and Leander* 
* *Pharsalia* 
* *Amores* d'Ovidi

Marlowe, Christopher
Marlowe, Christopher
Marek Edelman

**Marek Edelman** a l'era nà a Varsavia al 1m ëd gené 1920.

Da giovo a l'avìa milità ant l'Union dij travajeur ebreo.
Con l'ocupassion dla Polònia da part dij nasista a l'é dventà comandant an second ëd la Zob, l'organisassion ebrea ëd combatiment, dont ël comandant a l'era Mordechaj Anielewicz.

Marek Edelman a l'é mòrt a Varsavia ai 21 d'otóber 2009.

Edelman, Marek
Giorgio Morandi

Pitor.
Nassù a Bològna dël 1890, mòrt dël 1964.

## Euvre prinsipaj
**Àuto-ritrat* (1924)
**Natura mòrta* (1957)

Morandi, Giorgio
Cristina Scabbia

**Cristina Adriana Chiara Scabbia** (nassùa ai 6 ëd giugn 1972 a Milan, an Italia) a l'é la cantanta ëd la formassion rock gòtich Lacuna Coil.

Scabbia, Cristina
Whitney Elizabeth Houston

Cantanta.
Nassùa a Newark ai 9 d'ost 1963, mòrta a Beverly Hills a j'11 ëd fërvé 2012.

Houston, Whitneyelizabeth
Can Themba

Giornalista e scritor brilant e angagià, **Can Themba** a l'era nassù dël 1924.
A fasìa part dij Drum Boys.
Cand ël goern sudafrican a l'ha decidù la proibission total dj'euvre d'autor négher, chiel a l'é esiliasse ant lë Swaziland, anté ch'a l'é mòrt, pòver e alcolisà, dël 1967.

Themba, Can
Themba, Can
Sòfocle

Autor ëd tragedie an lenga greca, nassù anviron dël 496 aGC, mòrt dël 406 aGC.

## Euvre prinsipaj

* *Ajace* (450 aGC)
* *Antìgon* (442 aGC)
* *Trachinie* (438 aGC)
* *Edipo re* (429 aGC)
* *Eletra* (413 aGC)
* *Filotete* (409 aGC)
* *Edipo a Colon* (406 aGC)

Sofocle
Categorìa:Scritor an lenga greca antica
Turku

**Turku** (*Åbo* an lenga svedèisa) a l’é na sità dla Finlandia.

A l’é la quinta sità finlandèisa për popolassion, con 177.430 abitant (2011) e 286.765 abitant a l'ha l'area metropolitan-a. 
## Geografìa
Turku as treuva ant la part sud ossidental dla Finlandia ant la region Varsinais-Suomi dont a l’é capleugh e a l'é bagnà dal Mar Bàltich.

Categorìa:Sità finlandèise
Eletrostàtica

L**'eletrostàtica** a studia ij fenòmeno ch'as atribuisso a dle carie elétriche fërme.
Ëd concet amportant ch'as consìdero an eletrostàtica a son la caria elétrica, ij camp elétrich e la polarisassion elétrica ant ij materiaj dielétrich.
Ij fenòmeno dl'eletrostàtica a son amportant për la strutura atòmica e la natura dla materia.

## Ël problema general dl'eletrostàtica
Ël problema pì general d'eletrostàtica a l'é cost-sì: dàite ant lë spassi forma e posission ëd vàire condutor e dàita la natura dël diéletrich ch'a-j sirconda, determiné ël potensial, e donca l'antensità, an minca pont dël camp eletrostàtich ch'a n'arzulta.
An efet, sòn a l'é l'istess che conòsse la solussion ant ël dielétrich, dagià che ant ij condutor ël camp a l'é nul.

Ël problema a admet un-a e mach un-a solussion: assignà la caria ansima a mincadun dij condutor, costa-sì a së spantia an sla surfassa rivand a na posission d'echilibri, cola për la qual ël potensial a l'é costant ansima a mincadun dij condutor.
Tutun, gavà pòchi cas sempi, l'arserca dla solussion dël problema eletrostàtich a men-a a na tratassion analìtica motobin complicà.

Categorìa:Fìsica
Taj ëd Dedekind

Un **taj ëd Dedekind** a l'é un sot-ansem X \subseteq \mathbb Q  ch'a sodisfa le propietà sì-dapress:
*X \neq\emptyset , \mathbb Q -X \neq\emptyset 
*r
* q \in X \Rightarrow\exists r \ (q.

Donca un sot-ansem dij rassionaj a l'é un taj ëd Dedekind si e mach si a l'é nen veuid, a l'é limità da dzora, a la nen n'element màssim e a l'é sarà vers ël bass.

Categorìa:Teorìa dj'ansem
Parocial ëd San Lorens (Giaven)

La **parocial ëd San Lorens** a l'é na cesa ëd Giaven, edificà a parte dal 1611.
A l'é dedicà a San Lorens e Sant Anté.

Andrinta as treuvo quatr piture dël pitor flamand Joseph Ouvertus, ch'a figuro San Carl Boromé, San Filip Neri, San Fransesch ëd Sales e San Lorens.

Categorìa:Catolicésim an Piemont
Lorens (Giaven)
Tartùa

La **tartùa** (an lenga latin-a *"testudo"*) o ëdcò  
**bissa-copera** a l'é un serp, dl’órdin dij Chelon, con ël còrp protegiù d'na corassa, andoa a peul paré la testa e le piòte an situassion ëd perìcol.

Categorìa:Rétij

be-x-old:Чарапахі

roa-tara:Celóne

zh-min-nan:Ku
zh-yue:龜
Antonio D'Ambrosio

Òm polìtich.
**Antonio D'Ambrosio** a l'era nà a Campagna dël 1940.

A l'é stàit consejé regional e assessor a la sanità dla region Piemont e sìndich ëd Montanar.
A l'é mòrt a j'8 ëd maj 2012.

Dambrosio, Antonio
Gaspare Buffa

Scritor e poeta ant le lenghe italian-a e caireis.
**Gaspare Buffa** a l'era nà dël 1832 a Càire.
A l'é stàit professor ëd litre, stòria e geografìa për 35 agn, për peui conclude soa cariera a Génoa, prima al liceo, peui a l'università.

A l'é mòrt dël 1893.

## Euvre prinsipaj
### An italian
**Espiazione* (drama)
**Lorenzo il Magnifico* (drama)
**Riccardo di Valbruna* (novela an vers)
**Emma* (novela an vers)
An italian Buffa a l'ha ëdcò scrivù 'd poesìe, canson e tradussion da vàire poeta, dont Béranger, Byron, Schiller e Safo.

### An piemontèis
***Ipnotismo** (farsa an ses quàder)
Ël protagonista, Alberto, në sgnor ëd campagna, arseivùa na litra bòrgna a propòsit ëd soa fomna e d'un sò amis pitor, a pensa 'd dovré soe conossense d'ipnotism e ëd magnetism për savèj la vrità da soa madamin.

Buffa, Gaspare
Buffa, Gaspare
Buffa, Gaspare
Buffa, Gaspare
Union ëd j'associassion piemontèise ant ël mond

L**'Union ëd j'associassion piemontèise ant ël mond** a l'é constituisse a Alpëtte ai 21 ëd luj dël 1974, ant ël di prinsipal dla Festa dël Piemont.
Conforma a l'artìcol 1 ëd sò statù, a l'ha për but la tùa e la valorisassion ëd la lenga, dla coltura e dla siviltà ëd Piemont, ansema a l'anstitussion përmanenta ëd relassion ëd fradlansa e dë scambi coltural antra tute j'associassion piemontèise dël mond.
Soa sede sentral a l'é a Turin.

## Stòria
L'at ëd constitussion ëd l'Union a l'era stàit sot-signà da la Companìa dij Brandé, la Famija turinèisa, le Famije piemontèise ëd Còrdoba e 'd Rosari an Argentin-a, la Famija piemontèisa ëd Grenoble, la Famija setimèisa, la Famija moncalerèisa, l'Associassion piemontèisa, l'Associassion Amis dël Musé Pero Mica e dl'assedi 'd Turin dël 1706, j'Amis ëd Piassa dël Mondvì, l'associassion La Fòrgia ëd Caseli, l'Associassion stampa monregalèisa, ël Centro Europa, ël Sènter ëd coordinament ëd j'associassion europeiste piemontèise, ël moviment Assion piemontèisa e ël Grop folclorìstich ëd Viù.

Con ël temp a l'han aderì vàire àutre associassion.

Ël prim pressident ëd l'Union a l'é stàit l'avocat Gianni Oberto, che a l'época a l'era pressident ëd la region Piemont, segretari a l'era Censin Pich.
Mòrtie Oberto a j'11 ëd gené 1980, a rampiasselo tanme pressident a l'é stàit Roberto Canuto.
Mòrtie 'dcò chiel, pressident a l'é vnùit Gianfranch Gribàud.

Categorìa:Coltura piemontèisa
Thomas Graham

Chìmich.
**Thomas Graham** a l'era nà dël 1805 e a l'é mòrt dël 1869.
A l'é considerà ël pare dla chìmica coloidal.

Graham a l'ha armarcà che le solussion ëd chèiche sostanse tanme protein-e, polissacaròid, tanin, gome e via fòrt as së spantio nen a travers la bërgamin-a e d'àutre membran-e 'me ch'a fan ij sùcher, le sal e d'àutri materiaj comun ch'a cristaliso.

Graham, Thomas
Graham, Thomas
Philip José Farmer

**Philip José Farmer** a l'é stàit në scritor ëd fantassiensa an lenga anglèisa.

A l'era nàit a North Terre Haute ël 26 ëd gené dël 1918 e a l'é mort a Peoria ël 25 ëd fërvé 2009. 

Farmer, Philip José
Farmer, Philip José
Farmer, Philip José
Galinsoga parviflora

## Galinsoga parviflora
Pianta erbosa anfestanta, àuta da 10 a 50 cm., anual, a passa la stagion bruta sota forma dë smens. Reis fassicolà, gamba drita, strià e motobin ramificà. Feuje butà an oposission, lanseolà e con picol. Fior compòste, bianche da fòra e giaun/grosson an drinta, fin-a a 4 mm.

### Ambient
A chërs (anfestanta) ant le colture dl'istà, dal livel dël mar fin a 1500 m. A fioriss an tuta la bela stagion.

### Distribussion
Pianta ch'a riva da l'América meridional, a viv an tuta Italia, an gavand quaich region ëd l'Adriàtich.

### Curiosità
La pianta a l'é dicà al médich spagneul Mariano Martinez de Galinsoga (1766-1797), sovrintendent ëd l'Òrt Botànich ëd Madrid.

A Carmagnòla a l'é ciamà *erba ëd Rola* o *erba ëd Felice*, dal nòm ëd doi giardiné che a l'avìo portala, sensa vorèj, ant ij sò òrt, a j'inissi dël 1900. Sti giardiné a andasìo a vende ij povron al marcà dël Balon e, an tornand a ca, a portavo lë liam djë stalagi an sël carton, un cher con doe gran roe tirà da un caval. Ansema a lë liam a l'avìo portà a ca lë smens ëd la Parviflora.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Galinsoga parviflora** Cav., 1795 

Categorìa:Galinsoga
Mont Bò

Ël **Bò** a l'é na montagna ëd Piemont àuta 2256 méter, la  pì àuta sia dla Val d'Andorn che dla Val Séssera e la  seconda dël Bielèis dòp ël Mars.
As treuva ant ël teritòri dle comun-e ëd Pedcaval, Pcinengh, Val San Nicolà e Tavian.
Davzin a la sima a-i é ël bivach Antoniotti.

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Biela
Bo
Wenzhou

**Wenzhou** a l'é na sità ëd doi milion e mes d'abitant ant ël Zhejiang, ant ël sud ëd Cin-a.

Categorìa:Sità cinèise
Astat

L’ **Astat** (sìmbol *At*) a l'é col ch’a fa otantessinch ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 210 g/mol e soa densità a l'é 'd 9.320 kg/m³.

L’astat a l'é stàit sintetisà dël 1940 da R. Corson, da K. R. MacKenzie e da Emilio Segre.

Categorìa:Element chìmich
Fransio

Ël **Fransio** (sìmbol *Fr*) a l'é col ch’a fa otantesset ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 223,02 g/mol e soa densità a l'é 'd 1.870 kg/m³.
Ël fransio a l'é stàit dëscoatà dël 1939 d'la chimica fransèisa Marguerite Perey.

Categorìa:Element chìmich
Radio (element)

Ël **Radio** (sìmbol *Ra*) a l'é col ch’a fa otanteut ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 226,0254 g/mol e soa densità a l'é 'd 5.000 kg/m³.

Ël radio a l'é stàit dëscoatà dël 1898 da Maria Skłodowska e da so òm Pierre Curie.

Categorìa:Element chìmich
Actini

L’**Actini** (sìmbol *Ac*) a l'é col ch’a fa otanteneuv ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 227 g/mol e soa densità a l'é 'd 10.070 kg/m³.

L’actini a l'é stàit dëscoatà dël 1899 dal chìmich fransèis André-Louis Debierne.

Categorìa:Element chìmich
Andussion eletromagnética

Dël 1832 Michael Faraday e, ëd fasson indipendenta e apopré ant l'istess perìod, Henry a l'han dëscoatà che si un sircùit sarà a l'é spostà a travers un camp magnétich, a-i passa na corent, ëdcò s'a-i é gnun-e baterìe presente.
L'istess efet as presenta an variand ël camp magnétich e tnisend ël sircùit ferm.
An tuti doi ij cas, l'efet a dura mach fin-a a che ël sircùit a bogia o che ël camp magnétich a cangia.
A fasìa gnun-a diferensa si ël camp magnétich a l'era provocà da 'n magnete përmanent o da 'n sircùit elétrich.

A cost fenòmeno Faraday a l'ha daje ël nòm d**'andussion eletromagnética**.

Categorìa:Fìsica
Grandëssa fìsica

As dis **grandëssa fìsica**, o bele mach **grandëssa**, minca ent ch'a ven a taj për la descrission dij fenòmeno fìsich e dont as peula desse na definission quantitativa, visadì na mzurassion.

Esempi ëd grandësse fìsiche a son la longheur, la surfassa, ël volum, ël temp, la massa, la fòrsa, l'energìa, la temperadura.

Categorìa:Fìsica
Carlos Fuentes

Scritor an lenga spagneula.
**Carlos Fuentes** a l'era nà a Panamà dël 1928 e a l'é mòrt a Sità dël Méssich ai 15 ëd maj dël 2012.

Fieul d'un diplomàtich, a l'é stàit diplomàtich ëdcò chiel e giornalista.

Fuentes, Carlos
Fuentes, Carlos
Poggialino bianch

Ël vin **Poggialino bianch** as produv ant la comun-a ëd Santo Stefano di Magra an provinsa ëd La Spessia.

Ël nòm a riva da le cite colin-e andoa a l'é coltivà. Ant le mej anade a l'é un vin ëd tut rispet.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Andrea Provan-a ëd Leinì

**Andrea Provan-a ëd Leinì** a l'era nà a Leinì dël 1511 e a l'é mòrt a Nissa Marìtima dël 1592.

## Amprèise militar
Durant la guèra ëd Fiandra, Provan-a a l'era agiutant e leu-tenent d'Emanuel Filibert, comandant ëd l'armada amperial.
Durant l'assedi fransèis ëd Bapaume, ant j'anviron ëd Calais, con na soa përsonal assion dë spionage a l'é riussì a fé sauté l'assedi e liberé la piassafòrt.
A l'é për sòn che për vàire temp a l'han ciamalo *L'eròe ëd Bapaume*.
Finìa la guèra con la Fransa, a l'é stàit goernador ëd Nissa Marìtima.

Dël 1563 con la flòta sabàoda a l'ha pijà part a la conquista ëd Penon de Velez de la Gomera, an sle còste marochin-e.

A l'ha partissipà a la liberassion ëd Malta e a la bataja ëd Lépanto dij 7 d'otóber 1571, anté ch'a l'é stàit ferì a la testa.

## J'ufissi e j'arconossiment
Dnans ëd meuire dël 1580, Emanuel Filibert a l'avìa nominalo tuor ëd sò ardité Carl Emanuel I, che antlora a l'avìa mach disdeut agn.
Dël 1583 ël munissipi dla sità 'd Turin a l'ha daje la sitadinansa onoraria.

Andrea Provan-a a l'ha ëdcò arseivù ël colié dla Nonsià e ël tìtol ëd Grand amiraj ëd l'órdin dij sant Morissi e Làser.

Provanaedleini, Andrea
Provanaedleini, Andrea
Provanaedleini, Andrea
Gentiana acaulis

## Gentiana acaulis
Pianta erbosa ch'a viv sempe, con na rosëtta ëd feuje basaj d'anté as dësvilupa na sola fior, àuta 5-10 cm.
Le feuje a son da oblunghe a lanseolà; ël bòrd a l'é dentà, la surfassa a l'é plà e con nervadure për longh.
La fior, bleu arginsan-a, a l'ha ël bòrd dividù an sinch dent.
Ël frut a l'é na càpsula, con motobin dë smens neire.

### Ambient
A chërse ant ij pra e an sle rochere ëd montagna, da 700 a 2200 méter. A fioriss da avril a magg.

### Proprietà
A l'ha ëd propietà aromàtiche, amaricante, aperitive, digestive. As dòvra la fior.

### Cusin-a
La Gentiana acaulis a l'é motobin dovrà për fé ëd licor: fernet, amer e aperitiv.

A l'era motobin dovrà contra la frev prima dla difusion dël chinin.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Gentiana acaulis** L.

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Gentiana
Pigato

Ël vin **Pigato** as fà con l'uvagi ch'a pòrta ël midem nom, uvagi che as pensa ch'a sia stàit portà an Liguria dël 1600, scond quaidun da la Tessaja (Grecia). Le prime neuve a son dël 1635, da part ëd Don Michella della Torre.

As produv ant j'anviron d'Albenga e an tuta la provinsa d'Imperia.

Ël nòm a riva da mace sombre, localment ciamà *pighe*, evidente an sl'asinel madur.

Ij coltivador as tramando quaich veje tradission che a pòrto a un prodot pròpi ëd qualità, un dij mej vin lìgur. A esist ëdcò un Pigato doss, fàit con uve passìe, ch'a peul anvejé vaire agn.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Val d'Andorn

La ** Valdandorn** o **Valsaar** a l'é na val dël Piemont; as treuva ant ël teritòri dla provinsa ëd Biela.
La val a l'ha pijà sò nom dël pais d'Andorn, ël pì important dla valada.
Ant la Val d'Andorn a scor ël Serv. La montagna pì àuta a l'é ël Mont Bò (2.556 m) e la seconda ël Crest.

## Comun-e dla valada
* Andorn, 
* Arsassa, 
* Campija,
* Chitengh, 
* Miajan, 
* Pedcaval, 
* Pralongh, 
* Sajan, 
* San Pàul,
* Tavian, 
* Tolëgn.

Categorìa:Provinsa ëd Biela
Andorn
Philadelphus coronarius

## Philadelphus coronarius
A l'é ciamà *fior d'àngel* o *gelsomin ëd la Madòna*. Busson con portament sarà, rùstich e a feuje stagionaj; a peul rivé a 3 méter d'autëssa. Le fior, vistose e përfumà, a son a rape e a son bianche con stam giaun. Le feuje a son vërde, ëd forma bëslonga con ël bòrd dentà e a ponta. 

### Ambient
A l'é mej coltivelo an zòne parsialment ombregià.

### Distribussion
A l'é originari dël sud-est d'Europa.

### Curiosità
An quaich varietà, për esempi l'Aureus, le feuje a son giaune da giovo e a ven-o giaun-vërde d'istà.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

**Philadelphus coronarius** L., 1753

Categorìa:Philadelphus
Rapallino

Ël vin **Rapallino** as fà con l'uvagi ch'a pòrta ël midem nom e con uvagi locaj a frut bianch

As produv ant la frassion d'Ellera dël comun d'Albisola Superiore an provinsa ëd Savon-a.

La produssion a l'é motobin limità e a l'é mal fé conosslo da bin.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Rasola brut

Ël vin **Rasola brut** (métod *champenois*) as fà con l'uvagi ch'a pòrta ël midem nom.

As produv ant la comun-a ëd Santo Stefano di Magra an provinsa ëd La Spessia.

Bon com aperitiv, a peul compagné tut ël past, dzortut ij piat ëd pess.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Hyssopus officinalis

## Hyssopus officinalis

An Latin Hyssopus officinalis; an italian: issopo, lavanda; piemontèis : issòp, isòp, lìssop, soleggiu. Pianta erbosa ch'a viv sempe, con gambe drite, ramificà e legnosa dal pe, àuta fin a 50 cm. Le feuje a son opòste, antere, a son longhe e a ponta; a son verd intens. Le fior a son mucià a 4-6, a son tute voltà da na part, an manera ch'a formo në spi unilateral. A son bleu virant al porpra.

### Ambient

A chërse ant ij pra e pòst sech e ant le rochere, da 200 a 1200 méter an sël livel dël mar. A fioriss da luj a tober.

### Proprietà
As dòvro le fior për digerì e për la toss. A l'ha ëd proprietà digestive, contra l'asma e cicatrisante.

### Cusin-a
A l'é dovrà për përfum e licor. A dà a le pitanse un savor amaricant e picant.

Ant ël Vej Testament a l'é scrivù che a l'era stait dovrà për signé con ël sang d'agnel le pòrte dle famije ebree che l'Angel a dovìa risparmié.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Hyssopus officinalis** L.

## Nòte



Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Hyssopus
Categorìa:Fior ëd montagna
Bolè elàstich

Un **bolè elàstich** a l'é un sistema constituì da doe masse m_1,m_2 ch'a agisso l'un-a an sl'àutra për mojen ëd n'arsòrt ëd massa trascuràbil.

Categorìa:Fìsica
Concetta Prioli

Poetëssa an lenga piemontèisa.
Nassùa a j'8 dë dzèmber 1919, mòrta ai 16 dë stèmber 1990.

## Euvre
**Sorch ëd na vita* (1979)
**Tìtteri* (1989)

Prioli, Concetta
Alessio Alvazzi Delfrate

Poeta an lenga piemontèisa.
**Alessio Alvazzi Delfrate** (dont lë stranòm literari a l'era **Alex**) a l'era nassù dël 1890 e a l'é mòrt dël 1982.

## Euvre prinsipaj
**Vej such ëd Piemont* (cudì da M. Pallante, publicà dël 1983)

Alvazzidelfrate, Alessio
Giroscòpi

Un **giroscòpi** a l'é un sòlid ch'as vira an pressa dantorn a n'ass ëd fasson che, an media, ël camp ëd le fòrse sentrìfughe a sia grand rëspet al camp ëd la gravità.

N'esempi a l'é la sòtola.

Categorìa:Fìsica
Lej ëd Kepler

Le **lej ëd Kepler** a fortisso che:
# minca pianeta a descriv n'òrbita elìtica, dont ël sol a òcupa un dij feu;
# ël raj vetor ch'a gionz un pianeta con ël sol a descriv dj'àree proporsionaj ai temp dovrà për descrivje;
# ij quadrà dij temp d'arvolussion dij vàire pianeta dantorn al sol a son proporsionaj ai cubo dj'ass magior ëd soe òrbite.

Coste lej a son mach ëd lej aprossimà ch'a valo ant ël cas che ël moviment ëd minca pianeta a peula esse considerà nen përturbà da j'àutri pianeta e che la massa dël pianeta a sia trascuràbil rëspet a cola dël sol.

An mecànica rassional as dimostra che le lej ëd Kepler as deduvo da la lej ëd Newton e da le lej dla dinàmica e che, a l'anvers, da le lej ëd Kepler e da cole dla dinàmica as oten la lej ëd Newton.

Categorìa:Astronomìa
Lejedkepler
Giovanni Calchera

Poeta an lenga piemontèisa.
Nassù dël 1907, mòrt dël 1994.

## Euvre prinsipaj
**Feuje 'd brassabòsch* (publicà dël 1996)

Calchera, Giovanni
Barnaba Pecco

Poeta an lenga piemontèisa.
Nassù dël 1905, mòrt dël 1995.

## Euvre prinsipaj
**E peui... j'arcòrd!* (1992)

Pecco, Barnaba
Silvio Einaudi

Poeta an lenga piemontèisa.
**Silvio Einaudi** a l'era nà a Salusse dël 1898 e a l'é mòrt dël 1982.

A l'é autor ëd sinch volum ëd poesìe.

Einaudi, Silvio
Categorìa:Salusse
Francesco Origlia

Poeta an lenga piemontèisa.
**Francesco Origlia** (dont lë stranòm a l'era **Cichin 'd Barzan**) a l'era nà dël 1885 e a l'é mòrt dël 1975.

A l'era un prèive.

Origlia, Francesco
Marslin Champagnat

**Marslin Champagnat** a l'era nà a Marlhes, ant ël dipartiment ëd la Lòira, ai 20 ëd maj 1789, darié dj'eut masnà d'un muliné.

Guidà da sò parco, a 16 agn a intra an seminari; dël 1816 a l'é ordinà prèive e a l'é mandà a fé 'l vice-parco an campagna.
Ambelelì a intra a contat con l'analfabetism e l'ignoransa religiosa dla gent, dzortut ëd la gioventura, ch'a viv leugna da le sità.
Dël 1817 a fonda ij frej Marista, aprovà da la diòcesi ëd Lion dël 1823.

Marslin Champagnat a l'é mòrt ai 6 ëd giugn 1840.
A l'é stàit beatificà dël 1955 e canonisà da Gioann Pàul II dël 1999.

Categorìa:Sant catòlich
Carlo Cognengo

**Carlo Cognengo, cont ëd Castlamont**, a l'era nà a Turin dël 1571.
Architet e angigné ducal a la cort dij Savòja sota Carl Emanuel I, a l'é mòrt a Turin ai 17 dë dzèmber dël 1640. Ël di apress a l'é stàit sotrà ant la cesa ëd San Carl. A l'é stàit un arpresentant dla prim-a architetura baròca an Piemont, avosà për soa euvra a Turin.

A l'era pare dl'architet Amedeo di Castellamonte.

Cognengo, Carlo
Cognengo, Carlo
Austen Chamberlain

**Joseph Austen Chamberlain**, nà a Birmingham ël 16 d'otóber dël 1863, a l'é stàit n'òm polìtich anglèis.

A l'era mes frel dl'òm polìtich anglèis Arthur Neville Chamberlain.
 
Dël 1925 a l'ha sotsignà j'acòrd ëd Locarn, che tra l'àutr a garantìo la sistemassion teritorial butà an euvra dal tratà ëd Versailles ant la zòna renan-a e a duvertavo un perìod ëd distension ant la polìtica antërnassional.

Dël 1926 a l'é stàit ansignì, ansema a j'àutri doi prinsipaj firmatari dj'acòrd ëd Locarn, Aristide Briand e Gustav Stresemann, dël Premi Nobel për la Pas.

Joseph Austen Chamberlain a l'é mòrt a Londra ël 17 ëd mars dël 1937.

Chamberlain, Joseph Austen
Chamberlain, Joseph Austen
Serv

Ël  **Serv** (an italian *Cervo*) a  l'é na dòira ëd le provinse ëd Biela e ëd Vërsèj, afluent ëd drita dla Sesia.

## Etimologìa
Sò nòm a riva dal germànich *saar*, na paròla ch'a peul vorèj dì *dòira*, *fium*.

## Përcors
A nass dal Lagh ëd la Vegia; a traversa peui la Val d'Andorn (o *Val  dël Serv*) e arsèiv da drita j'eve ëd l'Oropa. Intrand ant la pian-a a vira a est e, bagnà ël teritòri 'd Biela, a arsèiv da snistra j'eve ëd la Stron-a ëd Mòss.
Rivà 'nt ël teritòri 'd la provincia ëd Vërsèj a cheuj da la man drita j’eve ëd sò prinsipal afluent, l'Elv, e da snistra cole 'd la Marchiasa e 'd la Roasenda. As campa  anfin 'nt la Sesia.

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 21,9 m3/sec, un bassin ëd 10240 km² e na longheur ëd 65,5 km.

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Afluent dla Sesia
Categorìa:Provinsa ëd Biela
Categorìa:Provinsa ëd Vërsèj
Rossese superior ëd Dolceacqua

Ël vin **Rossese superior ëd Dolceacqua** a riva da la Fransa, amportà daj marchèis Doria e coltivà ant soe tère.

As produv ant le comun-e ëd Dolceacqua, Apricale, Bordighera, Isolabona, Vallebona e Vallecrosia an provinsa ëd Savon-a.

A l'é un vin superior da past, che a compagna da bin ij piat caraterìstich locaj.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Ross ed San Martin novel

Ël vin **Ross ed San Martin novel** as produv ant la frassion Isola dla comun-a ëd Ortonovo an provinsa ëd La Spessia.

A l'é ël vin pi meridional ëd la Liguria, ëd bon-a gradassion, ma da beive giovo (mej ant ij prim 3 meis).

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Lavandula officinalis

## Lavandula officinalis
Pianta con un pe legnos brun, sensa feuje, d'anté as dësvilupo vaire gambe erbose, aute fin a 70 cm., gris peilos.
Le feuje a son opòste, linear, bianche peilose.
Le fior a son butà a la fin dle gambe, a son dle specie dë spi, ëd color bluastr.

### Ambient
A chërse ant ij pòst sech e ant le rochere, dal livel dël mar fin a 1800 méter. A fioriss da giugn a stèmber.

### Proprietà
As dòvro le fior. A l'ha ëd proprietà antisétiche e sedative, da dovré për usagi estern.

### Cusin-a
A l'é motobin dovrà për ij përfum.

A l'era già conossùa e dovrà dai Roman.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Lavandula officinalis** Chaix

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Lavandula
Mentha viridis

## Mentha viridis
Pianta erbosa ch'a viv sempe. A l'ha un risòma legnos e le fior a smijo un silindr slongà

### Ambient
A chërs ant ij teren aluvionaj, linger e fresch. Quase anfestanta, a chërs dal livel dël mar fin a 1200 méter. A fioriss da giugn a otober.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà digestive e antisétiche. Mersì al mentòl, as dòvra për j'anfiamassion ëd la boca.

### Cusin-a
As dòvro feuje e fior për aromatisé salade, sausse, siròp, licor.

La menta coltivà a l'é Mentha piperita, n'ìbrid tra Mentha viridis e Mentha aquatica.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Mentha viridis** Chaix

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Mentha
Vittorio Gassman

Ator.

**Vittorio Gassman** a l'era nassù a Génoa ël 1m dë stèmber dël 1922, fieul ëd Luisa Ambron e ëd Heinrich Gassmann.
A l'é mòrt à Roma, ël 29 giugn dël 2000.

## Film prinsipaj
**I soliti ignoti* (1958)
**La grande guerra* (1959)

Gassman, Vittorio
Rupestro

Ël vin **Rupestro** as produv ant la località Groppolo di Bradia ant la comun-a ëd Sarzana an provinsa ëd La Spessia.

Soens ij mariné lìgur a portavo a ca dle piante d'uvagi dle specie pi diferente, che peui a coltivavo a ca. Ël Rupestro a l'é n'esempi, dait da la mëss-cia ëd tre uvagi, e coltivà su cit tòch ëd teren ricavà a pich dzora al mar. Sti tòch ëd tèra localment a son ciamà *pianeti*.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Achillea millefolium

## Achillea millefolium
Pianta erbosa con na gamba slansà e resistenta. Le feuje a son longhe, motobin frastajà. Le fior a son cite, bianche o reusa, ma riunìe an gròsse mape. La pianta a l'é auta da 50 a 60 cm.

### Ambient
Pianta soens anfestanta, a chërs da la pian-a a la montagna, ant ij pra e arlongh ij senté, dal livel dël mar fin a 2200 méter. A fioriss da magg a stèmber.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà digestive, tòniche, antiemoràgiche.

### Cusin-a
As peulo dovresse le feuje për fé na bon-a frità. A l'é bin dovrà për aromatisé l'asil e quaich licor.

La tradission a veul ch'a sia staita dovrà da Achil për curé le ferìe dij sò cambrada.

### Notissie
Ël Balbis (1800) ant soa grafìa a arpòrta 'l nòm "*millefeui*", che an grafìa normal a podrìa esse *milafeuje*.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Achillea millefolium** L.
*

## Galerìa ëd foto

Immagine:Achillea millefolium ENBLA04.jpg|Achillea millefolium (fior)
Immagine:Achillea millefolium ENBLA05.jpg|Achillea millefolium (fior)
Immagine:Achillea millefolium ENBLA06.jpg|Achillea millefolium (fior, gamba e feuje)
Immagine:Achillea millefolium ENBLA07.jpg|Achillea millefolium (fior)
Immagine:Achillea Millefoglie rosa.JPG|Achillea millefolium, varietà reusa (fior)


Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Achillea
Russu du Feipu

Ël vin **Russu du Feipu** as produv ant la frassion Bastia dla comun-a d'Albenga an provinsa ëd Savon-a.

La miscelassion ëd bin quatr uvagi a dà un vin ross ciair, ch'a compagna tut ël past.

As sà pa d'anté ch'a riva sò nòm, ma a l'é un motiv ëd curiosità an pi për coj ch'a lo cato.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Origanum vulgare

## Origanum vulgare
Pianta erbosa ch'a viv sempe, con un risòma legnos. Le gambe a son aute 60-70 cm., quaidun-e a pòrto mach le feuje, j'autre a pòrto le fior. Le gambe a son brun-rossastre e con motobin ëd peil. Le feuje a son ovaj e a l'han un picol curt. La fior a l'é  na specie ëd pan-a portà a la sima dla gamba, color bianch-rosà. 

### Ambient
A l'é comun-a ant ij pòst pa coltivà, dal livel dël mar fin a 1400 méter. A fioriss da giugn a stèmber.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà aromatisante, aperitive, digestive, diuretiche.

### Cusin-a
As cheuj e as sëcca a l'ombra. A l'é tìpich dla cusin-a meridional, dzortut për la conserva ëd pomàtica, la pizza, le carn rustìe e an ùmid.

A l'era già dovrà dai Roman.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Origanum vulgare** L.

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Origanum
San Benedetto (vin)

Ël vin **San Benedetto** as produv an località San Benedetto ant la comun-a d'Imperia-Porto Maurizio an provinsa d'Imperia.

Le colin-e ëd Porto San Maurizio a son coatà da vigne e a eufro un gran spetàcol al turista. Sto vin, con ël sò përfum ëd bòsch e ël gust un pòch amaricant, a peul anvejé fin a tre agn.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
San Martino (vin)

Ël vin **San Martino** as produv an località Trepnti ant la comun-a ëd Quiliano an provinsa ëd Savon-a.

A l'é un vin pòch conossù përchè la produssion a l'é motobin limità, ma a l'é motobin presià dai conossidor locaj.

Tute le uve ch'a lo compon-o a-i fan pijé un gust ëd persi e d'armognan.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Armoracia rusticana

## Armoracia rusticana
Pianta erbosa con na gròssa reis carnosa; la gamba a l'é auta fin a 80-100 cm., sempia an bass e ramifià an aut.
Le feuje basaj a son lunghe fin a 80 cm., dont 30 mach për ël picol. La fior a l'é na specie ëd pan-a ch'a porta le fior vere e pròpie. Le fior vere a l'ha quatr pétaj bianch.

### Ambient
A l'é coltivà e dle vire servaj ant ij pòst ùmid vzin a j'òrt e a le ca. A viv dal livel dël mar fin a 1300 méter. A fioriss da magg a giugn.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà stimolante, diuretiche, antiartritiche. A ven dovrà contra le mordure dj'inset.

### Cusin-a
Le reis a son particolarment presià për sò gust àgher, ch'a arcòrda col dla sënnevra. 

As dòvra për fé dij bagnèt (Crèn a la piemontèisa).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Armoracia rusticana** G.Gaertn., B.Mey. & Scherb.

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Armoracia
Rosmarinus officinale

## Rosmarinus officinale
Cit busson motobin ramificà, con motobin ëd feuje sempevërde, cite, streite, ëd color verd scur da dzora e argent da sota. La pianta a peul rivé a 150 cm. d'autëssa.
Le fior a l'han un bel color bleu-violet. 

### Ambient
A l'é na pianta originaria dle còste mediteranie. A chërs bin sia an vas che ant j'òrt, a l'ha pi car le posission al sol. A viv dal livel dël mar fin a 800 méter, a fioriss da avril a aost.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà stimolante, tòniche, aromatisante, digestive, diuretiche, balsàmiche. 

A venta cujio a la prima, e sëcchelo a l'ombra, an cit massèt.

### Cusin-a
A ven dovrà dzortut an sj'aròst e për condiment.

An cusin-a a l'é mej dovrelo fresch.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Rosmarinus officinale** L.

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Rosmarinus
Scimiscià

Ël vin **Scimiscià** as produv an località Ceriallo ant la comun-a ëd Cicagna an provincia ëd Génoa.

Ël nòm a l'é tipicament lìgur, ma as sà pa d'anté ch'a riva. Ël nòm a l'é sia dl'uvagi sia dël vin.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Ruta graveolens

## Ruta graveolens
Pianta ch'a viv sempe, con ël pe lignificà, d'anté minca ann a prodov le gambe erbose, aute fin a 1 méter.

Le feuje a son auterne, con ël picol na vòta pi curt andasend su; a son ëd color verd sënner.
Le fior a son ragrupà ant na mapa a la sima dle gambe, a son ëd color giaun-verd.

### Ambient
A chërs an pòst erbors e sech, dal livel dël mar fin a 1100 méter. A fioriss da magg a luj.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà antiemoràgiche, stimolante, digestive.

Na vòta a vnisìa dovrà për eliminé ij poret, ma a l'era tròp pericolosa.

### Cusin-a
A l'é pi che autr dovrà për aromatisé la branda.

Tute le part ëd la pianta a son velenose, se dovrà an gran quantità.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Ruta graveolens** L.

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Ruta
Polliana Aleixo

**Polliana Aleixo da Fonseca Pedro** (Curitiba, Brasil, 28 ëd mars dël 1996), a l'é stàita n'atris brasilian-a.
 

Aleixo, Polliana
Sarticola

Ël vin **Sarticola** as produv an località Sarticola ant la comun-a ëd Castelnuovo Magra an provincia dla Spessia.

Ansema al Vërmentin, dle vire a ven-o giontà Albaròla e Malvasìa.

A-i é ëdcò na varietà da dessert.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Terrizzo

Ël vin **Terrizzo** as produv an località Montecchio ant la comun-a ëd Castelnuovo Magra an provincia dla Spessia.

Ai tre uvagi fondamentaj a peulo esse giontà uvagi locaj, për fé un vin ch'as compagna a carn e formagg savorì.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Satureja hortensis

## Satureja hortensis
Pianta erbosa anual a busson, con rame drite e con un fòrt odor aromàtich.
Le feuje , opòste a doi a doi, a son cite e linear, motobin peilose da la part ëd sota.
Le fior a son riunìe an bocc da 2 a 6, e a son ëd color bianch reusa. 

### Ambient
A chërs an camp e pòst sech; soens a l'é coltivà, dal livel dël mar fin a 1300 méter. A fioriss da giugn a stèmber.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà aromatisante, digestive, stimolante, purificante.

### Cusin-a
A l'é dovrà për ël gust aromàtich ant ij licor e ant ij përfum.

A l'ha la proprietà ëd rende pi digeribij le pitanse, dzortut euv, vërdure crùe e cheujte.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Satureja hortensis** L.

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Satureja
Val Polcevera bianch

Ël vin **Val Polcevera bianch** as produv ant la valada omònima, an provincia ëd Génoa.

A la Bianchëtta a peul esse giontà Vërmentin, Bosco e Rollo.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Stachys recta

## Stachys recta
Pianta erbosa ch'a viv sempe, pi o men peilosa. Gamba peilosa, sempia o pòch ramificà. 
Feuje ovaj longhe, vlutà, vërde; fior a pan-a, bianche o crema, pontinà ëd brun-ross.

### Ambient
A chërs an sle rochere, ij pòst sech e rocios, ij bòsch, fin a 2000 méter. A fioriss da magg a aost.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà stimolante, tòniche, aperitive e purgative.

### Cusin-a
La pianta frësca a fà campé via e a fà vnì la pi lesta.

As peul sëcchesse a l'ombra e antlora as fà na bon-a tisan-a

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Stachys recta** L.

## Galerìa

File:Stachys recta Sturm48.jpg|Figura dë *Stachys recta* da Deutschlands Flora in Abbildungen, 1796
File:Stachys recta001.jpg|Pianta dë *Stachys recta*
File:Stachys recta.jpg|Fior dë *Stachys recta*
File:Lamiaceae - Stachys recta-1.JPG|Feuja dë *Stachys recta*


Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Stachys
Malon

Ël  **Malon** (an italian *Malone*) a  l'é na dòira ëd la provincia ëd Turin, afluent dë snistra dël Pò.

## Përcors
A nass dal Mont Angiolin e a cala giù fin-a Cheuri; a traversa peui ël Canavèis meridional e as campa 'nt ël Pò  davzin a Brandiss.

## Statìstiche

A l'ha na portà media ëd 6,8 m3/sec, un bassin ëd 360,8 km² e na longheur ëd 47,7 km..

### Portá media mensil

## Nòte


Categorìa:Afluent dë snistra ëd Pò
Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Lagh ëd la Vegia

Ël **lagh ëd la Vegia** (Lenga italian-a: *Lago della Vecchia*) a l'é un lagh postà a 1858 méter an Piemont, ant la provincia ëd Biela.
A l'ha na surfassa ëd 0,0645 chilòmeter quàder; dal lagh a nass ël Serv.

Davzin a-i é n'arfugi ciamà cò chiel *Arfugi dël lagh ëd la Vegia* (an italian, "Rifugio del lago della Vecchia").

## Vardé 'dcò
* Ponta ëd la Vegia
* Mont Crest

Vegia
Categorìa:Provinsa ëd Biela
Verdea

Ël vin **Verdea** as produv ant la comun-a ëd Quiliano, an provincia ëd Savon-a.

Ël nòm a riva da l'uvagi dovrà për produvlo.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Agrimonia eupatoria

## Agrimonia eupatoria
Pianta erbosa ch'a viv sempe, con un curt risoma e na gamba drita, peilosa, sempia o pòch ramifià, auta fin a 1 m.
Le feuje, vërde da dzora e bianche e peilose da sota, anté ch'a parto da la gamba a l'han doe fojëtte.
La fior a l'é na pan-a ëd tante fiorin-e giaun viv.

### Ambient
A chërs ant ij pòst al sol e ai bòrd dij bòsch, dal livel dël mar a 1000 m. A fioriss da giugn a luj.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà anticataraj e antinfiamatòrie.

### Cusin-a
Feuje e fior sëcche a ven-o dovrà për fé ël the (the nostran).

A l'era dovrà për curé le ferìe; a së s-ciamava *eau d'arquebusade* përché a l'era dovrà për curé le ferìe dj'archibus.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Agrimonia eupatoria** L.

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Agrimonia
Verici

Ël vin **Verici** as produv ant la località Verici ant la comun-a ëd Casarza Ligure, an provincia ëd Génoa.

A l'ha na bon-a gradassion alcòlica ch'a-i përmëtt ëd compagné tut ël past, ma a peul pa esse anvejà tant.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Veronica allionii

## Veronica allionii
Pianta erbosa ch'a viv sempe, lunga 40-50 cm, a cor për tèra.
Feuje opòste a doi a doi, da quase rionde a ovaj. Picol motobin curt.
Fior a pan-a, portà a la fin dle gambe, ëd color bleu ciar o lila.

### Ambient
A chërs sia ant ij bòsch che ant ij pra, da 1500 a 2900 méter. A fioriss da luj a aost.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà digestive e calmante.

### Cusin-a
Feuje e fior sëcche a ven-o dovrà për fé ël the.

Ël nòm a arcòrda Carlo Ludovico Allioni, botànich e médich.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Veronica allionii** Vill.

## Galerìa

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Veronica
Veronica officinalis

## Veronica officinalis
Cita pianta erbosa ch'a viv sempe, con gambe ch'a coro lunghe fin a 60 cm.
Feuje opòste a doi a doi.
Le fior a son portà da tante pan-e, a son ëd color celest ciair o lila.

### Ambient
A chërs sia ant ij bòsch che ant ij pra, ma a l'ha pi car ij pòst erbos, dal livel dël mar fin a 2000 méter. A fioriss da magg a luj.

### Proprietà
A l'ha ëd propietà aromatisante, aperitive, digestive, contra la toss e contra j'anfiamassion.

### Cusin-a
Feuje e fior sëcche a ven-o dovrà për fé ël the (the svìsser).

Ant ël sécol ch'a fa XIX an Fransa a l'era avosà com *the d'Europe*.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Veronica officinalis** L.

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Veronica
Arthur Neville Chamberlain

**Arthur Neville Chamberlain**, nà a Edgbaston, (Birmingham) ël 18 ëd mars dël 1869, a l'é stàit n'òm polìtich anglèis.

A l'era mes frel dl'òm polìtich anglèis Joseph Austen Chamberlain.
 
Arthur Neville Chamberlain a l'é stàit Prim Ministr dël Regn Unì dal 28 magg 1937 ai 10 magg 1940 e durant soa atività a l'ha sèmper sercà 'd manten-e la pas an Euròpa ëdcò al pressi 'd concession al ditator alman Adolf Hitler.

Arthur Neville Chamberlain a l'é mòrt a Highfield Park ël 9 ëd novèmber dël 1940.

Chamberlain, Arthur Neville
Felice Giordana

Scritor an lenga piemontèisa.
Ëd **Felice Giordana** as san pòche notissie biogràfiche.
A l'era nassù dël 1840 e soa famija a dovìa esse originaria dla provinsa ëd Coni (miraco ëd Rocavion).
A l'era ampiegà dl'antendensa ëd finansa e ant j'agn dantorn al 1870 as trovava a Coni anté ch'a l'ha conossù soa fomna, ëd na famija originaria dla Val d'Osta, dont a l'ha avù eut masnà, cheidun-e nàite a Coni, d'àutre a Turin.
Sò travaj a l'ha mnalo a Pavìa (dël 1892) e peui a Ivrèja.

Felice Giordana a l'é mòrt dël 1906.

## L'euvra
Ëd Felice Giordana as conòss mach na comedia an quatr at, antitolà *Bon cheur e mond gram*.
A l'ha nen na dàita, ma a podrìa esse stàita scrita anviron ant j'agn 1880-1890.
An efet ant la sena tersa dël prim at as parla dla ferovìa Turin-Génoa e dla stassion ëd Pòrta Neuva, inaugurà dël 1868.
Ant la sena prima dël ters at as fa n'arferiment polìtich al perìcol arpresentà dai proletari.

Giordana, Felice
Sandro Camasio

Giornalista e dramaturgh.
Nassù dël 1844, mòrt dël 1913.

## Euvre prinsipaj
**La zingara* (an colaborassion con Nino Oxilia, comedia, 1909)
**Addio giovinezza* (an colaborassion con Nino Oxilia, comedia, 1911)

Camasio, Sandro
Camasio, Sandro
Camasio, Sandro
Teorema ëd Krein-Milman

Ël **teorema ëd Krein-Milman** a l'é n'aplicassion dël teorema ëd Hahn-Banach.

## Definission preliminar
Ch'as consìdera në spassi vetorial normà *E* e un sot-ansem *A*.
Antlora l' *anvlup bombà sarà* d*'A* a l'é ël pì cit ansem bombà e sarà ch'a conten *A*.
Si K \subseteq E a l'é bombà, ij sò *pont estremaj* a son coj element x \in K taj che për tuti j'x_0,x_1\in K e t \in ]0,1[ si x=(1-t)x_0+tx_1, antlora x_0=x_1=x.

## L'enonsià
Ël teorema ëd Krein-Milman a fortiss che si K \subseteq E a l'é bombà e compat, antlora *K* a coincid con l'anvlup bombà sarà dij sò pont estremaj.

## Aplicassion e estension
Ël teorema ëd Krein-Milman a l'ha vàire aplicassion e estension, dont:
*ël teorema d'arpresentassion antëgral ëd Choquet
*ël teorema ëd Bochner
*ël teorema ëd Bernstein

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Vërmentin

Ël vin **Vërmentin** as produv dzortut a Pietra Ligure, e peui ant autre località anterne a la Liguria.

A l'é un vej uvagi, present an Liguria dal 1300, amportà da la Spagna.

Con tute le soe varietà, a l'é frut ëd veje tradission, e a dà ëd vin ëd bon livel qualitativ. 

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Vignamare

Ël vin **Vignamare** as produv ant la comun-a ëd Pieve di Teco an provincia d'Imperia.

Con tut ch'a sia fait da uvagi bianch, soa gradassion alcòlica a-i përmëtt d'anvejé fin a tre o quatr agn e, ant le mej nade, fin a sinch agn.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Vin bianch ëd Calice

Ël **Vin bianch ëd Calice** as produv ant la comun-a ëd Calice Ligure an provincia ëd Savon-a.

L'ansema dj'uvagi a-i dan un përfum e un savor particolar e na serta elegansa, an manera ch'as arconòss da j'autr vin.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Thymus serpillum

## Thymus serpillum
Cita pianta ch'a cor a tèra, con reis sutile, e gambe aute fin a 20 cm.
Le feuje a son cite.
Le fior a son portà da tante cite pan-e, a son ëd color rosà.

### Ambient
A l'ha pi car ij teren al sol, ma a chërs ëdcò al bòrd dij bòsch, ant ij pra, le ròche e ij teren pòver.
Dal livel dël mar fin a 2200 méter. A fioriss da avril a aost.

### Proprietà
A l'ha ëd propietà depurative, balsàmiche e digestive, contra la toss.

Dal sërpon as ricava n'essensa balsàmica.

### Cusin-a
As dòvra për aromatisé carn e pess.

A l'é un-a dle piante pi dovrà ant la cusin-a d'Europa e a l'han trovane dij rest ëdcò ant ij feu neolìtich.

## Galerìa

Image:Thymus serpyllum flowering plants.jpg
Image:Thymus serp 1.jpg
Image:Thymus aa1.jpg
Image:Thymus serpyllum1.jpg
Image:Wilder Thymian.jpg
Image:Thymus serpyllum var albus1.jpg|var. albus
Image:Thymus serpyllum var albus2.jpg|var. albus


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Thymus serpillum** L.

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Thymus
Concepción (provinsa)

**Concepción** a l'é na provinsa ëd Cile. La capital a l'é Concepción. A conta 912 889 abitant (2002).

Categorìa:Provinse dël Cile
Acini nobili

Ël vin **Acini nobili** as fà con uve atacà da la *mufa nòbil* (Botrytis cinerea), selessionà asinel për asinel, an mente  ëd na vendëmmia meticolosa.

As produv ant la comun-a ëd Breganze an provincia ëd Vicensa, su teren vulcànich.

Ël vin a l'é lassà arposé an barrique neuve për doi agn, peui për n'ann an bota. A cost pont-sì a peul anvejé fin a neuv o des agn.

A s'abin-a a formagg fòrt, mej se con un pòch d'amel, a la pastisserìa e, përchè nen, a la meditassion.

Categorìa:Vin dël Véneto
Berberis vulgaris

## Berberis vulgaris
Busson aut da un a tre méter, con gròsse reis brun-e da fòra e giaune da drinta; la pianta a l'é motobin ramificà con branch spinos.
Le feuje a son elìtiche, motobin gorëgne. A l'inisse dij ramet a-i son dle spin-e ch'a foro motobin.
Le fior a son dle pan-e ëd 15-20 fiorin-e ëd color giaun.
Ij frut a son dle còcole ross-coral, un pòch bruschëtte.

### Ambient
A chërs ant le zòne montagnose sëcche, al bòrd dij bòsch, ant le sev, ant ij pra, dal livel dël mar fin a 2000 méter. Ij frut a maduro an stèmber-otober.

### Proprietà
A l'ha ëd propietà amaricante, tòniche, depurative, diurétiche.

### Cusin-a
A l'otonn as cheujo le còcole da dovré frësche o sëcche për preparé marmadle o siròp dal savor bruschet.

### Galerìa

File:Berberis vulgaris 'Atropurpurea' 001.JPG|Portament
File:Berberis vulgaris Zweig.jpg|Le feuje
File:Berberis vulgaris4.jpg|I frut
File:Zuurbes R0021693.JPG|Le fior


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Berberis vulgaris** L.

Categorìa:Fruta sërvaja
Categorìa:Berberis
Shankar Pillai

Dissegnator.

**Shankar Pillai** a l'era nà dël 1902.
Antra 'l 1940 e ël 1980 a l'é stàit un dij mèistr ëd la caricadura an sla stampa indian-a.
A l'é mòrt dël 1989.

Pillai, Shankar
Bhimrao Ambedkar

Giurista.
**Bhimrao Ambedkar** a l'era nà dël 1891.
A fasìa part ëd la comunità dj'intocàbij, ij *dalit*.
Bhimrao Ambedkar a l'é stàit pressident dël comità ëd redassion ëd la constitussion ëd l'India.
A l'é mòrt dël 1956.

Ambedkar, Bhimrao
Maqbool Fida Hussein

Artista.
**Maqbool Fida Hussein** a l'era nà dël 1915.

Pijà an ghignon da j'estremista indó, a l'ha dovù arfugesse an Qatar, anté ch'a l'é mòrt dël 2011.

Hussein, Maqboolfida
Fred Hoyle

Astrofìsich e scritor an lenga anglèisa.
Nassù dël 1915, mòrt dël 2001.

## Euvre literarie
**The black cloud* (romanz, 1957)

Hoyle, Fred
Hoyle, Fred
Hoyle, Fred
Hoyle, Fred
Mar Bàltich

Ël **Mar Bàltich** as treuva ant l'Europa dël nòrd, e a l'é delimità da la penìsola scandìnava (Svessia), la Finlandia, la Lituania, la Letònia, l'Estònia, ël teritori russ ëd San Peroborgh e Kaliningrad, la Polònia, la Germania nòrd-oriental e la Danimarca.
Ël Mar Bàltich a l'ha 'na surfassa ëd 377.000 km², 'na longheur ëd 1600 km, a l'é largh	193 km, a l'é profond mediament 55 m e ël so punt pi profond a l'é ëd 459 m.

Categorìa:Geografìa ëd l'Euròpa
Bàltich
Arleo

Ël vin **Arleo** as produv ant la frassion Pedemonte di Valpolicella ant la comun-a ëd San Pietro in Cariano an provincia ëd Veron-a.

La soa discreta gradassion alcòlica a-j përmëtt d'esse gustà fin a lë scond ann d'anvejament.

Categorìa:Vin dël Véneto
Tomà Mòro

Filòsof.

**Tomà Mòro** a l'é nassù a Londra ai 7 ël fërvé dël 1478 e a l'é mòrt ai 6 ëd luj dël 1535.

Moro, Toma
Ernest Balbo Bertone ëd Sambuy

**Ernest Balbo Bertone ëd Sambuy** a l'era nà a Vien-a dël 1837.
A l'é stàit sìndich ëd Turin dal 1883 al 1886 e senator dël regn d'Italia ant la legisladura nùmer 15.
A l'é mòrt a Turin dël 1909.

Balbobertoneedsambuy, Ernest
Balbobertoneedsambuy, Ernest
Stura ëd Lans

La  **Stura 'd Lans** (an italian *Stura di Lanzo*) a  l'é na dòira ëd la provincia ëd Turin, afluent dë snistra dël Pò.

## Përcors
A nass dal pian dla Mussa con ël nom *Stura d'Ala*. A Céres a mës-cia j’eve con la Stura ëd Valgranda, ardobiand soa portà media.

Passand për la valada ch’a pòrta sò nòm a cheuj j’eve dla Stura ëd Viù (da la man drita).

Rivà a Lans a cheuj ëdcò j’eve dal Tesso (da snistra) e a seurt 'nt la pian-a an diression sud-est. A la Venerìa a arsèiv sò ùltim afluent, ël Sunder (o *[[Srunda]]*). Soa corsa a finiss a Turin, campandse 'n Pò.

## Statìstiche

A l'ha na portà media ëd 26,1 m3/sec, un bassin ëd 885,9 km² e na longheur ëd 68,8 km..

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Afluent dë snistra ëd Pò
Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Santander

**Santander** a l'é na sità spagneula ëd 181.802 abitant (2007) capleugh dla Cantabria.

Categorìa:Sità spagneule