open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Most

Ël **most** a l'é un djë stat d'esse dël vin an cors ëd trasformassion da uva a prodot finì.

Ël most a s'oten an fasanda passé j'uve andrinta la màchina da pisté.

Ël most a l'é sempre contenù andrinta la tin-a.

Con ël most as peul 'dcò fesse dj'àutri prodòt foravìa dal vin: la cognà e ël gius ëd fruta.

A peul vesse formà da la rapa d'uva antrega tuta sbërgnacà, opura mach da j'asinej sensa rapon, opura, come che as fà për ij vin bianch come l'arnèis, manch dal gius, visadì sensa rapon e la bërta

Categorìa:Travajé ël vin
Arbi

L**'arbi** a l'é un contenitor, squasi sempre ëd bòsch, che a peul serve ant la produssion dël vin, për trasporté j'uve, për pisté j'uve, e vàire vòte 'cò për fé beuje j'uve.

La forma dl'arbi a l'é generalment cola 'd na cassia longa a forma ëd paralelepìped, con session vertical un pòch cònica. A l'é fait ëd bòsch leger, squasi sempre d'albron. Tanti ass longh come l'arbi, giontà a tnòn an sij canton, giutà cò da quaiche tòle sutile 'd fer e pòchi ciò.  Për nen arzighé dë s-ciapé le sponde, quandi che a l'é pien, a-i é sempre, an mes, na caden-a trasversal ëd fer che a peul 'dcò esse na bara con un cròch an ponta, che a serv a giuté ai doi fianch a ten-e ël càrich intern quandi ch'as buto andrinta tròpe uve.

Anans dl'utilissasion, a l'é mej amberboré l'arbi, valadì feje passé andrinta vàire brinde d'eva, fàita scaudé con andrinta vàire feuje 'd persi e nos, për fé an manera che j'ass dij fianch e dël fond a së s-ciasso un pòch, gonfiandse, fin-a che l'arbi a peussa ten-e ël lìquid sensa perde gnente da sota e da fianch; man a man che j'ass a s'ëmbërboro, le filure as saro e l'eva a scapa pì. 

A costa mira a vanta buté l'arbi ansima a vaire topòt, ëd bòsch, për fé an manera d'ausselo a basta, tant da podèj fé campé la poiola andrinta a un sëbbre.

A la fin 'ëd la vëndëmmia, j'arbi a peulo serve për tiré 'l vin, e peui as buto da part, sota a un pòrti, butà për drit e con doi lëgne da sota për nen feje toché 'l batù e arzighé 'd felo marsé.

Categorìa:Travajé ël vin
Pisté j'uve

**Pisté j'uve** a l'é l'operassion dë sbërgnaché o crasé le rape d'uva për trasformeje an most e an conseguensa an vin.
Ant la stòria a l'é sempre pistasse j'uve coj pé, ma da vàire agn a esist la màchina da pisté.

Pistejuve
George Kingsley Zipf

Sossiòlogh american.
**George Kingsley Zipf** a l'era nassù a Freeport (Illimois) ai 7 ëd genè dël 1902 e a l'é mòrt ai 25 dë stèmber dël 1950.

A l'era sostnidor ëd l'ansidit prinsipi dë sfòrs mìnim.

## Euvre prinsipaj
* *Selected Studies of the Principle of Relative Frequency in Language* (1932) 
* *The Psycho-Biology of Language* (1935)
* *National unity and disunity* (1941)
* *Human Behaviour and the Principle of Least-Effort* (1949)

Zipf, George Kingsley
Gabriel Dussurget

**Gabriel Dussurget** a l'era nassù dël 1904 e a l'é mòrt a Paris ai 28 ëd luj dël 1996.
A l'é stàit ël fondador dël Festival d'art lìrica d'Aix-en-Provence.

Dussurget, Gabriel
Boixos Nois

Ij **Boixos Nois** a son na formassion ëd giovo "tifos" dël FC Barslon-a. A së s-ciamo *hooligans* e a vàire ëd lor a-j pias vestisse da skinhead. Drinta a costa partìa 'd gent a-i son vàire ideologìe polìtiche: a-i son j'andipendentista catalan ëd la drita e d'àutri ch'a son ëd la mancin-a.
A l'ancamin a son butasse ant ël "Gol Sud" dël Camp Nou peui a son tramudasse al "Gol Nord". Adess che ël president del Barça a l'é Joan Lapòrta (dal 2003) a peulo pì nen intré a lë stadi. Për adess a l'han da vëdde le partìe da soj sensa fesse vëdde coma organisassion.

Categorìa:Tifoserìe ëd fótbal
Suzzara

**Suzzara** (*Süsèra* an dialèt bass mantoan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 21.211 abitant , ant la provinsa ëd Màntoa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ivan Ongari (dal 27/05/2014).

## Sità gemelà
Suzzara a l'é gemelà con:
*  Brioude, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Màntoa
Scarlett Johansson

Atris américan-a.
**Scarlett I. Johansson** a l'é nassùa a New York ai 22 dë dzèmber dël 1984.

## Filmografìa
* The Spirit (2008) — Silken Floss
* He's Just Not That Into You (2008) — Anna
* Vicky Cristina Barcelona (2008) — Cristina
* The Other Boleyn Girl (2008) — Mary Boleyn
* The Nanny Diaries (2007) — Annie Braddock
* The Prestige (2006) — Olivia Wenscombe
* The Black Dahlia (2006) — Kay Lake
* Scoop (2006) — Sondra Pransky
* The Island (2005) — Jordan 2 Delta / Sarah Jordan
* Match Point (2005) — Nola Rice
* In Good Company (2004) — Alex Foreman
* The SpongeBob SquarePants Movie (2004) (vos) — Mindy
* A Good Woman (2004) — Meg Windermere
* A Love Song for Bobby Long (2004) — Pursy Will
* The Perfect Score (2004) — Francesca Curtis
* Girl with a Pearl Earring (2003) — Griet
* Lost in Translation (2003) — Charlotte
* Eight Legged Freaks (2002) — Ashley Parker
* An American Rhapsody (2001) — Zsuzsi/Suzanne Sandor (at 15)
* Ghost World (2001) — Rebecca
* The Man Who Wasn't There (2001) — Birdy Abundas
* My Brother the Pig (1999) — Kathy Caldwell
* The Horse Whisperer (1998) — Grace MacLean
* Home Alone 3 (1997) — Molly
* Fall (1997) — Little Girl
* Manny & Lo (1996) — Amanda
* If Lucy Fell (1996) — Emily
* Just Cause (1995) — Kate Armstrong
* North (1994) — Laura Nelson

Johansson, Scarlett
Niels Bohr

Fìsich.
**Niels Henrik David Bohr** a l'era nassù a Copenàghen ai 7 d'otóber dël 1885 e ambelelì a l'é mòrt ai 18 ëd novèmber dël 1962.

Livrà jë studi universitari a l'Università ëd Copenàghen, Bohr a l'é andàit a Cambridge e chèich mèis apress a Manchester.
An Anghiltèra a l'ha travajà con Joseph John Thomson e Ernest Rutherford e dël 1913 a l'ha publicà na memòria arnomà anté ch'a àplica la teorìa dij quant al model atòmich ëd Rutherford.
Dël 1916 a l'é vnùit professor ëd fìsica teòrica a l'Università ëd Copenàghen.

## Sò travaj
Apress soe arserche pionierìstiche an sl'àtom d'idrògen, Bohr a l'ha dàit tante contribussion amportante al dësvlup ëd la fìsica atòmica e peui ëdco ëd la fìsica nuclear.
A l'ha dësvlupà l'ansidit prinsipi ëd complementarità.

Dël 1922 a l'ha arseivù ël premi Nobel ëd fìsica për sò studi dla strutura e dle radiassion ëd j'àtom.

## A pòrto sò nòm
*Magneton ëd Bohr
*Raj ëd Bohr

## Euvre prinsipaj
* *Atomic physics and human knowledge* (New York, 1958).

Bohr, Niels
Bohr, Niels
Fonghé

**Fonghé** a l'é un assion ch'a fà part dël procediment ëd fé beuije le uve për oten-e 'l vin.

Quandi che ël most a taca a beujé, pian pian, a taca a formesse la CO2 antrames a j'asinej ant ël most, për l'euvra dij saccaromicet present andrinta a le uve.

A costa mira, le bërte presente andrinta al most, a tiro a monté anvers l'aut sotà l'assion ëd la CO2, che sicome ch'a l'é un gas, as fica andrinta a le bërte për posseje ant la part superior ëd la massa dël most, andrinta la tin-a.
Coste bërte o "rapa" a peulo nen resté pì che 2-4 ore a contatt con l'aria, përché l'assion ëd l'aria a-i manda an decomposission, e sòn a podrià dè dël dani a la qualità dël vin.
Për costa razon  a l'é necessari "fonghé" 'l most, che a sarià l'assion ëd possé anver al bass le bërte che a son montà ansima: le bërte tute ansema an sla part superior ëd la tin-a a formo ël capel.

A l'é donca necessari rompe 'l capel e possé giù coste bërte. Ant la tradission an campagna as peul dovré un trend, bin lavà; dasnò as peul dovré na ziamenta faita a pòsta, magara ëd bòsch.

* La frequensa del fonghé: a dipend pròpi tant dal'ëstat ed fermentassion dël most, e tant 'dcò da la temperatura dël most. A l'inissi, ij primi doj dì, a-s peul fonghé le uve bele che mach dontrè vòlte al dì. A metà ëd la fermentassion, quandi che ël most a l'é caud, a l'é 'l moment ëd deje giù fòrt (bele che minca tre ore), mentre che vers la fin a l'é mej pianté lì ëd pacioché 'l most, përché a-i é l'arzigh dë sterboré 'l vin  apen-a fait, e fé calé da la tin-a dël vin nen tròp polid. Difatti as pianta li ëd fonghé bele che dontré dì prima che la fermentassion a sia finia.

* Utilità: Se as fonga pòch, 'l vin a peul resté pì ciair, e meno bon, për via che le bërte a l'han nen podù lassé tombé andrint al vin tute sue specialità, dzoratut ël color e 'dcò 'l përfum. An sovrapì, fonganda pòch, ël vin a ven a avej për fòrsa un gust pì brusch, aumentanda la quantità d'aid acetich , che a l'é portà da la decomposission ant l'arie dël capel. 

A vanta fè atensiona ant ël fonghé, përché a-i é l'arzigh ëd ciapé na bufà tròp forta ëd gas, CO2, che a monta sù dal most, e ëd droché andrinta a la tin-a parej d'un sac, bele che andurmì dal crèpp ëd gas.

La moderna tecnologia a l'ha prontà dle machine che a peulo f[ l'istessa travaj. Ij primi esperiment, a j'ero coj ëd piassé dij piston idraulich ansima a le tin-e, comandà con un temporisator che a fasìa calé giù ij piston a spassi ëd temp ben precis.An costa manera as podia evité ëd travajé a man, e buté a beuije dle tin-e ( o carere) pi gròsse.
La seconda invension a l'é staita cola dij vinificador, che a l'é al dì d'ancheuj l machina pì moderna për fé beuije

Fonghe
Casalromano

**Casalromano** (*Casarimà* an dialèt mantoan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 23.274 abitant , ant la provinsa ëd Màntoa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luca Bonsignore (dal 14/06/2004, scond mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 12/06/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Màntoa
Asinej

**Asinej** a son ij frut 'd l'uva, che a stan ansema për formé la rapa, tenù ansema dal rapon o picola.

- Forma: A son squasi sempre ëd forma sferica, bele che quiache qualità d'uva da mangé, come la merica-na, a l'abia dj'asinej ëd forma un pòch pi slongà, a session eliticha.

A son forma da:
* la bërta, la pell esterior
* ël gius, che a sta andrinta e a l'ha una composission slimassiosa
* le grumele che son le smens e che a stan pròpi antrames

Categorìa:Travajé ël vin
Almenno San Bartolomeo

**Almenno San Bartolomeo** (*Almèn San Bartolomé* an dialèt bërgamasch) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 6.209 abitant , ant la provinsa ëd Bérghem. As treuva a 14 chilòmeter da Bérghem, a n'autëssa 'd 352 méter.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianbattista Brioschi (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Almennosanbartolomeo
Dalmine

**Dalmine** (*Dàlmen* an dialèt bërgamasch) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 23.281 abitant , ant la provinsa ëd Bérghem.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lorella Alessio (dal 10/06/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bérghem
Almenno

***Almenno*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian an provincia ëd Bërghem:

* **[[Almenno San Bartolomeo]]**

* **[[Almenno San Salvatore]]**
Bagolino

**Bagolino** (*Bagulì* an dialèt bressan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 3.879 abitant , ant la provinsa ëd Bressia. As treuva ant la Val dël Càfer, ch'a confluiss ant la Val Sàbia a l'autëssa dël Lagh d'Ìder.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianluca Dagani (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Bagolino a l'é gemelà con:
*  Mozac, Fransa
*  Oettingen, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bressia
Oettingen in Bayern

**Oettingen in Bayern** a l'é na sità dla Gërmania ëd 5.190 abitant (2006), ant ël Land dla Baviera.
As treuva an Svevia e a fa part dël Landkreis Donau-Ries.

## Sità gemelà
Oettingen a l'é gemelà con:
*  Bagolino, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun-e dla Baviera
Casto

***Casto*** a l'é 'l nòm d'un comun italian e un comun piemontèis:

* **[[Casto (BS)|Casto]]**, an provincia ëd Bressia

* **[[Casto (CN)|Casto]]** (**Castino** an italian), an provincia ëd Coni
Casto (BS)

**Casto** (*Cast* an dialèt bressan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.713 abitant , ant la provinsa ëd Bressia. As treuva ant le Prealp Bressan-e, a caval antra la Val Sàbia e la Val Trómpia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Diego Prandini (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bressia
Desenzano del Garda

**Desenzano del Garda** (*Dezensà* an dialèt bressan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 28.856 abitant , ant la provinsa ëd Bressia. As treuva an sla riva meridional dël Lagh ëd Garda.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Guido Malinverno (dal 27/06/2017).

## Sità gemelà
Desenzano del Garda a l'é gemelà con:
*  Amberg, Gërmania
*  Antibes Juan-les-Pins, Fransa
*  Ilha do Sal, Cap Verd
*  Wiener Neustadt, Àustria

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bressia
Amberg

**Amberg** a l'é na sità dla Gërmania ëd 44.394 abitant (2006), ant ël Land dla Baviera.
As treuva ant l'Àut Palatinà.

## Sità gemelà
Amberg a l'é gemelà con:
*  Bad Bergzabern, Gërmania
*  Bystrzyca Kłodzka, Polònia
*  Desenzano del Garda, Italia
*  Friborgh (Sassònia), Gërmania
*  Périgueux, Fransa
*  Trikala, Grecia
*  Ústí nad Orlicí, Repùblica Ceca

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun-e dla Baviera
Lovere

**Lovere** (*Lóer* an dialèt local) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 5.292 abitant , ant la provinsa ëd Bérghem. As treuva an sla riva ossidental dël Lagh d'Isé.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Guizzetti (da l'08/06/2009, scond mandà dal 13/06/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bérghem
Treviglio

**Treviglio** (*Treì* an dialèt bërgamasch) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 29.706 abitant , ant la provinsa ëd Bérghem. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Juri Fabio Imeri (dal 21/06/2016).

## Sità gemelà
Treviglio a l'é gemelà con:
*  Romsey, Regn Unì

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bérghem
Gardone Riviera

**Gardone Riviera** (*Gardù de Riera* an dialèt gardesan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 2.652 abitant , ant la provinsa ëd Bressia. As treuva an sla riva ossidental dël Lagh ëd Garda.

## Përsonalità
* Gabriele d'Annunzio, poeta, mòrt a Gardone ël 1m ëd mars 1938

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Cipani (dal 09/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Gardone Riviera a l'é gemelà con:
*  Arcachon, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Gardoneriviera
Gardone

***Gardone*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian an provincia ëd Bressia:

* **[[Gardone Riviera]]**

* **[[Gardone Val Trompia]]**
Pertica Alta

**Pertica Alta** (*Pèrtega Àlta* an dialèt bressan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 566 abitant , ant la provinsa ëd Bressia. As treuva ant na comba lateral ëd la Val Sàbia ch'as colega a la Val Trómpia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanmaria Flocchini (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Perticaalta
Prevalle

**Prevalle** (*Guiù* an dialèt bressan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 6.977 abitant , ant la provinsa ëd Bressia. As treuva ansima ai pé dle Prealp Bressan-e, ant la bassa Val Sàbia, antra ël capleugh e ël Lagh ëd Garda.

## Stòria
Ël comun ëd Prevalle a l'é stàit fondà dël 1928, butand ansema ij doi comun ëd *Goglione Sopra* e *Goglione Sotto*. Ël nòm *Prevalle* a l'é stàit sernù d'amblè përché ij nòm vej a j'ero tròp dròlo.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Amilcare Ziglioli (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bressia
Capovalle

**Capovalle** (mach *À* an dialèt bressan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 368 abitant , ant la provinsa ëd Bressia. As treuva antra le montagne dl'àuta Val Sàbia, colegà con la Val Vestìn ch'a men-a vers al Lagh ëd Garda.

## Nòm
Ël comun a l'ha ciamase *Hano* fin al 1907, quand a l'ha tramudà 'l nòm përchè 'l vej a l'era dròlo. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Natalino Grandi (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bressia
Fred Sandback

Artista.
**Fred Sandback** a l'era nassù a Bronxville (ant lë stat ëd New York) ai 29 d'agost dël 1943 e a l'é mòrt a New York ai 23 ëd giugn dël 2003.

Soe euvre a j'ero fàite ëd fij ch'a formavo ëd figure e ëd volum.
Dle vire a na fasìa mach ij dissegn e chèiche soe euvre a son peui stàite mach realisà apress soa mòrt.

Sandback, Fred
Salò

**Salò** (*Salò* ëdcò an dialèt bressan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 2.119 abitant , ant la provinsa ëd Bressia. As treuva an sla riva ossidental dël Lagh ëd Garda.

## Stòria
Da l'otóber dël 1943 a l'avril dël 1945 Salò a l'ha ospità vàire ministeri dl'ansidita Repùblica Social Italian-a, ch'a l'é për lòn conossua 'dcò con ël nòm ëd *Repùblica ëd Salò*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianpiero Cipani (dal 27/05/2014, dagià sìndich dal 1999 al 2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bressia
Travagliato

**Travagliato** (*Traaiàt* an dialèt bressan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 13.894 abitant , ant la provinsa ëd Bressia. As treuva ant la Bassa Bressan-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Renato Pasinetti (dal 27/05/2013, scond mandà dal 01/06/2015).

## Sità gemelà
Travagliato a l'é gemelà con:
*  Beaufort-en-Vallée, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bressia
Pero Mica

**Pero Mica** (**Pierre Micha** a l'anàgrafe) a l'era nassù a Sajan ai 6 ëd mars dël 1677 e a l'é mòrt-ie a Turin ai 30 d'agost dël 1706.

Anrolasse coma soldà-mineur ant l'armada dël Ducà Sabàud, a l'é arcordà përchè con sò eroism a l'ha përmëttù a la sità 'd Turin ëd resiste a l'assedi fransèis dël 1706.

Sota la mira stòrica a son nen tante le neuve ch'i l'oma 'd chiel prima 'd sò gest coragios.
A l'era nàit ant na famija modesta a Sajan (cit pais ant la Val Serv davzin a Andorn, al di d'ancheuj ciamà, an italian, *Sagliano Micca*) e a esist ancora la sempia ca andoa a l'ha vivù, butà drinta na cort tìpica dle ca piemontèise.
A fasìa ël picapere e ël mineur.
A Turin ël musé ch'a porta sò nòm e a l'é dedicà a sò gest e a col assedi stòrich as treuva a doi pass d'andoa Pero Mica a l'é sacrificasse. 

Ant la neuit tra ël 29 e ël 30 d'agost dël 1706, quand Turin già da vàire sman-e a l'era assedià dai Fransèis, un cit grup ëd soldà nemis a son intrà ant un-a dle galarìe sot-tèra dla Sitadela, an massand le sentinele che a j'ero 'd vardia e a l'han sërcà dë s-ciapé un-a dle pòrte ch'a mnavo andrinta la Sitadela. Pero Mica, ciamà da tuti ij sò cambrada "Passepartout", as trovava davzin a cola pòrta ansema a un cambrada e, sdass-ne dël perìcol, a l'ha decidù 'd fé s-ciopé la póer che pròpi an prevëddend na situassion parèj a l'era stàita butà davzin a cola pòrta.

Nen podenda dovré na mecia tròp longa përchè parèj a l'avrìa permëttù ai soldà fransèis d'intré ant la galarìa prima dlë s-ciòp, a l'ha pijà la decision ëd dovrene un-a pì curta an savend che parèj soe possibilità 'd salvesse a calavo.
An col moment ëd tension a l'ha dit a sò cambrada cola famosa frase: "Àuss-te ch'it ses pì longh ëd na giornà sensa pan" e sensa gnun-e esitassion a l'ha anviscà la póer e, aussasse, a l'ha sërcà 'd salvesse an caland giù da la scala che a mnava a la galarìa anferior.
Ël còrp ëd Pero Mica a l'han trovalo a vàire méter ëd distansa da la scala, andoa a l'é stàit anvelenà dai gas sforgà da lë s-ciòp.
Coma arcompensa për cost sacrifissi ël duca Vitòrio Medeo II a l'ha dàit a la vìdoa 'd Pero Mica, Maria Pasqual Bonino, ch'a l'avìa marià Pero ai 29 d'otóber dël 1704, un vitalissi 'd doi pan al di. La cobia a l'avìa un fieul d'11 mèis. 

La posission ëd la scala andoa a-i é staje costa assion d'eroism a l'é savusse mach dël 1958 grassie a jë sfòrs e a j'arserche ëd Guido Amoretti.

Mica, Pero
Gabriele d'Annunzio

Scritor, poeta e òm polìtich italian.
**Gabriele d'Annunzio** a l'era nassù a Pescara ai 12 ëd mars dël 1863 e a l'é mòrt a Gardone Riviera al 1m ëd mars dël 1938.

## Euvre prinsipaj
### Romanz e racont
* *Il piacere* (1889)
* *Giovanni Episcopo* (1891)
* *L'innocente* (1892)
* *Il trionfo della morte* (1894)
* *Le vergini delle rocce* (1895)
* *Il fuoco* (1900)
* *Le novelle della Pescara*, 18 racont (1902)
* *Forse che sì forse che no* (1910)

### Poesìa
* *Primo vere* (1879)
* *Canto novo* (1882)
* *Poema paradisiaco* (1893)
* *Laudi del cielo, del mare, della terra e degli eroi* (1903-1912):
** *Maia (Canto Amebeo della Guerra)*
** *Elettra*
** *Alcyone*
** *Merope*
** *Asterope*

### Teatro
* *La città morta* (1899)
* *La Gioconda* (1899)
* *Sogno d'un mattino di primavera* (1897)
* *Sogno d'un tramonto d'autunno* (1897)
* *La Gloria* (1899)
* *Francesca da Rimini* (1902)
* *La figlia di Iorio* (1903)
* *L'Etiopia in fiamme* (1904)
* *La fiaccola sotto il moggio* (1905)
* *Più che l'amore* (1906)
* *La nave* (1908)
* *Fedra* (1909)
* *Le Chèvrefeuille* (1910)
* *Il ferro* (1910)
* *Le martyre de Saint Sébastien* (1911)
* *Parisina* (1912)
* *La Pisanelle* (1913)

Dannunzio, Gabriele
Dannunzio, Gabriele
Dannunzio, Gabriele
Dannunzio, Gabriele
Giuseppe Berto

Scritor italian.
**Giuseppe Berto** a l'era nassù a Mogliano Veneto ai 27 dë dzèmber dël 1914 e a l'é mòrt a Roma al 1m ëd novèmber dël 1978.

## Euvre prinsipaj
* *Il cielo è rosso* (1949)
* *Le opere di Dio* (1948)
* *Il brigante* (1951)
* *Guerra in camicia nera* (1955)
* *Il male oscuro* (1964; Premi Campiello)
* *La cosa buffa* (1966)
* *Oh! Serafina* (1974)

Berto, Giuseppe
Berto, Giuseppe
Giorgio Bassani

Scritor italian.
**Giorgio Bassani** a l'era nassù a Bològna ai 4 ëd mars dël 1916 e a l'é mòrt a Roma ai 13 d'avril dël 2000.

## Euvre prinsipaj
* *Cinque storie ferraresi* (1956; Premi Strega)
* *Gli occhiali d'oro* (1958)
* *Il giardino dei Finzi-Contini* (1962: Premi Viareggio)
* *Dietro la porta* (1964)
* *L'airone* (1968; Premi Campiello)
* *L'odore del fieno* (1972)

Bassani, Giorgio
Bassani, Giorgio
Fontecarmoa, Vilagarcía de Arousa

**San Pedro** ëd **Fontecarmoa** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Vilagarcía de Arousa. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 336 abitant (178 fomne e 158 òm).

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Vilagarcía de Arousa
András, Vilanova de Arousa

**San Lourenzo** d**'András** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Vilanova de Arousa. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 490 abitant (254 fomne e 236 òm), distribuì an 6 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Vilanova de Arousa
Ìsola d'Arousa, Ìsola d'Arousa

**San Xulián** dl**'Ìsola d'Arousa** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) dl'Ìsola d'Arousa. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 4.889 abitant (2.462 fomne e 2.427 òm).

Categorìa:Paròchie dël Munissipi dl'Ìsola d'Arousa
San Demetrio Corone

**San Demetrio Corone** (*Shën Mitri* an  arbëreshë) a l'é un comun ëd 3.747 abitant dla Calabria an provincia ëd Cosensa.

## Lenga
San Demetrio Corone a l'é un dij pais dla Calabria andoa l'arbëreshë (ch'a sarìa una variant dl'albanèis) a l'é ancora parlà e mostrà ant le scòle.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Sposato (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Sandemetriocorone
San Demetrio ne' Vestini

**San Demetrio ne' Vestini** a l'é un comun dl'Abruss ëd 1.755 abitant, an provincia dl'Àquila.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Silvano Cappelli (dal 30/05/2006).

Sandemetrionevestini
San Demetrio

***San Demetrio*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[San Demetrio Corone]]**, an provincia ëd Cosensa

* **[[San Demetrio ne' Vestini]]**, an provincia dl'Àquila
San Carl

* **[[San Carlo|San Carlo (o San Carl) Canavèis]]**, comun an provincia ëd Turin

* **[[Vanzon e San Carl]]**, comun an provincia dël Verban-Cusio-Òssola

* **[[Carl Boromé|San Carl Boromé]]**, sant ëd la Cesa Catòlica

* **[[Cesa ëd San Carl ëd Turin|San Carl ëd Turin]]**, cesa ëd Turin

* **[[Piassa San Carl (Turin)|Piassa San Carl]]**, piassa ant ël sentr ëd Turin
Drapò dël Piemont

Ël **drapò dël Piemont**, soens dit mach **ël drapò**, a l'é ël drapò ofissial dël Piemont dal 24 ëd novèmber dël 1995, quand la Region Piemont con la lej nùmer 83 a l'ha decidù ëd dovré coma drapò col ëstòrich dël Piemont.

Ël drapò as presenta con na cros bianca an camp ross sormontà da un lambel bleu (ël lambel a l'é ël sìmbol ëd la primgenitura) con tre bande, na banda për minca dinastìa ch'a l'ha goernà 'l Piemont ant ij sécoj passà (j'Angiò, j'Acaja e ij Savòja).

### Origin stòrica

Dël 1263 Pero II Savoia, pen-a diventà cont, a cangia lë stendard dla famija, che fin-a a col moment a l'era fàit da n'òja imperial, con na cros bianca an camp ross, a significhé soa vicinansa con le libere comun-e, che già a lo dovravo.

Ël neuv drapò dla casà a svantaja për la prima vira a Turin dël 1310, quand Medeo V a riva a Turin për na visita ofissial compagnà da sò cusin, l'imperator Arigh VII.

Ël 20 ëd giugn dël 1366 Medeo VI, ël Cont Verd, a part da Venessia për na neuva crosià contra ij Turch e dzora sò galeon a svantaja në stendard asur con dje stèile e con la figura dla Vèrgin Marìa. Da cost moment l'asur a dventa ël color ofissial dlë stat sabàud e na bordura 'd cost color a ven butà dzora l'ansëgna dla casà.

Dël 1418 a meuir a Pinareul l'ùltim dj'Acaja sensa gnun ardité legìtim (dòp che për dosent ani j'Acaja a l'han controlà ij teniment dj Savòja an Piemont) e Medeo VIII a cheuj l'ocasion për buté ansema le tère dle doe calà dj'Alp, a conferiss al Piemont ël nòm ëd Prinsipà e a stabiliss, ant ël 1424, che tuti ij prim-génit dij Savòja dnans d'esse Duca a sio Prinsi 'd Piemont. Fàit ël neuv prinsipà a ventava deje n'ansëgna: as sërn l'ansëgna stòrica dla Casà con, an pì, ël sìmbol ëd la primgenitura, ciamà lambel, ëd color bleu e con tre bande a arpresenté le tre famije che a l'han goernà ël Piemont.

Da cost moment ël drapò a svantaja an tute le bataje stòriche fàite da l'armada piemontèisa e donca 'dcò ant l'assedi 'd Turin dël 1706 e ant la bataja dl'Assieta dël 19 ëd luj dël 1747.

Categorìa:Stòria dël Piemont
Sant'Eufemia a Maiella

**Sant'Eufemia a Maiella** a l'é un comun dl'Abruss ëd 312 abitant, an provincia ëd Pescara.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Crivelli (dal 30/05/2006).

Santeufemiaamaiella
Sant'Eufemia d'Aspromonte

**Sant'Eufemia d'Aspromonte** a l'é un comun dla Calabria ëd 4.146 abitant , an provincia ëd Res ëd Calabria.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vincenzo Saccà (dal 29/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Santeufemiadaspromonte
Sant'Eufemia

***Sant'Eufemia*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Sant'Eufemia a Maiella]]**, an provincia ëd Pescara

* **[[Sant'Eufemia d'Aspromonte]]**, an provincia ëd Res ëd Calabria
San Daniele Po

**San Daniele Po** (*San Daniel* an dialèt cremonèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.387 abitant , ant la provinsa ëd Cremon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Davide Persico (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Cremon-a
San Daniele

***San Daniele*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[San Daniele del Friuli]]**, an provincia d'Ùdin

* **[[San Daniele Po]]**, an provincia ëd Cremon-a
San Cono

**San Cono** (*Santu Conu* an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 2.956 abitant , an provincia ëd Catania.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Nunzio Drago (dal 14/06/2008).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Sancono
Gianfranco Funari

Giornalista dla television.
**Gianfranco Funari** a l'era nassù a Roma ai 21 ëd mars dël 1932 e a l'é mòrt a l'ospidal San Rafael ëd Milan ai 12 ëd luj dël 2008.

Funari, Gianfranco
Pino sulla Sponda del Lago Maggiore

**Pino sulla Sponda del Lago Maggiore** (*Pin* an dialet varesiòt) a l'é un pais dla Lombardìa, an provinsa ëd Varèis. As treuva an sla riva oriental dël Lagh Magior.

A l'é stait un comun autònom fin al 03/02/2014; dal 04/02/2014 a l'é fondusse con Maccagno e Veddasca për fé part dël comun ëd Maccagno con Pino e Veddasca 

Al 01/01/2014 Pino sulla Sponda del Lago Maggiore a l'avìa 212 abitant .

## Curiosità
Pino sulla Sponda del Lago Maggiore a l'era ël comun italian con ël nòm pi longh, *ex aequo* con San Valentino in Abruzzo Citeriore.

## Arferiment

Categorìa:Maccagno con Pino e Veddasca
San Valentino Torio

**San Valentino Torio** a l'é un comun dla Campania ëd 9.858 abitant, an provincia ëd Salern.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Felice Luminello (dal 17/04/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Sanvalentinotorio
Wilhelm Süss

Matemàtich alman.
**Wilhelm Süss** a l'era nassù a Franchfort sël Men ai 7 ëd mars dël 1895 e a l'é mòrt a Freiburg im Breisgau ai 21 ëd maj dël 1958.

Süss a l'é stàit fondador e prim diretor dl'Anstitù d'arserca matemàtica d'Oberwolfach.
As conta che për fondé l'anstitù a l'abia profità d'un rancontr an vacansa con ël canslé dla Repùblica Federal Alman-a, Konrad Adenauer, durant na spassgiada a Bühler Höhe, ant la Foresta Nèira, për ciameje dij finansiament.

Suss, Wilhelm
Hellmuth Kneser

Matemàtich.
**Hellmuth Kneser** a l'era nassù a Tartu (al di d'ancheuj an Estònia, antlora ant l'Imperi Russ), ai 16 d'avril dël 1898 e a l'é mòrt a Tübingen ai 23 d'ost dël 1973.
A l'era fieul dël matemàtich Adolf Kneser.

A l'ha otnù sò dotorà dël 1921 sota la diression ëd David Hilbert a Göttingen.
A l'é stàit nominà professor a Greifswald dël 1925 e dódes agn pì tard a l'é stàit ciamà a l'università ëd Tübingen.

Durant la sconda guèra mondial a l'é dventà mèmber ëd le Session d'assàut motorisà.
Apress la guèra a l'ha colaborà a la fondassion ëd l'Anstitù d'arserche matemàtiche d'Oberwolfach, dont a l'é stàit diretor dël 1958-1959.

Kneser, Hellmuth
Kneser, Hellmuth
Winston-Salem

**Winston-Salem** a l'é na sità dla Carolin-a dël Nòrd, d'apopré 225.000 abitant.
A resta ant ël Piemont dj'Apalach.

La sità a l'é stranomà *Camel City*, con arferiment a l'andustria dël tabach (ij sigaret *Camel*) ch'a l'é stàita essensial an sò dësvlup.

## Stòria
Ël vilage ëd Salem a l'era stàit fondà dël 1766 ant ël leu dit *Die Wachau*, an arferiment a la region austrìaca.
Ël vësco Spanenberg ëd la cesa ëd Moravia a l'era anstalasse ambelessì e fin-a a la guèra ëd secession mach ij mèmber ëd costa cesa protestanta a l'avìo ël drit ëd resté a vive ant ël leu.
Da banda, ant ël 1849, a l'é dësvlupasse Winston (dal nòm d'un përsonage dla guèra d'indipendensa).

## Demografìa e conomìa
La sità, dont ël 55% dla popolassion a l'é bianca, ël 37% a l'é nèira e l'8% ispànica, a l'ha declinà ant l'istess temp che l'andustria dël tabach.
Ël setor bancari a l'é dësvlupasse, ma a l'ha peui tramudà vers Charlotte.

La sità a l'é ancamin ch'a sërca n'arconversion ant le nanotecnologìe e le biotecnologìe.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Carolin-a dël Nòrd
Camp real sarà

Un **camp real sarà** a l'é na strutura ch'a sodisfa j'assiòma sì-dapress:
*j'assiòma ëd camp;
*l'adission ëd doi quadrà a l'é un quadrà;
*si a a l'é nen un quadrà, antlora -a a l'é un quadrà;
*minca polinòmi ëd gré dëscobi 2n+1 a l'ha na rèis.
A venta armarché che la dariera arcesta a consist ëd na quantità infinìa d'assiòma, un për minca valor d'n natural, e a l'é nen possìbil trové n'ansem finì d'assiòma ch'a basto.

N'arzultà ëd completëssa ëd Tarski a fortiss che costi assiòma a descrivo la teorìa algébrica d' \mathbb R .
An d'àutre paròle: si φ a l'é n'enonsià ant ël lengage dij camp, antlora φ a val an  \mathbb R  si e mach si φ a l'é derivàbil da costi assiòma.

Categorìa:Àlgebra
Strop algébrich linear

Ch'as consìdera un camp algebricaman sarà K e ch'as denòta SL_n(K) lë strop dle matris n \times n a element an K e determinant ugual a 1.

Në **strop algébrich linear** ansima a K a l'é un sot-ëstrop G ëd chèich SL_n(K) andoa a val la propietà sì-dapress:
*A-i é n'ansem S ëd polinòmi an K[X_{ij}]_{1 \leq i,j \leq n} tal che x=(x_{ij}) a l'é an G si e mach si P(x_{ij})=0 për tut P \in S.
Në strop algébrich linear ansima a K as dis soens mach un K-strop.

## Omomorifsm
Ch'as pijo dij K-strop G \subseteq SL_m(K) e H \subseteq SL_n(K).
N*'omomorfism* dij K-strop a l'é n'omomorfism djë strop astrat  \varphi :G \to H ch'a l'abia la propietà si-dapress:
*A-i son dij polinòmi F_{ij}, për 1 \leq i,j \leq n, ant j'indeterminà X_{hl}, con 1 \leq h,l \leq m taj che për minca x=(x_{ij}) \in G l'element ëd pòst (i,j) ëd  \varphi (x) a l'é F_{ij}(x_{hl}).

Categorìa:Àlgebra
Enrico Fermi

Fìsich.
**Enrico Fermi** a l'era nassù a Roma ai 29 dë stèmber dël 1901 e a l'é mòrt a Chicago ai 29 ëd novèmber dël 1954.
Laureasse dël 1922 an fìsica a l'Università ëd Pisa, dël 1926 a l'ha tacà a mostré fìsica teòrica a l'Università ëd Roma e a fé esperiment ëd fìsica atòmica con l'ansidita Partìa dij fieuj 'd contrà Panisperna: Edoardo Amaldi, Franco Rasetti, Emilio Segrè, Bruno Pontecorvo, Oscar D'Agostino e Ettore Majorana.

Dël 1938 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Fìsica për soa identificassion d'element radioativ neuv produvù dal bombardament ëd neutron.
L'istess ann, dòp avèj ritirà ël premi a Stocòlma, Fermi a l'ha tramudà ant jë Stat Unì përché soa fomna Laura a l'era ebrea e 'l govern fassista a l'avìa emanà le lej rassiaj.
Ant jë Stat Unì Fermi a l'ha sùbit travajà a la Columbia University ëd New York e peui dal 1942 a la mòrt a l'é stàit a l'Università ëd Chicago.

## Sò travaj
Antra ij prim travaj ëd Fermi a-i son ëstaje l'anvension ëd l'ansidita statìstica ëd Fermi-Dirac ëd le partissele, otnùa ëd fasson indipendenta e ant l'istess perìod ëdcò da Dirac, e la teorìa quantitativa dël decadiment beta.

Sò travaj prinsipal a l'ha rësguardà la teorìa dle nos e dle partissele elementar.
Antra j'àutri argoment ch'a l'ha studià a-i son la radioatività artifissial, ij neutron meusi, la fission nuclear e le reassion a caden-a, l'antërassion pion-nucleon.

Fermi a l'ha colaborà al proget Manhattan për la costrussion dle prime bombe atòmiche.

## Euvre prinsipaj
**Introduzione alla fisica atomica* (1928)

## A pòrto sò nòm
* Equassion ëd Fermi-Thomas
* Fermion
* Fonsion ëd Fermi-Dirac
* Livel e energìa ëd Fermi

Fermi, Enrico
Fermi, Enrico
Lissandria (fótbal)

L' **Union Sportiva Lissandria 1912** (an italian: *Unione Sportiva Alessandria 1912*) a l'é la pi amportanta società 'd fótbal ëd Lissandria.

Fondà dël 1912, a l'ha giugà 13 agn an Serie A tra ël 1929 e ël 1960 e 20 an Serie B (l'ùltima dël 1975); dël 1936 a l'é rivà a la final ëd Copa Italia.
Ël moment pì bel për la società a l'é stàit col tra le doe guère, quand con Noara, Prò Vërséj e Casal a l'ha formà l'ansidit quadrilàter piemontèis, fusin-a 'd grand campion e d'amportante vitòrie.
Dël 1926 a l'ha vagnà la Copa C.O.N.I. e dël 1973 la Copa 'd Serie C.

Ant la stason 2007/08, dòp vàire agn ëd Serie D, ël Lissandria a l'ha vagnà ël campionà e ant la stason 2008/09 a l'ha giugà an Serie C2. Ant la stason 2009/10 a l'é stàit arpëscà e a l'é rivà al pòst nùmer 8 ant la Lega Pro Prima Division (la veja C1).

Tra ij giugador pì amportant ant la stòria dla sossietà grisa a venta arcordé Gianni Rivera, Carlo Carcano, Adolfo Baloncieri e ij campion dël mond Luigi Bertolini, Felice Borel, Giovanni Ferrari e Pietro Rava. 

Ël color social dël Lissandria a l'é 'l gris.

## Cronistòria
Noara (fótbal)

Ël **Noara Fótbal** (an italian: *Novara Calcio*) a l'é la pi amportant società sportiva ëd Noara.
Fondà dël 1908, a l'ha gieugà për 13 ëstagion an Serie A e 29 an Serie B. Dël 1939 a l'ha disputà la final ëd Copa Italia.
Al di d'ancheuj a gieuga ant ël campionà ëd Serie A

Ël color social a l'é l'asur.

Categorìa:Noara
Categorìa:Fótbal an Piemont
Vilaneuva

**Vilaneuva** a l'é 'l nòm ëd ses comun piemontèis:

* **[[Vilaneuva Bielèisa]]**, an provincia ëd Biela

* **[[Vilaneuva Canavèis]]**, an provincia ëd Turin
 
* **[[Vilaneuva d'Ast]]**, an provincia d'Ast

* **[[Vilaneuva dël Mondvì]]**, an provincia ëd Coni

* **[[Vilaneuva Monfrà]]**, an provincia ëd Lissandria
 
* **[[Vilaneuva Solar]]**, an provincia ëd Coni
Casal (fótbal)

L**'Associassion Sportiva Casal Fótbal** (an italian: *Associazione Sportiva Casale Calcio*) a l'é la pi amportanta  società 'd fótbal ëd Casal Monfrà.
Al di d'ancheuj a gieuga ant ël campionà italian ëd Serie D.

Fondà dël 1909, ël Casal Fótbal a l'ha doe particolarità: ij giugador a pòrto na divisa tuta nèira con na stèila bianca an sël cheur (da sì 'l nòm che a ven dàit ai casalèis: "Nèir-ësteilà"), ch'a j'ero ij color ëd la Robur; an sl'ansëgna dla società a-i é lë scudèt tricolor përchè dël 1914 ël Casal a l'ha vagnà ël campionà italian.

## Stòria
Ansema al Noara, a la Prò Vërsèj e al Lissandria, ant ij prim agn dël sécol ch'a fa XX ël Casal a fasìa part dl'ansidit Quadrilàter Piemontèis.

La prima partìa dël Casal a l'é giugasse al camp dël Valentin (na borgià ëd Casal Monfrà) ant ël gené dël 1910, contra la Caresanèisa: ij nèir a l'han vagnà për 4 a 0.
La prima formassion a l'é stàita: Gallina I, Maggiani, Scrivano, Cavasonza I, Barbesino, Cavasonza II, Beretta, Milanese, Guasco, Gallina II, Varese.

La sossietà a l'é anscrivusse al campionà ëd tersa categorìa dël 1910: a l'ha vagnalo e a l'é passà dun-a an seconda categorìa.

Categorìa:Fótbal an Piemont
Categorìa:Casal Monfrà
Quadrilàter piemontèis (fótbal)

Con ël nòm ëd **quadrilàter piemontèis** a ven-o ciamà quatr ësquadre dël Piemont oriental che ant j'agn dapress a la prima guèra mondial a l'han giugà un gran fótbal e otnù dij bon arzultà.

Cost quadrilàter a l'era formà dal Noara, da la Prò Vërsèj, dal Lissandria e dal Casal.

Categorìa:Fótbal an Piemont
FIFA

La **Fédération Internationale de Football Association** (nòm ofissial an fransèis; an piemontèis a sarìa *Federassion Antërnassional dj'Associassion ëd Fótbal*), mej conossùa coma **FIFA**, a l'é la federassion antërnassional ch'a goerna lë spòrt dël fótbal.
Soa sede a l'é a Zurigh, an Ësvìssera, sò president a l'é Joseph Blatter e ël segretari general a l'é Jérôme Valcke.

La federassion a l'é stàita fondà a Paris ai 21 ëd magg dël 1904.
A goerna tute le manifestassion antërcontinentaj ëd fótbal, e dcò 'l fótbal a sinch, 'l fótbal an sla rivera e 'l torneo ëd videogieugh EA Sports *FIFA 08*.

## Federassion dij continent
A la FIFA a son afilià ses federassion continentaj:
* AFC (Asia)
* CAF (Àfrica)
* CONCACAF (América setentrional e América sentral)
* CONMEBOL (América meridional)
* OFC (Oceania)
* UEFA (Euròpa)

Categorìa:Fótbal
Anglicanism

L**'anglicanism** a l'é na confession cristian-a.

## J'orìgin
L'anglicanism a l'ha soe rèis an na crisi polìtica.
Dël 1527, re Enrich VIII d'Anghiltèra a l'ha ciamà al vësco 'd Roma, Clement VII, l'anulassion ëd sò mariage con Catlin-a d'Aragon-a.
Tre agn apress, Clement a l'ha arfudaje sò acòrd.
Antlora Enrich VIII a l'é fasse arconòsse da vàire vësco an Anghiltèra tanme cap ëd la Cesa.
Scomunicà dal vësco ëd Roma, a l'é fasse proclamé cap ëd la Cesa d'Anghiltèra, con ël podèj ëd nominé ij vësco.

Dël 1549 ël parlament a l'ha amponù un neuv mëssal, antitlà *Book of common prayer*.
Ancor al di d'ancheuj, vintesses vësco anglican a son mèmber ëd drit ëd la Ciambrea djë Sgnor.

## Spantiament
Ant ël mond, ij pais anté ch'a-i é ël pì grand nùmer d'anglican a son l'Anghiltèra, la Nigeria, l'Uganda, ël Sudan, ël Kenya, l'Australia e jë Stat Unì.

Ant jë Stat Unì, la Cesa anglican-a as ciama *Cesa episcopalian-a*.
UEFA

La **UEFA** (**Union Europenga dle Federassion ëd Fótbal**; *Union Européenne de Football Association* an fransèis, *Union of European Football Associations* an anglèis) a l'é l'organisassion ch'a contròla e goerna ël fótbal europengh. A l'ha soa sede a Nyon, an Ësvìssera.  

A arpresenta 53 federassion ëd tuta l'Euròpa con, an pì, Turchìa, Israel, Geòrgia, Armenia, Azerbaigian e Kazakistan. A organisa neuv competission për selession nassionaj e quatr për le sossietà; a fa part ëd la FIFA ansema a d'àutre sinch confederassion continentaj e a l'ha 14 selession nassionaj dzora 32 che dël 2006 a l'han partecipà a l'ùltim campionà dël mond an Almagna. 

L'UEFA a l'é nàita ai 15 ëd giugn dël 1954 a Basilea, mersì a l'inissiativa dle federassion belga, italian-a e fransèisa.
Soa sede a l'é stàita a Paris fin-a 'l 1959, agn anté che l'UEFA a l'é tramudasse a Berna.
Ël prim segretari a l'é stàit Henry Delaunay, ideator dël campionà europengh për nassion. Dal 1995 l'UEFA a l'é torna tramudasse ma a l'é restà an Ësvìssera, a Nyon.

Da già che a rapresenta le federassion europenghe, l'UEFA a l'é scontrasse vàire vire con la giustissia ëd l'Union Europenga, che, con soe sentense dzora ij drit televisiv e ij tramud dij fotbaleur (*sentensa Bosman*), a l'ha obligà l'organisassion a cangé soe régole.

Dal 26 ëd gené dël 2007 ël president a l'é 'l fransèis Michel Platini che a l'ha avù cost incàrich an vagnand j'elession contra 'l vej president Lennart Johansson, ant l'ufissi dal 1990.

Categorìa:Fótbal
Ivrèja (fótbal)

L**'Union Sportiva Ivrèja Fótbal** (an italian *Unione Sportiva Ivrea Calcio*) a l'é la società 'd fótbal d'Ivrèja.

Fondà dël 1901, la sossietà a l'ha giugà ij sò prim campionà an Prima Division tra 'l 1936 e 'l 1941; dël 1940 a l'avìa fàit soa aparission la stòrica maja groson che ancora adess a l'é 'l color social ëd la squadra. Dla stagion 1941-42 l'Ivrèja a l'ha giugà soa prima partìa an Serie C, andoa a l'é restà fin-a a l'anterussion dij campionà për la sgonda guèra mondial, dël 1943.

Quand ij torneo a son ancaminà torna, l'Ivrèja a l'é anscrivusse a la Serie C, categorìa andoa a l'é restà fin-a al 1947-48, ann ëd l'arforma dla Tersa Serie. Parèj la società a l'é trovasse an Prima Division; dël 1952 a l'ha vinciù 'l campionà an rivand a la Promossion. An doi ani l'Ivrèja a l'é rivà an Serie D. Dël 1961 l'Ivrèja a l'ha vinciù sò giron ëd Serie D e a l'ha otnù la promossion an Serie C andoa për doi ani a l'é rivà sesta: costi doi arzultà (1962-63 e 1963-64) a son ancorà ël mej che ij *groson* a l'han fàit ant soa stòria. La stagion 1965-66 a l'é finìa con la degradassion e për vàire ani la squadra a l'é pì nen tornà tra ij professionista.

Mach ant j'ùltim ani la neuva dirigensa a l'ha savù dé sta possibilità ai groson. Dòp un prim tentativ sgairà ant ël disavans con ël Savon-a a la fin ëd la stagion 2001-02, n'ani dòp l'Ivrèja a l'ha podù selebré la promossion an C2. Dël 2005-06 a-i é staje la prima promossion an C1, dòp ël play-off contra 'l Carpenedelo, ma peui a l'é sùbit rivà la degradassion an C2.

Ël color social a l'é 'l groson.

Categorìa:Fótbal an Piemont
Categorìa:Ivrèja
Bòce

Ël gieugh ëd le **bòce** a l'ha na tradission motobin antica: an Turchìa a son artrovasse dle sfere an pera che a son, squasi 'd sicura, le "nòne" dle bòce dël di d'ancheuj e a son dël 7.000 a.c.; ëdcò an Egit as son artrovasse dj'oget coma costi ant na tomba dlë sgond milegn a.c.

## Regolament

A-i son vàire régole për cost ëspòrt dzoratut sota la mira dël nùmer dij giugador. An general la situassion pì spantià a l'é cola con doi giugador për minca squadra.

Minca giugador a campa soa bòcia con l'alternansa d'un giugador për squadra. Ël but a l'é col d'avzinesse pì che as peul a la bòcia cita, ciama bocin.

Ëdcò sota la mira dël pontegiament a-i son vàire possibilità. Ël métod pì utilisà a l'é col andoa as da un pont për minca *manche* (an fransèis) e minca *manche* a finiss quand minca lanseur a l'ha finì soe bòce: donca as conta un pont për minca bòcia che a-i é davzin al bòcin e as peulo fesse 1, 2, 3 pont për minca *manche*. 

A l'é evident che 'l pont as da a la squadra che a l'ha soa bòcia pì davzin al bocin. Ant le bòcie grande (clàssich gieugh an Italia) la partìa as gieuga dzora un camp seuli con ëd termo motobin precis e marcà; as peul giughesse al "lìber", dzora dë stra scavà, ëd pra o 'dcò andoa a càpita.

Ant le bòce cite (pétanque fransèisa) as gieuga an s'un camp o al lìber con ëd régole diferente e pì elàstiche che an Italia.

L'Italia a l'ha vagnà da pòch doi òr mondiaj ant la dissiplin-a individual e an cola a cobie.

Dël 2007, l'Italia a l'é dventà campion dël mond al campionà mondial che a-i é staje a Passo Fundo (an Brasil).

Categorìa:Spòrt
Vilariño, Cambados

**Santo Hadrián** ëd **Vilariño** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Cambados. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 2.229 abitant (1.189 fomne e 1.110 òm), distribuì an 17 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Cambados
Dena, Meaño

**Santa Eulalia** ëd **Dena** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Meaño. Soa popolassion al censiment dël 2005 a l’era ëd 2.222 abitant (1.135 fomne e 1.087 òm), distribuì an 12 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Meaño
Associassion Sportiva Bielèisa

L**'Associassion Sportiva Bielèisa** (an italian: *Associazione Sportiva Biellese*) a l'é nàita dël 1902 e a l'é la prinsipal società ëd fótbal ëd Biela.

Al di d'ancheuj a gieuga ant ël campionà 'd Serie D.

Sò camp da gieugh a l'é lë "Stadio Comunal Alessandro Lamarmora - Vittorio Pozzo", ch'a l'ha 5.000 pòst e andoa a peulo fesse 'dcò gare d'atlètica e 'd rugby. 

Ij sò color sociaj a son: maja bianca e nèira, braje bianche, caussòt bianch.

Categorìa:Biela
Categorìa:Fótbal an Piemont
Moncalé (fótbal)

Ël **Moncalé Fótbal S.r.l.** (an italian: *Moncalieri Calcio S.r.l.*) a l'é na società 'd fótbal ëd la sità 'd Moncalé. A gieuga ant la sgonda categorìa.

Fondà coma Moncalé Fótbal dël 1953, a l'é un-a dle tre squadre ch'arpresento la sità piemontèisa, ansema a Dinamo Moncalé e Neuv Moncalé. 

La società a l'ha vivù ij sò moment pì glorios tra j'ani '90 e ël 2000. Dòp vàire campionà an Serie D, ël Moncalé a l'ha vinciù 'l campionà nassional dj'amator dël 1999-2000 an rivand për la prima vira an soa stòria an Serie C2 e ant ël fótbal dij professionista.

Parèj la squadra bianca-asura a l'era dventà, për amportansa, la tersa squadra dla provinsa 'd Turin e lë stadi "Teston-a" a l'era stàit angrandì da 1.500 a 3.000 pòst. Ël fërvor ëd la sitadinansa a l'era franch grand coma granda a l'era la volontà 'd celebré 'l prim ann tra ij professionista an restand an col campionà. Belavans ël campionà a l'é dimostrasse motobin dur për la formassion guidà da l'antreneur Giuseppe Brucato. Ël "mister", ant un giron andoa a-i ero dlë squadre coma Triestin-a e Cremonèisa, a l'ha podù archeuje mach pòchi pont, an ruvand ùltim e an butand la paròla fin ai seugn dël Moncalé.

Dòp dontré ani 'l Moncalé a l'é stàit degradà 'dcò da la Serie D an trovand mach ant la sgonda categorìa soa dimension andoa as treuva ancora adess, mersì a dij campionà anté che a l'é sempre rivà a metà dla classificassion.

Lë stadi dël Moncalé as ciama, fin-a da la fondassion, "Teston-a" e a l'è 'dcò dit "Comunal" (m 102 x 60). 

Ij color sociaj a son: maja bianca, braje asur e caussòt bianch.

Categorìa:Fótbal an Piemont
Categorìa:Moncalé
Auxilium Bala a sësta Turin

L**'Auxilium Bala a sësta Turin** (an italian: *Auxilium Pallacanestro Torino*) a l'é na società 'd bala a sësta 'd Turin: la session mascolin-a a gieuga 'l campionà 'd serie C1 antramentre che cola feminin-a a gieuga 'l campionà 'd B1.

## Stòria

Dël 1974-75 la Saclà d'Ast a ven tramudà a Turin e a l'é sùbit promovùa an serie A1. L'ann dòp a l'é ruvà sùbit la degradassion ma la squadra piemontèisa a torna tòst ant la serie pì àuta dël 1978-79 andoa a l'é restà fin-a a la stagion 1988-89.

Dël 1976 a l'é rivà a giughesse la final ëd Copa Korac contra la Jugoplastika dë Split. A son stàiti costi-sì j'ani d'òr che a l'han portà a Turin giugador coma Alberto Marietta, Merlatti, Scott May, Della Valle, Darryl Dawkins e Riccardo Morandotti con, an pì, ij 3 campion europengh Romeo Sacchetti, Carlo Caglieris e Renzo Vecchiato. L'ùltima stèila dla bala a sësta turinèisa a l'é stàit Lissànder Abbio, peui tramudasse a Bològna.

L'ùltima stagion an A1 a l'é dël 1992-93: peui ij giàun-bleu turinèis a son pì nen stàit bon a arpete coj arzultà e parèj, dòp vàire degradassion, a son cascà ant l'ùltim scalin dla bala a sësta nassional. Al di d'ancheuj a son a metà dla classificassion an C1, andoa a peulo fé fiusa sla passion dij tifos pì fidej: ij Boys e j'Eagles.

Categorìa:Bala a sësta
Giacolin Sacerdote

**Giacolin** (**Giacomo Guido**) **Sacerdote** a l'é stàit un poeta an lenga piemontèisa.
A l'era nassù a Turin ai 23 ëd fërvé dël 1868.
Dël 1893 a l'avìa marià Celeste (o Celestina) Colombo; la cobia a stasìa an contrà Bogin 15.

A l'ancamin dj'agn 1920 a l'ha pijà la diression dël Birichin, ch'a l'ha goernà findi al 1927 e dont a l'é stàit ël darié diretor.
Dël 1938, al censiment ëd la popolassion ebrea, a arzultava resident an contrà Madama Cristin-a.

Durant la guèra a l'é scapà a Lugan, anté ch'a l'é mòrt ai 23 ëd fërvé dël 1944.

Sacerdote, Giacolin
Sacerdote, Giacolin