Antërlenga

L**'Antërlenga** a l'é na lenga artifissial ch'a deuvra ëd paròle ch'as treuvo ant la pì part dle lenghe dl'Euròpa ossidental. A l'é stàita anventà da na partìa ëd gent ch'a l'han travajaje ansima për pì che 20 agn, a l'han compilà a l'han publicà ël prim dissionari dël 1951. 

A l'han sërnù ël nòm "antërlenga" përchè as vorìo ch'a fussa dovrà da gent ëd pais diferent për ciaciaré antra 'd lor ëd fasson sempia. Dagià che l'antërlenga a l'é stàita fàita përchè a fussa sempia, a l'é pì belfé da amprende che d'àutre lenghe. 

A-i é vàire milen-e ëd gent ch'a conosso l'antërlenga, dzortut an Fransa, e ij sò parlant a diso che ëd milion a podrìo capila (lese dij test e scoté) sensa avèj damanca d'aprendla prima. 

A-i son doe àutre lenghe artifissiaj ant ël mond che a l'han pì che 1000 parlant, l'esperanto e l'ido, anventà prima che l'antërlenga. Cheidun a pensa che l'esperanto e l'ido a son belfé da amprende përchè a l'han pa d'ecession (paròle che a scapo da le régole) ma d'àutri a chërdo che l'antërlenga a sia pì belfé përchè coj ch'a l'han dësvlupala a l'han sernù tute le paròle an manera che a fussa belfé tenje da ment për gent ch'a conossa l'anglèis, ël fransèis, ël castilian, ël portughèis, o l'italian, pì lenghe coma l'ossitan e 'l rumen, lenghe ch'a ch'a ven-o dal latin, la lenga dovrà a Roma për bomben ëd temp. 

An dzorpì, la gent ch'a deuvra l'antërlenga a dis che soa lenga a l'é un latin arnovà, mach pì sempi e modernisà. 

## Esempi ëd test an antërlenga
Lingua natural e musical
de parolas international
e un grammatica minimal.

Comprensibile facilemente
per personas intelligente.

Le medio de communication
adequate pro le solution
del confusion de Babylon.

### Ël Pare Nòstr an antërlenga
Nostre Patre, qui es in le celos,
que tu nomine sia sanctificate;
que tu regno veni
que tu voluntate sia facite
super le terra como etiam in le celo.
Da nos hodie nostre pan quotidian,
e pardona a nos nostre debitas
como nos pardona a nostre debitores,
e non duce nos in tentation,
sed libera nos del mal.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dl**'Antërlenga** a peul esse:

* lenghe artifissiaj
** **antërlenga**

## Wikipedia an antëlenga
A-i é ëdcò n'edission ëd Wikipedia an antërlenga.

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **ina**

## Comparassion antra 'l piemontèis e l'antërlenga

### Diferense ant ël vocabolari
Le doe lenghe, tnù cont ëd soe orìgin, a l'han pijà dal vocabolari latin e grèch, ma an mincadun-a 'd lor a-i é ëdcò ëd paròle diferente dai sò equivalent ant l'àutra. 

Esempi ëd paròle e d'espression diferente: 
 

### Diferense ant la gramàtica
L'antërlenga, tanme lenga artifissial, a l'ha na gramàtica semplificà. An particolar, la variassion ëd paròle a l'ha devenì abatìa. 

### Artìcoj
 

### Preposission
* Preposission sensa artìcoj: 
 

* Preposission an antërlenga con artìcoj 
 

* Preposission piemontèise con artìcoj 

#### Përnòm verbal
An lenga piemontèisa a esisto j'ansidit përnòm verbaj, inesistent an antërlenga. A ìndica ël soget. 

 

A l'é n'afé diferent da 'n përnòm përsonal: ia. *Io parla* - pms. *mi i parlo*; ia. *Johannes lege* - pms. *Gioann a les*.

#### Verb
##### Infinitiv
Ij verb ëd la prima conjugassion an antërlenga a l'han dj'infinitiv con la terminassion *-ar*, an lenga piemontèisa a l'han la terminassion *-é*: ia. *parlar* - pms. *parlé*. 

Ij verb dë sconda conjugassion, che an antërlenga a l'han dj'infinitiv con la terminassion *-er*, an lenga piemontèisa a son për la pì part ëd la sconda conjugassion e a l'han la terminassion *-e*: ia. *currer* - pms *core*.

An lenga piemontèisa, j'equivalent dj'infinitiv *tener* e *venir* dl'antërlenga, e ëdcò paròle derivà da lor, a l'han doe forme alternative: *ten-e* o *tnì*, *ven-e* o *vnì*: ia. *mantener* - pms. *manten-e* o *mantnì*.

##### Temp present
* Verb ëd la prima conjugassion. An tersa përson-a dël singular la terminassion *-a* dl'antërlenga a l'ha sò equivalent an cola piemontèisa *-a*: ia. *parla* - pms. *a parla*. An tersa përson-a dël plural a l'ha sò equivalent ant la piemontèisa *-o*: ia. *parla* - pms. *a parlo*.
* Verb ëd la sconda conjugassion. An tersa përson-a dël singular la terminassion *-e* dl'antërlenga a dëspariss an lenga piemontèisa: ia. *existe* - pms. *a esist*. An tersa përson-a dël plural a l'ha sò equivalent ant la piemontèisa *-o*: ia. *existe* - pms. *a esisto*.

##### Temp passà sempi
* Verb ëd la prima conjugassion. An tersa përson-a dël singular ant le doe lenghe a l'ha la terminassion *-ava*: ia. *parlava* - pms. *a parlava*. An tersa përson-a dël plural a l'ha sò equivalent an cola piemontèisa *-avo*: ia. *parlava* - pms. *a parlavo*. 

* Verb ëd la sconda conjugassion. An tersa përson-a dël singular la terminassion *-eva* dl'antërlenga a l'ha l'equivalent an cola piemontèisa *-ìa*: ia. *combatteva* - pms. *a combatìa*. An tersa përson-a dël plural a l'ha sò equivalent an cola piemontèisa *ìo*: ia. *combatteva* - pms. *a combatìo*. 

##### Temp passà përfet
Ant le doe lenghe as dovra ël temp passà përfet componù. Për esempi, ia. *ha parlate* - pms. *a l'ha parlà* (singular), *a l'han parlà* (plural).

##### Temp futur sempi
An tersa përson-a dël singular la terminassion *-ra* dl'antërlenga a equival al piemontèisa *-rà*: ia. *parlara* - pms. *a parlërà*. 

##### Partissipi
Partissipi an antërlenga ch'a finisso an *-ante* a l'han an lenga piemontèisa equivalent: 
* desinensa *-and* e a son soens precedù da la partissela *an*, cand ch'a l'han fonsion d'adverb: ia. *parlante* - pms. *an parland*; 
* desinensa an *-ant* e a son variàbij con la gionta dël gèner e dël nùmer, cand ch'a l'han fonsion d'agetiv: ia. *parlante* - pms. *parlant*; 

Partissipi passà, che an antërlenga a l'han la terminassion *-ate*, a l'han an lenga piemontèisa la terminassion *-à*. A cangio pa ant ël gèner feminin e al plural. Për esempi ia. *parlate* - pms. *parlà*.

Partissipi passà, che an antërlenga a l'han la terminassion *-ite* a l'han an lenga piemontèisa la terminassion *-ì* o *-ù*: ia. *rendite* - pms. *rendù*.

Ij partissipi an antërlenga a son invariàbij. An lenga piemontèisa, partissipi nen terminà con *-à* a son variàbij con la gionta ëd nùmer e géner ia. *finite* - pms. *finì* (masculin), *finìa* (feminin, singular), *finìe* (feminin, plural). 

##### Àutre forme
Forme impërsonaj an antërlenga con ël përnòm *on* a l'han ij sò equivalent piemontèis. As rendo tanme tersa përson-a dël singular, ma al pòst dël përnòm verbal *a* as dona *as* (o *së* dnans a un verb ch'a ancamin-a con *st-*, *sp-*, *sc-* e via fòrt). Për esempi, ia. *on parla* - pms. *as parla*.

##### Conjugassion dij verb fosonant (chèiche forme)
* Ël verb "esse"
 

* Ël verb "avèj" 
 

* Ël verb "podèj" 
 

#### Negassion
An lenga piemontèisa, për neghé as deuvro le partissele *nen* o (pì soens) *pa*, e an antërlenga *non*: ia. *non es* - pms. *a l'é nen*, *a l'é pa*.

#### Përnòm
##### Përnòm possessiv
Ant le doe lenghe a buto nen j'artìcoj definì dnans ai përnòm possessiv. Ël plural dël géner masculin a fa ecession an lenga piemontèisa, cand che a l'ha la midema forma che ël singular. An lenga piemontèisa, ij përnòm possessiv dël gèner masculin a son invariàbij al cangé dël nùmer. 

 

##### J'àutri përnòm
 

#### Nòm sostantiv
##### Géner dël sostantiv
An antërlenga ij sostantiv dij nen vivent a l'han pa ëd géner. Antra ij vivent a-i é na diferensa antra ij doi sess. Antlora, quand ël géner masculin a l'ha la terminassion *-o* (*amico*), ël géner feminin a l'ha la terminassion *-a* (*amica*). 

An antërlenga na caterva ëd nòm sostantiv singular dël géner masculin a son terminà con *-o*. Ij sò equivalent piemontèis a l'han pa d*'-o*: ia. *senso* - pms. *sens*. J'equivalent piemontèis dij nòm sostantiv e agetiv terminà an antërlenga con *-co*, *-go* a l'han le terminassion *-ch*, *-gh*. 

Ij nòm sostantiv dël géner feminin, ch'a l'han an antërlenga la terminassion *-a*, a l'han soens an lenga piemontèisa ël singular ch'a finiss an *-a*: ia. *experientia* - pms. *esperiensa*, ia. *theoria* - pms. *teorìa*. 

##### Plural dij sostantiv
An antërlenga as rend ël plural dël sostantiv con la gionta dla terminassion *-s* al singular, *-es* (quand ël singular a l'é terminà con na consonanta) o (quand ël singular a l'é terminà con *-c*) con ël cambi dla *-c* terminal an *-ches*. 

La pì part dij nòm sostantiv piemontèis dël géner masculin a l'ha la midema forma an singular e an plural. 

Ij nòm sostantiv dël géner feminin, che an antërlenga a l'han ël plural con la terminassion *-as* (e ël singolar con la terminassion *-a*), an lenga piemontèisa a l'han ël plural ch'a finiss an *-e*. Ij nòm sostantiv piemontèis dël géner feminin con la terminassion *-ica* a l'han ël plural con la terminassion *-iche* (parèj che an italian). 

An lenga piemontèisa, chèich nòm sostantiv dël géner feminin a l'han la midema forma al singular e al plural: 
* coj d'adoss greca: *anàlisi*, *ipòtesi* (ia. *analyse*, *hypothese*); 
* coj con la terminassion *-sion* o *-à*. 

#### Nòm agetiv
##### Géner dl'agetiv
Ij nòm agetiv an antërlenga a son invariàbij tnù rëspet al géner. An lenga piemontèisa a son variàbij parèj che ij sostantiv. 

Ij nòm agetiv che an antërlenga a finisso an *-ante* a l'han an lenga piemontèisa dj'equivalent ch'a finisso an *-ant* (masculin) e *-anta* (feminin). An manera anàloga con la terminassion *-ente*: ia. *differente* - pms. *diferent* (masculin) o *diferenta* (feminin). 

##### Plural d'agetiv
Ij nòm agetiv an antërlenga a son invariàbij rëspet al nùmer.
Si però a-i manca ël nòm sostantiv tacà a l'agetiv, antlora ël nòm agetiv a l'é declinà tanme un nòm sostantiv. 

An lenga piemontèisa, ij nòm agetiv a son për la pì part declinà parèj che ij nòm sostantiv. 

Le terminassion piemontèise dël plural *-aj*, *-ij* a corëspondo a *-al*, *-ile* dl'antërlenga.
Esempi: ia. *special* (plural) - pms. *spessiaj*, ia. *possibile* (plural) - pms. *possìbij*, ia. *social* (plural) - pms. *sossiaj*. 

##### Comparassion dj'agetiv
L'adverb piemontèis *pì* a equival a *plus* an antërlenga, an fasend fonsion ëd comparativ. An antërlenga, për fé ij superlativ as deuvro *le plus*, an lenga piemontèisa a l'é rampiassà da espression tanme *motobin* (ia.*ben*, *multo*) o *pròpi* (ia. *propriemente*, *realmente*) 

#### Congiunsion
 

#### Adverb
##### Derivassion
An lenga piemontèisa, j'adverb componù a buto la terminassion *-man*; an antërlenga a finisso an *-mente* (o *-amente* dòp *-c* final): ia. *finalmente* - pms. *finalman*. Tutun, pì 'd soens, an lenga piemontèisa as deuvro j'espression adverbiaj, për esempi con l'usage *an manera*, *ëd fasson* (ia. *in modo*, *al/de maniera*) o *da na mira* (ia. *ab un puncto de vista*, *del puncto de vista*): ia. *sin depender* - pms. *an manera indipendenta*. 

##### Adverb iregolar ch'as rancontro soens
 

##### Comparassion dj'adverb
Ant le doe lenghe le comparassion adverbiaj as compòrto tanme cole dij nòm agetiv. 

### Diferense an ortografìa
#### Marché dj'acent
Ant na paròla piemontèisa l'acent ëd sòlit a dròca dzora la midema sìlaba che ant le paròla equivalenta an antërlenga. An antërlenga, për esempi, as marca pa l'acent d'antepenùltima silaba: ia. *origine* - pms. *orìgin*. 

J'àutri esempi: 
* la terminassion *-ich*, *-ica*, e via fòrt: ia. *historic*, *historico* - pms. *stòrich* (Se an tal cas *e* a l'é acentà, an lenga piemontèisa as marca l'acent aùss: ia. *genetica* - pms. *genética*); 
* la terminassion *-bil*: ia. *possibile* - pms. *possìbil*; 
* la partìa *-òr-*: ia. *sport* - pms. *spòrt*. 

##### Diferense ant le litre e ant le sequense ëd litre
* An lenga piemontèisa a-i son ëd sìngole consonante che an antërlenga a son ardobià: ia. *effecto* - pms. *efet*, ia. *addition* - pms. *adission*. 
* Le sequense antërvocàliche *-ci-*, *-ti-*, *-cti-*, *-xi-* an antërlenga a corëspondo al piemontèis *-ssi-*: ia. *operation*, *social*, *maxime* - pms. *operassion*, *sossial*, *massimal*. 
* La sequensa *-ul-* dl'antërlenga a corëspond al piemontèis *-ol-*. ia. *formula* - pms. *fòrmola*. 
* Le sequense *-nc-*, *-nt-*, *-nct-* e *-rt-* dnans a *i* dl'antërlenga a l'han ij sò corëspondent an piemontèis *-ns-*, *-rs-* ant le terminassion *-tial*, *-tion*: ia. *martial* - pms. *marsial*. 
* La terminassion piemontèisa *-ja* a corëspond a *-lia* an antërlenga: ia. *familia* - pms. *famija*. 
* An lenga piemontèisa, se la paròla precedenta a finiss con na consonanta, alora al prinsipi ëd na paròla ch'a ancamin-a con *sp-*, *st-* as gionta *ë*: ia. *spatio*, *stato* - pms. *(ë)spassi*, *(ë)stat*. 
* Le sequense *ct* e *pt* dl'antërlenga dòp na vocal a l'han sò equivalent an *t* an lenga piemontèisa: ia. *structura*, *fructo*, *descriptive* - pms. *strutura*, *frut*, *descritiv*. 
* *ph* an antërlenga a l'ha sò equivalent an *f* an lenga piemontèisa: ia. *physic* - pms. *fìsica*. 
* *th* an antërlenga a l'ha sò equivalent an *t* an lenga piemontèisa: ia. *theoria* - pms. *teorìa*. 
* La litra *y* dl'antërlenga a l'ha sò equivalent an *i* an lenga piemontèisa: ia. *systema* - pms. *sistema*. 
* La *h* muta ant le paròle dl'antërlenga a l'é nen butà ant ij sò equivalent piemontèis: ia. *humanitate*, *hypothese* - pms. *umanità*, *ipotèsi*. 
* *Ch* an paròle d'adoss greca a l'ha sò equivalent *c* (pa dnans a *i*, *e*) an lenga piemontèisa (tanme an italian): ia. *technologia*, *psychologia*, *epocha* - pms. *tecnologìa*, *psicologìa*, *època*. 
* La terminassion *-na* dl'antërlenga a l'ha sò equivalent an cola piemontèisa *-n-a*: ia. *persona* - pms. *përson-a*. 
* Le litra *x* dl'antërlenga antra vocaj a l'ha sò equivalent an cola piemontèisa *s/ss*: ia. *reflexion* - pms. *arflession*, ia. *exister* - *esiste* (ël prefiss *ex-* a l'é n'àutr cas) 
* La sequensa *-sc-* dl'antërlenga dnans a *i*, *e*, dòp na vocal a l'ha sò equivalent ant ël piemontèis *-ss-*, ma an *s-* ant ël prinsipi ëd na paròla: ia. *cognoscer* - pms. *conòsse*, ia. *scientia* - pms. *siensa*. 

### Prefiss e sufiss
#### Prefiss
 

#### Sufiss
 

Categorìa:Lenghe artifissiaj