open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ast spumant

Ël vin **Ast spumant** as prodov ant le comun-e ëd Canèj, San Stéo an Belb e an cheiche zòne dle provinse d'Ast, Cuni e Lissandria

L'Ast spumant a l'é ùnich com vin da dessert.

Categorìa:Vin dël Piemont
Banfi brut

Ël vin **Banfi brut** as prodov ant la comun-a dë Strev, an provinsa ëd Lissandria.

A Strev as prodovo dij brut fin dal 1860.

Categorìa:Vin dël Piemont
Barengh (vin)

Ël vin **Barengh** as prodov ant la comun-a ëd Barengh, an provinsa ëd Noara.

La legenda a vorrìa che n'amportador a l'abia antrodovulo da la Grecia.

Categorìa:Vin dël Piemont
Barilòt

Ël vin **Barilòt** as prodov ant la comun-a ëd Calamandran-a, an provinsa d'Ast.

Ël Barilòt a ven afinà ant le barriques. Quand che ël Barilòt a l'é nassù, costa técnica as conossìa nen, ma ël vin a l'era spedì via an drinta a cit barilòt, e da lì a smija che a sia nassuje ël nòm e l'afinament ëd la técnica.

Categorìa:Vin dël Piemont
Arnassensa

L' **Arnassensa** a l'é stàit un perìod d'arnovament artìstich e coltural dla stòria d'Euròpa an tra l'Età ëd mes e l'Età Moderna.

Cost perìod, che pì o meno a ancamin-a an tra 'l sécol ch'a fa XV e la mità dël sécol ch'a fa XVI, a treuva un neuv ideal ëd vita e n'arnovament ant jë studi umanìstich.
Un dij sò but a l'era la riapropiassion dël patrimòni coltural ëd l'antichità.

Ël sènter prinsipal ëd cost moviment a l'é stàita la sità ëd Firense, an Italia.
La dëscuverta ëd test grech e latin dl'Imperi Bisantin, conservà ant ij monasté, a men-a a na caterva dë studi e d'anvension.
Cheidun a sara cost perìod al 6 ëd mai dël 1527, cand Roma a l'era anvadùa da j'armade spagneule e alman-e ëd re Carl V. 
Ant la stòria dla mùsica, nopà, la fin dl'Arnassensa a l'é an tra ël 1600 e ël 1620. 

## Orìgin dla paròla
Ël prim a parlé d*'arnassensa* a l'é stàit ël pitor e architet Giorgio Vasari an sò tratà *Vita de' piu' eccellenti architetti, pittori et scultori italiani* për parlé dël moviment ch'a ancaminava con Giòt ëd Bondon e Masaccio e con Donatello, e a molava lë stil grech-bisantin, për rivé con Michelàngel a sorpassé ëdcò ij mèistr ëd l'antichità. 

Ma la paternità dla paròla a l'é dlë stòrich Jules Michelet ch'a la deuvra dël 1855 për indiché la dëscuverta dël mond e dl'òm ant ël sécol ch'a fa XVI. 
Costa afermassion a ven ëspantià d'la stòrich Jacob Burckhardt ch'a parla dl'Arnassensa coma dël perìod ëstòrich anté che l'umanità e la cossiensa moderna a s-ciàiro la lus, apress ël perìod sombr dl'Età ëd mes. 

## Diferense con l'età ëd mes
L'Arnassensa a pòrta ëd grand cambiament ant la polìtica, ant l'economìa e ëdcò ant la religion: 

An polìtica, ant la part oriental, as fa viaman pì granda l'espansion dl'Imperi Otoman. Apress ël droché dla sità ëd Costantinòpoli, a conossrà na granda espansion an rivand a pijé l'Ungherìa, e rivand fin-a a l'Àustria, e intrand ëdcò ant ël Friul. 
La part ossidental a l'é caraterisà d'lë s-ciòde djë stat modern, dle monarchìe nassionaj ëd Fransa e Spagna e dl'imperi ëd Carl V.
La diferensa con le monarchìe dl'Età ëd mes a l'é ant l'acentrament dël podèj. 

An economìa con la dëscuverta dj'Amériche a ancamin-o j'espansion coloniaj. 
Dij grand cambiament a rivo ëdcò an Euròpa. La dëscuverta dël neuv mond a fa tramudé l'economìa dal Mediterani al Nòrd América. 
L'economìa feodal tìpica dl'età ëd mes a lassa ël post ai comersi con le nav. 

Ant la religion a-i riva l'arforma protestanta.

## Architetura
Ël model ëd costrussion pi arpresentativ dl'Arnassensa a l'é l'edifissi a pianta sentral.

## Përsonalità dl'Arnassensa
* Leon Battista Alberti 
* Giovanni Antonio Amadeo 
* Fra Angélich 
* Giovanni Bellini 
* Hieronymus Bosch 
* Sandro Botticelli 
* Pieter Brueghel ël Vej 
* Pieter Brueghel ël Giovo 
* Michelangelo Buonarroti
* Vittore Carpaccio 
* Leonard da Vinci 

Arnassensa
Basarin

Ël vin **Basarin** as prodov ant la comun-a ëd Nèive, an provinsa ëd Coni.

Ël nòm Basarin a ven da la colin-a Basarin ëd Nèive. Costa colin-a da sempe a l'é coltivà a dosset (e alura a podrìa esse che l'uvagi a sia ël dosset).

Categorìa:Vin dël Piemont
Batiè

Ël vin **Batiè** as prodov ant la località Santa Marìa, ant la comun-a ëd La Mora, an provinsa ëd Coni.

Ël nòm Batiè a ven dal verb *"batiè"* o *"batesé"*, përchè a l'era dovrà për fé festa ai batesim.

Categorìa:Vin dël Piemont
Boca

Ël vin **Boca** as prodov ant le comun-e ëd Bòca, Cavalij, Grignasch, Magiora e Pra an provinsa ëd Noara.

As dis che ël Boca a l'era fornì ai soldà spagneuj che a ocupavo la Lombardìa.

Categorìa:Vin dël Piemont
Bonarda (piemontèisa)

Ël vin **Bonarda** as prodov ant le comun-e ëd Sisterna, Canal, La Montà, Montèj, San Stéo an Belb an provinsa ëd Coni.

La Bonarda as treuva ëdcò an provinsa ëd Pavìa e ëd Piasensa.

Categorìa:Vin dël Piemont
Bramatèra

Ël vin **Bramatèra** as produv ant le comun-e ëd Massran, Brusnengh, Curin, Vila dël Bòsch e Sostegn an rovinsa ëd Biela, Roaso e Lòso an provinsa ëd Vërsèj.

Ël nòm Bramatèra a riva da la cassin-a che a lo fà.

## Nòte


Categorìa:Vin dël Piemont
Categorìa:Vin nèir
Bric ëd l'Uslon

Ël vin **Bric ëd l'Uslon** as prodov ant la comun-a ëd Rochëtta Tane an provinsa d'Ast.

Ël nòm Bric ëd l'Uslon a riva da la padron-a ëd na cassin-a ëd Rochëtta Tane, butà an punta a un brich. Costa fomna a l'era àuta, sempe vëstìa ëd nèir com un cornajass, l'uslon an piemontèis.

Categorìa:Vin dël Piemont
Brich Manzon

Ël vin **Brich Manzon** as prodov ant la comun-a ëd Monfòrt an provinsa ëd Coni.

Ël Brich Manzon a deuv soe qualità ëdcò a le técniche ëd coltivassion e a la manera ëd poé.

Categorìa:Vin dël Piemont
Brut Gatinera

Ël vin **Brut Gatinera** as prodov ant la comun-a ëd Seralonga d'Alba an provinsa ëd Coni.

Ël Brut Gatinera a l'é vinificà con ël métod champenois.

Categorìa:Vin dël Piemont
Caluso passì

Ël vin **Caluso passì** as prodov ant le comun-e d'Ajé, Borghmasin, Caluso, Ivreja, Mersnasch an provinsa ëd Turin; ant le comun-e ëd Moncrivel, Ròpo, Vivron, Zimon an provinsa ëd Vërsèj.

Ël Caluso passì a l'era già conossù dai Roman, ma peul esse che a fussa prodovù già prima. Ël nòm as treuva për la prima vòta ant un tratà dë 1606.

Categorìa:Vin dël Piemont
Categorìa:Caluso
Caluso passì licoros

Ël vin **Caluso passì licoros** as prodov ant la comun-a ëd Caluso e àutre an provinsa ëd Turin; e àutre comun-e an provinsa ëd Vërsèj.

Ël Caluso passì licoros as prodov con ël Caluso passì giontandje àlcol. 

Categorìa:Vin dël Piemont
Categorìa:Caluso
Ariòsa

L' **Ariòsa** a l'é la dansa popolar pì antica ch'as conòss an Valsesia.
A armonta al sécol ch'a fa XVI e a l'é originaria 'd Cèj.
La tradission a veul ch'as balèissa an reu antorn al poss ant tute le ocasion ëd festa e dzortut ant ij mariagi.

Categorìa:Bal
Categorìa:Mùsica piemontèisa
Categorìa:Cèj
Caramin

Ël vin **Caramin** as prodov ant la comun-a ëd Brion-a an provinsa ëd Noara.

Al Nebieul as peul giontesse cite quantità d'àutre uve rosse.

Categorìa:Vin dël Piemont
Cari

Ël vin **Cari** as prodov ant le comun-e ëd Pavareul, Baudsé, Montàud, Cher an provinsa ëd Turin.

L'uvagi "Cari" localment a l'é ëdcò ciamà "Cario" o "Pelaverga" o "fra German".

Categorìa:Vin dël Piemont
Carema (vin)

Ël vin **Carema** as prodov ant la comun-a ëd Carema an provinsa ëd Turin.

Ël Carema a l'era già conossù ai Roman e a l'é sità ant un tratà dël 1597. A l'ha daje ël nòm a la sità. L'uvagi "Nebieul" localment a l'é ëdcò ciamà "picutener" o "pugnet" o "nebieul span-a".

Categorìa:Vin dël Piemont
Carema (omònim)

***Carema*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Carema|comun]]** dla provincia ëd Turin

* d'un **[[Carema (vin)|vin nèir DOC]]**
Farrah Fawcett

Atris djë Stat Unì.
**Farrah Fawcett** a l'era nassùa a Corpus Christi, ant ël Texas, ai 2 ëd fërvè dël 1947 e a l'é mòrta ëd càncher a l'ospidal ëd Santa Monica ai 25 ëd giugn dël 2009.

## Filmografìa
* *Un homme qui me plaît* (1969)
* *Myra Breckinridge* (1970)
* *Logan's Run* (1976)
* *Somebody Killed Her Husband* (1978) 
* *Sunburn* (1979) 
* *Saturn 3* (1980) 
* *The Cannonball Run* (1981) 
* *Extremities* (1986) 
* *See You in the Morning* (1988) de 
* *Man of the House* (1995)  
* *The Lovemaster* (1997) 
* *The Apostle* (1998)  
* *Dr. T and the Women* (2000) 
* *The Cookout* (2004)

Fawcett, Farrah
Castelborgh brut

Ël vin **Castelborgh brut** as prodov ant la comun-a ëd Nèive an provinsa ëd Coni.

A l'é në spumant métod Charmat. Ël nòm a arcòrda ij cont Castelborgh, che a l'avìo ancaminà le prime cantin-e ant ël 1850, con l'agiut dël fransèis Oudart.

Categorìa:Vin dël Piemont
Castlengh

Ël vin **Castlengh** as prodov ant la comun-a ëd Nissa Monfrà an provinsa d'Ast.

A peul soporté fin a 10 agn d'anvejament.

Categorìa:Vin dël Piemont
Alì Terme

**Alì Terme** a l'é un comun dla Sicilia ëd 2.598 abitant , an provincia ëd Messin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lorenzo Grasso (dal 17/06/2008 -second mandà-).
## Demografia

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.8)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:455 height:303
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:3000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1861 from: 0 till:777
  bar:1871 from: 0 till:727
  bar:1881 from: 0 till:869
  bar:1901 from: 0 till:1785
  bar:1911 from: 0 till:1941
  bar:1921 from: 0 till:2266
  bar:1931 from: 0 till:2204
  bar:1936 from: 0 till:2231
  bar:1951 from: 0 till:2230
  bar:1961 from: 0 till:2309
  bar:1971 from: 0 till:2291
  bar:1981 from: 0 till:2276
  bar:1991 from: 0 till:2425
  bar:2001 from: 0 till:2569

PlotData=

  bar:1861 at:777 fontsize:XS text: 777 shift:(-8,5)
  bar:1871 at:727 fontsize:XS text: 727 shift:(-8,5)
  bar:1881 at:869 fontsize:XS text: 869 shift:(-8,5)
  bar:1901 at:1785 fontsize:XS text: 1785 shift:(-8,5)
  bar:1911 at:1941 fontsize:XS text: 1941 shift:(-8,5)
  bar:1921 at:2266 fontsize:XS text: 2266 shift:(-8,5)
  bar:1931 at:2204 fontsize:XS text: 2204 shift:(-8,5)
  bar:1936 at:2231 fontsize:XS text: 2231 shift:(-8,5)
  bar:1951 at:2230 fontsize:XS text: 2230 shift:(-8,5)
  bar:1961 at:2309 fontsize:XS text: 2309 shift:(-8,5)
  bar:1971 at:2291 fontsize:XS text: 2291 shift:(-8,5)
  bar:1981 at:2276 fontsize:XS text: 2276 shift:(-8,5)
  bar:1991 at:2425 fontsize:XS text: 2425 shift:(-8,5)
  bar:2001 at:2569 fontsize:XS text: 2569 shift:(-8,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Dàit ëd l'ISTAT



## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Aliterme
Campora San Giovanni

**Campora San Giovanni**  (*Campura San Giuvanni* o *Campura Santu Janni* an calabrèis) a l’é na frassion dël comun d'Amantea, an provincia ëd Cosensa.
A conta 7.200 abitant e a l'ha na surfassa ëd 6,2 km².

## Geografìa
Ël pais as treuva a n'autessa ëd 55 méter.
Le coordinà a son 39°04′ Nòrd (latitùdin) e 16°05' Est (longitùdin).

## Borgià
Ël pais ëd Campora San Gioann a l'é spartì an 21 borgià:
* Augurato
* Carratelli
* Cologni
* Cozza
* Cuccuvaglia
* Fravitte
* Gallo (part meridional)
* Imbelli
* Marano
* Marinella
* Mirabelli
* Oliva
* Piana Cavallo
* Piana Mauri
* Principessa
* Ribes
* Rubano
* Strìttùrì
* Villanova

## Sant protetor e feste
Ël patron prinsipal a l'é San Fransesch da Paola ch'as festegia ij prim tre dì dë stèmber; a-i son peui San Gioann Batista (24 ëd giugn) e Santa Filomen-a (an aost).

## Përsonalità
* Angelo Vadacchino (1890-1976), partisan, paisan e ativista polìtich, ciamà dai camporèis "Mastr'Angelo"

## Galarìa fotogràfica

Figura:CamporaSanGiovanni2009.jpg|Ël pais ës-ciairà da la località Augurato con la vegetassion local
Figura:Campora San Giovanni 09 Panarama Inicio Verano Tarde.jpg|Panorama estiv al tramont, s-ciairà da la borgià Mirabelli, con un tòch ëd flòra local
Figura:Campora San Giovanni 09 Panorama Sunrise.jpg|Panorama a l'alba, s-ciairà da la borgià Mirabelli
Figura:ChiesaSantaFilomenaAugurato.jpg|La cesa 'd santa Filomen-a a Augurato
Figura:FuntanaPeshcaru1.jpg|*Funtana du Peshcaru* (Fontan-a dël Babacio) a Augurato


Categorìa:Amantea
Brisbane

**Brisbane** a l'é na sità e capital ëd lë stat dël Queensland, ant l'est ëd l'Australia.
A conta 1.945.639 abitant (2008).
A l'é la tersa sità d'Australia për popolassion.

## Sità gemelà
Brisbane a l'é gemelà con:
*  Abu Dhabi, Emirà Àrabo Unì
*  Auckland, Neuva Zelanda
*  Brisbane (Califòrnia), Stat Unì d'América
*  Chongqing, Cin-a
*  Daejon, Coréa dël Sud
*  Kaohsiung, Taiwan
*  Kobe, Giapon
*  Lucknow, India
*  Semarang, Indonesia
*  Shenzhen, Cin-a

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Australia
Categorìa:Sità dl'Osseania
Michael Jackson

**Michael Joe Jackson** (29 d'agost dël 1958) a l'era nassù a Gary, ant l'Indian-a.

Jackson a l'ha vagnà eut premi Grammy.

A l'avìa tre masnà: Michael Joe, Paris, e Prince Michael.

Jackson, Michael
Nùmer natural

Un **nùmer natural** a l'é 'l cardinal ëd n'ansem finì.

L'ansem dij nùmer naturaj as denòta  \mathbb N .

## Propietà
* L'ansem  \mathbb N  a l'é infinì.
* An sl'ansem  \mathbb N  a l'é definì 'd fasson natural n'órdin total, denotà  \leq . As trata d'un bon órdin, visadì minca sot-ansem nen veuid d' \mathbb N  a l'ha 'n mìnim.
* Antra j'operassion ant l'ansem  \mathbb N  a-i na é doe fondamentaj: l'adission e la multiplicassion. A son d'operassion assossiative, comutative, con element neutral; la multiplicassion a l'é distributiva rëspet a l'adission.

## Ij nùmer ant la filosofìa
Ij pitagòrich, ant ël sécol ch'a fa VI aGC, a pensavo che ij nùmer naturaj a fusso ël prinsipi ansima al qual as basava la spiegassion ëd tute le còse.

Categorìa:Àlgebra
Amantea

**Amantea** a l'é un comun dla Calabria dë 13.968 abitant , an provincia ëd Cosensa.

## Aministrassion
Ël comun a l'é comissarià (da l'1/08/2008).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Cosensa
John Venn

Matemàtich.
**John Venn** a l'era nassù a Kingston upon Hull ai 4 d'aost dël 1834 e a l'é mòrt a Cambridge ai 4 d'avril dël 1923.

## A pòrto sò nòm
* Diagrama d'Euler-Venn

Venn, John
Venn, John
Diagrama d'Euler-Venn

Ij **diagrama d'Euler-Venn** a son na manera gràfica d'arpresenté j'ansem e soe operassion elementar.
As trata ëd dissegné 'n contorn sarà e ëd marcheje andrinta, con dij pontin o d'àutre arpresentassion, j'element ch'a aparten-o a l'ansem.

L'idèja ëd costa arpresentassion a armonta a Leonhard Euler, ch'a l'ha dovraje an soe *Litre a na prinsipëssa d'Almagna*.

Categorìa:Teorìa dj'ansem
Régola dij segn

La **régola dij segn** ëd la multiplicassion a l'é na laj algébrica ch'a fortiss che:
*ël prodot ëd na cobia ëd nùmer antregh con l'istess segn a l'é positiv;
*ël prodot ëd na cobia ëd nùmer antregh con segn opòst a l'é negativ.

Categorìa:Teorìa dij nùmer
Leopold Kronecker

Matemàtich.
**Leopold Kronecker** a l'era nassù a Liegnitz (al di d'ancheuj *Legnica*, an Polònia) ai 7 dë dzèmber dël 1823 e a l'é mòrt a Berlin ai 29 dë dzèmber dël 1891.

## A pòrto sò nòm
*Sìmboj ëd Kronecker.

Kronecker, Leopold
Kronecker, Leopold
Josep Sanna

**Josep Sanna** a l'era nassù a Algher dël 1920 e a l'é mòrt-ie dël 1988; a l'é stàit caplan, sëmpre a Algher.
A l'é motobin considerà da la comunità catalan-a dla sità, da già ch'a l'ha scrivù 'l prim dissionari ëd la version algherèisa dël catalan.
A l'é 'dcò fondà ëd l'Escola de Alguerés Pasqual Scanu (dedicà a l'omònim ëscritor), andoa as mostra 'l catalan a le neuve generassion.

Sanna, Josep
Recanati

**Recanati** a l'é un comun dle Marche ëd 21.593 abitant , an provincia ëd Macerà.

## Përsonalità

* Giacomo Leopardi, poeta, nassù a Recanati dël 1798
* Beniamino Gigli, tenor, nassù a Recanati dël 1890

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Fiordomo (dal 22/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Macerà
San Ginesio (omònim)

***San Ginesio*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian an provincia ëd Macerà:

* **[[Ripe San Ginesio]]**

* **[[San Ginesio]]**
Pasqual Scanu

**Pasqual Scanu** a l'era nassù a Algher ai 30 ëd gené dël 1908 e a l'é mòrt a Sàssari dël 1978.
A l'é stàit un vajant ëscritor algherèis. Già magister, a l'é 'dcò stàit dirigent ant le scòle dla provincia ëd Sàssari dal 1937 al 1975.
A l'ha motobin cissà la coltura catalan-a a Algher e a l'ha sërcà d'avzinà costa sità a la Catalògna e a soa coltura.
A l'ha partessipà a squasi tuti j "Jocs Florals" ëd la lenga catalan-a dal 1959, ma a l'ha studià dzoratut la coltura popolar, la stòria d'Algher e la poesia.
Dël 1979 a l'ha soagnà e a l'ha fàit stampé la gramatica algherèisa ëd Joan Pais i Melis.

## Euvre prinsipaj
* *Alghero e la Catalogna* (1962)
* *Pervivència de la llengua catalana oficial a l'Alguer* (1964)
* *Sardegna* (1964)
* *Sardegna nostra* (1970)
* *Poesia d'Alguer* (1970)
* *Guida di Alghero* (1971)
* *Rondalles alguereses* (1985)

Scanu, Pasqual
Scanu, Pasqual
Bossico

**Bossico** (*Bödech* an dialèt bërgamasch) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 997 abitant , ant la provinsa ëd Bérghem.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Daria Schiavi (da l'11/06/2014).

## Sità gemelà
Bossico a l'é gemelà con:
*  Meyrié, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bérghem
Fidenza

**Fidenza** (*Fidénsa* o *Bórogh* an dialèt parmesan, *Bùragh* ant la parlà local) a l'é un comun ëd l'Emilia-Romagna ëd 27.041 abitant , ant la provinsa 'd Parma.

## Nòm
Ël comun a l'é stàit ciamà *Borgo San Donnino* fin al 1927.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Massari (dal 10/06/2014, scond mandà dal 28/05/2019).

## Sità gemelà
Fidenza a l'é gemelà con:
*  Sisteron, Fransa
*  Herrenberg, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Parma
Joan Pais i Melis

**Joan Pais i Melis** a l'era nassù a Algher dël 1875 e a l'é mòrt a Càliari dël 1964.
A l'é stàit un mùsich e 'n poeta algherèis.
Pijà la làurea an chìmica e farmacìa, a l'ha travajà coma magìster dle bande musicaj d'Algher, Sorso e Sàssari e dël 1902 a l'ha fondà 'l grop catalanista "La Palmavera", anté ch'a l'ha fàit un grand travaj an componend la musica ëd l'imn algherèis ëd Antoni Ciuffo.
A l'ha 'dcò sugerì l'adatament ëd la gramatica algherèisa a la grafìa standard dël catalan.

## Euvre prinsipaj
* *Grammatica del dialetto moderno d'Alghero* (1899)

Paisimelis, Joan
Paisimelis, Joan
Antoni Ciuffo

**Antoni Ciuffo** a l'era nassù a Sàssari ai 14 dë stèmber dël 1879 e a l'é mòrt a Barslon-a dël 1911 o 1912. A l'é conossù con lë stranòm ëd **Ramon Clavellet**.
A l'é stàit ne scritor algherèis con n'orìgin napolitan-ae a l'é stàit un ëd coj che a l'han fondà 'l sènter catalanista La Palmavera.
Dël 1906 con Joan Palomba a l'ha partissipà al prim Congress Antërnassional ëd la lenga catalan-a che a l'é fasse a Barslon-a. Da col moment a l'ha decidù 'd vive ambelelì, a l'é dventà amis ëd Josep Aladern e a l'ha scrivù d'artìcoj e fàit ëd conferense dzora Algher e l'algherèis.
Dël 1908 a l'ha fondà l'arvista La Sardenya Catalana.

Soe poesie *Serenada* e *Himne* a son stàite butà an mùsica da Joan Pais i Melis e la sgonda a l'é dventà l'imn ëd la sità d'Algher.

## Euvre prinsipaj
* *La Conquista de Sardenya* (1906)

Ciuffo Antoni
Castèj ëd Somariva

Ël vin **Castèj ëd Somariva** as prodov ant la comun-a ëd Somariva Bòsch an provinsa ëd Coni.

Categorìa:Vin dël Piemont
Sesnola

Ël vin **Sesnola** as prodov ant la frassion ëd Sesnola, ant la comun-a d'Ël Seto Viton an provinsa ëd Coni.

Al nebieul as peulo giontesse àutre uve nèire.

Categorìa:Vin dël Piemont
Villagrande Strisaili

**Villagrande Strisaili** (*Biddamanna Istrisàili* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 3.466 abitant , ant la provincia dl'Oliastra.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Loi (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dl'Oliastra
San Gavino Monreale

**San Gavino Monreale** (*Santu 'Ainju* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 9.099 abitant  ant la provincia dël Medi Campidan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Cruccu (da l' 8/06/2009).

## Arferiment

Sangavinomonreale
Calasetta

**Calasetta** (*Câdesédda* an lìgure-tabarchin) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 2.900 abitant , an provincia ëd Carbònia-Iglesias.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Antonio Vigo (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Calasetta a l'é 
* *comun onorari* dla   Provincia ëd Génoa
e a l'é gemelà con:
*  Arenzano, Italia
*  Génoa-Pegli, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Carbònia-Iglesias
Joan Palomba

**Joan Palomba** a l'era nassù a Algher ai 17 ëd luj dël 1876 e a l'é mòrt-ie ai 29 ëd mars dël 1953.
A l'é stàit un vajant lenghista e magìster ant la scòla algherèisa. Dël 1906 a l'ha partessipà con Antoni Ciuffo al prim Congress Antërnassional ëd la Lenga Catalan-a an rapresentand soa comunità e an costa ocasion a l'ha presentà në studi dzora la gramtica dël dialèt algherèis modern.

## Euvre prinsipaj
* *Grammatica del Dialetto Algherese odierno* (1906)
* *Attraverso la letteratura catalana* (1909)
* *Tradizioni usi e costumi di Alghero* (1911)

Palomba, Joan
Chardonnay brut

Ël vin **Chardonnay brut** as prodov ant ël teritòri astësan.

L'uvagi Chardonnay a ven da la Fransa, dzortut da la Champagne e da la Borgògna.

Categorìa:Vin dël Piemont
Colaret

Ël vin **Colaret** as prodov ant la comun-a ëd Seralonga d'Alba an provinsa ëd Coni.

Le vigne che a lo prodovo a son an dzora un cit còl, un *"colaret"*, dont a-i ven ël nòm.

Categorìa:Vin dël Piemont
Colin-a dla vidoa

Ël vin **Colin-a dla vidoa** as prodov ant la comun-a ëd San Marsan an provinsa d'Ast.

A res bin l'anvejament.

Categorìa:Vin dël Piemont
Cortèis dij còj tortonèis

Ël vin **Cortèis dij còj tortonèis** as prodov ant ël Tortonèis e an vaire comun-e dla provinsa ëd Lissandria e dla provinsa d'Ast.

Categorìa:Vin dël Piemont
Cortèis ëd l'Àut Monfrà

Ël vin **Cortèis ëd l'Àut Monfrà** as prodov ant 50 comun-e dla provinsa ëd Lissandria e an 35 comun-e dla provinsa d'Ast.

L'uvagi a së s-ciama ëdcò *curtèisa*. A l'é trovasse dij document dël 1659 che a parlo già dë sto vin.

Categorìa:Vin dël Piemont
Màssim divisor comun

Ël **màssim divisor comun** (denotà gcd, *greatest common divisor*) a l'é n'operassion definìa an sij nùmer naturaj positiv che, a minca cobia (a,b) a fa corësponde ël pì grand dij divisor comun d'a e ëd b.

A l'é n'operassion comutativa.

Massim divisor comun
Mìnim mùltipl comun

Ël **mìnim mùltipl comun** (denotà lcm, *least common multiple*) a l'é n'operassion definìa an sij nùmer naturaj positiv che a minca cobia (a,b) a fa corësponde ël pì cit dij mùltipl comun a a e b.

A l'é n'operassion comutativa.

Minim mùltipl comun
Josep Aladern

**Josep Aladern**, stranòm ëd **Cosme Vidal i Rosich**, a l'era nassù a Alcover ai 28 dë dzèmber dël 1869 e a l'è mòrt a Barslon-a ai 16 d'otóber dël 1918. A l'era 'l frel dël poeta Plàcid Vidal i Rosich.
A l'é stàit un editor e scritor an lenga catalan-a e a la fondà j'arviste *En Patufet* e *Occitània*.
Dël 1897 a l'é mudasse da Alcover a Reus, andoa ij sò a l'avìo cataje na cita librarìa, che a l'é peui dventà 'dcò ca editris.
Aladern a l'é stàit na figura amportanta dël nassionalism catalan mersì a sò amor për soa tèra. A l'ha 'dcò avù la passion për la stòria e la filologìa.

## Euvre prinsipaj
* *Monólech d'un empressari* (1895)
* *La fi de Serrallonga. Drama històrich en un acte* (1898)

Aladern, Josep
Aladern, Josep
Piemonteisism (polìtica)

Ël **piemonteisism** o **nassionalism piemontèis** a l'é na corent coltural e polìtica che a veul dësfende e spantié l'arconossiment polìtich, coltural e lenghìstich dël Piemont.

A fan part ëd cost moviment tute j'associassion e ij sitadin che a travajo për dësfende soa identità.

Categorìa:Idèje polìtiche
Categorìa:Polìtica dël Piemont
Armida (canotage)

La **Società Canotieri Armida** a l'é na sossietà 'd canotage turinèisa, fondà dël 1869 con ël nòm ëd *Mek-Mek*.
Dël 1874 a l'ha piàit ël nòm d'ancheuj.

A conta 220 sòcio.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Spòrt a Turin
Jean-Victor Poncelet

Matemàtich.
**Jean-Victor Poncelet** a l'era nassù a Metz ël 1m ëd luj dël 1788 e a l'é mòrt a Paris ai 22 dë dzèmber dël 1867.

A l'é stàit anlev ëd Gaspard Monge.
A l'ha dësvlupà e tratà ëd fasson sistemàtica la geometrìa projetiva.

## A pòrto sò nòm
*Teorema ëd Poncelet-Steiner

Poncelet, Jean-Victor
Villasimius

**Villasimius** (*Crabonaxa* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna dë 3.537 abitant , an provincia ëd Càliari.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Salvatore Sanna (dal 14/06/2004 -second mandà-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Càliari
Marguerite Yourcenar

Scritris e poetëssa an lenga fransèisa.
**Marguerite Yourcenar** a l'era nà a dël 1903 a Brussel.
A l'ha vivù an vàire part d'Euròpa e a l'é peui stabilisse ant l'ìsola ëd Mount Desert, an sla còsta nòrd-oriental ëd jë Stat Unì, anté ch'a l'é mòrta dël 1987.

Ai 6 ëd mars 1980, Marguerite Yourcenar a l'é stàita elegiùa a l'Academia fransèisa.

## Euvre prinsipaj
* *Alexis ou le traité du vain combat* (romanz, 1929)
* *Feux* (pròsa, 1936)
* *Le coup de grâce* (romanz, 1939)
* *Mémoires d'Hadrien* (romanz ëstòrich, 1951). A l'é l'euvra ch'a l'ha daje a l'autris na nomea mondial; soa concession a l'é ancaminà dël 1924.
* *Les charités d'Alcippe* (poema, 1956)
* *Denier du rêve* (version definitiva 1959)
* *Sous bénéfice d'inventaire* (studi, 1962)
* *Nouvelles orientales* (conte, 1963)
* *L'oeuvre au noir*
* *Anna, soror...*
* *Mishima ou la vision du vide*
* *Le temps, ce grand sculpteur*
* *En pèlerin et en étranger*
* *Le tour e la prison*
* *Conte bleu*
* *Le dialogue dans le marécage*
* *La couronne et la lyre*
* *Notre-Dame des hirondelles*

L'euvra ëd Marguerite Yourcenar a comprend ëdcò dij travaj teatraj e dle tradussion ëd Virginia Woolf, ëd Henry James, ëd James Baldwin, ëd Yukio Mishima.

Yourcenar, Marguerite
Yourcenar, Marguerite
Yourcenar, Marguerite
Onanì

**Onanì** (*Onanie* an sard) a l'é na comun-a dla Sardëgna ëd 432 abitant , an provincia ëd Nùoro.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Clara Michelangeli (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Nùoro
Sorso

**Sorso** (*Sòssu* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 14.718 abitant , an provincia ëd Sàssari.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Morghen (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sàssari
Costabela

Ël vin **Costabela** as prodov ant la comun-a ëd Suna an provinsa ëd Noara.

L'uvagi *Grech novarèis* a l'é l'Erbalus.

Categorìa:Vin dël Piemont
Daprové

Ël vin **Daprové** as prodov ant la comun-a ëd Barbarèsch an provinsa ëd Coni.

Ëd nom, *Daprové* a l'é l'anvit a tasté piemontèis, quand un a l'é sicur che a piasrà.

Categorìa:Vin dël Piemont
Doe fomne

Ël vin **Doe fomne** as prodov ant la comun-a ëd Lerma an provinsa ëd Lissandria.

Dël 1999 ël vin a l'ha cambià nòm, ciamandse **Tre fomne**, da le tre generassion ëd fomne che a l'ha dicà la vita a produvlo.

Categorìa:Vin dël Piemont
Dosset

Ël vin **Dosset** as prodov an vàire zone dla provinsa ëd Coni, ant j'anviron d'Alba, Mondvì, zone dla provinsa ëd Lissandria, anviron d'Àich, Neuve (AL), Ovà, etc...

Ëd nom a deuv nen angané, përchè ël vin a l'é tut àutr che doss. A l'era ël preferì da Napoleon an Italia. A podrìa esse ël pì vej dij vin piemontèis, ma le prime soe notissie a son dla fin dël 1500.

Categorìa:Vin dël Piemont
Qin Shi Huang

**Qin Shi Huang** (秦始皇 an cinèis) a l'é nà a Handan anviron dël 259 aGC e a l'é mòrt a Shaqiu dël 210 dGC.
A l'é considerà 'l prim imperator dla Cin-a, përchè dël 221 a l'ha unificà sota al sò podèj tuti ij regn indipendent ch'a-i ero prima an Cin-a.
 

Categorìa:Sovran
Isola del Giglio

**Isola del Giglio** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 1.469 abitant , an provincia ëd Grosset.

## Geografìa
Ël teritòri dël comun a l'é formà da l'omònima ìsola e da l'ìsola ëd Giannutri, ant ël Mar Tireni.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Sergio Ortelli (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Grosset
Contacc

Ël vin **Contacc** as produv ant la comun-a ëd Calamandran-a an provinsa d'Ast.

Ël nòm *Contacc* a l'é n'esclamassion piemontèisa ëd maravìa.

Categorìa:Vin dël Piemont
Categorìa:Vin nèir
Fara (vin)

Ël vin **Fara** as prodov ant le comun-e ëd Fara e Brion-a an provinsa ëd Noara.

Ël nòm a ven dal pòst andoa as prodov. J'afresch mediovaj ëd na cesa ëd Fara a testimònio l'antichità dël vin.

Categorìa:Vin dël Piemont
Fogarin

Ël vin **Fogarin** as produv ant la comun-a ëd Sceun an provinsa ëd Noara.

L'uvagi a ven da la provinsa ëd Res dl'Emilia.

Categorìa:Vin dël Piemont
Categorìa:Vin nèir
Frèisa d'Ast

Ël vin **Frèisa d'Ast** as produv ant le provinse d'Ast e ëd Lissandria

L'uvagi Frèisa a l'é motobin arzistent a le maladìe e al gèil.

Categorìa:Vin dël Piemont
Categorìa:Vin nèir
Frèisa ëd Cher

Ël vin **Frèisa ëd Cher** as produv ant la comun-a ëd Cher e comun-e davzin-e, ant la provinsa ëd Turin.

A peul esse vinificà sech o amàbil.

Categorìa:Vin dël Piemont
Categorìa:Vin nèir
Nassionalism aragonèis

Ël **nassionalism aragonèis** a l'é fàit da na serie 'd moviment polìtich che a penso che l'Aragon-a a l'ha na stòria, na lenga e na coltura ch'a basto a ciamé pì d'autonomìa da lë Stat ëspagneul. Un dij sìmboj pì dovrà dai nassionalista aragonèis a l'é l*'estelada* aragonèisa, drapò con quatr liste rosse an camp giàun e con na stèila rossa an mes.

Ancheuj a-i son quatr partì nassionalista o regionalista an Aragon-a:

*PAR (Partido Aragonés Regionalista), partì regionalista con neuv diputà al parlament regional
*CHN (Chunta Aragonista), partì nassionalista moderà (4 diputà al parlament regional)
*INAR (Iniciativa Aragonesa), partì nassionalista
*EA (Estado Aragonés), partì nassionalista.

Ël PAR a l'é l'ùnich che a l'ha 'dcò un rapresentant ant ël parlament nassional ëspagneul (*Cortes*) ma bele che an sërcand pì d'autonomìa da la Spagna, a l'ha mai vorsù separé l'Aragon-a da lë Stat ëspagneul an restand fidel a la constitussion. Pì federalista a l'é stàit ël CHN.

Categorìa:Idèje polìtiche
Giovanni Battista Boetti

**Giovanni Battista Boetti** a l'era nassù a Camin ai 2 ëd giugn 1743.
Për un pòch a l'avìa studià medzin-a; peui, passà a Loreto, a l'ha decidù 'd fesse fra.
A l'é stàit an convent a Ravënna, peui an na mission a Mossul, an Mesopotamia, e ancor an convent a Trin.

Chità 'l convent, Boetti a l'ha ancaminà a giré për l'Euròpa.
A Costantinòpol a l'ha convinciù 'l sultan a lasselo parte con na cita armada.
A l'ha conquistà l'Armenia, la Geòrgia, ël Kurdistan e la Circassia e a l'é fàit ël re për ses agn.
Për sòn a l'é vagnasse lë stranòm ëd profeta **Al Mansur**, ch'a veul dì *ël vincitor*.

Dël 1791 a l'é stàit batù e fàit përzoné da l'armada russa.
Pì tard, la czarin-a Catlin-a a l'ha assignaje un vitalissi.
A l'é mòrt al monaster ëd Soloveckij, sël Mar Bianch, dël 1798.

Boetti, Giovanni Battista
Gabian (vin)

Ël vin **Gabian** as prodov ant le comun-e ëd Gabian e Moncistin an Provincia ëd Lissandria.

La prodossion a l'é limità.

Categorìa:Vin dël Piemont
Gajard

Ël vin **Gajard** as prodov ant la comun-a ëd La Mora  an provinsa  ëd Coni.

Categorìa:Vin dël Piemont
Ghem (vin)

Ël vin **Ghem** as prodov ant le comun-e ëd Ghem e Romagnan ant la provinsa ëd Vërsèj.

A smija che già ël latin Plinio a lo conossèisa. Ij prodotor locaj a diso che a peul anvejé fin a quìndes o vint agn.

Categorìa:Vin dël Piemont
Garassin

Ël vin **Garassin** as prodov ant la comun-a ëd Trèis  an provinsa  ëd Coni.

Ël vin a l'é prodovù ant la borgà *Garassin* ëd Trèis, dont ël nòm.

Categorìa:Vin dël Piemont
Gatinera (vin)

Ël vin **Gatinera** as prodov ant le comun-e ëd Gatinera, Ghem, Sceun e Romagnan an provinsa ëd Vërsèj.

Vin conossù da pì che set sécoj, as veul che l'uvagi a sia stàit amportà da la Fransa da un vësco. Autri a diso che ël vin a l'era già prodovù ant ë 1200. Ant ël sé col che a fà XV a-j piasìa ai Savòia.

Categorìa:Vin dël Piemont
Ghem (omònim)

***Ghem*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Ghem|comun]]** dla provincia ëd Vërsèj

* d'un **[[Ghem (vin)|vin nèir]]** ch'a riva dal comun omònim
Grech (vin)

Ël vin **Grech** as prodov ant le comun-e dë Sceun, Fara, Ghem, Romagnan ant la provinsa ëd Noara.

As pensa che ël Grech bianch ëd Noara a sia n'uvagi originari dël pòst.

Categorìa:Vin dël Piemont
Grignolin d'Ast

Ël vin **Grignolin d'Ast** as prodov ant tut l'Astësan, dzortut ant le comun-e ëd Portacomé, Scurslengh e Mombërsèj.

Ël nòm a podrìa rivé dal piemontèis *"grigné"*.

Categorìa:Vin dël Piemont
Grech (omònim)

***Grech*** a l'é 'l nòm:

* ëd na **[[Grech antich|lenga antica]]**

* ëd na **[[Grech|lenga moderna]]**, derivà da cola antica

* d'un **[[Grech (vin)|vin bianch]]** ch'as fa an provinsa ëd Noara
Grignolin dël Monfrà

Ël vin **Grignolin d'Ast** as prodov ant le comun-e ëd Casal Monfrà, Mombërsèj, Vignà e Gabian an provinsa ëd Lissandria.

Ël teren a lo diferensia un pòch dal Grignolin d'Ast.

Categorìa:Vin dël Piemont
Genio Aimone

**Genio Aimone** a l'é nassù a Turin ai 2 d'otóber dël 1924.
A fa part ëd la tersa generassion d'ij Brandé, cola ch'a ven dòp Milo Bré, Dumini Badalin e Censin Pich.
A l'ha vagnà la "Marcia longa 'd poesìa travers ël Canavèis" e a l'é stàit premià e segnalà an vàire concors literari 'd pròsa e poesìa piemontèisa.

## Euvre prinsipaj
* *Un pò'd sossì e'n pò'd lolà*

Categorìa:Poeta
Categorìa:Literatura piemontèisa
Luigi Dario Felician

## Luis da Turin
**Luis da Turin** a l'é 'n giovo scritor turinèis che a l'ha già publicà an pòchi ani doi lìber bin soagnà.
Da na banda a-i é *Pa gnente 'd dròlo, nèh?*, na cheujta 'd conte moderne franch foravìa e 'dcò amusante; da l'àutra a-i é 'n romanz metropolitan modern e “scandalos” *Turin lingera*.

## Euvre prinsipaj
* *Pa gnente 'd dròlo, nèh?*
* *Turin lingera*
Coste doe euvre a son surtìe con la ca editris an sl'aragnà lulu.com e as peulo trovesse tant pr'ordinene la stampa, tant da dëscarié.

Luis da Turin
Luis da Turin
Huang Xianfan

Stòrich.
**Huang Xianfan** (黄現璠/ 黄现璠 an cinèis; Huáng Xiànfán an pinyin) a l'era nassù a Fusui, ant ël Guangxi, ai 13 ëd novèmber dël 1899 e a l'é mòrt a Guilin ai 18 ëd gené dël 1982.
A l'ha passà soa anfansia a Fusui.
Pijà ël bacelierà dël 1921, a va a studié a Nanning e, dal 1926 al 1935, a l'università ëd Pechin. Dal 1935 al 1937 a studia a l'università ëd Tokyo.
Dal 1938 al 1940 a mostra a l'università ëd Guangxi e dal 1941 al 1942 a l'università ëd Guangdong.

Xianfan, Huang
Eudòss dë Cnido

Matemàtich.
**Eudòss** a l'era nassù a Cnido, an Anatòlia, anviron dël 408 aGC e a l'é mòrt dël 355 aGC.

A l'era anlev ëd Platon e a l'ha dàit na dimostrassion rigorosa dël valor dël volum dël còno, già smonù da Demòcrit.
Vàire ëd soe dimostrassion as treuvo ant j*'Element* d'Euclid.

## A pòrto sò nòm
* Postulà d'Eudòss-Archimede

Eudoss
Eudoss
William Rowan Hamilton

Matemàtich.
Sir **William Rowan Hamilton** a l'era nà a Dublin ai 4 d'aost dël 1805 e ambelelà a l'é mòrt ai 2 dë stèmber dël 1865.

A l'é stàit l'anventor dël càlcol dij quaternion.

## A pòrto sò nòm
* Matris hamiltonian-a

Hamilton, William
Ij Séder

Ël vin **Ij Séder** as prodov ant la comun-a ëd La Mora an provinsa ëd Coni.

Ël nòm a ven dai séder dël Lìban che as treuvo ant ël parch ëd Villa Pattono, la ca padronal dij produtor dë sto vin-sì.

Categorìa:Vin dël Piemont
Ël Favòt

Ël vin **Ël Favòt** as prodov ant la comun-a ëd Monfòrt an provinsa ëd Coni.

Ël nòm a ven da la cassin-a an dova as prodov e a veul dì *fava cita*.

Categorìa:Vin dël Piemont
La Monela

Ël vin **La Monela** as prodov ant la comun-a ëd Rochëtta Tane an provinsa d'Ast.

Ël nòm a ven da la scuma che a fa quand as versa. Ël prodotor a ciamava ëdcò parèj ël botal ëd barbera pì viv.

Categorìa:Vin dël Piemont
Scòle neuve

Con ël nòm dë **scòle neuve** a son andicà cole anstitussion educative privà ch'a son ës-ciodùe an Euròpa vers la fin dël sécol ch'a fa XIX con dij but d'arforma rëspet a l'educassion tradissional.
Ës moviment a l'avìa un caràter elitari e coste scòle neuve a j'ero ëd sòlit arzervà a 'n cit sercc ëd privilegià.
J'esperiense a j'ero basà an sl'ameliorassion dla didàtica tradissional, sentrà an sl'ansegnament e sla dissiplin-a.

Antra le scòle neuve pì amportante a-i son ëstaje cola d'Abbotsholme, an Anghiltèra, fondà dël 1889 da Cecil Reddie; cola fondà a Bedales, an Svìssera, da Haden Badley e l'École des Roches butà su dël 1899 an Normandìa për euvra d'Edmond Demolins e Georges Bertier.
D'àutra gent angagià ant la creassion dë scòle neuve a son ëstàit Hermann Lietz, Paul Geheb, Peter Petersen, Gustav Wyneken, Alice Franchetti, Giuseppina Pizzigoni, Maria Boschetti Alberti.

Categorìa:Educassion
Granville Stanley Hall

Psicòlogh.
**Granville Stanley Hall** a l'era nà a Ashfield, ant ël Massachusetts, ël 1m ëd fërvé dël 1844 e a l'é mòrt a Worcester ai 24 d'avril dël 1924.

Aderent a Wundt, a l'ha spantià ant jë Stat Unì ij métod ëd lë sperimentalism psicològich.
A l'é stàit un ëd j'anandiator dla psicologìa fonsional e genética, ch'a l'ha aplicà ëdcò ant ël setor ëd l'educassion.
A l'ha elaborà na teorìa an sël ròl dël gieugh, s-ciairà tanme lòn ch'a-i resta ëd fonsion dij cé.

Hall, Granville Stanley
Charles Sanders Peirce

Filòsof.
**Charles Sanders Peirce** a l'era nà a Cambridge (Massachusetts) ai 10 dë stèmber dël 1839 e a l'é mòrt a Milford (Pennsylvania) ai 19 d'avril dël 1914.

A l'é arconossù tanme fondador dël pragmatism anglo-merican.
An në studi dël 1878 a l'ha butà le base ëd na filosofìa ch'a considerèissa ël pensé tanme produtor ëd chërdense, régole e abitùdin d'assion.

## A pòrto sò sòm
* Triàngol ëd Peirce

Peirce, Charles Sanders
William Heard Kilpatrick

Pedagogista.
**William Heard Kilpatrick** a l'era nà a White Plains, an Geòrgia, ai 20 ëd november dël 1871 e a l'é mòrt a New York ai 13 ëd fërvè dël 1965.

Kilpatrick a l'è stàit professor a l'Università 'd New York e a l'ha elaborà un métod dij proget, basà ansima a 'd proget, ipòtesi ëd travaj, dont a travers ël dësvlup e la realisassion le masnà a afronto e a arzòlvo dij problema concret.

Kilpatrick, William Heard
Carleton Wolsey Washburne

Pedagogista.
**Carleton Wolsey Washburne** a l'era nà a Chicago dël 1889 e a l'é mòrt a Okemos, ant ël Michigan, dël 1968.

Washburne a l'é ocupasse ant jë Stat Unì dla preparassion dj'ansegnant.
A l'é arnomà për l'ideassion dël pian ëd Winnetka, sperimentà a ancaminé dal 1920 ant le scòle ëd Winnetka, ch'a sërcava ëd fé andé d'acòrd l'andividualisassion ëscolàstica con j'esigense ëd sossialisassion, j'atività ëd conossensa ëd base con cole ëd dësvlup.

A parte dal 1944, an andasend dapress a l'armada merican-a, a l'é dedicasse a la riorganisassion ëd la scòla an Italia.

Washburne, Carleton Wolsey
Le Grive

Ël vin **Le Grive** as prodov ant la comun-a ëd Loasseu an provinsa d'Ast.

Ël vin a l'é madurà an barrique.

Categorìa:Vin dël Piemont
Alson-a (vin)

Ël vin **Alson-a** as prodov ant la comun-a d'Alson-a an provinsa ëd Biela.

As conta che, an mancand l'eva, a l'era stàit dovrà për dëstissé ël feu ant ël castel dë Zumaja.

Categorìa:Vin dël Piemont
Categorìa:Alson-a
Trìfola

A-i é vàire rasse ëd **trìfole**. Le pì apressià a son:

* Tuber magnatum, la trìfola bianca o *trìfola d'Alba*;
* Tuber aestivum, la trìfola nèira;
* Tuber brumale, la trìfola nèira anvernal;
* Tuber melanosporum;
* Tuber macrosporum.

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Categorìa:Trìfole
Alson-a (omònim)

***Alson-a*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Alson-a|comun]]** an provinsa ëd Biela

* d'un **[[Alson-a (vin)|vin neir]]** ch'as fa ant ël midem comun
Ël Merlo ëd Flipòt

Ël vin **Ël Merlo ëd Flipòt** as prodov ant la comun-a ëd Bagneul an provinsa ëd Coni.

Ël vin a l'é prodovù con mës-cia d'uvagi locaj.

Categorìa:Vin dël Piemont
Loasseu (vin)

Ël vin **Loasseu** as prodov ant la comun-a ëd Loasseu an provinsa d'Ast.

As dis che ël moscà a podrìa esse stàit portà an Piemont da jë spagneuj.

Categorìa:Vin dël Piemont
Tàula periòdica

La **tàula periòdica dj'element ëd Mendeleev** a l'é lë schema dovrà për ordiné j'àtom an basandse an sël sò nùmer atòmich **Z**.






Com lese ij color dij **nùmer atòmich**:
* j'element numerà an bleu a son lìquid a temperadura T = 298 K e pression p = 1 bar;
* còj an verd a son gas a T = 298 K e p = 1 bar;
* còj an nèir a son sòlid a T = 298 K e p = 1 bar;
* còj an ross a son artifissiaj e a son pa naturalment present an sla Tèra (a son tùit sòlid a T = 298 K e p = 1 bar). Ël tecnessi a l'é present an mìnime quantità ant le min-e d'urani e ant le gigante rosse;
* còj an gris a son pa ancó stàit dëscurvì.

Categorìa:Chìmica
Malvasìa ëd Casors

Ël vin **Malvasìa ëd Casors** as prodov ant le comun-e ëd Casors, Grassan e Vignà an provinsa d'Ast.

Cheicun a pensa che st'uvagi-sì a sia stàit amportà dai Bisantin.

Categorìa:Vin dël Piemont
Maron Cinsan Pas Dosè

Ël vin **Maron Cinsan Pas Dosè** as prodov ant la comun-a ëd Santa Vitòria an provinsa ëd Coni.

A l'é un dij mej vin prodot con ël métod champenois a livel mondial.

Categorìa:Vin dël Piemont
Mesolon

Ël vin **Mesolon** as prodov ant la comun-a ëd Brusnengh an provinsa ëd Vërsèj.

A riva da la località Mèisola ëd Brusnengh, dont ël nòm.

Categorìa:Vin dël Piemont
Monprà

Ël vin **Monprà** as prodov ant la comun-a ëd Monfòrt an provinsa ëd Coni.

A ven madurà an barrique.

Categorìa:Vin dël Piemont
Moscadil

Ël vin **Moscadil** as produv ant la comun-a ëd Trèis an provinsa ëd Coni.

A l'é decisament un vin particolar. Ël moscà a l'é cujì motobin tard e peui ël vin a madura an barrique.

Categorìa:Vin bianch
Categorìa:Vin dël Piemont
Barrique

La **barrique** a l'é un botal ëd bòsch, che a peul tnì da 225 lìter a 228 lìter. A l'é dovrà për l'anvejament dël vin, sia bianch che nèir.

As consìdero 225 lìter për la barrique *bordolèisa* e 228 lìter për la barrique *borgognon-a*.

## Curiosità
La paròla *baricada* a ven da l'usagi che a l'era fàit, durant la Rivolussion fransèisa, ëd le barrique. Sti botaj-sì a j'ero ampinì ëd tèra për fé, com a dis da antlora ël nòm, dle baricade.

Categorìa:Utiss tradissionaj
AES

## AES

**AES** (*Advanced Encryption Standard*) a l'é në standard ëd codìfica dle anformassion che a dòvra ciav ëd sifratura a 128, 192 e 256 bit.

A intra ant le spessìfiche IEEE 802.11i për la sicurëssa dle comunicassion sensa fij.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
Malvasìa dë Scheiran

Ël vin **Malvasìa dë Scheiran** as produv ant la frassion dë Scheiran, ant la comun-a ëd Passeiran an provinsa d'Ast.

As peulo mës-ciesse uvagi locaj.

Categorìa:Vin dël Piemont
Malvasìa ëd Castelneuv Don Bòsch

Ël vin **Malvasìa ëd Castelneuv Don Bòsch** as prodov ant la comun-a ëd Castelneuv Don Bòsch e cheiche àutre comun-e an provinsa d'Ast.

A diferensa d'àutre Malvasìe, as peulo pa mës-ciesse àutri uvagi.

Categorìa:Vin dël Piemont
LBS

## LBS

**LBS** (*Location Based Services*).

As trata ëd tùit coj sërvissi e aplicassion che a sfruto un sistema ëd geo-localisassion (via GPS o via rèj selular) për deje a l'utent anformassion an dzora anté che as treuva.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
Moscà d'Ast

Ël vin **Moscà d'Ast** as produv ant le comun-e ëd Canèj, San Stéo an Belb e an chèiche zòne dle provinse d'Ast, Coni e Lissandria.

L'uva *Moscà bianch ëd Canèj* a l'é motobin përfumà e a-j lassa ël përfum al vin.

Moscadast
Moscadast
La Mòta dj'Alcià (vin)

Ël vin **La Mòta dj'Alcià** as prodov ant la comun-a ëd La Mòta an provinsa ëd Biela.

A l'é un vin pòch conossù, ma a meritrìa bin ëd pì.

Categorìa:Vin dël Piemont
La Mòta dj'Alcià (omònim)

***La Mòta dj'Alcià*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[La Mòta dj'Alcià|comun]]** an provinsa ëd Biela

* d'un **[[La Mòta dj'Alcià (vin)|vin neir]]** ch'as fa ant ël midem comun
Neiròle

Ël vin **Neiròle** as prodov ant la comun-a ëd La Mora an provinsa ëd Coni.

Categorìa:Vin dël Piemont
Bira Ichnusa

L' **Ichnusa** a l'é na bira fàita an Sardëgna.
A pija sò nòm da l'antica denominassion greca ëd l'ìsola (Ιχνουσσα, *Hyknusa* o *Icnussa*).

Fondà dël 1912 da Amsicora Capra, dal 1986 a fa part ëd la Heineken, ch'a seguita a fela an Sardegna, ant la fàbrica d'Assemini, dvazin a Càliari.

A l'é na *bira lager* con na gradassion alcòlica dël 4,7% e con un gust na frisa amèr.

Për sò aniversari ch'a fa 90 (2002) a l'é ancaminà na produssion ëd la version *Ichnusa Bira Special*, con na gradassion alcòlica dël 5,6% e con, an pì, na special selëssion ëd luvërtin.

Dal 2006 a-i é 'dcò la version ciamà *Jennas - bira crua*. A l'é na bira lager, con gradassion alcòlica dël 4,9%, carterisà dal fàit che a l'é pa pastorisà e a l'ha 'n savor pì fòrt ëd la version classica, ancora pì amèr.

A-i é peui an vèndita la version *Spirtu* dla Ichnusa, aromatisà al martel, che a l'ha pa avù assé sucess.

## Anliure esterne
* Sit ëd l'asienda 

Categorìa:Bira
Adolphe Ferrière

**Adolphe Ferrière** a l'era nà a Gëneva ai 30 d'aost dël 1879 e a l'é mòrt ambelelà ai 16 ëd giugn dël 1960.

Dël 1899 a l'ha fondà a Gëneva l'Ufissi antërnassional dle scòle neuve e dël 1925 l'Ufissi antërnassional dl'educassion.
Ant ij sò scrit a l'ha sërcà dë s-ciairì e ëd definì ij concet d'educassion neuva e dë scòla ativa.

## Euvre prinsipaj
**L'autonomie des écoliers*.

Ferrière, Adolphe
Aristide Coscia

Fotbaleur.
**Aristide Coscia** (Lissandria, 15 mars 1918 - Lissandria, 10 mars 1979) a l'é chërsù ant la squadra dij giovo dël Lissandria e a Lissandria a l'ha ancaminà a giughé an Serie A (1936-1937) an giugand ses partìe. N'ann dòp Coscia a l'é restà a Lissandria giugand un bon campionà con 32 presense e 10 grije. Dal 1939 a l'é passà a la Roma andoa a l'é dventà sùbit titolar an giutand la squadra a dventé sempre pì fòrta fin-a a lë scudèt dël 1942 (an costa stagion Coscia a l'ha giugà tute e 30 le partìe an marcand 4 grije).

Dòp na stagion pa bon-a (1942-43) për la Roma e për Coscia, e dòp la sgonda guèra mondial, Coscia a l'é passà a la Juventus (1945-46) e a l'é peui andàit torna al Lissandria (1946-48). Dël '48 con la degradassion dij gris an sgonda division Coscia a l'é passà a la Sampdoria, anté che a l'ha giugà dal 1948 al 1954 an marcand 12 grije.

An soa cariera a l'ha giugà 370 partìe e con lòn a intra ant la classificassion dij giugador dël campionà italian pì present.

Dòp che a l'ha chità 'l gieugh a l'ha peui antrenà n'ann ij gris ëd Lissandria.

## Palmarès

Campionà 1941-42: Roma

Coscia, Aristide
Pierre Bovet

**Pierre Bovet** a l'era nassù a Boudry ai 5 ëd giugn dël 1878 e a l'é mòrt-ie ai 2 dë dzèmber dël 1965.
A l'é stàit diretor dl'Ufissi Antërnassional dl'Educassion.

Colaborador d'Édouard Claparède e d'Adolphe Ferrière, a l'é stàit promotor ëd n'arforma educativa fondà an sla psicologìa dle masnà.

Bovet, Pierre
Jean-Baptiste Lully

**Jean-Baptiste Lully** a l'era nassù a Firense ai 28 ëd novèmber dël 1632 e a l'é mòrt a Paris ai 22 ëd mars dël 1687.
Sò ver nòm a l'era **Giovan Battista Lulli**, ma chiel a l'é sempre firmasse *Lully* dòp ch'a l'avìa tramudà an Fransa quand a l'avìa mach 12 agn.

A l'é stàit un dij pi grand compositor dij sò temp e a l'ha travajà a la cort ëd Luis XIV.

## La Marche de Savoye
Lully a l'é  l'autor ëd la Marche de Savoye, n'imn ch'a l'avìa comissionaje Vitòrio Medeo II.
La Marche de Savoye a l'é stàita proponùa tanme imn ofissial ëd Piemont.

Lully, Jean-Baptiste
Lully, Jean-Baptiste