Delaware

Ël **Delaware** a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd **6.452 km²** (a l'é lë stat pì cit apress ël Rhode Island) e na popolassion d' anviron **1.018.396 abitant** (stima 2022).

As treuva ant la macroregion ciamà comunement **[[South]]** (Sud). A confin-a a **nòrd** con la Pennsylvania, a **òvest** e a **sud** con ël Maryland, a **est** con ël New Jersey e con l'Ocean Atlàntich. A l'ha 'dcò na curta còsta an sla **Delaware Bay** e an sl'Océan Atlàntich.

La capital a l'é **[[Dover (Delaware)|Dover]]** (anviron 39.000 abitant). La sità pì popolà dlë stat a l'é **[[Wilmington (Delaware)|Wilmington]]** (anviron 71.000 abitant), ch'a l'é 'l sènter econòmich e finansiari.

### Geografìa
Ël Delaware as treuva ant la penìsola ëd **Delmarva** (nòm derivà da Delaware, Maryland, Virginia). Ël teritòri a l'é dzortut pian, con d'àree ëd colin-e motobin basse ant ël nòrd (part dël **Piedmont Plateau**). A l'é traversà dal fium **Delaware**, ch'a marca 'l confin oriental con ël New Jersey, e dal **Christina River**. La part meridional a l'é pian-a e paludosa, con vàire canaj naturaj. Ël clima a l'é umid subtropical, con istà càude e invern frèid ma pa tròp grev.

### Stòria
La region a l'era originariament abità da le tribù **Lenape** (o Delaware). Ël prim europé a rivé a l'é stàit l'anglèis **Henry Hudson** dël 1609. Dël 1638, djë **svedèis** a l'han fondà 'l prim avampòst, Fort Christina (ancheuj Wilmington), creand la **Neuva Svessia**. Dël 1655, j**'olandèis** a l'han conquistà la colònia, e dël 1664, j**'anglèis** a l'han pijane 'l contròl.
Ël Delaware a l'ha fàit part ëd la **Provincia 'd Pennsylvania** fin-a al 1704, cand a l'ha otnù soa assemblea separà. Dël **7 dë dzèmber 1787**, ël Delaware a l'ha ratificà la Costitussion djë Stat Unì për **prim**, dventand ël **prim stat** ëd l'Union. Për costa rason a l'é ciamà "The First State". A l'ha giugà un ròl amportant ant la Rivolussion American-a e ant la Guèra 'd Secession a l'é restà ant l'Union.

### Organisassion polìtica
Ël Delaware a contribuiss con **3 grand eletor** a j'elession pressidensiaj dl'Union.
La capital a l'é Dover, ma Wilmington a l'é 'l sènter econòmich e demogràfich. Lë stat a l'é dividù an **tre contà** (New Castle, Kent, Sussex). Ël sistema legal a l'é basà ansima a la **Costitussion dël Delaware** dël 1897. A l'é famos për soa **Cort ëd Cancelerìa**, ch'a trata 'd cas ëd dirit corporativ e ch'a l'ha rendulo 'n pòst privilegià për l'incorporassion ëd sossietà.

### Economìa
L'economìa dël Delaware a l'é motobin diversificà:
* **Finansa e dirit corporativ**: a l'ha na legislassion favorèivol e a l'é la sede legal ëd pì 'd 1 milion ëd sossietà, comprèise vàire fòrtune 500.
* **Industria chìmica e farmacéutica**: Wilmington a l'é stàita la sede dla **DuPont** për sécoj.
* **Agricoltura**: a l'ha 'd coltivassion ëd sòja, gran, galin-e (polam) e 'd produssion ëd làit.
* **Turism**: grassie a le spiage (tanme **Rehoboth Beach** e **Bethany Beach**) e ai casinò.
A l'ha n**'IVA (sales tax)** zero, lòn ch'a atira 'd consumator da jë stat visin.

### Coltura
Ël Delaware a l'ha n'identità ch'a ven da soa stòria com colònia e dë stat ch'a l'é 'l prim a intré ant l'Union. A l'é stàit la tèra dël leader afroamerican **John Dickinson** e dël chìmich **Eleuthère Irénée du Pont**. A l'ha 'd festivaj an sle spiage, d'event stòrich e 'd mùsica tradissional. Ël **Museo dël Stàt dël Delaware** a l'é a Dover.

### Galarìa

Figura:Flag of Delaware.svg|Drapò dlë Stat ëd Delaware
Figura:Seal of Delaware.svg|Ansëgna dlë Stat


### Vardé 'dcò
* Wilmington
* Dover
* Delaware River
* Prim Stàt