Energìa idroelétrica

**Energìa idroelétrica** a l'é l'energìa otnùa dal moviment o dal pèis dël fluss d'eva (fium, cascade, lagh) për generé eletricità. A l'é un-a dle pì veje e spantià sorgiss d'energìa renovàbil, ch'a contribuiss a apopré ël 16% ëd la produssion elétrica mondial e al 40% dël total renovàbil.  

## Stòria
L'usagi dl'eva për generé fòrsa a armonta a l'antichità, con le roe idràuliche dovrà për maciné ël gran. La prima central idroelétrica moderna a l'é stàita realisà dël 1882 a Appleton, Stat Unì. An Piemont, la central ëd Càiri, costruìa dël 1885, a l'ha marcà l'inissi dl'idroeletricità regional. Ant ël sécol XX, grand proget com la Diga ëd Hoover (1936) e la Diga dle Tre Gole (Cin-a, 2003) a l'han dimostrà ël potensial ëd costa energìa.  

## Prinsipi ëd fonsionament
Un sistema idroelétrich a l'é formà da:  
* **Diga o presa**: A ten da banda l'eva, creand un dislivel (energìa potensial).  
* **Turbin-a**: L'eva a passa travers a na turbin-a (es. Pelton, Francis), ch'as fa giré.  
* **Generator**: A trasforma l'energìa mecànica an eletricità.  

Ij tipo prinsipaj d'impiant a son:  
* **A bassin**: Con lagh artifissial për memorisé l'eva e regolé la produssion.  
* **A fluss lìber**: Sensa bassin, a deuvra ël fluss natural dël fium.  
* **Ëd pompagi**: A memorisa l'energìa pompand l'eva andaré a un bassin àut.  

## Aplicassion
* **Generassion d'eletricità**: An Italia, l'idroeletricità a contribuiss al 15-20% ëd la produssion total.  
* **Contròl dle inondassion**: Le dighe a ten-o sota contròl ij fluss d'eva durant le pieuve fòrt.  
* **Irigassion**: L'eva memorisà a peul esse dovrà për l'agricoltura.  
* **Turism**: Lagh artifissiaj com ël Lagh ëd Serrù (Val ëd Lans) a son atrassion turìstiche.  

## Sfide e crìtiche
* **Ambientaj**: Auterassion dj'ecosistema fluviaj, blocà dla migrassion dij pess (es. salmon).  
* **Sossiaj**: Spostament ëd comunità locaj për la costrussion ëd grand dighe.  
* **Geològich**: Arzigh ëd colass ëd dighe (es. dësastr ëd Vajont, 1963).  
* **Sedimentassion**: Ampiniment dij bassin con ëd rovin-e, ridovend la capacità.  

## Futur
Le neuve sfide a ancludo:  
* **Modernisassion**: Agiorné ij sistema vej për aumenté l'eficensa.  
* **Mini-idroeletricità**: Impiant cit për comunità isolà o zòne montagnin-e.  
* **Conession con àutre renovàbij**: Ibridassion con solar o eòlich për na fornitura costanta.  

## Esempi ant ël Piemont
* **Central ëd Entracque**: Un dij pì amportant impiant d'Europa, con na capacità ëd 1.300 MW.  
* **Central ëd Malciaussia**: Ant ël Parch Nassional dël Grand Paradis, ch'a dòvra l'eva d'un lagh natural.  
* **Diga ëd Vajont**: Ancheuj inativ, ma stòrich esempi dle conseguense d'un proget mal gestì.  

## Esempi globaj
* **Cin-a**: La Diga dle Tre Gole a l'é la pì granda central idroelétrica al mond.  
* **Brasil**: La central ëd Itaipu, sël fium Paraná, a serv Brasil e Paraguay.  
* **Canada**: La provincia dël Québec a produv ël 95% ëd soa eletricità da l'idroeletricità.  

## Vardé ëdcò
* Energìa renovàbil  
* Turbin-a idràulica  
* Diga  
* Pompagi idràulich  

## Colegament estern
* Terna - Rete eletrica italian-a e dat sj'impiant idroelétric.  
* Associassion Mondial dl'Idroeletricità  

Categorìa:Energìa  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Ambient  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI