open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carzan-a (omònim)

***Carzan-a*** a l'é 'l nòm ëd doi comun an provincia ëd Vërsèj:

* **[[Carzan-a]]**

* **[[Carzan-a Blòt]]**
Valladolid

**Valladolid** a l'é na sità spagneula, la pi importanta e la capital dla Comunità Autònoma ëd Castija e León.

A l'ha 316.564 abitant (2007), 400.000 s'as conta ëdcò l'area metropolitan-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francisco Javier León de la Riva.

## Sità gemelà

Valladolid a l'é gemelà con:
*  Firense, Italia
*  Lille, Fransa
*  Morelia, Méssich
*  Orlando, Stat Unì d'América

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità spagneule
Riva del Garda

**Riva del Garda** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 15.246 abitant, ant la provincia autonoma ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Molinari (dal 9/05/2005).

## Sità gemelà

Riva del Garda a l'é gemelà con:
*  Bensheim, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Capriva del Friuli

**Capriva del Friuli** (*Koprivno* an sloven; *Caprive* an furlan) a l'é un comun ëd 1.734 abitant  dla provincia ëd Gorissia (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Roversi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Gorissia
Cormons

**Cormons** (*Krmin* an sloven) a l'é un comun ëd 7.743 abitant  dla provincia ëd Gorissia (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luciano Patat (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Gorissia
Števerjan

**Števerjan** (an sloven; *San Floriano del Collio* an italian) a l'é un comun d' 837 abitant  dla provincia ëd Gorissia (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).

## Popolassion
La magioransa dj'abitant ëd Števerjan a l'é 'd lenga sloven-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franka Padovan (da l' 8/06/2009).

## Arferiment

Steverjan
Riva di Solto

**Riva di Solto** (*Rìa de Sólt* an dialèt bërgamasch) a l'é un comun dla Lombardìa d'875 abitant , ant la provinsa ëd Bérghem. As treuva an sla riva ossidental dël Lagh d'Isé.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Nadia Carrara (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Rivadisolto
Bonvesin de la Riva

Poeta e scritor an lombard antich e an latin.
**Bonvesin de la Riva** a l'era nassù a Milan anviron dël 1240 e a l'é mòrt anviron dël 1315.
A l'era un frà dl'Órdin dj'Umilià a l'ha vissù vàire ani a Legnano, ant ël convent ëd Santa Catlin-a.

## Euvre prinsipaj
An vej lombard:
* *Libro de le tre scritture* 
* *Disputatio musce cum formica*
* *Disputatio rosae cum Viola*
* *De quinquaginta curialitatibus ad mensam*
* *De vulgare de elymosinis*
* *Laudes de Virgine Maria*

An latin:
* *De magnalibus urbis Mediolani*

Categorìa:Literatura lombarda
Categorìa:Literatura latin-a
Categorìa:Poeta
Categorìa:Scritor
Monede Euro ëd Malta

Malta a l'ha ancaminà a dovré l'euro ël 1 gené 2008. 

Le monede Euro ëd Malta a mostro tre dissègn diferent për minca serie ëd monede.

Ij taj minor a figuro l'autar dël templi ëd Mnajdra; ij taj ëd mes a mostro ël blason dlë stat; le monede dël taj pì grand a figuro la *Cros ëd Malta*, sìmbol dij Cavajé 'd Malta.

Tuti ij taj a inserisso ëdcò le dódes stèile sìmbol ëd l'Euròpa e l'ann dël cònio.





Malta
Categorìa:Malta
Monede Euro ëd Cipro

Cipro a l'ha ancaminà a dovré l'euro ël 1 gené 2008, an sostituend la lira cipriota. Le monede a son batùe da la Zëcca 'd Finlandia (për ij prim tir) e peui da la Zëcca Greca.

Ij disegn a son ëstàit ufissialisà dël 2007 e a son ëstàit selessionà an tra le propòste d'artista locaj. Le monede a mostro tre disegn diferent, un për minca serie, e a son ëstàite disegnà da Erik Maell e Tatiana Soteropoulos.

Ij taj minor (1, 2 e 5 cent) a figuro un **muflon** (*Ovis orientalis*), na specie 'd fèja sarvaja tìpica dle foreste e montagne 'd Cipro. Ël disegn a rapresenta la natura e la fauna dl'ìsola.

Ij taj ëd mes (10, 20 e 50 cent) a mostro la **nav ''Kyrenia*** (Kyrenia ship), un bastiment mercantil grech dël sécol IV a.C., trovà ant jë scav sot-marin davzin a Kyrenia. Ël disegn a simbolegia 'l mar e la tradission marinara 'd Cipro.

Le monede dij taj pì grand (1 e 2 euro) a figuro l**ìdol ëd Pomos*', na statuëtta a forma 'd cros (d'apopré 30 sécol a.C.) trovà davzin a Pomos e ch'a rapresenta un-a dle pì antiche espression artìstiche dla cultura cipriota. Ël disegn a simbolegia la cultura e la stòria antica.

Tuti ij taj a inserisso ëdcò le dódes stèile sìmbol ëd l'Euròpa e l'ann dël còni.


1+2+5 Cents, Cyprus.jpg|1, 2, 5 cent
10centC.png|10 cent
2 Euro, Cyprus.jpg|2 Euro


Cipro
Categorìa:Cipro
Lenga Koneraw

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Koneraw** o **Koneraw** a fa part dle lenghe Neuva Guinea e a l'é parlà specialment an Indonesia.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Koneraw** a peul esse:

* lenghe Neuva Guinea
** lenghe session prinsipal
*** lenghe sentral e ossidental
**** lenghe Neuva Guinea sentral e ossidental-Kutubuan
***** lenghe Neuva Guinea sentral e ossidental
****** lenghe Mombum
******* **lenga Koneraw**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **KDW**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=kdw

Categorìa:Lenghe Neuva Guinea
Giulio Turcato

Pitor.
**Giulio Turcato** a l'era nassù a Màntoa aj 19 ëd fërvé dël 1912 e a l'é mòrt a Roma aj 22 ëd gené dël 1995.

A l'é stàit un esponent ëd l'astratism.

Turcato, Giulio
Mariano del Friuli

**Mariano del Friuli** (*Mariàn* an furlan) a l'é un comun ëd 1.575 abitant  dla provincia ëd Gorissia (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Cristina Visintin (da l' 8/06/2009).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Gorissia
Boson I ëd Challant

Ëd **Boson I ëd Challant** as conòsso pòche notissie.
A compariss dël 1100 tanme viscont d'Osta an në strument anté che 'l cont ëd Savòja a passava ai beneditin, ch'a fasìo servissi a la cesa ëd Chambave, l'esercissi ëd chèich drit an sij viagiator, ël passage ëd marcandise, animaj e via fòrt, da l'Eva Rossa (al termo ëd Nus) findi a Pera Picà (stra tajà ant la ròca an region dij Sarasin a Cas-cion).

Boson a l'ha avù 'me fieul Ajmon I.

Categorìa:Famija Challant
Ajmon I ëd Challant

**Ajmon I ëd Challant** a l'era ël fieul ëd Boson I.
A compariss tanme viscont d'Osta an dij papé dël 1127, 1130, 1137, 1147.
A l'ha avù 'me fieul Boson II.

Categorìa:Famija Challant
Boson II ëd Challant

**Boson II ëd Challant** a l'é stàit ël prim viscont creà sgnor ëd Challant; a l'é për lòn che vàire stòrich a lo consìdero ël such ant la genealogìa dla ca ëd Challant.

Fieul d'Ajmon I, soa cariera sivil a l'ha durà pì che 60 agn e a l'ha servì sota tre cont: Medeo III, Umbert III e Tomà I.
Boson II a compariss për la prima vira ant la stòria dla Val d'Osta dël 1147, an sot-signand lë strument d'arnonsia anté che Medeo III a butava fin a la costuma che a la mòrt dël vësco dj'agent dël cont as ampadronìo dij ben dl'episcopà.
Dël 1150, Umbert III a da a Boson la mission ëd protege ël monasté 'd Sant Ors.
Dël 1165, Boson a fonda ëd soa sacòcia l'ospidal ëd San Teodul ëd Cas-cion.
A fa dle donassion a la cesa 'd Sant Ors ant ël 1164, 1168, 1172, 1174.
Dël 1177 a eufr dij ben a na fomna, ciamà Isabela, che chila-sì a passa a la ca dij pòver ëd Mont-Joux.

Ant l'avosà Papé dle franchise dël 1191, a sot-signa prim ëd tuti jë sgnor valdostan.
Dël 1199 a fa vàire donassion a la cesa ëd Fén-is e dël 1206 a conferma con ël prinsi le donassion fàite a l'ospissi dël Grand San Bernard.

A l'ha avù 'me fieul Boson III.
Boson II a l'é mòrt dël 1210.

## L'anvestidura
Boson II a l'é stàit ël prim ësgnor ëd Challant, an fasend-ne ardité ël tìtol a soa dissendensa.
La patenta dij 13 d'avril 1200 anté che ël cont Tomà a-j da l'anvestidura dël castel ëd Villa a Challant a ancamin-a parèj:
:*Tomà, cont ëd Morian-a e marchèis an Italia, noi i doma a nòstr car Boson, viscont d'Osta, ël castel ëd Villa an féod, për agrandì sò féod, për ch'a costruissa e a fortìfica 'me ch'a veul.*

Categorìa:Famija Challant
Christian Bourgois

**Christian Bourgois** a l'era nassù a Antibes, ant j'Alp Marìtime, ai 21 dë stèmber dël 1933 e a l'é mòrt a Paris ai 20 dë dzèmber dël 2007.

Apress avèj studià al licéo Louis-le-Grand ëd Paris e a l'Anstitù dë studi polìtich (d'andoa a l'é surtì second, giust dëdnans a Jacques Chirac) a l'é intrà a la Scòla Nassional d'Aministrassion, ma a l'ha chitala al second ann.

Dventà editor da René Julliard ant ël 1959, a l'é vitman ëvnù un përsonage ëd prim pian ant l'editorìa.
Un dij sò prim grand sucess a l'é stàit la publicassion, a l'ancamin dël 1961, ëd *La guerre d'Algérie* ëd Jules Roy.
Mòrtie Julliard, Bourgois a l'ha pijà ël goern ëd la ca editris.

Apress avèj travajà për un pòch ëdcò a Grasset, dël 1966 a crea la Ca editris Christian Bourgois.
Dal 1968 a dventa l'animator ëd l'arnomà colession ëd lìber da sacòcia *10/18*, anté ch'a l'han trovà sò pòst tute le forme dël pensé contemporani.
Dël 1992, séghit a na rusa con ël grop La Cité, proprietari a l'80% ëd soa ca editris, Bourgois a pija torna soa indipendensa e a arfonda torna j'edission ch'a pòrto sò nòm, arnomà për soe cuvertin-e (soasìe soèns da chiel-midem) ma dzortut për la qualità 'd sò contnù.
Ant ij sò catàlogh, Bourgois a l'ha publicà vàire djë scritor pì avosà dël sécol ch'a fa XX.

Christian Bourgois a l'é stàit pressident ëd l'Anstitù memòrie dl'edission contemporania.
Dël 2007 a l'ha arseivù ël premi *Merito editorial* a la Fera antërnassional dël lìber ëd Guadalajara.

Bourgois a l'era marià con Dominique.

Bourgois, Christian
Monfalcone

**Monfalcone** (*Monfalcon* an furlan; *Mofalcòn* an bisiach, ël dialet local; *Tržič* an sloven) a l'é un comun ëd 27.885 abitant  dla provincia ëd Gorissia (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Silvia Altran (dal 2011).

## Sità gemelà
Monfalcone a l'é gemelà con:
*  Gallipoli, Italia
*  Neumarkt in Steiermark, Àustria

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Gorissia
Serge Vinçon

Òm polìtich ëd l'UMP.
**Serge Vinçon** a l'era nassù a Bourges ai 17 ëd giugn dël 1949.
A l'avìa fàit ël professor dla scòla  mojen-a.

La cariera polìtica ëd Vinçon a l'era stàita possà da Maurice Papon, dont a l'era stàit presentà dla prima 1968 da l'agiut ëd camp dël general De Gaulle e dont a l'é peui vnù assistent parlamentar.
Apress esse staje da banda ant ël consèj munissipal ëd Saint-Amand-Montrond, a l'ha suceduje 'me sìndich ant ël 1983.
Dël 1989 a l'é stàit elegiù senator dël Cher e a l'é stàit torna elegiù ant ël 1998.
Dal 1998 al 2001 a l'é stàit pressident dël consèj general dël Cher.
Dal 2004 a l'é stàit pressident ëd la comission dj'afé dlë strangé e dla difèisa dël senà fransèis.
A l'era në specialista dle chestion dla difèisa e a l'era mèmber ëd la delegassion për l'Union Europenga dël senà e dla delegassion parlamentar ai servissi d'anformassion.

Vinçon a l'era restà fidel a Papon e a l'ha testimonià a sò favor ant ël process dël 1997, cand Papon a l'é stàit giudicà për sò ròl ant la deportassion dj'ebréo.

An sò temp lìber, Vinçon a l'era poeta e composidor.
A l'é mòrt ai 16 dë dzèmber dël 2007 a l'ospidal Val-de-Grâce ëd Paris, anté ch'a l'era arcovrà për un càncher al servel.

Vincon, Serge
Gondoald (Ast)

Gondoald a l'é 'l prim duca longobard d'Ast dont i soma 'l nòm, nominà da Autari dël 589 (la data a l'é nen sigura). A restava fratel dla regin-a Teodolinda. 

Conforma a lòn ch'a conta Pàol Diàcon a sarìa stàit fàit massé da sua seur e da Agilulf, ch'a l'avrìo pijasse pau ch'a-j truschinèissa contra. Sempe conforma al midem autor, Gondoald e soa seur a sarìo rivà n'Italia ansema, dij temp dla prima calà dij Longobard. A smija ch'a fussa già stàit un ëd coj ch'a j'ero arvirasse contra 'l Rè, e dzortut che la famija real as sagrinèissa ch'a fussa tròp popolar antra ij longobard, e quindi pericolos për la coron-a. Sòn a dovrìa esse rivà antra 'l 612 e 'l 615.

Gondoald a l'ha lassà doj fieuj:
*Gundepèrt, ël pì vej, dont as sa bele gnente
*Aribèrt, ch'a dovrìa avej avù 'l tìtol dël pari an eredità.
## Bibliografìa
*

Categorìa:Duca longobard d'Ast
Aribèrt (Ast)

Aribèrt, fieul ëd Gondoald, a l'é lë scond duca longobard d'Ast dont a l'é rivane 'l nòm.

Sò nòm a l'é marcà da doj autor diferent con doe grafìe diferente. Pàol Diàcon a lo dis *Aribèrt*, Fredegari a lo dis *Chairibèrt*. A peul esse ch'a-i fussa un chèich son aspirà an prinsipi dël nòm, che ant la trascrission latin-a 'd Pàol Diàcon a sia restà smonù për la stra. Dël duca as sa nen vàire, fin che a ven nen Rè dij Longobard dapress a la mòrt ëd Rotari. Comsëssìa, ën essend ch'a l'é malfé ch'a l'abio fàit rè un ch'a l'era gnun, as pensa ch'a debia esse stàit chiel a pijé 'l ducà d'Ast dapress a la mòrt ëd sò pari. 

A l'é mòrt dël 662, ën lassand doj fieuj:
*Pertarit, ch'a goernava Milan
*Godepèrt, ch'a la stava a Pavìa e che da 'n Pavìa a l'ha mantnù l'autorità ansima a Ast

## Bibliografìa
*

Categorìa:Duca longobard d'Ast
Categorìa:Rè longobard
Godepèrt (Pavìa)

Godepèrt, fieul d'Aribèrt, a l'é 'l tèrs duca longobard d'Ast dont a sia rivane 'l nòm.

Ëvnùit a esse 'l neuv sgnor d'Ast e ëd Pavìa dël 662 dapress a la mòrt dël pari, a l'é tramudasse a Pavìa, con Ast ch'a restava mach pì na dipendensa. La fòrsa polìtica e militar ëd Godepèrt a l'era cola 'd soa famija, an competission con j'àutre famije nòbij longobarde. Belavans për chiel, squasi sùbit dapress a che a l'avìo avù soa eredità ij doj fratej a son rusasse, e 'l Duca 'd Benevènt, Grimoald, a l'ha profitass-ne për rivé a Pavìa e massé Godepèrt, ën fasend-se chiel ësgnor dël pòst.

An finitiva Godepèrt coma duca a l'ha vivù e goernà pen-a chèich mèis.
## Bibliografìa
*

Categorìa:Duca longobard d'Ast
Pertarit (duca ëd Milan)

Fieul d'Aribèrt, scond duca longobard d'Ast e fratel ëd Godepèrt, ters duca, a la mòrt dël pari a l'é stàit fàit duca 'd Milan, andoa a l'era andàit a sté, dël 662. Con sossì la part catòlica dij fieuj d'Aripèrt a l'avìa ciapà an mes la capital ëstòrica longobarda, Pavìa, ch'a l'era an man a Godepèrt.

Pertarit e Godepèrt, però, a son nen stàit bon a butesse d'acòrdi antra 'd lor, e 'l duca arian ëd Benevènt, Grimoald, a l'ha profitass-ne për ëvnì a Pavìa e massé Godepèrt, ën pijand-je 'l pòst. A l'era passa-ie pen-a chèich mèis dapress a che ij doj frej a l'avìo arseivù n'ardità tant amportanta, e Pertarit a l'é trovasse a vnì un dij përsonagi épich dla fàida antra catòlich e arian che da lòn a l'é anandiasse.

Për evité dë fé 'l final ëd sò fratel, Pertarit a l'é scapà fòra Italia, ën stërmand-se ant la tribù dj'Àvar. Grimoald a l'ha riessù a convincc-lo ch'a podìa torness-ne a ca da tranquil, ma quand Pertarit a l'ha fàit tant dë rivé an Pavìa a l'ha mandaje dla gent a masselo. Pertarit a l'ha fàila a scampé e da Pavìa a l'é vnùit a stërmesse an Ast con chèich sò amis, për via che an Ast a-i ero anco' dij partisan ëd sò fratel, che na vira ch'a l'era mòrt-ie Godepèrt a j'ero passà a giuteje a chiel.

A smija 'cò che an Ast a chërsèisso Ragimpèrt, fieul ëd Godepèrt che antlora a l'era mach na masnà. Da n'Ast Pertarit a l'é passà a Turin, peui dadlà dj'Alp, a ciameje agiut ai Franch. Ij Franch a son pro rivà a giuteje, ma Grimoald a l'ha massane vàire ant la bataja dël Francó, dël 663. Dapress a n'ann tant movimentà  Pertarit a l'ha pa pì podù fé gnente d'àutr che spité che Grimoald a muirèissa anvelenà an Pavìa, dël 671.

Mòrt-ie Grimoald, Pertarit a l'ha avù pòchi problema a liquidé Garibald, fieul ëd Grimoald e duca ëd Turin, sempe con la tècnica dë felo massé a tradiment. Pì anlà a l'é vnùit chiel rè dij Longobard, ën restand ël pì convint dij rè longobard catòlich anans ëd Liutprand, ma a l'é nen fasse noté coma na përsonalità con un programa 'd goèrn bin definì. 
## Bibliografìa
*

Categorìa:Duca longobard d'Ast
Categorìa:Rè longobard
Ben-nàit (vësco d'Ast)

**Ben-nàit** (an latin *Benenatus*), vësco d'Ast, a l'é atestà da soa presensa al Concili Roman dël 680, tenusse ij 27 ëd Mars. Soa firma a l'é restà ant sëj papé dël Concili.

## Bibliografìa
*

Categorìa:Vësco dla Diòcesi d'Ast
Ducà longobard

Ël Règn dij Longobard an Italia a l'é basà ansima a na confederassion pitòst flùida ëd **Ducà**.
La figura dël Duca longobard a l'é na sòrt ëd calch ëd cola roman-a dël Dux, un fonsionari militar creà con j'arforme ëd Dioclessian dla fin dël III sécol, dont ij duca a pijo sò nòm. A diferensa dai *Duces* roman, però, ij Duca longobard a l'han ëdcò giurisdission sivil, e a son già dle figure feodaj. 

Comsëssìa, ës trata dle prime aparission dël feodalésim, e për vàire mire la tribù dij Longobard a tira drit a comportesse coma ai temp pì antich (d'àutra part dl'istess temp midem a fan ij Franch, dadlà dj'Alp). Ël concet ëd Règn sot ai Longobard a l'é sempe col clàssich germànich, e pì che 'd në stat as trata anco' sempe ëd na tribù. Donca a venta nen pijé la figura dël Duca coma cola d'un funsionari statal dël dì d'ancheuj, ò bele mach che dij temp dl'Imperi Roman Sacrà, as trata mach ëd na figura tribal ëd gran arlevansa.

Nopà che esse na fòrsa, a la fin dle fin ij duca a vniran a esse la debolëssa prima dla tribù longobarda, dzortut quand as butran l'un contra l'àutr ant la guèra sivil antra catòlich e arian, com as ës-ciàira da 'nt le conte ansima a la fàida antra Pertarit e Grimoald.
## Bibliografìa
*

Categorìa:Longobard
Moraro

**Moraro** (*Morâr* an furlan) a l'é un comun ëd 763  abitant dla provincia ëd Gorissia (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alberto Pelos (dal 10/04/2006).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Gorissia
Mossa

**Mossa** (*Mosse* an furlan; *Móš* an sloven) a l'é un comun ëd 1.667 abitant  dla provincia ëd Gorissia (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Elisabetta Feresin (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Gorissia
San Lorenzo Isontino

**San Lorenzo Isontino** (*Sant Lurinçs dal Lusinç* an furlan) a l'é un comun ëd 1.562 abitant  dla provincia ëd Gorissia (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ezio Clocchiatti (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
San Lorenzo Isontino a l'é gemelà con:
*  Pottendorf, Àustria

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sanlorenzoisontino
Amaro

**Amaro** (*Damâr* an furlan) a l'é un comun d' 804 abitant  dla provincia d'Ùdin (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lauza Zanella (da l' 8/06/2009).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ùdin
Rossaso

__TOC__
Ël **rossaso** (che al dì d'ancheuj an vàire a ciamo con l'italianism *morbilo*) a l'é na maladìa viral. As taca antravers a la respirassion (visadì col contat con ij fluid dla boca e dël nas d'un malavi, ò për difusion an aerossòl). A taca motobin ampressa, ël 90% dla gent sensa imunità ch'a-j ëstaga ansema a 'n malavi as lo ciapa. 

L'ancubassion a dura për sòlit da 4 a 12 dì (e a smon gnun sìntom). Ij malavi a resto contagios da quand a-i ven ël prim sìntom fin a 3&ndash;5 dì dapress ch'a son sortu-ie jë sfògh.

## Stòria dle epidemìe
### Tèrs sécol

Ël rossaso a l'é rivà ant ël Mediterani la prima vira, ch'as sapia, dël 251. Për n'imperi roman già motobin sagrinà da j'efet demogràfich e fiscaj dj'epidemìe ëd vairòle dlë II sécol a l'é stàit un colp mortal, dzortut an ossident. Al dì d'ancheuj ëd rossaso a-i meur bele pì gnun, ma antlora nen essend-je 'd meizin-e e 'd condission igéniche paragonàbij a cole d'ancheuj, lë spantiesse dla maladìa a l'é stàit n'ondà 'd proporsion tremende. Coma për le vairòle dël sécol anans la question a l'é vnùita anco' pess përchè dadnans a na maladìa neuva la gent a l'avìa anco' pa podù dësvlupé gnun-a difèisa imunitaria.   

Ën rivand ant n'imperi già spopolà, sensa sòld e antrames a mila crisi polìtiche sòn a l'ha finì për lassé ij confin scoatà, ën anandiand na gran sequela ëd cole che ancheuj i ciamoma *anvasion*, ma che 'l pì dle vire a l'han pijait l'andi pì che d'àutr coma në slarghesse anvers a dle tere mese deserte e pì nen vardà da gnun. 

Coma për le vairòle, a patì 'l rossaso a son ëstàite dzortut le sità e ij pòst tocà da jë stra 'd comersi.

## Bibliografìa
*

Categorìa:Maladìe
Cividale del Friuli

**Cividale del Friuli** (*Cividât* an furlan; *Čedad* an sloven) a l'é un comun d' 11.523 abitant  dla provincia d'Ùdin (Region Autònoma Friul-Venessia Giulia).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Attilio Vuga (dal 24/05/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ùdin
Preuva ëd Bernoulli

As ciama **preuva ëd Bernoulli** n'esperiment ch'a l'ha doi arzultà possìbij, con probabilità rispetive p e 1-p.

An d'àutre parole, la **distribussion ëd Bernoulli** a l'é na variàbil aleatòria X tal che P(X=1)=p e P(X=0)=1-p.

Categorìa:Probabilità
Marliana

**Marliana** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 2.914 abitant, an provincia ëd Pistòja.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luca Bernardi (dal 29/05/2007).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pistòja
Montale (omònim)

* **[[Montale]]**, comun italian an provincia ëd Pistòja

* **[[Eugenio Montale]]**, poeta italian (1896-1981)
Pescia

**Pescia** a l'é na comun-a dla Toscan-a ëd 17.421 abitant, an provincia ëd Pistòja.
A resta an sël ri omònim.

## Stòria
Pescia a l'é stàita arcostruìa ant ël sécol ch'a fà XIV, apress esse stàita dësblà da jë sgnor ëd Luca.
Sota ij Médici a l'é stàita alvà al rangh ëd sità e ëd vëscovà.

## Leu anteressant
* La Cesa ëd San Fransesch

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberta Marchi (dal 22/06/2009).

## Sità binele

Pescia a l'é binelà con:
*  Nerja, Spagna
*  Oullins, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Teorema ëd Bernoulli

Ël **teorema ëd Bernoulli**, o **laj dij grand nùmer**, a fortiss che, dàita na famija (X_n) ëd preuve ëd Bernoulli ëd paràmeter p doe a doe indipendente, la variàbil aleatòria Y_n= \frac{X_1+ \ldots +X_n}n  a convergg an probabilità a la variàbil aleatòria costanta ëd valor p.
Sòn a veul dì che, për tuti j'ε>0,
: \lim_{n \rightarrow\infty }P (| \frac{Y_n}n -p|> \varepsilon )=0.

Ës teorema a l'é contnù ant la quarta part dël lìber *Ars conjectandi* ëd Jakob Bernoulli, publicà dël 1713 dòp la mòrt ëd l'autor.

Categorìa:Probabilità
Jean Dubuffet

Pitor fransèis.
**Jean Dubuffet** a l'era nassù al Havre ai 31 ëd luj dël 1901 e a l'é mòrt a Paris ai 12 ëd magg dël 1985.

## Euvre prinsipaj
* *Personnage au teint bleu* (piuma e crajon colorà ansima a carta, 32,5x25 centim, 1974).

Dubuffet, Jean
Vaiano Cremasco

**Vaiano Cremasco** (*Aià* o *Vaià* an dialèt cremasch) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 3.755 abitant , ant la provinsa ëd Cremon-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Domenico Calzi (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Vaiano Cremasco a l'é gemelà con:
*  Puerto Padre, Cuba
*  Veigy-Foncenex, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Cremon-a
Vaiano (omònim)

***Vaiano*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Vaiano]]**, an provincia ëd Prato

* **[[Vaiano Cremasco]]**, an provincia ëd Cremon-a
Carmignano di Brenta

**Carmignano di Brenta** a l'é un comun dël Véneto ëd 7.606 abitant , an provincia ëd Pàdoa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gino Carolo (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pàdoa
Aguiño, Ribeira

**Nosa Señora do Carme** d**'Aguiño** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Ribeira. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 2.912 abitant (1.469 fomne e 1.444 òm) distribuì an 6 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Ribeira
Carreira, Ribeira

**San Paio** ëd **Carreira** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Ribeira. Soa popolassion al censiment dël 2005 a l’era ëd 2.202 abitant.

### Imàgin dla paròchia ëd Carreira

Image:Capela da Guia.jpg|Capela ëd Nòstra Sgnora dla Guía
Image:Capela de San Roque da Granxa.jpg|Capela ëd San Ròch ëd la Grangia
Image:Castro do Porto de Baixo.jpg|Castel ëd Porto de Baixo
Image:Horreo en Sampaio.jpg|Hórreo en Sampaio
Image:Igrexa de San Paio.jpg|Cesa parochial ëd Sampaio
Image:Lagoa de Vixan.jpg|Lagun-a ëd Vixán
Image:Monte da Cida.jpg|Vëdùa dal mont A Cidá
Image:Muinho de Cochas.jpg|Antiguo molino harinero
Image:Praia de Anquieiro.jpg|Rivera d'Anquieiro
Image:Praia do Vilar.jpg|Rivera dël Vilar
Image:Casalnovo.jpg|Vëdùa ëd Casalnovo
Image:CIELGA.jpg|C.I.E.L.G.A. del Parque Natural


Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Ribeira
Piombino

**Piombino** a l'é un comun dla Toscan-a dë 34.769 abitant, an provincia ëd Livorn.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianni Anselmi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà

Piombino a l'é gemelà con:
*  Flémalle, Belgi

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Livorn
Piacenza (omònim)

***Piacenza*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Piasensa|Piacenza / Piasensa]]**, capleugh ëd provincia dl'Emilia-Romagna

* **[[Piacenza d'Adige]]**, comun an provincia ëd Pàdoa
Castagneto

***Castagneto*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Castagneto Carducci]]**, an provincia ëd Livorn

* **[[Casgné|Castagneto Po (Casgné)]]**, an provincia ëd Turin
Capraia Isola

**Capraia Isola** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 385 abitant, an provincia ëd Livorn.

## Geografìa
Ël teritòri dël comun a l'é formà da l'omònima ìsola ant ël Mar Lìgure.

## Stòria
Capraia a l'é stàit un possediment ëd la Repùblica ëd Génoa fin al 1796 (ocupassion anglèisa e peui fransèisa).
Ël Congress ëd Vien-a (1815) a l'ha assegna-la al Regn ëd Sardëgna.

## Curiosità
Ël comun ëd Capraia a l'ha fàit part dla Liguria (provincia ëd Génoa) fin al 1925 e dl'Arcidiòcesi ëd Génoa fin al 1m ëd gené dël 1977.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maurizio Della Rosa (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Livorn
O Xobre ò O Maño, A Pobra do Caramiñal

**Santa María** dël **Xobre** ò **Santa María** dël **Maño** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) dla Pobra do Caramiñal. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 1.439 abitant (761 fomne e 678 òm) distribuì an 24 grup ëd popolassion. 

Xobre
Provincia ëd Bari

La **Provincia ëd Bari** a l'é an Pulia e a comprend 41 comun.
A l'ha na surfassa ëd 5.139 km² e a conta 1.595.496
abitant.
Sò capleugh a l'é Bari. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la provincia ëd Barletta-Andria-Trani, a sud con le provinse ëd Tàranto e Brìndisi e a òvest con la Basilicà (provinse ëd Potensa e Matera). A est a l'é bagnà dal Mar Adriàtich.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Francesco Schittulli (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Pulia
Bari
Provincia ëd Brìndisi

La **Provincia ëd Brìndisi** a l'é an Pulia e a comprend 20 comun.
A l'ha na surfassa ëd 1.839 km² e a conta 402.831 abitant.
Sò capleugh a l'é Brìndisi. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la provincia ëd Bari, a òvest con la provincia ëd Tàranto e a sud-est con la provincia ëd Lece. A nòrd-est a l'é bagnà dal Mar Adriàtich.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Massimo Ferrarese (dal 22/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Pulia
Brindisi
Provincia ëd Lece

La **Provincia ëd Lece** a l'é an Pulia e a comprend 97 comun.
A l'ha na surfassa ëd 2.759 km² e a conta 809.129 abitant.
Sò capleugh a l'é Lece. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd-òvest con le provinse ëd Brìndisi e Tàranto. A l'é bagnà a est dal Mar Adriàtich e a sud-òvest dal Mar Ioni.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Antonio Maria Gabellone (dal 22/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Pulia
Lece
Provincia ëd Fògia

La **Provincia ëd Fògia** a l'é an Pulia e a comprend 61 comun.
A l'ha na surfassa ëd 6.968 km² e a conta 681.546 abitant.
Sò capleugh a l'é Fògia. 

## Geografìa
A confin-a a òvest con ël Molise (provincia ëd Campobass) e la Campania (provincia ëd Benevènt), a sud con la Campania (provincia d'Avlin) e con la Basilicà (provincia ëd Potensa), a sud-est con la provincia ëd Barletta-Andria-Trani. A nòrd e a est a l'é bagnà dal Mar Adriàtich.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Antonio Pepe (dal 28/04/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Pulia
Fogia
Lenga Isirawa

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Isirawa** o **Isirawa** a fa part dle lenghe Neuva Guinea e a l'é parlà dzortut an Papua (Indonesia).

## Classificassion
Në schema ëd classificassion dël **Isirawa** a peul esse:
* lenghe Neuva Guinea
** lenghe session prinsipal
*** lenghe sentral e ossidental
**** lenghe Dani-Kwerba
***** lenghe setentrionaj
****** lenghe Isirawa
******* **lenga Isirawa**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **SRL**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=srl

Categorìa:Lenghe Neuva Guinea
Ìsola ëd Capraia

L**'ìsola ëd Capraia** a l'é ant ël Mar Ligure e a fa part ëd l'Arsipélagh Toscan.

A l'ha na surfassa ëd 19 km² e na popolassion ëd 385 abitant.

## Geografìa
L'ìsola ëd Capraia as treuva 62 km a sud-òvest da Livorn, 32 km a nòrd-ovest da l'ìsola d'Elba e mach 30 km a est dla Còrsica.

## Stòria
L'ìsola a l'é stàita un possediment ëd la Repùblica ëd Génoa dal 1527 al 1796.
Ant ël pèriod dle guère napoleòniche a l'é stàita ocupà prima da j'anglèis e peui da ij fransèis.
Ël Congress ëd Vien-a (1815) a l'ha assegna-la al Regn ëd Sardëgna.

Isolaedcapraia
Capraia
Ìsola ëd Gorgona

L**'ìsola ëd Gorgona** a l'é ant ël Mar Lìgure e a fa part ëd l'Arsipélagh Toscan.

A l'ha na surfassa ëd 2,2 km² e a conta anviron 50 abitant.
A l'é na frassion dël comun ëd Livorn.

## Geografìa
L'ìsola ëd Gorgona as treuva 37 km a òvest da Livorn.

Isolaedgorgona
Gorgona
Lenga Sinasina

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Sinasina** o **Sinasina** a fa part dle lenghe Neuva Guinea e a l'é parlà specialment an Papua Neuva Guinea.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Sinasina** a peul esse:

* lenghe Neuva Guinea
** lenghe session prinsipal
*** lenghe sentraj e ossidentaj
**** lenghe dj'Ìsole dla Neuva Guinea oriental
***** lenghe sentraj
****** lenghe Chimbu
******* **lenga Sinasina**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **SST**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=sst

Categorìa:Lenghe Neuva Guinea
Paul Klee

Pitor.

**Paul Klee** a l'era nassù a Münchenbuchsee, davsin a Berna, ai 18 dë dzènber dël 1879 e a l'è mòrt a Muralto (Svìssera) ai 29 ëd giugn dël 1940.

Klee, Paul
Provincia d'Agrigent

La **Provincia d'Agrigent** a l'é an Sicilia e a comprend 43 comun.
A l'ha na surfassa ëd 3.042 km² e a conta 456.612 abitant.
Sò capleugh a l'é Agrigent. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la provincia ëd Palerm, a nòrd-est con la provincia ëd Caltanissëtta e a òvest con la provincia ëd Tràpani. A sud a l'é bagnà dal Mar Mediterani.
A fan part dla provincia le ìsole Pelage (Lampedusa, Linòsa e Lampion).

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Eugenio Benedetto D'Orsi (dal 16/06/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sicilia
Agrigent
Capraia

* **[[Capraia e Limite]]**, comun dla provincia ëd Firense

* **[[Capraia Isola]]**, comun dla provincia ëd Livorn

* **[[Ìsola ëd Capraia]]**, ìsola dl' Arsipélagh Toscan
Provincia ëd Caltanissëtta

La **Provincia ëd Caltanissëtta** a l'é an Sicilia e a comprend 22 comun-e.
A l'ha na surfassa ëd 2.124 km² e a conta 272.918 abitant.
Sò capleugh a l'é Caltanissëtta. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd con le provinse d'Enna e Palerm, a est con le provinse ëd Catania e Ragusa e a òvest con la provincia d'Agrigent. A sud a l'é bagnà dal Mar Mediterani.

## Aministrassion
Dla 2011 a l'é commissarià.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sicilia
Caltanissetta
Provincia d'Enna

La **Provincia d'Enna** a l'é an Sicilia e a comprend 20 comun.
A l'ha na surfassa ëd 2.562 km² e a conta 173.564 abitant .
Sò capleugh a l'é Enna. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la provincia ëd Messin-a, a est e a sud con la provincia ëd Catania, a sud e a òvest con la provincia ëd Caltanissëtta e a nòrd con la provincia ëd Palerm.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Giuseppe Monaco (dal 16/06/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Sicilia
Enna
Provincia ëd Catania

La **Provincia ëd Catania** a l'é an Sicilia e a comprend 58 comun.
A l'ha na surfassa ëd 3.552 km² e a conta 1.076.972 abitant.
Sò capleugh a l'é Catania. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la provincia ëd Messin-a, a sud con le provinse ëd Ragusa e Siracusa e a òvest con le provinse d'Enna e Caltanissëtta. A est a l'é bagnà dal Mar Ioni.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Giuseppe Castiglione (dal 16/06/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sicilia
Catania
Provincia ëd Siracusa

La **Provincia ëd Siracusa** a l'é an Sicilia e a comprend 21 comun.
A l'ha na surfassa ëd 2.109 km² e a conta 398.178 abitant.
Sò capleugh a l'é Siracusa. 

## Geografìa
A confin-a a nòrd e a nòrd-òvest con la provincia ëd Catania e a òvest con la provincia ëd Ragusa. A l'é bagnà a est dal Mar Ioni e a sud dal Mar Mediterani.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Nicola Bono (dal 16/06/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sicilia
Siracusa
Provincia ëd Ragusa

La **Provincia ëd Ragusa** a l'é an Sicilia e a comprend 12 comun.
A l'ha na surfassa ëd 1.614 km² e a conta 308.103 abitant.
Sò capleugh a l'é Ragusa.

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la provincia ëd Catania, a est con la provincia ëd Siracusa e a òvest con la provincia ëd Caltanissëtta. A l'é bagnà a sud dal Mar Mediterani.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Patrizia Valenti (dal 15/09/2023).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sicilia
Ragusa
Provincia ëd Tràpani

La **Provincia ëd Tràpani** a l'é an Sicilia e a comprend 24 comun.
A l'ha na surfassa ëd 2.460 km² e a conta 434.435 abitant.
Sò capleugh a l'é Tràpani. 

## Geografìa
A confin-a a est con la provincia ëd Palerm e a sud-est con la provincia d'Agrigent. A l'é bagnà a nòrd dal Mar Tireni, a òvest e a sud dal Mar Mediterani.
A fan part dla provincia le ìsole Ègadi e l'ìsola ëd Pantelerìa.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Girolamo Turano (dal 16/06/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sicilia
Trapani
Provincia ëd Palerm

La **Provincia ëd Palerm** a l'é an Sicilia e a comprend 82 comun.
A l'ha na surfassa ëd 4.992 km² e a conta 1.239.272 abitant.
Sò capleugh a l'é Palerm. 

## Geografìa
A confin-a a est con le provinse d'Enna e Messin-a, a sud con le provinse d'Agrigent e Caltanissëtta, a òvest con la provincia ëd Tràpani. A l'é bagnà a nòrd dal Mar Tireni.
A fa part dla provincia l'ìsola d'Ùstica.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Giovanni Avanti (dal 16/06/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sicilia
Palerm
Ìsole Pelage

Le **ìsole Pelage** a son un arsipélagh ëd tre ìsole (Lampedusa, Linòsa e Lampion) an cola part dël Mar Mediterani ciamà *Mar d'Àfrica*.

A l'han na surfassa total ëd 8,65 km² e na popolassion d'anviron 6.000 abitant.

## Geografìa
L'arsipélagh dle Pelage as treuva a sud dla Sicilia, a est dla Tunisìa e a òvest ëd Malta.
Le ìsole Pelage a son nen an Euròpa, përchè a son già ans la placa continental ëd l'Àfrica.

## Aministrassion
L'arsipélagh a fa part dla provincia d'Agrigent e a costituiss ël comun ëd Lampedusa e Linosa, ël pi a sud ëd tuta la Repùblica. 

Isolepelage
Pelage
Ìsola ëd Lampedusa

L**'ìsola ëd Lampedusa** a l'é ant ël Mar Mediterani, a sud ëd la Sicilia; a fa part ëd l'arsipélagh ëd le Pelage dont a l'é l'ìsola pì granda.

A l'ha na surfassa ëd 20,2 km² e na popolassion d'anviron 5.600 abitant.
Sò pont pì àut a l'é a 133 méter d'autëssa.

## Geografìa
L'ìsola ëd Lampedusa a l'é l'ìsola sicilian-a pì davzin-a a le rive d'Àfrica dël Nòrd: a dista 113 km da la Tunisìa e 205 km da la Sicilia (Porto Empedocle).
A l'é 'l pòst pi a sud d'Italia: soa latitùdin a l'é 35°30' N, ancora pi a sud ëd Tùnis, Algeri e Ceuta.

## Vegetassion
L'ìsola a l'é coatà da la tìpica macia mediterania.

## Stòria
Ij prim ansediament uman a armonto a la preistòria, lòn ch'a l'é testimonià dai repert archeològich ëd l'età dël bronz e da chèiche costrussion megalìtiche.

Già conossùa dai roman, ch'a la ciamavo *Lopedusa*, a l'é stàita al sènter ëd na bataja naval antra j'àrabo e ij bisantin.

Durant la sconda guèra mondial a l'é stàita al sènter ëd maneuvre militar alià.

## Conomìa
La pësca, an particolar cola dle sponge, a l'é l'ocupassion prinsipal ëd la popolassion.
L'agricoltura a l'é antrapà dal manch grev d'eva.

## Aministrassion
L'ìsola ëd Lampedusa a fa part dla provincia d'Agrigent e a l'é la sede del comun ëd Lampedusa e Linosa. 

Isolaedlampedusa
Ìsola ëd Linòsa

L**'ìsola ëd Linòsa** a l'é n'ìsola d'adoss volcànica ant ël Mar Mediterani, a sud ëd la Sicilia; a fa part ëd l'arsipélagh ëd le Pelage.

A l'ha na surfassa ëd 5,43 km² e na popolassion d'anviron 420 abitant.

## Geografìa
L'ìsola ëd Linòsa as treuva a 42 km a nòrd-est da Lampedusa.
A dista 160 km da la Tunisìa, 170 km da la Sicilia e 140 km da Malta.

Sò riliev pì àut, ël Mont Vulcan, a riva a 195 méter d'autëssa.

## Aministrassion
L'ìsola ëd Linòsa a fa part ëd la comun-a ëd Lampedusa e Linosa, an provincia d'Agrigent. 

Isolaedlinosa
Ìsola ëd Lampion

L**'ìsola ëd Lampion** a l'é ant ël Mar Mediterani, a sud ëd la Sicilia; a fa part ëd l'arsipélagh ëd le Pelage.

A l'ha na surfassa d' 1,2 km² e a l'é nen abità.

## Geografìa
Lampion a dista 18,5 km da Lampedusa.

## Aministrassion
L'ìsola ëd Lampion a fa part del comun ëd Lampedusa e Linosa, an provincia d'Agrigent.

Isolaedlampion
Lampion
Provincia ëd Messin-a

La **Provincia ëd Messin-a** a l'é an Sicilia e a comprend 108 comun.
A l'ha na surfassa ëd 3.247 km² e a conta 657.785 abitant.
Sò capleugh a l'é Messin-a. 

## Geografìa
A confin-a a òvest con la provincia ëd Palerm e a sud con le provinse d'Enna e Catania. A l'é bagnà a nòrd dal Mar Tireni e a est dal Mar Ioni, ch'a son separà da la Strèita ëd Messin-a.
A fan part dla provincia le ìsole Eòlie.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Giovanni Ricevuto (dal 16/06/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sicilia
Messina
Ustica

**Ustica** a l'é un comun dla Sicilia ëd 1.314 abitant, an provincia ëd Palerm.
Ël teritòri comunal a òcupa tuta l'ìsola d'Ùstica, ant ël Mar Tireni, a nòrd ëd la Sicilia.

A l'ha na surfassa d' 8,65 km².

## Geografìa
L'ìsola d'Ùstica as treuva a 67 km a nòrd-òvest da Palerm e 95 km a nòrd-òvest da Alicudi.

## Stòria
Antra ij prim abitant ëd l'ìsola d'Ustica a-i son ëstaje ij feniss.

Ij roman a l'han ciamala *Ustum*, an arferiment a l'aspet brusà e neirastr ëd sò spiuvent làvich.

Ant la sconda mità dël sècol ch'a fa XVIII, Ustica a l'é stàita fortificà dai Borbon.

## Conomìa
La conomìa local a l'é motobin sostnùa da la pësca.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Aldo Messina (dal 27/05/2003 -second mandà: 2008-).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Palerm
Lampedusa e Linosa

**Lampedusa e Linosa** a l'é na comun-a dla Sicilia ëd 6.078 abitant, an provincia d'Agrigent.
Ël teritòri comunal a comprend tut l'arsipélagh ëd le Pelage. La sede dla comun-a a l'é a Lampedusa.

## Aministrassion
La sindichëssa a l'é Giusy Nicolini.

Categorìa:Comun dla provincia d'Agrigent
Macenda, Boiro

**San Xoán** ëd **Macenda** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Boiro. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 295 abitant (160 fomne e 135 òm) distribuì an 5 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Boiro
Isorna, Rianxo

**Santa María** d**'Isorna** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Rianxo. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 749 abitant (368 fomne e 381 òm) distribuì an 305 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Rianxo
Gela

**Gela** a l'é un comun dla Sicilia dë 78.311 abitant, an provincia ëd Caltanissëtta.

## Posission
A resta arlongh la còsta meridional ëd Sicilia.

## Stòria
D'ansediament uman an sël pòst a j'ero present già da la preistòria.
La sità a l'é stàita fondà dël 689 aGC da dij colon vnù da Ròdi e da Creta.
A pija sò nòm dal fium Gela ch'a scor ant j'anviron.

Dël 580 aGC, sota la guida d'Arìstone e ëd Pistil, Gela a crea la sot-colònia d'Akragas (al di d'ancheuj Agrigent) ch'a oten dun-a soa indipendensa.
Ël prim tiran ëd Gela a l'é stàit Cleandr e, apress chiel-sì, dël 498 aGC, a l'é vnuje sò frel Ipòcrat.
Mòrtie Ipòcrat, a l'é stàit Gelon, cap ëd la cavalarìa d'Ipòcrat, a dventé tiran.

Dël 424 aGC, Gela a l'é stàita sede ëd na ciambrea dle sità greche ëd Sicilia: ambelessì a l'é vnuje fòra lë bzògn dë slontané la pericolosa armada atenèisa, rivà ant ël 427 aGC con ël but ëd giuté cheidun-e ëd lor.

Contra Cartàgin, Gela a l'é butasse da la part d'Agrigent.
Apress un longh assedi mnà da Imilcon, la sità a l'é stàita pijà e crasà e soa popolassion deportà.
Popolà torna conforma al tratà 'd pas ch'a l'é vnuje apress, a l'han amponuje ëd dësblé tute le fortificassion.
Gela a l'é restà sota la dominassion dij cartaginèis e peui dij siracusan.
Durant ël III sécol aGC a l'é stàita crasà dai mamertin.

A l'é arnassùa durant la prima mità dël sécol ch'a fa XIII, sota Federich II, con ël nòm ëd *Terranova*.
A l'ha arpijà soa denominassion antica mach dël 1928.

### Reste antiche
Ant la part oriental ëd la sità, andoa a-i era l'antica acròpol, jë sgav archeològich a l'han dëscoatà le reste dël Quartié Timoleontin, ch'a armonto al IV sécol aGC e ch'a son ansima a dle costrussion motobin precedente.
Pì an bass, ant ël Parch ëd l'Arcòrd, as peulo vëddse le ruin-e ëd n'ansem ëd templi dòrich dël V sécol aGC e dël templi d'Aten-a (VI sécol aGC).

## Conomìa
Gela a l'é n'amportanta sità andustrial e comersial.
Ël dësvlup ëd la sità a l'é gropà al torism balnear.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Rosario Crocetta (dal 9/04/2003 -second mandà: 2008-).

## Musé
*Musé archeològich

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Caltanissëtta
Ìsole Égadi

J**'ìsole Égadi** a son n'arsipélagh dla Sicilia formà da tre ìsole (Favignana, la pì granda, Maréttimo e Lèvanzo) e doi isolòt, quasi doi scheuj (Furmija e Lampion).

A l'han na surfassa total ëd 37,45 km² e na popolassion d'anviron 4.400 abitant.
Da na mira geològica j'ìsole a l'han d'afinità con la Sicilia, bele che për le caraterìstiche climàtiche e ambientaj a arciamo l'Àfrica.

## Geografìa
L'arsipélagh ëd j'Égadi as treuva anviron 7 km a òvest dla còsta dla Sicilia, tra Tràpani e Marsala.

## Stòria
Ij prim ansediament uman a armonto a la preistòria: dj'artrovament archeològich a testimònio la presensa ëd l'òm già a parte dal Paleolìtich e dal Neolìtich.

Durant le guère pùniche, dël 243 aGC, j'ìsole Égadi a son ëstàite ël teatro ëd n'arnomà bataja ch'a l'ha marcà la primassia dla flòta roman-a ansima a cola cartaginèisa.
Pì tard, mersì a soa posission arlongh dle ròte comersiaj amportante, a son ëstàite ël pòst dë sbarch dij feniss, dij bisantin e dj'àrabo.

## Conomìa
La conomìa dl'arsipélagh a l'é dzortut basà an sël torism, vist ël progressiv smortesse dj'atività gropà a la pësca al tonn, che ant ël passà a l'han arpresentà la pì granda sorgiss ëd richisia dj'ìsole.
Sòn dzortut a parte dal sécol ch'a fa XVII, cand j'Égadi a son ëstàite për tant temp al sènter dj'anteresse econòmich dij genoèis.

## Aministrassion
L'arsipélagh a constituiss la comun-a ëd Favignana, an provincia ëd Tràpani. 

Isoleegadi
Ìsola ëd Maréttimo

L**'ìsola ëd Maréttimo** a fa part ëd l'arsipélagh ëd j'Égadi.

A l'ha na surfassa ëd 12 km² e na popolassion d'anviron 600 abitant.

## Geografìa
L'ìsola ëd Maréttimo as treuva a òvest dla Sicilia; a dista 25 km da Favignana e 37 km da Tràpani.

A l'é l'ìsola pì periférica ëd l'arsipélagh e ëdcò cola ch'a riva a l'autëssa pì granda: 884 méter al Pizzo Falcone.

Arlongh soe coste as treuvo le fiamenghe balme dël Gamel, dla Bombarda e dël Presepi.

## Stòria
Già conossùa ant l'antichità con ël nòn d*'Hiera*, a l'é stàita tant temp possediment ëd j'àrabo, ch'a n'han anfluensane le costume alimentar, j'espression dialetaj e la tipologìa dle costrussion.

## Aministrassion
Maréttimo a fa part ëd la comun-a ëd Favignana, an provincia ëd Tràpani. 

Isolaedmarettimo
Ìsola ëd Lèvanzo

L**'ìsola ëd Lèvanzo** a fa part dl'arsipélagh ëd j'Égadi.

A l'ha na surfassa ëd 5,82 km² e na popolassion d'anviron 250 abitant.

## Geografìa
L'ìsola ëd Maréttimo as treuva a òvest dla Sicilia; a dista 4 km da Favignana e 12 km da Tràpani.
A l'é l'ìsola ëd j'Égadi pì davzin-a a la còsta sicilian-a.

Ël pont pì àut ëd l'ìsola a l'é ël Pizzo del Monaco (278 méter).

## Stòria
L'ìsola, ciamà *Phorbantia* dai roman, a l'é conossùa për d'amportante testimonianse archeològiche ch'a armonto al Paleolìtich e al Neolìtich.

## Aministrassion
Lèvanzo a fa part ëd la comun-a ëd Favignana, an provincia ëd Tràpani. 

Isolaedlevanzo
Ìsola ëd Favignana

L**'ìsola ëd Favignana** a l'é l'ìsola pi granda ëd l'arsipélagh ëd j'Égadi e a l'é postà ant la part bassa ëd l'arsipélagh.

A l'ha na surfassa ëd 19,32 km² e na popolassion d'anviron 3.300 abitant.

## Geografìa
L'ìsola ëd Favignana as treuva a òvest dla Sicilia; a dista 13 km da Marsala e 17 km da Tràpani.

## Leu d'anteresse
*Palass Florio

## Aministrassion
L'ìsola ëd Favignana a l'é la sede dla comun-a ëd Favignana, an provincia ëd Tràpani. 

Isolaedfavignana
Favignana

**Favignana** a l'é un comun dla Sicilia ëd 4.370 abitant, an provincia ëd Tràpani.
Ël teritòri comunal a comprend tut l'arsipélagh ëd le Ègadi. La sede dël comun a l'é ant l'ìsola ëd Favignana.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Lucio Antinoro (dal 16/06/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Tràpani
Favignana (omònim)

* **[[Favignana]]**, comun dla provincia ëd Tràpani

* **[[Ìsola ëd Favignana]]**, ìsola dl'arsipélagh ëd j'Égadi
Lenga Iyo

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Iyo** o **Iyo** a fa part dle lenghe Neuva Guinea e a l'é parlà specialment an Papua Neuva Guinea.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Iyo** a peul esse:

* lenghe Neuva Guinea
** lenghe session prinsipal
*** lenghe sentral e ossidental
**** lenghe Huon-Finisterre
***** lenghe Finisterre
****** lenghe Gusap-Mot
******* **lenga Iyo**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **NCA**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=nca

Categorìa:Lenghe Neuva Guinea
Covas, Negreira

**Santa María** ëd **Covas** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Negreira. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 222 abitant (119 fomne e 103 òm) distribuì an 4 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Negreira
Ferdinand Hodler

Pitor.
**Ferdinand Hodler** a l'era nassù a Berna ai 14 ëd mars dël 1853 e a l'é mòrt a Gëneva ai 19 ëd magg dël 1918.

Ferdinand Hodler a l'é stàit un dj'arpresentant pì amportant dël simbolism.
Sò quàder manifest, *La neuit* (1889-1890), butà an esposission a Paris dël 1891, a l'era stàit antërdì da la sità ëd Gëneva përchè giudicà dësconvenient.
Hodler a l'ha avù 'd travaj da vàire ordinassion pùbliche, për le quaj a l'ha butà an sena dj'episòdi fondator ëd la stòria dla Svìssera.
Antratant, a l'era tacasse ai paisage, an esaltandje e stilisandje: soe composission a son resùe da l'órdin e da la simetrìa.
A l'é stàit ëdcò un ritratista d'inovassion e a l'ha arpresentà vàire dij sò amis, colessionista o scritor.
A l'é ëdcò autor d'autoritrat che a l'han compagnà soa vita 'me na forma d'antrospession sensa concession.

### La serie ëd Valentine
Un dij cò ëd soa euvra a l'é la serie ëd Valentine: anviron dosent dissègn e piture ch'a testimònio, con na brutalità bolversanta, l'avansà inesoràbila ëd soa morosa Valentine Godé-Darel, malavia ëd càncher, vers la mòrt.

## Euvre prinsipaj
***La neuit** (1889-1890). A l'é la pitura che, butà an esposission dël 1891, a l'ha falo armarché tanme un grand artista, con l'amirassion ëd Puvis e ëd Rodin.
***L'amor** (1904-1908)
***Valentine su sò lét ëd mòrt** (euli su tèila, 65x81 centim, 1915; goernà al Kunstmuseum ëd Basiléa).

Hodler, Ferdinand