open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luigi Di Maio

**Luigi Di Maio** a l'è stàit n'òm polìtich italian dël Movimento 5 Stelle.

A l'é nassù ad Avlin ai 6 ëd luj dël 1986.

A l'é stàit elegiù për la prima vira Diputà al Parlament ëd la Repùblica Italian-a dal 2013 al 2018, e për la sconda dal 2018.

A l'è l'atual Pressident dël Movimento 5 Stelle dal 23 dë stèmber 2017.

Ant ël prim govern ëd Giuseppe Conte a l'è Ministr ëd lë Svilup Econòmich e dël Travaj e l'é Vice-Pressident dël Consèj con Matteo Salvini, antant ch' ant ël second govern ëd Conte a l'è Ministr ëd lë Strangé.

## Liure

* Sit ofissial

Di Maio, Luigi
George Cayley

Sir **George Cayley** - (Brompton-by-Sawdon, davzin Scarborough an North Yorkshire, 27 ëd dzémber 1773 - Brompton-by-Sawdon, 15 dzèmber 1857) a l'é stàit n'inventor angleis avosà për esse un dij pionié dl'Aeronàutica.


File:Hubschraubermuseum Bückeburg 2010 0034.JPG
File:Governableparachute.jpg
File:George Cayley Glider (Nigel Coates).jpg


Cayley, George
Cayley, George
Mur ëd Berlin

Ël **mur ëd Berlin** (an alman: *Berliner Mauer*, nom ofissial: *antifaschistischer Schutzwall*, Bariera ëd protession  antifascista) a l'era un sistema ëd muraje an cement fabricà dal 13 d'òst 1961 për inissiativa dël govern comunista dl'Almagna oriental për separé an doe part, Berlin Est e Berlin Òvest, la sità alman-a ëd Berlin.
A l'era longh 155 km e aut 3,60 m.
Ël mur, un dij sìmboj dla Guèra frèida, a l'ha comensà a ësse dësblé dël 9 novémber 1989. 

Categorìa:Polìtica
Categorìa:Stòria europenga dël 1900
Piev ëd San Pé (Volped)

La **Piev ëd San Pé** ëd Volped a armonta a l’inissi dël sécol ch'a fa X ant lë stil romànich e a l'é stàita modificà dël sécol ch'a fa XV.
La fassada a l'é simplia a caban-a e l'anterior a l'é a tre navà.
La cesa a l'é arnomà për so piture dij pitor Franceschino e Manfredino Boxilio.

## Stòria

La Piev ëd San Pé ant ën document dël 965 a l'era descrivùa tanme la piev prinsipal ëd la val dël Cròu, dont a dipendìo àutre piev minor ëd j'anviron.

 
‎
 

Piev ëd San Pé (Volped)
Persepolis F.C.

Ël **Fótbal Club Persepolis** (ël nòm ofissial an persian a l'é **باشگاه فوتبال پرسپولیس**) a l'é la società sportiva pì amportanta 'd Teheran, an Iran. 

## Lista


Categorìa:Iran
Categorìa:Fótbal
Matteo Salvini

**Matteo Salvini**, a l'è n'òm politich italian ëd la Lega Nord.

A l'é nassù a Milan ai 9 ëd mars dël 1973.

A l'é stàit elegiù për la prima vira Senatur al Parlament ëd la Repùblica Italian-a dal 2018.

A l'è l'atual Segretari dla Lega Nord dal 15 dë dzèmber 2013.

Ant ël prim govern ëd Giuseppe Conte a l'è Ministr ëd l'Intern e a Vice-Pressident dël Consèj con Luigi Di Maio.

## Anliure

* Sit ofissial

Salvini, Matteo
Fortëssa ëd Salses

La **Fortëssa ëd Salses** a s'treuva a Salses-le-Château davzin a la sità ëd Perpignan, an Fransa.
La fortëssa a armonta a la fin dël sécol ch'a fa XV e l'inissi dël sécol ch'a fa XVI (1497-1504) e a l'é stàita realisà da part dl'ingegné spagneul Francisco Ramiro Lopez për protege la veja frontiera antrames Fransa e Spagna.

Dal 1886 a l'é vnìa “Monument historique” dla repùblica fransèisa.

File:Forteresse de Salses poterne.jpg
File:Salses Forteresse entrance.jpg
File:Salses Forteresse vue du sol 02.jpg
File:Fort de Salses ( Forteresse de Salses ).jpg
File:Salses Forteresse fossé 04.jpg
File:Salses. Castell reial 14.jpg


Fortëssa ëd Salses
Serviss feroviario metropolitan ëd Turin

Ël **serviss feroviario metropolitan ëd Turin** a l’é ‘n serviss ëd traspòrt pùblich feroviario dl’aira metropolitan-a ‘d Turin.

A l’ha 93 stassion e a l’é longh sirca 500 kilométer.

## Linie

Ël serviss a l’ha 7 linie, ch’a colegano Turin con soa sità metropolitan-a, la Provincia d'Ast e la Provincia ëd Coni. Tute le linie a son gestì da Trenitalia.

### Linia 1
A colega Pont Canavèis con Cher.

A përcor la ferovìa dël Canavèis, ël passant feroviario ëd Turin e la ferovìa Trofarel-Cher.

### Linia 2
A colega Civass con Pinareul.

A përcor la ferovìa Turin-Milan, ël passant feroviario ëd Turin e la ferovìa Turin-Pinareul.

### Linia 3
A colega la stassion ëd Turin Pòrta Neuva con Susa e Bardonecia.

A përcor la ferovìa dël Fréjus.

### Linia 4
A colega Siriè con Alba.

A përcor la ferovìa Turin-Ceres, ël passant feroviario ëd Turin, la ferovìa Carmagnòla-Bra e la ferovìa Lissandria-Cavlimor.

### Linia 6
A colega Ast con l'aeropòrt ëd Turin.

A përcor la ferovìa Turin-Céres, ël passant feroviario ëd Turin e la ferovìa Turin-Génoa.

### Linia 7
A colega Siriè con Fossan.

A përcor la ferovìa Turin-Ceres, ël passant feroviario ëd Turin e la ferovìa Turin-Fossan-Savon-a.

### Linia A
A colega Germagnan con Siriè.

A përcor la ferovìa Turin-Ceres.

## Anliure esterne
* Sit ofissial (an italian)

Categorìa:Traspòrt an Piemont
Categorìa:Turin
Alexis de Tocqueville

**Alexis-Henri-Charles Clérel, cont ëd Tocqueville** mej conossù 'me **Alexis de Tocqueville** (Paris, 29 ëd luj 1805 – Cannes, 16 avril 1859) a l’é stàit un filòsof, scritor e òm polìtich franseis.
De Tocqueville a l’é considerà 'me l’anventor dla siensa sossial moderna.

## Nòte biogràfiche
Fieul ëd 'na famija nobile, ij so parent, Hervé Clérel de Tocqueville, cont ëd Tocqueville e Louise Madeleine Le Peletier de Rosanbo a i han risigà d'esse giustissià durant la rivolussion franseisa; de Tocqueville a l'ha arseivù na preparassion catolica peui, dël 1826, a l'é vnù avocà.

## Sò travaj teòrich
De Tocqueville a l'é avosà për avej studià la democrassia, dzortut cola djë Stat Unì.
 
## Euvre prinsipaj
* *Du système pénitentiaire aux États-Unis et de son application en France*, scrivù con Gustave de Beaumont e Henri Fournier, 1833.
* *Mémoire sur le paupérisme*, 1835.
* *De la démocratie en Amérique*, prim-a part, edission Charles Gosselin, 1835.
* *De la démocratie en Amérique*, sconda part, edission Charles Gosselin, 1840.
* *L'Ancien Régime et la Révolution*, ed. Michel Lévy frères, 1856.
* *Quinze jours au désert*, crònaca ëd so viagi american an 1831-1832, ed. Michel Lévy frères, 1861.
* *Regards sur le Bas-Canada*, crònaca ëd so viagi an canadà an 1831-1832.
* *Considérations sur la Révolution*.
* *Voyages*
* *Écrits et discours politiques*.
* *Écrits académiques*.
* *Souvenirs*.
* *Correspondance*.

de Tocqueville, Alexis
de Tocqueville, Alexis
Milan Kundera

**Milan Kundera** (Brno, 1° ëd avril 1929 - Paris, 11 luj 2023) a l’era në scritor e poeta cech naturalisà franseis.

## Nòte biogràfiche
Fieul ëd Ludvík Kundera (1891-1971) e ëd Milada Kunderová (nàita Janošíková), Kundera a l'ha studià musica e literatura a Praga.

Dël 1975 a l'é emigrà an Fransa.

## Euvre prinsipaj

* *Žert* (1967)
* *Valčík na rozloučenou* (1972)
* *Život je jinde* (1973)
* *Kniha smíchu a zapomnění* (1978)
* *l'Insoutenable légèreté de l'être* (*Nesnesitelná lehkost bytí*), (1984)
* *Nesmrtelnost* (1990)
* *La Lenteur* (1995)
* *L'Identité* (1998)
* *L'Ignorance* (2000)
* *La fête de l'insignifiance* (2014)

Kundera, Milan
Brno

**Brno** a l’é 'na sità dla Repùblica Ceca.
A l’é ëdcò la scònda sità dël pais për popolassion, con 402.739 abitant (2025).

## Geografìa

Brno a a s'treuva a la confluensa dij fium Svitava e Svratka ant la region ciamà Moravia.

## Sità gemelà

## Sit ufissiaj dla sità
* Sit dël Comun (an anglèis)

Categorìa:Sità ceche
Plzeň

**Plzeň** a l’é 'na sità dla Repùblica Ceca e cola ch'a fa quatr për popolassion con 168.808 abitant (2011).

## Geografìa

Plzeň a a s'treuva a anviron 90 Km da Praga a la confluensa dij fium Radbuza, Mže, Úslava e Úhlava ant ël fium Berounka. 

## Sità gemelà

## Sit ufissiaj dla sità
* Sit dël Comun (an anglèis)

Categorìa:Sità ceche
Ostrava

**Ostrava** a l’é 'na sità dla Repùblica Ceca , la tersa për popolassion con 299.622 abitant (2012).

## Geografìa

Ostrava a a s'treuva davzin a la frontiera con la Polònia a la confluensa dij fium Ostravice, Oder e Opava. 

## Sità gemelà

## Sit ufissiaj dla sità
* Sit dël Comun (an anglèis)

Categorìa:Sità ceche
Stassion ëd Trofarel

La **stassion ëd Trofarel** a l’é la stassion feroviaria ch’a serv la comun-a ëd Trofarel dla sità metropolitan-a 'd Turin.

A resta arlongh la ferovìa Turin-Génoa la ferovìa Turin-Savon-a e la ferovìa Trofarel-Cher.

A l'é stàita uvrìa dël 1848.

Trofarel
Mont Bechit

Ël **mont Bechit** a l'é na montagna dj'Alp àuta 2.320 méter.

As treuva al confin fra la Val d'Osta e ël Piemont, ant ij teritòri dle comun-e 'd Lillianes e 'd Sordèivo.
Davzin a la sima a-i é n'arfugi alpin ciamà *Rifugio Delfo e Agostino Coda*.

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Biela
Bechit
Categorìa:Geografìa dla Val d'Osta
Mont Ross

Ël **Mont Ross** a l'é na montagna dj'Alp àuta 2.374 méter.

As treuva al confin fra la Val d'Osta e ël Piemont, ant ij teritòri dle comun-e 'd Fontainemore, Biela e 'd n'alp dla comun-a ëd Polon.

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Biela
Ross
Categorìa:Geografìa dla Val d'Osta
Ponta Gran Gabe

La  **Ponta Gran Gabe** a l'é na montagna dj'Alp àuta 2328 méter.
As treuva al confin fra Val d'Osta e Piemont, ant ij teritòri dla comun-a 'd Fontainemore e 'd doj alp dle comun-e ëd Sajan e Andorn.

## Nòte


Categorìa:Geografìa dla Val d'Osta
Categorìa:Provinsa ëd Biela
Gran Gabe
Categorìa:Andorn
Truc Buscajon

Ël **Truc Buscajon** a l'é na montagna dj'Alp àuta 2.210 méter.

As treuva ën Piemont, ant ël teritòri dla comun-a 'd Graja.

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Biela
Categorìa:Riliev piemontèis
Ponta Lazoney

La  **Ponta Lazoney** (*Punta Lazoney* o *Loozoney* ën italian, *Pointe Lazouney* ën fransèis, *Lasòneyspetz* ën walser) a l'é na montagna dj'Alp àuta 2579 méter.
As treuva al confin fra Val d'Osta e Piemont, ant ij teritòri dle comun-e 'd Gaby, Gressoney-Saint-Jean e Rassa.

## Nòte


Categorìa:Geografìa dla Val d'Osta
Categorìa:Provinsa ëd Vërsèj
Lazoney
Moldava

Ël fium **Mòldava** (An lega ceca *Vltava*; an alman *Moldau*) a l'é ël pij long dij fium dla Repùblica Ceca an essend longh 430 km.
A bagna, antra j'àutre, le sità ëd Praga, Český Krumlov e České Budějovice e as campa ant ël fium Elba davzin a la sità ëd Mělník.

Categorìa:Fium ëd l'Euròpa
Lenga champenèisa

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga champenèisa** o **champenèis** a l'é parlà dzortut an Fransa.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **champenèis** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe gal-romanze
***** lenghe fransèise



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **CHAM**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=cham

Categorìa:Lenghe romanze
Dialet romanesch

## Pais an dova a l'é parlà
Ël **dialet romanesch** o **italian central** a l'é parlà dzortut an Roma ma ëdcò an tuta italia central.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **romanesch** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze orientaj
**** lenghe italian-e

## Còdes ISO
A manca, da già ch'a l'é un dialet.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
A manca.

Categorìa:Dialet italian
Vijà

An Piemont, fin-a a la metà dël sécol ch'a fà 19, la sèira, dzurtut ant le frèide sèire d'invern, le famije as riunìo 'nsema ant le stale për le tradissionaj "vijà". La paròla "vijà" a ven dal latin vigilia ch'a veul dì "sté dësvij". A j'ero 'd seirà anté ch'as cantava, as contavo dë stòrie, as marcandava 'd bestiam, as fasìo dë pcit travaj; a-i era chi ch'a sonava e chi ch'a balava. La vijà a l'era 'n moment ëd dësvari ma 'dcò 'd travaj e dzurtut ëd trasmission dël savèj dla tradission. As riunìa ant na stala perché le stale a j'ero 'd leugh ëscaudà dal fià dle bestie e a-i era pa damanca dë stue. A l'era 'n moment d'agregassion sossial ëd pèis.

### Ch'as vëdda 'dcò:

* Festa ëd San Gioann
* F. Pignatelli, Na vijà da mèis dë Dzèmber
* Il rito delle “vijà” in stalla nelle rigide sere d'inverno

Categorìa:Costume dla campagna piemontèisa
České Budějovice

**České Budějovice** a l’é na sità dla Repùblica Ceca, con na popolassion ëd 94.754 abitant (2011).

## Geografìa
České Budějovice as treuva davzin a la frontiera con l'Àustria an sël fium Moldava. 

## Sit ufissiaj dla sità
* Sit dël Comun

Categorìa:Sità ceche
Digikala

Fondà dij 1 dë stèmber dël 2006 da Hamid Mohammadi (e ruvà an Piemont trames a la compra dël sit Digi), **Digikala** a l'é 'n sit d'aste on-line.

## Arferiment

Categorìa:Sit famos ëd la Ragnà
Categorìa:Mërcà an linia
Clément Ader

**Clément Ader** (Muret, 2 ëd Avril 1841 – Tolosa, 5 ëd Mars 1925) a l'é stàit un inventor e pionié dl'Aeronàutica franseis.
Ader a l'é avosà për esse stàit ël prim a volé, ai 9 ëd otóber 1890, con un avion ciamà Éole, motorisà con un motor a vapor. 
Cost prim vòl a l'é stàit màch ëd 50 méter, a n'autëssa d'anviron 0,25 méter.

Ader, Clément
Elba (fium)

Ël fium **Elba** (an lenga ceca *Labe*; an alman *Elbe*) a l'é un dij pij longh fium ëd l'Euròpa an essend longh 1.094 km.
A nass an Repùblica Ceca, peui a traversa ël confin con la Germania.
A bagna, antra j'àutre, le sità ëd Dresda e Amborgh e as buta ant ël Mar dël Nòrd davzin a la sità ëd Cuxhaven.
So bassin a l'é ëd 148.000 km².

Categorìa:Fium ëd l'Euròpa
Cuxhaven

**Cuxhaven** a l’é na sità dla Gërmania ëd 51.000 abitant (2008). Cuxhaven a resta an sël Mar dël Nòrd a l'estuari dël fium Elba.
## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Ulrich Getsch (Indipendent).

## Sità gemelà
Cuxhaven a l'é gemelà con:

*  Binz, Gërmania
*  Sassnitz, Gërmania
*  Vannes, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità alman-e
Sassnitz

**Sassnitz** a l’é na sità dla Gërmania ëd 10.512 abitant. (2008). Sassnitz a resta an sël Mar Bàltich.
## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Frank Kracht.

## Sità gemelà
Sassnitz a l'é gemelà con:

*  Cuxhaven, Gërmania
*  Trelleborg, Svessia
*  Kingisepp, Russia
*  Huai'an, Cina

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità alman-e
CPU

L**'unità d'elaborassion central** (ëdcò ciamà **procesor central** o an anglèis **CPU**, *central processing unit*) a l'è na part important ëd tuti j'ordinator. La CPU a manda ëd segnaj për controlè tute le àutre part dl'ordinator, a l'istessa manera ch'ël servel a comanda ël còrp.

Ël procesor a l'è na machina eletrònica ch'a travaja con na lista ëd còse da fé ciamà istrussion. Chiel a les n'istrussion a la vòlta e a la eseguiss. Na lista ëd cose da fé a l'è ciamà programa.

La lëstessa dij component ëd la CPU as mësura in hertz (Hz). Ij procesor modern a son parej rapid ch'as devra el gigahertz (GHz).
Ën Ghz a val ën miliard d'operassion për second.

Ël gròss ëd le CPU dovrà ant j'ordinator fiss (desktop) a l'é fàit da Intel e AMD.

Categorìa:Informàtica
Binz

**Binz** a l’é na commun-a dla Gërmania ëd 5.365 abitant. (2015). Binz a resta ansima a l'isola ëd Rügen, an sël Mar Bàltich.
## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Horst Schaumann.

## Sità gemelà
Binz a l'é gemelà con:

*  Cuxhaven, Gërmania

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità alman-e
Categorìa:Comun-e dël Meclemborgh-Pomerania Ossidental
Trelleborg

**Trelleborg** a l'é na sità ëd 28.290 abitant an Svessia.
Trelleborg as treuva ant la part pì meridonal ëd la Svessia.

Categorìa:Sità svedèise
Kingisepp

**Kingisepp** (*Ки́нгисепп* an russ) a l’é na sità dla Federassion Russa.
A conta 48.488 abitant (2010).

## Geografìa
Kingisepp as treuva ant la part ëstentrional ëd la Russia europenga, davzin a San Peroborgh

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Kingisepp
C (lengage ëd programassion)

**C** a l'é ën lengage ëd programassion inventà për programé ël sistema operativ UNIX. A l'é ën lengage imperativ. C a l'era stait creà ant ij prim agn '70 da Ken Thompson e Dennis Ritchie. A l'é 'n lengage procedural, visadì che le përson-e ch'a l'han da scrive ij sò programa a deuvo scrive n'elench d'istrussion pass a pass. C a l'é un lengage compilà.

## Sintassi
La sintassi dël lengage C a l'é motobin sempia. Un esempi d'un programa sempi an C:
```c
#include <stdio.h>

int main() {
    int numer = 5;
    int *puntador = &numer;
    printf("Ciao mond! Numer: %d", numer);
    return 0;
}
```


## Anliure esterne

* Introduction to C programming
* Coding Programmer Page / C Library Reference and Examples (English)
* C (programming language) -Citizendium)
Categorìa:Lengage ëd programassion
André Breton

Poeta e scritor surealista.
**André Breton** a l'é nassù a Tinchebray ai 19 ëd fërvé dël 1896 e a l'é mòrt a Paris ai 18 dë stèmber dël 1966.

Breton, André
Man Ray

Pitor e fotògraf surealista american.
**Man Ray** (nòm ver: **Emmanuel Radnitzky**) a l'era nassù a Filadelfia ai 27 d'ost dël 1890 e a l'é mòrt a Paris ai 18 ëd novémber dël 1976.

Ray, Man
Ray, Man
Hans Bellmer

Pitor e fotògraf surealista alman.
**Hans Bellmer** a l'era nassù a Katowice ai 13 ëd mars dël 1902 e a l'é mòrt a Paris ai 23 ëd fërvé dël 1975.

Bellmer, Hans
Bellmer, Hans
Katowice

**Katowice** (*Kattowitz* an lenga tedesca) l'é na sità polonèisa dël voivodà dla Slesia. Ant ël 2010 a l'avìa na popolassion ëd 306.826 përson-e e 3.487.000 ant ël sircondari.

## Anliure esterne
* Sit ofissial dla sità
* Sit dl'aministrassion torìstica

Categorìa:Sità polonèise
Cracòvia

**Cracòvia** (*Kraków* an lenga polonèisa) l'é na sità polonèisa dël voivodà dla Cita Polònia. Ant ël 2014 a l'avìa na popolassion ëd 761.873.

## Anliure esterne
* Sit ofissial dla sità
* Sit dl'aministrassion torìstica

Categorìa:Sità polonèise
Ferovìa Coni-Vintmija

La **ferovìa Coni-Vintmija** a l'é na ferovìa italian-a e fransèisa ch'a colega le sità ëd Coni e Vintmija passand për la Fransa. A l'é longa 96 kilométer e la part italian-a a l'é gestìa da la RFI, anvece la part fransèisa a l'é gestìa da la SNCF.

## Stòria

Ant ël 1853 Cavour a l'ha proponù al parlament piemontèis la costrussion d'una ferovìa për coleghé Turin con Nissa Marìtima travers Coni. Dòp ël passage ëd Nissa a la Fransa ant ël 1860, ël progét a l'é stait cambià parèj che la ferovìa a l'ha rivava fin a Vintmija, passand për un cit trat ant ël teritori fransèis.

La costrussion a l'é comensà ant ël 1882 e la ferovìa a l'é staita inaugurà ant ël 1928.

Durant la sconda guèra mondial la ferovìa a l'ha subì tanti dani, ma peuj a l'é staita rangà. Dòp la guèra l'Italia a l'ha dovù cede Briga Marìtima e Tenda a la Fransa, përtant la part ant ël teritori fransèis a l'é diventà pì grand.

## Përcors

Ant la stassion ëd Brej sla Roya a l'é present una diramassion ch'ariva fin a Nissa Marìtima.

Coni-Vintmija
Categorìa:Provensa-Alp-Còsta Asura
Coni-Vintmija
Categorìa:Vintmija
Monte Águila

**Monte Águila** a l'é na sità dël Cile. A conta 6.090 abitant (2002).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità ëd Cile
Dora Maar

Pitris, poetëssa e fotògrafa surealista franseisa.
**Dora Maar** (nòm ver: Henriette Theodora Markovitch) a l'era nassùa a Paris ai 22 ëd novèmber dël 1907 e a l'é mòrta a Paris ai 16 ëd luj dël 1997.
A l'é stàita amant ëd Pablo Picasso.

Dora, Maar
Claude Cahun

Scritris e fotògrafa surealista franseisa.
**Claude Cahun** (nòm ver: Lucy Renée Mathilde Schwob) a l'era nassùa a Nantes ai 25 d'otóber dël 1894 e a l'é mòrta a Saint Helier a j'8 dë dzèmber dël 1954.

Claude, Cahun
Jindrich Styrsky

Pitor e fotògraf surealista cech.
**Jindrich Styrsky** a l'era nassù a Čermná u Kyšperka a j'11 d'ost dël 1899 e a l'é mòrt a Praga a ai 21 ëd mars dël 1942.

Jindrich, Styrsky
Jindrich, Styrsky
David Hare

Pitor e scultor surealista american.
**David Hare** a l'era nassù a New York ai 10 ëd mars dël 1917 e a l'é mòrt a Jackson (Wyoming) ai 21 dë dzèmber dël 1992.

David, Hare
Galba

**Servi Sulpiss Galba Céser August** (an latin *Servius Sulpicius Galba Caesar Augustus*; Terracina 24 dzèmber 3 aGC – Roma, 9 gené 69 dGC) mej conossù mach ‘mé **Galba**, a l’é stàit l'imperator roman ch'a fa ses.

D'apress a la mòrt ëd Neron a l’ha pijà ël podèj dël 68 për màch ses meis.

Sò serior a l'é stàit Otòn.

Categorìa:Imperator roman
Grand Est

Ël **Grand Est** (*Grand Est* ëdcò an fransèis) a l'é un-a dle 13 Region ch'a formo la Fransa metropolitan-a.

A l'é partagià an 10 dipartiment:
* 08 Ardënne
* 10 Aube
* 51 Marna
* 52 Àuta Marna
* 54 Meurthe e Mosela
* 55 Meusa
* 57 Mosela
* 67 Bass Ren
* 68 Àut Ren
* 88 Vosges

La capital a l'é Strasborgh.

## Geografìa
Ël Grand Est a confin-a con le region ëd l'Ìsola ëd Fransa e dl'Àuta Fransa a òvest, con Belgi, Lussemborgh e Gërmania a nòrd, con la Gërmania a est e con la Svìssera e la region dla Borgògna-Franca Contà a sud.

## Stòria
La region a nass an séguit a la riorganisassion aministrativa dël 2016, da l'union ëd le tre region ëd l'Alsassia, dla Champagne-Ardënne e dla Loren-a.
Lorenzo Ostuni

**Lorenzo Ostuni** (Turin, 7 d'avril 1995) a l'é 'n youtuber e scritor italian, dventà arnomà con lë stranòm ëd **Favij**. A l'é 'l youtuber an lenga italian-a con pì d'ëscrit.

## Biografìa
Nassù a Turin ai 7 d'avril 1995, dël 2011 a deurb un canal ansema a dj'amis, ciamà *TheSharedGaming*. Dël 2012, dòp avèj gestì dapërchiel ël canal për n'istà, a anandia 'l sò canal *FavijTV* e a riva an pressa a la fama con ij gameplay (dzoratut ëd gieugh còmich e dl'oror) e ij vlog.

A 18 agn as diplòma an Informàtica e Telecomunicassion. L'ann dòp a ancamin-a a scrive sò lìber, *Sotto le cuffie*, publicà dël 2016. Dël 2018 a l'ha publicà *The Cage*, sò prim romanz.

## Lìber
* Sotto le cuffie, Mondadori, , 2016
* The Cage - Uno di noi mente, , 2018

## Film
* Game Therapy, 2015

Categorìa:Scritor italian
Cesa ëd Saint-Florentin ëd Saint-Florentin (Yonne)

La **Cesa ëd Saint-Florentin** ëd Saint-Florentin (Yonne) a armonta a l’inissi dël sécol ch'a fa XVI e l’inissi dël sécol ch'a fa XVII e  ant lë stil gòtich e lë stil dl’Arnassensa.
La cesa a l’è sensa navà an essend nen stàita finia.
La cesa a l'é arnomà për so statue e so vedràje.
 

 

Categorìa:Cese dla Fransa
Paul Éluard

Poeta e scritor surealista franseis.
**Paul Éluard** (nòm ver: **Eugène Émile Paul Grindel**) a l'era nassù a Saint-Denis ai 14 dë dzémber dël 1895 e a l'é mòrt a Charenton-le-Pont ai 18 ëd novémber dël 1952.

## Euvre
* 1913: *Premiers poèmes*
* 1916: *Le Devoir *
* 1917: *Le Devoir et l'Inquiétude *
* 1918: *Pour vivre ici*
* 1920: *Les Animaux et leurs hommes, les hommes et leurs animaux *
* 1923: *L'Amoureuse*
* 1924: *La courbe de tes yeux *
* 1924: *Mourir de ne pas mourir*
* 1925: *Au défaut du silence*
* 1926: *La Dame de carreau*
* 1926: *Capitale de la douleur*
* 1926: *Les Dessous d'une vie ou la Pyramide humaine*
* 1929: *L'Amour la Poésie*
* 1930: *Ralentir travaux*, con André Breton e René Char
* 1930: *À toute épreuve*
* 1930: *L'immaculée conception*
* 1932: *Défense de savoir*
* 1932: *La Vie immédiate*
* 1935: *La Rose publique*
* 1935 : *Facile*
* 1936 : *Les Yeux fertiles*
* 1937: *Quelques-uns des mots qui jusqu'ici m'étaient mystérieusement interdits*
* 1938: *Les Mains libres*, con Man Ray.
* 1938: *Cours naturel*
* 1938: *La victoire de Guernica *
* 1939: *Donner à voir*
* 1939: *Je ne suis pas seul*
* 1941: *Le Livre ouvert*
* 1942: *Poésie et vérité*
* 1942: *Liberté*
* 1943: *Avis*
* 1943: *Courage*
* 1943: *Les Sept poèmes d'amour en guerre*
* 1944: *Au rendez-vous allemand*
* 1946: *Poésie ininterrompue*
* 1947: *Le Cinquième Poème visible*
* 1947: *Notre vie*
* 1947: *À l'intérieur de la vue*
* 1947: *La Courbe de tes yeux*
* 1947: *Le temps déborde*
* 1948: *Poèmes politiques*
* 1951: *Le Phénix*
* 1924: *Lettres a Gala 1924-1948*, Gallimard, 1984

Éluard, Paul
Otòn

**Marc Salvi Otòn Céser August** (an latin *Marcus Salvius Otho Caesar Augustus*; Ferento 28 avril 32 dGC – Brixellum (Brescello), 16 avril 69 dGC) mej conossù mach ‘mé **Otòn**, a l’é stàit l'imperator roman ch'a fa set.

D'apress a la mòrt ëd Galba a l’ha pijà ël podèj dël 69 për màch trei meis.

Sò serior a l'é stàit Viteli.

Categorìa:Imperator roman
Viteli

**Aulo Viteli Germànich August** (an latin *Aulus Vitellius Germanicus Augustus*; Nuceria Alfaterna 6 o 24 stèmber 15 dGC – Roma, 22 dzèmber 69 dGC) mej conossù mach ‘mé **Viteli**, a l’é stàit l'imperator roman ch'a fa eut.

D'apress a la mòrt d'Otòn a l’ha pijà ël podèj dël 69 për màch eut meis.

Sò serior a l'é stàit Vespasian.

Categorìa:Imperator roman
Domissian

**Tito Flavi Domissian** (an latin *Titus Flavius Domitianus*; Roma 24 otòber 51 dGC – Roma, 18 stèmber 96 dGC) mèj conossù mach ‘mé **Domissian**, a l’é stàit l'imperator roman ch'a fa ondes.

D'apress a la mòrt ëd so frel Tito a l’ha pijà ël podèj dël 81 për 15 agn con ël nom ëd *Caesar Domitianus Augustus Germanicus*.

Sò serior a l'é stàit Nerva.

Categorìa:Imperator roman
Vespasian

**Tito Flavi Vespasian** (an latin *Titus Flavius Vespasianus*; Cittareale 17 novèmber 9 dGC – Cotilia, 22 giugn 79 dGC) mèj conossù mach ‘mé **Vespasian**, a l’é stàit l'imperator roman ch'a fa neuv.

D'apress a la mòrt ëd Viteli a l’ha pijà ël podèj dël 69 për des agn con ël nòm ëd **Caesar Vespasianus Augustus**.

Sò serior a l'é stàit so fieul Tito.

Categorìa:Imperator roman
Tito (Imperator roman)

**Tito Flavi Céser Vespasian August** (an latin *Titus Flavius Caesar Vespasianus Augustus*; Roma 30 dzèmber 39 dGC – Cotilia, 22 stèmber 81 dGC) mèj conossù mach ‘mé **Tito**, a l’é stàit l'imperator roman ch'a fa des.

D'apress a la mòrt ëd so pare Vespasian a l’ha pijà ël podèj dël 79 për doe agn.

Sò serior a l'é stàit so frel Domissian.

Categorìa:Imperator roman
Trajan

**Marc Ulpi Nerva Trajan** (an latin *Marcus Ulpius Nerva Traianus*; Italica 18 stèmber 53 dGC – Selinus in Cilicia, 8 ëd òst 117 dGC) mèj conossù mach ‘mé **Trajan**, a l’é stàit l'imperator roman ch'a fa terdes.

D'apress a la mòrt ëd Nerva a l’ha pijà ël podèj dël 98 për 19 agn.

Sò serior a l'é stàit Adrian.

Categorìa:Imperator roman
Eppan an der Weinstraße

**Eppan an der Weinstraße** (*Appiano sulla strada del vino* për j'italian) a l'é un comun ëd 13.491 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Frassion

Ël comun a l'é formà da vàire frassion.
Le pì importante a son *St. Michel/Eppan* (sede dël comun), *St. Pauls* e *Girlan*.

## Popolassion
L'87,16% dj'abitant d'Eppan an der Weinstraße a l'é 'd lenga tedesca, ël 12,47% a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,37% a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franz Lintner (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Nerva

**Marc Cossei Nerva Céser August** (an latin *Marcus Cocceius Nerva Caesar Augustus*; Narni 8 november 30 dGC – Roma, 28 géné 98 dGC) mèj conossù mach ‘mé **Nerva**, a l’é stàit l'imperator roman ch'a fa dodes.

D'apress a la mòrt ëd Domissian a l’ha pijà ël podèj dël 96 për doi agn.

Sò serior a l'é stàit Trajan.

Categorìa:Imperator roman
Daily Mirror

Ël **Daily Mirror** a l'é un giornal an lenga anglèisa fondà dël 1903.

Categorìa:Giornaj an lenga anglèisa
Adrian

**Publi Eli Traian Adrian** (an latin * Publius Aelius Traianus Hadrianus*; Italica 24 genè  76 dGC – Baia, 8 ëd luj 138 dGC) mèj conossù mach ‘mé **Adian**, a l’é stàit l'imperator roman ch'a fa quatordes.

D'apress a la mòrt ëd Traian a l’ha pijà ël podèj dël 117 për 21 agn.

Sò serior a l'é stàit Antonin ël Pio
Categorìa:Imperator roman
Sadaf Taherian

**Sadaf Taherian** a l'é n'atris iranian-a nassùa a Teheran ël 21 ëd novèmber dël 1988.

## Film prinsipaj
* Nobody, Nowhere (2011)
* Cellular Phone (2011)
* Woodpecker (2011)
* Like a Dream (2012)
* Shemiran's Back alleys (2012)
* Next Date, Same Place (2013)
* Ice Age (2015)

Taherian, Sadaf
Lengage ëd programassion

Ën **lengage ëd programassion**, an anformàtica, a l'è n'ansem d'istrussion ch'a peulo esse deurà për mostré a l'ordinator co fè për travajé. Tuti i programa a son scrit ant ën lengage ëd programassion.   

Ën programator a scriv ëd còdes sorgiss ant ën lengage ëd programassion. Costi a peulo esse compilà o antërpretà. I lengage compilà ëd solit a son ëd bass livel, al contrari i lengage antërpretà el pi dle vòlte a son d'àut livel.

A venta fé dabon atension a scrive ën programa. Se 'l programator a fa 'd paciòch, el programa a peul "s-ciapese" e pianté lì 'd travajé. Quand a capita che 'n programa a l'ha ën problema causà da na fala ant ël còdes sorgiss, as ciama "bòja".

Categorìa:Informàtica
De scriptura nigra

**De scriptura nigra** a l'é ël prim volum dël Libro de le tre scritture ëd Bonvesin de la Riva, considerà ël prim lìber an lenga lombarda. A parla ëd l'infern e a l'é stàit la prima euvra con ël contrapass.

## Vardé ëdcò
*De scriptura rugia
*De scriptura aurea

Categorìa:Literatura lombarda
Daniele Rosa

**Daniele Vincenzo Rosa** (Susa, 29 d'otòber 1857 – Neuve, 26 d'avril 1944) a l'è stàit un zoòlogh e linguista piemontèis specialisà 'nt lë studi dj'invertebrà. A l'era fieul ëd Norberto e Laura Valletti.

## Biografìa

Sò pare, deputà al Parlament Subalpengh, a l'era n'amis ëd Daniele Manin e për lòn a l'avìa dàit al fieul l'istess nòm. Norberto a l'era mòrt bin tòst, an lassand ij fieuj pcit a la soen ëd la mare, 'dcò chila mòrta apress dontré agn apress. Daniele a l'ha fàit jë studi classich a Turin e, për volèj dla famija, a l'era iscrivusse a la facoltà 'd giurisprudensa, che peui a l'ha bandonà përchè ch'a-j piasìo 'd pì le siense naturaj. A frequentava soens ël Museo 'd Zoologìa dl'Università 'd Turin, ch'a l'era 'ntlora un senter amportant djë studi zoològich. A n'era diretor Michele Lessona(1823-1894), compagnà da 'd dissépoj motobin ativ tanme Lorenzo Camerano (1856-1917), Ermanno Giglio-Tos (186 5-1926), e Alfredo Borelli (1857-1943.

Rosa a l'é laureasse al Università 'd Turin, con na tesi an sij pess d'eva dossa. 

A l'é conossù për soa teorìa ortogenètica dl'evolussion, ch'a l'é ciamà "ologénesi". Soa teorìa a fasìa la propòsta che l'evolussion a fussa guidà da fòrse interne.

Lë stòrich ëd la siensa *[[Peter J. Bowler]]* a l'ha afermà che la teorìa dël Rosa an sla ologénesi a sia stàita "ignorà o bandonà dai fautor modern dël Neodarwinism". Soa teorìa dl'ortogénesi a l'é nen considerà vàlida. 

Tutun, Rosa a l'ha fàit d'arserche 'd pèis ant ël camp ëd la biogeografìa e la cladìstica. Soe arserche a l'han influensà 'l bio-geògrafo Léon Croizat.

### Il "Nov Latin"
Daniele Rosa  a l'ha 'dcò 'n pòst ant la stòria dl'interlinguistica, përchè a l'ha publicà dël 1890 un progèt ëd lenga artifissial ciamà *[[Nov Latin]]**,* basà an sla semplificassion dël latin. Malgré sto progèt a l'abia pa avù tant séguit, a l'é stàit l'ispirator ëd vàire d'àutri progèt ëd lenghe internassionaj d'agiùt basà an sël Latin, tanme 'l mej conossù Latino sine flexione dël matemàtich Giuseppe Peano.

## Pubblicassion

* *Ologenesi; Nuova Teoria dell'Evoluzione e della Distribuzione Geografica dei Viventi* (1918)
* *L'Ologénèse; Nouvelle Théorie de l'Évolution et de la Distribution Géographique des Êtres Vivants* (Revised French translation) (1931)

## Nòte


## Bibliografìa

* Zunino, Mario. (2004). ''Rosa’s ‘‘Hologenesis’’ revisited'' Cladistics 20:212-214.
* Daniele Rosa, in Dizionario biografico degli italiani, Roma, Istituto dell'Enciclopedia Italiana.

## Anliure esterne

* [Daniele Rosa](http://www.treccani.it/enciclopedia/daniele-rosa_(Dizionario-Biografico)), in Dizionario Biografico degli italiani, Istituto dell'Enciclopedia italiana
* Daniele Rosa, Open Library, Internet Archive.
* Daniele Rosa, su Torino Scienze. Con fotografìa dël Rosa.
* Informazioni sul Nov Latin, in Howling Pixel

Categorìa:Biòlogh
Categorìa:Lenghista
Antonin ël Pio

**Antonin ël Pio** (an latin *Titus Aurelius Fulvus Boionius Arrius Antoninus Pius*; Lanuvio 19 stember 86 dGC – lorium, 7 ëd mars 161 dGC), a l’é stàit l'imperator roman ch'a fa quindes con ël nom ëd *Caesar Titus Aelius Hadrianus Antoninus Augustus*. A fasìa part ëd la Dinastìa dj'Antonin.

D'apress a la mòrt d'Adrian a l’ha pijà ël podèj dël 138 për 23 agn.

Sò serior a son stàit March Aureli e Lucio Ver.

Categorìa:Imperator roman
March Aureli

**March Aureli** (an latin *Marcus Aurelius Antoninus Augustus*; Roma 26 avril 121 dGC – Sirmio, 17 ëd mars 180 dGC), a l’é stàit l'imperator roman ch'a fa sëddes. A fasìa part ëd la Dinastìa dj'Antonin.

D'apress a la mòrt ëd Antonin ël Pio a l’ha pijà ël podèj dël 161 për 8 agn ansema a Lucio Ver.

Apress la mort ëd Lucio Ver a l'ha regnà dël 169 për autri 11 agn.

Sò serior a l'e stàit Còmod.

Categorìa:Imperator roman
Lucio Ver

**Lucio Ver** (an latin *Lucius Ceionius Commodus Verus*; Roma 15 dzèmber 130 dGC – Altino,  genè 169 dGC), a l’é stàit un imperator roman.

D'apress a la mòrt ëd Antonin ël Pio a l’ha pijà ël podèj dël 161 për 8 agn ansema a March Aureli che. apress soa mort a l'ha regnà da sol.

Categorìa:Imperator roman
Còmod

**Còmod** (an latin *Lucius Aelius Aurelius Commodus*; Lanuvio 31 òst 161 dGC – Roma, 31 ëd dzember 192 dGC), a l’é stàit l'imperator roman ch'a fa disset. 
A fasìa part ëd la Dinastìa dj'Antonin.

D'apress a la mòrt ëd March Aureli, dont a l'era fieul ëd sangh, a l’ha pijà ël podèj dël 180 për 12 agn.

Sò serior a l'e stàit Pertinas.

Categorìa:Imperator roman
Josse Lieferinxe

**Josse Lieferinxe** (documentà antra 'l 1493 e j'agn 1503-1508), conossù ëdcò 'me *Meistr ëd San Sebastian*, a l'é stàit un pitor fransèis dël tàrd perìod gòtich e dël prim Arnassiment che a l'ha travajà an Fransa, dzortut an Provensa.

Lieferinxe a l'era nassù an Fiandra davzin a Cambrai, anviron ant la sconda mità dël sécol ch'a fa quìndes e a l'é mòrt an Provensa apress dël 1508.

Un document ch'as treuva a Aix-en-Provence a parla ëd n'acòrdi antra a doi pitor, Josse Lieferinxe e ël ''Mestre Ans'' (lijà da parentela) e ël monasté ëd Sant Antòni ëd Padoa, per la realisassion ëd n'euvra representanta ël sant.

Lieferinxe, Josse
Pertinas

**Pertinas** (an latin *Publius Helvius Pertinax*; Alba 1° òst 126 dGC – Roma, 28 ëd mars 193 dGC), a l’é stàit  un imperator roman. 

D'apress a la mòrt ëd Còmod, a l’ha pijà ël podèj dël 192 për màch 3 meis.

Sò serior a l'e stàit Didi Giulian.

Categorìa:Imperator roman
Didi Giulian

**Didi Giulian** (an latin *Marcus Didius Salvius Julianus*; Milan 30 gené 131 dGC – Roma, 1° ëd giugn 193 dGC), a l’é stàit un imperator roman. 

D'apress a la mòrt ëd Pertinas, a l’ha pijà ël podèj dël 193 për mach 2 meis.

Sò serior a l'e stàit Sétim Sever.

Categorìa:Imperator roman
Sétim Sever

**Sétim Sever** (an latin *Lucius Septimius Severus Augustus*; Leptis Magna 11 avril 146 dGC – Eboracum, 4 fërvè 211 dGC), a l’é stàit un imperator roman. 
Sétim Sever a l'ha inissià la Dinastìa dij Sever.

D'apress a la mòrt ëd Didi Giulian, a l’ha pijà ël podèj dël 193 për 18 agn.

Sò serior a son stàit Caracala e Geta.

Categorìa:Imperator roman
Caracala

**Marc Aureli Sever**, stranomà e mej conossù 'me **Caracala** (an latin *Marcus Aurelius Severus Antoninus Pius Augustus*; Lugdunum 4 avril 188 dGC – Carre, 8 avril 217 dGC), a l’é stàit un imperator roman. 
Caracala a fasia part ëd la Dinastìa dij Sever.

D'apress a la mòrt ëd Sétim Sever, che a l'era so pare ëd sangh, a l’ha pijà ël podèj dël 211 ansema a so frel Geta ma pòch apress a l'ha massalo e a l'ha tenù ël podèj da sol për 6 agn.

Sò serior a l'e stàit Macrin.

Categorìa:Imperator roman
Latino sine flexione

Ël **Latino sine flexione**, ciamà 'dcò **Interlingua** (da nen confonde con l'Interlingua dla IALA), a l'é na lenga elaborà a taulin dal matematich piemontèis Giuseppe Peano. As trata 'd na version semplificà dël Latin classich anté ch'a son gavaje tute le dificoltà dle terminassion (declinassion). Grassie a la reputassion dl'autor, cost progèt a l'ha tirà l'atension ëd vàire, ma a l'ha mai avù 'n grand bon ésit, e a l'é stàit motobin criticà. Malgré sòn, Peano a l'ha publicà vàire test an ës lenga e a l'ha dovrala për soe lession. 

Tra la fin dël sécol ch'a fa XIX e ël prinsipi dël sécol ch'a fa XX a j'ero dësvlupasse vàire moviment ch'a possavo për la creassion ëd na lenga artifissial antërnassional. An Piemont, un travaj parèj a l'havìa già falo ant ël 1890 Daniele Rosa, con sò Nov Latin. Le doe pì spantià d'antlora a j'ero ël volapük e l'esperanto. Ëdcò Peano, possà dal filòsof Louis Couturat, a fa soa propòsta ant ël nùmer dël 20 d'otóber 1903 ëd soa arvista, arfasend-se a sugeriment ch'as trovavo già ant jë scrit ëd Leibniz: na forma ëd latin sensa gramàtica, ch'a ciama *latino sine flexione*. Al prinsipi dël Neuv-sent ël volapük a l'era giumai an declin e ant lë dzèmber 1908 Peano a intra ant l'academia ch'a sostnìa costa lenga e as càndida a fene ël diretor. Na vira elegiù a në cambia ël nòm an *Academia pro interlingua* e a në slarga ël but a l'arserca d'un consens për l'adossion ëd na lenga antërnassional. A restërà diretor dl'academia fin-a a soa mòrt. Belavans, soa dedission a cost moviment a-j gava temp e anteresse për l'arserca matemàtica, che a sarà mai pì aj livej ëd prima.

## Morfologìa

A parte da la desinensa dël genitiv dël nòm an latin as riva a la terminassion conform a ës régole:

Pr' ël plural as gionta **-s** al desinensa del nòme an *Latino sine flexione*.

### Agetiv
J'agetiv a son formà parèj:

* Se la desinensa latin-a dël neutro singolar a l'é -um, chila a vnirà -o an *Latino sine flexione*. (Esempi: novus, nova, nov**um** (nuovo) = novo)
* Se la desinensa latina dël neutro singolar a l'é -e, chila a resta -e an *Latino sine flexione*. (Esempi: fortis, fortis, fort**e** (forte) = fòrt)

### Përnòm

#### Përnòm përsonaj

### Verb

* Se 'l verb latin a fà part ëd la prima coniugassion, as deuvra la vocal -a coma desinensa.
* Se 'l verbo latin a fà part ëd la sconda o dla tersa coniugassion, as deuvra la vocal -e coma desinensa.
* Se 'l verbo latin a fà part dla quarta coniugassion, as deuvra la vocal -i coma desinensa.

Ël verb, donca, a l'é coniugà con coste desinense:

* -a/-e/-i pr' ël present
* -are/-ere/-ire pr' l'anfinì
* -ato/-eto/-ito pr' ël partissipi passà

## Dj'esempi

### [[Tacito]], ''De origine et situ Germanorum (Germania)'' (fragmentum initiale)

## Vos d'àutre anliure

* Interlinguistica
* Nov latin

## Anliure esterne

* (latino sine flexione) Revista "Discussiones", de Academia Pro Interlingua (1909-13)

Categorìa:Lenghe artifissiaj
Cesa parocial d'Elva

La **cesa ëd Santa Maria dl'Assonsion** a l'é la cesa parocial d'Elva e a armonta a la metà dël sécol ch'a fa XIV. L'edifissi a l'é arnomà për un cicl ëd piture fiamenghe ch'a mostro la vita ëd Marìa e na Crocifission dël 1493 dël pitor Hans Clemer.

## Stòria
La cesa atual a l'é l'arzultà 'd vàire modìfiche ant ël corsi dij sécoj, ma a l'é stàita costruìa ant la sconda mità dël Tërzent (le prime sorgiss a armonto al 1355) ant la posission anté ch'as dovìa trové na caplin-a ch'a fasìa da edifissi 'd cult për le borgià dj'anviron. La cesa a l'avìa mach na navà con ingress dal camposant. A la fin dël Quatsent la cesa a ven angrandìa, as costruisso 'l presbiteri voltà, ël cioché e àutri locaj, mentre che l'ingress a ven portà an sël fianch ossidental. A la fin dël Sessent la navà prinsipal a ven slongà an diression stentrional (a drita dl'ingress). Dël 1762 ël trames dnans a l'ingress a ven përtusà e a ven creà la capela 'd San Pancrass.

## L'estern
 Sota la vòlta d'ingress, a l'é murà na stele roman-a con l'inscrission *VICTORIAE/AUG/VIBIUS CAESTII*. Ël portal a l'é an stil tard romànich, con decorassion rosse pintà an sle cornis ëd l'arch e an sle colonin-e dij piedrit. Le trav sota j'arch a son decorà con teste simbòliche d'òm e d'animaj. Ant la lunëtta a l'é afrescà na Madòna an tròno con Gesù masnà e doi àngej, pitura dël Quatsent ch'a ven atribuìa a Gioann Baleison. 

## L'intern
Ël beneditin an pera, murà a snistra dla porta d'ingress, a l'é datà 1463 e a l'é euvra dij Frèj Zabré 'd San Damian. Ël batisteri sculpì a armonta a la fin dël Tërzent e a l'é costituì da doi bloch an pera decorà con quatr bande orizontaj ch'as dësvlupo an sle eut faciade. L'intrada dël presibiteri a l'é marcà da 'n grand arch an pera verda sculpì con alegorìe dël Mal e figure fantasiose. 

J'afresch dël presbiteri a armonto a la fin dël Quatsent e a son un ëd j'esempi pì conossù dlë stil tard-gòtich an Piemont. A son stàit eseguì an doi tornà diferente: j'afresch ëd la vòlta a armonto a j'agn Ëstanta e a mostro ij quatr evangelista coi sò sìmboj tradissionaj (ël *[[Tetramorf]]*), an diàlogh coi quatr Dotor ëd la Cesa; j'afresch dij trames a son stàit piturà da Hans Clemer (dagià conossù 'me 'l *Magìster d'Elva*) dël 1493. An sij mur lateraj a son arfigurà le stòrie dla vita 'd Maria, an sël trames ëd fond a l'é arpresentà na Crocifission fiamenga, ch'a mostra dagià j'influss ëd l'art dl'Arnassiment. Al sènter ëd la sen-a a-i é la Cros ëd Crist, ai fianch ij doi ladron dont le boche le ànime a son fàite seurti da n'àngel e da 'n diav. Dantorn a la cros a son mostrà la Madlen-a ai pé 'd Crist, la Vèrgin sagrinà con le pìe fomne, ij soldà ch'a ruso për spartisse la tùnica 'd Gesù. 

‎

 

Cesa parocial d'Elva
Gioann Baleison

**Gioann Baleison** (Demont, 1463 anviron - 1500 anviron ) a l'é stàit un pitor italian dël tard perìod gòtich e dël prim Arnassiment che a l'ha travajà an Piemont, an Liguria e an Fransa. 

A la fin dël sécol ch'a fa quìndes a travaja an Val Màira a Macra, a Beinëtte e ant la Contà ëd Nissa.  
Gioann Baleison a l'ha travajà con ël pitor Gioann Canavesio. 

Baleison, Gioann
The Piper at the Gates of Dawn

**The Piper at the Gates of Dawn** a l'é ël prim disch dla banda britanica 'd progressive rock Pink Floyd.

A l'é un LP e a l'é stàit tirà fòra dël 5 d'ost 1967 dla *Columbia Graphophone Company* an Gran Brëtagna e dla *Capitol Records/Tower Records* a livel internassional.

Ël disch, ch'a l'é l'unich a esse stàit scrivù da Syd Barrett, a l'ha 11 canson.

## Canson
### Fassa 1

* *Astronomy Domine – 4:12*
* *Lucifer Sam – 3:07*
* *Matilda Mother – 3:08*
* *Flaming – 2:46*
* *Pow R. Toc H. – 4:26* (Syd Barrett, Roger Waters, Rick Wright, Nick Mason)
* *Take Up Thy Stethoscope and Walk – 3:05* (Roger Waters)

### Fassa 2
* *Interstellar Overdrive – 9:41* (Syd Barrett, Roger Waters, Rick Wright, Nick Mason)
* *The Gnome – 2:13*
* *Chapter 24 – 3:42*
* *The Scarecrow – 2:11*
* *Bike – 3:21*
* *See Emily Play – 2:54* (Màch an Giapon). 

## Formassion:
* Syd Barrett: Chitara solista, vos
* Roger Waters: Bass, vos
* Richard Wright: Òrgo, tastera, vos
* Nick Mason: Percussion

Categorìa:Àlbom dij Pink Floyd
A Saucerful of Secrets

**A Saucerful of Secrets** a l'é lë sgond disch dla banda britanica 'd progressive rock Pink Floyd.

A l'é un LP e a l'é stàit tirà fòra dël 26 ëd giugn 1968 dla *EMI Columbia Graphophone Company* an Gran Brëtagna e dla *Tower Records* a livel internassional.

Ël disch, ch'a l'é stàit ël denié a seurte adnans che Syd Barrett a chita la banda, a l'ha 7 canson.

## Canson

### Fassa 1

* *Let There Be More Light – 5:39* (Roger Waters)
* *Remember a Day – 4:33* (Rick Wright)
* *Set the Controls for the Heart of the Sun – 5:28* (Roger Waters)
* *Corporal Clegg – 4:13* (Roger Waters)

### Fassa 2

* *A Saucerful of Secrets – 11:57* (Roger Waters, Rick Wright, Nick Mason, David Gilmour)
* *See-Saw – 4:36* (Richard Wright)
* *Jugband Blues – 2:56* (Syd Barrett)

## Formassion:

* David Gilmour: Chitara solista, kazoo, vos
* Roger Waters: Bass, vos
* Richard Wright: Òrgo, tastera, vos
* Nick Mason: Percussion, kazoo, vos
* Syd Barrett: Chitara, vos

Categorìa:Àlbom dij Pink Floyd
Geta

**Geta**, (an latin *Publius Septimius Geta*; Roma 7 mars 189 dGC – Roma, 1 fërvè 212 dGC), a l’é stàit un imperator roman. 
Geta a fasia part ëd la Dinastìa dij Sever.

D'apress a la mòrt ëd Sétim Sever, che a l'era so pare ëd sangh, a l’ha pijà ël podèj dël 211 ansema a so frel Caracala ma màch un agn apress a l'é stàit massà da so frel.

Sò serior a son stàit Caracala e Macrin.

Categorìa:Imperator roman
Macrin

**Macrin** (an latin: *Marcus Opellius Macrinus*), (Cesarea, anviron 164 – Cappadocia, giugn 218), a l’é stàit imperator roman për quatordes meis d'apress a la mòrt ëd Caracala, dal 211 fin a soa mòrt.

Sò serior a l'e stàit Eliogàbal

Categorìa:Imperator roman
Music from the Film More

**Soundtrack from the Film More** o **Music from the Film More**, mej conossù màch 'me **More** a l'é ël ters disch dla banda britanica 'd progressive rock Pink Floyd.

A l'é un LP e a l'é stàit tirà fòra dël 27 ëd luj 1969 dla *EMI Columbia Graphophone Company* an Gran Brëtagna e dla *Tower Records* a livel internassional.

Ël disch, ch'a l'é ël prim a seurte apress che Syd Barrett a l'ava chità la banda, a l'ha 13 canson.

## Canson
### Fassa 1
*  *Cirrus Minor* (Vos ëd David Gilmour) – 5:16 (Roger Waters)
*  *The Nile Song* (Vos ëd David Gilmour) – 3:24 (Roger Waters)
*  *Crying Song* (Vos ëd David Gilmour) – 3:25 (Roger Waters)
*  *Up the Khyber* (Strumental) – 2:07 (Nick Mason, Richard Wright)
*  *Green Is the Colour* (Vos ëd David Gilmour) – 2:53 (Roger Waters)
*  *Cymbaline* (Vos ëd David Gilmour) – 4:45 (Roger Waters)
*  *Party Sequence* (Strumental) – 1:10 (Roger Waters, Richard Wright, David Gilmour, Nick Mason)

### Fassa 2
*  *Main Theme* (Strumental) – 5:27 (Roger Waters, Richard Wright, David Gilmour, Nick Mason)
*  *Ibiza Bar* (Vos ëd David Gilmour) – 3:17 (Roger Waters, Richard Wright, David Gilmour, Nick Mason)
*  *More Blues* (Strumental) – 2:13 (Roger Waters, Richard Wright, David Gilmour, Nick Mason)
*  *Quicksilver* (Strumental) – 7:03 (Roger Waters, Richard Wright, David Gilmour, Nick Mason)
*  *A Spanish Piece* (Strumental) – 1:00 (David Gilmour)
*  *Dramatic Theme* (Strumental) – 2:11 (Roger Waters, Richard Wright)

## Formassion:
* David Gilmour: Chitara solista, bongo, vos
* Roger Waters: Bass, gong
* Richard Wright: Òrgo, tastera, bongo
* Nick Mason: Percussion, bongo

Categorìa:Àlbom dij Pink Floyd
Eliogàbal

**Marc Aureli Antoni August** mej conossù 'me **Eliogàbal** (an latin: *Marcus Aurelius Antoninus Augustus*), (Roma, 203 – Roma, 11 mars 222), a l’é stàit imperator roman për 3 agn d'apress a la mòrt ëd Macrin, dal 218 fin a soa mòrt.

Sò serior a l'e stàit Lissànder Sever.

Categorìa:Imperator roman
Massimin ëd Tracia

**Massimin ëd Tracia** (an latin *Gaius Iulius Verus Maximinus*; Tracia 173 dGC – Aquileia, 10 magg 238 dGC), a l’é stàit n'imperator roman. 

D'apress a la mòrt ëd Lissànder Sever, a l’ha pijà ël podèj dël 225 për 3 agn.

Ij sò serior a son stàit Balbin, Pupien e Gordian III.

Categorìa:Imperator roman
Lissànder Sever

**Lissànder Sever** (an latin *Marcus Aurelius Severus Alexander Augustus*; Arca Caesarea 1 d'otòber 208 dGC – Mogontiacum, 18 o 19 mars 235 dGC), a l’é stàit n'imperator roman. 
Lissànder Sever a l'é stàit l'ultim dla Dinastìa dij Sever.

D'apress a la mòrt ëd Eliogàbal, a l’ha pijà ël podèj dël 222 për 13 agn.

Sò serior a l'é stàit Massimin ëd Tracia.

Categorìa:Imperator roman
Janesville (Wisconsin)

**Janesville** a l’é na sità djë Stat Unì d'América ch’a conta 63.575 abitant (2010).

Janesville a resta ant lë stat ëd Wisconsin, ans'ël fium Rock River.

## Stòria
La sità a l'é staita fondà dël 1835 'me stassion ëd comerci.  

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Wisconsin
Briggs & Stratton

La **Briggs & Stratton** a l'é la pì importanta fàbrica ëd cit motor a bensin-a djë Stat Unì d'América.
 
A l'ha soa sede a Wauwatosa, davzin a Milwaukee an Wisconsin.

## Stòria

### J'achit
La fàbrica a l'é stàita fondà dël 1908, da Stephen Foster Briggs e da Harold Meade Stratton.

### Al dì d'ancheuj
Al dì d'ancheuj la marca a produss anviron 10 milion ëd motor an 21 fàbriche ant ël mond, dont 13 ant jë Stat Unì d'América e 8 an Australia, Brasil, Canadà, Cin-a, Méssich, e Pais Bass.

Categorìa:Industria
Rock River

Ël fium **Rock River** a l'é un fium djë Stat Unì.

A nass an Wisconsin, davzin a Fond du Lac e a pija la diression sud est.
A Traversa lë stat ëd l'Illinois e as campa ant ël fium Mississippi davzin a la sità ëd Rock Island, apress 481 km da l'inissi.

Sò bassin idrogràfich a l’é ëd 9.193,79  km².

Categorìa:Fium djë Stat Unì
Sità ëd Kansas (Missouri)

**Sità ëd Kansas** (*Kansas City*) a l’é na sità djë Stat Unì d'América e la prim-a sità pì popolà dël Missouri. A conta na popolassion ëd 491.918 abitant (2010).

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1830

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Missouri
Jefferson City (Missouri)

**Jefferson City** a l’é na sità djë Stat Unì d'América capital dël Missouri. A conta na popolassion ëd 43.079 abitant (2010).

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1812 con ël nòm ëd *Lohman's Landing*.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Missouri
Springfield (Missouri)

**Springfield** a l’é na sità djë Stat Unì d'América. A conta 159.498 abitant (2010).

## Geografìa
La sità as treuva an Missouri e a l'é la tersa sità dl'ëstat.

## Stòria
La sità a l’é stàita fondà dël 1829 da John Polk Campbell.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Missouri