open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Creuse (fium)

La **Creuse** a l'é un fium dla Fransa.  A dà sò nòm al dipartiment dla Creuse.

## Përcors
A nass a Le Mas-d'Artige e as campa ant la Vienne tra Port-de-Piles, Ports e Nouâtre.

## Afluent
* Bouzanne‎ (84,2 km)
* Petite Creuse (95,1 km)
* Rozeille (34,2 km)
* Sédelle (37,6 km)
* Gartempe (204,6 km)
* Claise (87,6)

## Statìstiche
Ël fium a l'é longh 263,6 km  e a l'ha un bassin ëd 9.570 km².

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Afluent dla Vienne ‎
Cesa ëd Santa Felìssita (Firense)

La **cesa ëd Santa Felìssita** a l'é na cesa ëd Firense dont ël prim edifissi a armonta al IV sécol.

Vasari a l'ha antëgrane ël pòrti al coridor dël Pont Vej.
Soa sembiansa dël di d'ancheuj a-j ven dzortut da n'arcostrussion fàita ant ël sécol ch'a fà XVIII.

Ant la cesa a l'é goernà la *Deposission da la cros* ëd Pontormo.

Santa Felìssita
Canal dla Mania

Ël **Canal dla Mania** (Anglèis: *English Channel* o *Channel*, Breton: *Mor Breiz*, Fransèis: *la Manche*) a l'é un canal natural ch'a fa part dl'Océan Atlàntich e separa la Fransa e la Gran Brëtagna. Ël canal a l'é longh 500 km e, ant ël pòst pì stréit, a l'é largh 33,1 km.

Tuti ij di a passo dal canal anviron 400 nav.

## Nòte


Categorìa:Geografìa ëd l'Euròpa
Mania
Efrem Zimbalist, Jr.

**Efrem Zimbalist, Jr.** (New York, 30 novèmber 1918 – Solvang, 2 maj 2014) a l'é stàit n'ator american.

Zimbalist, Jr., Efrem
Lej dë Stefan-Boltzmann

La **lej dë Stefan-Boltzmann** a fortiss che ël ritm d'anrajament *R* d'un radiator përfet a l'é proporsional a la quarta potensa ëd soa temperadura assolùa *T*:
: R= \sigma T^4,
andoa che σ a l'é la *costanta dë Stefan-Boltzmann*.

Categorìa:Fìsica
Proton

Un **proton** a l'é na partissela carià ëd fasson positiva ëd massa
: m_p=1,67252 \cdot 10^{-24}g.

Categorìa:Fìsica
Curling

Ël **curlingh** a l'é në spòrt dë squadra giugà sla giassa con pere pesante 'd granit sulià, ciamà *stones* o *rocks* (*pere* an anglèis), con un man-i. Ij giugador, spartì an doe squadre, a fan sghijé ste pere sna surfassa 'd giassa vers na zòna 'd destinassion ciamà "ca" (*home*), marcà da tre anej conséntrich.

Le doe squadre, mincadun-a con quatr giugador, a campo a sò torn le pere con n'efet ch'as ciama *curl* ("viré" an anglèis) ch'a fa përcore a la pera na trajetòria ancurvà. Minca squadra a possa la pera eut vire për torn ëd gieugh. Ël torn ëd gieugh as ciama *end*.

Ël but dël gieugh a l'é d'ambaroné 'n pontegg pì grand che col dl'aversari durant la partìa. Ij pont as conto scond ël nùmer ëd pere ch'a son vzinasse 'd pì al sènter dla ca a la fin ëd minca torn. Un torn a l'é furnì quand che tute le doe squadre a l'han possà soe pere tute le vire ch'a l'han podù. Un gieugh a peul esse fàit da des o da eut torn.

La sghijada sirognà che la pera a përcor quand ch'a l'é campà a peul esse anfluensà con le "ramasse da *curling*", ch'a son dovrà për ras-cé la surfassa dla giassa dnans a la pera. An cangiand le caraterìstiche dla giassa as coregg 'l moviment dla pera.

La tàtica e 'l gieugh dë squadra a anfluenso 'l përcors che la pera a fa a minca lans; ël ròl dla squadra a l'é 'd gestì ij posson a la pera fin-a al pont ch'as mira. Për la stategìa e le tàtiche ch'a venta studié an sto spòrt, marlàit a l'é stranomà "scach an sla giassa".

Categorìa:Spòrt
Palass Pitti

**Palass Pitti** a resta an piassa dij Pitti a Firense, ant ël quarté ëd l'Oltrarno, a sud dël fium.

Dël 1457 Luca Fancelli a l'ha ancaminà la costrussion dël palass a tre pian, për ël rich mërcant Luca Pitti.
Ël granduca Còsim I a l'ha aquisilo dël 1549 për soa sposa Eleonòra ëd Toledo.
Bartolomeo Ammannati a l'ha antlora agrandì ël palass ëd tre ale.
Dal 1620 j'architet Giulio e Alfonso Parigi a l'han ëslongà la fassada a le dimension dël di d'ancheuj.
A la fin dël sécol ch'a fà XVIII as son giontasse ij doi rondò, ale lateraj che a anquadro l'ansem.

Palass Pitti a l'é stàit për pi 'd tërzent agn la residensa dij granduca ëd Toscan-a e, fin-a al 1919, cola dij mèmber ëd la famija real ëd ca Savòja.

Darera al palass as duverto d'ampli spassi verd, ij giardin ëd Boboli.

Pitti
Categorìa:Musé ëd Firense
Categorìa:Architetura ëd Firense
Roberto Gabetti

Architet piemontèis.
**Robert Gabet** (an italian **Roberto Gabetti**) a l'é nassù a Turin ël 29 novèmber 1925 e a l'é ambelelà a l'é mòrt ai 5 dzèmber 2000. A l'é laureasse an architetura al Politécnich ëd Turin con ël professor Giovanni Muzio dël 1949. Për sinquant'agn a l'ha mostrà al midem politécnich prima com assistent d'angegnerìa architetural (dal 1950), peui com agiut e assistent a la cadrega ëd Carl Molin (dal 1953) e a la fin com ordinari ëd composission architetural (dal 1967).
Na part amportanta 'd sò angagg d'ansegnant e dot a l'é dedicà a l'arforma dij modej formativ e dle struture dla scòla turinèisa ('me la Librarìa Sentral d'Architetura, dont a l'é stàit diretor fin-a 'l 1986).

A taca motobin prest con soa atività 'd progetassion. Con Aimar Ìsola a l'ha duvertà në studi d'architetura an contrà Pàul Flip Sach a Turin.
Fra soe prime euvre a-i é la Borsa Valor ëd Turin e la Botega d'Erasm (Turin, 1957-1959). A l'é stàit ël fondator dl'architetura neoliberty, ch'a vorìa fé seurte l'architetura italian-a da l'àmbit dl'architetura moderna. L'atività dlë studi ëd Gabet e Ìsola a va anans con intensità ant j'agn apress con n'atension particolar a le sperimentassion tecnològiche e con n'indiferensa vers ij pregiudissi ideològich e figurativ dla generassion dj'architet tìpich modernista e brutalista 'd sò temp.
Dël 1977 l'arvista *Controspazio* a dédica 'n nùmer monogràfich a j'euvre dij doi architet turinèis che, combin ch'a son batìe dzortut an Piemont, as vagno fama an tuta l'Italia e a lë strangé. Vàire monografìe e doe esposission dël 1996 a la Basìlica Paladian-a ëd Vicensa e a l'Institut français d'architecture ëd Paris a confermo l'esperiensa ëd Gabet com un-a dle pì originaj ant l'Italia apress la guèra.
A l'é stàit marià con Margrita Gromis ëd Tran-a. Ij doi a l'han avù 'l fieul Lodovich Gabet. J'anvod a son Andrea Gabet e Giulia Gabet.

Gabetti, Roberto
Categorìa:Përsonalità turinèise
Berb

Ël **Berb** o  **Belb** (an italian *Belbo*) a  l'é  na dòira ëd Piemont.

## Përcors

A l'ha soa sorgiss  an sël confin tra Liguria e Piemont;  caland an diression nòrd-est a passa per le provincie ëd Coni, d'Ast e ëd Lissandria, campandse anfin 'nt ël Tani a Ra Vila.

## Afluent
* Moasca
* Tinela
* Nissa

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 5,1 m3/sec, un bassin ëd 468,6 km² e na longheur ëd 94,9 km.

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Afluent ëd Tani
Categorìa:Provinsa ëd Lissandria
Categorìa:Provinsa ëd Coni‎
Categorìa:Provinsa d'Ast
Gran Brëtagna

La **Gran Brëtagna** a l'é la prima, për grandëssa, dj'ìsole britàniche.
A l'ha na surfassa ëd 229.885 km² e a conta apopré 60,8 milion d'abitant.

## Geografìa
La  Gran Brëtagna as treuva ant l'Euròpa nòrd-ossidental, ant l'Océan Atlàntich setentrional.
A l'é delimità a ovest da Canal ëd San Giòrs, Mar d'Irlanda, Canal dël Nòrd e Océan Atlàntich, a nòrd e a est dal Mar dël Nòrd e a sud dal Canal dla Mania.

## Politica
L'ìsola a l'é divisa fra l'Anghiltèra (a sud), ël Gàles (a òvest) e la Scòssia (a nòrd), ch'a fan part dël Regn Unì.

## Nòte


Categorìa:Ìsole dl'Euròpa
Categorìa:Euròpa
Spinello Aretino

Pitor.
**Spinello di Luca Spinelli** conossù 'me **Spinello Aretino** a l'era nà a Capolona vers ël 1350, fieul ëd n'oréfiss d'Aress.
A l'é mòrt dël 14 mars 1410.
## Euvre

Three-saints-Spinello-aretino-museo-opera-duomo.jpg|*San Ranieri, Sisto II e San Michel Arcàngiel*, 1395 ca. (Museo ëd l'euvra dël Dòm - Pisa) 
Spinello Aretino Triptico da Crucificação.jpg|*Trìttich dla Crocifissión*, 1395 (Museo nassional ëd Villa Guinigi - Lucca)
Spinello Aretino 010.jpg|*Anonsiassion*


Aretino, Spinello
Cesa ëd Santa Marìa dël Càrmin (Firense)

La cesa baròca ëd **Santa Marìa dël Càrmin** a resta an piassa dël Càrmin a Firense.
A l'é stàita batìa apress ël 1771, ann dël feu ch'a l'ha dësblà l'edifissi precedent.
La fassada a l'é restà nen livrà.

Dla cesa carmelitan-a originaria a-i resta la sacristìa, la capela Corsini e l'arnomà capela Brancacci.
Dël 1424 Masolino a l'era stàit ancarià da Francesco Brancacci ëd decoré costa capela con dle sene dla vita ëd san Pé.
Vers ël 1426, Masolino a l'ha ciamà a Masaccio ëd giutelo.
Séghit a la partensa ëd Masolino për l'Ungherìa e a la mòrt amprovista ëd Masaccio, ij fresch a son ëstàit finì mach vers ël 1480-1485 da Filippino Lippi.

Santa Marìa dël Càrmin
Frej d'Italia

**Frej d'Italia** (*Fratelli d'Italia*) a l'é un partì polìtich ëd drita sossial an Italia.
A l'é stàit fondà dël 2012 da Guido Crosetto, Giorgia Meloni e Ignazio La Russa. La pressidentëssa ëd Frej d'Italia a l'é Giorgia Meloni (elegiùa a j'8 ëd mars 2014).

El partì politich a l'é alià con ël Front nassional. 
 

Categorìa:Polìtica italian-a
Categorìa:Partì polìtich
Palass Rucellai

**Palass Rucellai** a resta an contrà dla Vigna Neuva 18 a Firense.
A l'é stàit ideà da Leon Battista Alberti për la famija Rucellai e batì da Bernardo Rossellino antra 'l 1446 e ël 1451.
La fassada rùstica a l'é ritmà da dle gran fnestre binele e dij curnison ësporzent, antant che la division vertical dlë spassi a l'é otnùà con dle pilie ancastrà, con alternansa dj'órdin jònich, dòrich e corinsi, second ël cànon antich ëd Vitruvi.


Paolo Monti - Servizio fotografico - BEIC 6363984.jpg|Piano terra
Paolo Monti - Servizio fotografico (Firenze, 1972) - BEIC 6347232.jpg|Bifore a cornice bugnata


Rucellai
Categorìa:Architetura ëd Firense
Domenico Ghirlandaio

Pitor.
**Domenico ëd Tommaso Bigordi**, stranomà **Domenico Ghirlandaio**, a l'era nassù a Firense dël 1449 e a l'é mòrt a Firense dël 1494.

Oréfiss ëd formassion, a l'é stàit anlev d'Alessio Baldovinetti e a l'é stàit anfluensà da Verrocchio e dai pitor flamand.
Michelàngel a l'é stàit sò anlev.

## Euvre prinsipaj
* **La sepoltura ëd Santa Fin-a** (1473-1475, fresch ant la capela ëd santa Fin-a ant la colegià ëd Santa Marìa Assonta ëd San Gimignan)
: Dnans a na stragròssa nicia d'autar, ël cadàver ëd la giovnòta a l'é smonù. A l'é compagnà da vàire selebrant, abatin e fidej, antramentre che ël vësco a anton-a ël *Requiem*. An slë sfond, n'àngel a fà soné la ciòca ëd la tor pi àuta.
* *La nàssita ëd Gioann Batista* (1485-1490, fresch ant la capela Tornabuoni ëd la cesa ëd Santa Marìa Novela a Firense)

Ghirlandaio, Domenico
Pier Giòrs Frassati

**Pier Giòrs Frassati** a l'era nà ai 6 d'avril 1901, an na famija sgnora dl'àuta borzoasìa turinèisa.
Sò pare Alfredo dël 1895 a l'avìa arlevà la redassion dël giornal *Gazzetta Piemontese* che al 1m ëd gené d'ann apress a sarìa surtìa con ëd nòm ëd La Stampa; soa mare Adelaide Ametis a l'era na pitris.
Pier Giòrs a l'avìa ëdcò na seur ëd n'ann pi cita che chiel, Luciana.

A l'ha studià, sensa gran sucess, al liceo Màssim d'Azèj e a l'Anstitù Sossial ëd Turin; ant l'otóber 1918 a l'ha pijà la maduridà clàssica.
A l'é mòrt a l'amprovista ai 4 ëd luj 1925.

Ai 20 ëd maj 1990 Gioann Pàul II a l'ha proclamalo beat.
Dal midem ann, sò còrp a l'é stàit butà an na capela lateral dël Dòm ëd Turin.

Categorìa:Beat catòlich
Arara

** Arara ëd Brasil**   a l'é na sità dlë stat federal ëd Paraíba 

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Brasil
Arara
Palass Médici-Riccardi

**Palass Médici-Riccardi** a resta a Firense, an contrà Cavour 1.
A l'é ël prim ëd na serie ëd palass ëd l'Arnassensa fiorentin-a.
Michelozzo a l'ha batilo a parte dal 1444 për Còsim ël vej, che an precedensa a l'avìa arfudà ij proget ëd Brunelleschi.
Residensa dij Médici fin-a al 1540, ël palass a l'é stàit catà dël 1659 da Francesco Riccardi, ch'a l'ha fàit ëslonghé la fassada d'un ters.

La lavorassion grossera dël pian anferior a contrasta con cola dj'àutri doi pian, arvestì ëd pere viaman pi seulie.
La fassada a l'é dzortut ritmà an orisontal da dij curnison massiss motobin acentuà.
Un curnison ësporzent, a l'antica, a dzormonta l'edifissi.
Ij pian superior as carateriso për dle filonghere d'elegante fnestre binele.

Ant la cort a l'anterior a l'é piassà la scoltura *Orfeo* ëd Baccio Bandinelli.

Médici
Categorìa:Musé ëd Firense
Categorìa:Architetura ëd Firense
Benozzo Gozzoli

Pitor.
**Benozzo ëd Lese**, stranomà **Benozzo Gozzoli**, a l'era nassù a Firense dël 1420 e a l'é mòrt a Pistòja dël 1497.

Colaborador dlë scultor fiorentin Lorenzo Ghiberti a parte dal 1444 e ëd fra Angélich an Vatican vers ël 1448, Gozzoli a l'ha dirigiù sò pròpe atelié a Montefalco, San Gimignan, Firense, peui a Pisa, alternand sicl ëd fresch e piture su bòsch.

Soe euvre, organisà an serie d'episòdi, a son armarchèivoj për soa art ëd la conta e la freschëssa dël color.

Gozzoli, Benozzo
Giròni Savonaròla

**Giròni Savonaròla** a l'era nà dël 1452 e a l'é mòrt dël 1498.
A vnisìa da na famija asià 'd Fërara e a l'era anviarasse a lë studi dla medzin-a e dla filosofìa, ch'a l'ha bandonà a vintedoi agn për intré, sensa che ij sò a lo savèisso, ant l'órdin mandiant dij duminican ëd Bològna.
A scrivìa dij tratà an sla decadensa ëd la Cesa e an sjë scrit d'Aristòtil e ëd Tomà d'Aquin.

Predicator ëd talent e pien ëd passion missionaria, antra 'l 1485 e ël 1489 a l'é passà an vàire sità e dël 1490 a l'ha fàit part dël convent duminican ëd San March, a Firense, dont a l'é dventà prior dël 1491.
Predicand la povertà e ël dëstach dai ben materiaj, condanand la decadensa dle costume, ël lusso, jë sgàir e ij pecà dla carn, a l'ha otnù un grand anfluss an sla popolassion ëd Firense e ij sò atach contra Lorens ël fiamengh e so fieul Pero II e contra Roma a son ëvnù viaman pi fòrt e radicaj.

Dël 1494 ij Médici a son arvërsà e, ant ël 1494-1495, ël re 'd Fransa Carl VIII as ampadroniss dël regn ëd Nàpoli.
Savonaròla a pija contat con Carl VIII e a buta an pe a Firense na sòrt ëd democrassìa teocràtica, ant la qual soe idèje a son aplicà.
Però chiel a partìssipa nen ëd fasson ativa a la polìtica, an contentand-se d'ess-ne l'anspirator.
La passion dij sò dissìpoj an materia 'd moral a degénera tòst an dzorvejansa, spionage e denonsie.
Ai 7 fërvé 1497 a anvisca an piassa dla Sgnorìa un Farò dle vanità e n'àutr a sarà organisà ant ël 1498.

Dël 1497 Savonaròla a l'é scomunicà dal vësco ëd Roma, Lissànder VI.

An sò *Trattato circa il reggimiento di Firenze*, scrivù al prinsipi dël 1498, Savonaròla a smon sò proget d'arforma pr'ëstabilì un goern basà «an sla giustissia, la pas e la fiusa antra ij sitadin».
D'àutra part ël predicator, motobin radical ant l'esposission ëd soe idèje, a ciama ël farò për tuti coj ch'as dan ai vissi e a la dësbàucia, a veul ampon-e dij lìmit a la siensa e controlela, proibì l'arpresentassion dël còrp patanù ant l'art.

Ai 22 maj 1498, apress dle sman-e an përzon, Savonaròla a l'é condanà a mòrt.
A l'é pendù e sò còrp brusà an pùblich an piassa dla Sgnorìa.
Le sënner a son ëspatarà ant l'Arn sota na dzorvejansa s-ciassa për ostacolé ij cassador d'arlichie.

## Euvre prinsipaj
* *Trattato per il reggimiento di Firenze* (1498)

Savonaròla, Giròni
Andrea del Sarto

Pitor, stranomà dai fiorentin *Andrea sensa eror*, a l'é stàit un dij mèistr pi anfluent ëd l'Arnassensa fiorentin-a.

**Andrea d'Agnolo ëd Francesco**, dit **Andrea del Sarto**, a l'era nassù a Firense dël 1486.
Anlev ëd Piero ëd Cosimo, a l'ha otnù na lesta nomea a Firense grassie ai sò fresch dël prim ciòstr ëd la cesa dla Santìssima Nonsià (1509-1515) e a soa decorassion dël Ciòstr dël Dëscàuss (1511-1523).

Anvità da Fransesch I ant ël 1518, a l'é restà a Fontainebleau mach n'ann.
A l'é mòrt a Firense dël 1530.

## Euvre prinsipaj
* **Nàssita ëd Marìa** (1514, fresch ant la cesa dla Santìssima Nonsià ëd Firense, 410x345 centim)
: Ël pitor a traspòrta la nassensa ëd Marìa an n'ambient contemporani e spatussant. Dle dame 'd cort con dle veste ariose a son an pe davzin al lét ëd sant'Ana; a snistra, dnans al foalé, le bàile a son andafarà dantorn a la nadin-a.

Sarto, Andreadel
Palass dla Crosëtta

**Palass dla Crosëtta** ëd Firense a resta an contrà dla Colòna 38.
A l'é stàit batì dël 1620 për la sposa ëd Còsim II, arsiduchëssa d'Àustria.

## Ël Musé archeològich nassional
Dal 1880 Palass dla Crosëtta a òspita n'amportant Musé archeològich, dont le session etrusca e egissia a son motobin riche.

### La Chimera d'Aress
Antra ij tòch notèivoj dle colession goernà al musé a-i é la *Chimera d'Aress*, un bronz ëd gran qualità e travajà ëd fasson amirèivol ch'a armonta a la fin dël V sécol aGC o al prinsipi dël IV sécol aGC.
A mzura 78,5x129 centim.

La Chimera a l'é stàita dëscoatà dël 1553 a Aress, durant la costrussion dij murajon ëd la sità.
A l'é probàbil ch'a sia stàita fàita ant costa region.
Còsim ël vej a l'ha fàit restauré la coa ëd l'animal e smon-e ël tòch a Palass Vej.

L'anscrission an sla piòta anans drita dla bes-cia a mostra che as tratava d'un vot.

Categorìa:Palass dla Toscan-a
Categorìa:Musé ëd Firense
Categorìa:Architetura ëd Firense
Ross Fiorentin

Pitor.
**Giovanni Battista de Rossi**, o **Giambattista ëd Jacopo**, stranomà ël **Ross** o **Ross Fiorentin**, a l'era nà a Firense dël 1494.

Ross Fiorentin a l'era formasse ant l'atelié d'Andrea del Sarto.
Dël 1520 a l'ha travajà n'ann a Voltera, peui a l'é tornà a Firense.

Sperand d'oten-e dle comande dal vësco ëd Roma, Clement VII, Fiorentin a l'é andàit ambelelà, ma a l'ha dovù scapé dël 1527, al moment dël sach ëd Roma.
A l'ha passà j'agn apress antra Perugia, Sansepolcro, Città di Castello e Aress.

Dël 1530, su arcomandassion ëd l'Aretin, a l'é stàit ciamà a la cort dël re 'd Fransa, a Fontainebleau, andoa a l'ha sogiornà fin-a a soa mòrt.
Ambelelà a l'é stàit ancarià dij travaj ëd sistemassion dël castel e a l'ha realisà soa euvra prinsipal, la galarìa Fransesch I, archincà 'd fresch e ëd travaj dë stuch.
S'euvra a marca ëd fasson determinanta lë stil ëd la scòla ëd Fontainebleau, fondà dal Primatice e da chiel-midem.

Ross Fiorentin a l'é mòrt a Fontainebleau dël 1540.

## Euvre prinsipaj
* *Deposission da la cros* (1521, tempra su bòsch, 335x158 centim, goernà a Voltera)
* *Mariage dla Vèrgin* (1523, fresch ant la cesa ëd San Lorens a Firense)

Categorìa:Pitor
Conchita Wurst

Cantant.
**Conchita Wurst** a l'é nassù a Gmunden dël 1988.

## Discografìa
*2011 - Unbreakable
*2012 - That's What I Am
*2014 - Rise Like a Phoenix

Wurst, Conchita
Academia dël Bren

L**'Academia dël Bren** (**Accademia della Crusca**) a l'é stàita fondà a Firense dël 1583, ai temp dël granduca Fransesch I dij Médici.
Sò but a l'é col ëd goerné la lenga popolar toscan-a an soa forma pi sclinta, protegend-la da na penetrassion tròp fòrta ëd paròle strangere, d'anglèisism, ëd gergon anformàtich e giornalìstich.

Dël 1612 l'Academia a l'ha publicà ël *Vocabolario*, prim dissionari dla lenga italian-a.

Categorìa:Filologìa
Romuald

**Romuald** a l'era nassù vers ël 952.
A l'é stàit prima monio a Sant Apolinar an Classe, davzin a Ravënna, peui a l'ha vivù coma armita davzin a Venessia e ant ij Pirené.
A la fin a l'é stabilisse ant ël Casentin toscan, andoa a-i era già d'àutri armita, përchè a jë smijava ël pòst giust për la comunità arformà dij camaldolèis che vers l'ann 1000 a l'avìa fondà.
Romuald a l'é mòrt dël 1027.

Categorìa:Sant catòlich
Leonardo Bruni

Umanista.
**Leonardo Bruni** a l'era nà a Aress vers ël 1370.
A l'é stàit canslé dla Repùblica ëd Firense.
A l'é mòrt dël 1444.

Bruni, Leonardo
Piev ëd Santa Marìa (Aress)

La **piev ëd Santa Marìa** a resta an cors Italia a Aress.
As trata d'un dij pi bej edifissi romànich toscan.
Le dificoltà gropà al teren e a le dimension amponente ëd sa cesa ëd pi 'd 50 méter ëd longheur a l'han artardane ël completament ant ël sécol ch'a fà XII.
A la fin dël sécol la fassada ossidental a l'é livrà, ma a l'é dlongh modificà përchè con soe fassade decorative Luca a ampon dij criteri neuv; antlora a Aress a costruisso na neuva fassada.
Dzora a j'arcade bòrgne dël pian teren as alvo tre pian ëd galarìe ëd colòne.
Al pòst ëd j'ancrostassion ëd màrmol as preferiss ël gres local.
Ël nùmer ëd colòne, ch'a passo da le 12 al prim pian, a le 24 al second e a le 32 al ters, ma ëdcò la diversità ëd soe decorassion e dij modion a fan la richisia ëd sa fassada.
Contrariaman a le cese 'd Luca, costa-sì a l'é pa dzormontà da 'n fronton; an efet costa fassada a l'ha na fonsion decorativa indipendenta da la strutura basilical ëd la cesa.

La decorassion dij portaj a l'é motobin travajà.
Col sentral a smon n**Assonsion'' e l'arch ij mèis ëd l'ann.

Ël cioché, dit ''dij sent përtus'' (a conta an efet quarante fnestre binele romàniche), a l'é stàit livrà dël 1330.

L'andrinta dla cesa, a tre navà, as presenta an s'un pian iregolar, probabilman dovù al teren grotolù.
La [[lus]] a intra ant la navà sentral da disdeut ëfnestre binele e na fnestra dla fassada.
An sla fassada andrinta, doi riliev a figuro la ''Natività dël Crist'' e l**Adorassion dij Mago''.
La cripta ch'as treuva sota 'l presbiteri a goerna un pressios bust arlichiari ëd Donà, vësco d'Aress mòrt màrtir e patron ëd la sità.
Ës ritrat ëd giovo vësco pien ëd dignità, d'argent dorà e archincà 'd pere pressiose, a l'é euvra 'd doi oréfiss d'Aress, dit Pietro e Paolo, dël 1346.

La prima gran restaurassion ëd la cesa a l'é stàita l'euvra ëd Vasari.

Categorìa:Cese d'Aress
Pietro Lorenzetti

Pitor.
**Pietro Lorenzetti** a l'era nassù a Sien-a vers ël 1280 e a l'é mòrt a Sien-a dël 1348 e soa atività a l'é atestà dal 1320 al 1344.
A l'é considerà un dij prinsipaj arpresentant ëd la pitura senèisa dl'inissi dël sécol ch'a fà XIV.

## Lë stil
Aspirand-se a l'art ëd Duccio e ëd Giotto, Lorenzetti a adòta j'inovassion ëd Martini e l'espressività dlë scultor Giovanni Pisano.
A diferensa da sò frel Ambrogio, chiel a crea dij senari rigoros e simétrich andoa a ìntegra dle partìe ëd përsonage an tre dimension.
Soa pitura as caraterisa për n'atenta osservassion dël real e na sensibilità ancreusa a le variassion ëd lus antra ij moment dël di e le stagion.

A l'é vers la fin ëd soa atività ch'a l'ha dësvlupà ëd fasson pien-a sò talent narativ.

## Euvre prinsipaj
* *Polìtich* goernà ant la piev ëd Santa Marìa a Aress (1320 anviron, tempra su bòsch, 298x309 centim)

Lorenzetti, Pietro
Planet Funk

Ij **Planet Funk** a son na formassion rock italian-a, formasse antrames Nàpoli e Firense dël 1999.
La banda a l'é formà da Alessandro Sommella, Domenico "GG" Canu, Sergio Della Monica, Marco Baroni, Alex Neri ai quaj as gionto cantant e cantante an prevalensa ëd lenga anglèisa dont Dan Black, përsonalità pì an vista ëd The Servant e Alex Uhlmann. 

Ij Planet Funk a son stàit influensà an prevalensa dal rock progressiv e dal rock eletrònich.

## Euvre prinsipaj
*2002 - *Non Zero Sumness*
*2005 - *The Illogical Consequence*
*2006 - *Static*
*2011 - *The Great Shake*
*2017 *- Recall*

## Sit

* Planet Funk a Myspace

Categorìa:Mùsica legera italian-a an lenga anglèisa
Categorìa:Formassion musicaj dl'Italia
Dòm ëd San Donà (Aress)

Ël **dòm ëd San Donà** a resta an piassa dël Dòm a Aress.

La costrussion ëd la basìlica a tre navà a l'ha ancaminà dël 1277.
Ël manch d'ancrostassion an màrmol e la severità dl'edifissi, sensa transet, a mostro l'anfluensa decisiva dl'architetura dj'órdin mandiant.

La catedral a l'é batisse an tre tape.
Bele che Aress a fussa già 'n vëscovà da la fin dël III sécol, la catedral e ël palass episcopal a restavo fòra dla sità.
A parte dal sécol ch'a fà XII, ël consèj comunal a l'ha sërcà 'd fé tramudé ij feodatari e ël vësco andrinta ai murajon dla sità, për controleje mej.
Antlora a l'ha anstalà 'd fasson provisòria ël vësco e ël clero ant la piev.
A la fin, grassie a l'agiut finansiari dël vësco ëd Roma, Gregòri X, a l'han anandià la costrussion dla neuva catedral.
Cola veja, ch'a esistìa ancor, a l'é stàita dësblà dël 1561 dal granduca Còsim I dij Médici, contra la volontà dla popolassion.

La fassada ossidental dë stil neogòtich toscan a armonta al 1914; la gulia dël cioché dël sécol ch'a fà XIX a l'é stàita piassà dël 1937.

L'intrada lateral meridional dla catedral a l'é anquadrà da doi tronch ëd colòne an pòrfid ross, provenient da antiche aque roman-e.
Ël porton an gres a l'é stàit realisà ant ël 1380.
La partìa an teracheuita dël tìmpan a arpresenta Marìa, con la testa anclinà e anvlupà 'd sò mantel, ch'a ten Gesù ant ij sò brass.
Dacant a l'ha doi vësco, Gregòri X e san Donà.
Le figure a son atribuìe a lë scultor Niccolò ëd Luca Spinelli.

## La tomba ëd Guido Tarlati
La tomba mural ëd Guido Tarlati, realisà pòch apress la mòrt d'ës vësco dël 1328, a l'é un-a dj'euvre scurpìe pi anteressante dla catedral.
Agostino di Giovanni e Agnolo di Ventura a l'han realisà ël monument an màrmol ant la pi sclinta tradission dël gòtich senèis.
Sota 'l sarcòfagh ch'a smon la figura dël vësco,, sëddes panej a na conto la vita.

Categorìa:Cese d'Aress
Mayenne (fium)

La **Mayenne** a l'é un fium dla Fransa.  A dà sò nòm al dipartiment dla Mayenne.

## Përcors
A nass a Lalacelle e as campa ant ël Maine a Angers.

## Afluent
* Varenne‎ (59,9 km)
* Colmont (50,4 km)
* Ernée (65,3 km)
* Jouanne (58,5 km)
* Vicoin (46,7 km)
* Oudon (103,3 km)

## Statìstiche
Ël fium l'é longh 202,3 km  e a l'ha un bassin ëd 5.820 km².

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Afluent dël Maine ‎
Guido d'Aress

**Guido d'Aress** a l'era nassù vers ël 995 e a l'é mòrt dël 1050.
A l'era monio e a chiel as dev la codìfica dla scritura musical.

Categorìa:Biografìe
Cesa ëd San Fransesch (Aress)

La **cesa ëd San Fransesch** a resta an contrà Cavour.

Ij fransëscan, già anstalà a Aress cand Fransesch d'Assisi a l'era ancor viv, a l'han fàit costruì a parte dal 1290 la cesa a la bordura meridional ëd la sità veja, scond ël proget d'un fra minor, Giovanni da Pistòja.
Ant ël 1377 la cesa ëd San Fransesch, pen-a livrà, a l'é na cesa a navà ùnica con ël còro retilign, dotà 'd na cesa bassa an sël model ëd cola d'Assisi.
Le capele lateraj a nòrd a son ëstàite giontà ant ël sécol ch'a fa XV.
Le sporgense ëd mon orisontaj ëd la fassada a dovìo serve a fissé l'arvestiment an màrmol, ch'a l'é mai stàit realisà.

L'euvra prinsipal ëd la decorassion ëd la cesa a l'é l'arnomà sicl ëd fresch ëd la *Legenda dla Cros* ëd Piero della Francesca, ch'a archinco le muraje dël presbiteri e ch'a conto, an n'órdin nen cronològich, la dëscuverta dla Santa Cros.

San Fransesch
The Waves

**The Waves**, publicà për la prima vira dël 1931, a l'é 'l romanz pì sperimental ëd Virginia Woolf. A l'é formà da ses monòlogh fàit dai ses përsonagi dël lìber: Bernard, Susan, Rhoda, Neville, Jinny e Louis. Ëdcò Percival, ël përsonagi ch'a fà set, a l'é amportant, combin ch'a antërven-a mai con soa vos. Ij monòlogh ch'a parlo sla vita dij përsonagi a son spartì da neuv antërvaj contà da 'n narator an tersa përsona, ch'a descriv na sena ëd mar an vàire moment del dì, da l'alba al tramont.
Antratant che ij ses përsonagi o "vos" a parlo an manera alterna, la scritris a esplòra ij concet d'andividoalità, përsonalità e socialità. Minca 'n përsonagi a l'é për sò cont, ma ansema a formo 'n ritrat ëd na cossiensa silensiosa e universal. Bernard a l'é në scritor, ch'a sërca sèmper ëd fras adate e elusive (chèich crìtich a chërdo ch'a l'ispirassion a riva da l'amis ëd Virginia Woolf, Edward M. Forster); Louis a l'é na përson-a ch'a sërca d'otnì sucess e 'n ròl sossial, bele s'as sent diferent da j'àutri aranda (chèich crìtich a vëddo an Louis dle caraterìstiche ëd Thomas S. Eliot); Neville (cha dev esse ispirà a n'àutr amis ëd Virginia, Lytton Strachey) a susta l'amor, sërcand na serie d'òm diferent, mincadun a dventa ël sènter ëd soa amor trassendent; Jinny a l'é na tòta ëd mond, ch'a consìdera sèmper tut an manera corporal e passional; Susan a veul scapé da la sità, an preferend la campagna, anté ch'a viv ij dùbit e le tension dl'esse mare; e Rhoda, a l'é trocionà ant ij dùbit sl'esistensa e ansia ëd vive, an arfudand ël compromess sossial e sërcand dë sté solenga. Percival (arpijà për na part dal frel ëd Virginia, Thoby Stephen) a l'é n'eròe ch'a smija përfet da la mira dij ses përsonagi, ma ch'a l'ha na moral motobin fiapa. A meuir durant n'angagg ant l'India Anglèisa. Bele s'a parla nen travers un sò pròpi monòlogh, chiel a l'é descrivù da j'àutri, ch'a parlo ëd chiel arlongh tut ël lìber.
Ël romanz a va dapress a sòj ses narator da quand ch'a son cit a quand ch'a ven-o grand. St'euvra ëd Woolf a trata dla cossiensa dla përson-a e dle manere che le numrose cossiense a peulo mës-cesse antra 'd lor. La dificoltà d'assegné ës romanz a 'n géner a l'é përchè *The Waves* a scancela la diferensa fra pròsa e poesìa e a scor fra d'ansidit monòlogn interior, pa tròp diferent. A l'istessa mòda, ël lìber a scancela ij confin fra le përson-e, e l'istessa Woolf a l'ha scrivù an sò *Diari* che ij ses a devo franch nen smijé a 'd përsonagi separà, ma pitòst a d'aspet dla cossiensa con un sens ëd continuità. Ëdcò la definission "romanz" a podrìa nen descrive an manera coreta la forma complessa ëd *The Waves*. La Woolf midema a lo ciamava nen romanz ma *playpoem* (at poétich). L'autris a esplòra ël ròl dl'"educassion dë stamp masculin" ch'a anfluensava motobin la vita pùblica, e a anclud dle sene 'd bulism scolàstich.
Marguerite Yourcenar a l'ha voltà *The Waves* an fransèis an des mèis, dël 1937.
Ëd Woolf, che chila a l'avìa podù ancontré a col temp a Bloomsbury, Yourcenar a l'ha dit:

Categorìa:Literatura anglèisa
Università dle siense uman-e europenghe

L**'Università dle siense uman-e europenghe** (**EHU**) a l'é n'università privà creà a Minsk dël 1992 da Anatoli Mikhailov.
Dël 2005 l'università a l'ha tramudà a Vilnius.

L'università a l'é finansià prinsipalman da dle donassion.

Categorìa:Università
Bryan Cranston

**Bryan Lee Cranston** (Los Angeles, 7 mars 1956), mej conossù tanme **Lee Stone** o **Bryan Cranston**, a l'é n'ator american.

Cranston, Bryan
Nise da Silveira

**Nise da Silveira**, a l'é na psichiatra brasilian-a nassùa dël 1905, mòrta dël 1999; a l'é stàita anleva ëd Carl Gustav Jung, e sempre contraria a l'eletroshock, l'insulinterapìa e la lobotomìa.

Nopà, a l'é stàita un-a dle pioniere dla terapìa con j'animaj.
A l'ha fondà, con sò òm Mário Magalhães da Silveira ël *Museu de Imagens do Inconsciente* e la *Casa das Palmeiras*, andoa ij passient grev a-i ero tratà tanme përsone ëd passage e nen coma malavi crònich.

## Euvre

* *Jung : vida e obra*,  Rio de Janeiro, José Álvaro Ed., 1968
* *Imagens do inconsciente*, Rio de Janeiro, Alhambra, 1981
* *Casa das Palmeiras. A emoção de lidar. Uma experiência em psiquiatria*, Rio de Janeiro,  Alhambra, 1986
* *O mundo das imagens*, São Paulo, Ática, 1992
* *Nise da Silveira*, Brasil, COGEAE/PUC-SP 1992
* *Cartas a Spinoza*, Rio de Janeiro, Francisco Alves, 1995
* *Gatos, A Emoção de Lidar*, Rio de Janeiro, Léo Christiano Editorial, 1998

## Arferiment


## Liure

* Sit dël Musé dl'Incossient
* A psiquiatria rebelde de Nise da Silveira
* ''Mar do Inconsciente - A Imagem Como Linguagem'' con contribussion ëd Carlos Drummond de Andrade e Frei Betto <small>Si consultà ai 17 maj 2014</small>

Silveira, Nise da
Monica Vitti

**Maria Luisa Ceciarelli**, mej conossùa tanme **Monica Vitti** (Roma, 3 ëd novèmber dël 1931 - Roma, 2 fërvé 2022), a l'é n'atris italian-a. .

## Film prinsipaj
* *L'avventura* (1960)
* *La notte* (1961)
* *L'eclisse* (1962)
* *Deserto rosso* (1964)
* *La ragazza con la pistola* (1968)
* *Le fantôme de la liberté* (1974)

Vitti, Monica
Palass Bruni-Ciocchi

**Palass Bruni-Ciocchi** a l'é stàit batì del 1445 e a resta an contrà San Lorentin 8 a Aress.

## Ël Musé d'art medieval e moderna
Ant ël 1958 a palass Bruni-Ciocchi a l'é stàit sistemà ël Musé d'art medieval e moderna.

Antra ij tòch ëd soe colession, ël musé a goerna ël tablò *Madòna con ël Bambin e dij sant*, dariera euvra conossùa ëd Luca Signorelli, piturà vers ël 1520.

Bruni
Categorìa:Musé dla Toscan-a
Categorìa:Architetura d'Aress
Cesa ëd Santa Marìa dle Grassie (Aress)

La **cesa ëd Santa Marìa dle Grassie** d'Aress a l'é na cesa a navà ùnica dë stil gòtich tardiv, fabricà a mità dël sécol ch'a fà XV fòra dal sènter dla sità.

Santa Marìa dle Grassie
Cerro Negro

Ël **Cerro Negro** (la *Montagna nèira*) a l'é 'n volcan àut 738 méter an Nicaragua.

Categorìa:Nicaragua
Categorìa:Vulcan
Ca Vasari

**Ca Vasari** a resta an contrà XX dë stèmber 55, a Aress.
Giorgio Vasari a l'avìa catà ël palass a doi pian, ancor an costrussion, dël 1540 e, tanme architet, a l'ha butaje man al proget.
Dagià ch'a l'era ëdcò pitor, a l'ha archincane le stansie prinsipaj.

Al di d'ancheuj ca Vasari a l'é musé e archivi.

Categorìa:Architetura d'Aress
Palass Pretòri (Corton-a)

Ël **palass Pretòri**, o **palass Casali**, ëd Corton-a a resta an piassa Signorelli 1.

Ant ël sécol ch'a fà XIII la famija Casali a l'avìa fàit fabriché soa residensa, ch'a dventrà pi tard ël palass Pretòri e la residensa dij goernador fiorentin, dont j'ansëgne a archinco ancor le muraje.
Fin-a al prinsipi dël sécol ch'a fà XVI Luca Signorelli a l'avìa ambelessì so atelié 'd pitor.
Dosent e sinquanta agn pi tard ël leu a dventrà la sede dl'arnomà Academia Etrusca.

pretori
Palass pretori
Pero da Corton-a

Pitor e architet.
**Pietro Berrettini**, stranomà **Pero da Corton-a**, a l'era nassù a Corton-a vers ël 1596 e a l'é mòrt a Roma dël 1669.

A l'ancamin anlev dël pitor fiorentin Andrea Commodi, a l'ha peui travajà vers ël 1613 a Roma da Baccio Ciarpi.
Dël 1620 sò protetor, ël marchèis Maurilio Sacchetti, a l'ha arcomandalo a Barberini, për ël qual a realisërà ant ël séghit vàire comande amportante.

Dal 1634 al 1638 a l'é stàit mèmber dël consèj dl'Academia ëd San Luch a Roma.
Dal 1640 al 1647 a l'ha travajà a Firense e, dal 1647, a l'ha tramudà torna a Roma.

Pero da Corton-a a l'é stàit autor d'un tratà ëd l'art.

Categorìa:Architet
Categorìa:Pitor
Gino Severini

Pitor futurista.
Nassù a Corton-a dël 7 avril 1883, mòrt a Paris dël 26 fërvè 1966.

Severini, Gino
Jacques Lebaudy

**Jacques Lebaudy** a l'era nà dël 1868.
A l'era ardité ëd na gran fortun-a ant l'andustria dël sùcher, fieul ëd Jules e d'Amicie.

Dël 1903 Lebaudy a confida a sò amis l'ilustrator Sem ch'a veul creé na patria anté che tuti j'òm ëd bon-a volontà a treuvo ël boneur ant la libertà e la dignità.
A depòsita jë statù ëd na socetà anònima, ch'a ciama *Les Nitrates du cap Juby*, an facia dle Canarie, a sud dël Maròch.
Ai 25 ëd maj 1903 l'echipage dël *Frasquita* a fà 'n prim ësbarch a cap Juby.
Antlora Lebaudy as proclama amperador dël Sahara, con ël nòm ëd **Giaco I**.
Ai 12 ëd giugn, anviron a 14 mija a sud ëd cap Juby, a Tarfaya, Lebaudy a decid ëd batì soa capital e ëd ciamela Troja.
Ij giornaj a ancamin-o a parlé dl'afé.
Mnassà d'arestassion, Jacques Lebaudy a scapa apress sent di 'd regn.

A la fin, a tramuda ant jë Stat Unì, dël 1906.
A j'11 gené 1919 ël serif ëd North Hempstead a l'é ciamà a ca ëd Lebaudy: chiel-sì a l'é stàit massà da soa compagna, ch'a dis ch'a vorìa difende soa fija da 'n tentativ ëd violensa sessual.

Lebaudy, Jacques
Catlin-a ëd Sien-a

**Catlin-a** a l'era nassùa dël 1347.
As dis ch'a fussa la masnà nùmer 24 dël tenzior senèis Jacopo di Benincasa e ëd soa fomna Lapa.

Dël 1362 a l'é intrà ant la congregassion duminican-a dle Mantlà.
Dël 1370 a intra ëd fasson definitiva ant l'órdin dle Duminican-e.

A l'é mòrta a Roma dël 1380 e sotrà ant la cesa ëd Santa Marìa dzora Minerva ëd Roma.
Dël 1461 a l'é stàita canonisà da Pio II.
Dël 1866 a l'é stàita nominà patron-a ëd Roma e dël 1939 ëd l'Italia.
Dël 1970 a l'ha arseivù ël tìtol ëd dotorëssa dla Cesa da Pàul VI.

Categorìa:Dotor ëd la Cesa
Cesa ëd San Dumini (Sien-a)

L'amponenta cesa an mon ëd **San Dumini** a resta a Sien-a, an piassa San Dumini, an àut dla fontan-a Branda.
Soa architetura a l'é adatà con adrëssa a l'autipian rocos con diferent livej ëd seul.

## La costrussion
Ant ël cors dël sécol ch'a fà XIII, j'órdin mandiant as son anstalasse an sjë spiuvent ch'a sircondo ël sènter dla sità 'd Sien-a e a l'han ancaminà la costrussion ëd na cesa sempia, a navà ùnica.
Costa-sì a l'ha argionzù le dimension atuaj a l'ancamin dël sécol ch'a fà XIV.

## La strutura esterior
L'ansem, concepì ant lë stil tradissional dl'architetura sistersensa, a finiss con un còro retilign e a smon dj'element ornamentaj sempi.
Malgré la severità dij materiaj e dla decorassion, la cesa a resta ampressionanta, dzortut për soe dimension.
As armarca, an particolar, l'àuta capela dël còro.

## L'anterior
L'andrinta dëspujà as compon ëd na sola navà, ch'a finiss con un largh transet e un còro prinsipal quadrà.
Tre capele ëd còro a slongo j'àutre estremità.
Le vëdrià colorà a son dle donassion moderne dël sécol ch'a fà XX.
Le muraje dla navà e cole dle capele a l'han dle piture realisà antra ij sécoj XV e XVII da dij pitor coma Matteo ëd Giovanni, l'architet dël dòm, Francesco ëd Giorgio Martini e Rutilio Manetti.

La capela ëd còro a drita a conten vàire tombe e plache comemorative dë student alman mòrt durant j'epidemìe ëd pest ch'a l'han ravagià Sien-a ant ij sécoj XVI e XVII.

### La Capela dle Vòlte
Ant la Capela dle Vòlte, ch'a resta a drita dl'intrada, as peul vëdd-se ël ritrat pi antich ëd Catlin-a ëd Sien-a, l'ùnich realisà durant soa vita, piturà antra 'l 1370 e ël 1380 da Andrea Vanni (1322 anviron-1413), un dij sò amis.
La fija a l'é arpresentà con un liri e vestìa dl'àbit dle Mantlà, ëd ters órdin duminican.

### La capela ëd Santa Catlin-a
Ant ël mes ëd la cesa, a drita, as duverta la Capela ëd Santa Catlin-a, prontà antra 'l 1460 e ël 1488 arlongh ël mur anterior dla veja sacristìa për acheuje la testa dla santa, portà dë scondion da Roma a Sien-a dël 1383 da sò vej diretor ëd cossiensa e confessor, Raimond ëd Capua.
L'arlichiari modern a l'é sarà ant un tabernàcol an màrmol dorà, dë stil Arnassensa.

Le muraje dla capela a son archincà ëd fresch ch'a arpresento la vita ëd santa Catlin-a, euvre amportante dël pitor Giovanni Antonio Bazzi (1477-1549), stranomà Sodoma.
La muraja 'd fond a smon la santa an éstasi e ch'a l'ha un mancament; su cola 'd drita Catlin-a a consola, prima ëd soa esecussion, un condanà a mòrt dit Niccolò ëd Tuldo.
Ëdcò ij doi sant, Luch e Giròni, ch'a archinco l'arch d'intrada dla capela a son dla man ëd Sodoma.
La muraja a snistra, consacrà a la varison ëd na possedùa grassie a l'antërvension ëd Catlin-a, a l'é stàita realisà dël 1593 da Francesco Vanni.

San Dumini
Andrea Vanni

Pitor.
**Andrea Vanni** a l'era nà vers ël 1322.
A l'era amis ëd Catlin-a ëd Sien-a, dont a l'ha realisà, antra 'l 1370 e ël 1380, l'ùnich ritrat da viva, goernà ant la Capela dle Vòlte dla cesa ëd San Dumini a Sien-a.
A l'é mòrt dël 1413.

Vanni, Andrea
Francesco ëd Giorgio Martini

**Francesco ëd Giorgio Martini**, nassù a Sien-a dël stèmber 1439, mòrt ambelelì dël 29 novèmber 1501 a l'é stàit un pitor, scultor e architet d'Arnassensa. 
A l'é ëdcò dedicasse a la scoltura e a s'é fasse armarché tanme angigné e autor ëd tratà teòrich.

## Euvre prinsipaj
* **Ancoronassion ëd la Vèrgin** (vers ël 1472, tempra su bòsch, 227x200 centim)
: As trata d'un grand tablò d'autar, pien ëd color. L'artista a l'ha creà na sòrt ëd sena teatral, motobin original. Ël Crist e Marìa as presento an s'na piataforma ëd nìvole sombre, sircondà da 'd serafin e portà da dj'àngej. Da minca na banda, dij profeta a son setà an sl'istess pian; sota, da na banda e da l'àutra, a së s-ciasso quatr file ëd sant. An cò dël tablò ël cel as duverta ant un përtus sircolar. Ant un dobi turbij a-i compariss la figura ëd Dé ël Pare, con le veste ch'a sbanato e ij cavèj scarpentà dal vent.

Categorìa:Architet
Categorìa:Pitor
Simone Martini

Pitor.
Nassù a Sien-a dël 1284 anviron, mòrt a Avignon dël 1344.
A l'ha travajà al servissi ëd soa sità e dël re Robert d'Angiò, a Nàpoli.
Dël 1339 a l'é rivà al palass dij vësco ëd Roma a Avignon e a l'é gropasse d'amicissia con ël poeta umanista Petrarca.

**Simone Martini** a l'é stàit mèistr ëd la scòla gòtica ëd Sien-a.
Soa art as anspirava a Duccio, a Giotto, a lë scultor Giovanni Pisano e a j'inovassion dla pitura fransèisa.
Soa pitura a l'é caraterisà da elegansa, sensibilità e lirism.

## Euvre prinsipaj
* *Maestà* (1315, fresch, 763x970 centim)
* **Vèrgin con Bambin e dij sant** (1320 anviron, polìtich, tempra su bòsch; panel sentral: 192x64 centim; mincadun dij panej lateraj: 155x45 centim; goernà ant ël Musé nassional ëd San Maté ëd Pisa)
: Ës polìtich as compon ëd set panej su sfond d'òr e ëd na predela. A l'era stàit comandà dël 1320 për ël monasté ëd Santa Catlin-a ëd Pisa a Simone Martini e a sò atelié. La Vèrgin, arpresentà al sènter, a l'é sircondà da tre sant për banda. Ël përsonage ëd santa Catlin-a a smon bin l'art e l'originalità dël mèistr. Le linie da le curve dlicà, la stòfa pressiosa e dzortut la modolassion motobin dossa e tënnra dël moro a atesto che ël përsonage a l'é pròpe dla man dl'artista.
* *Guidoriccio da Fogliano a l'assedi 'd Montemassi* (1328, fresch, 340x967 centim)

Martini, Simone
Martini, Simone
Palass Chigi-Saracini

**Palass Chigi-Saracini** a l'é 'n palass dël sécol ch'a fà XIV ch'a resta an contrà 'd Sità 89 a Sien-a.
Soa fassada ancurvà a compagna 'l virage dla stra, ch'a gionz piassa dël Camp a piassa dël Dòm.
La part anferior a l'é 'd travertin ciàir, cola superior ëd mon ross.
Le fnestre trigémine a son a ogiva e an sël cò a-i é dij merlo.

Na statua alvà a la memòria dël vësco ëd Roma, Giuli III, fieul ëd Cristoforo Saracini, a l'é piassà ant ël passage ch'a men-a a na cort.
Costa-sì, cintà da na muraja merlà, a conten un poss e un pòrti archincà con 'd piture.

Al di d'ancheuj ël palass a l'é sede dl'Academia Musical Chigian-a.

Categorìa:Musé dla Toscan-a
Chigi
Categorìa:Architetura ëd Sien-a‎
Domenico ëd Bartolo

Pitor.
Nassù vers ël 1400, mòrt vers ël 1446.

## Euvre prinsipaj
* *Tratament e soen dij malavi* (1440-1441, fresch)

Categorìa:Pitor
Jonisassion

La **jonisassion**, o **eletrificassion**, a l'é ël process ëd gionté o gavé d'eletron a j'àtom ëd la materia.
A peul esse fàita për mojen ëd process fìsich o chìmich.

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Fìsica
Sodoma

Pitor.
**Giovanni Antonio Bazzi**, stranomà **Sodoma**, a l'era nà a Vërsèj dël 1477 e a l'é mòrt a Sien-a dël 1549.

A l'ha fàit l'amprendiss ëd pitura a Vërsèj, ant l'atelié dël pitor Giovanni Martino Spanzotti, e a Milan.
Dël 1500 për l'anteressament ëd la famija ëd banché Spanocchi, a l'é andass-ne a Sien-a.

Dël 1508 a l'é stàit ancarià a Roma dla pitura dla Stansia dla signadura dël Vatican, dont a realisa mach l'inissi.
Dël 1510 soa presensa a l'é atestà a Sien-a, për sò mariage.
Dël 1512 a sogiorna për la sconda vira a Roma, anté ch'a travaja për Agostino Chigi.
A parte dal 1515 a travaja dzortut a Sien-a e pi tard a Voltera, a Pisa, a Luca e a Piombin.

Soa fija a l'ha marià Bartolomeo Neroni, stranomà Riccio, un dij sò amprendiss.

## Euvre prinsipaj
* *Natività con n'àngel e Gioann cit* (1503 anviron, tempra su bòsch, diàmeter 111 centim)
* *L'Éstasi ëd santa Catlin-a* (1526, fresch ant la Capela ëd Santa Catlin-a ant la cesa ëd San Dumini a Sien-a)

Categorìa:Pitor
Nicola Pisano

Scultor.
Nassù vers ël 1220 an Pulia, mòrt vers ël 1280 an Toscan-a.

A l'é probàbil ch'as sia formasse ant un-a dle scòle dë scoltura dl'imperator Federich II.
Dël 1250 a l'ha tramudà a Pisa e ambelelà a l'ha realisà con sò atelié la cadrega dël batisteri.
Dal 1264 al 1267 a l'ha travajà a Bològna a la tomba ëd san Dumini e dal 1265 al 1268 a l'ha realisà la cadrega dla catedral ëd Sien-a.
A l'ha livrà la fontan-a dla piassa dla catedral ëd Perugia dël 1278.

Soa scoltura as anspirava a l'Antichità e al gòtich fransèis.

Pisano, Nicola
Batisteri ëd San Gioann (Sien-a)

Ël **batisteri ëd San Gioann** a resta an piassa San Gioann a Sien-a.
A l'é na cesa bassa edificà sota l'àbside dël còro dël dòm antra 'l 1316 e ël 1325 da Caiman da Chërsentin.
Ël dòm e ël batisteri a son gionzù për mojen ëd na scala motobin drita ch'a part darera dël porton lateral dël dòm ch'a dà ans piassa dël Dòm.
La fassada an màrmol da le linie ciàire dël batisteri a l'é stàita giontà dël 1382 e mai livrà d'autut.
Tre porton da le proporsion armoniose a dan l'acess a l'anterior.
Ël porton sentral a l'é archincà con un fronton decorà con richisia.
Mach tre àute fnestre binele, dont cola sentral a l'é stàita murà ant ël sécol ch'a fà XVI, a rompo la severità dl'edifissi.

Categorìa:Cese ëd Sien-a
Duccio ëd Buoninsegna

Pitor.
Nassù a Sien-a antra 'l 1250 e ël 1260, mòrt a Sien-a dël 1318 o dël 1319.

**Duccio ëd Buoninsegna** a l'ha ancaminà a travajé a Sien-a dël 1278, peui a l'ha travajà a Firense e probabilman ai fresch ëd la cesa ëd San Fransesch a Assisi.

An anspirand-se a la scòla 'd Sien-a e a Cimabue, anfluensà da l'art bisantin-a, a l'ha sërcà dij neuv ëstij, creand un langage modern.
Soa euvra a l'é marcà da la finëssa dle linie, da la luminosità dij color e da n'arserca dë stilisassion fìsica e ëd ritm.

## Euvre prinsipaj
* **Crist an cros** (1280-1283, tempra su bòsch, 286x192 centim)
: A l'é na granda cros, piassà dzora l'autar magior ëd la cesa ëd San Fransesch ëd Grosset.
* *Maestà* (tempra e euli su bòsch, 211x426 centim)

Categorìa:Pitor
John Belushi

**John Belushi** a l'era n'ator nà ël 24 ëd gené dël 1949 a Chicago, Illinois, ant jë Stat Unì, e mòrt al 5 ëd mars dël 1982 a Hollywood, Los Angeles.

## Filmografìa

Belushi, John
Pio II

**Enea Silvio Piccolomini** a l'era nà a Corsignano, al di d'ancheuj Pienza, an onor dël nòm ch'a l'ha pijà tanme vësco ëd Roma, dël 1405, an na famija nòbil ma ampoverìa.
Apress avèj frequentà dij longh ëstudi umanìstich, a l'é fasse conòsse tanme diplomàtich e òm polìtich e ëdcò coma autor ëd conte ëd viage e stòrie romanzesche.

Dël 1458 a l'é dventà vësco ëd Roma con ël nòm ëd **Pio II**.
A l'é mòrt dël 1464.

Categorìa:Papa
Adour

L**'Adour** a l'é un fium dla Fransa. 

## Përcors
A nass dal Pic du Midi de Bigorre e as campa ant l'Océan Atlàntich tra Anglet e Tarnos.

## Afluent
* Adour de Payolle
* Adour de Gripp
* Adour de Lesponne
* Luy (154,5 km)
* Midouze (151,7 km)
* Arros (131 km)
* Gabas (117 km)
* Louts (86,2 km)
* Bidouze (82,4 km)
* Nive (79,5 km)

## Statìstiche
A l'é longh 309 km e a l'ha un bassin ëd 16.880 km². 

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Fium dla Fransa
Segna ëd Bonaventura

Artista.
**Segna ëd Bonaventura** a l'é stàit ativ dal 1298 e a l'é mòrt prima dël 1331.
A l'era peul desse novod ëd l'arnomà Duccio ëd Buoninsegna.

## Euvre
A l'artista a l'han atribuì vàire euvre, ma a l'ha mach sot-signane quatr, con le paròle *Segna me fecit* (*A l'ha fame Segna*), dont un *Crocifiss* (1315-1320, tempra su bòsch, 221x160 centim) goernà ant ël Musé diocesan ëd Pienza.

Categorìa:Artista
Dòm ëd Santa Marìa (Montepulciano)

Ël **dòm ëd Santa Marìa** a resta an piassa Granda a Montepulciano.
A l'é 'n compless massiss fabricà antra 'l 1592 e ël 1630 al pòst ëd la veja cesa parocial dël sécol ch'a fà XII, an sël sit ëd la qual dij papé a atesto la presensa d'un batisteri dal 714.

Dël 1561 Montepulciano a l'é diciairà vëscovà.
Ippolito Scalza a l'é stàit ancarià dël proget.

La fassada, restà nen finìa (a l'ancamin a dovìa esse coatà ëd màrmol) as alva dzora na larga scalinà e a l'ha tre porton e tre fnestre.
Ël cioché a armonta a la costrussion precedenta.

L'anterior as duverta su na pianta a cros latin-a a tre navà e na cùpola as alva dzora la crosiera dël transet.
Ël trìtich ëd l'Assonsion ch'a dzormonta l'autar magior a l'é l'euvra ëd Taddeo ëd Bartolo.

Categorìa:Cese dla Toscan-a
Categorìa:Architetura ëd Montepulciano
Palass Contucci

**Palass Contucci** a resta an sla còta est ëd piassa Granda a Montepulciano.
A l'ha falo fabriché dël 1519 ël cardinal Giovanni Maria del Monte, futur vësco ëd Roma Giulio III, da n'eminent architet ëd l'àuta Arnassensa, Antonio da Sangallo ël Vej.

La fassada simétrica a smon la composission ciàira e j'element ëstruturaj ëd l'Arnassensa.
Dzora 'l sòco massiss dël pian teren e dël porton, un pesant ëscòss a sopòrta la filonghera dë fnestre dël pian nòbil con da banda dle colòne jòniche ansima a dij modionet.

Contucci
Categorìa:Architetura ëd Montepulciano
Palass Nobili-Tarugi

**Palass Nobili-Tarugi** a resta a Montepulciano.
A l'é stàit batì a la mità dël sécol ch'a fà XV da l'architet roman Iacopo Barozzi, stranomà ël Vignòla.

Le fassade, a tre e a sinch ass, a gionzo l'orisontalità marcà dij pian caraterìstica ëd l'Arnassensa con na monumentalità baròca.

Palassnobilitarugi
Categorìa:Architetura ëd Montepulciano