open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anthony Fokker

**Anton Herman Gerard Fokker** (Kediri, 6 avril 1890 – New York, 23 dzèmber 1939) a l'é stàit un pionié dl'Aeronàutica, inventor e antrepreneur olandèis.
## Biografìa
Anthony Fokker a l'era fieul ëd Herman Fokker, proprietari ëd 'na piantagion ëd café ant le Indie orientaj olandèise cole che al dì d'ancheuj a son ciamà Indonesia e ëd Johanna Hugona Wouterina Wilhelmina Diemont.

Fokker, Anthony
Metropolitan-a ëd Dubai

La **metropolitan-a ëd Dubai** (an lenga àraba: *مترو دبي*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Dubai, ant j'Emirà Àrabo Unì. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 9 stèmber 2009. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 2 linie longhe an total 74,6 km con 49 stassion. 

Dubai
Metropolitan-a ëd Lion

La **metropolitan-a ëd Lion** a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Lion, an Fransa. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 28 avril 1978. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 4 linie longhe an total 34,55 km con 42 stassion. 

Lion
Metropolitan-a ëd Marsèja

La **metropolitan-a ëd Marsèja** a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Marsèja, an Fransa. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël  26 novèmber 1977. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 2 linie longhe an total 22,7 km con 29 stassion. 

Marsèja
Metropolitan-a ëd Baku

La **metropolitan-a ëd Baku** (an aser: *Bakı Metropoliteni*; an russ: *Бакинский метрополитен имени В. И. Ленина*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Baku, an Aserbaigian. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 6 novèmber 1967. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 3 linie longhe an total 40.7 km con 27 stassion. 

Baku
Metropolitan-a ëd Kyïv

La **metropolitan-a ëd Kyïv** (an ucrain: *Ки́ївський метрополіте́н* visadì *Kyïvs'kyj metropoliten*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Kijv, an Ucrain-a. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 6 novèmber 1960. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 3 linie longhe an total 65,18 km con 52 stassion. 

Kijv
Metropolitan-a ëd Bùcarest

La **metropolitan-a ëd Bùcarest** (an rumen: *Metroul din Bucureşti*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Bùcarest, an Romanìa. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 16 novèmber 1979. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 5 linie longhe an total 80,01 km con 64 stassion. 

Bùcarest
Metropolitan-a ëd Sòfia

La **metropolitan-a ëd Sòfia** (an bùlgar: *Софийско метро*, visadì *Sofijsko metro* o *Софийски метрополитен*, visadì *Sofiyski Metropoliten*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Sòfia, an Bulgarìa. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 28 gènè 1998. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 4 linie longhe an total 52 km con 47 stassion. 

Sòfia
Metropolitan-a ëd Lisbon-a

La **metropolitan-a ëd Lisbon-a** (an portughèis: *Metropolitano de Lisboa*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Lisbon-a, an Portugal. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 29 dzèmber 1959. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 4 linie longhe an total 44,5 km con 56 stassion. 

Lisbon-a
Saarlouis

**Saarlouis** a l'é na sità dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Saarlouis, stat dël Saarland.

## Ligam estern
*Sit ëd  Saarlouis

## Arferiment


Categorìa:Sità dël Saarland
Völklingen

**Völklingen** a l'é na sità dl'Almagna localisà ant la Associassion Regional ëd Saarbrücken, stat dël Saarland.

## Arferiment


## Ligam estern
* Sit ëd  Völklingen

Categorìa:Sità dël Saarland
Ora!

**Ora!** ( scrivù dcò ORA!, an piemontèis « àura, dess » ), s-ciamà an prinsipi **Drin Drin** ( com ël son ësclint d'un ciochin ) a l'é 'n partì polìtich sentrista an Italia.

## Stòria
Ël dì 7 ëd Luj 2025 l'antrapreneur emilian-romagneul Alberto Forchielli, durant n'episòdi an direta dla serie s-ciamà *Drin Drin*, tramentre ch'a discutìa con ël conomista venessian Michele Boldrin ansima n'artìcol an sl'emigrassion ëd mes milion ëd giovo italian partì pr'ël mond serché fortun-a, a l'ha dit ch'a fasìa damanca d'un neuv partì parij 'd « Fare per fermare il declino » ( Bogé pr'andé pa a ramengh ). Costì a l'era 'l partì drissà da Boldrin antra 'l 2012-2014. Boldrin a l'era pa vàire përsoadù, ma a l'ha dàit via che s'a-j ruvavo almeno mila mëssagi 'd volonteros an quìndes dì, chiel a sarìa butàsse a fé 's partì. La neuit apress mila mëssagi a j'ero già ruvà, e quìndes dì apress a l'han contane 'n total ëd 9100. E parèj a l'han fondà na sòcia, s-ciamà Drin Drin sensa penséje tant ansima, con ël but ch'a fùissa na cress pr'un neuv partì. An prinsipi ij doi a l'han arfudà dë vnì ij dirigent dël partì. Ël dì 6 dë Stèmber, a l'han signà lë statut, e 'l dì 15 dë Stèmber, ël sit ufissial a l'ha duvertà j'argistrassion.

Ij sòcio a l'han fàit ëd discussion an dissèt grop temàtich ansima la piataforma Discord. Mincadun grop a l'avìa da sbossé 'd papé sientìfich-polìtich për buté ansema 'l tilèt dël part. Dle comission dël congress a l'han giustà ij papé e le tesi an dovrand la piataforma GitHub. Ël dì 18 ëd Magg dël 2025 a l'é ancaminà 'l congress, për l'elession dl'arpresentansa dij 13000 mèmber, dont pi che la mità a l'avìo meno che 40 agn. Ij mèmber a podìo candidésse a vnì 'd delegà, a son stàit elesù antër 373. Ij delegà elesù a tocava ch'a pijèisso part a na scòla 'd formassion polìtica an Urbin. Ël dì prim d'Otóber a l'han cambià 'l nòm an "Ora!". Dal 10 al 12 d'Otóber a l'han selebrà 'l congress, elesù ij sent mèmber dla ciambrèja, ij mèmber dla diression, professor Boldrin cmé sechërtari, e dotor Forchielli cmé pressident.

Apress d'indissi dij mèis anans, Forchielli a l'ha diciarà ch'a veul candidésse a sìndich ëd Bològna a l'elession dël 2027, con la divisa d'esse 'n candidà d'« estrem sénter » contra 'l candidà dla sentrësnista Matteo Lepora, e a l'ha sercà l'agiut dla senterdrita bolognèisa.

## Diression
Dal 6 dë Stèmber 2024 al 4 ëd Luj 2025, Michele Boldrin e Alberto Forchielli a son stàit ij co-pressident dla sòcia dël Drin Drin, peui dal 4 ëd Luj 2025 a l'11 d'Otóber 2025 a l'han fàit fonsion rispetive 'd Sechërtari e 'd Pressident antërimari.

* Sit ufissial (Ora!)
* Sit ufissial (Drin Drin)
* Tilèt ''(2024)''
* ''Còdes étich (2024)''
* ''Statut (Otóber 2025)''

Categorìa:Partì polìtich
Farciò

Ij **farciò** o 'dcò **friciò** a son na spessialità dla sità ëd Lissandria tìpich dël perìod ëd Carlevé.
 
A consisto ant na pasta choux fricassà ant l'euli e coatà ëd sùcher bianch.

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Fonestema

Un **fonestema** (dal grech antich *φωνή* [phōnē], "son, vos", e *αἴσθημα* [aísthēma], "sensassion, përcession") a l'é na sequensa fònica elementar ëd na lenga, na caden-a curta 'd fonema, che a l'ha un valor semàntich o onomatopèich për sò cont.

Ës concet a l'é dovrà ant la morfologìa e la psicolenghìstica për spieghé com le paròle a peulo esse dividùe an unità pì cite e për sòn bin significative, indipendent da le régole etimològiche standard.

## Definission
Ij fonestema a son **sot-unità ëd paròle ch'a pòrto na tinta 'd significà** sensa esse nì morfema, nì radis, nì afiss. A son sovens associà a 'd conotassion sensòrie o psicològiche.

Për esempi, an piemontèis (e 'dcò an vàire lenghe romanze e germàniche), ël grup consonantich **str-** an inissi 'd paròla a peul arciamé l'idèja 'd tension, dë s-cianch, ëd distension:
* *strassé*, *strach*, *strenz*, *strijé*, *strop*, *strèp*.

L'idèja a l'é che costa combinassion ëd son a l'ha 'n substrat psico-acùstich ch'a dà na sensassion d'angustia o dë sfòrs.

## Caraterìstiche
# **Sot-morfémich**: ij fonestema a son pì cit che 'l morfema pì cit ch'a esist ant la lenga.
# **Cross-paròlich**: as treuvo an vàire paròle ch'a condivido 'd trat semàntich.
# **Motivassion fono-simolàtica**: a-i é na relassion përcepìa antra la forma fònica e 'l significà.
# **Produtività limità**: a son dovrà për formé dle paròle neuve, ma nen tant sistematicament coma ij morfema.

## Teorìa lenghìstica
Ël concet ëd fonestema a l'é colegà a vàire teorìe:
* **Simbolism fònich** (o **fonosimbolism**): la teorìa ch'a sosten che a-i sia na relassion natural antra 'd serti son e dij significà.
* **Morfologìa natural**: ch'a studia coma la strutura fònica 'd na paròla a peul arflete 'l significà.
* **Etimologìa popolar**: ël process andoa 'd parlant a riantërpreto na paròla basandse an sij sò fonestema për fé 'd neuve associassion.

Ij fonestema a son vist con crìtica da vàire lenghista struturalista e generativista, përchè a son nen sempe sistemàtich e a peulo manché 'd rigor sientìfich. Contut, a l'han n'amportansa psicolenghìstica inegàbil.

## Confront con j'onomatopeja
A l'é amportant dëstinghe ij fonestema da j**'onomatopeje**. J'onomatopeje a son imitassion direte 'd son dla natura (*tic-tac*, *bau-bau*, *crach*), mentre ij fonestema a son d'element fònich ch'a pòrto 'd conotassion pì astrate e generaj.

## Aplicassion ant l'arserca lenghìstica
Ij fonestema a son studià për:
* **Comprende la psicolenghìstica dël léssich**: coma le paròle a son organisà an ment.
* **Analisé la formassion dle paròle** an lenghe andoa la derivassion a l'é motobin produtiva.
* **Travajé an sla poesìa e la retòrica**: për l'efet musical e evocativ ëd le paròle.
* **Studié j'evolussion dij dialet** e le tendense 'd cambiament lenghìstich.

## Vëdde 'dcò
* Fonema
* Morfema
* Onomatopeja
* Etimologìa
* Psicolenghìstica

## Ligam estern
* Linguistic Society of America – Sound Symbolism

Categorìa:Fonética
Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
IAR 80

Ël **IAR 80** a l'é n'avion da cassa a un pòst rumen ëd la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prim-a vira dël avril 1939 an intrand an servissi dal 1941.
A l'é stait dovrà dla *Forțele Aeriene Regale ale României*, l'aviassion militar dla Romanìa durant e apress la Sconda guera mondial. A l'é stait prodovù an 171 esemplar e soa lestëssa màsima a l'era ëd 560 Km/ora. 

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Metropolitan-a ëd Tianjin

La **metropolitan-a ëd Tianjin** (an cinèis: *天津轨道交通*, *Tiānjīn guǐdào jiāotōng*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Tianjin, an Cin-a. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 28 dzèmber 1984. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 13 linie longhe an total 370 km con 258 stassion. 

Tianjin
Sushi

Ël sushi a l'é n'ansem ëd piat dla cusin-a giaponèisa con na base comun-a 'd ris e autri ingredient ch'a peulo armudé da la preparassion, coma pess (soens cru ma a vire cusù), lësca *nori* e euv.

Fòra dal Giapon la paròla a l'é soens dovrà për mostré ël pess cru, antratan ch'an Giapon l'ingredient prinsipal a l'é 'l ris.

## Tipo
Ij tipo 'd sushi a nasso dai diferent ingredient, forma, preparassion e fasson ant la qual a son combinà.

### Makizushi

Dij silìnder rolà grassie a un pcit tapis an bambù ciamà *makisu.* A l'é 'l tipo 'd sushi pi conossù da j'ossidentaj.

* **Futomaki**: balotin-a silìndrica con nori (lësca) a l'esterion, auta 2-3 cm larga 4-5 cm, a l'ha pi ingredient andrinta, ch'as furnisso ansem.
* **Hosomaki**: balotin-a silìndrica con nori (lësca) a l'esterion, auta 2 cm larga 2 cm, a l'ha 'd sòlit mach un ingredient andrinta.
** **Kappamaki**: hosomaki con andrinta mach ël cocómber.
** **Tekkamaki**: hosomaki con andrinta mach ël tonn.
* **Uramaki**: balotin-a silìndrica con nori (lësca) andrinta, tra 'l sènter e l'esterion. A l'esterion a l'ha donch ël ris a vire guernì con euv 'd pess ò smens ëd sésem.
* **Temaki**: cornèt con a l'esterion ël nori (lësca) e andrinta ris e j'autri ingredient.

### Oshizushi
Un blòch con seul 'd ris, pess e autri ingredient autërnà.

### Nigirizushi
A l'é formà da na balotin-a oval con dzora na fëtta 'd pess tajà sutila.

* **Gunkanmaki**: particolar tipo 'd nigiri, a l'é formà da na balotin-a oval sircondà da nori (lësca) e dzora a l'é quatà da euv ëd pess (tobiko) ò 'd quaja.

### Inarizushi

Sacòcia 'd tofu fricassà, ëd frità ò 'd feuje 'd còj e vempìa 'd ris e autri ingredient.

### Chirashizushi
Ris, pess e autri ingredient mess-cià ant un grilet.

## Ingredient

### Ris sushi
A l'é preparà con ris bianch, doss a gran curt, lavà e cusù, peuj a l'é vagnà con asil ëd ris ant ël qual a son slovà sùcher e sal, kombu e sakè. A ven smasì a temprura anvironament prima d'esse mangià.

Ël ris dovrà a l'é dla qualità *Japonica* ch'a l'ha un sust diferent da cole mangià fòra dal Giapon.

### Nori
Lësca nèira/verda mangiativa dovrà ant ij maki e temaki, an orìgin a l'era dëstacà da le pertìe dij pòrt giaponèis.

### Frità
Dovrà an preparassion 'mé sacòcia dël fukusazushi, a l'é cusùa ant na pèila retangolara për deje la forma.

### Pess
Ij tipo 'd pess dovrà a son tonn, salmon, anguila, sardin-e e autri pess tìpich. Ël pi soasì a l'é 'l tonn ross, an particolar soa ventrësca.

### Crostassi e molusch
Pòrpo, cravèt e ariss ëd mar.

### Fërsaja
Avocad e cocómber.

### Euv
Euv ëd quaja ò 'd pess, fondamentaj ant ël *gunkan*.

### Bagne e condiment
Bagna 'd sòja, wasabi (soens sostituì da pasta 'd crèn), gari (zènzer sot'asil) e mirin (sake doss)
Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Mangé
Categorìa:Cusin-a giaponèisa
Categorìa:Cusin-a
Categorìa:Pess
Stassion dij pullman

Na **stassion dij pullman** a l'é na strutura urban-a andoa che ij veicoj ëd traspòrt pùblich, dzortut autobus e autopullman, a pòrto e a crio passegé. A son pòst ëd crosiera tra vàire linie e a peulo esse ëd cite dimension (comun-e an vàire pais dël mond) o dë struture grande e moderne, ch'a colego vàire mojen ëd traspòrt.

### Strutura e caraterìstiche
Na stassion dij pullman a peul avèj:
* **Piataforme d'atèisa** (binari) numerà për le partense e j'ariv.
* Na **sala d'atèisa** për ij passegé, con banche, anformassion e servissi.
* N**'ufissi** andoa a s'ancàmina la vèndita dij bijet.
* **Servissi** complementar (bar, mërcà, servissi igiènich, e via fòrt).
* Pòst ëd parchëgi për le viture privà.
* Àree ëd dëscaria e càrich për ij veicoj.

A peul ëdcò trovesse an conession con d'àutre struture ëd traspòrt, coma le **stassion ferroviarie**, le **fermà dla metropolitan-a** o j**'aeropòrt**, për garantì un cambi fàcil tra mojen ëd traspòrt diferent.

### Fonsion e amportansa
Le stassion dij pullman a son pont stratégich ant la mobilità 'd na zòna:
* A përmëtto ël traspòrt **regional e nassional** con servissi regolar.
* A colego le **zòne ruraj** a ij sènter urban.
* A son ëd crosiere për ël **traspòrt urban e suburban**.
* A servo 'me pont ëd cambi për ij viagiator ch'a deuvro vàire mojen ëd traspòrt.

### Diferense ant le region dël mond
La strutura e l'organisassion a cambio motobin da pais a pais:
* An **Euròpa**, a son soens integrà con le stassion dij treno.
* An **América dël Nòrd**, a son motobin spantià e a servo dzortut ël traspòrt suburban e antërsità.
* An **Asia**, an vàire sità a son struture motobin grande e moderne, con servissi sofisticà.

### Esempi avosà
* **Port Authority Bus Terminal** a New York (ëstàt Unì).
* **Victoria Coach Station** a Londra (Regn Unì).
* **Stassion dij pullman ëd Tokyo** (Giapon).
* **Stassion sentral dj'autobus ëd Milan** (Italia).

### An Piemont e Italia
An Piemont, vàire sità a l'han soe stassion dij pullman:
* **Stassion dij pullman ëd Turin** (Corso Castelfidardo), an conession con la stassion ëd Pòrta Susa.
* **Stassion dij pullman ëd Noara**, davzin a la stassion dij treno.
* **Stassion dj'autobus ëd Lissandria**.

An Italia, coste struture a son ciamà "autostazioni" e a son gestì da d'asiende 'd traspòrt pùblich o da società specialisà.

### Sicurëssa e gestion
La gestion a comprend:
* La manutension dla strutura.
* La sorvejansansa për la sicurëssa dij passegé.
* L'organisassion dle partense e dj'ariv.
* L'anformassion ai viagiator.

### Vos corelà
* Autobus
* Traspòrt pùblich
* Stassion ferroviaria
* Terminal

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Architetura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Stafa

La **stafa** (an anglèis **stirrup**) a l'é n'utiss da cavalcadura, formà da n'anel 'd metal, ëd bòsch o d'àutr material, pendù da na coreja e dovrà për buteje an ponta 'l pé durant la monta a caval. A l'é stàita n'anvension revolussionaria ch'a l'ha cambià la manera 'd cavalché e la guèra midema.

### Descrission técnica
Na stafa a l'é formà da:
# **L'anel** (ël còrp prinsipal) andoa ch'a s'apògia la ponta dël pé.
# **La branca** (o gamba), la part drita ch'a monta da l'anel.
# **L'euj**, ël pertus an sima dla branca andoa as passa la coreja.
# **La coreja** a l'é la còrda ch'a ten la stafa a la sela.

### Stòria
La stafa a l'é nassùa ant l'Asia sentral, probabilment ant ël sécol IV dGC, prima ant ël nòrd ëd l'India o ant la Mongolia. A l'é spantiasse vers ël mond islàmich e l'Euròpa cristian-a ant ël sécol VIII, cangiand drasticaman ël combatiment a caval. Prima 'd soa anvension, ij cavalié a dovìo ten-se fòrt a la criniera o a la sela, e a j'ero men fòrt an combatiment.

A l'han giugà un ròl decisiv ant le conquiste dij pòpoj nòmad, com ij **Avar**, j**'Ongar** e ij **Mòngoj**. An Euròpa, a l'han permëttù la nàssita dla **cavalarìa pesanta** medieval.

### Amportansa e efet
# **Stabilità**: a dan un pont d'apògg sicur, përmëttend ël galop e ij sàut.
# **Fòrsa**: ël cavalié a peul aussesse an sela, galvanisand ij colp ëd spa.
# **Fatiga ridovùa**: a consent ëd fé viage longh con meno sfòrs.
# **Cangiament militar**: a l'ha dàit n'avansament a le guère 'd cavalarìa.

### Sòrt ëd stafe
* **Stafe da travaj**: pì greve, për ij travaj ant ij rancc.
* **Stafe da corsa**: pì cite e lingere, për le galopade.
* **Stafe d'art ëquitassion**: sòlide e bin bilansà.
* **Stafe da saut**: con na forma particolar ch'a l'ha da manca a l'equitassion dë sport.
* **Stafe stòriche**: dle vire decorà con gravure, d'òr o d'argent (për ij nòbij).

### La stafa ant la cultura
La stafa a l'é vnùita un sìmbol ëd l'equitassion e dël podèj militar. Ant la literatura medieval, a l'era 'n sìmbol d'ingress ant la cavalarìa. An vàire pais, "buté 'l pé ant la stafa" a veul dì parte ant n'ampresa.

### Vos corelà
* Sela
* Caval
* Cavalié
* Coreja
* Art ëquitassion

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Caròssa

Na **caròssa** a l'é un veìcol tirà da bestie, an particolar da cavaj, ch'a servìa 'me mojen ëd traspòrt për përson-e.

### Descrission
Na caròssa a l'é formà da:
# Na **carosserìa**, la part ch'a conten ij passegé, generalment fàita 'd bòsch e butà ansima a 'n cassé.
# Ël **cassé**, con quatr roe (caròsse a quatr roe) o doi (caròsse a doi roe).
# Ël **timon**, na bara 'd bòsch longa che a l'é tacà a la carosserìa e a përmëtt a la bestia ëd tiré.
# Na **covertura**, che a peul esse fissa o a sofiet, për protege da la pieuva e dal sol.

A-i era caròsse ëd vàire dimension e decorassion, scond la richëssa e 'l rangh social dël padron.

### Stòria
La caròssa a l'é stàita anventà ant l'Euròpa dël sécol **XV**, probàbilment an **Ungherìa**. La paròla piemontèisa a ven dal fransèis *carrosse*, ch'a ven da soa vira da l'ungarèis *kocsi* (ch'a veul dì "provenient da Kocs", na sità ungàrica andoa a l'han anventalo). Da l'Ungherìa, la caròssa a l'é spantiasse an tuta Euròpa, dventand ël mojen ëd traspòrt pì elegant për la nobiltà e la borghesìa rica dël Rinassiment e dl'Età Moderna.

A l'ancamin a j'ero veìcoj motobin grev e scòmod, ma a la fin dël sécol **XVII** a son ancaminasse a fabriché caròsse pì cite, legere e manegévoj, tanme la **berlin-a** (inventà a Berlin) o ël **caless** për l'usage quotidian.

Con la Rivolussion Industrial e la nàssita dij prim veìcoj a motor, la caròssa a l'ha ancaminà a decliné. A la fin dël sécol **XIX**, la caròssa a l'é praticament dësparìa da le sità, sostituìa da le biciclëtte, da le ferovìe e da j'automòbij.

### Sòrt ëd caròssa
A j'ero present vàire tipo 'd caròssa:
* **Caròssa 'd ceremonìa**: granda, decorà con òr, seda, e véder, për ij sovran o ij nòbij.
* **Berlin-a**: caròssa cita e ciàira, a quatr pòst, motobin spantià ant l'Euròpa dël Setsent.
* **Caless**: caròssa a doi roe, dëscoatà, për l'usage familiar.
* **Landò**: caròssa sigurà con quatr portin-e, fòrt a l'ancamin dël sécol XIX.
* **Tilbury**: caròssa sportiva a doi roe, motobin legera.
* **Diligensa**: granda caròssa postal për ël traspòrt ëd përson-e e për core an sle vie prinsipaj.

### La caròssa an Piemont
An Piemont, la caròssa a l'era motobin dovrà a la cort dij Savòja e da la nobiltà local. Turin a l'avìa 'd grand **mulin ëd caròsse** andoa as fabricavo 'd veicoj motobin apressià. Ancheuj, cheiche caròsse antiche as peulo vëdde al **Musé dl'Automòbil** ëd Turin o ant cheiche colession privà.

### Vos corelà
* Caval
* Diligensa
* Caless
* Automòbil

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Sela

Na **sela** a l'é 'n sostegn, generalment fàit ëd bòsch e quàder ëd coram, pel o material sintétich, butà an sla schin-a ëd na bestia (sovens un caval) për rende pì còmod e sigur ël cavalché o për consentì 'd carié 'd pèis.

### Part ëd la sela
Na sela a l'é formà da vàire part prinsipaj:
# **L'arcion**: l'armadura 'd bòsch ch'a dà la forma e a sosten tut l'utiss.
# **La sëddan-a**: la part ch'a ven an contat con ël cavalié, soens ampinìa.
# **Le coreje**: le tire 'd còrda ch'a ten-o la sela an sël caval.
# **Le stafe**: j'anej pendù da le coreje andoa as buto ij pé dël cavalié.

### Stòria
Le prime sele a son comparìe vers ël 800 aGC ant le stëppe dl'Asia sentral, probàbilment fra ij pòpoj sita. A l'ancamin a j'ero mach ëd tapiss ëd lan-a o pel fissà con ëd coreje. La sela con arcion a l'é stàita anventà daj roman, ma a l'era motobin diversa da cola d'ancheuj. La sela "moderna", con arcion àut e stafe, a l'é dësvlupasse pienament ant l'Età 'd Mes, cand la cavalarìa a l'é dventà na fòrsa militar decisiva.

### Sòrt ëd sele
A-i é vàire tipo 'd sele, scond l'usagi ch'as në fà:
* **Sela d'arcion**: dovrà ant le **cavalcade** e për ij viage, con arcion àut che a ten bin al pòst ël cavalié.
* **Sela 'd corsa** (o sela inglèisa): legera, con arcion bass, dovrà ant le corse e ant l**'equitassion**.
* **Sela american-a** (o western): pì granda e pesanta, con un arcion motobin àut dë 'dnans (pomel) e un pòst motobin comod, dovrà ant ij ranch për gestì ij bestiam.
* **Sela da travaj**: semplificà e resistenta, për travajé ant ij camp o ant ij bòsch.
* **Sela militar**: robusta, con pont për arm e equipagiament.
* **Sela da sàut**: designà për lë s-ciòp e 'l sàut d'ostàcoj.

### Fabricassion
Le sele artigianaj a son ancora fabricà da **sler** (mesté antich). Ël process a comprend:
* La creassion ëd l**'arcion** (an bòsch o an material sintétich).
* L'ancoladura dël **còrp**.
* L'arvestiment con **pel** ëd vaca, crin o material sintétich.
* L**'adobament** final e la posa dle coreje e dle stafe.

### Conservassion e manutension
Na bon-a sela a deuv esse tenùa bin, spolvrà dòp minca usage, tratà con d'ùmid për manten-e la pel flessìbil, e butà an sël caval con na **tècnica** për evité dë sfregament.

### An Piemont
Ël Piemont a l'ha na tradission equestra longa, con dë scòle d**'equitassion** e d'alevament ëd cavaj. A-i son vàire boteghe dë sler ant la region, dzortut ant le zòne ruraj.

### Vos corelà
* Caval
* Stafa
* Coreja
* Equitassion
* Scuderìa

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Utiss
Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Eric Fischl

**Eric Fischl** (nassù ël 9 mars dël 1948 a New York) a l'é un pitor e scultor american.

Fischl, Eric
Fischl, Eric
Incident stradal

N**'incident stradal** (o **scontr stradal**) a l'é n'incident ch'a riva an sla via pùblica o privà duverta al tràfich, an colpend un o pì veicoj, përson-e a pé, o àutri oget.

### Definission e caraterìstiche
Un incident stradal a peul anvolve:
* **Veìcoj a motor** (automòbij, mòto, camion, autobus).
* **Veìcoj sensa motor** (biciclëtte, caròsse).
* **Përson-e a pé** (pedon).
* **Oget fiss** (paj dla lus, muraje, pont).

As peulo verifichesse tanme **scontr frontal**, **scontr lateral**, **colp da daré** o **da ol** (quand un veicol a pèrd ël contròl e a së scontra da sol).

### Cause prinsipaj
Le càuse d'un incident stradal a peulo esse vàire e combinà:
#### Fator uman (90% dj'acident)
* **Distrassion** (dovrè 'l teléfon, scoté la radio, mangé).
* **Velossità ecessiva** për le condission dla stra.
* **Guidé sota l'influensa d**'àlcol o sostanse psicòtrope.
* **Fadiga** e colp ëd seugn.
* **Violassion dle regole dla sircolassion** (passé 'l semàfor ross, nen rispeté la precedensa).

#### Fator técnich
* **Avaria dij veìcoj** (fren malfonsionant, pneumàtich s-ciopà, etc.).
* **Manteniment scars** dël veìcol.
* **Condission dla stra** (stra bagnà, segnaj malfàit, lus malfonsionante).

#### Fator ambientaj
* **Condission atmosfèriche** (pieuva, fiòca, giassa, bërlus).
* **Pòca visibilità** (ancreus, neuit).
* **Lus dël di** (sbalucament ch'a dà ant j'euj).

### Conseguense
J'incident stradaj a peulo avèj vàire tipo 'd conseguense:
* **Mòrt** (ferì mortal).
* **Ferì** (da leger a grav, con ëd problema fìsich permanent).
* **Dann materiaj** ai veìcoj e a le proprietà.
* **Conseguense psicològiche** (stress post-traumàtich, fobia dla guida).
* **Conseguense giurìdiche e econòmiche** (sansion, përdita dla patente, chërsita d'assigurassion).

### Prevension
Për prevnì j'incident a-i son vàire strategìe:
* **Educassion stradal** ant le scòle e për j'adult.
* **Contròj ëd polissìa** e aplicassion rigorosa dle sansion.
* **Ameliorament ëd le struture viarie** (rotonde, përcors pëdonaj, semàfor inteligent).
* **Tecnologìa dij veìcoj** (sistem ëd frenà d'emergensa automàtica, avertiment ëd pèrdita ëd contròl, sensor ëd blindage).
* **Campagne 'd sensibilisassion** an sij perìcoj dla distrassion e dl'àlcol.

### Situassion an Piemont e Italia
An **Italia**, j'incident stradaj a son na càusa amportanta 'd mòrt e ferì, an particolar fra ij giovo. Ël Piemont a l'é un-a dle region con un nùmer elevà d'incident, dzortut an sle **autostrà** (com la A4 e la A21) e ant le sità grande com **Turin**. La **Polissia Local** e la **Polissia Statal** a fan ëd contròj regolar për aumenté la sicurëssa.

### Galarìa

File:Road accident.jpg|Incident an montagna


### Vos corelà
* Sicurëssa stradal
* Còdes dla stra
* Patente 'd guida
* Alcol-test
* Pompié (vigij dël feu)

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Curtiss-Wright CW-21

Ël **Curtiss -Wright CW-21** a l'é n'avion da cassa a un pòst fabricà ant jë Stat Unì pòch adnans la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 22 stèmber 1938 e a l'é intrà an servissi dal 1939.
A l'é stait dovrà dzortut da la *Chung-Hua Min-Kuo K'ung-Chün* l'aviassion dla Cin-a nassionalista e da la *Militaire Luchtvaart van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger*, l'aviassion militar colonial olandèisa. A l'é stait prodovù an 62 esemplar e soa lestëssa màssima a l'era ëd 505 km/ora.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Senté

Un **senté** (o **santé**) a l'é na pista o na via strèita, sovens nen pavimentà, fàita da 'd pere, da tèra o da bòsch, ch'a traversa na campagna, na foresta, na montagna o 'd paisagi naturaj. A l'é pì cita d'na **stra** o 'd na **carzà** e a l'é destinà dzortut al passagi ëd përson-e a pé, ëd biciclëtte o ëd bestie (sovent ëd crin).

### Caraterìstiche e tipo
Tj senté a peulo avèj vàire forme e dimension:
* **Senté naturaj**: formasse për l'usage ripetù, sensa proget, traversand la natura.
* **Senté marcà**: segnalà con dle marche ëd color, dij paj o 'd taj ant ij bòsch.
* **Senté dësvlupà**: fàit apòsta, con pont ch'a passo an sle valade, pont e scalinà.
* **Senté stòrich**: dovrà ant ël passà për ij comersi, ij viagiator o ij pelerin.
* **Pista alpin-a** (o senté da montagna): an àuta montagna, për j'esursionista espert.
* **Via vërda** (greenway): senté për ël temp lìber, ch'a colega d'àree naturaj o sità.

### Strutura
Na part ëd senté a peul avèj:
# Un **fond** ëd tèra, pera o giàira.
# Dle **bordure** naturaj (erbo, busson) o artifissiaj.
# Ëd **segnalética** (pal ëd diression, tàule).
# D**'euvre 'd conteniment** (mure a sech, palificà) për preven-e l'erosion.
# Ëd **pont** o passagi për ij cors d'eva.

### Amportansa
Ij senté a son amportant për vàire rason:
* **Coltura e stòria**: a manten-o le strà tradissionaj e ij përcors stòrich.
* **Turism**: a përmëtto l'esplorassion ëd paisage e 'd pòst naturaj sensa dësturbé l'ambient.
* **Salute**: a dan d'oportunità për fé d'esercissi fìsich e dë stil ëd vita ativ.
* **Mobilità**: an vàire pais ruraj, a son ancora dovrà për coleghé ij sènter abità.
* **Conservassion dla natura**: a giuto ij visitator an àree protete, limitand l'ampat ambiental.

### Senté an Piemont
Ël Piemont a l'ha na **gran rèj ëd senté**, dzortut ant j**'Alp** e ant le colin-e. Vàire senté a son gestì dal **Club Alpin Italian (CAI)**, ch'a manten la segnalética e la manutension. Tra ij përcors pì famos:
* **Senté dël Lagh Magior**, ch'a fa 'l gir dël lagh.
* **Àuta via dij Lagh**, ch'a colega vàire lagh alpìn.
* Ij senté ant ël **Parco Nazionale Gran Paradiso**.
* La **Via Francigena**, l'antich përcors dij pelerin ch'a traversa 'l Piemont.

Ël CAI a organisa 'dcò dij cors për corege ij senté e për dé na man a la manutension.

### Sicurëssa
Për përcore ij senté a venta:
* Ess-ne informà an sël përcors e su la dificoltà.
* Porté dë scarpe adate e 'd vestiari a sconda dël temp.
* Porté d'eva, 'd mangé e na carta.
* Rëspeté l'ambient, nen lassé dë scart.
* Informé cheidun dël përcors ch'as veul fé.

### Vos corelà
* Esursionism
* Alpinism
* Club Alpin Italian
* Montagna
* Përcors natura
* Trekking

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Turism
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
PZL P.11

Ël **PZL P.11** a l'é n'avion da cassa a un pòst polonèis progetà adnans la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prim-a vira dël òst 1931 an intrand an servissi dal 1934.
Combin ch'a l'era dagià superà, a l'é stait dovrà dla *Polskie Lotnictwo Wojskowe*, l'aviassion militar dla Polònia, a l'inissi dla Sconda guèra mondial contra la *Luftwaffe*, l'aviassion militar dl'Almània nasista. A l'é stait prodovù an 260 esemplar e soa lestëssa màsima a l'era ëd 390 Km/ora. 

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Càmion

Un **càmion** (o **autocar**, **veìcol ëd traspòrt pesant**) a l'é un veìcol a motor, generalment a quatr o pì roe, progetà për **tiré ëd càrich** o **traspòrt ëd merci** an sle stra.

### Descrission técnica
Un càmion a l'é formà da:
# **La cabin-a**: andoa ch'a sta 'l condutor, con ël volant, ij comand e spassi për riposé.
# **Ël motor**: motobin pì fòrt che col dle viture, diesel për la pì part.
# **Ël casson**: la part andoa a son butà le merci; a peul esse fiss o rimovìbil.
# **Ël rimòrchi**: ëd càrich separà tirà dal càmion.

### Stòria
Ij prim càmion a son comparì a la fin dël sécol **XIX**, con la motorisassion dij veicol ëd tir ëd cavaj. Dël 1896, **Gottlieb Daimler** a l'ha fabricà 'l prim càmion a benzin-a. Lë svilup ëd le **stra asfaltà** e dle **autostrà** ant ël sécol XX a l'ha rendù ij càmion essensiaj për l'economìa. Ant j'agn '50 e '60, ij càmion a son dventà pì grand, pì fòrt e pì conform.

### Sòrt 'd càmion
A-i son vàire categorìe scond l'uso:
* **càmion ëd traspòrt leger**: për le consegne 'd sità (es. furgon).
* **càmion da càrich pesant**: për materiaj edilissi, machinari.
* **Trator** (o motris): ch'a tira 'd rimòrchi, për traspòrt antërnassional.
* **Autobetonera**: për ël traspòrt ëd ciman.
* **càmion për material përicolos**: progetà për chìmich, carburant.
* **càmion a ribalta**: për lë scaricament dël càrich.
* **càmion për ij pompié**, ambulansa, utiss ëd manutension.

### Amportansa econòmica
Ij càmion a son essensiaj për l'economìa moderna:
* A fan ël **traspòrt ëd merci** an tra le fàbriche, ij magasin e ij client.
* A son pì flessìbij dle ferovìe e dle nav për ël traspòrt **da pòrta a pòrta**.
* A përmëtto la distribussion dël mangé, dij ben ëd consum, dël carburant.
* A son vitaj ant la **costrussion** e ant l**'industria**.

### Normativa e sicurëssa
L'usage dij càmion a l'é regolamentà da 'd lege severe:
* **Pèis massim**: variàbil scond ël nùmer ëd roe e 'd rimòrchi.
* **Dimension màssime** (larghëssa, autëssa, longheur).
* **Patente special** (categoria C, C+E) për porteje.
* **Temp ëd guida** limità e òbligh ëd **ripòs** për evité la fadiga.
* **Contròj técnich** periòdich (revision).

La sicurëssa a l'é amportanta: ij càmion a deuvo avèj **roe antipatinament**, **sistem ëd frenà avansà** e a son soget a **contròj d'alcol e ëd sostanse**.

### Anquinament e sfide ecològiche
Ij càmion diesel a consumo motobin e a lìbero 'd **gas ëd sèra** e 'd **particolar fin**. Le neuve normative a sponto vers:
* càmion a **gas naturaj liquefà (GNL)**.
* càmion **ìbrid** o **elétrich** (ancora motobin ràir për ij pëis grev).
* Ameliorament dl**'eficensa dij motor**.

### Vos corelà

* Autostrà
* Logìstica
* Traspòrt ëd merci
* Patenta 'd guida
* Trator

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Furgon

Un **furgon** (o **furgonëtta**) a l'é un veicol a motor dël tipo **leger utilitari**, progetà për ël **traspòrt ëd përson-e** (da 6 a 9 pòst) o 'd **càrich** (version comersial) an sle stra.

### Descrission técnica
Un furgon a l'ha soens na **strùtura monoscòca** (carosserìa ùnica) e soens a pija 'l pianal da na **vitura familiar** ma a l'ha 'l mojen pì longh e 'n tlé pì àut për avèj pì spassi. As peul dividse an doe part prinsipaj:
# **La cabin-a**: andoa ch'a stan ël condutor e ij passegé, con ij sedij.
# **La cassia**: spassi dë 'd dapress, separà o pa da la cabin-a, dovrà për merci o për ij passegé.

### Stòria
Ij prim furgon a son comparì ant j**'agn '50**, soens modificà da viture ëd serie (es. la **Fiat 600 Multipla** dël 1956). Con l**'espansion econòmica** dël dòp-guèra, a l'é vnùje da manca 'd veicoj versàtij për le cite imprèise e le famije. A la fin dj'agn '60 e an j'agn '70, vàire costrutor a l'han lansà 'd modej dedicà, com la **Volkswagen Transporter** (Type 2, "Bulli") e la **Fiat 850 Familiare**.

### Sòr 'd furgon
A seconda dël proget, as peulo distinghe:
* **Furgon passegé**: version con tuti ij sedij, për traspòrt ëd famije o 'd përson-e (es. minivan).
* **Furgon comersial**: sensa sedij daré, con ëd casson për le merci.
* **Furgon mës-cià**: con na part për ij passage e 'n casson për càrich.
* **Furgonèt** (o van): version pì cita, basà an sël pianà d'un'automòbil.
* **Camper**: furgon convertì con spassi për ël viagi e 'l pernotament.

### Usagi
Ij furgon a son dovrà dzortut për:
* **Traspòrt ëd famije** (minivan).
* **Consegne 'd sità** (es. corié).
* **Atività comersiaj** (idràulich, eletrissista, artisan).
* **Traspòrt scòlastich** (navëtta).
* **Viagi e vacanse** (camper, van ëd viagi).

### Amportansa econòmica
Ij furgon a son fonsionaj ant l'economìa 'd minca di:
* A përmëtto ai cit comerciant e a j'artisan ëd porté soe atressadure.
* A son l'arma dij corié për le **consegne a cà**.
* A son dovrà 'me **veicoj sociaj** për traspòrt ëd përson-e con dificoltà.
* A son motobin popolar 'me **prima vitura** o për j'afessionà dël **bricolage**.

### Normativa
An Italia, ij furgon a deuvo rispeté 'd régole specìfiche:

* **Patente B** për coj con pèis a pien càrich fin a 3,5 tonelà.
* **Contrassegn ZTL** e **lìmit ëd sircolassion** ant ij sènter stòrich.
* **Revision obligatòria** minca 4 agn (për coj comersiaj).
* **Còdes dla stra** diferent për ij furgon comersiaj (lìmit 'd velossità).

### Evolussion moderna
Ant j'ùltim agn, ij furgon a son dventà:
* Pì **sìcur**, con assistensa a la guida e frenà d'emergensa.
* Pì **conform**, con conession e sistema 'd navigassion.
* Pì **ecològich**, con motor **ìbrid** e **elétrich** (es. **Fiat E-Ducato**, **Peugeot e-Expert**).
* Pì **versàtij**, con 'd version specìfiche për tuti ij bzògn.

### Vos corelà
* Automòbil
* Càmion
* Minivan
* Camper
* Traspòrt ëd merci

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Signal stradal

Un **signal stradal** (o **signal dla strada**) a l'é në strument ëd comunicassion visual butà an sle strà e j'autostrà për dé d'anformassion, d'andicassion o d'ordin ai condutor dij veicoj e ai pedon.

### Sòrt ëd signaj
Ij signaj stradaj a peulo esse classificà an vàire categorìe scond ël Còdes dla Stra.

#### Signaj ëd perìcol
A son ëd signaj triangolar con ël bord ross e 'n sìmbol nèir an sna facia bianca. A servo për avisé 'd perìcoj o situassion ch'a peulo esse pericolose. Esempi:
*  **Curva pericolosa a drita**
*  **Passagi a livel con bariere**

#### Signaj d'òbligh
A son ëd signaj ross, rotond, con 'n sìmbol bianch. A òbligo 'd fé o 'd nen fé cheicòs. Esempi:
*  **Diviet ëd sosta**
*  **Sens vietà**

#### Signaj d'anformassion
A son ëd signaj bleu, rotond, quadrà o retangolar, con ëd scrite o 'd sìmboj bianch. A dan d'anformassion ùtij. Esempi:
*  **Parchegi**
*  **Ospidal**

#### Signaj ëd precedensa
A dan d'andicassion an sij drit ëd passagi ant le crosiere. Esempi:
*  **Dé la precedensa**

#### Signaj ëd digression
A mostro la diression për andé an cheiche località. A son bleu për le autostrà, verd për le stra stataj, bianch për le stra comunaj.

#### Signaj provisòri
A son butà ant le situassion 'd travaj an sla stra o d'incident. A peulo esse luminos o con componenta arfletenta për esse vëddù 'dcò 'd neuit.

### Stòria
Ij prim signaj stradaj modern a son comparì a la fin dël sécol XIX, con la difusion dij veicoj a motor. Dël **1909**, vàire pais europengh a l'han adotà 'd convension antërnassionaj për uniformé ij signaj. An Italia, ël prim **Còdes dla Stra** a l'é dël **1992** e a l'ha definì e unificà ij sistema dij signaj.

### Fabricassion e manteniment
Ij signaj a son fàit ëd material arfletent (për la visibilità 'd neuit) e a devo resiste a le condission atmosfèriche. A son fissà a 'd pè ëd metal, a 'd mur, o a 'd cavalet. La **Polissia municipal** e j**'asiende 'd manutension stradal** a l'han la responsabilità d'instalé e 'd controlé ij signaj.

### Amportansa
Ij signaj stradaj a son essensiaj për:
# **La sicurëssa**: a riduvo l'arzigh d'incident an informand dij perìcoj e regoland ël tràfich.
# **La fluidità**: a giuto ël fluss dij veicoj an manera ordinà.
# **L'anformassion**: a dan d'andicassion për rivé a na destinassion.

### Galarìa

File:Variable message sign.jpg|Signaj a mëssagi variàbil


### An Piemont
An Piemont, ij signaj a deuvo rispete 'l Còdes Nassional, ma a peulo avèj 'dcò 'd signaj local ch'a ìndico 'd pòst stòrich o turìstich, tanme j**'indicassion për ij castej** o për le **lenghe dël mond**.

### Vos corelà
* Còdes dla stra
* Sicurëssa stradal
* Tràfich
* Semàfor

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Aichi B7A

L' **Aichi B7A** (stranomà an giaponèis: 流星, *Ryūsei*), stranomà da j'american *Grace*, a l'é n'avion bombardiè len imbarcà a dòi pòst fabricà an Giapon durant la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël maj 1942 e a l'é intrà an servissi dal 1944.
A l'é stait dovrà dzortut da la *Dai-Nippon Teikoku Kaigun Kōkū Hombu*, l'aviassion dla Marin-a giaponèisa. A l'é stait prodovù màch an 114 esemplar.
Soa lestëssa màssima a l'era ëd 566 km/h. 

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Grumman TBF Avenger

Ël **Grumman TBF Avenger** a l'é n'avion bombardiè len imbarcà a dòi pòst fabricà ant jë Stat Unì durant la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 7 òst 1941 e a l'é intrà an servissi dal giugn 1942.
A l'é stait dovrà da l'aviassion dla Marin-a djë Stat Unì, da cola dël Regn Unì e da autre aviassion alià. A l'é stait prodovù an 9.839 esemplar.
Soa lestëssa massima a l'era ëd 430 km/h.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Taxi

Un **taxi** (dit ëdcò **vitura 'd piassa**) a l'é un servissi ëd **traspòrt pùblich individual** con condutor, ch'a viagia an sla via pùblica e ch'a pija 'd viagiator për un viage curt o longh scond le necessità, e ch'a ven pagà scond na tarifa stabilìa da na lege o da na regolassion local.

### Stòria
Ij prim servissi 'd taxi a son comparì a Londra e a Paris ant la fin dël **sécol XIX**, con ëd veicoj tirà da cavaj (*hackney carriage*). Con l'ariv dj'automòbij, ël taxi a l'é dësvlupasse an tut ël mond. Ël **tassìmetr**, n'utiss mecànich (peui eletrònich) ch'a mzura la distansa e 'l temp e ch'a stabiliss ël pressi, a l'é stàit anventà da Wilhelm Bruhn dël 1891 e a l'ha dàit ël nòm a 's mojen ëd traspòrt.

### Caraterìstiche e régole
Un taxi a l'é generalment fàcil da arconòsse për:
* Un **color specìfich** o na combinassion 'd color (es. bleu e giàun a Milan, bianch a Roma).
* Na **lus an sla màchina** (an sla cabin-a) ch'a ìndica s'a l'é lìber, ocupà o foravìa.
* Un **tassìmetr** andrinta ch'a visualisa la tarifa.
* Na **targa specìfica** o un contrassegn.

Për fé 'l taxi, a venta avèj na **licensa** (o patentin) specìfich, otnùa dòp d'esam e 'd contròj. Ël condutor a dev avèj na patent B e a deuv conòsse bin le stra dël teritòri andova a travaja.

### Sòrt ëd servissi
* **Taxi ëd piassa**: as pija a le piasse stabilìe o as ciama për teléfon.
* **Radio-taxi**: servissi ch'a passa për un sentralin che a manda 'l taxi pì davzin a l'adress dël client.
* **Taxi 'd colegament**: ch'a colega 'd pòst specìfich (aeropòrt, stassion, ospidaj).
* **Servissi a ciamà**: për disabilità o për situassion particolar (NCC).
* **Taxi condivis** (ridesharing): pì viagiator ch'a pago separà për ël midem viage.

### Tarife
Le tarife a son stabilìe da j'autorità locaj e a peulo varié scond:
* **Partensa fissa**: un mìnim ch'a comprend ij prim chilòmeter o minute.
* **Cost për chilòmeter** e për temp (quand ël taxi a l'é an fërmada o an atèisa).
* **Sovratarife**: për ël servissi 'd neuit, për le festività, për ij bagagi, për viagi fòra comun-a.
* **Tarifa fissa**: për colegament fiss (es. dal sènter a l'aeropòrt).

### Taxi e tecnologìe moderne
Ant j'ùltim agn, ël setor dël taxi a l'é stàit anfluensà da:
* **J'aplicassion për smartphone** (es. Uber, Lyft) ch'a gionto 'd servissi 'd "ride-hailing" (con viture privà) an concorensa con ij taxi tradissionaj.
* **Sistema 'd pagament eletrònich** (càrta 'd crédit, aplicassion).
* **Flòta 'd taxi ìbrid o elétrich** për riduve l'anquinament.
* **Gestion dij servissi con GPS** për otimisé ij përcors.

### An Piemont e a Turin
A **Turin**, ij taxi a son ëd color **giàun** con na banda bleu. A l'han na licensa limità, gestìa dal Comun. Ij pòst ëd piassa a son numeros ant ël sènter e davzin a le stassion e a j'ospidaj. Ël servissi a l'é regolamentà da 'n **regolament comunal** e le tarife a son fissà da la Provinsa. A-i é 'dcò un servissi ëd **radio-taxi** motobin ativ.

### Vos corelà
* Traspòrt pùblich
* Nòlo con condutor
* Uber
* Mobilità sostenìbil

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
United Airlines

L**'United Airlines** a l'é una dle prinsipaj companìe d'aviassion djë Stat Unì.
Soa sede a l'é ant la Wills Tower a Chicago, an Illinois.

L'aministrator delegà a l'é Scott Kirby e so prëssident a l'é Brett Hart.

## Stòria
L'United Airlines a l'é nassùa dël 6 avril 1926.
A l'é part dl'aliansa *Star Alliance*.

## Anliure
* Sit offisial dl'American Airlines

Categorìa:Aviassion
Bell P-63 Kingcobra

Ël **Bell P-63 Kingcobra** a l'é n'avion da cassa a un pòst fabricà ant jë Stat Unì durant la Sconda guèra mondial nàit 'me evolussion dël Bell P-39 Airacobra.
A l'ha volà la prima vira dël 7 dzèmber 1942 e a l'é intrà an servissi dal otòber 1943.
A l'é stait dovrà pòch da l'aviassion djë Stat Unì ma dzortut da motobin autre aviassion alià ëd la Sconda guèra mondial dont cola dl'Union Soviética e cola dla Fransa. A l'é stait prodovù an 3.303  esemplar. Soa lëstessa màssima a l'era ëd 660 km/h.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Jacob Epstein

**Jacob Epstein** (New York, 10 ëd novèmber 1880 – Londra, 21 d'ost 1959) a l'é në scultor american, naturalisà britànich.

Epstein, Jacob
Boulton Paul P.82 Defiant

Ël **Boulton Paul P.82 Defiant** a l'é n'avion da cassa a dòi pòst angleis ëd la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 11 òst 1937 e a l'é intrà an servissi dal dzèmber 1930.
A l'era caraterisà da avej l'armement componù da quatr mitraje butà ant 'na torëtta darè la cabin-a dël pilota. A stait dovrà dzortut da la Royal Air Force a j'inissi dla Sconda guèra mondial e apress motobin insucess, dovrà 'me cassa ëd neuit o assegnà a la scònda linia. A l'é stait  prodovù an 1.064 esemplar e soa lestëssa màssima a l'era ëd 489 Km/ora.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Douglas A-26 Invader

Ël **Douglas A-26 Invader** a l'é n'avion bombardiè e da atàch a doi motòr fabricà ant jë Stat Unì durant la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 10 luj 1942 e a l'é intrà an servissi dal avril 1944.
A l'é stait dovrà dzortut da l'aviassion djë Stat Unì, da l'aviassion militar fransèisa e apress la guèra da motobin autre aviassion militar e sivil. A l'é stait prodovù an 2.452 esemplar an restand an servissi fin dël 1974 ant l'USAAF.
Soa lestëssa massima a l'era ëd 578 km/h.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Iberia Líneas Aéreas de España

L**'beria Líneas Aéreas de España, S.A. Operadora, Sociedad Unipersonal** a l'é la prinsipal companìa d'aviassion espagneula.
Soa sede a l'é a Madrid.

L'aministrator delegà a l'é Marco Sansavini.

## Stòria
L'Iberia a l'é nassùa dël 28 giugn 1927.
A l'é part dl'aliansa *Oneworld*.

## Anliure
* http://www.iberia.com Sit offisial 

Categorìa:Aviassion
Kawanishi N1K

Ël **Kawanishi N1K-J Shiden**, stranomà da j'american *George*, a l'é n'avion da cassa monomotòr fabricà an Giapon durant la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 6 maj 1942 e a l'é intrà an servissi dël 1943.
A l'é stait dovrà da la *Dai-Nippon Teikoku Kaigun Kōkū Hombu*, l'aviassion dla Marin-a giaponèisa. A l'é stait prodovù an 1.436 esemplar an vaire version e soa lestëssa màssima a l'era ëd 594 km/h.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Atrass

**Atrass** a l'é n'oget, normalman fabricà 'd metal o 'd bòsch, progetà për fé d'euvre precise, com s-cianché, tajé, tiré, seré o angavigné. J'atrass a son essensiaj ant l'artisanà, l'industria, l'agricoltura e fin-a ant la vita 'd tuti ij dì për riparassion.

## Tipologìe prinsipaj
J'atrass as peulo divid-se an vàire categorìe segond soa fonsion prinsipal:
* **Atrass për tajé**: ressia, cisel, tisòire, machete, tajarin.
* **Atrass për martelé**: martel, maj, ancuso.
* **Atrass për fissé o seré**: tornavis, mòrsa.
* **Atrass për trapané o fërté**: trapan, punson, lesna.
* **Atrass për solié o polidé**: rabòt, lima, carta véder.
* **Atrass për misuré o marché**: riga, squadra, compass.
* **Atrass manual complicà**: torn, pressa, fresa.

A-i son peui j'atrass motorisà, alimentà da curent elétrica o da motor a s-ciòp, ch'a aumento la fòrsa e la precision ëd l'operador.

## Stòria e evolussion
Ij prim atrass a son ëstàit ëd pere sgiaflà, dovrà già ant l'Età dla pera për tajé, graté e s-ciapé. Con l'ariv dël metal (ram, bronz, fer), j'atrass a son dventà pì resistent, precis e specialisà. L'invension dël torn e dle màchine a vapor a l'ha portà a la produssion 'd massa. Al di d'ancheuj, con la robòtica e l'automassion, vàire atrass a son gestì da sistema digitaj e a ciamo pòchi antervent uman diret.

## Amportansa ant la cultura
L'atrass a l'é ëdcò un sìmbol ëd l'angignosità uman-a e dël travaj bin fàit. Ant ël disegn e ant l'art, a l'é dovrà për creé d'àutri oget. Ant la cultura piemontèisa, l'artisanà dël bòsch e dla pera a l'ha sempe dàit gran amportansa a la qualità dj'atrass, ch'a deuvo esse mantnù bin e afilà për garantì la sicurëssa e la bontà dël travaj.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI