open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Read-only memory

La **Read-Only Memory** (abrevià **ROM**) a l'é un tipo ëd memòria nen volàtil dovrà ant ij computer e dispositiv eletrònich për memorisé dat ch'as peulo nen modifichesse sota condission normaj. A l'é progetà për conserve anformassion essensiaj, coma ël firmware o j'istrussion ëd partensa d'un sistema, sensa damanca d'alimentassion elétrica. La ROM a l'é fondamental për fé parte na màchina e garantì ël fonsionament ëd base.

## Còsa a l'é la Read-Only Memory
La ROM a memorisa dat an manera permanent o semi-permanent, a l'opòst ëd la RAM (memòria d'acess aleatòri), ch'a perd ij dat sensa energìa. Soe caraterìstiche prinsipaj a son:  
* **Nen volàtil**: Manten ij dat fin-a sensa corent.  
* **Produvùa con dat fiss**: Scrivùa durant la fabricassion (es. Mask ROM) o programàbil na vira (es. PROM).  
* **Acess ëd letura somà**: Ij dat a peulo pa esse modificà dinamicament da l'utent.  

Tipo comun ëd ROM a comprendo:  
* **Mask ROM**: Dat gravà durant la produssion.  
* **PROM** (Programmable ROM): Scrivùa con n'aparà special.  
* **EPROM** (Erasable PROM): Scancelà con lus UV e riscrivùa.  
* **EEPROM** (Electrically Erasable PROM): Scancelà e riscrivùa eletrònicament.  
* **Flash memory**: Variant moderna ëd EEPROM, dovrà ant le USB e schede SD.

## Stòria
La ROM a l'ha soe orìgin ant j'agn '40-'50, quand che ij prim computer a dovravo memòrie fissà për memorisé programa ëd base.  
* **1956**: Anventà la PROM, ch'a përmet ëd programé la memòria apress la produssion.  
* **1971**: Dov Frohman a l'ha creà l'EPROM, ch'as peul scancelé con lus ultraviolëtta.  
* **1983**: Svilup ëd l'EEPROM, ch'a përmet ëd modifiché dat sensa gavé ël component dal circuit.  
* **Anj '80**: La Flash memory a l'é stàita anventà da Toshiba, rivolussionand l'archiviassion ëd dat.

## Tècniche e Process
* **Mask ROM**: Ij dat a son fissà durant la fabbricassion dël chip, con në stamp ëd mascra.  
* **Programassion ëd PROM**: A deuvra n'aparà ch'a brusa fusìbij intern për memorisé ij dat.  
* **Scancelassion d'EPROM**: Esposission a lus UV për torné a zero tute le sele.  
* **EEPROM e Flash**: Aplicassion ëd voltagi elevà për modifiché ij dat sensa gavé ël component.  

Le técniche moderne a consento na memorisassion pì flessìbil, con possibilità ëd agiorné ël firmware (es. BIOS ëd na scheda mare).

## Aplicassion
* **Firmware**: Istrussion ëd partensa për computer, smartphone, e dispositiv IoT.  
* **Console ëd videogieugh**: Memorisé gieugh e sistema operativ (es. cartridge Nintendo).  
* **Sistema embedded**: Contròl ëd màchine industriaj.  
* **Memòria ëd sistema**: Tàule ëd conversion o dat ëd configurassion fissà.

## Sfide e Prospetive
Le limitassion tradissionaj ëd la ROM a son:  
* **Flessibilità limità**: Difìcil da agiorné (es. Mask ROM).  
* **Velocità ëd letura pì bassa**: Confrontà a la RAM dinàmica.  

Ant ël futur:  
* **Memòria nen volatil**: Tecnologìe com MRAM e ReRAM a peulo ëvnì alternative.  
* **Integrassion con l'AI**: Firmware autònom ch'as agiorna an base a le necessità.  

## Vardé ëdcò
* RAM  
* BIOS  
* Firmware  
* EEPROM  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Periférica

Le **Perifériche** a son dij dispositiv estern ch'as colego a un computer o a n'àutr dispositiv sentral për espand-ne le funsion. A peulo servì për anserì dat (input), smon-e arzultà (output), memorisé anformassion, o facilité la comunicassion con d'àutri sistema. Le perifériche a son essensiaj për trasformé un sistema ëd elaborassion ant n'utiss complet e versàtil.  

## Còsa a son le Perifériche
Le perifériche as peulo classifiché an categorìe prinsipaj:  
* **Perifériche d'input**: Mandé dat al computer (es. tastadura, mouse, scanner).  
* **Perifériche d'output**: Mostré o stampé arzultà (es. monitor, stampant, casch audio).  
* **Perifériche ëd memorisassion**: Archivié dat (es. hard disk estern, unità SSD, schede SD).  
* **Perifériche ëd comunicassion**: Coleghé ël computer a rej o àutri dispositiv (es. router, modem, schede Wi-Fi).  

A esisto ëdcò perifériche «input/output» ch'a combin-o le doe funsion (es. touchscreen, unità multifunsion).  

## Stòria
Le prime perifériche a son ëstàite dësvlupà ant j'agn '40-'50 con ij prim computer, coma le schede perforà për l'input e le stampante linia për l'output. Ant j'agn '60, l'introdussion ëd la tastadura e dël monitor CRT a l'ha rivolussionà l'anterassion uman-computer.  
Ant j'agn '80, ij dischet (floppy disk) a son dventà ël standard për la memorisassion portàbil, mentre che j'agn '90 a l'han vëddù l'ariv dël mouse òtich e dle stampante a get d'inciòstr.  
Ant ël sécol XXI, le perifériche sensa fil (Bluetooth, Wi-Fi) e cole ch'a deuvro l'USB-C o Thunderbolt a l'han semplificà la conession e aumentà la velocità.  

## Tècniche e Process
* **Conession**: Përtus COM, USB, HDMI, Ethernet, o sensa fil (Bluetooth, Wi-Fi Direct).  
* **Driver**: Software ch'a përmet al sistema operativ ëd gestì la periférica.  
* **Energìa**: Cheice perifériche a deuvro l'alimentassion dal computer (es. USB), d'àutri a l'han sorgiss indipendente.  
* **Protocoj**: Standard com Plug and Play për l'instalassion automàtica.  

## Aplicassion
* **Ufissi**: Stampant, scanner, e proietor për riunion.  
* **Gaming**: Joystick, wheel ëd guida, e visor VR.  
* **Creatività**: Tàulëtte gràfiche, dron, e càmere professionaj.  
* **Salute**: Dispositiv ëd monitoragi médich colegà a computer.  

## Sfide e Prospetive
Le sfide prinsipaj a son:  
* **Compatibilità**: Problema antra perifériche veje e sistema neuv.  
* **Sicurëssa**: Dispositiv vulneràbij a j'atach hacker (es. stampant ant la rej).  
* **Cost**: Tecnologìe avansà (es. visor 8K) a son ancora motobin care.  

Ant ël futur:  
* **Integrassion IoT**: Perifériche inteligente ch'a comùnico ant la ca o ant l'industria.  
* **Realtà aumentà**: Dispositiv ch'a mës-cio realtà fìsica e digital.  
* **Sostenibilità**: Produssion ëd perifériche con material riciclàbil.  

## Vardé ëdcò
* USB  
* Sistema Operativ  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Interfacia utent

L**'Interfacia utent** a l'é ël pont d'ancontr antra n'utent e na màchina, sistema operativ, aplicassion, o dispositiv eletrònich. A l'ha la funsion ëd përmëtte la comunicassion e l'anterassion, trasformand j'assion ëd l'utent an comand comprensìbij al sistema e smonend j'arzultà an manera intuitiva. Na bon-a interfacia utent a deuv esse acessìbil, eficient e piasosa da dovré.

## Còsa a l'é n'Interfacia Utent
L'interfacia utent a comprend:  
* **Element visuaj**: Boton, test, figure, icon-e e schema ëd color (es. ant le aplicassion mobile).  
* **Mecanism d'input**: Tastadura, mouse, touchscreen, vos, o gest.  
* **Feedback**: Arspòste visuaj, sonor, o tàtil (es. vibrassion dë smartphone).  

As distinguo doi tipo prinsipaj:  
* **CLI (Command-Line Interface)**: Basà su test, con comand scrivù (es. terminal Unix).  
* **GUI (Graphical User Interface)**: Utilisà element grafich për navighé (es. Windows, macOS).  
* **Interfacia natural**: Vos (Siri, Alexa) o gest (scherm tàtil).

## Stòria
* **Anj '60**: Primi CLI ant ij mainframe, con schede perforà e prompt ëd test.  
* **1973**: Xerox PARC a dësvlupa la prima GUI con fnestre e mouse (Xerox Alto).  
* **1984**: Apple Macintosh a popularisa la GUI për ël pùblich.  
* **1995**: Microsoft Windows 95 a introduv lë start menu e j'icon-e an slë scherm.  
* **2007**: L'iPhone a revolussion-a l'interfacia utent con multitouch.  
* **2010s**: Assistent virtuaj (Google Assistant) e realtà aumentà (ARCore, ARKit).

## Tècniche e Process
* **Design centrà an sl'utent**: Studi dle necessità e comportament dij dovrator.  
* **Prototipassion**: Strument com Sketch o Figma për simulé l'interfacia.  
* **Usabilità**: Test con utent për identifiché problem ëd navigassion.  
* **Accessibilità**: Compatibilità con utent disàbij (es. screen reader, contrast elevà).

## Aplicassion
* **Sisteme operativ**: Interfacia ëd Windows, Linux GNOME, iOS.  
* **Aplicassion web**: Piataforme com Facebook, Google Search.  
* **Dispositiv mòbij**: Scherm tàtil ëd smartphone e tablet.  
* **Veicoj inteligent**: Scherm ëd le viture e assistent a vos.  
* **Gieugh videolùdich**: Menu e contròj an realtà virtual.

## Sfide e Prospetive
* **Complessità**: Balansi antra funsionalità avansà e sempliëssa.  
* **Sicurëssa**: Protège j'anformassion sensìbij ant le insersion.  
* **Division digital**: Garantì l'acess a tuti, comprèis j'ansivista tecnològich.  

Ant ël futur:  
* **Interfacia cerebral**: Contròl diret con ël pensé (es. Neuralink).  
* **AI adaptativa**: Interfacie ch'as personaliso an base a l'utent.  
* **Realtà mës-cià**: Combinassion ëd VR e AR për travaj e amusament.

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Tastera dël calcolator

La **tastera dël calcolator** (an anglèis **Computer keyboard**) a l'é un dispositiv d'intrada (input) dovrà për scrive test, comandé ël sistema operativ, o controlé aplicassion. A l'é formà da na serie ëd tast organisà an schema sovens ësmijant a col dle màchine da scrive, ma con dij tast adissionaj për funsion specìfiche dij computer. A l'é un dij mojen prinsipaj për comuniché con la màchina.

## Stòria
L'orìgin ëd la tastera moderna a rintra ant l'evolussion dle màchine da scrive, anventà dël sécol XIX. Ël prim model pràtich, con lë schema QWERTY, a l'é stàit progetà da Christopher Sholes dël 1873. Con l'avent dij computer ant j'agn '60 e '70, le tastere a son ëstàite adatà për deje n'antërfacia a l'utent. Ant j'agn '80, le tastere a son ëvnùe standard con ij conetor PS/2 e peui USB ant j'agn '90. Le tastere sensa fil (Bluetooth o radio) a son ëspantiasse dapress al 2000.

## Strutura e Component
Na tastera tìpica a comprend:
* Tast alfanumérich: litre, nùmer, e sìmboj (për esempi, QWERTY).
* Tast ëd funsion (F1-F12): comand ràpid për aplicassion.
* Tast ëd contròl: Shift, Ctrl, Alt, Esc, e Windows/Meta.
* Tast numérich: separà për facilité j'anseriment dij nùmer.
* Tast speciaj: Invio (Enter), dëscancelé (Backspace), e frece ëd moviment.
* Circuit integrà: a gestiss ij segnaj dij tast premù.

## Tipologìe
A esisto vàire sòrt ëd tastere:
* Tastere mecàniche: tast individuaj con switch mecànich (për esempi, Cherry MX), dovrà për gaming o scritura professionaj.
* Tastere a membran-a: meno costose, con na membran-a ëd gomma sota ij tast.
* Tastere ergonòmiche: progetà për riduve lë stress ai pols.
* Tastere virtuaj: visualisà su scren (për esempi, su smartphone).
* Tastere për gaming: con tast programàbij e iluminassion RGB.

## Usagi Pràtich
Oltra a j'usgi tradissionaj, le tastere a servo për:
* Controlé dij programa ëd produtività (për esempi, Excel).
* Gestì dij gieugh videolùdich.
* Navighé ant j'ambient operativ (për esempi, shortcut Ctrl+C për copié).
* Acess a caràter speciaj (për esempi, via Alt Codes).

## Avantagi e Lìmit
* Avantagi: Precision ant l'anseriment, compatibilità universal, disponibilità ëd schema divers (për esempi, AZERTY, QWERTZ).
* Lìmit: Possìbil causa ëd lesion da arpetission (RSI), temp ëd amprendiment për schema nen tradissionaj, dipendensa dal lengagi (për esempi, posission dle vocaj).

## Evolussion Tecnològica
Ant j'ùltim agn, le tastere a son ëvnùe pì:
* Sensìbij a la lus: con LED për ëscriture an ambient ëscur.
* Personalisàbij: tast rimovìbij o configuràbij via software.
* Integrà con àutr dispositiv: touchpad, letor ëd còdes a barre.
* Colegà con AI: predission dël test (për esempi, smartphone).

## Vardé ëdcò
* Mouse

## Arferiment
*Smith, D. (2001). The History of Computing Devices. TechPress.*

*Martin, L. (2015). Keyboard Technology: From Typewriters to Touch. Elsevier.*

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Vìdeo dël calcolator

Ël **vìdeo dël calcolator** (an anglèis **Computer Display** o Video Output) a l'é ël sistema ch'a përmet ëd visualisé an forma gràfica o testual j'anformassion processà dal computer. A comprend ël dispositiv ëd visualisassion (monitor), la scheda gràfica (GPU), ij driver e jë standard ëd trasmission dij dat. A l'é essensial për l'antërasion con l'utent e për l'esecussion ëd aplicassion multimojen.

## Stòria
La visualisassion dij dat dij computer a l'ha avù soa orìgin ant j'agn '50 con ij prim sistema a lus (tub a ragg catòdich, CRT) limità a test sempi. Ant j'agn '70, con l'avent dij microprocessor, a son ëspantiasse le prime schede gràfiche për visualisé figure ëd bassa risolussion. Ant j'agn '80, l'introdussion dë schede com l'IBM CGA e VGA a l'ha marcà n'evolussion vers risolussion pì àute e color. Ant j'agn 2000, le tecnologie LCD e LED a l'han sostituì ij CRT, riduvend ël consum e mejorand la qualità dël vìdeo.

## Strutura e Component
Ël sistema ëd vìdeo dël calcolator a l'é formà da:
* Unità ëd processament gràfich (GPU): Circuit dedicà a generé e gestì j'imàgine.
* Monitor: Dispositiv d'esposission (CRT, LCD, LED, OLED) con caraterìstiche com risolussion, rinfresch, e contrast.
* Memòria video (VRAM): Memòria specialisà për archivié dat gràfich.
* Conetor: HDMI, DisplayPort, VGA, DVI për coleghé ël monitor a la GPU.
* Driver e Software: Program për gestì j'arserche gràfiche e j'efet visual.

## Tipologìe ëd Visualisassion
Analògica: Dovrà ant ij vej monitor CRT con conession VGA.

Digital: Standard modern com HDMI e DisplayPort për signal nen comprèis.

Integrà: Scherm tàtij unì al sistema (notebook, tablet).

3D e VR: Visualisassion an tre dimension o realtà virtual.

## Usagi Pràtich
Oltra a visualisé test e figure, ël vìdeo dël calcolator a serv për:
* Gieugh videolùdich con gràfich avansà.
* Edission ëd filmà e animassion.
* Simulassion sientìfiche o architetòniche.
* Conferense an live streaming.

## Avantagi e Svantagi
Avantagi: Qualità visual sempe pì àuta, realism ant ij gràfich, sopòrt a aplicassion complesse.

Svantagi: Cost àut dle schede gràfiche avansà, consum ëd energìa, calor generà, e necessità ëd agiornament costant.

## Evolussion Tecnològica
Ani '90: Introdussion ëd schede 3D com NVIDIA GeForce.

Ani 2000: Passagi a LCD e resolussion Full HD.

Ani 2010: Schede con ray tracing (es. NVIDIA RTX) e monitor 4K.

Al di d'ancheuj: Scherm OLED flessìbij, risolussion 8K, e conession sensa fil (Wi-Fi Direct, Miracast).

## Arferiment
*Johnson, M. (2005). The Evolution of Computer Graphics. TechHistory Ed.*

*Rossi, P. (2020). Display Technologies: From CRT to Quantum Dot. IEEE Press.*

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ferruccio Lamborghini

**Ferruccio Elio Arturo Lamborghini** (Renazzo, 28 avril 1916 – Panicarola, 20 fërvè 1993) a l’é stàit un antrepreneur italian, avosà per avèj fondà la meison viturìstica ch’a porta sò nòm.

Lamborghini, Ferruccio
Lamborghini, Ferruccio
Pàul V

**Camillo Borghese** a l'é nà dël 17 stémber 1552 a Roma e a l'é mòrt ambelessì dël 28 gené 1621.
Dal 1605 al 1621 a l'é stàit ël vësco ëd Roma ch'a fa 233 con ël nòm ëd **Pàul V**.

Categorìa:Papa
Gioann XXII

**Jacques-Arnaud Duèze o d'Euse** a l'é nà aviron dël 1244 a Cahors e a l'é mòrt a Avignon dël 4 dzémber 1334.
Dal 7 d'òst 1316 al fin a soa mòrt a l'é stàit ël vësco ëd Roma ch'a fa 196 con ël nòm ëd **Gioann XXII**.

Categorìa:Papa
Display a cristaj lìquid

Ij **display a cristaj lìquid** (an anglèis **Liquid Crystal Display**, **LCD**) a son na tecnologìa ëd visualisassion dovrà ant ij monitor, televisor, smartphone, e àutri dispositiv eletrònich. A sfruto le proprietà dij cristaj lìquid, sostanse ch'a combin-o caraterìstiche dij lìquid e dij cristaj, për modulé la lus transitanta e creé d'imàgin. A l'han sostituì ij vej display CRT për via ëd sò formà sùtil, consum energétich pì bass, e qualità d'imàgin superior.

## Stòria
La bas sientìfica dij cristaj lìquid a l'é stàita studià dël 1888 dal botànich austrìach Friedrich Reinitzer. La prima aplicassion pràtica a l'é rivà ant j'agn '60, con j'anterfacie ëd George H. Heilmeier a la RCA (Radio Corporation of America). Ant j'agn '70, a son ëspantiasse ij prim LCD monocromàtich për calcolatris e orològi. Ant j'agn '90, le tecnologìe a l'han permëttù ëd realisé display a color e ëd grand dimension, popolarisà da marche com Sony e Samsung.

## Strutura e Funsionament
Un LCD a l'é componù da:
* Doi strà polarisà: con filtr orientà a 90° un rispet a l'àutr.
* Cristaj lìquid: butà antra jë strà polarisà; a cambia orientassion sota n'ampuls elétrica.
* Font ëd lus (backlight): LED o lampade CCFL për iluminé ël display.
* Filtr ëd color: për generé ij color RGB (ross, verd, bleu).
* Transistor a film fin (TFT): a contròla minca pixel individual.

Quand che na tension elétrica a l'é aplicà ai cristaj lìquid, costi as organiso për blocé o lassé passé la lus, creand parèj le figure.

## Tipologìe
LCD TN (Twisted Nematic): Econòmich, ma con àngoj ëd vision limità e color pòch precis.

LCD IPS (In-Plane Switching): Color fedel e àngoj ëd vision largh, dovrà për aplicassion professionaj.

LCD VA (Vertical Alignment): Contrast àut, ma temp ëd rispòsta pì lent.

LCD monocromàtich: Sensa color, dovrà ant le màchine industriaj.

Display tàtil LCD: Combinà con na surfassa tàtil për l'antërassion direta.

## Usagi
Ij LCD a son dovrà ant:
* Televisor e monitor për cìnema e gaming.
* Dispositiv mòbij (smartphone, tablet).
* Strument médich e panel ëd contròl ant j'automòbij.
* Semafor e segnalética pùblica.

## Avantagi e Svantagi
Avantagi: Formà sùtil, pèis leger, consum ëd energìa ridot, assensa ëd sfarfalament (flicker).

Svantagi: Temp ëd rispòsta pì àut che j'OLED, àngoj ëd vision limità (sopratut ant ij TN), degradassion dël backlight.

## Evolussion Tecnològica
Ani 2000: Introdussion dij LED come backlight (LED-LCD), meliorand l'eficensa.

Ani 2010: Display QLED (Quantum Dot) për color pì viv.

Al di d'ancheuj: Mini-LED e Micro-LED për contròl localisà dla lus.

## Arferiment
*Kawamoto, H. (2012). The History of Liquid Crystal Displays. Proceedings of the IEEE.*

*Castellano, J. (2005). Liquid Gold: The Story of Liquid Crystal Displays. World Scientific.*

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Kukës

**Kukës** a l'é na sità e un munissipi ant ël nord-est dl'Albanìa, capleugh ëd l'omònima Contea ëd Kukës. Con na popolassion ëd apopré 16.000 abitant (sità) e 47.000 (munissipi), as treuva ant na region montosa davzin al confin con ël Kosov. A l'é arnomà për sò ròl stòrich durant la guèra dël Kosov dël 1999 e për soa posission estratégica an tra le valade dël fium Drin e Drin Bianch.

## Stòria
Età antica: La region a l'é stàita abità da tribù iliriche, peui romanisà.

Medi Ev: Part dël Regn ëd Serbia e dël Principà d'Arbanon.

Epoca otoman-a: Fondà com n'aviament militar otoman dël sécol XVII.

Sécol XX: Durant la Sconda guèra mondial, Kukës a l'é stàit un sentr ëd resistensa partigian-a.

1999: Durant la guèra dël Kosov, la sità a l'ha acojù dzor a 100.000 arfugià kosovar. Për sòn, a l'é stàita nominà për ël Premi Nobel për la Pas.

2008: La veja sità (Kukës i Vjetër) a l'é stàita sombrà për la costrussion ëd la central idroelétrica ëd Fierzë.

## Geografìa
Posission: Coordinà 42°04′N 20°25′E, a 320 m d'autëssa.

Confin: a nòrd con Kosov, a sud con Has, a òvest con Tropojë.

Teritòri: Montos (Alp Albanèise), con valade fluviaj.

Clima: Continental, con invern frèid (-5°C) e istà càude (+30°C).

## Econòmia
Agricoltura: Cereaj, patate, e bestiam.

Minerari: Ram e nichel.

Energìa: Central idroelétrica ëd Fierzë (460 MW).

Turism: Ancor limità, ma an dësvlup për sò paisage natural.

## Monument e Cultura
Moschea ëd Kukës: Costruìa dòp la guèra dël 1999.

Musé Etnogràfich: A mostra tradission locaj.

Pònt ëd Fierzë: Strutura d'architetura socialista.

Festival: Festa dl'Invern (Dhjetorja) con mùsiche e danse tradissionaj.

## Traspòrt
Strada: Colegà a Tiran-a (150 km) e Prishtina (Kosov) via autostrada.

Stassion dij bus: Colegament con le sità prinsipaj albanèise.

Proget feroviari: An pianificassion për un colegament con ël Kosov.

## Spòrt
KF Kukësi: Echip ëd fótbal local, vagnador ëd la Copa Albanèisa (2016).

Stadi Zeqir Ymeri: Capacità 6.000 pòst.

## Përsonalità
Rrahman Parllaku (1930-1994): Scritor e poeta, autor d'euvre an difèisa dla cultura albanèisa.

## Vardé ëdcò
* Albanìa

## Arferiment
*"Kukës, një qytet me historinë e tij heroike". Gazeta Shqiptare, 2018.*

*"Refugees and the Nobel Peace Prize: The Case of Kukës". Balkan Insight, 2020.*

## Ligam esterne
Sit ufissial dël Munissipi ëd Kukës

Categorìa:Albanìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Lezhë

**Lezhë** (an albanèis: Lezha) a l'é na sità e un munissipi ant ël nòrd-òvest dl'Albanìa, capleugh ëd l'omònima **Contea ëd Lezhë**. Con na popolassion ëd apopré 15.000 abitant (sità) e 65.000 (munissipi), a l'é storicament arnomà për esse stàit ël leu d'achit ëd la **Lega ëd Lezhë** (1444), coalission medievala guidà da **Scanderbeg** contra j'Otomàn. La sità a l'ha 'dcò na posission stratégica ant ël Golf ëd Drin, davzin al Mar Adriàtich.

## '''Stòria'''
* **Età antica**: Fondà daj grech con ël nòm *Lissos*, a l'é stàita un pòrt amportant dël Regn d'Iliria.  
* **Epoca roman-a**: Conossùa com *Lissus*, a l'é stàita na fortëssa militar.  
* **Medi Ev**: Ant ël 1444, Scanderbeg a l'ha creà la Lega ëd Lezhë për unifiché l'Albanìa contra j'invasion otomane.  
* **Sécol XX**: Durant la Sconda guèra mondial, a l'é stàita ocupà da l'Italia fassista.  
* **1980**: Costrussion dël **Memorial ëd Scanderbeg**, tomba dl'eròe nassional.  

## '''Geografìa'''
* **Posission**: Coordinà 41°46′N 19°38′E, ant ël Golf ëd Drin.  
* **Confìn**: a nòrd con Shkodër, a sud con Mirditë, a òvest con ël Mar Adriàtich.  
* **Teritòri**: Pianure costiere e colin-e boscose.  
* **Clima**: Mediterani, con istà càude e sëcche, invern mit.  

## '''Econòmia'''
* **Agricoltura**: Vigne, uliv, e frut.  
* **Pësca**: Atività tradissional ant ël Golf ëd Drin.  
* **Turism**: Atirà dai sit stòrich e da le spiagge davzin-e (Shenjin, Tale).  
* **Industria**: Pìcola indùstria alimentar e tèssil.  

## '''Monument e Cultura'''
* **Memorial ëd Scanderbeg**: Tomba e museo dedicà a l'eròe nassional.  
* **Rovin-e ëd Lissus**: Rest ëd muraje e tor roman-e.  
* **Catedral ëd San Nicolò**: Costruìa dël sécol XIV, restàurà dòp la guèra.  
* **Festival ëd Scanderbeg**: Selebrassion anual an luj con mùsiche e danse.  

## '''Traspòrt'''
* **Strada**: Colegà a Tiran-a (60 km) e Shkodër via autostrada SH1.  
* **Pòrt ëd Shëngjin**: A 10 km, për comersi e turism.  
* **Aeropòrt pì davzin**: Aeropòrt ëd Tiran-a (90 km).  

## '''Spòrt'''
* **KF Besëlidhja Lezhë**: Echip ëd fótbal local, ant la Serie B albanèisa.  
* **Palestra Spòrtiva**: Strutura për basket e vòley.  

## '''Përsonalità'''
* **Gjergj Kastrioti (Scanderbeg)** (1405–1468): Eròe nassional albanèis, organisator ëd la resistensa contra j'Otomàn.  

## '''Vardé ëdcò'''
* Albanìa  
* Scanderbeg  
* Lega ëd Lezhë  

## '''Arferiment'''
1. "Lezha, një qytet me histori dhe traditë". *Gazeta Shqiptare*, 2019.  
2. "Skënderbeu dhe Lidhja e Lezhës". *Historia e Shqipërisë*, 2005.  

## '''Ligam esterne'''
* Sit ufissial dël Munissipi ëd Lezhë  

Categorìa:Albanìa]]
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Peshkopi

**Peshkopi** (an albanèis: Peshkopi) a l'é na sità e un munissipi ant ël nòrd-est dl'Albanìa, capleugh ëd la **Contea ëd Dibër**. Con na popolassion ëd apopré 13.000 abitant (sità) e 50.000 (munissipi), a l'é arnomà për sò paisage montos, sorgiss termaj, e tradission cultural. La sità as treuva ant la val dël fium **Drin Ciàir**, davzin al confin con la Macedonia dël Nòrd.

## '''Stòria'''
* **Età antica**: Fondà dai tribù iliriche, peui conquistà dai Roman (II sécol a.C.).  
* **Medi Ev**: Part dël Regn ëd Bulgaria e peui dël Regn ëd Serbia.  
* **Epoca otòmana**: Dël sécol XVII, a l'é dventà un sentr comersial për la region ëd Dibër.  
* **Sécol XX**: Durant la Sconda guèra mondial, a l'é stàit un sentr ëd la resistensa partigian-a.  
* **Ani 2000**: Dësvlup dël turism natural e termal.  

## '''Geografìa'''
* **Posission**: Coordinà 41°41′N 20°26′E, a 700 m d'autëssa.  
* **Confìn**: a nòrd con Dibër (Macedonia dël Nòrd), a sud con Bulqizë, a òvest con Mat.  
* **Teritòri**: Montagne àute (Alp Albanèise) e foreste ëd conìfere.  
* **Clima**: Continental, con invern frèid (-10°C) e istà temperà (+25°C).  

## '''Econòmia'''
* **Agricoltura**: Patate, pom, e bestiam (bovin e ovin).  
* **Minerari**: Cròm e mineral ëd fer.  
* **Turism**: Sorgiss termaj (bagn ëd Llixha), trekking ant ël **Parch Nassional ëd Lurë**.  
* **Comersi**: Pìcola industria alimentar e prodot locaj.  

## '''Monument e Cultura'''
* **Moschea ëd Peshkopi**: Costruìa ant ël sécol XVIII, con architetura otòmana.  
* **Musé Etnogràfich**: A mostra costùm e strument tradissionaj.  
* **Festival dl'Invern**: Danse e mùsiche tradissionaj an gené.  
* **Sorgiss termaj ëd Llixha**: Atira visitator për soe propietà terapèutiche.  

## '''Traspòrt'''
* **Stra**: Colegà a Tiran-a (150 km) via l'autostrà SH6.  
* **Autobus**: Servissi regolar për Burrel e Kukës.  
* **Aeropòrt pì davzin**: Aeropòrt ëd Tiran-a.  

## '''Spòrt'''
* **KS Korabi Peshkopi**: Echip ëd fótbal ant la Serie B albanèisa.  
* **Sentr Spòrtiv**: Strutura për palestrament e competission locaj.  

## '''Përsonalità'''
* **Rexhep Mitrovica** (1888–1967): Polìtich e prim ministr albanèis durant la Sconda Guèra Mondial.  

## '''Vardé ëdcò'''
* Albanìa  
* Drin Ciàir  

## '''Arferiment'''
1. "Peshkopia, një qytet me pasuri natyrore". *Gazeta Shqiptare*, 2021.  
2. "Turizmi termal në Shqipëri". *National Geographic Albania*, 2019.  

## '''Ligam esterne'''
* Sit ufissial dël Munissipi ëd Peshkopi  

Categorìa:Albanìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Data warehouse

Un **data warehouse** (an anglèis, ciamà ëdcò **archivi analìtich**) a l'é na base ëd dàit centralisà progetà për sostnì l'anàlisi e la pijà decisional ant le organisassion. A memorisa dàit stòrich e corent da vàire sorziss, organisà an manera coerenta për permitte dë studi ëd tendense, report, e business intelligence. A l'é diferent dai database operativ, ch'a gestisso transassion an temp real.

## '''Stòria'''
* **Ani 1980**: Concet ëd base ëd dàit për anàlisi a nasso ant le amprese gròsse.  
* **1990**: **Bill Inmon** e **Ralph Kimball** a definisso ij prinsipi dij data warehouse modern, con l'adossion dël model **ETL** (Estraction, Transformation, Loading).  
* **Ani 2000**: Espansion dij data warehouse an sle piataforme **cloud** (Amazon Redshift, Google BigQuery).  
* **Al di d'ancheuj**: Integrassion con AI e machine learning për anàlisi preditiva.  

## '''Strutura e Component'''
Un data warehouse a comprend:  
* **Sorziss dij dàit**: Database operativ, file CSV, API, sensor IoT.  
* **ETL**: Process për estrae, trasformé, e carié ij dàit.  
* **Storage**: Archivi central ëd dàit stòrich, organisà për schema a stèila o fiòca nen normalisà.  
* **Metadata**: Anformassion ch'a descrivo l'orìgin e la strutura dij dàit.  
* **Strument d'acess**: Dashboard, strument ëd BI (Tableau, Power BI), query SQL.  

## '''Tipologìe'''
# **Enterprise Data Warehouse (EDW)**: Archivi unificà për tuta l'organisassion.  
# **Data Mart**: Sot-archivi specialisà për un dipartiment (es. vèndite, marketing).  
# **Operational Data Store (ODS)**: Base ëd dàit temporanja për analisi an temp quasi-real.  
# **Cloud Data Warehouse**: Archivi gestì an sla rej (es. Snowflake, Azure Synapse).  

## '''Usagi Pràtich'''
Ij data warehouse a servo për:  
* **Anàlisi ëd vendite**: Identifiché tendense ëd mërcà.  
* **Gestion dl'arzigh**: Monitoré indicator finansiari.  
* **Customer Insights**: Analisé ël comportament dij client.  
* **Salute**: Studi epidemiològich e gestion dij tratament.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Dàit unificà**: Vista coerenta ëd vàire sorziss.  
** **Decision basà an sij dat**: Misure ëd performansa e KPI.  
** **Scalabilità**: Gestion ëd grand volum ëd dàit.  
* **Svantagi**:  
** **Còst àut**: Anfrastruture e manteniment.  
** **Complessità**: Progetassion ëd schema e process ETL.  
** **Temp ëd amplementassion**: Mèis o agn për archivi gròss.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 2010**: Migrassion vers solussion cloud con pagament a consum.  
* **Ani 2020**:  
** **Data Lakehouse**: Combinassion ëd data warehouse e data lake.  
** **Anàlisi an temp real**: Strument com Apache Kafka për streaming.  
** **Automassion dël ETL**: Utilisassion ëd tool com Apache Airflow.  
** **AI integrà**: Modèj preditiv generà diretament da l'archivi.  

## '''Arferiment'''
# Inmon, W. H. (2005). *Building the Data Warehouse*. Wiley.  
# Kimball, R. (2008). *The Data Warehouse Toolkit*. Wiley.  

## '''Ligam esterne'''
* Documentassion ëd Snowflake  
* Introdussion a Amazon Redshift  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Interfacia utent gràfica

N**'interfacia utent gràfica** (an anglèis *Graphical User Interface*, **GUI**) a l'é un sistema d'antërassion ch'a përmet a j'utent ëd comuniché con na màchina an dovrand d'element visiv com fnestre, ìcone, menù, e pontador. A sostituiss j'antërfacie testuaj (CLI) an rendend l'usagi pì intuitiv, dzortut për utent nen técnich. Le GUI a son dovrà ant ij sistema operativ, aplicassion, e dispositiv mobij.

## '''Stòria'''
* **Ani 1960**: Concet ëd GUI a nasso ant ij laboratòri ëd **Xerox PARC**, con ël proget **Xerox Alto** (1973).  
* **Ani 1980**: **Apple** a comercialisa **Lisa** (1983) e **Macintosh** (1984), prim sistema con GUI për ël pùblich.  
* **Ani 1990**: **Microsoft Windows** e **Linux X Window System** a populariso la GUI ant ij PC.  
* **Ani 2000**: Nàssita dle GUI tàtij për smartphone (iOS, Android).  
* **Al di d'ancheuj**: GUI an realtà aumentà (AR) e vocaj (es. Siri, Alexa).  

## '''Strutura e Component'''
Na GUI tìpica a comprend:  
* **Fnestre**: Àree visual për organisé contnù.  
* **Ìcone**: Figure cite ch'a rapresento programa o archivi.  
* **Menù**: Liste d'opsion për selessioné comand.  
* **Pontador (cursor)**: Contròl ëd la posission an scherm (es. mouse, dil).  
* **Widget**: Element d'antërassion (boton, casele ëd test).  

## '''Tipologìe'''
# **Desktop GUI**: Sistema tradissional con fnestre e menù (es. Windows, macOS).  
# **Mobile GUI**: Otimisà për scherm cit (es. iOS, Android).  
# **Web GUI**: Antërfacia basà su navigator (es. Gmail, Facebook).  
# **Touch GUI**: Sensìbil al toch (es. ATM, tablet).  
# **3D GUI**: Ambient virtual (es. videogieugh, strument ëd progetassion).  

## '''Usagi Pràtich'''
Le GUI a servo për:  
* Gestì sistema operativ e programa.  
* Navighé ant Internet.  
* Creé document con editor testuaj o gràfich.  
* Controlé robòtica o sistema industriaj.  
* Antëragì con aplicassion multimojen.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Intuitività**: Amprendiment pì rapid për utent neuv.  
** **Acessibilità**: Compatìbil con tecnologie d'agiut (es. scren leger).  
** **Multitasking**: Mùltiple fnestre duvertà an paralel.  
* **Svantagi**:  
** **Risòrse**: Consuma pì memòria e potensa ëd càlcol che CLI.  
** **Limitassion técniche**: Difìcil automatisassion ëd process compless.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 2000**: GUI animà (es. effet ëd trasparensa ant macOS).  
* **Ani 2010**: **Flat design** (stil minimalista) e **responsive design** (adatassion a scren).  
* **Al di d'ancheuj**:  
** **GUI sensìbij al contest**: Cambi d'opsion basà an sl'utent.  
** **Interfacia gestual**: Contròl con moviment dël còrp (es. Microsoft Kinect).  
** **Integrassion AI**: Assistent virtuaj ch'a preven-o le necessità.  

## '''Vardé ëdcò'''
* Sistema Operativ  
* Touchscreen  

## '''Arferiment'''
# Johnson, J. (1997). *GUI Bloopers: Don'ts and Do's for Software Developers and Web Designers*. Morgan Kaufmann.  
# Norman, D. (2013). *The Design of Everyday Things*. Basic Books.  

## '''Ligam esterne'''
* Stòria dla GUI (Xerox PARC)  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Touchscreen

Ël touchscreen (an anglèis, literal "scherm tàtil") a l'é na tecnologìa d'antërassion ch'a përmet a l'utent ëd controlé un dispositiv eletrònich an tocand diretament la surfassa dlë scherm. A l'é dovrà ant jë smartphone, tablet, bancomat, màchine industriaj, e àutri sistema automatisà. A elìmina la necessità ëd mouse o tastera, rendend l'antërassion pì intuitiva e direta.

## Stòria
Ij prim esperiment ëd touchscreen a armonto a j'agn '60, con ël sistema PLATO IV (1972) dovrà për l'educassion. Ant j'agn '80, ël HP-150 a l'ha portà ij touchscreen a jë scherm CRT con sensor a ragg infraross. La rivolussion a l'é rivà ant j'agn 2000 con l'iPhone d'Apple (2007) e soa amplementassion ëd touchscreen capacitiv multi-touch. Da antlora, la tecnologìa a l'é ëspantiasse an tuti ij setor, dai gieugh ai dispositiv médich.

## Strutura e Funsionament
Un touchscreen a l'é componù da:
* Në scherm (LCD, OLED, o àutr) ch'a visualisa j'anformassion.
* Na part sensìbil ai toch, con:
** Sensor resistiv: Doi strat condutor separà. Quand as toca, jë strat as colego e a rilevo la posission.
** Sensor capacitiv: A deuvra la càrica elétrica dël còrp uman për identifiché ël toch.
* Un controller ch'a traduv ij signaj dij sensor an coordinà.
* Software ch'a gestiss j'input e j'assion (es. deurbe n'app).

## Tipologìe
Resistiv: Econòmich, compatìbil con qualsëssìa ogèt (stil, guant), ma men precis.

Capacitiv: Precis e sopòrt multi-touch, ma a deuvra mach dij toch con càrica elétrica (dij o stil dedicà).

A onde acùstiche (SAW): A rileva ij toch con onde ëd son, dovrà ant j'ambient pùblich.

Infraross: Rej ëd ragg IR ch'a rilevo l'ostrussion. Ideal për scren ëd grand dimension.

## Usagi Pràtich
Ij touchscreen a son dovrà ant:
* Dispositiv mobij: Smartphone, tablet, e e-reader.
* Commersi e servissi: Bancomat, màchine dël parchegi automàtich, ordinator ëd vol.
* Educassion e travaj: Lavagne interative, tablet gràfich.
* Salute: Strument ëd diagnòstica, schede médiche digitaj.
* Automobilìstica: Sistema ëd navigassion e control clima.

## Avantagi e Svantagi
Avantagi:
* Antuitiv e sempi da dovré.
* Risparmia spassi (pa dë strument separà).
* Possibilità ëd multi-touch (es. zoom, rotassion).

Svantagi:
* Sfòrs visual (ël dil a peul coaté part dlë scherm).
* Durabilità limità (le surfasse a peulo s-ciapesse).
* Problema ëd precision con dij sensor ëd bassa qualità.

## Evolussion Tecnològica
Ani 2000: Passagi dai sensor resistiv a coj capacitiv multi-touch.

Ani 2010: Integrassion ëd scherm flessìbij e sensìbij a la pression (3D Touch).

Al di d'ancheuj:
* Touchscreen sota-lus (under-display): Sensor ëstërmà sota lë schem OLED për disegn sensa bordure.
* Retroassion: Vibrassion ch'a smijo la sensassion ëd toché un boton real.
* Touchscreen për ambient ùmid o con guant (tecnologìe capacitive avansà).

## Arferiment
*Buxton, W. (2007). Touchscreen Technology: From Theory to Practice. MIT Press.*

*Holman, D. (2015). The Evolution of Touch Interfaces. Journal of Interaction Science.*

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Malware

Ël **malware** (contrassion d'"*malicious software*", visadì "programa malissios") a l'é qualsëssìa programa o còdes informàtich progetà për dësrangé, infiltré, o ciapé d'atension nen autorisà an sistema ëd càlcol, ret ëd computer, o dispositiv mòbij. A comprend virus, worm, ransomware, spyware, e àutri tipo ëd programa dannos. Ël malware a l'é un dij prinsipal arzigh për la sicurëssa an ligna.

## Stòria
* **Ani 1970**: Ij prim esempi ëd malware (es. *Creeper*) a son stàit creà për dimostré vulnerabilità dij sistema.
* **1986**: Ël prim virus për PC, *Brain*, a infeta dischet DOS.
* **Ani 1990**: Espansion dij *macro virus* ant ij document ëd Microsoft Office.
* **2000**: Ël worm *ILOVEYOU* a causa dann për $15 miliard.
* **2010s**: Nàssita dël ransomware (es. *WannaCry*) e malware polimòrfich.
* **2020s**: Malware basà su AI e atach a la catena d'aprovigionament (es. *SolarWinds*).
 
## Strutura e Component
Un malware a peul avèj:
* **Vetor d'anfession**: Përsuade l'utent a deurbe n'alegà (phishing) o aprofité d'un bug (exploit).
* **Payload**: L'assion dannosa (es. cripté dat, robé ciav).
* **Técniche d'evasion**: Cambié còdes për nen esse rilevà (polimorfism).
* **C&C (Command and Control)**: Server lontan për comandé ël malware.

## Tipologìe
# **Virus**: A s'ataca a d'àutri programa për replichesse.
# **Worm**: A l'ha soa propagassion sensa dipendensa da d'àutri archivi.
# **Trojan**: A smija a n'aplicassion legìtima ma a deurbe pòrte vietà.
# **Ransomware**: A blòca l'acess ai dat e a ciama un riscat.
# **Spyware**: A spia l'atività dl'utent (es. *Pegasus*).
# **Adware**: A mostra reclam nen vorsù.
# **Rootkit**: A stërma soa presensa ant ël sistema.
# **Botnet**: Ret ëd computer infetà controlà da n'atacant.
 
## Usagi
Ij malware a son dovrà për:
* **Cibercriminalità**: Robé dat finansiari (es. carte ëd crédit).
* **Spionagi**: Ciapé anformassion confidensiaj (govern, amprese).
* **Sabotagi**: Dësativé infrastruture crìtiche (es. *Stuxnet*).
* **Frode**: Manipolé sistema ëd vot o transassion.

## Avantagi e Svantagi
* **Avantagi (për l'atacant)**:
**** Arvangn financé o stratégich.**
**** Possibilità ëd colpì an manera mirà.**
* **Svantagi (për la vitima)**:
**** Pèrdita ëd dat o sòld.**
**** Dëstrussion ëd reputassion.**
**** Cost àut ëd riparassion e sicurëssa.**

## Evolussion Tecnològica
* **Ani 2000**: Malware për mobile (es. *Cabir* për Symbian).
* **Ani 2010**: *Fileless malware* ch'a travaja an memòria sensa archivi.
* **Al di d'ancheuj**:
** **AI-driven malware**: A adata soe técniche për scapé a j'antividrus.
** **Supply chain attack**: Anfeté programa legìtim prima dla distribussion.
** **IoT malware**: Atach a dispositiv conness (es. camere ëd surveliansa).

## Vardé ëdcò
* Antivirus  
* Firewall  
* Phishing  
* Ransomware  
 
## '''Arferiment'''
# Harley, D. (2011). *Malware: Fighting Malicious Code*. Prentice Hall.  
# Skoudis, E. (2004). *Malware: Rootkits & Botnets*. Addison-Wesley.  
 
## '''Ligam esterne'''
* Sentr antërnassional ëd sicurëssa (CISA)  
* Guida a la prevension dal malware (Kaspersky)  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Irpicodon pendulus

## Irpicodon pendulus

### Descrission
**Irpicodon pendulus** a l'é un fonz crostos, sùtil e dentà.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire paìs an Euròpa ma pa ancor an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Irpicodon pendulus*** (Alb. & Schwein.) Pouzar (1966)

Categorìa:Irpicodon
Gregòri XII

**Gregòri XII** (Venessia, 1335 anviron – Recanati, 18 otòber 1417), nassù **Angelo Correr**, a l'é stàit Papa dla Gesia catòlica ch'a fa 205 dal 1406 al 1415.

Categorìa:Papa
Martin V

**Martin V**, nassù **Ottone** (o **Oddone**) **Colonna** (Genazzano, 1368 anviron – Roma, 20 fërvè 1431), a l'é stàit col ch'a fa 206 Papa dla Gesia catòlica dal 1417 fin a soa mòrt. 

Categorìa:Papa
Jackson Pollock

**Paul Jackson Pollock** (Cody, Wyoming, 28 gené 1912 - Springs, New York, 11 ost 1956) a l'é stàit un pitor american, esponent dla corente artistica dël espressionism astrat.

Pollock, Jackson
Eugeni IV

**Eugeni IV**, nassù **Gabriele Condulmer** (Venessia, 1383 – Firense, 23 fërvè 1447), a l'é stàit col ch'a fa 207 Papa dla Gesia catòlica dal 1431 fin a soa mòrt. 

Categorìa:Papa
Gregòri X

**Gregòri X** (Piasensa, 1210 anviron – Aress, 10 gené 1276), nassù **Tedaldo (o Teobaldo) Visconti**, a l'é stàit Papa dla Gesia catòlica ch'a fa 184 dal 1271 fin a soa mòrt.

Categorìa:Papa
Gregòri XI

**Gregòri XI** (Rosiers-d'Égletons, 9 maj 1330 – Roma, 27 mars 1378), nassù **Pierre Roger de Beaufort**, a l'é stàit Papa dla Gesia catòlica ch'a fa 201 dal 1370 fin a soa mòrt.
A l'é stàit l'ùltim Papa ëd Avignon, an avend arportà torna la sede papal a Roma dël 1377.

Categorìa:Papa
Browser Web

Un **browser web** (an anglèis *web browser*) a l'é n'aplicassion ch'a përmet ëd visualisé e antëragì con document e risorse an sla rej (internet), com pàgine HTML, filmà, e figure. A fa da pont antra l'utent e ij servissi an ligna, an trasformand còdes an contnù visual. Esempi popolar a son Google Chrome, Mozilla Firefox, Apple Safari, e Microsoft Edge.

## '''Stòria'''
* **1990**: **Tim Berners-Lee** a dësvlupa ël prim browser, **WorldWideWeb**, al CERN.  
* **1993**: Mosaic a introduv l'antërfacia grafìca e j'image an linia.  
* **Ani 1990**: Guèra dij browser tra **Netscape Navigator** e **Internet Explorer**.  
* **2004**: Firefox a nass për mejoré la sicurëssa e la libertà.  
* **2008**: Google Chrome a introduv na navigassion pì lesta e separassion dle schede.  
* **Al di d'ancheuj**: Browser modern com Brave e Vivaldi a eufro privacy e personalisassion.  

## '''Strutura e Component'''
Un browser a l'é formà da:  
* **Motor ëd visualisassion** (es. Blink, Gecko, WebKit): A traduv HTML/CSS an contnù visual.  
* **Motor JavaScript** (es. V8, SpiderMonkey): A eseguis còdes për antërassion dinàmica.  
* **Antërfacia utent**: Schede, bara dj'adrësse, boton ëd navigassion.  
* **Gestor dle estension**: A gionta funsion (es. blocagi dij reclam).  
* **Memòria temporania** (cache): Memorisa dat për riduve ël temp d'atension.  

## '''Tipologìe'''
# **Browser tradissionaj**: Chrome, Firefox, Safari.  
# **Browser mobij**: Chrome Mobile, Safari për iOS.  
# **Browser minimalista**: Lynx (testual), Midori (leger).  
# **Browser privà**: Brave, Tor Browser (protegg ël VPN).  
# **Browser integrà**: Component an aplicassion (es. Electron).  

## '''Usagi Pràtich'''
Ij browser web a servo për:  
* Vardé sit e portal an ligna.  
* Visualisé filmà e sente mùsiche (YouTube, Spotify).  
* Gestì casele 'd pòsta (Gmail, Outlook).  
* Dësvlupé aplicassion web (DevTools).  
* Fé comersi eletrònich (Amazon, eBay).  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Acess global**: Conession a l'anformassion an temp real.  
** **Estension**: Personalisassion con plugin.  
** **Standards duvert**: Sopòrt a HTML5, CSS3.  
* **Svantagi**:  
** **Sicurëssa**: Vulnerabilità a malware e phishing.  
** **Consum ëd risorse**: Memòria e CPU për schede múltiple.  
** **Trassinassion**: Cujìa dij dat ëd navigassion.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 2000**: AJAX për aplicassion dinàmiche (es. Gmail).  
* **2010**: HTML5 për multimojen sensa plugin.  
* **Al di d'ancheuj**:  
** **WebAssembly**: Esecussion ëd còdes ad àuta prestassion.  
** **PWA** (Progressive Web App): Esperiensa tipo aplicassion.  
** **Web3**: Integrassion con blockchain e criptomonede.  

## '''Vardé ëdcò'''
* HTML  
* VPN  
* HTTP  

## '''Arferiment'''
# Berners-Lee, T. (2000). *Weaving the Web*. HarperCollins.  
# Eich, B. (2008). *JavaScript: The First 20 Years*. ECMA International.  

## '''Ligam esterne'''
* Mozilla Firefox  
* Proget Chromium  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
MS-DOS

**MS-DOS** (abreviassion ëd "*Microsoft Disk Operating System*") a l'é stàit un sistema operativ a riga ëd comand dësvlupà da Microsoft për ij computer IBM PC. Lansà dël 1981, a l'é dventà ël sistema operativ pì spantià për PC ant j'agn '80 e '90, fin a l'avent ëd Windows. MS-DOS a l'ha definì lë standard për la gestion d'archivi e l'esecussion ëd programa an sël hardware IBM e compatìbij.

## '''Stòria'''
* **1981**: Microsoft a cata un sistema operativ ciamà *86-DOS* e a lo modìfica për creé MS-DOS 1.0, su mandà 'd IBM (ciamà PC DOS).  
* **1983**: MS-DOS 2.0 a introduv ël sopòrt për disch ëd 10 MB e sot-cartele.  
* **1987**: MS-DOS 3.3 a sopòrta disch ëd 1.44 MB (floppy disk 3.5") e ret locaj.  
* **1991**: MS-DOS 5.0 a ancòrpora un gestor ëd memòria avansà e n'editor ëd test.  
* **1994**: MS-DOS 6.22, l'ùltima version stand-alone, a introduv ël gestor ëd compression DoubleSpace.  
* **1995**: Con Windows 95, MS-DOS a dventa na component ëd sostegn, ma pì nen esponùa a l'utent.  

## '''Strutura e Component'''
* **Antërfacia ëd riga ëd comand**: Utent a deuv anserì comand testuaj (es. `DIR`, `COPY`).  
* **Sistema d'archivi FAT**: FAT12 e FAT16 për organisé ij dat an sël disch.  
* **Programa ëd sistema**: `COMMAND.COM` (antèrpret ëd comand), utilità com `FORMAT` e `CHKDSK`.  
* **Assenza ëd multitasking**: A eseguìa un programa sol a la vira.  

## '''Usagi Pràtich'''
MS-DOS a l'é stàit dovrà për:  
* **Lansé programa**: Gieugh (es. Prince of Persia), aplicassion d'ufissi (Lotus 1-2-3).  
* **Gestì archivi**: Creé, copié, e organisé document.  
* **Configurassion ëd sistema**: Modifiché ij file `AUTOEXEC.BAT` e `CONFIG.SYS`.  
* **Dësvlup software**: Compilador BASIC e Pascal.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Semplissità**: Pòch consum ëd memòria (64 KB).  
** **Compatibilità**: Larga adossion da part ëd j'aplicassion.  
* **Svantagi**:  
** **Antërfacia testuaj**: Difìcil për utent nen técnich.  
** **Limitassion técniche**: Gnun sopòrt a multitasking o protession ëd memòria.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 1980**: Concorrensa con DR-DOS e PC DOS d'IBM.  
* **Ani 1990**: Integrassion con Windows 3.x (ambient gràfich).  
* **Al di d'ancheuj**: MS-DOS a l'é dovrà an emulator (es. DOSBox) për eseguì vej programa.  

## '''Vardé ëdcò'''
* Microsoft Windows  
* IBM PC  

## '''Arferiment'''
1. Paterson, T. (1983). *The History of DOS*. Seattle Computer Products.  
2. Zachary, G. (1994). *Showstopper! The Breakneck Race to Create Windows NT*. Free Press.  

## '''Ligam estern'''
* Emulator DOSBox  
* Archivi dël còdes sorgiss ëd MS-DOS 1.25 e 2.0  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Multics

**Multics** (abreviassion ëd "*Multiplexed Information and Computing Service*") a l'é stàit un sistema Operativ a temp condivis (time-sharing) dësvlupà ant j'agn '60 e '70 da na colaborassion antra MIT, General Electric, e Bell Labs. Progetà për esse sicur, eficient, e bon ëd gestì vàire utent e aplicassion an paralel, Multics a l'ha anspirà la creassion d'UNIX e a l'ha stabilì dij concet fondamentaj ant l'anformàtica moderna, com ël sistema ëd archivi geràrchich e la protession ëd la memòria.

## '''Stòria'''
* **1964**: Ancamin dël proget Multics, con l'obietiv ëd creé un sistema operativ avansà për mainframe GE-645.  
* **1969**: Bell Labs a chita ël proget, ma j'angigné Ken Thompson e Dennis Ritchie a deuvro soe ideje për dësvlupé UNIX.  
* **1973**: Prima instalassion comerciaj ëd Multics al MIT e an d'àutre institussion académiche.  
* **1980s**: Declin ëd Multics a favor ëd UNIX e mini-computer, con l'ùltim sistema dëstissà dël 2000.  
* **2007**: Publicassion dël còdes sorgiss ëd Multics com software stòrich.  

## '''Strutura e Component'''
* **Temp condivis (Time-sharing)**: Utent mùltipl a podìo travajé an paralel an sla midema màchina.  
* **Sistema ëd archivi geràrchich**: Organisassion ëd dat an cartele e sot-cartele, antegrà con control d'acess.  
* **Sicurëssa**: Separassion dij privilegi e protession ëd la memòria contra j'eror ëd programa.  
* **Linguage PL/I**: Dovrà për ëscrivì la pì part dël sistema.  
* **Hardware dedicà**: GE-645 e peui Honeywell 6180, con sopòrt a memòria virtual e segmentassion.  

## '''Anfluensa'''
* **UNIX**: Concet com ël shell, ël sistema ëd archivi, e j'utiss ëd dësvlup a son derivà da Multics.  
* **Sicurëssa moderna**: Mecanism ëd protession ant ij sistema operativ atual.  
* **Open Source**: La filosofìa ëd condivision dle ideje antra j'angigné a l'ha anspirà ël moviment open source.  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Amprèise e govern**: Sistema dovrà për aplicassion crìtiche com gestión ëd dat fiscaj.  
* **Educassion**: Strument ëd dimostrassion për ij concet ëd sistema operativ.  
* **Arserca**: Piataforma për studi ëd performansa e sicurëssa.  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Innovassion**: Prim sistema con memòria virtual e protession d'acess.  
** **Stabilità**: Session ëd travaj ëd mèis sensa riinissialisassion.  
* **Svantagi**:  
** **Complessità**: Difìcil da gestì e motobin costos.  
** **Hardware dedicà**: Pòch adat a l'evolussion dij mini-computer.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 1970**: Miliorament dël sistema ëd archivi e dël sopòrt a utent mùltipl.  
* **Ani 1980**: Portàbil an sël hardware Honeywell, ma sensa sucess comerciaj.  
* **Al di d'ancheuj**: Conservà com n'esempi stòrich ëd proget visionari.  

## '''Vardé ëdcò'''
* UNIX  
* Sistema Operativ  
* Ken Thompson  

## '''Arferiment'''
# Organick, E. I. (1972). *The Multics System: An Examination of Its Structure*. MIT Press.  
# Van Vleck, T. (2007). *Multics: The First Seven Years*. Multics History Project.  

## '''Ligam esterne'''
* Multics History Page  
* Còdes sorgiss ëd Multics (GitHub)  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI