Platon

**Platon** a l'era un filòsof, dissìpol ëd Sòcrate.
A l'é nassù a Atene dël 428 o 427 aGC e a l'é mòrt dël 348 o 347 aGC.

A l'é belfé che sò nòm ver a fussa **Aristòcle**; pì tard a l'han ciamalo Platon, visadì *largh*, miraco për via ëd soe spale fòrte e sò fìsich atlétich.

## Soa vita
Fieul d'Ariston e Periction, Platon a vnisìa da na famija ëd veja noblëssa atenèisa, dzortut da la part ëd soa mare, ch'a l'era seur ëd Càrmide e novoda ëd Crissia (un dij tranta tiran).
Motobin giovo a l'era dedicasse a la pitura e a la poesìa, ma tòst a l'é consacrasse a la filosofìa, andasend dapress prima a j'ansegnament ëd Cràtilo, peui a coj ëd Sòcrate, ch'a l'ha rancontrà dël 408 aGC e ch'a l'ha avù su chiel n'anfluss decisiv.

Cand ch'a l'avìa 25-30 agn a l'ha vëddù la dërota definitiva d'Atene ant la guèra dël Peloponèis, ël goern dij tranta tiran e l'artorn ëd la democrassìa.
Costa, tut somà, a l'é rivà sensa tròpe arvange anti-aristocràtiche ma a l'é maciasse dla condana a mòrt ëd Sòcrate ant ël 399 aGC.

Platon a l'ha tramudà për un pòch ëd temp a Megara da Euclid; chèich agn apress a l'é tornà a Atene andoa a l'ha passà sensa fastudi la pì part ëd soa vita.

### Ij viage
Sò sogiorn a Atene a l'é stàit antervalà da chèich grand viage.
A l'é andàit, a smija, a Creta e an Egit, andoa a l'avrìa avù dij contat con la casta sacerdotal, che ai grech a jë smijava depositaria ëd na sapiensa religiosa motobin pì antica dla soa, e a Siren-e, andoa a smija ch'a l'abia conossù ël matemàtich Teodòr.
Ëd sigura a l'é stàit a Tàranto, anté ch'a l'ha fàit amicissia con ël matemàtich, filòsof e statista pitagòrich Architas.
Ambelessì a l'ha conossù Dion, cugnà ëd Dionis ël vej.

#### Ij viage a Siracusa
N'esperiensa pì dramàtica a l'é stàita cola dij tre viage a Siracusa, për sërché ëd realisé n'arforma polìtica dlë stat: ël prim (390 aGC) su anvit dël tiran Dionis ël vej, j'àutri doi (367-365 aGC e 361 aGC) su ansistensa ëd Dionis ël giovo, sucedù a sò pare.
Tuti tre costi viage a son finì con dle brusche ruse e dij perìcoj për la sigurëssa ëd Platon.
Dionis ël vej a l'ha fin-a falo aresté e a l'ha vendulo 'me s-ciav: a l'é stàit Aniceri ëd Siren-e a paghé le tremila dracme për ël riscat.
L'ostinassion a nen rend-se al prim insucess a fa vëdde coma Platon a vorìa almanch anviaré sò seugn ëd repùblica filosòfica, bele che an dle condission che chiel-midem a savìa esse dësfavorèivoj.

An efet, l'ùnich òm polìtich siracusan dont Platon a podìa conté an sl'apògg a l'era Dion; ma chiel-sì a l'é nen riussì a prevalèj ant ël goern ëd Siracusa e ansi a l'é stàit esilià.
Ij doi tiran a sërcavo da Platon mach na sòrt ëd consulensa basta ch'a sia e d'aumenté sò prestis, andrinta a 'n quàder d'assolutism dont a l'avìo gnun-e antension ëd cangé ij fondament.

A la fin, cand dël 357 aGC Dion a l'é riussì a conquisté 'l podèj a Siracusa, Platon, giumaj vej e dësmarcorà, a l'ha mach podù deje da leugn n'apògg moral.
Dël 354 aGC Dion a l'é stàit massà pròpe për inissiativa d'un dissìpol ëd Platon, Calip: a l'era ël faliment definitiv dle speranse ëd realisassion dl'utopìa platónica a Siracusa.
Platon a l'ha antlora scrivù le litre nùmer VII e VIII, passand an arsegna e giustificand la polìtica ëd Dion e an fasend dle propòste, sensa sucess, për na conciliassion dij partì sicilian.

### L'Academia
Antratant, l'atività filosòfica e didàtica ëd Platon a l'era dësvlupasse an manera drùa a Atene.
Fin dal 387 aGC a l'avìa fondà l'Academia, na scòla filosòfica sota la forma (comun-a a tute le scòle filosòfiche greche) d'un sodalissi religios, an onor dl'eròe Academ, e che Platon a dirigg-rà për ël rest ëd soa vita.
Da d'armarche d'Aristòtil i soma che Platon a fasìa lession sensa dovré ëd nòte scrite.
Già vàire agn prima a l'avìa anandià soa produssion literaria e filosòfica.

## Sò pensé
Për Platon, la mission dla filosofìa a l'é ëd dëscoaté la vera conossensa daré dël vel dl'opinion e dl'aparensa.
A l'ha dàit motobin d'amportansa a lë studi dle forme e dj'idèje ch'a van dëdlà dl'esperiensa: l'idèja ëd giustissia, lë stat ideal, l'idèja ëd bin e via fòrt.

Dagià che Platon a l'ha pa scrivù n'esposission formal ëd soa metafìsica, nòstra conossensa ëd soa forma final a dev esse pijà da j'afermassion d'Aristòtil, ch'a l'era stàit sò anlev.

### J'anfluss an sël pensé platónich
An Platon a së s-ciàira l'anfluss ëd vàire dle filosofìe precedente: ij pitagòrich, Eràclito, Parménid, Empédocle, Anassàgora, ij sofista, Sòcrate, le scòle socràtiche.
Sò sfòrs a l'é stàit col ëd pijé posission rëspet a tute cole filosofìe, sërcand ëd tirene le vrità ch'a contnisìo për fondje an na sistemassion pì àuta e completa.

Ël pensé platónich a pija posission ëdcò rëspet a le prinsipaj manifestassion sientìfiche e colturaj ëd sò temp.
Prima antra coste a l'é l'art médica, dont l'esponent pì grand a l'era Ipòcrat ëd Còs (460 aGC anviron-370 aGC anviron).
Doi aspet ëd la medzin-a ipocràtica a l'han anteressà Platon: ël rigor metodològich e soa ancreusa concession ëd l'òm.
Tutun, antant che për Ipòcrat l'art uman-a pì granda a l'era la medzin-a, për Platon costa primassìa a restava a la filosofìa, an essend bon-a a elaboré na concession ëd l'òm pì completa.
An efet, la natura uman-a as definiss pa mach an basandse an sla salute dël còrp, ma pitòst an sla santità ëd l'ànima, visadì la virtù.
J'istess rasonament a men-o Platon an soa crìtica contra n'àutra espression coltural ëd sò temp, la retòrica; nen mach cola dij sofista ma ëdcò cola sostnùa da Isòcrate (436 aGC-338 aGC).
Chiel-sì a arpresentava ant l'Atene 'd sò temp la vera autërnativa a l'ansegnament platónich.
A diferensa dij sofista, Isòcrate a butava pa l'art dël dëscors a servissi dl'ùtil, ma dla patria e dla vita polìtica; a l'avìa për but la formassion d'un sitadin coltivà e angagià ant le chestion polìtiche concrete.
La crìtica al sistema sostnù da Isòcrate as treuva ant ël *Fedro*: Platon a nega pa che la retòrica a peula serve, ma a fortiss la primassìa dla dialética e a polemisa contra na vita passà a soagné l'eloquensa e la bela forma dij dëscors.

### Platon e la polìtica
Conforma a Platon, l'atività dl'òm pì amportanta a l'é la polìtica.
Sò pensé a l'é angagià a arzòlve ij problema smonù da la coltura 'd sò temp e, an particolar, ël problema prinsipal dël moment: l'avnì polìtich d'Atene e dla Grecia.

An efet, da giovo Platon a l'era anteressasse a la polìtica, ma a l'é peui gavass-ne, avenda s-ciairà ch'a-j era impossìbil buté d'acòrd l'atività polìtica con un comportament moral.
Coma tendense, a l'era anti-democràtich për via ëd sò ambient familiar e ëdcò për l'ansegnament ëd Sòcrate.
An conseguensa dla condana ëd chiel-sì, cost orientament ëd Platon a l'é ranforsasse.
Ma già da antlora sò pensé polìtich a l'era nen adressà mach a na sempia restaurassion aristocràtica, ma vers la convinsion (che a-i era già almanch an part, ëd fasson implìssita, ant ël socratism) che ël problema polìtich a podìa trové soa solussion mach ant un goern dij filòsof ch'a conossèisso la bin e donca, già mach për sòn, a vorèisso e a fusso bon a realisela.
Ël sens ëd l'arflession polìtica dësvlupà ant la *Repùblica* a l'é che ël massament ëd Sòcrate a l'é stàit possìbil përchè ant l'Atene ëd col temp a-i era na s-ciapura antra filosofìa e polìtica.

### Le tre fas dël pensé ëd Platon
Basandse ansima a dij criteri ëd daitassion dij sò diàlogh, as peulo s-ciairesse tre fas prinsipaj ëd sò pensé, sensa però vorèj esageré a fé na schematisassion ës-ciapà con ël piolòt.
A venta an efet arconòsse j'aspet ëd continua auto-crìtica che ël pensé ëd Platon a l'ha mantnù fin-a a la fin.

#### Ël prim perìod
La prima fas a l'é arpresentà da j'ansidit *diàlogh socràtich* e ij tut prim diàlogh a son sentrà an sël problema dla virtù: a na smon-o Sòcrate an camin ch'a na sërca la definission.
Ij diàlogh dël prim perìod a son:
* *Eutifron*, an sla pietà religiosa
* *Apologìa ëd Sòcrate*
* *Criton*, an sël dovèj d'ubidì a le laj
Costi tre diàlogh a trato dël comportament ëd Sòcrate prima, durant e dòp sò process.
Ël problema dl**Eutifron'' a l'é lòn ch'a l'é la religion.
Ël pensé sentral, bele che nen fortì coma conclusion, a l'é che ël sens dël servissi ëd [[Dé]] ch'a l'é la religion a l'é la cooperassion con Dé e sota Dé për la produssion d'un ''travaj nòbil'', dont la natura a l'é nen definìa mej, ma a smija ciàir che ambelessì ël travaj a sia la tendensa dl'ànima.
Ël diàlogh a l'é anteressant ëdcò për soa terminologìa [[lògica]] bin dësvlupà.<br />
Ant l**Apologìa*, la vera difèisa ëd Sòcrate a l'é che a guidé soa vita a l'é stàita soa convinsion d'avèj na mission da Dé për fé filosofìa: lë sfòrs a rende soa ànima ël mej possìbil e a sproné l'umanità fé istess.
A l'é sò dovèj 'd resté fidel a costa mission bele che soa fedeltà a veula dì soa condana tanme traditor da part ëd la democrassìa.<br />
Ël pont ëd *Criton* a l'é che Sòcrate a l'è arfudasse dë scapé da soa përzonìa, bele che dësgiusta, përchè dësnò a l'avrìa faje un tòrt a tut ël sistema sossial.
* *Jòni*, an sl'anspirassion artìstica
* *Ipia magior*, an sël concet ëd bel
* *Ipia minor*, an sla volontarità o pa dla colpa moral
* *Alcibìad I*, an sl'istess argoment dl'Ipia minor e an sël valor filosòfich dla conossensa ëd chiel-midem (antant che l'ansidit *Alcibìad II* a l'é nen auténtich)
* *Lachete*, an sël corage
* *Liside*, an sl'amicissia
* *Càrmide*, an sla [[saviëssa]]
* *Protàgora*
Gavà che për *Liside*, *Càrmide* e *Protàgora*, la forma a l'é diretamen dialògica; a arproduvo, con soa sequensa s-ciassa ëd chestion e rispòste, col ch'a dovìa esse ël procediment socràtich dla [[majéutica]].
Tutun, costi diàlogh a son nen mach na sempia esposission dl'ansegnament ëd Sòcrate, ma pitòst n'arflession crìtica mnà da Platon sij tema socràtich e con métod socràtich.

Ij tre pont ansima ai quaj dzortut a bato a son:
* l'ansidit anteletualism étich ëd Sòcrate, partagià ancor da Platon, conforma al qual gnun a sbalia ëd fasson volontaria;
* l'impossibilità ëd definì an manera precisa un-a qualsëssìa dle sìngoj virtù tradissionaj dl'[[ética]] greca sensa che la definission a së spantia fin-a a comprende tute j'àutre virtù: la virtù a l'é un-a e, për esse pì precis, a l'é siensa;
* ël problema dla possibilità ëd mostré la virtù.

===== Ël Protàgora, sìntesi dël prim perìod =====
*Protàgora* an chèich manera a constituiss na [[sìntesi]] ëd costa prima fas dël pensé platónich.
A në smon la pì completa presentassion fàita da Platon dij prinsipi fondamentaj ëd la moralità ëd Sòcrate e a l'é la sorgiss dj'afermassion d'Aristòtil an sl'ansegnament ëd Sòcrate ant l*'Ética nicomachea*.

Sòcrate a rancontra a ca 'd Calia l'avosà sofista [[Protàgora]].
Chiel-sì a spiega che sò mësté a l'é ëd mostré lòn ch'a l'é bin e për bin chiel a antend l'art ëd fé un sucess ëd soa vita, soa famija e soa sità.
La possibilità ëd mostré la virtù a l'é a l'ancamin negà, peui sostnùa da Sòcrate, con un [[paradossal]] scambi dle part antra chiel e Protàgora.<br />
La rason ëd cost arvërsament a l'é che as contrasto doe fasson diferente ëd concepì ël savèj.
Si la virtù, 'me ch'a fortiss Protàgora, a l'é la capassità ëd comportesse con giudissi, capassità ch'a l'é a la portà ëd tuti j'òm e ch'as fonda an sël rispet ëd le costume e dle tradission, antlora a l'é nen pròpe na siensa e as peul pa mostresse.
Da part soa, Platon a fortiss sò ideal ëd virtù, identificà ancor a la mòda ëd Sòcrate con la sapiensa, e ël métod socràtich d'ansegnament.

==== Ël Gòrgia, diàlogh ëd transission ====
Gnanca an soa sconda fas, cola dla maduridà, ël pensé ëd Platon a constituiss un sistema për da bon.
An *Gòrgia* (an sla retòrica), ch'a marca ël passage, a së s-ciàira dlongh na pì gran rudiëssa dla polémica anti-sofìstica.

Gòrgia a fortiss che la retòrica a l'é n'art, l'aplicassion dla conossensa a la pràtica; l'argin-a ëd tute j'art, përchè a spòrz a chi ch'a-l l'ha l'oget ëd la pì granda ambission ëd l'òm, ël podèj ëd realisé lòn ch'a veul ant la sossietà.
Sòcrate nopà a diciara che la retòrica a l'é pa n'art, a l'é na sòrt ëd parassitism.<br />
Cost giudissi a l'é contrastà da Pòlus, amirator ëd Gòrgia, përchè ël retor ëd sucess a l'ha an sò podèj la vita e ij ben ëd tuti j'òm.
Sòcrate a-j rëspond che un ch'a comanda parèj a fa lòn ch'a-j pias, ma pa lòn ch'a veul: coma tuti, a vorërìa la gòj e la bin, ma gnun at dësgiust a men-a a la gòj.
Pòlus a l'é nen bon a contrabate.<br />
Càlicle e Acarne a dësvlupo la dutrin-a dla volontà dël podèj.
Sòcrate as opon a tuti doi.
Për chiel, ij creator dla democrassìa amperialista atenèisa a j'ero nen dë s-cèt òm dë stat, përchè as son contentasse ëd dé a Atene na marin-a e un comersi, sensa creé un caràter sòlid da la mira moral; a l'é nen vera, coma a pensa Càlicle, che ël segret ëd la gòj a l'é d'avèj ëd passion fòrte e esse bon a sodisfeje.

L'acusassion fàita ai sofista, an particolar al përsonage ëd Càlicle (miraco anventà da Platon) a l'é nen mach pì cola ëd boriosa vanità e d'incoerensa concetual, ma d'un genit imoralism polìtich e ëd diseducassion dla gioventura.
A venta dì che costa acusassion a rend nen giustissia al grand valor positiv dla sofìstica ant la [[stòria]] dla coltura e a crasa tuta distinsion antra j'opòst arzultà (a pro dla tiranìa o democràtich-ugualitari) che l'arflession dij sofista an sël rapòrt antra natura e convension a l'avìa fàit ës-ciòde.

===== Ij mit platónich =====
Costa pì fòrta rudiëssa polémica a l'é mach na facia ëd n'arfud pì radical ëd l'[[edonism]] e ëd na contraposission violenta antra la realtà sensìbil e n'àutra, vera realtà dëdlà dël mond: për la prima vira ël diàlogh as sara con un [[mit]].
Cost-sì, s'a pretend nen d'arpresenté cost dëdlà an manera esata e verificàbil, tutun a fortiss l'esigensa d'un leu ëd premi e punission, andoa mach a podrà realisesse la pien-a giustissia negà al mond dupeur e fàuss anté che l'òm giust a l'é obligà a passé soa vita corpòria.

Ël mit a sarërà dorenavan na grand part dij diàlogh.
Ij mit ëd *Fedon* e dla *Repùblica*, an particolar, a l'han caràter escatològich parèj ëd col ëd *Gòrgia*.<br />
Sòn a l'é ël sign dël carché dle motivassion religiose che a rivo a Platon da la tradission òrfica-pitagòrica e che për Sòcrate a j'ero al pì oget d'ipòtesi nen sigure.
An efet Sòcrate, bele che a dèissa pa a l'identificassion ëd bin e piasì ver col caràter tut edonìstich ch'a-j darà sò scolé [[Aristip]], a l'avrìa gnanca aprovà l'anti-edonism esasperà ëd *Gòrgia*.

==== Lë scond perìod ====
===== L'anteresse matemàtich =====
Ij contat con ij pitagòrich e con Teodòr ëd Siren-e a ranfòrso an Platon ëdcò j'anteresse sientìfich, nen për la siensa sperimental, tròp mondan-a, ma për la [[matemàtica]], siensa d'inteligìbij pur.
An efet, tut ël travaj matemàtich pì amportant dël IV sécol aGC a l'é stàit fàit da 'd sò amis o dissìpoj.
Tutun, la matemàtica a peul nen esse disgionzùa d'la filosofìa, nì alvesse al ròl ëd siensa autònoma.<br />
Caraterìstica ëd costa sconda fas ëd sò pensé a l'é n'aliansa ëd [[rassionalism]] matemàtich e ëd misticism.

===== Ël mond ëd j'idèje =====
An arfasendse a la contraposission antra le tesi d'Eràclito e cole ëd Parménid e ëd [[Meliss]], Platon a smon dël mond sensìbil n'arpresentassion ch'as peul disse eraclitea, ma con conotà negativ e pessimista: a l'é ël mond dl'instabilità e dlë score continuo e, pròpe për sòn, a peul nen esse soget ëd conossensa precisa ma mach d'opinion dubiosa.

Tutun, cost mond, bele che an manera impërfeta, a l'é conossìbil antant ch'a armanda a j*'idèje*.
Costa a l'é la paròla giumaj intrà ant ël gergon filosòfich, ma la paròla [[grech antich|greca]] che Platon a deuvra pì 'd soens as rendrìa mej con *forma* o *plancia*.<br />
Comsëssìa, j'idèje a son concet sigur, ch'a cangio nen, ch'a son nen conossù për astrassion e generalisassion dl'esperiensa sensìbil, ma al contrari a esisto prima ëd chila e a son d'essense pure; essense pa mach mentaj, ma fornìe ëd n'esistensa ogetiva, postà an n'àutr mond che pì tard, ant ël *Fedro*, Platon a spieghërà tanme un mond *iperurani*, visadì *dzora dël cel*.
Tutun costa designassion ëspassial, e Platon a lo sa bin, a rend pa con precision la nossion ëd trassendensa, d'un dëdlà metafìsich; comsëssìa cost dëdlà as arduv pa a esse cheicòs ëd tutafàit nen conossìbil o nen comprensìbil.
Scond Platon j'idèje a son l'ùnich possìbil oget ëd vera siensa.
A son pa mach dij concet përsonalisà, ma ëd plance concrete e dij modej përfet ëdcò për la blëssa; le còse ëd cost mond a na son mach n'arfless ëspali.

Për lòn ch'a toca al rapòrt antra j'idèje e soe realisassion impërfete ëd cost mond, Platon dle vire a parla ëd na partissipassion dle còse a j'idèje (an butand a l'arzigh la trassendensa assolùa ëd j'idèje), d'àutre vòlte a parla ëd n'imitassion (le còse a sarìo dle còpie impërfete ëd j'idèje).

===== L'ànima inmortal =====
Si l'ànima a riess a avèj chèich conossensa dël mond superior a l'é përchè prima d'esse ampërzonà ant ël [[còrp]] a l'ha contemplà j'idèje, avend soa istessa natura divin-a e nen corompìbil.
Ël procediment majéutich ëd Sòcrate, ch'a men-a ël dissìpol a trové la vrità daspërchiel, a l'é spiegà da Platon tanme un process d'arcòrd ëd lòn che l'ànima a l'ha s-ciairà an cola vita precedenta.
S'argoment a l'é dësvlupà dzortut an *Menon*.

Al mond ëd j'idèje, che ëd fasson poética dle vire Platon a identìfica con ij Camp Elis dle religion mistériche, l'ànima a veul torné: la mòrt, dont l'òm comun che a pija për realtà ël mond sensìbil a l'ha tëmma, a l'é nopà sustà dal savi.<br />
L'anspirassion ëd l'ànima a torné a soa patria d'orìgin a l'é qualificà da Platon tanme amor (*éros*), visadì un process ëd montà gradual da l'amirassion për la blëssa teren-a al desideri dla saviëssa përfeta.
Motobin pontùa a l'é l'anàlisi dle prerogative ëd l'éros fàita ant l*'Arsinon*, ant un monté ëd discors an sl'amor dij vàire contaulant, travers dij quaj ël problema a l'é viaman aprofondì.
Ant ël discors dla sacerdotëssa Diòtima, contà da Sòcrate, [[Éros]] a l'é përsonificà e qualificà tanme un demon, ni dé ni òm, ma mediator antra mond uman e divin.
Parèj ëd chiel, e sò dissìpol, a l'é chicassìa ch'a sia ni ignorant nen cossient ëd soa ignoransa, ni savi coma mach a peul esse la divinità (o l'ànima uman-a cand apress la mòrt a sarà alvà a la contemplassion ëd j'idèje); ma filòsof, visadì - conforma al significà dla paròla greca - amant ëd la saviëssa.
Mersì a cost concet dialétich ëd l'éros, Platon a peul alvesse a na concession metafìsica dl'amor - ch'a sarà anspirassion ancor për [[Baruch Spinoza|Spinoza]] - sensa d'àutra part arneghé l'amor terestr e ël desideri dla blëssa, ëdcò fìsica.

Ëdcò a propòsit dl'inmortalità dl'ànima as artreuva an Platon l'union d'ampulsion religiosa e ëd rassionalism.
Dzortut an *Fedon*, ma ëdcò ant la *Repùblica* e an *Fedro*, a tira fòra sempe 'd neuve preuve ëd l'inmortalità.
Ës foson ëd dimostrassion e sò caràter eterogeni a fan vëdde che Platon midem a na restava pa tutafàit sodësfàit.

Soens l'ànima, pr'ëspurghé dle colpe, a dev tramudé a travers d'àutre esperiense corpòrie; parèj la dutrin-a pitagòrica dla [[metempsicòsi]] a l'é adotà da Platon e a concor a ranforsé ël caràter étich e religios ëd soa filosofìa.
Ëd sòn a parla ant ël final ëd la *Repùblica*; ëd mit un pòch diferent a-i son an *Gòrgia* e *Fedon*, anté ch'as contempla ëdcò la possibilità d'ànime che, avenda dle colpe nen ëspurgàbij, a son condanà a resté an [[etern]] ant un leu ëd pen-a, ël Tàrtar.

===== La tripartission ëd l'ànima =====
Antra l'assolùa materialità dël còrp e l'assolùa spiritualità ëd l'ànima concepìa tanme essensa divin-a, Platon a l'ha da manca d'arconòsse na realtà mesan-a, constituìa da le fonsion ëpsìchiche e psico-fìsiche.
Për sòn, da prinsipi ant la *Repùblica*, peui con chèiche variante an *Fedro* e an *Timeo*, a l'é smonùa la [[teorìa]] dla rispartission ëd l'ànima an tre part: un-a *aptitiva*, ch'a corëspond a j'ampulsion vitaj elementar; un-a *passionà*, corëspondenta a le passion pì nòbij, tanme ël corage; un-a *rassional*.
Donca la separassion antra material e spiritual as produv ëdcò andrinta a l'ànima midema, an butand a l'arzigh soa assolùa unità e indivisibilità.
La vita eterna a smijërìa destinà mach a l'ànima rassional; ant ël darié Platon a smija ven-e fòra na tendensa a concepì le sìngole ànime tanme destinà a fond-se, apress la mòrt, an n'ànima universal ùnica.
E ancor, la tripartission ëd l'ànima a ìmplica, për Platon, l'esistensa ëd tre sòrt diferente d'òm, sconda che an lor a predòmina la s-cëtta anclinassion vital-sensual, la passionalità pì àuta o l'amor dla saviëssa.
Ël model platònich dë stat ideal, trassà ant la *Repùblica*, a l'é basà an sla constatassion ëd costa disugualiansa nen eliminàbil, e donca an sla separassion rèida antra na classa ëd produtor, un-a ëd guerié e un-a ëd filòsof resior ëd lë stat.
An costa utopìa polìtica as arfleto le tendense anti-democràtiche e pro-spartan-e ëd Platon, sotponùe a në sfòrs ëd rassionalisassion; a l'anterior dla classa dij filòsof e dij guerié a l'é sostnùa na comunansa dij ben e dle fomne.

===== Ij diàlogh dël second perìod =====
Antra ij diàlogh ëd cost second perìod a venta buté:
* *Menon*, diàlogh motobin rich d'argoment, nen tuti gropà për da bin antra 'd lor, ma andoa a l'é torna afrontà ël problema ëd podèj mostré la virtù e la siensa
* *Eutidemo*, contra la grama dialética dij sofista
* *Menessen*, an sle làude funerarie
* *Cràtilo*, an sël lengage: un dij diàlogh ch'a l'é pì malfé antërpreté për l'angavignesse d'argomentassion seriose e ëd paradòss irònich. La chestion ambelessì a l'é si ij nòm a l'han sò significà për natura o për convension. Ël but prinsipal ëd Platon a l'é d'aprofondì ël fàit che ël lengage a l'é n'utiss dël pensé, la verìfica ëd soa giustëssa a l'é pa l'usage sossial, ma soa capassità a esprime për da bin ël pensé ver.
E peui dzortut:
* l*'Arsinon*, an sl'amor
* la *'Repùblica**, an sël problema ëd lòn ch'a l'é la giustissia e an sël model dë stat ideal
Lë schema étich ëd la ''Repùblica'', parèj ëd col ëd ''Gòrgia'' e ëd ''Fedon'', a l'é dominà da la concession ëd le tre vite, che la tradission a fa armontè a [[Pitàgora]].
Le vite a son cole dël filòsof, ëd l'òm d'assion e ëd chi ch'as dédica a gòde.
Ël but dël prim a l'é la saviëssa, dël second la distinsion, dël ters la sodisfassion ëd j'aptit.
La distinsion a l'é un but ant la vita pì àut che mach la sodisfassion ëd l'aptit; ël but pì àut a l'é la saviëssa.
La fondassion psicològica ëd sa dutrin-a a l'é la teorìa ëd l'ànima tripartìa.
* **Fedon**, sl'imortalità e la divinità ëd l'ànima
Cost diàlogh a constituiss un-a dle base fondamentaj për n'antërpretassion religiosa ëd Platon, che ambelessì a definiss la filosofìa tanme n**esercitesse a meuire*.
As conta la dariera ciaciarada ëd Sòcrate con ij sò dissìpoj prima dl'esecussion ëd soa condana.
An arfasend-se a la dutrin-a dl'arciam e an fondand soa dimostrassion an sël fàit che l'ànima a partìssipa a l'idèja dla vita, Sòcrate a fortiss soa fé ant l'imortalità: lòn ch'a partìssipa a l'idèja dla vita a peul nen meuire e lòn ch'a l'é ciamà mòrt a l'é mach na liberassion da le caden-e dël còrp.
Platon a riva ambelessì al pont estrem ëd sò doalism: còrp e spìrit a son concepì coma opòst, ël mond fìsich a finiss për esse identificà con ël nen esse e ël mond ëd d'idèje con l'esse.

Costi diàlogh a son pì longh (la *Repùblica* as compon adritura ëd des lìber, dont ël prim - conforma a n'ipòtesi nen sigura - a armontrìa al perìod dij diàlogh socràtich).
Ël përsonage ëd Sòcrate a l'ha sempe na posission sentral da la mira filosòfica e dramàtica, ma le dutrin-e da chiel ësmonùe a son giumaj platóniche an manera s-cëtta.

==== Ël ters perìod ====
===== Ij diàlogh dël ters perìod =====
Ant ij darié diàlogh a preval torna la forma dialògica direta; as agrandiss la separassion antra la part mìtica (ch'a predòmina për esempi an *Timeo* e an *Crissia*) e cola ëd rasonament, ch'a sacrìfica a l'esigensa ëd rigor lògich l'ardiment dël diàlogh.
An chèich diàlogh, ël përsonage ëd Sòcrate a l'é pì nen ël protagonista, ma na sòrt ëd pressident ëd la discussion; ant le *Laj* a-i é nen d'autut: l'antërvenant prinsipal a l'é n'atenèis nen nominà (ch'a sarìa da antërpretesse coma Platon midem) e ël diàlogh as figura ch'as sia dësrolasse nen a Atene, ma a Creta.

Ij diàlogh dël ters perìod a comprendo:
* miraco *'Fedro**, an sla natura dl'ànima e an sij prinsipi dla retòrica (ma cheidun a lo antìssipa a jë scrit ëd la maduridà)
A l'ha për but ëd mostré coma ch'as peussa tiré su na retòrica sientìfica për da bon, an sle dobie fondamenta dël métod lògich e dlë studi sientìfich dle passion uman-e

Con pì sicurëssa ëd cost perìod-sì a son:
* **Teetet**, an sël problema [[gnoseològich]], contra ël [[relativism]] ëd Protàgora; a memòria la mòrt recenta ëd l'avosà matemàtich e sòn a përmet ëd daitelo al 368 aGC-367 aGC
Gavà un fiamengh antërmes an làuda dla vita contemplativa, ës diàlogh a l'é na discussion ëd la chestion ëd coma a dev esse definìa la conossensa.
* ''Parménid'', an sël rapòrt antra unità e multiplissità
* ël ''Sofista'', an sël rapòrt ëd j'idèje antra 'd lor e dl'esse con ël nen esse
* ël **Polìtich**
Da na part a arpija ël problema dla definission, tratà ant ël ''Sofista'', da n'àutra a constituiss na prima revision crìtica dla ''Repùblica''.
Al sènter dël diàlogh a-i é la descrission dël mit ëd [[Cròno]].
Sò arzultà prinsipal a l'é la conclusion che ël goern sota la diression përsonal d'un ditator benign a l'é nen adat a la condission dla vita uman-a, andoa la diression a l'é për fòrsa cola ëd n'òm falìbil, nen un dé.
An na sossietà uman-a concreta, lòn ch'a dev sostituì la diression përsonal d'un dé a l'é la primassìa impërsonal ëd na laj inviolàbil.
Andoa a-i è na laj sovran-a arconossùa përparèj, la monarchìa a l'é la sòrt ëd constitussion pì sodisfacenta e la democrassìa cola meno; ma andoa a-i è pa ëd laj fondamental la situassion a l'é anvertìa: na democrassìa sovran-a a l'é da preferì a n'autòcrat iresponsàbil.
Ël diàlogh a l'é rich ëd pensé che a son passà ant l'ética e la polìtica d'Aristòtil; Aristòtil a l'ha pijà d'ambelessì la concession dla polìtica tanme na siensa architetònica pràtica a la qual tute j'àutre a son subordinà.
* **Filebo**, an sël rapòrt antra bin e piasì
Ël diàlogh a l'é la sorgiss dla dutrin-a dël giust mesan.
La bin a consist nì ant ël piasì nì ant l'anteligensa pijà daspërlor, ma an soa relassion, visadì an na vita mës-cia ëd piasì e anteligensa.
An efet, un piasì sensa anteligensa a sarìa gnanca un piasì, përchè a sarìa gnanca possìbil ancòrz-se che un a l'ha gòj; d'àutra part a l'é gnanca da auguré na vita mach d'anteligensa, sensa gnun piasì nì dolor.
* **Timeo**, n'esposission ëd cosmologìa, fìsica e biologìa butà an boca a l'astrònom Timeo ëd Lòcri.
Cost a l'é un dij pòchi diàlogh ch'a j'ero conossù ant l'[[età ëd mes]] e a l'ha avù n'apressiament ëstragròss: dnans a tut për soa vision finalista dël còsm, peui përchè, mersì a la stragròssa quantità ëd notissie ch'a conten (fìsiche, astronòmiche, matemàtiche, fisològiche, anatòmiche, médiche) a l'é stàit për vàire sécoj l'arferiment pì rich an sle conossense sientìfiche dl'antichità.
Tutun, le caraterìstiche amportante dël diàlogh a son pa ij tentativ dj'ipòtesi sientìfiche particolar, ma ij sò prinsipi metodològich.
As armarca ëdcò l'antrodussion ëd Dé tanme càusa eficenta anteligenta ëd tut l'órdin e la strutura ant ël mond ëd lë dventé, ch'a pronta a la teologìa natural ëd le ''Laj''.<br />
Al prinsipi dl'euvra Platon as colega a la ''Repùblica'', an fasend finta che antra ij doi diàlogh a-i sia passaje mach un di.
Timeo a ancamin-a soa discussion an marcand na distinsion fòrta antra l'esse etern e ël fesse temporal, e ansistend che mach dël prim i podoma avèj na conossensa esata e definitiva.
Donca la cosmologìa, al mej, a l'é nen na siensa esata.
Ël mond visìbil, ch'a cangia e a l'é temporal, a l'é na còpia d'un model etern; la còpia a l'é ël travaj ëd Dé e la rason për la qual a-i é sa còpia a l'é la bontà sempe ativa e generosa ëd Dé.<br />
Partend da doi triàngoj primitiv, col retàngol isòssel e col retàngol ëscalen anté che l'ipotenusa a l'é ël dobi dla banda pì curta, Timeo a fàbrica quatr dij [[sòlid (matemàtica)|sòlid]] regolar: ël [[cubo]], ël tetraedr, l'otaedr, l'[[icosaedr]]; costi a son soponù esse le forme dij corporin ëd tèra, [[feu]], [[aria]], [[eva]].
Costi quatr, a soa vira, a son ij constituent imedià ëd tuti ij compòst orgànich e inorgànich.
* **Crissia**
Continuassion ëd ''Timeo'', an sl'orìgin d'Atene e ansima a [[Atlàntide]].
A l'é rivane incomplet.
* le **Laj** (neuv proget dë stat)
Ël but imedià dle ''Laj'' a l'é ëd sodisfé në bzògn pràtich, an fornend un model ëd produssion ëd na constitussion e ëd na legislassion për ij mèmber ëd l'Academia ch'a fusso stàit ciamà a giuté coma consulent ant la fondassion o la rifondassion ëd sità.
La situassion anmaginà a l'é che ij cretèis a starìo për fondé n'ansediament an sël pòst ëd na sità bandonà da tant temp.
Ël cap dla comission për ël proget a l'é an camin ch'a marcia për anspessioné ël sit proponù con n'amis ëspartan, cand ij doi a rancontro n'atenèis e, bin ampressionà da soa conversassion, a lo anvito a gionz-se a lor coma consulent espert.
Ël diàlogh a l'é pien ëd sugeriment për l'aplicassion pràtica dla siensa, parèj dla necessità dë standardisé ëd fasson ës-ciassa tuti ij [[pèis]] e le mzure o ël basé ël calendari an sn'ann solar (ëd 365 di).
A l'é dit che la vera [[òrbita]] ëd minca [[pianeta]] a l'é n'ùnica [[curva]] sarà.<br />
Ant ël lìber X, për un but pràtich, Platon a crea na teologìa natural.
A-i son tre chërdense fàusse ch'a craso ël caràter moral: l'ateism, l'arfud d'un goern moral dël mond, la chërdensa che 'l giudissi divin a peula esse catà con dj'oferte.
Platon a contrabat a tute tre.

===== L'arconciliassion con la realtà dël mond =====
La dariera fas dël pensé ëd Platon a arpresenta në sfòrs d'arconciliassion con la realtà dël mond, ëd sorpassé ël doalism metafìsich e ël rigorism étich dël perìod precedent.<br />
Da na part, costa tendensa a consist ant l'esigensa ëd buté na dialética (e pa mach, tanme ant la ''Repùblica'', na sempia gerarchìa ëd valor dominà da l'idèja dla bin) andrinta a l'istess mond ëd j'idèje, për mojen d'un procediment ëd bipartission sucessive për le quaj as passa dai concet pì generaj a coj pì particolar; an dzorpì, as arconòss na relativa realtà al nen-esse (an ''Sofista'', un diàlogh pa për asar apressià ëd fasson particolar da [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]) e, ant ël camp étich, na relativa legitimità dël piasì (an ''Filebo'').
A son costi d'argoment arpijà e dësvlupà da Aristòtil.<br />
D'àutra part, l'arlentesse dël rigorism e dl'utopism a génera pa, an sël pian polìtich, ëd posission pì democràtiche, ma ëd pì gran concession a 'n [[conservatorism]] polìtich e religios tradissional.

Costa arconciliassion con la realtà a l'é mai rivà fin-a a fé arconòsse a Platon ël valor dël [[naturalism]] jònich, ni ël valor dël [[materialism]] ëd sò contemporani [[Demòcrit]].
Ël concet midem ëd [[materia]] (con la qual, scond ël mit ëd ''Timeo'', n'artefiss divin - ël ''demiurgh'' - a l'avrìa modlà ël mond copiand da j'idèje) a resta an Platon pòch ciàir e a goerna na conotassion negativa: a l'é na sòrt ëd foson inform, càusa ëd mal e d'impërfession.

I l'oma tròpe pòche anformassion an sna teorìa dj'idèje-nùmer che, conforma a la testimoniansa d'Aristòtil, Platon a l'ha elaborà ant ij darié agn.
Costa a l'ha dovù marché n'àutr avzinesse al pitagorism.
D'àutra part, ëdcò ant ël darié perìod, soa difidensa për ël moment [[empìrich]] dla siensa e për ij rapòrt antra siense sperimentaj e atività técnica a l'é restà fòrta: bele che sò pensé a l'ha avù dj'evolussion, Platon a l'ha sempe considerà ël travaj manual tanme un travaj servil.
Costa limitassion dël platonism, polìtica-sossial ancor prima che sientìfica, si da na banda a l'ha ancoragià ël dësbandisse già fiamengh ëd la matemàtica, a l'ha arpresentà n'antrap grev al progress dle siense dla natura, e a l'ha contribuì a orienteje an sens finalìstich e antropomòrfich.
A l'ha ëdcò avù n'anfluss negativ an sël concet midem ëd coltura, antèisa an sens aristocràtich e dëstacà dal mond dël travaj; n'anfluss che gnanca Aristòtil, an sò sfòrs poderos ëd sìntesi antra mond ëd j'idèje e mond real, a l'é stàit bon a sorpassé dël tut.<br />
Tutun la nimicissia ëd Platon për le siense sperimentaj a l'é nen ëstàita assolùa: ël gust për ij problema ëd classificassion, tìpich dij sò darié diàlogh, a l'é nen restà tut confinà mach a la curnis lògica-dialética, ma a l'é compagnasse con djë sfòrs d'arserche ant ël camp biològich, ch'a l'han peui avù un dësvlup pì grand apress soa mòrt.

== A pòrto sò nòm ==
* [[Neo-platonism]].
* [[Scòla platónica ëd Cambridge]].
* [[Sòlid ëd Platon]].

== Euvre ==
Sota sò nòm a l'é rivane n'archeujta ëd 35 diàlogh (comprèisa l**Apologìa ëd Sòcrate*, ch'a conten mach pòche batùe ëd diàlogh e an sò compless a arproduv, an na lìbera rielaborassion literaria, l'àuto-difèisa ëd Sòcrate dëdnans ai giùdes) e ëd 13 litre.
Costa archeujta a l'é stàita butà ansema da [[Trasil]] ant ël I sécol dGC.
A son peui rivane d'àutri diàlogh, dont l'autentissità a l'é da arfudé.<br />
Tutun, ëdcò l'arcòlta ëd Trasil a conten chèich diàlogh (sinch o ses, conforma al giudissi dij crìtich) nen atribuìbij a Platon.

Pì debatùa a l'é l'autentissità dle litre; vàire a son fàusse ëd sigura, ma a smija pa ch'a venta arfudeje an blòch.
An particolar, la litra VII, ma a smija ëdcò la VIII e la VI, a l'han dj'andissi d'autentissità motobin fòrt e a smon-o mach lor dij detaj an sla stòria dla [[Sicilia]] dël IV sécol aGC ch'a l'é malfé atribuì a 'd faussari o a d'autor pì tardiv.

=== Ël problema dla daitassion ===
Ëd daitassion sigure dij sìngoj diàlogh i n'oma nen.
As trata tutun d'un problema amportant, përchè a condission-a tuta l'antërpretassion ëd sò pensé.

I soma mach che le *Laj* a son ëstàite la dariera euvra ëd Platon; në scolé, [[Filip d'Opunt]], a l'ha giontaje n'apendis, l'ansidita *Epinòmide*.<br />
A l'é donca impossìbil ëstabilì na sequensa cronològica sigura, ma as son otnusse dj'arzultà motobin probàbij an combinand ansema vàire criteri:
* D'anvestigassion ëstilìstiche fin-e.
* N'esam ëd la strutura compositiva dij diàlogh, con atension particolar a la distinsion antra na forma diretaman dialògica e un-a narativa-dialògica anté che ël diàlogh a l'é contà da cheidun ch'as figura a l'abia partissipaje o a l'abia scotalo. Chiel-sì ëd sòlit a l'é 'n përsonage scondari, ma ant la *Repùblica* (e, apress në scambi inissial motobin curt ëd batùe, ëdcò an *Protàgora*) a l'é Sòcrate an përson-a. Dle vire, për esempi ant l*'Arsinon*, costa strutura a l'é ancor pì complessa: cheidun ch'a l'ha nen ëscotà ël diàlogh a arferiss lòn ch'a l'ha contà cheidun ch'a l'ha scotalo.
* La valutassion dla part pì o men amportanta che ant ij vàire diàlogh a l'ha Sòcrate.

=== Lë stil ===
Ij diàlogh a l'han ëdcò në strasordinari valor artìstich.
Soa art as dësvèila nen mach ant ij mit, andoa Platon a smon na potensa ëd fantasìa fiamenga, ma ëdcò ant j'arpresentassion dj'ambient e dij përsonage (*Protàgora*, *Arsinon*); ant ël sens viv ëd la natura e dël paisage (*Fedro*); ant la tension dramàtica ëd chèich debà (*Gòrgia*); ant l'abilità a alterné ironìa e ameror, l'espression dla gòj ëd vive e cola dl'arfud rudi ëd na realtà dësgiusta.

D'àutra part, ëdcò da na mira teòrica, a la rudia condana moralista e rassionalista ëd l'art smonùa ant la *Repùblica* e, ëd fasson atenuà, ëdcò ant le *Laj*, a-j dà ël cambi (an *Jòni* e *Fedro*) na concession ëd l'art motobin diferenta, tanme na folìa divin-a, anàloga a l'éros; costa concession a sarà destinà a avèj un grand anfluss.<br />
An Platon però a-i é pa na contaminassion ch'a mës-cia j'element emotiv e coj dël rasonament, tanme a peul trovesse an [[Novalis]], [[Schelling]], [[Schopenhauer]] o [[Kierkegaard]]: chiel a arnonsia mai al rigor teorétich e, cand ch'a pensa che la rason a lo ampon-a, a scriv ëdcò dij diàlogh sùit e grev parèj dël *Sofista* e dël *Polìtich''.
Bele cand ch'a arcor an manera bondosa al mit, a lo fa mai passé dë sfros tanme un tut un con la rason.

Categorìa:Platon