Filosofìa dla matemàtica

La **filosofìa dla matemàtica** a l'é na branca dla filosofìa ch'a studia ij fondament, la natura e j'implicassion filosòfiche dla matemàtica. A serca ëd rësponde a question com: "Lòn che a son j'oget matemàtich?", "Coma a peulo le vrità matemàtiche esse conossùe?" e "Përchè la matemàtica a l'é tant amportanta ant le siense naturaj?".

## Stòria
La riflession filosòfica an sël stat dla matemàtica a armonta a l'antichità, con:
* Pitàgora e soa scòla ch'a pensava che la realtà a fussa fàita ëd nùmer
* Platon ch'a considerava j'oget matemàtich com d'entità ideaj e eterne
* Aristòtil ch'a l'ha butà le base për la lògica formal

Ant ël sécol XX, la filosofìa dla matemàtica a l'ha vivù un gran dësvlup con ij debat an sij fondament:
* La crisi dij fondament (paradòss ëd Russell e teorema ëd Gödel)
* La dìsputa antra formalism, logicism e antuissionism

## Tema prinsipaj

### Natura dj'oget matemàtich
A son j'oget matemàtich d'entità real o d'invension uman-e? A-i son doe posission prinsipaj:
* **Realism matemàtich**: j'oget matemàtich a esisto independent da nòstra ment
* **Antirealism matemàtich**: j'oget matemàtich a son d'angign o d'utiss cognitiv

### Stat dle vrità matemàtiche
Le proposission matemàtiche a son:
* Vrità necessarie e eterne?
* Convension sociaj o lenghìstiche?
* Costrussion mentaj?

### Aplicabilità dla matemàtica
Përchè la matemàtica a l'é tant amportanta an descrivend la natura? Cost "mister" a l'é stàit formulà da Eugene Wigner com "l'amportansa irassional dla matemàtica ant le siense naturaj".

## Scòle ëd pensé

### Platonism matemàtich
A fortiss che j'oget matemàtich a esisto an un regn d'idee eterne e independent da la ment uman-a. Ij matemàtich a "dëscoato" coste vrità, a j'"invento" pa.

### Formalism
Ëd David Hilbert, a consìdera la matemàtica com un gieugh ëd sìmboj sensa significà. Le régole dël gieugh a son arbitrarie, l'amportant a l'é la coerenza anterna.

### Logicism
Ëd Bertrand Russell e Alfred North Whitehead, a pretend ëd reduve la matemàtica a la lògica. A l'é stàit butà an crisi dal paradòss ëd Russell e dal teorema ëd Gödel.

### Antuissionism
Ëd L.E.J. Brouwer, a arfuda ël prinsipi dël ters escludù e a sosten che la matemàtica a l'é na costrussion ëd la ment uman-a.

### Struturalism
A sosten che j'oget matemàtich a son definì da soe relassion con j'àutri oget, pa da soe proprietà intrìnseche.

## Problem e paradòss
* Paradòss ëd Russell: an teorìa dj'ansem, na contradission ch'a men-a a la revision dij fondament
* Teorema d'incompletëssa ëd Gödel: a mostra che minca sistema formal a conten d'afirmassion che a peulo pa esse provà o arfutà d'anviron dël sistema

## Filòsof amportant
* Platon
* Gottlob Frege
* David Hilbert
* Bertrand Russell
* L.E.J. Brouwer
* Kurt Gödel
* Willard Van Orman Quine

## Vëdde ëdcò
* Lògica matemàtica
* Teorìa dj'ansem
* Fondament dla matemàtica
* Epistemologìa
* Filosofìa dla siensa

## Bibliografìa
* Benacerraf, P. e Putnam, H. *Philosophy of Mathematics: Selected Readings*, 1983
* Shapiro, S. *Thinking About Mathematics: The Philosophy of Mathematics*, 2000

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Matemàtica
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI