Filosofìa cinèisa

La **filosofìa cinèisa** a l'é na tradission filosòfica ch'a l'ha avù soe orìgin ant l'antica Cin-a e ch'a l'é dësvlupasse për pi 'd tremila agn. A l'é caraterisà da soa atension a le question pràtiche dla vita, a la moral, a la polìtica e a l'armonìa con la natura.

## Stòria e evolussion
La filosofìa cinèisa a peul esse dividùa an quatr perìod prinsipaj:
* **Età antica** (prima dël 221 a.C.): Scòle dij Sinch Chërdent
* **Età imperial** (221 a.C. - 1912 d.C.): fusion dle tradission
* **Età modern-a** (1912-1949): ancontr con l'Ossident
* **Età contemporania** (dòp ël 1949): sfide moderne

## Scòle e tradission prinsipaj

### Confucianism
Fondà da Confucio (551-479 a.C.):
* **Concet sentraj**: Ren (benevolensa), Li (ritual), Xiao (piasì filial)
* **But**: creé na società armoniosa
* **Euvre prinsipaj**: Anàlect, Dotrin-a dël Mes
* **Svilup**: Mencio (372-289 a.C.) e Xunzi (313-238 a.C.)

### Taoism
Fondà da Laozi (sécol VI a.C.) e Zhuang Zi (369-286 a.C.):
* **Concet sentraj**: Tao (la Via), Wu wei (assion sensa sfòrs), Ziran (spontaneità)
* **But**: vive an armonìa con la natura
* **Euvre prinsipaj**: Tao Te Ching, Zhuang Zi
* **Pràtiche**: meditassion, alchimìa, esercissi respiratòri

### Budism cinèis
Introdovù an Cin-a ant ël sécol I d.C.:
* **Scòle prinsipaj**: Chan (Zen), Tèra Pura, Tiantai
* **Adatament**: fusion con le tradission cinèise
* **Anfluensa**: an sla coltura, l'art e la filosofìa

### Legism
Svilupà durant ël perìod dij Regn Combatent (475-221 a.C.):
* **Esponent**: Han Fei (280-233 a.C.)
* **Concet sentraj**: lege severe, podèj assolù dlë stat
* **Anfluensa**: unificassion dla Cin-a sota Qin Shi Huang

### Mohism
Fondà da Mozi (470-391 a.C.):
* **Concet sentraj**: amor universal, utilità, pacifism
* **But**: eliminé le guère e lë spèrper
* **Declin**: dòp ël sécol III a.C.

## Tema filosòfich sentraj

### L'òm e la società
* **Relassion**: ij sinch rapòrt fondamentaj
* **Educassion**: amportansa dl'istrussion e dël meliorament personal
* **Govern**: virtù dël governant e benesse dël pòpol

### La natura e l'univers
* **Yin e Yang**: prinsipi complementar
* **Wu Xing**: ij sinch element (tèra, feu, metal, eva, bòsch)
* **Ciel e Tèra**: relassion trilinear (Ciel-Tèra-Òm)

### L'ética e la moral
* **Virtù**: svilup dle qualità moraj
* **Dover**: adempiment dij propri ròj sociaj
* **Armonìa**: balansi antra j'esigense diverse

## Métod e caraterìstiche
La filosofìa cinèisa a presenta vàire caraterìstiche distintive:
* **Enfasi an sla pràtica**: a l'é pì amportant vive bin che speculé
* **Olism**: vision dël mond com n'ansem unì
* **Storicità**: atension a la stòria e a la tradission
* **Contestualism**: amportansa dël contest ant le decision moraj

## Svilup stòrich

### Sinch Chërdent
Le scòle filosòfiche ch'a son dësvlupasse prima dl'unificassion:
* Confucianism, Taoism, Legism, Mohism, Scòla dël Nòm

### Fusion Han
Sota la dinastìa Han (206 a.C. - 220 d.C.):
* Confucianism a dventa l'ideologìa ofissial
* Sìntesi con element taoista e legista

### Neoconfucianism
Arnassita dël Confucianism ant le dinastìe Song e Ming:
* Zhu Xi (1130-1200): sistemisassion dël neoconfucianism
* Wang Yangming (1472-1529): Confucianism dël cheur

## Anfluensa an sla coltura cinèisa
La filosofìa cinèisa a l'ha anformà:
* Ël sistema educativ
* L'aministrassion pùblica
* L'art e la literatura
* La medzin-a tradissional
* L'architetura e l'urbanìstica

## Autor amportant
* Confucio (551-479 a.C.)
* Laozi (sécol VI a.C.)
* Zhuang Zi (369-286 a.C.)
* Mencius (372-289 a.C.)
* Xunzi (313-238 a.C.)
* Han Fei (280-233 a.C.)
* Mozi (470-391 a.C.)
* Zhu Xi (1130-1200)
* Wang Yangming (1472-1529)

## Euvre fondamentaj
* *Anàlect* ëd Confucio
* *Tao Te Ching* ëd Laozi
* *Zhuang Zi*
* *Mencius*
* *L'Art dla Guèra* ëd Sun Tzu
* *Lìber dij Chërgiment*

## Filosofìa cinèisa moderna
Ij dësvlup recent:
* Ancontr con la filosofìa ossidental
* Tentativ ëd modernisassion dle tradission
* Arvalutassion dël Confucianism contemporani
* Contribù a la filosofìa global

## Vëdde ëdcò
* Filosofìa oriental
* Confucianism
* Taoism
* Budism cinèis
* Stòria dla Cin-a

## Bibliografìa
* Fung Yu-lan, *Stòria dla filosofìa cinèisa*, 1934
* Schwartz, B.I., *Ël mond antich ëd la pensé cinèisa*, 1985
* Graham, A.C., *Disputé d'antich ëd la Cin-a*, 1989

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Cultura cinèisa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI