open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lin

Vësco ëd Roma dal 65 anviron a lë 76, sucessor ëd Pé.
Nassù an Toscan-a, cheidun a dis a Voltèra.
Sò pare as ciamava Ercolan.
Ëd chiel a-i son pòche notissie sigure.
Lin a podrìa esse ël përsonage massionà ant ij salut dla sconda litra ëd Pàol a Timòteo, 4,21: *At saluto Ubul, Pudent, Lin e Clàodia*.
Pòch precise a son le notissie ch'a lo vëddo predicator e vësco an Fransa, mandà da Pé.

Conforma al *Liber pontificalis* a l'avìa dàit la prescrission a le fomne d'intré an cesa con la testa coatà.
Da la midema sorgiss i vnoma a savèj ch'a sarìa mòrt màrtir, ma gnanca ëd son a-i é la conferma.

Soa festa a l'é ai 23 dë stèmber e conforma ancor al *Liber pontificalis* a l'é stàit sotrà ai 24 dl'istess mèis.
A-j sucèd Cleto.

Categorìa:Papa
Giulio Romano Vercelli

Pitor.
**Giulio Romano Vercelli** a l'era nassù dël 1867 a Marcorengh (al dì d'ancheuj frassion ëd Brusasch) e a l'é mòrt a Turin dël 1951.
Da giovo a frequenta lë studi ëd Cavalleri e a va ëdcò a Paris, la capital dla pitura ampressionista.
Sò stil a l'é anfluensà da la scòla piemontèisa dij paisage, creà da Antonio Fontanesi.

## Euvre prinsipaj
* *J'an-namorà*
*  *Beivitor*

Vercelli, Giulio Romano
Vercelli, Giulio Romano
Myriostoma coliforme

## Un pissacan: ël Myriostoma coliforme

### Descrission
Fin a 10 o 20 cm ëd diàmetr. Da fòra brun o gris brun, sùtil, duvert a stèila (5-12 ponte nen istesse). Da drinta sférich, fin a 8 cm ëd diàmetr, a arpòsa dzora a vàire cit pé (da 3 a 5 mm ëd longheur), forà da vàire përtus (fin a 50).

### Ambient
A chërs ant ij tajiss, ij bòsch ciàir, ant ij teren sabios. Soens sota le gasìe (Robinia pseudoacacia).

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Myriostoma coliforme** (Dicks. : Pers.) Corda

Categorìa:Myriostoma
Lycoperdon mammiforme

## Un pet ëd luv: ël Lycoperdon mammiforme

### Descrission
Aut fin a 10 cm. café lait rosastr, coatà d'uje fin-e, con un vel rot an fiòch bianch ch'a dròco. A moura an durvendse an sla sima. Glaba brun oliva. Sotgleba da brun oliva a brun viòla, mancanta. 

### Ambient
A chërs sota latifeuje.

### Comestibilità

Comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Lycoperdon mammiforme** Persoon : Persoon

Categorìa:Pèt ëd luv
Categorìa:Lycoperdon
Leone Sinigaglia

Mùsich e arsercator ant ël camp ëd la canson popolar.
**Leone Sinigaglia** a l'era nassù a Turin ël 14 d'agost dël 1868 e a l'é mòrt ambelelì ël 16 ëd magg dël 1944 për le përsecussion rassiste.

Anlev dë Dvořák, a  travaja a l'arserca dle vèje canson popolar, an arcuperand-ne nen mach le paròle ma ëdcò le melodìe e a completa le melodìe con na part pianìstica.
A j'arpresenta peui an vàire conservatòri europengh.
Maravijà da la richëssa ëd material ch'a treuva, a lìmita soe arserche a j'anviron ëd Cavoret (andoa a l'avìa soa vila).
An vita a pùblica 36 canson, da l'editor Breitkopf, ma d'àotre 24 a son publicà dòp soa mòrt da Ricordi.

Sinigaglia, Leone
Sinigaglia, Leone
Sinigaglia, Leone
Salasch

**Salasch** (*Salasco* an italian) a l’é un comun ëd 251 abitant dla provincia ëd Vërsèj.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Doriano Bertolone (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Vërsèj
Fórmole ëd Cauchy-Riemann

Si f a l'é na fonsion ëd variàbil complessa e P e Q a son le fonsion reaj ëd doe variàbij reaj definìe da f(x+iy)=P(x,y)+iQ(x,y), antlora f a l'é olomòrfa an z_0=x_0+iy_0 si e mach si P e Q a son diferensiàbij an (x_0,y_0) e ant ës pont-sì a sodisfo le doe relassion \frac{\partial P}{\partial x} = \frac{\partial Q}{\partial y} e \frac{\partial P}{\partial y} =- \frac{\partial Q}{\partial x}, ch'a son ciamà **fórmole ëd Cauchy-Riemann** o **fórmole ëd monogenità**.

An efet, sota coste ipòtesi, P e Q a sodisfo j'equassion ëd Laplace ΔP=0 e ΔQ=0; donca as peulo tratesse tanme un potensial ant lë spassi dle doe variàbij x,y e as peulo aplichesse ij teorema dla teorìa dël potensial.

Formole ed Cauchy-Riemann
Bai Xing Jian

Scritor cinèis.
**Bai Xing Jian**, nassù dël 776 e mòrt dl'826, ëd Taiyuan, a l'era ël frel pì giovo ëd Bai Ju Yi (un dij pì grand poeta dl'época Tang).
Soa conta *La stòria ëd Li Wa*, scrita dël 795 a l'ha avù na strasordinaria anfluensa ansima  a jë scritor ëd sò temp e a coj ch'a-i son ëvnu-je da press e a l'é stàita arpijà e agrandìa an djë spetàcoj teatraj e musicaj franch popolar fin-a a j'époche Yuan (1271-1368) e Ming (1368-1644).

Categorìa:Literatura cinèisa
Categorìa:Scritor
Jiang Fang

Scritor e poeta.
Nassù anviron dël 780 e mòrt anviron dl'830.
Àot fonsionari dl'aministrassion amperial e poeta avosà ant soa época, a òcupa un pòst amportant ant la literatura cinèisa dl'épòca Tang, pì che për soe poesìe, mersì a la conta *Stòria ëd Cita Giada dla famija Huò*.

Categorìa:Literatura cinèisa
Categorìa:Poeta
CAtegorìa:Scritor
Langermannia gigantea

## Un pèt ëd luv: la Langermannia gigantea
### Descrission
La ***Langermannia gigantea*** a l'é un dij pì gròss fonz dël mond, un gasteromicet dla famija dle Lycoperdaceae. A l'é caraterisà da na forma sférica o a pruss, ch'a peul rivé a 20-30 cm ëd diàmeter e a peisé fin-a 5 kg o pì. Da giovo, a l'é tut bianch (esoperidi) e la carn (gleba) a l'é bianca e motobin tënra, sensa gamba o gamba rudimental . Con la madurassion, la surfassa a dventa giaunastra peui brun-a, la gleba as trasforma an na póer brun (le spore) e a la fin la part superior a së scheuja për lassé seurte le spore . As peul confonde con d'àutre specie motobin gròsse, com *Calvatia utriformis*, ch'a l'ha la surfassa scajosa .

### Ambient
A chërs ant ij pra, le pasture, le zòne erbose e ij bòrd dij bòsch, dal livel dël mar a le montagne (fin a 1.500 méter) . A l'é na specie ch'a preferiss ij teren rich e calcaros . A frutìfica ant l'istà e l'otonn, soens a bocc . A l'é spantià an Euròpa, América dël Nòrd, Asia e Australia.

### Comestibilità

**Comestìbil**, ma mach quand a l'é giovo (carn bianca e tënra) . A venta tajelo e controlé che la carn a sia dël tut bianca e sensa odore gram. A peul esse dovrà a fëtte e cheuit ant la pèila com la schnitzel, o a tochet an frità, o për fé dle balotin-e. Da vej a l'é tòssich përchè a conten dle spore ch'a peulo causé d'alergìe. A l'é considerà un piat ràir e dlicà .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Langermannia gigantea** (Batsch : Pers.) Rostkovius

Categorìa:Langermannia
Scleroderma verrucosum

## Un pèt ëd luv: lë Scleroderma verrucosum

### Descrission
Fin a 7 cm., un pòch globos, con na sòrt ëd gamba con reisëtte. Scòrsa (fin a 1 mm.) da brun rossastr a brun giaunastr, seuli peui con scaje fin-e nen areolà. A së s-cianca.. 

### Ambient
A chërs ant ij bòsch, dzortut ëd latifeuje.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Scleroderma verrucosum** (Bull. : Pers.) Persoon

Categorìa:Scleroderma
Pisolithus arhizus

## Un pèt ëd luv: ël Pisolithus arhizus
### Descrission
Ël ***Pisolithus arhizus*** a l'é un fonz gasteromicèt dla famija dle Sclerodermataceae, caraterisà da 'n fonz a forma 'd **pera** o 'd **pruss**, àut 5-20 cm, con la surfassa da seulia a un pòch rugosa, 'd color brun giaunastr . A l'ha la base motobin slargà, e a manca 'd gamba (a l'é "arhizus", sensa rèis) . A l'é costituì da 'd cite célule ch'a conten-o le spore, color brun scur . Quand a madura, la part superior a së schegia e a lassa seurte na póer brun-a (le spore) . La carn a l'é fròla, con odor e savor nen particolar .

### Ambient
A chërs ant ij teren sabios e solegià, sota conìfere (pin, sapin), ma 'dcò sota latifeuje (rol, fò, castagné), da l'istà a l'otonn . A l'é na specie comun-a an Euròpa, Asia e América dël Nòrd, dzortut ant le zòne costiere e ant le miniere a cel duvert .

### Comestibilità

As peul nen mangesse. A l'é dur e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Pisolithus arhizus** (Persoon) Rauschert

Categorìa:Pèt ëd luv
Categorìa:Pisolithus
Cyathus olla

## Un pissacan: ël Cyathus olla

### Descrission
Fin a 1,5 cm ëd diàmetr, svasà, seuli e brilant, gris piomb da 'ndrinta, brunastr e feltrà da fòra. Ovèt motobin gròss, gris brun argentà. 

### Ambient
A chërs ëdzora a detrì vegetaj, an pòst solegià.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Cyathus olla** (Batsch : Pers.) Persoon

Categorìa:Cyathus
Crucibulum laeve

## Un pissacan: ël Crucibulum laeve

### Descrission
Fin a 10 x 7 mm, un vaset pì àut che largh, sarà da un coercc giàun groson peui bianch, a la fin duvert a copa contenent da 5 a 12 ovet òcra biancastr, a lent, tacà con un pé curt. Da fòra gris brun giaunastr pì o men fibrilos. 

### Ambient
A chërs ëdzora a detrì vegetaj.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Crucibulum laeve** (Bulliard) Kambly

Categorìa:Crucibulum
Phallus hadriani

## Un pissacan: ël Phallus hadriani

### Descrission
Com ël Phallus impudicus, ma l'euv a l'é gelatinos reusa lila e l'odor débol. 

### Ambient
A chërs ant le sabie arlongh ël mar.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Phallus hadriani** Ventenat : Persoon

Categorìa:Phallus
Mutinus caninus

## Un pissacan: ël Mutinus caninus

### Descrission
Slongà, àut fin a 4 cm e largh fin a 2,5 cm, a màndola rossa. A maduridà, la testa a l'é rossa e a pòrta na gleba brun oliva, ël pé a l'é débol, silìndrich, fràgil, soens curvà.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch e ij parch.

## Galerìa

Figura:Mutinus ravenelii 01.jpg
Figura:Mutinus caninus JPG1.jpg
Mutinus caninus 18.jpg
Mutinus caninus 12.jpg
Gemeine Hundsrute Mutinus caninus.JPG
Mutinus caninus 13.jpg
Mutinus caninus 15.jpg
Mutinus caninus in UK.JPG
Mutinus caninus 16.jpg


### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Mutinus caninus** (Huds. : Pers.) Fries

Categorìa:Mutinus
Mutinus elegans

## Un pissacan: ël Mutinus elegans

### Descrission
A l'ha la testa drùa (àuta fin a 4 cm e larga fin a 2,5 cm) nen diferensià da la gamba (àuta fin a 16 cm e larga fin a 1,5 cm).

### Ambient
A chërs ant ij pòst ùmid a la prima.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Mutinus elegans** (Montagne) Fischer

Categorìa:Mutinus
Anthurus archeri

## Un pissacan: l'Anthurus archeri

### Descrission
Scasi sférich o ovoidal, 4 cm ëd diàmetr, biancastr. Carn ross viva, a forma dë stèila con 5-8 ponte. Gleba brun-a oliva scura an sla facia anterna dle ponte. Odor cadavérich.

### Ambient
A chërs ëdzora a l'humus dij bòsch.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Anthurus archeri** (Berkeley) Fischer
*(= ***Clathrus archeri*** (Berk.) Dring)

Categorìa:Anthurus
Li Gongzuo

Scritor ëd Lanzhou, nassù dël 770, mòrt dl'850.
Amis ëd Yuan Zhen, ch'a lo nòmina a la fin ëd soa *Stòria ëd Ying Ying*.
Li Gongzuo a l'é stàit fonsionari dl'aministrassion amperial ant le region dla Cin-a meridional e ant la bassa comba dlë Yangze.
Scritor arnomà a sò temp, mersì a soa conta *Stòria dël governador dla provinsa dël Branch Meridional* a l'ha avù na gran anfluensa an sjë scritor di sécoj apress.
Ëd chiel a son rivane ëdcò àotre tre conte curte.

Categorìa:Literatura cinèisa
Categorìa:Scritor
Du Guangting

Scritor cinèis.
**Du Guangting** a l'era nassù dl' 850 e a l'é mòrt dël 933.
A l'era n'armita taoista; a smija ch'a l'avèissa provà vàire vire a passé j'esam amperiaj, ma sensa sucess e parèj a l'era artirasse a medité an sël mont Wutai, anté ch'a-i era un monasté arnomà.
Peui, ëdcò përchè dël 907 a l'era drocaje la dinastìa Tang e a l'era riva-ie un perìod ëd disórdin e 'd division polìtiche, a l'é artirasse për ël rest ëd soa vita ant un monasté dël Sichuan.
Ëd chiel as conòss la conta *Stòria ëd Barbarissa*.

Categorìa:Literatura cinèisa
Categorìa:Scritor
Umbert II, cont ëd Savòja

**Umbert II** a l'é stàit ël sest cont ëd ca Savòja, fieul ëd Medeo II e Gioana ëd Gënevra; a l'era nassù a San Gioann ëd Morian-a.
A l'é stàit cont ëd Morian-a-Savòja dal 1080 anviron al 1103, marchèis ëd Turin dal 1091 al 1103.
A l'era dit *ël Rinforsà*.

Pòch apress la mòrt ëd soa mare-granda Adelàide, dël 1091, Umbert an ardita ël tìtol e a manten ël contròl dla contà ëd Savòja.
A l'é vnù an Piemont për fortì ij sò drit an sla region, ma a l'ha nen riussije dagià che a-i ero vàire pretendent, parent ëd branche lateraj, a la sucession marchional e a la spartission dle vàire contà dla marca turinèisa.
An efet, la marca ëd Turin a së s-ciapa an vàire tòch 'me conseguensa dla polìtica dl'amperador Enrich IV, ch'a veul ëstrompé ël dësvlup ëd le grande famije feodaj.
Dla marca turinèisa a Umbert II a-j resto mach la comba dla Dòira e la comba dël Monsnis,
ma a conferma soa dominassion an Tarantasia e an sl'àuta comba dl'Isère e a manten dle comunicassion costante coj sò possediment dël Rhône e dla Val d'Osta.

Pasiasse la sitoassion, Umbert a së stabiliss a Susa e as proclama cont (ëd Savòja) e marchèis (ëd Turin) ma, për prudensa, da Turin as ten leugn.
Cand Urban II a ancamin-a a sosten-e la crosià, Umbert a l'é tra ij protagonista dl'adunansa ëd Clermont, anté ch'as decid la partensa për la Tèra Santa (ma chiel a-i andrà pà).
Mnassà dal cont d'Albon e dal marchèis ëd Savon-a - nen content che Umbert a fussa tornà a buté sò nas ant j'afé ëd Piemont - dël 1098 a strenz n'aliansa, assè gravosa, con la comun-a d'Ast e sòn a basta a pasié ij doi.
A l'é ëdcò stàit bon a strenze dle liure con vàire feodatari piemontèis.

Marià con Gisela ëd Borgògna (fija ëd Gulielm II), Umbert a l'ha avù set masnà: Medeo (ch'a-j suced); Guliem vësco ëd Liège; Rinàod prevòst ëd San Morissi d'Agàon; Umbert; Adelàide (mòrta dël 1154) ch'a maria an prime nòsse Luis VI ël Gròss re 'd Fransa e, mortie chiel-sì, Maté ëd Montmorency; Goid abà ëd Namur e Agnès (mòrta dël 1127), ch'a maria Arcibald VI, duca ëd Borgògna.

Umbert a tnisìa ëdcò na corëspondensa con Anselm d'Osta, dont a l'era amparentà.
A l'ha fondà l'abassìa ëd Rivàuta e vàire d'àutri monasté.

A l'é mòrt a Moûtiers, an Tarantasia, ai 19 d'otóber dël 1103.

Umbert II, cont ëd Savòja
Academia dle Siense ëd Turin

Dël 1757 ël matemàtich Joseph-Louis Lagrange, ël médich Giovanni Cigna e ël chìmich Giusep Salusse marchèis ëd Monesij as artreuvo për dé vita a la Sossietà Privà Turinèisa, na sossietà sientìfica ch'a archeuj dlongh l'adesion d'àutri savant e dal 1759 a ancamin-a ëdcò a fé seurte na soa publicassion sientìfica, Miscellanea Taurinensia, dont Lagrange a l'é 'l prinsipal animator.
Ij 25 ëd luj dël 1783 la sossietà a l'é arconossùa tanme anstitussion pùblica con na patent ëd Vitòrio Medeo III e a-i nass an manera ofissial la **Real Academia dle Siense** ëd Turin, che da col moment a pija quarté ant ël midem palass che al di d'ancheuj a acheuj ëdcò ël Musé Egissi e la Galarìa Sabàoda.
La sede, ch'a goerna un grandios patrimòni librari, a l'ha a sò cheur ël fiamengh *Salon dij mapamond*.
L'Academia a l'é arpartìa ant la class ëd siense matemàtiche e naturaj e an cola ëd siense stòriche e filològiche.
Dal 2000 l'Academia a l'ha un neuv ëstatù ch'a j'arconòss na pi gran aotonomìa d'assion, con ël but ëd diminuì j'ostàcoj burocràtich ch'a l'avìo ralentane l'assion organisativa e la gestion dj'arsorse.

Categorìa:Siense
Categorìa:Turin
Clathrus ruber

## Un pissacan: ël Clathrus ruber

### Descrission
Scasi sférich o ovoidal, bianch. Gabia fin a 10 x 6 cm, scasi sférica, an forma ëd grija ross viv. Gleba da verd oliva a neirastr, anterna, a spussa.

### Ambient
A chërs ant ij giardin e ij parch.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Clathrus ruber*** Mich. ex Pers. : Pers.

Categorìa:Clathrus
Battarraea phalloides

## Un pissacan: la Battarraea phalloides

### Descrission
Pissacan scasi con gamba e testa a maduridà. Capel fin a 3 cm, scasi sférich peui distèis, biancastr peui brun, povros. Gamba àuta fin a 20 cm e larga fin a 1 cm, slansà, brun rusnent, fibrilos-scajos. Euv al pé prima gelatinos da 'ndrinta peui sech. 

### Ambient
A chërs ant ij pòst sech ant ij teren sabios.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Battarraea phalloides*** (Dicks. : Pers.) Persoon

Categorìa:Battarraea
Tulostoma brumale

## Un pissacan: ël Tulostoma brumale

### Descrission
Pissacan con gamba. Testa fin a 1 cm ëd diàmetr, da biancastr a brunastr ciàir, sférica con un përtus da 1 a 1,5 mm, sercià ëd baross. Gamba àuta fin a 5 cm e larga fin a 0,5 cm, soens motobin anterà, da bianca a brunastra, seulia o fineman fibrilosa-scajosa, con ël pé a siola.

### Ambient
A chërs ant ij pra sech, an sle dun-e.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Tulostoma brumale** Persoon : Persoon
*[= *T. mammosum* Fries]

Categorìa:Tulostoma
Morchella conica var. costata

## Na pongòla: la Morchella conica var. costata

### Descrission
Com la Morchella conica, ma a l'ha dle còste paralele e an-neirente e na tonalità rosà an sla gamba.

### Ambient
Com la Morchella conica.

### Comestibilità

Com la Morchella conica.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Morchella conica** Persoon var. **costata** Ventenat

Categorìa:Pongòle
Categorìa:Morchella
Morchella elata

## Na pongòla: la Morchella elata
### Descrission
La **Morchella elata** (an italian “spugnola conica”) a l'é un fonz ëd la famija dle **Morchellaceae**, motobin apressià dai cercador ëd bolé për soa bontà e soa forma caraterìstica. Ël capel a l'é cònich, àut, con na surfassa pien-a 'd creste longitudinaj e trasversaj ch'a formo 'd përtus fond e regolar, smijand a na spongia. A l'é 'd color brun-oliva scur, motobin scur an sij bòrd, pì ciàir an sj'ancreus. Ël pé a l'é biancastr o crema, àut e veuid.

### Ambient
La *Morchella elata* a chërs sota conìfere (dzortut pëssre e sapin), an preferensa an teren sabios o ciàir, sovens ant ij bòsch giovo. A 'ncamin-a da la prima, da la fin ëd mars a la metà 'd magg, scond la zòna e l'autëssa. A l'é na spece che as treuva ant le region montagnose e pre-montagnose dl'Euròpa e dl'América dël Nòrd, sovens an zòna andoa a son ëstàit ëd feu o andoa la tèra a l'é stàita tramudà. A l'é un fonz savorì e arsercà, ma a deuv esse arconossùa con atension për evité 'd confond-la con dj'àutri fonz mortaj.

### Comestibilità

La *Morchella elata* a l'é **comestìbil** dòp **cotura**. A venta mai mangela crùa, përchè a conten ëd sostanse tòssiche (come l'idrassin-a) ch'a son dëstrùe con la cotura (almanch 10-15 minute). As consilia 'dcò ëd sëcché le pongòle prima 'd dovreje, për eliminé tute le sostanse ch'a peulo esse iritant. Na vira cheuita, a l'é motobin aromàtica e gustosa, e a l'é dovrà an vàire piat dla cusin-a tradissional montagnin-a. La racòlta a deuv esse fàita con rispet, chitand sempe cheiche esemplar për la disseminassion.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

**Morchella elata** Fries

Categorìa:Pongòle
Categorìa:Morchella
Morchella tridentina

## Na pongòla: la Morchella tridentina
### Descrission
La ***Morchella tridentina*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Morchellaceae, considerà un-a dle specie ëd pongòla pì apressià për ël valor culinari. A l'é stàita descrivùa për la prima vira dël 1998 da Emmanuelle S. e Philippe Clowez . A l'é caraterisà da 'n capel a forma 'd con-i, àut 4-8 cm, con la surfassa a **celëtta** (alveolà) motobin marcà, con célule a forma 'd romb, disposte an file verticaj . La colorassion a va dal gris al brun olivastr, peui a dventa giauna con la madurassion . La gamba a l'é àuta 5-12 cm, bianca, con na surfassa finament farinosa . La carn a l'é bianca, fròla, con odor e savor dlicà . Le spore a son elìtiche, giaune .

### Ambient
A chërs ant j'òrt e ij pra, a la prima (da mars a magg), an simbiosi con vàire piante erbose, dzortut con ël géner *Senecio* e ij *Veratrum*. A l'é na specie motobin ràira, localisà an vàire region d'Euròpa (dzortut Italia, Spagna, Fransa) .

### Comestibilità

**Comestìbil**, ma mach dòp na **cotura** (almanch 15-20 minùt) për eliminé le sostanse tòssiche . A l'é un dij pì bon bolé, da tajé a fëtte e feje an pèila con euli e aj . A l'é motobin ràir e a l'é protegiù an chèiche region .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Morchella tridentina** Bresadola
*[= *Morchella hortensis* Boudier p.p.]

Categorìa:Pongòle
Categorìa:Morchella
Verpa bohemica

## Na pongòla: la Verpa bohemica

### Descrission
A smija a la Verpa conica, ma ël capel a l'é pì scur e dzortut a l'é un pòch alveolà.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch fresch.

### Comestibilità

A l'é mej nen mangela.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Verpa bohemica** (Krombholz) J. Schroeter
*[= *Ptychoverpa bohemica* (Krombholz) Boudier]

Categorìa:Pongòle
Categorìa:Verpa
Gyromitra infula

## Un capel da preive: la Gyromitra infula
### Descrission
La ***Gyromitra infula*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Discinaceae, caraterisà da 'n capel a forma 'd sela o 'd cornet, con 2-4 lòb, gròss 3-10 cm, 'd color brun-rossastr o giaun-ross . La surfassa a l'é motobin s-ciassà e arzigrinà . La gamba a l'é àuta 4-10 cm, silìndrica, dël midem color dël capel o pì ciàira, dle vire con dle grinse longitùdinej . La carn a l'é sutila, fròla, con odor e savor nen particolar . Le spore a son elìtiche, giàune . A l'é stàita descrivùa dël 1799 dal micòlogh sudafrican Christiaan Hendrik Persoon.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ùmid ëd conìfere (sapin, pin) e, da ràir, ëd latifeuje, dzortut an sle suche e ansima a bòsch mars, da l'istà a l'otonn (luj-stèmber) . A l'é na specie motobin spantià an Euròpa, Asia e América dël Nòrd .

### Comestibilità

**Velenos** . A conten ëd giromitrin-a, na sostansa tòssica ch'a peul causé grev problema gastro-intestinaj e, ant ij cas pì grev, lesion epàtiche e neurològiche. A l'é nen comestìbil. A peul esse confondù con d'àutre *Gyromitra* com la *[[Gyromitra esculenta]]*, ch'a l'é egualment velenosa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Gyromitra infula** (Schaeff. : Fr.) Quélet

Categorìa:Capej da prèive
Categorìa:Gyromitra
Vërnant

**Vërnant** (*Vernante* an italian; *Vernant* an ossitan) a l’é un comun ëd 1.287 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fulvio Dalmasso (dal 27/05/2013).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Vernant
Sitadela ëd Turin

Dël 1561 Emanuel Filibert a pija la decision ëd tramudé la capital da Chambéry a Turin, pr'ëd rason polìtiche e militar: Turin as peul difend-se mej che Chambéry.
Turin a l'é protegiù a òvest da j'Alp, a est da Pò, a nòrd da Dòira, Stura e Sangon.
A restava mach da difende la banda a sud.
A l'é për lòn che Emanuel Filibert a comanda ëd costruì al canton sud-òvest dij murajon roman, ant ël pont pì àut dj'anviron, la prima sitadela d'Euròpa, fabricà conforma a le pì moderne técniche ëd fortificassion.
Ël proget a l'é 'd Francesco Paciotto, ch'a modìfica në studi precedent ëd Francesco Orologi, urbanista ai temp dl'ocupassion fransèisa.
La piassafòrt, a pianta pentagonal, a l'é realisà an quatr agn ëd travaj, dal 1564 (la prima pera a l'é posà ai 2 dë stèmber) al 1568.
Për fela ampressa parèj, as deuvro tuti j'ovrié dl'edilissia dla sità e as antërdiss qualsëssìa àotra costrussion fin-a a la realisassion dl'euvra.
Finìe le costrussion ëd surfassa, dël 1572 as taco cole sot-tèra: un sistema complicà ëd galarìe 'd contramin-a pr'ampedì a j'artifissié nemis ëd rivé ai bastion e feje sauté.
A la fin, la sitadela as presentava con na strutura dobia an mon cheuit, ampinìa 'd giairon e caussin-a, con base e ranfòrs (coma jë spron) an pera.
Për le provision d'eva a l'avìa un sisternon, valadì un grand poss che a garantìa n'arserva d'eva motobin granda.

La sitadela a l'era na ciadeuvra d'angignerìa militar.
Napoleon, che durant soa ocupassion dël Piemont a l'avìa ordinà ëd dësblé le fortificassion sabàude, a la risparmia.
Ma la sitadela a dzorviv nen al dësvlup urbanìstich ëd Turin ch'a-i ven dòp.
A l'é dësblà dël 1857 pr'agrandì la sità.
Al di d'ancheuj a-i në resta mach pì 'l dongion, restaurà dël 1893 da Riccardo Brayda, ch'a òspita ël Museo d'Artiliarìa.

Categorìa:Architetura ëd Turin
Yang (amperator Sui)

**Yang**, nassù dël 569 e mòrt l'11 Mars dël 618, a l'é stàit imperator dla Cin-a dal 605 al 618, darié imperator dla dinastìa Sui.

An col'época la cort a stasìa a Chang'an (al di d'ancheuj Xian); a l'imperator a-j piasìa fërmesse për ëd longh perìod a Jiangdu (al di d'ancheuj Yangzhou), an sla riva nòrd dlë Yangze, dont a vorìa fene na sconda capital dl'imperi.
Sa costuma dl'imperator a dà l'andi a la conta *Stòria ëd Barbarissa* ëd Du Guangting.

Categorìa:Dinastìa Sui
Piemontèis oriental

Ël **piemontèis oriental** (o **bass piemontèis**) a l'é n'ansem ëd dialèt dël piemontèis ch'a comprend valsesian, bielèis, vërslèis, monfrin, astësan, lissandrin, langhèt, monregalèis.

Tra j'aotor ch'a l'han ëscrivù an costi dialèt a-i son Gioann Giòrs Alion (astësan), Dumini Badalin e Vincenzo Buronzo (monfrin), Oreste Galin-a (langhèt), Pinèt Turlo (valsesian).

## Morfologìa
Costi dialèt a l'han vàire aspet caraterìstich:
*la prima përson-a al singolar dij verb a l'ha pa la desinensa an *-o*, ma a goerna mach la rèis: *i cant*, *i les*, *i finiss*;
*la sconda përson-a al singolar dij verb a perd la *s* final, ëdcò ant ij verb iregolar: *it sei* (ò *ët ei*), *it hai* (o *it he*);
*ël përnòm verbal dla tèrsa përson-a plural a l'é *i* e nen *a*: *lor i parlo*;
*vàire paròle a pijo la fin an *cc* o *gg*: *lacc*, *frecc* (o *fregg*), *vegg* (feminin *vegia*), *tancc*, *eucc*...;
**e* final a dventa *i*: *feuji*, *paròli*,...;

### Dialèt sud-orientaj
Ch'a resto langhèt, astësan, monfrin e lissandrin.

* la ''a acentà'' a dventa squasi *ò* (e a së scriv *ä*): *muräja*;
* soens le lìquide *l, r* a l'han apopré ël mìdem son e a së scrivo con n'acent sirconfless.

Categorìa:Lenghìstica piemontèisa
Morchella esculenta var. vulgaris

## Na pongòla: la Morchella esculenta var. vulgaris

### Descrission
Còm la Morchella esculenta, ma a l'ha le còste biancastre che a contrasto con ël fond brun ciair.

### Ambient
Còm la Morchella esculenta.

### Comestibilità

Còm la Morchella esculenta.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Morchella esculenta** (L.) Persoon var. **vulgaris** Persoon

Categorìa:Pongòle
Categorìa:Morchella
Verpa conica

## Na pongòla: la Verpa conica

### Descrission
Fin a 13 cm.. Gaba motobin longa, da bianca a òcra, rigà për travers. Capel da 2 a 3 cm., com un dial, da òcra amel a brun rossastr, da seuli a rugos nen regolar.

### Ambient
A chërs ant j'indrit fresch e ùmid.

### Comestibilità

A l'é mej nen mangela.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Verpa conica** (Müll. : Fr.) Swartz

Categorìa:Pongòle
Categorìa:Verpa
Canavzan

Ël **canavzan** a l'é n'ansem ëd dialèt dël piemontèis, ch'a l'han caraterìstiche sia dël piemontèis ossidental che dël piemontèis oriental.
Tra j'aspet ëd costi dialèt a-i é:
*prima e tersa përson-e pluraj di verb ugoaj, con terminassion an *-an* nen acentà: *e càntan* e *a càntan*, *e lésan* e *a lésan*, *e finìssan* e *a finìssan*;
*ël plural dij nòm e dj'agetiv masculin a l'é metafonétich, visadì la vocal acentà as trasforma: *un sach vërd ës-ciancà*, *quatr sèch vèrd ës-cianchè*;
*le *r* finaj che ant j'àotre forme dël piemontèis a son përdusse ant l'età ëd mes a-i son ancora: *cantar*, *scrìver*, *margher*;
*an chèich dialèt dël canavèis ossidental, mincatant l'acent a passa da la penùltima sìlaba a la dariera: *la galinà rossà*.

An tra j'aotor ch'a l'han ëscrivù ant ij dialèt canavzan as peul arcordesse Péder Corzat Vignòt.

Categorìa:Lenghìstica piemontèisa
Feng Meng Long

Scritor dl'época Ming.
Nassù dël 1574 e mòrt dël 1646.
A l'é aotor d'un-a dj'arcòlte ëd conte popolar pì conossùe dl'época: ij *San Yan* (*Tre dëscors*).
As trata ëd sentevint conte ëd géner e argoment diferent: conte ëd sivalié, superstission popolar, gieugh an vers e via fòrt.
A son rispartìe an tre part: *Dëscors për anstruì la gent*, *Dëscors për buté an vardia la gent*, *Dëscors për dësvijé la gent*.

Categorìa:Literatura cinèisa
Categorìa:Scritor
Cai Yan Bei

Arnomà poetëssa dël prinsipi dël III sécol, a l'é aotris ëd *Disdeut cant an sla ciampòrgna*.
Arlevà da un cap unn a l'é restà përzonera për dódes agn e a l'ha avù doe masnà.
Cand a l'han përmetuje ëd rintré an Cin-a a l'ha dovù lassé ij fieuj al pare.
A l'ha scrivù ëd vers tocant ansima a soa vita trames a j'unn e ël dolor d'esse stàita obligà a chité soe masnà.

Categorìa:Literatura cinèisa
Categorìa:Poeta
Pòrta Palatin-a

La **Pòrta Palatin-a** ëd Turin as treuva an piassa César August.
A l'era la pòrta d'intrada (*porta principalis dextera*) al *castrum* roman; a armonta al I sécol e a l'é la sola ch'a-i resta al duvert dle quatr intrade prinsipaj ch'as trovavo an sle quatr bande dla sinta muraria dla sità (lòn ch'a-i resta ëd n'àutra pòrta a l'é al di d'ancheuj anglobà an Palass Madama).
A l'é formà da doe tor a sëddes bande àote tranta méter, con quatr arcade: le doe pì gròsse për ij cher e ij traspòrt, le pì cite për ij pedon.
La fassada a l'é a doi pian an corispondensa dl'edifissi për le vardie e dla zòna për manovré j'angign për saré le pòrte.
Ant ij sécoj a l'ha cambià nòm, conforma a soa destinassion: dòp che *Pòrta Roman-a*, a ven ciamà *Porta Ducalis* (daj duca longobard), *Porta Comitalis* (daj cont franch), *Pòrta dle Tor*.
Dal 1124 sò nòm as alterna tra *Pòrta Palass* e *Pòrta Doranea*.
Mnassà ëd demolission al temp ëd Vitòrio Medeo II, a l'é salvà da l'antervent dl'architet Antonio Bertola, ch'a në spiega al prinsi sò valor archeològich.
Dël 1727 a dventa la përzon dël vicarià (d'andoa ël nòm ëd *Tor dël Vicarià*) e ant ël sécol ch'a fa XIX a l'é stàita ëdcò dovrà coma përzon për fomne.

## Òspit arnomà
Ant j'edifissi ch'as trovavo tacà a la pòrta, a son passaje vàire përsonage arnomà: Carl Magn ant ël 773, dël 947 Lotari, e Federich Barbarossa.
A smijo anvece ëd legende le notissie ch'a-i sio passaie Ovidi e Pilat.

## Parch Archeològich
Dël 2006 la Comun-a 'd Turin a l'ha decidù ëd fé un parch archeològich për rende l'àrea dantorn pedonal. Tuta piassa César August a l'é dventà un giardin e a l'é possìbil marcé a travers dla Pòrta Palatin-a.

Categorìa:Architetura ëd Turin
Stòria ëd Paris

La sità a l'é stàita fondà ansima n'ìsola ëd la Sen-a dai Paris, popolassion preroman-a gal-sèltica ëd pëscador e marin, vers ël 300 aGC.

Ant ël 52 aGC l'ìsola a l'é ocupà dai Roman che a la ciamo *Lutetia Parisiorum*.
Dël 360 ij soldà roman a l'han proclamaje imperator Giulian l'apòstata.

Dël 508 Clodovéo a tramuda la capital dël regn dij Franch a Paris.

La sità a l'ha na neuva fioridura dantorn a l'ann 1000, cand a l'é proclamà capital ëd Fransa.
Dël 1190 a l'é dotà 'd na neuva sintà fortificà.

Durant la guèra dij sent agn (1337-1453), Paris a l'é vàire vire ocupà da j'anglèis.
Dël 1430 Enrich IV d'Anghiltèra a l'é stàit ancoronà re 'd Fransa a Notre-Dame, ma dël 1437 l'ocupassion anglèisa a finiss.

Ant la sconda mità dël sécol ch'a fa XVI a jë s-ciòpo le guère ëd religion antra potestant e catòlich, ch'a son rivà a sò moment pì aùss ant la neuit ëd San Bartromé antra ij 23 e ij 24 d'ost 1572.
Dël 1594 Enrich IV ëd Navara, na vira a la testa dj'ugonòt protestant, vnù catòlich a intra an sità e as propon ëd porté la pas ant ël pais.

Con Luis XIV la sità as fa pì granda e pì bela, con la costrussion dël Palass ëd Versailles e dij doi arch ëd trionf ëd Pòrta Saint-Denis e Pòrta Saint-Martin, la creassion dij giardin dle Tuileries, la costrussion ëd Les Invalides.

Ij sò urbanista a l'han progetà e realisà piassa dle Vitòrie e piassa Vendôme.
A l'ha ëdcò anstituì la companìa dla Comédie française e a l'ha fàit na prima division ëd Paris an quarté (*arrondissements*).

Lë scontent ëd la popolassion a l'é chërsù durant ël regn dij sò sucessor.
Ai 14 ëd luj 1789 a l'é s-ciopà la Rivolussion fransèisa e ij Parisin a van a l'assàot dla fortëssa-përzon dla Bastija. Ant ël 1792 a nass la Repùblica Fransèisa e con costa ël Teror ch'a finiss peui mach doi ani dòp.
Ai 21 ëd gené 1793 Luis XVI a l'é decapità.

Passà la Rivolussion, dël 1799 a ciapa ël podèj Napoleon Bon-a-part con un colp dë stat.
Ai 2 dë dzèmber 1804 a l'é proclamasse imperator ant la catedral ëd Notre-Dame.
Napoleon a costruiss l'Arch ëd Trionf.
Ant ël mars dël 1814, prussian e russi a l'han ocupà Paris.

Ai 2 dë dzèmber 1852 Luis Bon-a-part, novod ëd Napoleon, a fà un colp dë stat e as dà ël tìtol ëd Napoleon III, imperator dij fransèis.
Con l'agiut dël Baron Haussman a cambia ancora la sità con l'edificassion dël Teatro ëd l'Òpera, dij Champs Élysées e via fòrt.

Ëd maj 1871 la comun-a ëd Paris a l'é crasà con violensa.

Ant ël 1900 a-i nass ël Metrò giust an temp per l'Esposission universal.

Durant la sconda guèra mondial, j'alman a òcupo Paris da giugn 1940 a ost 1944.
Durant l'ocupassion la capital a l'é spostà a Vichy ant ël sud dla Fransa.

Ant ël 1968 Paris l'é sfond dla Rivolussion djë student, passà a la stòria coma ël Magg fransèis.

Categorìa:Paris
Categorìa:Stòria dla Fransa
Kurów

**Kurów** a l'é 'n borgh dla Polònia.
A conta 2.804 abitant (2007).

## Geografìa

Kurów a resta a 31 chilòmeter a nòrd-òvest ëd Lublin e a 16 chilòmeter a est ëd Puławi, arlongh la stra antra ste doe sità.

Categorìa:Sità polonèise
Helvella macropus

## Un capel da prèive: la Helvella macropus

### Descrission
Aut fin a 7 cm.. Gamba silìndrica, slongà, grisa, feltrà. capel a cupola, fin a 3 cm., gris, biancastr da fòra.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch, soens isolà.

### Comestibilità

Sensa antëresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Helvella macropus** (Pers. : Fr.) P. Karsten
*[= *Macropodia macropus* (Pers. : Fr.) Fuckel]

Categorìa:Capej da prèive
Categorìa:Helvella
Helvella spadicea

## Un capel da prèive: la Helvella spadicea
### Descrission
La ***Helvella spadicea*** a l'é na specie 'd fonz ascomicet ëd la famija dle Helvellaceae. Ël capel a l'ha na forma iregolar, con surfassa a còste, ëd color brun-rossastr scur fin a quasi nèir. A peul rivé a un diàmeter ëd 2-5 cm. La gamba a l'é slansà, fendùa o scavà, ëd color bianch crema o giàun ciàir, con surfassa strià o arionda. La carn a l'é fròla e dël midem color dla gamba, con pòch odor. As confond facilment con d'àutre Helvella.

### Ambient
A chërs ant ij teren sabios o silicos, dzortut sota a le conìfere (pin e sapin). A l'é un fonz primaveril e d'inissi istà, che a compariss da la fin d'avril a giugn. A chërs ëd sòlit isolà o an cit grup, pa motobin comun.

### Comestibilità

A l'é considerà **comestìbil** con atension, ma mach dòp na cheuita bin longa (almanch 15-20 minute) për eliminé 'd sostanse tòssiche termolàbij ch'a peulo causé dësturb se mangià crùe. Tutun, për via dla somijanza con d'àutre specie pa comestìbij o velenose, e soa carn motobin fròla, a l'é nen considerà na bon-a racòlta për ij ràir amator. Ij fonzé a j'inissi a deuvo pa mangela.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Helvella spadicea** Schaeffer
*[= *Helvella monachella* (Scopoli) Fries]

Categorìa:Capej da prèive
Categorìa:Helvella
Choiromyces maeandriformis

## Un pissacan: ël Choiromyces maeandriformis
### Descrission
Ël **Choiromyces maeandriformis** (“trìfola bastarda”) a l'é un fonz soterani dla famija dle **Tuberaceae**, ch'a smija motobin a na trìfola vera. Ël carpòfor (ël còrp frutìfer) a l'é globos o iregolar, da 3 a 10 cm ëd diàmeter, con un peridi (scòrsa esterior) motobin spess, seulia o un pòch rugosa, ëd color bianch-crema o giaunastr. La gleba (la polpa) a l'é bianca da giovo, peui a dventa motobin scura, con dle ven-e maròn o viòla ch'a fan 'me un marm. A l'ha un odor fòrt, ch'a ricòrda 'l fen o la tèra ùmida, e a l'é motobin diferent da col dle trìfole vere.

### Ambient
A chërs mes anterà o dzora la surfassa dla tèra, ant ij bòsch mës-cià (sota rol, tijeul, sàles, conìfere), an preferensa ant ij teren silicos, motobin ciàir e ben drenà. A l'é present an tuta Euròpa, da la pian-a a la montagna, e a frutìfica da l'istà a l'otonn. A l'é na spece ch'a fà parte dij fonz ipogé (ch'a chërs sota tèra), ma a peul espon-se parzialment quand a madura.

### Comestibilità

Ël *Choiromyces maeandriformis* a l'é **nen comestìbil** e a l'é considerà velenos. A l'ha 'd proprietà lassative fòrte e a peul causé 'd problema gastro-intestinaj, 'd nàusea se mangià, e peul esse confondù con d'àutri fonz pì pericolos. Për costa rason, a venta mai cheujlo për mangelo. A l'é ëdcò motobin amportant nen confond-lo con la **trìfola bianca** (*Tuber magnatum*), ch'a l'é motobin diferent për odor, consistensa e sìt andova a chërs.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Choiromyces maeandriformis* Vittadini
* *Choiromyces venosus* (Fr.) Th.

Categorìa:Choiromyces
Peziza vesiculosa

## Un pissacan: la Peziza vesciculosa

### Descrission
Fin a 10 cm. ëd diàmetr. Copa globolosa peui disteisa nen regolar, con ël bòrd ch'a resta dentà, biancastr. An drinta brun giaun, da fòra con vòrva pì ciaira. Carn fràgila, ciaira.

### Ambient
A chërs an sij teren brusà e an sj'escrement.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Peziza vesciculosa** Bull. : Fr.

Categorìa:Pissacan
Categorìa:Peziza
Peziza berthetiana

## Peziza berthetiana
### Descrission
La ***Peziza berthetiana*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Pezizaceae, caraterisà da 'n fonz (apotessi) a forma 'd copa o 'd dischet, gròss 2-5 cm, 'd color giaun-òcra o brun giaunastr . La surfassa interior (imenòfor) a l'é seulia, la surfassa esterna a l'é dla midema tinta ma pì ciàira e con na fin-a pruin-a . La gamba a l'é curta (0,5-1 cm) e silìndrica . La carn a l'é fròla, con odor e savor nen particolar . Le spore a son elìtiche, seulie, e a l'han doi gosse d'euli . A l'é stàita descrivùa dël 1962 dal micòlogh fransèis Roger Berthet .

### Ambient
A chërs an ambient mediterani, sota la rol, ij pin e ij Laurus, ant ij teren calcaros, da l'otonn a l'invern . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa meridional (dzortut an Italia, Fransa, Spagna) e an Àfrica dël Nòrd .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é nen comestìbil e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Peziza berthetiana** Donadini

Categorìa:Capej da prèive
Categorìa:Peziza
Categorìa:Figure da buté
Zhu Shu Zhen

Poetëssa vivùa ant ël sécol ch'a fa XII.
Ëd soa vita as sa pòch.
A l'avìa marià un mercant e a l'ha scrivù dij vers ëstrassiant an sël maleur ëd sò mariage.

Categorìa:Literatura cinèisa
Categorìa:Poeta
Peziza flavida

## Un pissacan: la Peziza flavida
### Descrission
La ***Peziza flavida*** a l'é un fonz ascomicet ëd la famija dle Pezizaceae. L'épitet *flavida* a ven dal Latin e a veul dì "giàuna", an arferiment a la colorassion dël carpòfor . La specie a l'é stàita descrivùa për la prima vira da William Phillips dël 1887 'me varietà 'd *Peziza micropus* e peui elevà al rangh ëd specie dël 1993 .

Ël fonz (apotessi) a l'ha na forma a copa (da giovo) o a dischet (peui), con un diàmetr ëd 1,5-4 (5) cm . A l'é normalment sensa gamba (sessil), ma a peul avèj un cit gambèt . La surfassa interior (imenòfor) a l'é giàuna, giaun-òcra, dossa a vardesse, con na surfassa seulia o ch'a peul avèj dle pieghe . La surfassa esterna a l'é dla midema tinta o pì ciàira, con na fin-a pruin-a . La carn a l'é sirà e fròla. Al microscòpi, le spore a son elìtiche, seulie, gròsse 16-18 × 7-9 μm . J'asch a son 8-spòrich e a l'han la ponta amilòida . Le parafisi a son cilìndriche .

### Ambient
A chërs an dzora a bòsch sensa scòrsa ëd latifeuje, dzortut ëd rol da nata, an dzora a bion mars o tòch ëd bòsch, ma 'dcò an dzora a brusà e, da ràir, an sla tèra . A l'é na specie pòch comun-a (ràira) an Euròpa . A frutìfica da l'otonn a l'invern, ma a peul esse trovà an tute le stagion . A l'é stàit trovà an Italia (Roma, Castelporziano), an Grecia e an India .

### Comestibilità

Sensa antëresse alimentar. A l'é tròp cit e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Peziza flavida** Phillips

Categorìa:Pissacan
Categorìa:Peziza
Categorìa:Figure da buté
Otidea auricula

## Otidea auricula
### Descrission
L**'Otidea auricula** a l'é un fonz ascomicet ëd la famija dle Pyronemataceae, caraterisà da 'n fonz (apotessi) a forma 'd **orija** o 'd scuela, gròss 2-5 cm, color brun ciàir o giaunastr . L'orlo a l'é soens dentà e a l'é atacà al substrà con un cit gambèt . La surfassa interna (imenòfor) a l'é seulia e la surfassa esterna a l'é un pòch vilosa . La carn a l'é fròla, con odor e savor nen particolar . Le spore a son elìtiche, seulie .

### Ambient
A chërs sota ij sapin (*Abies alba*), soens arlongh a l'eva, ant ij bòsch ùmid e montagnos, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é nen comestìbil e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Otidea auricula** (Schaeffer) Cooke

Categorìa:Capej da prèive
Categorìa:Otidea
Categorìa:Figure da buté
Sowerbyella radiculata

## Un pissacan: la Sowerbyella radiculata
### Descrission
La ***Sowerbyella radiculata*** a l'é un fonz ascomicet (Pezizales) dla famija dle Pyronemataceae, caraterisà da 'n fonz a forma 'd copa (apotessi) ëd 2-5 cm ëd diàmeter, color giàun viv, pì ciàir o pì sombr . A l'é conossùa për la **gamba (stìpite) bin dësvlupà, àuta 2-5 cm, giàuna, ch'a finiss an bass con na part radicanta** ch'a va ancreusa ant ël teren (da sò nòm "radiculata") . La surfassa esterna dël capel e la gamba a son finement farinose . La carn a l'é fròla, con odor e savor nen significativ. Le spore a son ornamentà a **retìcol'' (na rèj) motobin caraterìstich, ch'a-j dà l'aspet ëd na nos moscà al microscòpi . A l'é stàita descrivùa për la prima vira dël 1797 dal naturalista anglèis [[James Sowerby]] e peui atribuìa al géner ''Sowerbyella'' dël 1938 da John Axel Nannfeldt . Na varietà, ''S. radiculata'' var. ''kewensis'', a l'é pì gròssa (fin a 10 cm) e associà a latifeuje .

=== Ambient ===
A chërs a l'otonn (da stèmber a dzèmber), sota ij zenèiver (dzortut ''Juniperus communis'') ma 'dcò sota conìfere e latifeuje, an dzora a teren calcaros, ant ij pra montagnin o ij bòsch ràir . As treuva soens a bocc, an grup . A l'é na specie **nen comun-a** an Euròpa .

=== Comestibilità ===


Sensa anteresse alimentar. A l'é nen considerà comestìbil për soa carn fròla e përchè a l'é tròp ràir për cheuje. A l'ha n'anteresse dzortut sientìfich e fotogràfich.

== Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse ==

**Sowerbyella radiculata''' (Sow. : Fr.) Nannfelt

Categorìa:Sowerbyella
Geopora sumneriana

## Un pissacan: la Geopora sumneriana

### Descrission
Fin a 7 cm ëd diàmetr, copa anterà peui as deurb a stèila an surfassa. Imenòfor gris òcra ciàir. Bòrd con longh pèil brun. 

### Ambient
A chërs a la prima sota Cedrus atlantica, Cedrus deodara, Cedrus libani e via fòrt.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Geopora sumneriana** (Cooke) Kers
*[= *Sepultaria sumneriana* (Cooke) Massee]

Categorìa:Geopora
Quadrilàter roman

Ël **quadrilàter roman** a l'é la part ëd Turin delimità da contrà XX dë stèmber, cors Argin-a Margrita, cors Palestr, contrà Garibaldi.
As ciama parèj përchè a l'é la zòna andoa a së spantiava la sità roman-a d'Augusta Taurinorum.
A l'é formà da na rej ëd viëtte strèite bordà da vàire ca dl'età ëd mes e baròche e fin-a a chèich agn fa a l'era un quartié bandonà e degradà.
Ant j'agn recent a l'é stàit soagnà e riqualificà e ancheuj a l'é un pont d'arciam dle neuit turinèise, dzortut d'istà.

Categorìa:Turin
Stassion ëd Turin Pòrta Neuva

**Pòrta Neuva** a l'é la stassion feroviaria prinsipal ëd Turin.
A l'é stàita realisà an tra 'l 1860 e 'l 1867, euvra dl'architèt Alessandro Mazzucchetti, për coleghé Turin con Génoa; na diramassion a Lissandria a mnava a Noara e al lagh Magior.
Ël proget a pijava ispirassion da la stassion londinèisa ëd King's Cross e l'edifissi a l'era struturà conforma a la separassion tra l'àrea dle partense, da la part ëd contrà ëd Nissa, e cola dj'ariv, vers contrà Sacchi.
La zòna dle partense a l'era decorà da colòne, stuch e fresch, e a ospitava la bijeterìa, le tre sale d'atèisa (un-a për mincadun-a dle classe dij bijèt), la Sala Real e ël ristorant; da la part dj'ariv a-i ero na sala d'atèisa, ël depòsit dle valis, la pòsta e la galarìa për ij vagon.
La stassion a l'é stàita duvertà al pùblich dël 1864.

La costrussion originaria a l'é stàita peui modificà vàire vire ant ël cors dël temp e la strutura dël di d'ancheuj a l'é motobin diferenta.
Lòn ch'a l'é restà istess a l'é la fassada, realisà da l'architet Carlo Ceppi, ch'a dà an sla piassa Carl Felis.

## Vardé ëdcò
* Ferovìa Turin-Génoa
* Ferovìa Turin-Pinareul

Pòrta Neuva
Geopora arenosa

## Un pissacan: la Geopora arenosa

### Descrission
Fin a 2 cm ëd diàmetr, copa mesa anterà peui com na copa steilà an surfassa. Imenòfor da gris bleu a crema. Bòrd con pèil brun curt, con sabia tacà. 

### Ambient
A chërs ant ij teren sabios, an sle dun-e.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Geopora arenosa** (Fuckel) Kers
*[= *Sepultaria arenosa* (Fuckel) Boudier]

Categorìa:Geopora
Categorìa:Figure da buté
Diògene ëd Sinòpe

Filòsof cìnich.
**Diògene** a l'era nassù a Sinòpe, al di d'ancheuj an Turchìa, dël 413 aGC.
Cand sò pare a l'é stàit esilià, Diògene a l'ha avù l'istessa sòrt e a l'ha tramudà a Atene.
An viage vers Egin-a, dij pirata a l'han pijalo përzoné e vendù 'me s-ciav a Creta a 'n corint ciamà Xeniade.
'Me tuor dle doe masnà dë Xeniade, Diògene a l'ha vivù a Corint për ël rest ëd soa vita, tuta dedicà a prediché le dutrin-e dl'auto-contròl.
A l'é mòrt anviron dël 323 aGC a Corint.

Dissìpol d'Antistene, ël fondador ëd la scòla cìnica, Diògene a l'era vnù arnomà për soe costume dròle e soa sfacià indipendensa da j'anstitussion e ij potent.
A butava la felicità dl'òm ant la sopression dij desideri e la povertà volontaria: antra ij detaj ëd soa biografìa a sàuta a j'euj soa arnonsia a tut ben material.
An vivend ant un botal, vestì mach ëd na mantlin-a e mach padron ëd soa bisaca, apress avèj s-ciairà na masnà bèive con la man a l'é privasse ëdcò ëd soa tassa për bèive.
Daré 'd soa stravagansa voajanta, la filosofìa ëd Diògene a consist an na nos dutrinal gorëgna, ch'as arflet ant un rigorism moral estrem ëd soa condòta e ch'a l'é smonù ëdcò an vàire euvre al di d'ancheuj përdùe.
An lassand perde la problemàtica lògica e sientìfica, Diògene a fonda sò sistema an sla primassìa dla virtù: costa a l'é ël but ëd l'òm e soa conquista - da fesse nen ant la sfera dla coltura, ma dl'agì concret - as realisa con l'esaltassion dj'energìe spirituaj e fìsiche përsonaj, për mojen ëd n'esercissi rigoros.
La virtù, për chiel, a consistìa ant l'evité tut piasì fìsich, e ël dolor e la fam a j'ero d'agiut ant l'arserca dla bin.
Sìmbol ëd soa concession ativìstica a resta Eracle, dont ël cìnich as anspira an soa lòta contra j'aptit materiaj.
La bin pì granda a l'é identificà con l'artorn a lë stat ëd natura e un a-i riva a travers dla liberassion da tut ëbzògn andividual (*autarchìa*), concepìa pa mach ant la dimension dël sìngol, ma dëdlà dij confin sivij e stataj, an na prospetiva slargà a l'univers uman (*cosmopolitism*).
Da na mira sossial, Diògene a prédica un comunism estrem, ch'a riva a la comproprietà dle fomne e dij fieuj.
Sò mëssage arvolussionari, ch'a antìssipa la moral ëstòica (e për chèich aspet cola cristian-a) a l'é la contraposission vivùa ëd valor neuv rëspet a j'ideaj corent cristalisà da le convension e da l'egoism.

Categorìa:Filòsof
Gabriel Chevallier

Scritor an lenga fransèisa.
**Gabriel Chevallier** a l'era nassù a Lion dël 1895 e a l'é mòrt a Cannes dël 1969.
A l'é conossù për sò romanz *Clochemerle*, anté ch'a dà na descrission dròla dla provinsa fransèisa.

## Euvre prinsipaj
*Clochemerle (1934).

Chevallier, Gabriel
Chevallier, Gabriel