Stòria dla Valsusa-Viabilità Roman-a

## Impat sossial e técniche ëd costrussion dje stra
La stra roman-a ëd la Valsusa, fàita fé da August, a vira dzorsota ël mond dij valigian nen manch che la presensa dla cultura roman-a. Mach për dine un-a, soa costrussion a l’ha da esse un travaj che a men-a ant la val vàire ingenié specialisà e a ciama a travajé la pì part ëd la popolassion local. La costrussion ëd na stra roman-a a ven ën sinch part:
#**lë sgav**, che a pronta ël tracià dla stra, e donca as peul nen fesse a truch e branca, ma a va bin calcolà, ën manera che ij chèr a peusso virè (a-i van daj 5 a j’8 méter ëd curvatura) e che la pendensa a sia mai pì che ël 20%;
#**la pòsa dlë ''statumen***, la fundamenta dla stra, fàita ëd ròch e con në spessor mìnim ëd 30 sëntim;
#*'la pòsa dla *ruderatio***, na mës-cia ëd pere rionde e caossin-a, che a coèrta la ''statumen'' e a l’ha l’istess ëspessor;
#**la pòsa dël *nucleus***, ën seul ëd giàira gròssa, che a tiro seuli con dij [[cilìnder]], tan-me che al dì d’ancheuj as fan seuli jë stra asfaltà e ij gieugh dë bòce;
#**la pòsa dël *pavimentum***, në [[stèrni]] ëd [[lòse]] gròsse, për sòlit ëd na pera che a diso ''silex'', d’adoss vulcànica e motobin resistenta. Ël ''pavimentum'' a l’é fàit a schin-a d’aso, ën manera che la pieuva as frëmma pa ant sla stra.

== Topologìa dla rèj stradal ==

La **viabilità roman-a an val ëd Susa*' a l’é fàita ëd na stra che a passa për la snista orogràfica dla [[Dòira Rivaria]], da [[Caslëtte]] a [[Susa]]. Ambelessì la stra a së sdobia vàire vire: 
*da 'n [[Giajon]] a la rintra an [[Val Claréa]], peui a la monta al [[Còl dël Clapier]] e a la rintra an [[Galia]] passand për ël [[Valon dël Savin]]; 
*da 'n [[Susa]] a la riva an [[Bardonecia]] e peui ën Galia për ël [[Còl dël Rhò]]; 
*da [[Ols]] a-i part la stra che a la riva al [[Monginevr]]. 
Donca n’età roman-a a-j é pa dë stra che a passo për ël [[Monsnis]] modern. E a venta dì che, ëd tute ste stra për ij vàlich, l’ùnica pavimentà a l‘é cola dël Monginevr.

== Giurisdission e impòste ==
La stra a la resta sota la giurisdission ëd [[Còsio]] da ‘nt la *statio ad fines* ëd [[Drubiaj]] (aranda a [[Vian-a]]), fin-a la *statio ad martis* (che a restava andoa che al dì d’ancheuj a-i é ël borgh dël [[Monginevr]]) e a j’àutri pass. La *statio ad fines* ëd Drubiaj a l’é andoa che le mërcansìe a pago la *quadragesima galliarum*, ël dassi dël 2,5% che a-i é dzora a tut lòn che a viagia tra Galia e provinse italian-e.

== La stra coma ciav dle comunicassion antra Italia e Galia ==

Për bogesse antra [[Italia]] e Galia a-i son mach tre vie: 
#costa, 
#cola ch’a la passa për [[Osta]] (che ant l’ora as ciama *Augusta Prætoria*), 
#la costera (la [[via Aurelia]]). 
Për le montagne costa-sì a la resta motobin pì legera che nen cola d’Aosta, e con lòn la Valsusa as tira ël gròss dël tràfich. La stra a la travaja tut l’ani e la gent dël pòst a la ten polida da fiòca e giassa. A [[Turin]] (*Augusta Taurinorum*) a jë stan ij *tabellarii Augusti'', ël personal dël servissi postal privà dl’imperator, che a dòvro la stra për ëmné soe neuve. Con costa stra (e con la fondassion ëd Turin) la val a chita d'esse un tòch ëd Galia Transalpin-a spërdù për ij brich e as treuva antegrà ant la circolassion antra Galia Cisalpin-a e Galia Transalpin-a.

## Condission dla stra aj temp d'Amian Marslin
Ant ël 355 dGC lë stòrich roman Amian Marslin an lassërà na relassion ant sël teritòri dla Valsusa. Bel dël sò travaj a son vàire carte geogràfiche con l’indicassion dle distanse antra ij leu pì avosà. Marslin a dis la Valsusa «la stra për j’Alp la pì amportanta e traficà». Dël Monginevr an lassa na descrission, andoa a conta che «da ‘nt sima dla banda italian-a a-i é na pian-a ëd sèt mija, che a la va fin-a a la stassion che a diso ëd Marte, e da ambelesì a s’àussa na montagna motobin àuta e bruta da passé, fin-a a dzora la sima dla Matron-a, che a diso parèj përchè ambelelì a l‘é mòrt-je na fomna nòbil. Da cost pòst-sì as anandia na stra pì bela, andoa che as peul andesse pì ampressa, tut giù fin-a al castel ëd Brigantium». Sòn quand che da la costrussion ëd la stra a son già passaje bele che 300 agn.