open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arc

L**' Arc ** a l'é un fium dla Fransa, ël second pì longh afluent ëd l'Isère dòp ël Drac. A dà sò nòm a la comun-a ëd Bonneval-sur-Arc.

## Përcors
A nass a 2.770 m ant la comun-a ëd Bonneval-sur-Arc;  a traversa peui la val dla Maurienne e as campa ant l'Isère davzin a Aiton (dipartiment ëd la Savòja).

## Statìstiche
A l'é longh 127,5 km e a l'ha un bassin ëd 2.000 km². 

### Portá media mensil

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Fium dla Fransa
Drac

Ël **Drac** a l'é un fium dla Fransa, ël pì longh afluent ëd l'Isère. 

## Përcors
A nass a 2.010 m ant la comun-a d'Orcières e as campa ant l'Isère a Fontaine, davzin a Grenoble (dipartiment ëd l'Isère).

## Statìstiche
A l'é longh 130,3 km e a l'ha un bassin ëd 3.626 km². 

### Portá media mensil

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Fium dla Fransa
Categorìa:Afluent ëd l'Isère
Gigi Monticone

**Gigi Monticone** a l’é stàit un giornalista, scritor e partisan piemontèis. Chiel a l’é nassù a Mongardin ël 31 ëd mars dël 1925 e a l’é mòrt a Génoa ël 14 ëd gené dël 1973. A l’é stàit segretari comunal an Mongardin, Rocavran, Riasch, Mombërsèj e Canèj tra ’l 1945 e ’l 1965.

## Euvre
* *Stella, un omaggio a un amico partigiano* (Ast, 1950)
* *Storia di Mombercelli* (1958)
* *Noi siamo le colonne* (Firense, 1959)
* *La vigna* (Ast, 1965)
* *Quando uno se ne va* (Ast, 1968)

Monticone, Gigi
Categorìa:Scritor an lenga italian-a
Categorìa:Giornalista
Eletronvòlt

L**'eletronvòlt** (sìmbol: eV) a l'é n'unità dë mzura d'energìa ch'a ven a taj ant la fìsica atòmica e nuclear.
A l'é definì tanme la diferensa d'energìa potensial ëd na caria *e* antra doi pont ch'a l'han na diferensa ëd potensial d'un vòlt, visadì l'energìa cinética guadagnà da la caria *e* an passand a travers na diferensa ëd potensial d'un vòlt.

Ël valor aprossimà d'1 eV a l'é d'1,6 \cdot 10^{-19}J.

Categorìa:Fìsica
Allier (fium)

L**'Allier** a l'é un fium dla Fransa, ël pì longh afluent ëd la Lòira. A dà sò nòm al dipartiment dl'Allier.

## Përcors
A nass a 1.485 m ant la comun-a ëd Chasseradès e as campa ant la Lòira tra Cuffy e Gimouille.

## Statìstiche
A l'é longh 435 km e a l'ha un bassin ëd 14.310 km². 

### Portá media mensil

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Afluent dla Lòira ‎
Ossolan

L**'Ossolan** a l'é l'ansema ëd dialèt parlà ant la region ëd l'Òssola, ant ël Piemont setentrional.
A l'é considerà un dialèt lombard ossidental, ch'a l'ha dle comunanse con ël tesinèis (dzortut ant l'àuta val).
## Vardé ëdcò
*Val d'Òssola
*Noarèis
*Tesinèis

## Colegament an sla ragnà
*Studi an sël dialèt ëd Viganela (Val Antron-a)
*Conte ant ël dialèt ëd Viganela
*Na paràbola ant ël dialèt ëd Mégol
*Le fàole ëd Fedro ant ël dialèt dla Piev
*Toponomàstica dla val Cairasca
*Ël dialèt dla Val Ansasca
*Anformassion an sël dialèt ëd Dòm

Categorìa:Lombard ossidental
Ramel

**Ramel **(*Ramello* an *italian*) a l'é na frassion dla comun-a valsesian-a ëd Scòpa, an sla provincia ëd Vërsèj.
J'abitant as ciamo *ramlòit*.
## Arferiment


Categorìa:Frassion dla provincia ëd Vërsèj
Categorìa:Scòpa
Ròca (Varal)

La **Ròca **(*Roccapietra* an italian) a l'é na frassion dla comun-a valsesian-a ëd Varal, ant la provincia ëd Vërsèj.
A l'é stàita una comun-a andipendenta fin-a al 1927.
Sò abitant as ciamo *rocòit*.
## Arferiment
 

Categorìa:Frassion ëd Varal
Locarn (Svìssera)

**Locarn** (an lombard: *Locarn*; an italian: *Locarno*) a l'é na sità dël Canton Tesin.
A resta an sla riva dël Lagh Magior. Con sò 16.000 abitant, a l'é la tersa sità pì granda dël Canton (precedùa mach da Belinzòna e Lugan).
A Locarn a-i é la sede ëd n'amportant Festival dël Cine.

Categorìa:Sità svìssere
Rodal

**Rodal** (*Rodallo* an italian) a l'é na frassion dla comun-a ëd Caluso, an provincia ëd Turin (ant ël Canavèis).
J'abitant as ciamo *rodalin*.
## Arferiment


Categorìa:Frassion dla sità metropolitan-a 'd Turin
Categorìa:Caluso
Ronch (Sian)

**Ronch** (*Ronchi*) a l'é na frassion dla comun-a ëd Sian, ant la provincia ëd Vërsèj.
J'abitant as ciamo *ronchin*.
## Arferiment


Categorìa:Frassion dla provincia ëd Vërsèj
Montarossa

**Montarossa **a l'é na frassion dla comun-a ëd Servere, ant la provincia ëd Coni.
J'abitant as ciamo *montarossin*.
## Arferiment


Categorìa:Frassion dla provincia ëd Coni
Categorìa:Servere
Miandeul

**Miandeul **(pronùnsia local: [mjan'dø]; an italian: *Migliandolo*) a l'é l'ùnica frassion dla comun-a ëd Portacomé, ant la Provincia d'Ast.
## Arferiment


Categorìa:Frassion dla provincia d'Ast
Categorìa:Portacomé
Gal (Grinzane)

**Gal** (*Gallo* an italian) a l'é na frassion dla comun-a ëd Grinzane, ant la provincia ëd Coni.

Categorìa:Frassion dla provincia ëd Coni
Categorìa:Grinzane
Salabò

**Salabò **(*Salabue *an italian) a l'é l'ùnica frassion dla comun-a ëd Ponsan, an provincia ëd Lissandria (ant ël Monfrà).
A l'é conossù përchè a-i é un castel.
## Vardé 'dcò
*Castel ëd Salabò 

Categorìa:Frassion dla provincia ëd Lissandria
Categorìa:Ponsan
Mandrògn

Ël **Mandrògn **(an lissandrin: *ër Mandrògn*; an italian: *Mandrogne*) a l'é na frassion dla sità ëd Lissandria.
A l'ha 1.653 abitant, ch'as ciamo *ij mandrògn*.
## Arferiment


Categorìa:Frassion ëd Lissandria
Ij Lòbi

Ij **Lòbi** (*Lobbi* an italian) a son na frassion dla sità ëd Lissandria.
La borgià a resta a est dla sità, an sla riva destra ëd Tani, al confin con la comun-a ëd Piòvra.

Categorìa:Frassion ëd Lissandria
La Spinëta

La **Spinëta **(an lissandrin: *ra Spineuta*; an italian: *Spinetta Marengo*) a l'é na frassion dla sità ëd Lissandria.
A l'é conossùa për la gran bataja ch'a l'é stàita combatùa ant ël 1800, antra ij fransèis ëd Napoleon e le fòrse dla Sgonda Coalission.
## Arferiment

## Vardé 'dcò
*Bataja ëd Marengh

Categorìa:Frassion ëd Lissandria
Nòrd-Pass ëd Calais

**Nòrd-Pass ëd Calais** (an fransèis: *Nord-Pas-de-Calais*) a l'é stàita na Region aministrativa fin al 2016, ann dël qual a l'é stàita unìa a la Picardìa për formé la neuva region ëd l'Àuta Fransa.

A l'era partagià an doi dipartiment:

*Nòrd
*Pass ëd Calais

La capital a l'era Lille.

## Lenga
La lenga ufissial a l'é mach ël fransèis. La Fransa a arconòss gnun-e lenghe ò dialèt regionaj ch'a sio.

Categorìa:Àuta Fransa
Grange

**Grange** (*Grange di Front* an italian) a l'é na frassion dla comun-a ëd Front, ant la provincia ëd Turin (ant ël Canavèis).
Sò abitant as ciamo *grangiòt*.
## Arferiment


Categorìa:Frassion dla sità metropolitan-a 'd Turin
Categorìa:Front
Pais ëd la Lòira

Ij **Pais ëd la Lòira** (an fransèis: *Pays de la Loire*) a son un-a dle 13 Region ch'a formo la Fransa metropolitan-a.

A son partagià an sinch dipartiment:

* 44 : Lòira Atlàntica
* 49 : Maine e Lòira
* 53 : Mayenne
* 72 : Sarthe
* 85 : Vandea

La capital a l'é Nantes.

## Geografìa
Ij Pais ëd la Lòira a confin-o a òvest con l'Ocean Atlàntich, a nòrd con le region ëd la Brëtagna e dla Normandìa, a est con la region dël Sènter-Val ëd la Lòira e a sud con la region ëd la Neuva Aquitania.

## Lenga
La lenga ufissial a l'é mach ël fransèis. La Fransa a arconòss gnun-e lenghe ò dialèt regionaj ch'a sio.

Categorìa:Pais ëd la Lòira
Sucri

**Sucri** (an italian **Zuccaro di Valduggia**) a l'é na frassion dla comun-a ëd Valdugia, an Valsesia.

Sucri a resta a doi chilométer dal sénter ëd Valdugia e belessì, ant la grassiosa Ca Nèigr a-i é l'Associassion Eco-musé dla Bassa Valsesia "Brich ëd Ses", ch'a mira a valorisé ij ben materiaj e colturaj an restaurandje e an lassandje visité an n'ambient natural.

L'associassion a organisa cors ëd pitura e fresch, an dovrand le materie prime antiche dij temp ëd Gaudenzio Ferrari, visadì la tempra e l'euv, ij pigment naturaj. As organiso ëdcò cors për realisé ëd vëdrià con ël piomb e për fabriché solarie andrissà e fonsionante.

Grassie a n'acòrd con la gent dël pais, pì che stanta ca ancheuj a son afrescà con j'euvre dj'anlev ëd Ca Nèigr e sòn a l'ha rendù la borgià motobin anteressanta da na mira torìstica.

La cesa parocial a Sucri a l'é stàita precedùa da na caplin-a dël 1050, ch'a l'é vnùa paròchia dël 1450. La fassada e 'l porton d'intrada a son stàit afrescà e vërnisà da Giulio Céser Luin, anlev ëd Ferrari. Sla fassada a-i é 'l Giudissi Universal, mentre sël porton a-i é la nàssita ëd Gesù. Ël batisté a l'é stàit afrescà a la fin dël Sinch-sent e a-i resta ël bassin dël 1562. Ansema a la cesa a-i é 'l cioché con ses ciòche da concert e l'oratòri ëd San Bernardin, con ëd piture dël mèistr Perassin.

A des minute a pé da Sucri a-i é Orpiatin, an mes ai bòsch ës-ciass, ch'a l'é 'n pòst bandonà da la fin dl'Eut-sent, ma ancor guernà, con vàire ca 'd muraje sëcche e 'n vej oratòri. As conta ch'a l'é stàit bandonà da sòj abitant për n'epidemìa.

Durant le feste e durant j'eveniment ëd l'associassion dël pòst, j'abitant ëd Sucri a visco ij vej forn e a cusin-o 'l tìpich doss local, ciamà figacin-a, dont arseta a l'é tnùa segreta da ch'i a la conòss.
## Arferiment


Categorìa:Frassion ëd Valdugia
Metal

Ij **metaj** a son dij sòlid ëd granda amportansa pràtica e teòrica.
A son d'element ch'a l'han d'energìe ëd jonisassion relativaman cite e dont j'àtom a l'han mach chèich eletron gropà ëd fasson débol an soa greuja incompleta pi esterna. Costi eletron pòch lijà as lìbero con l'energìa arlassà cand ël cristal a l'é formà.
Donca un metal a l'ha na reitin-a regolar ëd jon positiv con simetrìa sférica ch'a resta cand j'eletron pi estern a son liberà.
A travers costa strutura a-i é na sòrt ëd gas eletrònich formà da j'eletron responsàbij dle liure.
Costi eletron a bogio, ëd fasson pi o men lìbera, a travers la reitin-a cristalin-a e donca a son nen localisà.

## Le propietà
Ij sòlid metàlich a smon-o na condutività tèrmica e elétrica ecelenta, dont j'eletron lìber a son ij prinsipaj responsàbij, dagià che a peulo facilman surbì qualsëssìa energìa, bele che cita, da la radiassion eletromagnética o da le vibrassion dla reitin-a e donca aumenté soa energìa cinética e soa mobilità.
Për sòn, ij metaj a son ëdcò opach, përchè j'eletron lìber a peulo surbì ij foton ant la region dël visìbil.

J'eletron lìber a son ëdcò prinsipalman a l'adoss ëd n'àutra caraterìstica dij metaj: sò àut coefissient d'arflession për j'onde eletromagnétiche, dzortut ant le region dle frequense radio e dl'anfraross.

Categorìa:Chìmica
Deuteron

Ël **deuteron** a l'è n'esempi motobin sempi ëd nos atòmica, constituìa d'un proton e un neutron.

Ël deuteron a l'ha mach në stat ëstassionari, sò stat ëd base, con n'energìa
: E=-E_b=2,224 MeV.
Sò vòrti a l'é
: I=1.

Categorìa:Fìsica
Raj gama

Ij **raj gama** a son la radiassion eletromagnética spantià da na nos atòmica ecità ch'a arlassa soa energìa ecedenta e a l'ha transission a sò livel ëd base.

Categorìa:Fìsica
Partissela elementar

Le **partissele elementar**, o **partissele fondamentaj**, a son ij component ëd base dont tuta la materia a l'é constituìa.
Na lista ëd partissele elementar a comprend ij proton, ij neutron, j'eletron, ij positron, ij neutrin, ij foton.

## L'instabilità
Ant le giuste condission, le partissele elementar a peulo trasformesse an d'àutre partissele coma arzultà ëd soa antërassion.
Manifestassion ëd cost fenòmen a son ij process ëd creassion, d'anichilassion e ëd decadiment beta.

Categorìa:Fìsica
Antipartissela

A minca partissela a l'é associà n**'antipartissela**.
N'antipartissella a l'é denotà con l'istess sìmbol ëd la partissela corëspondenta, con na bara dëdzora, bele che dle vire, për semplicità, la bara as peul ëdcò nen butesse.
J'antipartissele a l'han l'istessa massa e l'istess vòrti ëd le partissele associà, ma propietà eletromagnètiche, tanme caria e moment magnétich, opòste.
Chèiche partissele, tanme ij foton e ij graviton, a son j'antipartissele ëd lor-mideme.

L'esistensa dj'antipartissele a l'é na contrenta dla relatività e dla mecànica dij quant, e a son ëstàite antivëddùe da Dirac prima ch'a fusso osservà da na mira sperimental.
La prima antipartissela a esse osservà a l'é stàita ël positron, osservà da Carl Anderson dël 1933 an analisand ij raj còsmich.
J'antiproton a son ëstàit osservà për la prima vira ant ël 1955 da 'n grop a l'Università dla Califòrnia e pòch apress a son ëstàit osservà ëdcò j'antineutron.

Categorìa:Fìsica
Raj còsmich

Ij **raj còsmich** a son ël fluss ëd partissele, për la pipart dij proton, ch'a robato an sla Tèra coma arzultà ëd process nuclear ch'as dësrolo an sël Sol o an d'àutre part ëd l'univers.
Le partissele dij raj còsmich a dan l'andi a na caden-a ëd reassion cand a antëragisso con le nos atòmiche ant l'àuta atmosfera.

Categorìa:Astronomìa
Categorìa:Fìsica
Fìsica statìstica

La **fìsica statìstica** a l'é lë studi dij process macroscòpich da na mira molecolar.

Fisicastatistica
Fisicastatistica
Provensa-Alp-Còsta Asura

La **Provensa-Alp-Còsta Asura** a l'é un-a dle 13 Region ch'a formo la Fransa metropolitan-a.

A l'é partagià an ses dipartiment:

* 04 : Alp ëd l'Àuta Provensa
* 05 : Àute Alp
* 06 : Alp Marìtime
* 13 : Boche ëd Ròno
* 83 : Var
* 84 : Vaucluse

La capital a l'é Marsèja.

## Geografìa

La Provensa-Alp-Còsta Asura as treuva al sud-est ëd la Fransa. A confin-a a nòrd con la region dël Alvernia-Ròno-Alp, a òvest con l'Ocitània, a sud con ël Mar Mediterani, a est con le region italian-e dël Piemont e dla Liguria.

## Lenga
La lenga ufissial a l'é mach ël fransèis. La Fransa a arconòss gnun-e lenghe ò dialèt regionaj ch'a sio. 
As parla 'dcò l'ossitan.

Categorìa:Provensa-Alp-Còsta Asura
Università ëd Sien-a

L**'Università ëd Sien-a** a l'é stàita fondà dël 1240.

Al di d'ancheuj a travajo a l'Università ëd Sien-a 675 professor ordinari e strasordinari, 713 professor assossià, 928 antra arsercador e assistent.

Sien-a
Categorìa:Sien-a
Ròno-Alp

Ël **Ròno-Alp** (*Rhône-Alpes* an fransèis) a l'é stàita na Region ëd la Fransa metropolitan-a fin al 2016, ann dël qual a l'é stàita unìa a la region ëd l'Alvernia për formé la neuva region ëd l'Alvernia-Ròno-Alp.

A l'era partagià an eut dipartiment:
* 01 : Ain
* 07 : Ardèche
* 26 : Drôme
* 38 : Isère
* 42 : Lòira
* 69 : Ròno
* 73 : Savòja
* 74 : Àuta Savòja

La capital a l'era Lion.

## Geografìa

La region a pijava sò nòm da la presensa dël fium Ròno e dla caden-a dj'Alp. Ël Ròno-Alp a confinava a nòrd con la Franca Contà e la Borgògna, a òvest con l'Alvernia, a sud con la Lengadòca-Rossijon e con la Provensa-Alp-Còsta Asura, a est con ij canton svìsser ëd Gëneva, dël Vàud e dël Valèis e con le region italian-e dla Val d'Osta e dël Piemont.

## Lenga
La lenga ufissial a l'é mach ël fransèis. La Fransa a arconòss gnun-e lenghe ò dialèt ch'a sio.
As parlo 'dcò 'l franch-provensal ant ël nòrd ëd la region e l'ocitan ant ël sud-òvest.

Categorìa:Alvernia-Ròno-Alp
Kulmbach

**Kulmbach** a l'é na sità ëd 26.637 abitant (2011) dla Gërmania sentral.
As treuva ant ël Land dla Baviera. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Henry Schramm.

Categorìa:Comun-e dla Baviera
Rivolussion russa dël 1917

**Rivolussion russa dël 1917** a l'é n'espression ch'as deuvra për dì dla sequensa d'eveniment rivaje an Russia antra ël 1917 e ël 1922, quand la monarchìa a l'é drocà e la Russia a l'é a vnùa na repùblica sossialista.

## Lë s-ciòp ëd la rivolussion

Già dël 1905 an Russia a-i ero stàit dij movement arvolussionari ma l'armada imperial a l'avia sofocaje con la violensa an provocand un grand nùmer ëd mòrt.
Dël 1917 l'Imperi dla Russia a l'era angagià ant la prima guèra mondial da banda dla tripla antèisa contra l'Almagna ma le còse a adasìo motobin mal e la Russia a l'avia avù pì che ses milion ëd mòrt.
Ël govern dël Zar Nicòla II a l'avia përdù nen màch l'apògg dël pòpol ma ëdcò dla borzoasìa.

Parèj ël govern a dròca an fërvé dël 1917. 
Un neuv Govern Provisòri an prevalensa borzoà a ven nominà ma so votéj ëd continué la guèra a va contra la popolassion ch'a veul la fin dj combatiment.
Ij Bolsevich con Lenin a na profito për pijé ël podèj con un colp dë stat.
A comensa na guèra sivila antra ij Bolsevich e ij sò nemis che an realtà a son squasi tuti ij sò aversari politich: nobiltà, borzoasìa e democràtich. 
Divis e nen bon a organisesse, a saran batù al prinsipi dël 1920 an permëtend la consolidassion dël govern dj Bolsevich che a proclameran la fondassion dl'Union Soviética ai 30 dzèmber dël 1922.

Categorìa:Rivolussion Russa
Poitou-Charentes

Ël **Poitou-Charentes** a l'é stàita na Region ëd Fransa fin al 2016, ann dël qual a l'é stàita unìa a le region ëd l'Aquitania e dël Limosin për formé la neuva region ëd la Neuva Aquitania.

A l'era partagià an quatr dipartiment:

* 16 : Charente
* 17 : Charente Marìtima
* 79 : Deux-Sèvres
* 86 : Vienne

La capital a l'era Poitiers.

## Lenga
La lenga ufissial a l'é mach ël fransèis. La Fransa a arconòss gnun-e lenghe ò dialèt regionaj ch'a sio.

Categorìa:Neuva-Aquitania
Matris ëd Pauli

Le **matris ëd Pauli** a son le matris:
:  \hat \sigma_x= \left ( \begin{matrix} 0 & 1 \\ 1 & 0 \end{matrix} \right ) ,
:  \hat \sigma_y= \left ( \begin{matrix} 0 & -i \\ i & 0 \end{matrix} \right ) ,
:  \hat \sigma_z= \left ( \begin{matrix} 1 & 0 \\ 0 & -1 \end{matrix} \right ) .

Categorìa:Àlgebra linear
Sophia Loren

**Sofia Villani Scicolone **, mej conossùa tanme **Sophia Loren**, a l'é n'atris nassùa a Roma ël 20 dë stèmber dël 1934.

## Film prinsipaj
**L'oro di Napoli* (1954)
**La ciociara* (1960)
**Ieri, oggi, domani* (1963)
**Matrimonio all'italiana* (1964)

Loren, Sophia
Efet Compton

L**'efet Compton** a l'é un fenòmen fìsich dont l'antërpretassion a l'é dovùa a Arthur Compton.

An fasend penetré na radiassion eletromagnética ëd frequensa bastansa àuta (ij raj X) an na sostansa, për esempi un blòch ëd parafin-a, e osservand la radiassion ëspantià ant le vàire diression, as treuva che la frequensa dla radiassion ëspantià a l'é nen pròpe ugual a cola dla radiassion ancidenta e a varia con la diression.

Ës fenòmen as peul nen ëspieghesse con ël concet clàssich d'onda eletromagnética.
A l'é nopà tutafàit giustificà an dovrand ël concet ëd foton, con la condission d'atribuì al foton nen mach l'energìa E=hν, ma ëdcò na quantità ëd moviment con diression ugual a cola ëd propagassion ëd l'onda e dont ël mòdol as peul tiresse an dovrand le fórmole dla teorìa dla relatività.
An efet, da l'espression dla massa relativìstica
: m= \frac{m_0}{ \sqrt{1- \left ( \frac uc \right )^2} } 
ëd n'oget material ch'a bogia con andi  \vec u , un a treuva
: m^2c^2-m^2u^2=m_0^2c^2.
Dagià che l'energìa e la quantità ëd moviment a son ësmonùe da
: E=mc^2= \frac{m_0c^2}{ \sqrt{1- \left ( \frac uc \right )^2 } } 
e
:  \vec p =m \vec u ,
un a oten na relassion antra *p* e *E*:
: p= \sqrt{ \frac{E^2}{c^2} -m_0^2c^2} .
Ël foton a bogia con andi u=c e a l'ha n'energìa bin definìa; antlora, për l'espression dl'energìa sì-dzora, a-i na ven che, tratà tanme na partissela, soa massa d'arpòs m_0 a dev esse nula.
Donca
: p= \frac Ec = \frac{h \nu }c .
An dovrand la longheur d'onda λ con la relassion λν=c, as oten-o j'espression për *p* dovrà ëd sòlit:
: p= \frac{h \nu }c = \frac h{ \lambda } .

Categorìa:Fìsica
Ariège (fium)

L**'Ariège** a l'é un fium dla Fransa, afluent ëd la Garon-a. A dà sò nòm al dipartiment ëd l'Ariège.

## Përcors
A nass ant ij Pirené e as campa ant la Garon-a ant la comun-a ëd Portet-sur-Garonne (Àuta Garon-a).

## Afluent
* Hers-Vif (134,9 km)
* Lèze (70,2 km)
* Vicdessos (36,8 km)
* Crieu (4,8 km)

## Statìstiche
A l'é longh 163 km e a l'ha un bassin ëd 4.120 km². 

### Portá media mensil

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Fium dla Fransa
Garon-a

La **Garon-a**  (an fransèis **Garonne**) a l'é un fium dla Fransa. A dà sò nòm a tre dipartiment: Àuta Garon-a, Tarn-et-Garonne e Lot-et-Garonne.

## Përcors
A nass ant ij Pirené dal Pico Aneto e as campa ant l'Océan Atlàntich ansema a la Dordogna formand l'estuari ëd la Gironda.

## Afluent
* Ariège‎ (163 km)
* Tarn‎ (381 km)
* Lot‎ (485 km)

## Statìstiche
Ël fium a l'é longh 647 km e a l'ha un bassin ëd 55.000 km². 

### Portá media mensil

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Fium dla Fransa
Dordogna (fium)

La **Dordogna ** (an fransèis **Dordogne**) a l'é un fium dla Fransa. A dà sò nòm al dipartiment ëd la Dordogna.

## Përcors
A nass dal Puy de Sancy e as campa ant l'Océan Atlàntich ansema a la Garon-a formand l'estuari ëd la Gironda.

## Afluent
* Vézère (211 km)
* Cère (120 km)
* Isle (255 km)
* Rhue (56 km)
* Chavanon (54 km)
* Diège (54 km)
* Triouzoune (50 km)
* Sumène (47 km)

## Statìstiche
Ël fium a l'é longh 483 km e a l'ha un bassin ëd 23.957 km². 

### Portá media mensil

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Fium dla Fransa
Efet termomagnétich

As diso **efet termomagnétich** coj efet ch'as osservo ant un semicondutor sotponù a 'n gradient ëd temperadura cand a-j s'àplica un camp magnètich an assensa ëd qualsëssìa corent elétrica.
L'aparission ëd costi efet a l'é atribuìbil a j'antërassion dij porteur ëd caria con ël camp magnétich.

Antra j'efet eletromagnétich a-i son:
* l'efet Righi-Leduc
* l'efet Maggi-Righi-Leduc
* l'efet Nernst-Ettingshausen trasversal
* l'efet Nernst-Ettingshausen longitudinal

Categorìa:Fìsica
Tarn (fium)

Ël **Tarn** a l'é un fium dla Fransa.  A dà sò nòm a doi dipartiment: Tarn e Tarn-et-Garonne.

## Përcors
A nass  an sël mont Lozère e as campa ant la Garon-a tra Boudou e Saint-Nicolas-de-la-Grave.

## Afluent
* Agout‎ (194 km)
* Aveyron‎ (291 km)
* Dourdou de Camarès‎ (87 km)
* Dourbie (72 km)

## Statìstiche
A l'é longh 381 km e a l'ha un bassin ëd 15.700 km². 

### Portá media mensil

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Afluent dla Garon-a
Efet Nernst-Ettingshausen trasversal

L**'efet Nernst-Ettingshausen trasversal**, o **efet termogalvanomagnétich**, a l'é n'efet termomagnétich ch'as manifesta con l'aparission d'un camp elétrich trasversal E_z^{NE} (o na diferensa ëd potensial trasversal V_z^{NE}) cand as àplica un camp magnétich  \vec B =(0,B_y,0) a 'n còrp sede d'un fluss d'energìa diressional *W* provocà da 'n gradient ëd temperadura  \nabla T=( \nabla_xT,0,0).
Ël valor dël camp E_z^{NE} a dipend da  \nabla T , da  \vec B  e da le propietà dël semicondutor ch'as carateriso con ël *coefissient ëd Nernst-Ettingshausen* A_{ \perp }^{NE}:
: E_z^{NE}=A_{ \perp }^{NE} \nabla_xT \cdot B_y.

Categorìa:Fìsica
Efet Nernst-Ettingshausen longitudinal

L**'efet Nernst-Ettingshausen longitudinal**, dit ëdcò **efet termogalvanomagnétich longitudinal**, a l'é n'efet termomagnétich ch'a consist ant l'aparission d'un camp elétrich longitudinal, o ëd na diferensa ëd potensial, arlongh la diression dël gradient ëd temperadura  \nabla_xT.
L'antërpretassion fìsica ëd l'efet Nernst-Ettingshausen longitudinal a l'é assè sempia.
Dagià che ël camp magnétich a modìfica ël ròl ch'a gieugo le partissele meusie e leste ant ël trasferiment ëd l'energìa e che ël camp termoelétrich a fà an manera ch'a-i sia pa 'd traspòrt ëd caria durant un trasferiment d'energìa, ël camp termoelétrich a dev esse modificà con l'aparission d'un camp magnétich.

Categorìa:Fìsica
Efet Righi-Leduc

L**'efet Righi-Leduc**, o **efet termomagnétich** ant ël sens pròpi, a l'é n'efet termomagnétich ch'a consist ant l'aparission d'un gradient ëd temperadura trasversal  \nabla_zT an aplicand un camp magnétich a 'n semicondutor che a l'ancamin a l'é sot-ponù a 'n gradient ëd temperadura  \nabla_xT.
L'efet Righi-Leduc as caraterisa për mojen dël *coefissient ëd Righi-Leduc* ARL:
:  \nabla_zT=A^{RL} \nabla_xT \cdot B_y,
visadì
: A^{RL}= \frac{ \nabla_zT}{B_y \nabla_xT} .

Categorìa:Fìsica
Elasto-arzistensa

A l'é dita **elasto-arzistensa**, o **pieso-arzistensa**, la variassion ëd l'arzistensa elétrica d'un semicondutor sot-ponù a na contrenta mecànica ch'a lo deforma.

L'efet d'elasto-arzistensa a ven nen fòra an manera direta da l'equassion ëd Boltzmann, ma a l'é istess da classifiché antra j'efet ëd traspòrt përchè a arpresenta la variassion d'un-a dle caraterìstiche fondamentaj d'un semicondutor, visadì soa arzistensa o condutività, sota l'efet dle contrente ch'a compasission andrinta a 'd chiel sota l'assion ëd na deformassion mecànica.

Categorìa:Fìsica
Donald Sutherland

**Donald McNichol Sutherland** (Saint John, 17 ëd luj 1935 - Miami, 20 giugn 2024), mej conossù tanme **Donald Sutherland**, a l'é stàit n'ator canadèis.

Sutherland, Donald
Cesare Segre

Filòlogh.
**Cesare Segre** a l'era nà a Vërzeul ai 4 avril 1928.
A l'é laureasse a Turin.
A l'ha soagnà dj'edission ëd l*'Orland furios* e ëd la *Chanson de Roland*.
A l'é mòrt a Milan ai 16 mars 2014.

## Anliure esterne
*Juan Paredes. "Cesare Segre (1928-2014)", in: ''Asociación Hispánica de Literatura Medieval. Miembros de Honor''

Segre, Cesare
Fotocondutività

La **fotocondutività**, o **efet fotoelétrich antern**, a l'é la varission ëd l'arzistività d'un semicondutor sota l'assion ëd n'anrajament.
La variassion ëd l'arzistensa o ëd la condussion a son da atribuì a la variassion ëd la consentrassion dij porteur ëd caria.

L'efet ëd fotocondutività a l'é dovrà an dij dispositiv fotoelétrich, le foto-arzistense, ch'a përmëtto ëd trasformé l'energìa luminosa an energìa elétrica.

Categorìa:Fìsica
Efet Dember

A l'é dit **efet Dember** l'aparission d'un camp elétrich ant un semicondutor omogeni sot-ponù a l'assion d'un fluss luminos.

Categorìa:Fìsica
Efet magneto-òtich

Ij process fìsich ch'as manifesto cand un sòlid butà ant un camp magnétich a l'é sot-ponù a l'assion d'anrajament a son ciamà **efet magneto-òtich**.
Antra ij vàire efet magneto-òtich a-i é:
* ël surbiment magneto-òtich sbalansator
* l'arsonansa ëd siclotron
* l'efet ëd magnetoplasma
* l'efet Faraday
L'esistensa dj'efet magneto-òtich a mostra che le propietà òtiche ëd la materia a son modificà sota l'assion d'un camp magnétich aplicà.

Categorìa:Fìsica
Temp

Ël **temp** a l'é në scalar definì tanme la mzura ëd na sequensa d'eveniment rëspet a 'n dàit inissial sernù ëd fasson arbitraria.

L'unità dë mzura dël temp ant ël sistema antërnassional a l'é ël second.
J'utiss pr'ëmzuré ël temp a son ij cronòmeter.

Categorìa:Temp
Ora

L**'ora** a l'é n'unità dë mzura dël temp.
A val 60 minute, visadì 3600 second.

Categorìa:Sistema d'amzura dël temp
Di

Ël **di** a l'é n'unità dë mzura dël temp.
A val 24 ore, visadì 1440 minute, o bin 86400 second.

Ël *di solar medi* a l'é l'antërval ëd temp antra doi mesdì sucessiv, medià ansima a 'n longh perìod.
Esprimù rëspet al di solar medi, n'ann a val 365,24219879 di.

Categorìa:Sistema d'amzura dël temp
América Setentrional

L**'América Setentrional** a l'é un-a dle tre part dont a l'é spartì për convension ël continent American.
A l'ha na surfassa ëd 21.949.120 km² e a conta apopré 351.211.696 abitant.
Ël nòm a ven dal navigator italian Amerigh Vespucci.

## Jë Stat
L'América Setentrional a conta mach 3 Stat:
* Canadà (capital: Ottawa)
* Stat Unì d'América (Washington)
* Méssich (Sità dël Méssich)
Mecànica dij flùid

La **mecànica dij flùid** a l'é la branca dla fìsica ch'a studia j'efet ëd le fòrse an sij flùid.
Për tradission, a l'é spartìa an doe sot-branche: la stàtica dij flùid e la dinàmica dij flùid.

Categorìa:Fìsica
Lot (fium)

Ël **Lot** a l'é un fium dla Fransa.  A dà sò nòm a doi dipartiment: Lot e Lot-et-Garonne.

## Përcors
A nass  ant sle Cévennes e as campa ant la Garon-a a Aiguillon.

## Afluent
* Truyère‎ (167 km)
* Dourdou de Conques‎ (84 km)
* Colagne‎ (58 km)
* Lède (54 km)

## Statìstiche
A l'é longh 485 km e a l'ha un bassin ëd 11.254 km². 

### Portá media mensil

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Afluent dla Garon-a
Bar (unità dë mzura)

Ël **bar** a l'é n'unità dë mzura dla pression.
Sò sìmbol a l'é b.

A l'é definì tanme la pression ëd 10 newton për centim quàder:
: 1b=10 \frac N{cm^2}.

Barunitademzura
Barunitademzura
Torr

Ël **torr** a l'é n'unità dë mzura dla pression, dont ël sìmbol a l'é torr.
A l'é definì tanme la pression d'un milim ëd mercuri për centim quàder a na latitùdin ëd 45°, al livel dël mar e a na temperadura ëd 0°C:
: 1torr=1,333 \cdot 10^{-2} \frac N{cm^2} .

Categorìa:Fìsica
Ludovico Bò

**Ludovico Bò** (San Morissi, 21 ëd mars dël 1721 - Turin, 28 ëd fërvé dël 1800) a l'é stàit n'architet piemontèis.
A l'ha travajà a Stupinis e ant ël Canavèis.

Bò, Ludovico
Charente (fium)

La **Charente** a l'é un fium dla Fransa. A dà sò nòm a doi dipartiment: Charente e Charente marìtima.

A l'é longh 381 km e a l'ha un bassin ëd 9.855 km². 

## Përcors
A nass a Chéronnac e as campa ant l'Océan Atlàntich a Port-des-Barques.

## Afluent
* Bonnieure (47 km)
* Boutonne (99 km)
* Seugne (82 km)

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Fium dla Fransa
Stassion ëd Vërsèj

La **stassion ëd Vërsèj** a l'é l'ùnica stassion dla sità.
A resta an Piassa 'd Roma, davzin al sènter stòrich. Fabricà ant ël 1855 a l'é stàita agrandìa ant ël 1874 e modificà 'me a l'é ora ant ël 1937. As treuva an sla ferovìa Turin-Milan e a l'é colegà con le ferovìe për Ël Casal (atualment sarà) e për Pavìa. A l'é servia dai treno regionaj, regional lest, Fleciabianca, TGV.

Vërsèj
Categorìa:Vërsèj
Osseania

L**'Osseania** (ciamà ëdcò *ël continent novissim*) a l'é un continent formà da ìsole e arsipélagh dont ij pì important a son: Polinesia, Melanesia, Micronesia, Australia e Neuva Zelanda.
A l'ha na surfassa ëd 7.687.000  km² e a conta apopré 36.102.071 abitant.
Ël nòm a deriva dal nòm *Océan*.
Tor Choukhov

La **tor Choukhov** a l'é na costrussion an maje d'assel àuta 160 méter (comprèisa l'antënna) ch'a resta a Mosca, an contrà Chabolovka.

A l'era stàita comissionà dal pressident dël Consèj dij comissari dël pòpol, Lenin, pr'ëdventé ël vetor privilegià dij prim programa dla radio soviética.
Soa costrussion, realisà da Vladimir Choukhov (1853-1939) dont a pòrta ël nòm, a l'é stàita livrà dël 1922.
A resta n'esempi d'architetura rassionalista e a l'é ël pi grand esemplar esistent dë strutura iperbòlica.

Ai 25 ëd fërvé 2014 ël comità dë stat për la television e la radiodifussion a l'ha dàit sò acòrd për dësblé la tor; ai 13 ëd mars dël midem ann lë stòrich dl'architetura Jean-Louis Cohen e 'l fotògraf Richard Pare, sostnù da sinch laureà dël premi Pritzker (Norman Foster, Tadao Ando, Ren Koolhaas, Christian de Portzamparc e l'agensìa Sanaa) a l'han adrëssà na litra al pressident dla Federassion ëd Russia Vladimir Putin, për sosten-e la conservassion e la protession ëd sa ciadeuvra.

Categorìa:Architetura
Categorìa:Russia
Categorìa:Mosca
Vladimir Choukhov

Angigné e siensià.
Nassù dël 1853, mòrt dël 1939.

## A pòrto sò nòm
* Tor Choukhov

Choukhov, Vladimir
Choukhov, Vladimir
Vézère

La **Vézère** a l'é un fium dla Fransa. 

## Përcors
A nass dal Puy Pendu e as campa ant la Dordogna a Limeuil.

## Afluent
* Corrèze (95 km)
* Loyre (45 km)
* Brézou (29 km)
* Bradascou (33 km)

## Statìstiche
Ël fium a l'é longh 211 km e a l'ha un bassin ëd 3.762 km². 

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Afluent dla Dordogna
L'Wren Scott

Creatris ëd mòda.
**Luann Bambrough** a l'era nà ai 28 d'avril 1964 ant l'Utah, andoa a l'é chërsùa adotà da na famija ëd mormon ant la cita sità ëd Roy.
A 12 agn a l'era già pi àuta d'1,80 méter e a l'ha amprendù a cuse për podèj vestisse.
Ablìa dal mond ëd la mòda, sò fìsich ecessional a l'ha duvertaje la stra për fé la modela.

Armarcà dal fotògraf Bruce Weber, chiel-sì a l'ha consejaje ëd tramudé a Paris.
A 18 agn la fija a l'é partìa, cangiand sò nòm an **L'Wren Scott**.
A l'ha travajà con ij mej ëd l'ambient, parèj ëd Chanel e Thierry Mugler për ij defilé e David Bailey o Guy Bourdin për le fòto.

Finìa sta cariera, dël 1994 a l'ha tramudà a Los Angeles andoa a l'é dventà stilista për ij përsonage famos ëd lë spitàcol; a l'ha colaborà con Herb Ritts e d'arviste tanme Vanity fair e Rolling stone.
A l'ha travajà ëdcò për ël cine, për ël qual a l'ha prontà ij costum d'Ellen Barkin an *Ocean's thirteen* e ëd Nicole Kidman an *Eyes wide shut*.

Dël 2001 a l'ha rancontrà Mick Jagger e ij doi a son butasse a parlesse.
Chiel-sì, pi cit, as amusava dla diferensa ëd taja: vnù a pijé un premi ai Golden Globes dël 2005, Jagger a l'ha aringrassiala ëd nen avèj butà dij tach àut.
Dël 2006, con l'agiut ëd chiel, L'Wren Scott a l'ha creà soa marca ëd mòda: antra ij sò client a l'ha avù Christina Hendricks, Oprah Winfrey e Michelle Obama.

L'Wren Scott a l'é stàita trovà mòrta an sò alògg ëd Manhattan, a New York, ai 17 ëd mars 2014.

Scot, Lwren
Scala Celsius

La **scala Celsius**, dont ël nòm a ven da Anders Celsius, o **scala sentìgrada**, a l'é na scala ëd temperadura.
L'unità a l'é ël gre Celsius, denotà 1°C.
La scala Celsius a l'é definìa an fissand a 0°C la temperadura ëd na mës-cia d'eva pura e ëd giassa a na pression d'1 atm, e a 100°C la temperadura ëd na mës-cia d'eva pura e vapor a la pression d'1 atm.
Sò antërval fiss ëd temperadure a l'é donca ëd 100°C.

Categorìa:Fìsica
Categorìa:Meteorologìa
Fusion

La **fusion** a l'é ël cangiament ëd fas ëd na sostansa da sòlid a lìquid.

La temperadura a la qual ës cangiament a suced a l'é ciamà ël *pont ëd fusion* ëd la sostansa.
Ël *calor latent ëd fusion* ëd na sostansa a l'é ël calor për unità ëd massa dont a l'ha damanca për passé da sòlid a lìquid a soa temperadura ëd fusion, ch'a resta costanta durant ës cangiament ëd fas.

Categorìa:Fìsica
Vaporisassion

La **vaporisassion** (o **bujidura**) a l'é ël cangiament ëd fas ëd na sostansa da lìquid a vapor.
La temperadura a la qual cost cangiament a suced a l'é ciamà *pont ëd bujidura* ëd la sostansa.

Ël *calor latent ëd vaporisassion* ëd na sostansa a l'é ël calor dont la sostansa a l'ha damanca për unità ëd massa për cangé da lìquid a vapor a soa temperadura ëd bujidura, ch'a resta costanta durant ës cangiament ëd fas.

Categorìa:Fìsica
Corrèze (fium)

La **Corrèze** a l'é un fium dla Fransa.  A dà sò nòm al dipartiment ëd la Corrèze.

A l'é longh 95 km e a l'ha un bassin ëd 1.158 km². 

## Përcors
A nass a Pérols-sur-Vézère e as campa ant la Vézère tra Saint-Pantaléon-de-Larche e Ussac.

## Afluent
* Vimbelle (22 km)
* Saint-Bonnette (24 km)
* Roanne (21 km)

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Afluent dla Vézère
Radiall

La **Radiall** a l'é n'asienda d'eletrònica, fondà dël 1952 an Fransa.

Dël 1994 l'amprèisa a l'é stàita arlevà da Pierre Gattaz.

Categorìa:Industria e produssion
Moviment ëd j'amprèise ëd Fransa

Ël **Moviment ëd j'amprèise ëd Fransa** (**Medef**) a l'é na confederassion ëd dirigent d'amprèise.
Creà tanme *Conseil national du patronat français* (*CNPF*) dël 1945, ant ël 1998 a l'é dventà *Mouvement des entreprise de France*.

Ël pressident dël Medef a l'é Pierre Gattaz (dal 2013).

Categorìa:Industria e produssion
Unità ëd massa atòmica

L**'unità ëd massa atòmica**, dont ël sìmbol a l'é amu, a l'é definìa tanme na part ansima a dódes ëd la massa ëd l'isòtop ëd carbòni dominant, C12:
: 1amu=(1,6604 \pm 0,0001) \cdot 10^{-27}kg.

Categorìa:Fìsica
Massa atòmica

La **massa atòmica** ëd n'element a l'é ël rapòrt antra la media dla massa dj'isòtop ch'a formo l'element e na part ansima a dódes ëd la massa ëd C12.
As trata donca ëd na costanta adimensional.

Categorìa:Chìmica
Massaatomica
Desigual

**Desigual** a l'é na marca d'abijament, borse e scarpe fondà dël 1984 a Ibiza da Thomas Meyer.

L'80% ëd j'artìcoj ëd la marca a l'é fabricà an Asia.
Për ij pressi, la marca as posission-a ant la part àuta dle marche popolar.
Dël 2013 Desigual a l'ha avù un vir d'afé d'828 milion d'éuro, con na chërsùa dël 18%, e un benefissi, apress le taje, ëd 129 milion d'éuro, con na chërsùa dlë 76%.

Ël pressident diretor general a l'é Manel Jadraque.

Categorìa:Industria e produssion
Lej ëd Charles

La **lej ëd Charles** a fortiss che cand la pression d'un gas a l'é mantnùa costanta, sò volum *V* a l'é proporsional ëd fasson direta a soa temperadura assolùa *T*:
:  \frac VT = \mbox{costanta} .

Lejedcharles
Lej ëd Dalton dle pression parsiaj

La **lej ëd Dalton dle pression parsiaj** a fortiss che la pression total *p* ëd na mës-cia ëd gas ant un contnidor dàit ëd volum *V* a na temperadura *T* a l'é ugual a la soma dle pression che minca gas component a esercitërìa s'a fussa sol a ocupé ël contnidor:
: p=p_1+p_2+ \ldots +p_r= \frac{(n_1+n_2+ \ldots +n_r)RT}V 
andoa p_1,p_2, \ldots ,p_r a son le pression dij gas component, n_1,n_2, \ldots ,n_r ël nùmer ëd chilomòle dij gas component e *R* a l'é la costanta universal dij gas.

Lejeddaltondlepressionparsiaj
Vzin Orient

Lë **Vzin Orient** a l'é un-a part dont a l'é spartìa për convension l' Asia.
A l'ha na surfassa d'8.752.898 km² e a conta apopré 565.876.498 abitant.

## Jë Stat
Lë Vzin Orient a conta 18 Stat indipendent:

* Afghanistan
* Arabia Saodita
* Bahrain
* Cipro
* Egit
* Emirà Àrabo Unì
* Giordania
* Iraq
* Iran
* Israel
* Kuwait
* Liban
* Oman
* Palestin-a
* Qatar 
* Siria
* Turchìa
* Yemen
Amerigo Vespucci

Navigador e esplorator.
Nassù dël 1454, mòrt dël 1512.

## A pòrto sò nòm
* Mérica

Vespucci, Amerigo
Lìber d'Esechiel

Ël **lìber d'Esechiel** a l'é 'n lìber bìblich dël Vej Testament, un dij lìber profétich. Për ël Giudaism as trova ant la Tanakh fra ij Neviïm ("ij Profeta").
Ant la Bibia catòlica as treuva fra 'l Lìber ëd Baruch e 'l Lìber ëd Daniel ant la Bibia dij Protestant as piassa fra Lamentassion e 'l Lìber ëd Daniel.

## Vëdde 'cò
* Esechiel

Categorìa:Lìber dël Vej Testament
Esechiel

Conforma a la Bibia, **Esechiel** (Ebreo: יְחֶזְקֵאל [jəħɛzəˈqeːl]; Ebreo modern [jəħezˈqel]. Significà: "Dé a ranforsërà"; àrabo Hizkil (&#1581;&#1586;&#1602;&#1740;&#1575;&#1604;); latin: Ezechiel -elis; grech: &#8127;&#921;&#949;&#950;&#949;&#954;&#953;&#8053;&#955;) a l'era un sacerdòt esilià an Babilònia. Soa professìa a avisa dla distrussion ch'a sta për capité a Gerusalem. Esechiel a pronunsia dj'oracoj an sla condan-a dle nassion foreste e la restaurassion d'Israel. Ij mussulman a lo consìdero un profeta sota 'l nòm ëd Dhul Kifl.

Categorìa:Përsonage dël Vej Testament
Dinàmica dij flùid

La **dinàmica dij flùid** a l'é cola branca dla mecànica dij flùid ch'a studia ël moviment dij flùid e le càuse ch'a pròvoco, a manten-o o as opon-o a 's moviment.

Categorìa:Fìsica
Basìlica dij Sant Pe e Fransesch (Massa)

La **basìlica dij sant Pe e Francesch** ëd Massa a resta an sël leu ëd na cita cesa batìa ambelelì ant ël sécol ch'a fa XIV, peui agrandìa da Jàcop Malaspin-a dël 1447.
La cesa a l'é rivà a le dimension dël di d'ancheuj ant ël 1616.
La fassada, giontà dël 1936, a l'é an màrmol ëd Carara.

Andrinta, l'architetura e la decorassion a son baròche.
Ij numeros autar e ij tablò, realisà për la pipart durant ël sécol ch'a fa XVII da dj'artista locaj, a testimonio dël dësvlup ëd costa cesa, dventà catedral ant ël sécol ch'a fa XIX cand Massa a l'é vnùita sede episcopal.

Categorìa:Cese dla Toscan-a
Categorìa:Massa
Alp Apuan-e

J**'Alp Apuan-e** a son na caden-a ëd montagne ch'a va da la gionsion antra Liguria, Emilia-Romagna e Toscan-a a nòrd-òvest, fin-a a Luca, a sud-est.
As dëstendo an s'na surfassa ëd 1080 chilòmeter quàder.

Soa stòria geològica as diferensia da cola dj'Apenin.
A la fin dël triàssich e a l'ancamin dël giuràssich, costa region a l'era ancora coatà da j'eve.

Ij prim abitant ëd j'Alp Apuan-e a son ëstàit ij ligurin.

Categorìa:Montagne
Categorìa:Toscan-a
Palass Cibo Malaspin-a

**Palass Cibo Malaspin-a** ëd Carara a resta an contrà 'd Roma 1, al fond ëd piassa Gramsci.
A l'é stàit batì për órdin dël duca Alberich I ant ël sécol ch'a fa XVI al pòst dël castel medieval dont a-i é ancor dle reste ant la tor.

Dël 1805, durant sò regn, Elisa Bacciocchi, seur ëd Napoleon e prinsipëssa ëd Luca, a l'ha butà ël palass a disposission dl'Academia ëd bele art, ch'a lo òcupa ancora al di d'ancheuj.

Cibo
Categorìa:Carara
Dòm ëd Sant Andrea (Carara)

Ël **dòm ëd Sant Andrea**, catedral ëd Carara, a resta an piassa dël Dòm 46.
Soa costrussion, tuta an màrmol, a l'ha ancaminà ant ël sécol ch'a fa XI.
Agrandìa a est, lòn ch'a l'ha rendù necessari dij travaj ëd modìfica ëd l'àbsid, a l'é rivà a soe dimension atuaj ant ël sécol ch'a fà XIII.

Davzin a l'àbsid as alva ël cioché a flecia, dla fin dël sécol ch'a fa XII e anspirà a dij modej lìgur.

## La fassada
La part anferior ëd la fassada a l'é ritmà da d'arch bòrgno, coma ant la catedral ëd Pisa, con la diferensa che ambelessì mach un modoniet su doi a l'é resù da na pilia piata.
Con costa strutura, la fassada a smija pi larga.
La part superior, d'anfluss gòtich a l'é stàita giontà ant ël sécol ch'a fa XIV: na galarìa ëd colòne a scalin a sara da banda un roson travajà 'd fin, anserì an na curnis quadrà.

La decorassion architetural ëd l'edifissi a l'é stàita completà da 'n fris d'arch arlongh ij mur esterior nòrd e sud.
As pògia su dij modionet ëscurpì ch'a arpresento dij lion e dij tòr.
Sta sòrt ëd modionet as artreuva dzortut a Fërara e a Veron-a.

### Ël porton
La decorassion figurativa dël porton d'intrada e ël fris ëd làur dël porton setentrional a aparten-o a lë stil artìstich d'Emilia e ëd Veron-a.
Ël porton prinsipal, bordà 'd pilie, a pòrta an sël fronton e j'archivòlte un riliev.
N'òja a òcupa ël cò dël tìmpan, dantorn al qual as dësvlupa un fris d'animaj dël sécol ch'a fa XII, dont a l'é malfé arconòsse le figure abimà da j'antemperie.

## L'anterior
L'anterior ëd la cesa a arflet la stòria architetural ëd l'edifissi.
A l'época romànica a armonto la vòlta dla basìlica, a tre navà, e ij modion ëd vàire forme dzora a j'arcade dla longa navà; con soe sene ëd cassa e d'animaj, a arciamo le scolture che a archinco ël porton prinsipal.

A parte dal sécol ch'a fa XIV le muraje dla navà sentral a son ëstàite arvestìe ëd fresch, dont a-i resta al di d'ancheuj mach dle marche.

J'element ëd màrmol a dàito scasi tuti dël sécol ch'a fà XVI, a l'época ant la qual ij Malaspin-a a l'avìo stabilì n'egemonìa durèivol a Carara; për esempi, l'autar prinsipal e la cadrega an màrmol polìcrom, atribuì a jë scultor Domenico di Sarto e Nicodemo.
Ël sedil ëd màrmol dël còro, euvra ëd Francesco Bergamini, a l'é stàit realisà pi tard.

La cesa a goerna vàire àutre scolture.
Le pi antiche a son l'autar dla Divin-a Providensa, da la banda andrinta dla fassada, probabilman realisà da Giroldo da Còm ant ël sécol ch'a fà XIV, e la partìa dl*'Anonsiassion* ant la navà lateral drita, realisà an màrmol vers ël 1310 e ant la qual a së s-ciàiro d'anfluss fransèis.
Sempe ant la navà drita a-i é l'autar dël sécol ch'a fà XV ch'a goerna j'arlichie ëd san Cecard, patron ëd Carara.

Categorìa:Cese dla Toscan-a
Categorìa:Carara
Baccio Bandinelli

Scultor, grand mèistr dël manerism.
**Bartolomeo Brandini**, stranomà **Baccio Bandinelli**, a l'era nà dël 1488 a Gaiole in Chianti.

Bandinelli a l'é stàit anlev dlë scultor Giovanni Francesco Rustici.
Fidel ai Médici, a l'ha otnù vàire comande, dzortut dai vësco ëd Roma ëd costa famija Leon X e Clement VII e peui dal granduca Còsim I.

Bandinelli a l'é autor ëd la fontan-a ëd Netun ëd Carara, restà nen livrà a soa mòrt, a Firense, dël 1560.

## Euvre prinsipaj
* *Orfeo* (piassà ant la cort a l'anterior ëd palass Médici-Riccardi a Firense)

Bandinelli, Baccio
Andrea Doria

L'amiraj **Andrea Doria** a l'era nà dël 1466.
A l'é stàit comandant ëd flòta sota Carl V e anventor dla prim nav corassà.
A l'é mòrt dël 1560.

Doria, Andrea
Ariald ëd Milan

Sant màrtir.
**Ariald** a l'é nà dël 1010 e a l'é mòrt ël 27 giugn 1066. A l'é stàit un diaco milanèis. A l'era fieul ëd na famija nòbil, nassù a Cucciago, vzin a Còm. Dòp avèj studià a Laon e Paris, a l'é vnù canònich al dòm ëd Milan. Con col ch'a sarà papa Lissànder II, Ariald a l'é stàit cap dla Patarìa, un moviment ch'a vorìa arformé 'l clero simonìach milanèis. Për sòn a l'é stàit scomunicà dal vësco Guido ëd Velaa, ma a l'é stàit dlongh riabilità da Papa Steo IX për andé anans con soa arforma. A la fin, a l'é stàit ël vësco Guido ëd Velaa ch'a l'é stàit scomunicà. Mentre ch'a viagiava vers Roma, Airàud a l'é stàit ciapà da j'òm ëd Guido e a l'é stàit massà.

Des mèis dòp l'amassidi, sò còrp a l'é stàit trovà ant ël Lagh Magior (scond lòn ch'as conta, sò còrp a l'era guernà an manera përfeta e a përfumava). A l'é scàit trasportà a Milan e smonù ant la cesa ëd Sant Ambreus da l'Assension a la Pentecòst. Apress, Ariald a l'é stàit sotrà ant la cesa ëd San Cels e l'ann dòp, dël 1067, Papa Lissànder II a l'ha diciairalo màrtir.
 
Categorìa:Sant catòlich
Niccolao Civitali

**Niccolao o Nicolao Civitali** a l'é stàit un architet e scultor italian.
A l'é nassù dël 1482 a Lucca e a l'é mòrt dël 1560.
A l'era fieul dël scultor Matteo Civitali e pare ëd Vincenzo Civitali.

Civitali, Niccolao
Civitali, Niccolao
Pinturicchio

Pitor.
**Bernardino ëd Betto Biagio**, stranomà **Pinturicchio** a l'era nà vers ël 1454.
A l'é stàit probabilman amprendiss ant l'atelié ëd Fiorenzo ëd Lorenzo, ma a l'é stàit motobin anfluensà dal Perugin.
Dal 1481 al 1483 a l'é stàit assistent ëd chiel-sì e a l'ha compagnalo a Roma andoa tuti doi a l'han travajà a la decorassion dij sofit dla capela Sistin-a.
Pinturicchio a l'ha ëdcò travajà për dle famije patrissie roman-e a la decorassio ëd soe capele.

An dzorpì che a Perugia e a Roma, a l'ha travajà a Orvieto, a Spoleto, a Spello e a Sien-a anté ch'a l'é anstalasse a parte dal 1502 e andoa a l'é mòrt dël 1513.

Pinturicchio a l'é stàit dnans a tut un pitor ëd fresch, ma a l'ha ëdcò lassane dij tablò religios, dij tablò stòrich e dij ritrat.
Artista da lë stil elegant, rich ëd detaj e d'element narativ, a l'ha praticà na pitura ëd géner pien-a ëd grassia ch'a fà n'efet decorativ e a arnonsia ëd sòlit a l'efet dramàtich.
Ij sò color a son motobin ësbërlusent.

## Euvre prinsipaj
* *Ël rancontr ëd Federich II e Eleonòra d'Aragon-a*

Categorìa:Pitor
Gioann XXIII

**Angelo Giuseppe Roncalli** a l'era nà a Sotto il Monte ai 25 ëd novèmber dël 1881.
Dël 1958 a l'é stàit elegiù vësco 'd Roma con ël nòm ëd **Gioann XXIII**.
A l'é mòrt ai 3 ëd giugn dël 1963.

A l'era stranomà *ël papa brav*.

Gioann23
Cesa ëd San Fredian (Luca)

La **cesa ëd San Fredian** a resta a Luca, an piassa San Fredian.
A l'é dedicà al patron ëd la sità.

Ant ël VI sécol Fredian, vësco d'orìgin irlandèisa, a l'avìa fondà na cesa davzin a l'anfiteatro antich.
Riadatà a l'ancamin dël sécol ch'a fà XII an stil romànich, la cesa a l'é stàita consacraje dël 1147.

## L'esterior
Tre sever porton, dzormontà da d'àut tìmpan, a arciamo la pianta original a tre navà dla basìlica, ch'a l'é peui stàita agrandìa con dle capele lateraj.
Ant ël sécol ch'a fa XIII la navà sentral a l'é stàita dzoralvà e l'àut fronton arvestì 'd mosàich dorà, decorassion nen abitual an Toscan-a.
Për realisé 'l travaj a son ëstàit ciamà vers ël 1230 dj'artisan formà a la scòla ëd Berlinghiero Berlinghieri.

## L'andrinta
L'andrinta a tre navà, sensa armadura trasversal, a l'é un dij pi bej dl'art romànica luchèisa, malgré j'angrandiment sucessiv.
Dódes pàira 'd colòne a reso j'arcade dla longa navà, da le proporsion armoniose.
Antra j'armarchèivoj modion compòsit, cheidun a son dle reste roman-e dël IV sécol, d'àutri a armonto ai sécoj XII o XV.

La parèj longitudinal, che al di d'ancheuj a l'é sensa decorassion, a l'era probabilman arvestìa ëd fresch. 
Dëdzora dël curnison, ël pian superior a comprend na filonghera dë fnestre piassà a d'antërvaj regolar.
Sa muraja a l'é stàita dzoralvà ëd 3,30 méter ant ël sécol ch'a fà XIII.

Le proporsion originaj a-j van dapress al model dle prime basìliche cristian-e; lë spassi a l'é doe vire pi àut che largh, lòn ch'a corëspond a le dimension dël dòm ëd Pisa.
Le capele lateraj, giontà antra ij sécoj XIII e XVI, sit funerari dle grande famije luchèise, a son archincà con richisia con dë scolture e 'd piture.
J'arlichie ëd Zita, patron-a dla sità, a son goernà ant la capela ch'a pòrta sò nòm.

## Ël vej convent
Colegà a la cesa ëd San Fredian, a-i era na vira un grand convent che durant ël sécol ch'a fà XVI a l'era dventà ël sènter dij sostnidor ëd l'Arforma.
A l'ancamin tolerà da la sità, pi tard a son ëstabilisse a Gëneva, pr'ëscapé da le përsecussion.

San Fredian (Luca)
Categorìa:Architetura ëd Luca
Péronne-en-Mélantois

**Péronne-en-Mélantois** a l'é na comun-a d'872 abitant an Fransa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Damien Castelain (Métropole passions communes).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Nòrd
Canton d'Argòvia

**Argòvia** (an alman: *Aargau*) a l'é un Canton ëd la Svìssera, situà ant ël nòrd dël paìs. La capital a l'é Aarau.

A l'ha na surfassa ëd 1404 km² e 497.000 abitant (354 abitant për km²), con la capital Aarau che a l'ha sirca 20.000 abitant. 

La popolassion a l'é an magioransa protestanta e ëd lenga alman-a.

Categorìa:Canton ëd la Svìzzera