open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lützow

**Lützow** a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Nordwestmecklenburg, stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental.

A l'é mèmber e sede dl'aministrassion ëd Lützow-Lübstorf.

## Arferiment


## Colegament estern
* https://web.archive.org/web/20071213001719/http://www.amt-luetzow.de/

Categorìa:Comun-e dël Meclemborgh-Pomerania Ossidental
Perlin

**Perlin** a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Nordwestmecklenburg, stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental.

A aparten a l'aministrassion ëd Lützow-Lübstorf.

## Colegament estern
*Sit ëd Amt ëd Lützow-Lübstorf

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dël Meclemborgh-Pomerania Ossidental
RMS Titanic

La **RMS Titanic**, a l'é stàita 'na nav passegè britannica.
La nav a l'era stàita comissionà dël 31 mars 1909 për la *White Star Line*, varà dël 31 maj 1911, completà dël 31 mars 1912 ant'ij cantié Harland and Wolff ëd Belfast, Irlanda dël Nòrd e a l'era entrà an servissi dël 10 avril 1912 .
A l'era longa  269,8 m, soa larghëssa a l'era ëd 28 m, l'autëssa ëd 53,3 m, so pescagi ëd 10,5 m e anfin so dislocament standard a l'era ëd 52 310 t.
Ël Titanic a l'é avosà për ësse fongà durant so prim viagi inaugural antrames Southampton e Neuva York, inissià dël 10 avril 1912 e finì dël 15 avril 1912 a 2:20 ore apress la collision dla nav ancontra a un iceberg. Ël fongament a l'a provocà la mòrt ëd 1.518 përson-e e màch 705 as son salvà.
Ël Titanic a l'avia doe nav binele: la *RMS Olympic* e la *HMHS Britannic*.
## Galeria fotogràfica

Figura:RMS Titanic ready for launch, 1911.jpg|Ël Titanic durant soa costrussion
Figura:Grand staircase.jpg|Scala dla prim-a class
Figura:Titanic cafe parisien.jpg|Ël "Café Parisien"
Figura:Olympic's Reading & Writing Room.jpg|Sala ëd letura

.

Categorìa:Nav
Zingst

**Zingst** a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Vorpommern-Rügen, stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental.

## Colegament estern
* [Sit ëd Zings
==Arferiment==
<references />

[Categorìa:Comun-e dël Meclemborgh-Pomerania Ossidental]
Fuhlendorf

**Fuhlendorf** a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Vorpommern-Rügen, stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental.

A aparten a l'aministrassion ëd Barth.

## Arferiment


## Colegament estern
Sit ëd Fuhlendorf no Amt ëd Barth

Categorìa:Comun-e dël Meclemborgh-Pomerania Ossidental
Tessin

**Tessin** a l'é un munissipi dl'Almagna, situà ant ël distret ëd Rostock, ant lë stat ëd Meclemborgh-Pomerania Ossidental. A l'ha 24.52 km² ëd aira, e soa popolassion dël 2019 a l'é staita stimà an 3.993 abitant.

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dël Meclemborgh-Pomerania Ossidental
Meine

**Meine** a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Gifhorn, stat dla Bassa Sassònia.

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dla Bassa Sassònia
Uelzen

**Uelzen**, ufissialment **Sità Anseàtica ëd Uelzen**, a l'é na sità dl'Almagna antich mèmber dla Lega Anseatica (*Hanse*), localisà ant lë stat dla Bassa Sassònia (*Niedersachsen*) e a l'é capital dël distret omònim. Uelzen a l'é an mes tra Hannover e Amborgh.

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dla Bassa Sassònia
USS Gerald R. Ford

La **USS Gerald R. Ford**, identificà con ël nùmer ëd matrìcola *CVN-78*, a l'é 'na nav miltar porta-avion dla Marin-a militar american-a.
La USS Gerald R. Ford a l'é la prim-a nav dla class a propulsiòn nuclear ch'a porta sò nòm.
La nav a l'é stàita comissionà dël 10 stèmber 2008, varà dël 17 novèmber 2012 ant'ij cantié Newport News an Virginia e a l'é entrà an servissi dël 22 luj 2017.
A l'é longa 337 m, so dislocament standard a l'é ëd 104.000 t, soa lestëssa màssima a l'é ëd 30 neud (55,6 km/h) e a peul porté fin a 75 avion.
.

Categorìa:Nav
Rex (Nav)

Ël **Rex**, a l'é stàita 'na nav passegè italian-a.
La nav a l'era stàita comissionà për la *Navigazione Generale Italiana (apress Italia Flotte Riunite)*, varà dël prim d'òst 1931, completà dël 22 stèmber 1932 ant'ij cantié Ansaldo ëd Sestri Ponente (Genoa) e a l'era entrà an servissi dël 23 stèmber 1933.
A l'era longa  268,2 m, soa larghëssa a l'era ëd 29,5 m, l'autëssa ëd 37 m, so pescagi ëd 10,1 m e anfin so dislocament standard a l'era ëd 51 062 t.

## Galeria fotogràfica

File:SS Rex 1st Class Main Staircase.jpg|left|Scala dla prim-a class

.

Categorìa:Nav
Friedland (Bassa Sassònia)

**Friedland (Bassa Sassònia)** a l'é un munissipi dl'Almagna, situà ant ël distret ëd Göttingen dlë stat dla Bassa Sassònia (*Niedersachsen*). Ël munissipi as treuva a  20&nbsp;km a meridion ëd Göttingen e a l'avìa 10.708 abitant dël 2004.

## Arferiment


## Colegament estern
*Pàgina ufissial ëd Friedland

Categorìa:Comun-e dla Bassa Sassònia
Wollbrandshausen

**Wollbrandshausen** a l'é un munissipi dl'Almagna, situà ant ël distret ëd Göttingen dlë stat dla Bassa Sassònia (*Niedersachsen*). Ël munissipi ëd Wollbrandshausen a l'é mèmber dla associassion munissipal de Samtgemeinde Gieboldehausen.

## Demografìa
Evolussion dla popolassion:

## Arferiment


## Colegament estern
* http://www.wollbrandshausen.de

Categorìa:Comun-e dla Bassa Sassònia
Schladen

**Schladen** a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distrito ëd Wolfenbüttel, sudest dlë stat dla Bassa Sassònia.
A l'é mèmber sede ëd Samtgemeinde ëd Schladen.

## Arferiment


## Colegament estern
*Sit dë Schladen
*Sit dë Samtgemeinde de Schladen

Categorìa:Comun-e dla Bassa Sassònia
Gasëtta ëd Turin

**Gasëtta ëd Turin** a l'éra 'n giornal cotidian ëd Turin.

## Vardé ëdcò

* Giuseppe Beghelli

La stampa
Categorìa:Turin
Dornum

**Dornum** a l'é un munissipi dl'Almagna, paìs d'Euròpa,  localisà an distret ëd Aurich, stat dla Bassa Sassònia.

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dla Bassa Sassònia
Juist

**Juist** a l'é n'ìsola, e 'dcò un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Aurich, stat dla Bassa Sassònia.

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dla Bassa Sassònia
Leezdorf

**Leezdorf** a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distrito ëd Aurich, stat dla Bassa Sassònia.

A aparten al Samtgemeinde ëd Brookmerland.

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dla Bassa Sassònia
RMS Queen Mary

La **RMS Queen Mary**, a l'é stàita 'na nav passegè britannica.
La nav a l'era stàita comissionà dël dzèmber 1930 për la *Cunard Line*, completà dël 26 stèmber 1934 ant'ij cantié John Brown & Company ëd Clydebank, Scòssia e a l'é entrà an servissi dël 27 maj 1936 .
A l'era longa 311 m, soa larghëssa a l'era ëd 36 m, l'autëssa ëd 55 m, so pescagi ëd 11,9 m, so dislocament standard a l'era ëd 78 640 t e anfin so lestëssa màsima a l'era ëd 32,6 neud.
La Queen Mary a l'ha navigà antrames Southampton Cherbourg e Neuva York, dal 1936 fin dël 1967.
## Galeria fotogràfica

Figura:RMS Queen Mary Grand Salon edit.jpg|Restoran dla prim-a class
Figura:QMobservation.jpg|Ël bar
Figura:QMfirstclassdining.jpg|Restoran dla prim-a class

.

Categorìa:Nav
RMS Queen Mary 2

La **RMS Queen Mary 2**, a l'é 'na nav passegè britannica.
La nav a l'é stàita comissionà për la *Cunard Line*, varà dël 25 stèmber 2003 ant'ij cantié STX Europe Chantiers de l'Atlantique ëd Saint-Nazaire an Fransa, e a l'é entrà an servissi dël 2 gènè 2004 .
A l'é longa 345 m, soa larghëssa a l'é ëd 41 m, l'autëssa ëd 72 m, so pescagi ëd 10,1 m, so dislocament standard a l'é ëd 79 287 t e anfin so lestëssa màsima a l'é ëd 30 neud.
La Queen Mary 2 a naviga antrames Southampton e Neuva York.
## Galeria fotogràfica

Figura:Queen Mary 2, the extensive library also has a reading area overlooking the bow of the ship.jpg|Sala ëd letùra
Figura:qm2 sydney.jpg|la *Queen Mary 2* a Sydney, 20 fërvè 2007
Figura:QM2 Grand Lobby.JPG|Gran salon

.

Categorìa:Nav
Val Canubina

**Val Canubina** (*Valle Cannobina* an italian) a l’é un comun ëd  5.888 abitant (2017) dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola.

## Frassion
* Cavaj e Spòcia
* Curso e Oress
* Falmenta

## Aministrassion
Sagi sij dialet gal-itàlich

## Introdussion
Ël **Sagi sij dialet gal-itàlich** (an italian **Saggio sui dialetti gallo-italici**) a l'é l'euvra pi conossùa dël lenghista Bernardino Biondelli.

A l'é stait publicà a Milan dël 1853, stampà da **Gius. Bernardoni di Gio.**.

## Vision dël Biondelli
Biondelli a consìdera tra le parlà gal-itàliche ël piemontèis, ël lombard e l'emilan-romagneul. A lassa fòra ël lìgur, ch'a consìdera ant na famija a part.

A sarà peui Graziadio Isaia Ascoli a gionté 'l lìgur ant la famija gal-itàlica, dël 1880, ant ël sagi *L'Italia dialettale* con ste paròle: *«dialetti che si distaccano dal sistema italiano vero e proprio, ma pur non entrano a far parte di alcun sistema neolatino estraneo all’Italia»*.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Bernardino Biondelli

**Bernardino Biondelli**, nassù a Zevio ai 14 ëd mars dël 1804, a l'é stàit un lenghista, numismàtich e archeòlogh italian. A l'é mòrt a Milan a j'11 ëd luj dël 1886.

## Biografìa
Apress d'avèj mostrà matemàtica, stòria e geografìa ant le scòle 'd Veron-a e d'autre sità dël Véneto, dël 1839 a l'é trasferisse a Milan, anté a l'ha colaborà con ël Politécnich e anté a l'ha fait dle publicassion ëd lenghìstica, unificà dël 1845 con ël tìtol *Studi linguistici*.

A l'é 'dcò ocupasse dle lenghe indoeuropee e 'd dialetologìa.

Dël 1849 a l'é intrà ant ël *Gabinetto numismatico*, antlora a la *Biblioteca nazionale braidense*, anté a l'é stait conservador fin-a al 1883; dël 1869 a l'ha publicà 'l sagi *La Zecca di Milano*.

A l'é ocupasse 'dcò d'archeologìa, argoment dont a l'é stait nominà professor a l*'Accademia scientifico-letteraria di Milano* dal 1859 al 1884, e 'd lenghìstica dle siviltà pre-colombian-e. Soe arserche dzor sti argoment a son staite publicà tra 'l 1858 e 'l 1869.

A l'é storà al simiteri Monumental ëd Milan.

## Saggio sui dialetti gallo-italici
L'euvra pi amportanta 'd Biondelli a l'é 'l *Saggio sui dialetti gallo-italici*, anté a presenta n'afresch ëd le lenghe piemontèise, lombarde, emilian-romagneule e lìgure, butandje a confront. A fà l'ipòtesi che cheich caràter ëd le lenghe gal-itàliche a sìo dovù al comunsostrat séltich.

## Euvre
* *La zecca e le monete di Milano : Dissertazione*, Tipografia di Giuseppe Bernardoni, Milano, 1869
* *Poesie lombarde inedite del secolo XIII*, 1856
* *Saggio sui dialetti gallo-italici*, 1853
* *Di una Tomba Gallo-Italica scoperta a Sesto Calende sul Ticino*, 1867
* *Studii sulle lingue furbesche*, 1846
* *Dei goti e della loro lingua*
* *Amori di Carlo Gonzaga e di Francesco de Medici*, 1861
* *Studii linguistici*, 1856

Categorìa:Lenghista
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
USS Nimitz

La **USS Nimitz**, identificà con ël nùmer ëd matrìcola *CVN-68*, a l'é 'na nav miltar porta-avion dla Marin-a militar american-a.
La USS Nimitz a l'é la prim-a nav dla class a propulsiòn nuclear ch'a porta sò nòm.
La nav a l'é stàita ordinà dël 31 mars 1967, varà dël 13 maj 1972 ant'ij cantié Newport News Shipbuilding an Virginia e a l'é entrà an servissi dël 3 maj 1975.
A l'é longa 333 m, so dislocament standard a l'é ëd 104.000 t, soa lestëssa màssima a l'é ëd 30 neud (55,6 km/h) e a peul porté fin a 90 avion.
.

Categorìa:Nav
Andrea Doria (Nav)

L**'Andrea Doria**, a l'é stàita 'na nav passegè italian-a.
La nav a l'era stàita impostà dël 9 fërvè 1950 për l*'"Italia - Società di Navigazione"*, varà dël 16 giugn 1951 ant'ij cantié Ansaldo ëd Sestri Ponente e a l'era entrà an servissi dël 14 gènè 1953.
A l'era longa  213,5 m, soa larghëssa a l'era ëd 27,4 m, so pescagi ëd 9,2 m e anfin so dislocament standard a l'era ëd 29 100 t.
L'Andrea Doria a l'é avosà për ësse fongà durant un viagi antrames Genoa e Neuva York, inissià dël 17 luj 1956 e finì dël 26 luj 1956 a 10:15 ore apress la collision con la nav svedèisa Stockholm dla *"Swedish America Line"*. Ël fongament a l'a provocà la mòrt ëd 51 përson-e dont 46 ansima l'Andrea Doria e 5 ansima la Stockholm.
## Galeria fotogràfica

Figura:First Class Hall Andrea Doria.jpg|Sala dla prim-a class;
Figura:First Class Dining Room Andrea Doria.jpg|Restoran dla prim-a class;
Figura:Decoro degli interni del transatlantico Andrea Doria.jpg|Decorassion dle cabin-e;
Figura:Scultura Bortolotti nave.jpg|Brons ëd Italo Bortolotti; 
Figura:First Class Ballroom Andrea Doria.jpg|Sala da bal dla prim-a class;

.

Categorìa:Nav
Adolfo Mussafia

**Adolfo Mussafia** (an alman **Adolf Mussafia**), nassù a Spàlato ai 15 ëd fërvé dël 1835, a l'é stàit un lenghista, filòlogh e glotòlogh italian. A l'é mòrt a Firense ai 7 ëd giugn dël 1905.

Dël 1852 Mussafia a l'ha ancaminà jë studi dë Mzin-a a l'Università 'd Vien-a. A l'ariv a Vien-a a conossìa pa l'alman, ma già dël 1855 a l'era stait ciamà con l'incàrich ëd letor d'italian a l'Università.

Dël 1860 a l'era stait nominà professor strasordinari e dël 1867 professor ordinari.

Soa produssion sientìfica a l'é staita motobin rica.

A l'era stait elegiù a la Cambra Auta dl'Imper Austro-Ungàrich (*Herrenhaus*) e 'l 10 ëd luj dël 1883 soci dl'Academia dla Crusca.

Dël 1903 a l'era trasferisse a Firense, anté a l'é peui mòrt dël 1905.

## Euvre
* *Italienische Sprachlehre*, 1860 (2. ed., Wien, 1865; 5. ed., Wien, 1872
* *[[Monumenti antichi di dialetti italiani]]*, 1864
* *Altfranzösische Gedichte aus venezianischen Handschriften*, Wien, 1864
* *Sul testo della Divina Commedia*, 1865
* *Darstellung der romagnolischen Mundart*, Wien, 1871
* *Beiträge zur Kunde der Nord-Italischen Mundarten im 15. Jahrhundert*, 1873
* *Mitteilungen aus romanischen Handschriften*, 1884

Categorìa:Lenghista
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Borgomezzavalle

**Borgomezzavalle** (*Borgomezzavalle* an italian) a l’é un comun ëd 281 abitant (dàit agiornà al 2024) dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola, ant la region dël Piemont.

## Geografìa
Sapian-a e Viganela as treuva ant l'àuta Val Antron-a, na valada lateral dla Val d'Ossola, a n'autëssa 'd 907 méter sël livel dël mar. Ël comun a l'é stàit creà dël 2016 da la fusion dij vej comun ëd Sapiana (Cepina) e Viganela (Viganella).

Ël teritòri comunal a l'é montagnos e rich ëd bòsch, situà ant na posission isolà ch'a na fa un leu ëd gran richëssa natural.

## Stòria
La fusion dij doi comun a l'é stàita aprovà dapress a un referendum popolar e a l'é dventà efetiva ël 1m ëd fërvé dël 2016. Ël nòm italian "Borgomezzavalle" a veul dì "Borg an mes a la val" e a arciama la posission sentral ant la Val Antròn-a.

Le doe comunità a l'han na longa stòria 'd vita isolà, basà an sla pastorissia, sël bòsch e sle coltivassion ëd montagna.

## Frassion
Ël comun a comprend le frassion prinsipaj:
* Sapian-a (Cepina) - sèntr aministrativ
* Viganela (Viganella)
* Chej
* Piamprà
* Uja

## Monument e leu d'anteresse
* **Cesa 'd San Bartromé**: Cesa parochial ëd Sapian-a, d'orìgin medieval.
* **Cesa 'd Santa Maria Assunta**: Cesa 'd Viganela, con un bel cioché.
* **Spetacol ëd lë sguard**: A Viganela, në specc gigant motorisà e progetà për arflete la lus dël sol ant ël pais durant ij mèis invernaj, quand ël paìs a resta an ombra për la montagna. N'operassion tecnològica për combate la mancansa 'd lus natural.
* **"Val Antròn-a - Tera 'd Confin"**: Percors museal a cel duvert ch'a përcor la valada.
* **Bòsch e senté**: Na rèj dë stra e senté për escursion.
* **Architetura tradissional**: Ca 'd pera e pais ëd montagna ben conservà.

## Coltura
### Manifestassion
* Festa patronal ëd San Bartromé (Sapian-a, 24 d'agost)
* Festa patronal dla Madòna dël Rosari (Viganela, prima dumìnica d'otóber)
* Festa dla montagna e dle tradission locaj
* Manifestassion an sle atività tradissionaj (tajé 'l bòsch, fé 'l formagg)

## Economìa
L'economìa 'd Sapian-a e Viganela a l'é basà dzortut an sël turism (estiv e invernal grassie a la vicinansa d'aree dë scì) e an sle atività tradissionaj:
* **Atività tradissionaj**: Bòsch, pastorissia, produssion ëd formagg locaj.
* **Turism**: Escursionism, rachëtte, marende.
* **Comersi locaj**: Servissi essensiaj e certe atività d'ospitalità.

Ij prodot tìpich a comprendo:
* Mascarpa ossolan-a
* Salam dël pais
* Formagg ëd montagna
* Mëssacan

## Aministrassion

## Vardé ëdcò

* Val Antròn-a
* Val d'Òssola
* Provincia dël Verban-Cusi-Òssola
* Piemont

## Colegament estèrn
* Sit ofissial del Comun ëd Sapian-a e Viganela (Borgomezzavalle)

## Arferiment


Categorìa:Comun dla provincia dël Verban-Cusi-Òssola
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Monument antich dij dialet italian

## Introdussion
L'euvra **Monument antich dij dialet italian** (an italian **Monumenti antichi di dialetti italiani**) a l'é n'euvra dël lenghista Adolfo Mussafia.

A l'é staita publicà a Vien-a dël 1864, stampà da l**'I.R. Tipografìa 'd Cort e dë Stat**.

## Vision dël Mussafia
Mussafia a pija an considerassion dle euvre (che antlora a j'ero pen-e staite dëscoerte) dij sécoj ch'a fan XIII e XIV, scrivùe da autor milanèis, venessian e veronèis.

Mussafia ant l'euvra a porta anans l'ideja che costi autor a scrivo ant na lenga che a l'é *« un parlé nen sensa coltura, con nen pòchi arcòrd latin, con tante eleganse che a j’ero nen toscan-e, nen provensaj, nen fransèise, ma a j’ero ëd tute le lenghe neolatin-e che ant l'Età ëd mes a j’ero rivà an dësvlup literari »*.

Costa ideja a sarà peui 'l fondament ëd la teorìa dla Koinè lombarda-véneta.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Giacomin da Veron-a

**Giacomin da Veron-a**, nassù tra 'l 1255  e 'l 1260, a l'é stait un poeta veronèis. As conòss pa l'ann dla mòrt.

## Biografìa
A l'era ant l'ordin dij Fra' Minor, ma 'd chiel as sà gnente 'd pi. A dovìa esse dël midem temp ëd Bonvesin de la Riva, përchè a dòvra la midema lenga e a trata ij midem argoment.

Tut lòn ch'as sà 'd Giacomin a l'ha scrivulo chiel ant la penùltima quartin-a dël poemet *De Babilonia civitate infernali*: "... Iacomino da Verona de l'Orden de' Minori". A l'era donca un francescan vivù ant la sconda metà dël sécol ch'a fà XIII. Com tùit ij fra' a conossìa la lenga latin-a, ma a dovrava 'l veronèis për prediché ai popolan.

## Euvre
Giacomin da Veron-a a l'é autor ëd doi pemet didàtich an volgar veronèis:
* *[[De Babilonia civitate infernali]]* an 280 vers;
* *[[De Jerusalem celesti]]* an 336 vers.

Ant ël prim a parla dle pen-e dl'inferm, mentre ant lë scond a parla dle gòj dël paradis.

La lenga a l'é cola che peui a sarà ciamà Koinè lombarda-véneta, dovrà 'dcò da Bonvesin, da Uguçon da Laodho, da Gerard Pateg e via fòrt. 

Categorìa:Poeta
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Salimbene de Adam

**Salimbene de Adam** a l'era nassù a Parma ai 9 d'otober dël 1221 e a l'é mòrt a San Polo d'Enza dël 1288.

## Biografìa
A l'era intrà ant ij fransescan dël 1238, contra la volontà dël pare.  Dël 1247 a l'era stait mandà an Fransa a studié. Quand a l'é tornà an Italia a l'è stait assignà a Ferrara.

## La ''Cronica''
Salimbene de Adam a l'ha scrivù na *Cronica* che è rivane un pòch mancanta. A l'é scrivùa ant na lenga latin-a che soens a passa al volgar.

A l'é na crònaca dla vita religiosa e polìtica italian-a dij 120 agn ch'a van dal 1168 al 1287.

Ij sò personagi a van da Papa e Imperador a sempi fra' e popolan.

Categorìa:Scritor
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Carlo Tenca

**Carlo Tenca**, nassù a Milan ai 19 d'otober dël 1816, a l'é stàit un literà, giornalista e polìtich ëd l'Eutsent. A l'é mòrt a Milan ai 4 dë stèmber dël 1883.

## Biografìa
Nassù ant na famija 'd condission modeste, a l'avìa ancaminà la cariera 'd giornalista dël 1838 e peui cola polìtica dël 1848.

Dël 1861 a l'era stait elegiù deputà 'd Milan. Per scasi 20 agn a l'avìa continuà soa cariera polìtica ant la Drita moderà fin che, dël 1880, ormai malavi, a l'era dimetusse.

## Euvre
A l'ha studià la literatura italian-a, publicand vaire sagi dë stòria dla literatura, dzortut dzor ij clàssich dal Dosent al Sincsent. 

A l'ha 'dcò studià e publicà sagi 'd lenghistica, d'etnografìa e dë studi stòrich.

Categorìa:Giornalista
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Kristine Bonnevie

**Kristine Bonnevie**, biòloga norvegèisa‎, a l'era nassùa a Trondheim ai 8 d'otòber dël 1872 e a l'é mòrta a Òslo ai 30  ëd agosot dël 1948.
Dël 1912 a l'é stàita la prima fomna professorëssa an Norvegia.
A l'ha travajà dzoratut ans la genética e la citologia.

## Nòte


## Anliure esterne

Bonnevie, Kristine
Bonnevie, Kristine
Matteo Giulio Bartoli

**Matteo Giulio Bartoli**, nassù a Albona (Croassia) ai 22 dë stèmber dël 1873, a l'é stàit un lenghista e glotòlogh dël Neuvsent. A l'é mòrt a Turin ai 23 ëd gené dël 1946.

## Biografìa
A l'era laureasse a l'Università 'd Vien-a. A l'ha mostràa l'Università 'd Turin dal 1908 fin a quand a l'é mòrt, dël 1946.

A l'ha colaborà a l'Atlant Lenghìstich Italian e a l'é stait magìster d'Antonio Gramsci.

Dël 1897 a l'era riussì a cheuje da la vos ëd l'ùltim parlant, Antonio Udina dit *Tuone Udaina*, j'ùltime testimonianse dla Lenga dalmàtica.

## Euvre
* *Das Dalmatische* (1906)
* *Introduzione alla neolinguistica* (1925)
* *Saggi di linguistica spaziale* (1945)
* *Breviario di neolinguistica* (1925; scrivù an colaborassion con G. Bertoni)
* *Alle porte orientali d'Italia. Dialetti e lingue nella Venezia Giulia* (1945)

Categorìa:Lenghista
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Carlo Salvioni

**Carlo Salvioni**, nassù a Bellinzona (Svìssera) ai 3 ëd mars dël 1858, a l'é stàit un lenghista a caval tra Eutsent e Neuvsent. A l'é mòrt a Milan ai 20 d'otober dël 1920.

## Biografìa
Piantà lì jë studi ëd Meisin-a, dal 1878 al 1883 a l'ha studià lenghìstica a Lipsia, an Almagna.

Dël 1885 a l'ha otnù la lìbera docensa a Turin e peui a l'é stait professor ordinari a Pavìa.

A l'é mòrt a l'improvis dël 1920, a 62 agn.

## Euvre
* *Fonetica del dialetto moderno della città di Milano. Saggio linguistico*, Turin, Ermanno Loescher, 1884.
* *Lamentazione metrica sulla Passione di N. S. in antico dialetto pedemontano*, Turin, Vincenzo Bona, 1889.
* *Illustrazioni linguistiche e lessico alle Rime di B. Cavassico*, 2 vol., Bològna, Romagnoli Dall'Acqua, 1893-1894.
* *Dell'antico dialetto pavese*, Pavìa, Tip. F.lli Fusi, 1902.
* *Appunti sull'antico e moderno lucchese*, an «Archivio», XVI, 1905.
* *Di qualche criterio dell'indagine etimologica*, an «Annuario dell'Accademia di scienze e lettere», Milan, 1905-1906, pp. 17-41.
* *Per la fonetica e la morfologia delle parlate meridionali d'Italia*, an «Studi dell'Accademia scientifico-letteraria di Milano», 1913, pp. 79-113.
* *Osservazioni sull'antico vocalismo milanese desunto dal metro e dalla rima del Codice berlinese di Bonvesin da Riva*, an Miscellanea in onore di Pio Rajna, Firense, Tipografia Ariani, 1911.

Categorìa:Lenghista
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Carlo Tagliavini

**Carlo Tagliavini**, nassù a Bològna ai 18 ëd giugn dël 1903, a l'é stàit un lenghista dël Neuvsent. A l'é mòrt a Bològna ai 31 ëd magg dël 1982.

## Biografìa
Professor universitari dal 1935, a l'ha mostrà ant le Università 'd Bològna, Nimega, Budapest e Pàdoa.

A l'é stait mèmber ëd vaire academie culturaj.

## Euvre
Cheich tìtoj ëd soa produssion literaria:
* *Il dialetto del Comelico*, an *Archivum Romanicum*, X,  1926, pp.&nbsp;1–200.
* *La lingua degli indi Luiseños (alta California) secondo gli appunti grammaticali inediti di un chierico indigeno*, Bològna, da icola Zanichelli, 1926.
* *Introduzione alla glottologia generale comparata*,  Pàdoa, Gruppo Universitario Fascista, 1936. 
* *Elementi di linguistica italiana*,  Pàdoa, Gruppo Universitario Fascista, 1936.
* *Il dialetto di Livinallongo*, Bolsan (Castel Mareccio), Istituto di Studi per l'Alto Adige, 1934. 1937.
* *Grammatica comparata delle lingue neolatine. Fonetica storica*, Pàdoa, Gruppo Universitario Fascista, 1937
* *Testi scelti per le esercitazioni di glottologia*, Pàdoa, Gruppo Universitario Fascista, 1937. 
* *Lezioni di glottologia. Parte II*, Pàdoa, Gruppo Universitario Fascista, 1940. 
* *Guida alle tesi di laurea e di perfezionamento nelle discipline linguistiche*, Bològna, Riccardo Pàtron, 1946. 
* *Le origini delle lingue neolatine*, Bològna, Riccardo Pàtron, 1949. 
* *Panorama di storia della linguistica*, 3ª edizione, 1970.
* *Studi linguistici ladino-veneti. Nuovi contributi alla conoscenza del dialetto del Comelico*,  Venessia,  Premiate officine grafiche Carlo Ferrari, 1944. (Estratto da: Atti dell'Istituto veneto di scienze, lettere ed arti, 1942-43 e 1943-44, tomi 102 e 103, parte 2.)
* *Introduzione alla glottologia*, 5ª edizione interamente rifusa, 2 voll. Bològna, Riccardo Pàtron, 1963.
* *Il dialetto del Comelico; Nuovi contributi alla conoscenza del dialetto del Comelico*, Santo Stefano di Cadore, Comunità montana del Comelico e Sappada, 1988 (ristampa anastatica dell'edizione del 1926, con correzioni e aggiunte, e dell'edizione Venezia, Officine grafiche C. Ferrari, 1944).

[Categorìa:Lenghista
[Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Alberto Varvaro

**Alberto Varvaro**, nassù a Palerm ai 13 ëd mars dël 1934, a l'é stàit un lenghista dël Neuvsent. A l'é mòrt a Nàpoli ai 22 d'otober dël 2014.

## Biografìa
A l'era laureasse a Palerm. A l'ha avù l'incàrich ëd letor a Zurigh (Svìssera) e peui col ëd professor a Nàpoli.

A l'é stait sòcio dl'Academia dla Crusca e dl'Academia Nassional dij Lincei.

## Euvre
Cheich tìtoj ëd soa produssion literaria:
* *Storia, problemi e metodi della linguistica romanza*, Nàpoli: Liguori, 1968 (2. ed. 1980; 3 ed. 1985. ISBN 88-207-0697-0)
* *La grammatica e l'uso: grammatica italiana per le scuole medie superiori*, Nàpoli: Liguori, 1978 (2. ed. 1981). ISBN 88-207-0701-2
* *La lingua e la società: le ricerche sociolinguistiche*, (Tascabili; 56) Nàpoli: Guida, 1978. ISBN 88-7042-363-8
* *Parlare e capire*, 2. ed. Nàpoli: Liguori, 1980. ISBN 88-207-0695-4
* *La parola nel tempo: lingua, società e storia*, (Studi linguistici e semiologici; 20), Bològna: il Mulino, 1984. ISBN 88-15-00364-9
* *Linguistica romanza: corso introduttivo*, 2. ed. Nàpoli: Liguori, 2001. ISBN 88-207-3271-8
* *Il latino e la formazione delle lingue romanze*, Bològna, Il Mulino, 2014. ISBN 978-88-15-25179-4

Categorìa:Lenghista
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Sergio Salvi

**Sergio Salvi**, nassù a Firense ai 3 ëd luj dël 1932, a l'é në scritor e sagista dël Neuvsent. A l'ha sèmper vivù a Firense.

## Biografìa
A l'ha studià le minoranse culturaj dl'Europa (*Le nazioni proibite*) e le minoranse lenghìstiche italian-e (*Le lingue tagliate*).

A l'é un dij sostenidor ëd na koinè lenghìstica padan-a, argoment ch'a l'ha tratà an vaire euvre (*La lingua padana e i suoi dialetti*, *La lingua del mi*).

## Euvre
Cheich tìtoj ëd soa produssion literaria:
* *Le nazioni proibite. Guida a dieci colonie "interne" dell'Europa occidentale*, Vallecchi, Firense, 1973
* *Le lingue tagliate.* *Storia delle minoranze linguistiche in Italia*, Rizzoli, Milan, 1975
* *La disUnione Sovietica. Guida alle nazioni della non Russia*, Ponte alle Grazie, Firense, 1990
* *L'Italia non esiste*, Camunia, Firense, 1996. ISBN 88-7767-204-8
* *La lingua del mì. Il Padano e i suoi dialetti*, coll. *Quaderni Padani*, n. 95, ISBN 978-88-8474-297-1
* *L'Italia non esiste*, pref. di Gilberto Oneto, Leonardo Facco Editore - goWare, Wrocław (Polonia), s.d. [2018]. ISBN 978-88-336-3174-5

Categorìa:Scritor
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Yamato (Nav)

La **Yamato** (大和) a l'é stàita 'na nav miltar corassà dla Marin-a imperial giaponeisa durant la Sconda guèra mondial.
La nav a l'era stàita varà dël 8 d'òst 1940 ant'ij cantié ëd Kure, Hiroshima, e a l'era entrà an servissi dël 16 dzèmber 1941.
La Yamato a l'é stàita fongà dël 7 avril 1945 da ij avion american con la mòrt ëd 2.375 matlòt e màch 269 ch'as son salvà.
A l'era longa 263 m, so dislocament standard a l'era ëd 72.810 t.
.

Categorìa:Nav
Giacomo Bresadola

**Giacomo Bresadola**, nassù a Mezzana (TN) ai 14 ëd fërvé dël 1847, a l'é stàit un micòlogh e prèive a caval tra Eutsent e Neuvsent. A l'é mòrt a Trent ai 9 ëd giugn dël 1929.

## Biografìa
Bresadola a l'ha fait le scòle elementar a Montichiari (BS), le scòle tècniche a Rovereto (TN) e 'l Licé Clàssich dal 1863 al 1866 a Trent. 

A Trent a l'ha peui fait jë studi teològich e quatr agn d'apress a l'é stait ordinà prèive.

A l'é stait prève prima a Baselga di Piné, peui a Roncegno e a la fin a Malé. A Malé a l'ha ancaminà a studié ij fonz. Dël 1885 a l'é stait trasferì a Trent, anté a l'ha esercità fin al 1910. Peui, com pensionà a l'ha continuà a studié ij fonz fin a la mòrt.

## Euvre
Cheich tìtoj ëd soa produssion sientìfica:
* *Fungi tridentini novi vel nondum delineati et iconibus illustrati*, 1881 - 1892
* *Iconographia Mycologica* (1925-1933), 26 volum con 1250 tàule

Categorìa:Micòlogh
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Bismarck (Nav)

La **Bismarck**, (ansema a soa nav binela *Tirpitz*), a l'é stàita 'na nav miltar corassà dla Marin-a militar almàn-a durant la Sconda guèra mondial.
La nav a l'era stàita varà dël luj 1936 ant'ij cantié Blohm und Voss ëd Amborgh e a l'era entrà an servissi dël stèmber 1940.
La Bismarck a l'é stàita fongà dël 27 maj 1941 da lë nav da bataja anglèise *King George V* e *Rodney* ant l'Océan Atlàntich settentrional.
La nav a l'ha pijà so nòm dal cancelié alman Otto von Bismarck; a l'era longa 251 m, so dislocament standard a l'era ëd 50.900 t.
.

Categorìa:Nav
Friedrich Christian Diez

**Friedrich Christian Diez**, nassù a Gießen a mars dël 1794, a l'é stàit un lenghista alman. A l'é mòrt a Bonn ai 29 ëd magg dël 1876.

## Biografìa
A l'ha studià le poesìe dij trovador, e a l'ha lassane doe euvre fondamentaj: "*La poesìa dij trovador*" e "*Vita e euvre dij trovador*".

A l'é stait ël fondator dël métod stòrich-comparativ ant lë studi sle lenghe romanze e a l'ha lassane doe euvre ancor or fondamentaj: "*La gramàtica dle lenghe romanze*" e "*Dissionari etimològich dle lenghe romanze*".

## Euvre
Cheich tìtoj ëd soa produssion literaria:
* *Altspanische Romanzen* (1821) 
* *Über die Minnehöfe, Beiträge zur Kenntnis der romanischen Poesie* (1825) 
* *Die Poesie der Troubadours* (1826)
* *Leben und Werke der Troubadours* (1829)
* *Grammatik der romanischen Sprachen* (1836–43) 
* *Etymologisches Wörterbuch der romanischen Sprachen* (1853) 
* *Altromanische Sprachdenkmale* (1846) 
* *Zwei altromanische Gedichte* (1852) 
* *Über die erste portugiesische Kunst- und Hofpoesie* (1863) 
* *Altromanische Glossare, berichtigt und erklärt* (1865) 
* *Romanische Wortschöpfung* (1875) 
* *Kleinere Arbeiten und Rezensionen* (1883)

Categorìa:Lenghista
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Gerhard Rohlfs

**Gerhard Rohlfs**, nassù a Berlin ai 14 ëd luj dël 1892, a l'é stàit un lenghista alman dël Neuvsent. A l'é mòrt a Tubinga ai 12 dë stèmber dël 1986.

## Biografìa
Già da la laurea, con na tesi an sle parlà dl'Italia meridional, a l'ha svilupà ij sò anteress. 

A l'ha mostrà filologìa romanza a j'università 'd Tubinga e 'd Mùnich.

A l'ha peui continuà a studié le lenghe dl'Italia meridional, dzortut cole dl'aira calabrèisa, dla Basilicà e cole salentin-e. A l'ha arconossù për prim l'ìsola lenghìstica gal-itàlica dla Basilicata, dont a l'ha publicà doi studi, dël 1931 e dël 1941.

Soa euvra pi gròssa, an tre volum, a l'é la "*Gramàtica stòrica dla lenga italian-a e dij sò dialet*", publicà dal 1949 al 1954.

## Euvre
Cheidun-e 'd soe euvre:
* *Grammatica storica della lingua italiana e dei suoi dialetti*. Einaudi, Turin, 1966-69, 1970.
* *Studi e ricerche su lingua e dialetti d'Italia*. Sansoni, Firense, 1972
* *Le gascon*. Niemeyer, Tübingen, 1977, 3. éd., augm.
* *Panorama delle lingue neolatine*. Narr, Tübingen, 1986
* *Von Rom zur Romania*. Tübingen, Narr, 1984
* *Romanische Sprachgeographie*. Beck, München, 1971
* *Sermo vulgaris Latinus*. Niemeyer, Tübingen, 1969
* *Romanische Philologie: T. 1. Allgemeine Romanistik*. Winter, Heidelberg, 1950
* *Romanische Philologie: T. 2. Italienische Philologie*. Winter, Heidelberg, 1952

Categorìa:Lenghista
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Sandro Bianconi

**Sandro Bianconi**, nassù a Locarn (Svìssera) dël 1933, a l'é un lenghista svìsser dël Neuvsent.

## Biografìa
D'apress ëd la làurea an lenghe, a l'ha mostrà a j'università dë Zurigh e ëd Gëneva. A l'é stait professor anvità a j'università 'd Pavìa, Milan e Firense.

Dël 2013 a l'é stait elegiù académich corispondent dl'Academia dla Crusca.

## Euvre
Cheidun-e 'd soe euvre:
**Lingua matrigna: italiano e dialetto nella Svizzera italiana*, Bològna, Il Mulino, 1980. 
**I due linguaggi: storia linguistica della Lombardia svizzera dal '400 ai nostri giorni*, Bellinzona, Edizioni Casagrande, 1989.
**Lingue di frontiera: una storia linguistica della Svizzera italiana dal medioevo al 2000*, Bellinzona, Edizioni Casagrande, 2001.
**Statistica e lingue. Un'analisi dei dati del censimento federale della popolazione 2000*, con Matteo Borioli, Cantone Ticino, 2004.

Categorìa:Lenghista
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Stefano Guazzo

**Stefano Guazzo**, nassù a Trin dël 1530, a l'é stàit në scritor dël Sinchsent. A l'é mòrt a Pavìa ai 6 dë dzèmber dël 1593.

## Biografìa
D'apress djë studi 'd drit, a l'ha travajà për la famija Gonzaga, dzortut an Fransa.

A l'é mòrt a Pavìa, anté a l'era trasferisse për sté dré a jë studi d'un fieul.

## Euvre
Cheich tìtoj ëd soa produssion literaria:
* *La civil conversazione* (Bozzola, Bressia, 1574)
* *Dialoghi piaceuoli* (Bertano, Milan, 1586)
* *Lettere* (Domenico Tarino, Turin, 1591)
* *Scelta di rime* (Comino Ventura, Bérghem, 1592)

Categorìa:Scritor
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Tuone Udaina

**Tuone Udaina** (an lenga italian-a **Antonio Udina**), nassù a Veglia (Croassia) ai 28 d'agost dël 1823, a l'é stàit l'ùltim parlant ëd la lenga dalmàtica. A l'é mòrt a Veglia ai 10 ëd giugn dël 1898.

## Biografìa
Tuone Udaina a l'é stait registrà ant l'at ëd mòrt com *Antonio Udina, paisan*.

A l'è stait la sorziss ëd conossensa dël dialet dla lenga dalmàtica ch'as parlava ant l'ìsola 'd Veglia, dit *vejòt* o *veclisan*. Le testimonianse a son staite cujìe da Matteo Giulio Bartoli.

Tuone Udaina a fasìa 'l barbé, *burbur* an dalmàtich, dont a l'era stranomà *burbur*.

A ses ore dòp mesdì dij 10 ëd giugn dël 1898, Tuone Udaina a l'é sautà dzor na min-a e parej la lenga dalmàtica a l'è finìa definitivament.

Categorìa:Lenghe romanze
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Guilhem Molinier

**Guilhem Molinier** a l'é stàit un poeta e trovador ossitan, vivù ant ël sécol ch'a fà XIV.

## Biografìa
Guilhem Molinier a fasìa l'avocat ant la sità 'd Tolosa (Fransa). Tra 'l 1328 e 'l 1337 a l'ha scrivù le Leys d'amors, na gramàtica 'd versificassion e 'd retòrica, ch'a l'avìo ciamaje ij dirigent dël *Consistòri dij set trovador ëd Tolosa*.

Costa gramàtica a l'era consultà da la giurìa dël Consistòri, prima d'assigné ij premi ai poeta.

Con sò elench ëd forme, géner e sot-géner ch'a definisso la poisìa dij trovador, a sarà 'l manual ëd tanti poeta.

Le Leys a saran motobin conossùe e a influenseran ëdcò ij poeta catalan, galissian e italian.

## Euvre
Guilhem Molinier a l'é conossù për esse stait l'autor ëd le Leys d'amors.

Categorìa:Poeta
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Leys d'amors

Le **Leys d'amors** o **Flors del Gay Saber** a son un tratà provensal anté a son codificà forme e stij dovrà dai trovador. 

Costa gramàtica normativa për la lenga ossitan-a dovrà ant la literatura dij sécoj ch'a fan XII e XIII e l'era staita comissionà dal Consistòri dël Gay Saber a Guilhem Molinier, për podej giudiché, a second ëd costa codificassion, ij concors poétich che 'l Consistòri a tnisìa tùit j'agn.

La prima vërsion a l'é del 1328-1337 e a l'era stait adotà 'dcò an Catalògna e a la Cort d'Aragon-a.

A l'era peui stait-ne doe autre vërsion, un-a dël 1338-1343 e un-a dël 1355-1356.

Le Leys d'amors a codificavo la forma, jë stij e l'usagi dla lenga ossitan-a ant le composission poétiche, ma 'dcò 'l contnù, le bon-e manere, la religion. An pòche paròle, tut ël comportament moral e poétich che 'l poeta e la poesìa a deuvo tnì.

Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Categorìa:Literatura ossitan-a
Basildon

**Basildon** a l’é 'na sità dël Regn Unì.
A l'ha 'na popolassion ëd 114.308 abitant (2016) e 'na surfassa ëd 51,47 km².
 
## Geografìa
Basildon a resta ant lë Sud-Ovest de l'Inglatèra.
Soa zòna oraria a l'é cola dël meridian ëd Greenwich.

## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1948 'me union ëd quatr cit vilagi ciamà *Pitsea, Laindon, Basildon e Vange*.

Categorìa:Sità anglèise
Ihlow (Bassa Sassònia)

**Ihlow (Bassa Sassònia)** a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distret ëd Aurich, stat dla Bassa Sassònia.

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dla Bassa Sassònia
Correggio (pitor)

**Antonio Allegri** dit **Correggio**, nassù a Correggio dl'agost dël 1489, a l'é stàit un pitor dël Sinchsent. A l'é mòrt sèmper a Correggio ai 5 ëd mars dël 1534.

## Biografìa
J'anformassion an sla vita dël pitor a son scarse. A l'era stait anlev ëd cheich pitor locaj e peui a Mòdena. Dël 1506 as na treuva trassa a Màntoa. Le prime euvre a son datà tra 'l 1510 e 'l 1514.

Dal 1520 a travaja dzortut a Parma, piturand ij sò caplavor.

A l'é mòrt a l'improvis dël 1534.

## Euvre

Categorìa:Lenghista
Categorìa:Mèis gal-itàlich 2023
Uelsen

**Uelsen** a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distrito ëd Grafschaft Bentheim, stat dla Bassa Sassònia.
A aparten al Samtgemeinde ëd Uelsen.

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dla Bassa Sassònia
Ihlienworth

{{Info/Sità dl'Almagna|
|nòm                = Ihlienworth
|figura             = Ihlienworth - geo-en.hlipp.de - 10844.jpg
|test dla figura    = 
|scu                utilizando 

**Ihlienworth** a l'é un munissipi dl'Almagna localisà ant ël distrito ëd Cuxhaven, stat dla Bassa Sassònia.
É membro e sede do Samtgemeinde ëd Land Wursten.

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dla Bassa Sassònia
Mario Botta

**Mario Botta** a l'é n'architet e scultor svisser. A l'é nassù a Mendris aj prim d'avril dël 1943. 
## Biografìa
Mario Botta a l'ha studià a l'Università ëd Venessia Cà Foscari.

Botta, Mario
Tor Allianz

La **tor Allianz** a l'é n'edifissi àut 209 méter ëd Milan.
A l'é stàita realisà dël 2015 da l'architet Arata Isozaki.

Categorìa:Architetura ëd Milan
Tor Generali

La **tor Generali** a l'é n'edifissi àut 192 méter ëd Milan.
A l'é stàita realisà dël 2019 da l'architet Zaha Hadid.

Categorìa:Architetura ëd Milan
Robert Capa

**Robert Capa**, pseudonim ëd ** Endre Ernő Friedmann** (Budapest, 22 otòber 1913  – Provinsa ëd Thai Binh, Vietnam, 25 maj 1954), a l'é stàit 'n fotograf unghereis naturalisà americàn. 
## Anliure
* Sit offisial Magnum Photos
* Portfolio ëd Robert Capa
* Photographers: Robert Capa

Capa, Robert
Gae Aulenti

Architet.

**Gae Aulenti** (nòm ver: **Gaetana Emilia Aulenti**) a l'era nassùa a Palazzolo dello Stella aj 4 ëd dzèmber dël 1927 e a l'é mòrta a Milan ai 31 ëd otòber dël 2012. 
## Biografìa
A l'era fieula ëd Aldo Aulenti e ëd Virginia Gioia.

Aulenti, Gae
Ròca Costansa

La **Ròca Costansa** (Rocca Costanza) ëd Pésaro a l'é na grandiosa costrussion a pianta retangolar realisà a la fin dël sécol ch'a fa XV da j'architèt Giorgio Marchesi da Settignano, Luciano Laurana e Cherubino di Giovanni da Milano.
A l'era stàit progetà për Costanzo Sforza ch'a vorìa parèj protege la sità e la còsta e avèj na sitadela fortificà ant la sità për controlé mej ij possìbij batibeuj.
L'edifissi a l'é stàit arstruturà ant ël sécol ch'a fa XXI. 
Soa strutura a rampar a l'é sircondà da 'n fossà.

Categorìa:Castej d'Italia
The Rural Alberta Advantage

Ij **The Rural Alberta Advantage** a son 'na banda ëd indie-rock, canadèisa formasse a Toronto dël 2005.
Ij member a son *Nils Edenloff* (cantant e ghitara), *Amy Cole* (tastadura, bass e vos) e *Paul Banwatt* (bateria).  

## Discografìa
### Àlbom

*   2008 - *Hometowns*
*   2011 - *Departing*
*   2014 - *Mended with Gold*
*   2017 - *The Wild*

### EP

*  2006 -  *The Rural Alberta Advantage EP* 
*  2022 -  *The Rise*

The Rural Alberta Advantage
The Rural Alberta Advantage
Mendris

**Mendris** (*Mendrisio* an italian, *Mendriis* an lombard) a l'é la 'na sità dël Canton Tesin, an Ësvìssera.
A l'ha 15.567 abitant (2017).
## Cesa dij Sant Còsma e Damian ëd Mendris

A Mendris a l'é la Cesa dij Sant Còsma e Damian ëd Mendris, cesa dë stil neo-clàssich, livrà dël 1875, euvra dl'architet Luigi Fontana.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Samuele Cavadini (PLR) (dal 2016).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità svìssere
Admiral Graf Spee

La **Admiral Graf Spee**, (ansema a soe nav binele *Deutschland* e *Admiral Scheer*), a l'é stàita 'na nav miltar corassà dla Marin-a militar almàn-a durant la Sconda guèra mondial.
La nav a l'era stàita varà dël 30 giugn 1934 ant'ij cantié Marinewerft ëd Wilhelmshaven e a l'era entrà an servissi dël 21 maj 1935.
## Bataja dël Mar de la Plata e fongament
La Admiral Graf Spee a l'é stàita darmagià dël 15 dzèmber 1939 da lë nav da bataja anglèise *HMS Exeter*, *HMS Aiax* e *HMNZS Achilles* ant l'Océan Atlàntich meridional durant la "Bataja dël Mar de la Plata". Apress la bataja la nav a l'é arfugiasse ant ël pòrt neutral ëd Montevideo për riparassion. Cheich dì apress, dël 17 dzèmber 1939, ël comandant dla Graf Spee, Hans Langsdorff, a l'ha pijà la decision ëd fonghé soa nav davant a Montevideo, sicoma lë riparassion a podio nen basté për combate contra le nav anglèise che la spetavo davant a la còsta dl'Uruguay.  
La nav a l'era longa 187,9 m, soa larghëssa a l'era ëd 21,6 m, so pescagi a l'era ëd 7,4 m e so dislocament standard a l'era ëd 11.900 t.
.

Categorìa:Nav
Vittorio Veneto (Nav da bataja)

La **Vittorio Veneto**, (ansema a soe nav binele *Roma* e *Littorio*), a l'é stàita 'na nav miltar corassà dla Marin-a militar italian-a durant la Sconda guèra mondial.
La nav a l'era stàita varà dël 25 luj 1937 ant'ij cantié Riunì dl'Adriàtich ëd Triest e a l'era entrà an servissi dël 2 d'òst 1940.
La Vittorio Veneto a l'é stàita demolia dël 1948 apress avej prestà servissi ant ël Mar Mediterani durant tota la guèra.
A l'era longa 237,8 m, so dislocament standard a l'era ëd 43.624 t.
.

Categorìa:Nav
USS Missouri (BB-63)

La **USS Missouri** (ansema a soe nav binele, Iowa (BB-61), New Jersey (BB-62) e Wisconsin (BB-64)) a l'é 'na nav miltar corassà dla Marin-a militar djë Stat Unì varà durant la Sconda guèra mondial e che a l'ha prestà servissi fin dël 11 mars 1992.
La nav a l'era stàita varà dël 29 gènè 1944 ant'ij cantié New York Navy Yard ëd Neuva York e a l'era entrà an servissi dël 11 giugn 1944.
La Missouri a l'é stàita trasformà dël 14 otòber 2009 an nav musè.
A l'é longa 271,94 m, soa laghëssa a l'é ëd 32,92 m e so dislocament standard a l'é ëd 45.000 t.
.

Categorìa:Nav
Class Maersk EEE

La **Class Maersk EEE**, a l'é 'na class ëd 31 nav porta marcandise/container danèise.
Lë nav a son stàite comissionà da la *Maersk Line*, e la costrussion dlë nav a l'é stàita fidà a ij cantié *Daewoo Shipbuilding & Marine Engineering (DSME)* ëd Geoje an Coréa dël Sud. La prim-a nav, la Mærsk Mc-Kinney Møller, a lé stàita consegnà dël luj 2013.
Lë nav a son longhe 399.2 m, la larghëssa a l'é ëd 58,6 m, so pescagi ëd 16 m, so dislocament a veuid a l'é ëd 55.000 t e anfin soa lestëssa màsima a l'é ëd 23 neud.
Lë nav dla prim-a generassion a pèul-o porté fin a 18.270 container, còle dla scònda generassion, fin a 20.568.

.

Categorìa:Nav
Trieste (L 9890)

La **Trieste**, identificà con ël nùmer ëd matrìcola *L 9890*, a l'é 'na nav miltar për operassion anfibie e porta-avion dla Marin-a militar italian-a.
La nav a l'é stàita comissionà dël 1° luj 2015, varà dël 25 magg 2019 ant'ij cantié ëd Castellammare di Stabia e a l'é stàita completà ant'ij cantié ëd Muggiano. La nav a l'é entrà an servissi dël 27 otòber 2025.
A l'é longa 245 m, soa larghëssa a l'é ëd 47 m, soa autësa a l'é ëd 27,7 m, so pescagi a l'é ëd 7,2 m e so anfin dislocament standard a l'é ëd 38 100 t.
.

Categorìa:Nav
Aldo Manuzio

**Aldo Manuzio**, ciamà ëdcò **Aldus Pius Manutius** an lenga latin-a (Bassiano, antrames 1449 e 1452 – Venessia, 6 fërvè 1515), a l'é stàit un editor, gramàtich e umanista italian. 

Manuzio, Aldo
Aldo Manuzio ël Giovo

**Aldo Manuzio ël Giovo**, (Venessia, 13 fëervè 1547 – Roma, 24 otòber 1597), a l'é stàit un editor, gramàtich e umanista italian. 
A l'era fieul ëd Paolo e novod ëd Aldo Manuzio. 

Manuzio ël giovo, Aldo
Paolo Manuzio

**Paolo Manuzio**, ciamà ëdcò **Paulus Manutius** an lenga latin-a (Venessia, 12 giugn 1512 – Roma, 6 avril 1574), a l'é stàit un editor, gramàtich e umanista italian. 
A l'era fieul ëd Aldo Manuzio e pare ë Aldo Manuzio ël Giovo.
## Euvre

* *De gli elementi e di molti loro notabili effetti* 
## Anliure
https://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=1395852&search_terms=DTL4}}

Manuzio, Paolo
Università ëd Harvard

L**'Università ëd Harvard** (**Harvard University**) a l'é n'università american-a privà seletiva ch'as treuva a Cambridge, ant lë Stat ëd Massachusetts.
## Stòria
L'università a l'é stàita fondà dël 1636 da John Harvard.

Università ëd Harvard
Categorìa:Massachusetts
Stanford University

La **Stanford University** a l'é n'università american-a privà seletiva ch'as treuva davzin a Palo Alto, ant lë Stat ëd Califòrnia.
## Stòria
L'università a l'é stàita fondà dël 1891 për vorej ëd Jane e Leland Stanford.

Stanford University
Categorìa:Califòrnia
Palo Alto

**Palo Alto** a l'é na sità djë Stat Unì d'América an le Stat dla Califòrnia.
A l'ha 68.572 abitant (2020) e a resta ant la Silicon Valley.
## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1855, con ël nòm ëd Mayfield ma dël 1894, apress la fondassion ëd la Stanford University a la pijà ël nòm atual.

Categorìa:Comun dla Califòrnia
Paolo Portoghesi

**Paolo Portoghesi** a l'é stàit n'architet italian, esponent dël postmodernism. A l'era nassù a Roma dël 2 novèmber 1931 e a l'é mòrt a Calcata dël 30 maj 2023. 
## Biografìa
Paolo Portoghesi a l'ha studià a l'Università ëd Roma, La Sapiensa.

Portoghesi, Paolo
Columbia University

La **Columbia University** a l'é n'università american-a privà seletiva ch'as treuva a Neuva York, ant lë Stat ëd Neuva York.
## Stòria
L'università a l'é stàita fondà dël 1754 për vorej dël re Giorss II ëd Gran Bretagna.

Columbia University
Categorìa:New York (stat federal)
Moransengh-Tonengh

**Moransengh-Tonengh** (*Moransengo-Tonengo* an italian) a l'é un comun dla provincia d'Ast.

A l'é stait creà dël 1 gené 2023 da la fusion dij doi comun ëd Moransengh e Tonengh.

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Campini-Caproni

Ël **Campini-Caproni** (designà C.C.2 o N.1) a l'é stàit n'avion sperimental a doi pòst italian fabricà adnans la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prim-a vira dël 28 d'òst 1940 pilotà da Mario de Bernardi e a l'é mai intrà an servissi.

Progetà da l'ingegnè Secondo Campini, l'avion a l'era fornì d'un motopropulseur, visadì d'un motor a reassion possà da un motor a piston. 
  

Categorìa:Avion
Heinkel He 178

L**'Heinkel He 178** a l'é stàit n'avion sperimental a un pòst almàn fabricà adnans la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prim-a vira dël 27 d'òst 1939, pilotà da Erich Warsitz e a l'é mai intrà an servissi.

Progetà da l'ingegnè Hans von Ohain ansema a Ernst Heinkel, l'avion a l'era fornì d'un motor a reassion e a l'é stàit ël prim ant ël mond a volé con cost motor. 

Categorìa:Avion
Comac C919

Ël **Comac C919** a l'é n'avion 'd linia ëd mojen dimension a doi motor, costruì an Cin-a da la *Commercial Aircraft Corporation of China*. 

Ël prim vòl dël protòtip a l'é stàit dël 5 maj 2017 e a l'é intrà an servissi dël 28 ëd maj 2023 con la *China Eastern Airlines*.
Fin al di d'ancheuj a son stàit construì 16 Comac C919.

Categorìa:Avion
Embraer E-190

L' **Embraer E-190** a l'é n'avion 'd linia a doi motor për curte e mojen-e distanse ëd fabricassion brasileira. 

Ël prim vòl dël protòtip a l'é stàit dël 12 mars 2004 e a l'é intrà an servissi dël 13 stèmber 2005 con *JetBlue Airways*.
Fin al di d'ancheuj a son stàit construì 582 Embraer E-190.

Categorìa:Avion
Jamie Lee Curtis

**Jamie Lee Curtis** (Los Angeles, 22 novèmber 1958), a l'é n'atriss ëd cine american-a.
A l'é la fija ëd l'ator Tony Curtis e ëd l'attriss Janet Leigh.
Dël 1984 a l'é marià con l'ator, regista e musicista Christopher Guest.

Curtis, Jamie Lee
Curtis, Jamie Lee
Johannesburg

**Johannesburg** (*eGoli*, an lenga zulu e xhosa ch'a veul dì *"leugh d'or"*) a l'é la pì granda sità dël Sudàfrica.
A conta 5.635.127 abitant (2019).

Categorìa:Sità african-e
Categorìa:Sudàfrica
Jacques Marquette

Pare **Jacques Marquette** (Laon, 1º giugn 1637 – 18 maj 1675) a l'é stàit un gesuita, missionari e esplorador franseis.
## Biografìa
Jacques Marquette a l'era col ch'a fa ses fieul ëd Nicolas Marquette de La Tombelle, e ëd Rose de La Salle.
Ansema a Louis Jolliet, un esplorador nàit davzin Quebec City, a l'é stàit ël prim Europeng a esploré e a mapé la porsion nòrd dla val dël fium Mississippi e a l'ha fonda la sità ëd Sault Ste Marie, an Michigan. 

Marquette, Jacques