Pala

**Pala** a l'é n'atrass manual dovrà për carié, bogé e spataré material com sabia, tèra, gran, carbon, fiòca o via fòrt. A l'é un dij ferament pì antich e comun ant l'agricoltura, l'edilissia e ij servissi invernaj.

## Strutura
Na pala a l'é fàita da:
* **La pala** (o vàs), la part larga e pòch fonda ch'a cheuj 'l material. A peul esse d'assel, d'alumini o fin-a 'd plàstica arforsà.
* **Ël man-i**, na longa percia 'd bòsch (soens ëd frasso, rol o sàles) o 'd tubo metal, ch'a serv a manegé l'utiss.
* **L'ampugnadura**, a la ponta dël man-i, ch'a peul esse a D o a T për deje pì presa.

La pala a l'ha soens un bòrd anterior tajent për podej tajé ant la tèra o ant la fiòca. La part posterior a peul esse drita o 'n pòch alvà për evité che 'l material a tomba andaré.

## Sòrt ëd pala
A-i son vàire sòrt ëd pala, mincadun për n'usagi e 'n material specìfich:

### Pala da tèra
A l'ha la pala pontùa (a flecia) për podej tajé ant la tèra dura. A l'é la pala clàssica për scavé, pianté erbo e travajé ant l'òrt. La pala a l'é soens legerment curvà për carié mej la tèra.

### Pala da sabia
A l'ha la pala larga e drita, con ij bòrd lateraj 'n pòch alvà. A serv për carié material com sabia, giaira, gran o carbon. A l'é pì cita e manegèivol dle pale da tèra.

### Pala da fiòca
A l'ha la pala motobin larga e drita, normalment ëd plàstica o d'alumini leger, con ël bòrd anterior arforsà për tajé la fiòca. Ël man-i a peul esse motobin longh për nen dovèj chignesse, o curt con na preisa a T. A l'é dovrà për gavé la fiòca da le stra, ij marciapé e le cort.

### Pala da forn
A l'é na pala cita con ël man-i longh, dovrà dai panaté për buté e gavé 'l pan ant ël forn. A peul esse 'd bòsch o 'd metal, con la pala pian-a për sghijé sota le miche.

### Pala da carbon
A l'ha la pala a forma 'd cuciar, pì fonda, për carié 'l carbon ant le stuve e le caudere. A l'é soens compagnà da na ramassa cita.

### Pala da trincera
A l'é na pala cita e robusta, dovrà da ij soldà për scavé 'd pòst ëd difèisa. A l'é pieghévol e as peul portesse tacà al bërsach.

### Pala mecànica
A l'é 'l nòm dla part ëd na màchina (escavator, trator) ch'a fà la midema assion ëd na pala ma con motor.

## Utilisassion
La pala as deuvra për:
* **Scavé** ant la tèra (për pianté, fé 'd fondamente).
* **Carié** material (sabia, giàira, gran).
* **Spataré** e **livelé** teren.
* **Gavé la fiòca** da le stra.
* **Netié** le stale e ij pòst andoa a-i é d'àutr material.

## Stòria
Le prime pale a j'ero fàite con na pala d'òss o 'd pera e 'n man-i 'd bòsch. J'Egissi a dovravo 'd pale 'd bòsch për carié la tèra ant la costrussion dle piràmid. Ij Roman a l'han dësvlupà pale 'd fer për ij travaj pùblich e militar. Ant l'Età 'd Mes, la pala a l'era l'utiss dij murador e dij paisan. La pala moderna, con la pala d'assel e 'l man-i 'd frasso, a l'é restà quasi idèntica fin al di d'ancheuj. Dël sécol XX, a son ëvnùite le pale 'd plàstica për la fiòca e cole d'alumini për l'agricoltura.

## La pala ant la tradission piemontèisa
An Piemont, la pala a l'era 'l sìmbol dël travaj dij camp e dla fatiga dij paisan. As trovava an tute le cassin-e, pendùa al mur an tra j'àutri atrass. Ant l'invern, la pala da fiòca a l'era n'utiss vital për duverté le stra dle montagne e dij pais isolà. Ant le risere, as dovrava na pala special për gestì l'eva. Ël proverbi piemontèis a dis: *Chi a l'ha la pala an man, a l'ha 'l pan an ca*.

## Manutension
Për manten-e na pala an bon-e condission a venta:
* **Netié** la pala dòp l'usagi (dzortut s'a l'é dovrà ant la tèra mòla).
* **Tnila al sech** për nen che 'l man-i a marsa.
* **Arforsé** la pala quand ch'a ven dësformà.
* **Deuvré la pala giusta** për ël material giust (nen la pala da fiòca për scavé ant la tèra dura).

## Vardé 'dcò
* Sapa
* Rastel
* Faussìa
* Atrass

## Arferiment
* Vocabolari Treccani
* G. Ferraro, *Antiche arti e mestieri in Piemonte*, Turin, 1978.
* Museo dla Vita Contadin-a, Cuneo

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI