Guèra biològica

La **guèra biològica** (ciamà 'dcò **guèra microbiològica**) a l'é l'usagi 'd patògen (bater, virus, fonz, o d'àutri microorganism) o 'd tossin-e d'orìgin natural o modificà për na mira militar o polìtica. A l'ha 'l but ëd causé maladìe, mòrt, o d'efet econòmich e psicològich ant na popolassion nemisa. A l'é na forma 'd arma 'd distrussion ëd massa e a l'é vietà da vàire tratà antërnassionaj.

## Definission e caraterìstiche
La guèra biològica as diferensia da j'àutre forme 'd guèra përchè a deuvra d'agent vivent o ëd sò prodòt për causé 'l dan. Soe caraterìstiche prinsipaj a comprendo:
* **Contagiosità**: j'agent a peulo spantiesse da përson-a a përson-a, fòra 'd contròl.
* **Perìod d'incubassion**: a peulo avèj un temp ëd latensa, an fasend difìcil identifiché 'l moment dël lansi.
* **Difìcila rilevassion**: j'agent a peulo esse inodor, invisìbij e sensa savor.
* **Possibilità dë stermini seletiv**: an teorìa, as podrìa colpì mach na part ëd la popolassion, coma 'd soldà o 'd sivil ëd na sità.

## Stòria
L'idèja 'd dovré dle maladìe 'me arma a l'é motobin veja.

### Antichità e Medi Ev
Ant l'antichità, as butavo 'd carcasse 'd bestie malavie ant ij pòst d'eva nemis, o as lansavo 'd còrp ëd mòrt con ël Viròle o la pest ant le sità assedià. Durant l'Assedi ëd Caffa (1346), ij Mòngoj a l'avìo campà 'd còrp ëd mòrt con la pest dëdnans a le muraje, contribuend possibilment a la Pest Nèira an Euròpa.

### Sécol ch'a fa XX
Durant la Prima guèra mondial, l'Imperi Alman a l'ha fàit djë sfòrs limità 'd guèra biològica, 'me contagé 'd bestie da mandé ai nemis. Ant la Sconda guèra mondial, ël Giapon (Unità 731) a l'ha fàit d'esperiment motobin crudèj an sla guèra biològica an sla popolassion cinèisa, dovrand vàire agent (coma l'antrass e 'l colera). Jë Stat Unì, ël Regn Unì e l'URSS a l'han butà 'nsema dij programa 'd guèra biològica durant la Guèra Frèida, ma la pì part a son ëstàit dëscancelà o convertì.

### Convension antërnassionaj
La comunità antërnassional a l'ha arconossù la pericolosità 'd coste arme. Ël Protocòl ëd Ginevra dël 1925 a proibiss l'usagi d'arme chìmiche e biològiche, ma pa soa produssion o ambaronament. La Convension ansima j'arme biològiche (BWC) dël 1972 a proibiss la produssion, ambaronament e l'usagi d'arme biològiche, ma a l'ha 'd mecanism limità 'd verifica.

## Agent biològich comun për la guèra
J'agent a son categorisà scond sò perìcol:
* **Categorìa A** (àut perìcol, a peulo esse spantià facilment, con tass 'd mortalità àut):
** Antrass (*Bacillus anthracis*)
** Pest (*Yersinia pestis*)
** Viròle (Variola virus)
** Frev emoràgica (për esempi, Ebola, Marburg)
** Tulin-a (*Francisella tularensis*)
** Botulism (da la tossin-a botulìnica)

* **Categorìa B** (perìcol moderà, a l'han un podèj 'd contagiosità o letalità men àut):
** Frev ëd Q (*Coxiella burnetii*)
** Brusa (*Brucella spp.*)
** Encefalite equin-a (da vàire virus)

* **Categorìa C** (agent ch'a podrìo esse modificà për ël futur):
** Virus Nipah
** Virus Hantaan

## Metòd ëd disseminassion
J'agent a peulo esse spantià con vàire mojen:
* **Aerosol**: l'agent a l'é butà 'nt l'aria për esse respirà.
* **Contaminassion ëd l'eva e 'd mangé**.
* **Vetor vivent**: për esempi, pùles, rat, moschin infetà.
* **Material contaminà**: për esempi, litre, vestimente.

## Dësfèisa e preparassion
La difèisa contra na guèra biològica a comprend:
* **Sorvejansa**: sistema për trové na sorgiss nen naturaj 'd maladìa.
* **Protession individual**: mascre a gas, vestimente protetive, quaranten-a.
* **Vacin e antiviraj**: avèj 'd profilassi e 'd terapie disponìbij.
* **Contròl dël confin e quaranten-a**: për limité la disseminassion.
* **Dëcontaminassion**: traté le surfasse con desinfetant.

## Guèra biològica e terorism
Al di d'ancheuj, la pì gran mnassa a peul ven-e nen da djë stat, ma da 'd grup terorista o da 'd singoj individuaj (*lone wolves*). J'atach con l'antrass dël 2001 ant jë Stat Unì (le litre con l'antrass) a l'han mostrà com coste arme a peulo creé por e perturbassion econòmiche motobin gròsse.

## Considerassion étiche e legaj
L'usagi d'arme biològiche a l'é considerà motobin contrari al Drit ëd guèra e al Drit antërnassional umanitari, përchè:
* A colpiss nen mach ij combatent, ma 'd dzora tut ij sivij.
* A l'é 'mpredissìbil e a peul rivé 'ndaré contra l'atacant.
* A càusa 'd soferense inùtij e 'd mòrt tròp longhe.

## Vëdde 'dcò
* Arma 'd distrussion ëd massa
* Arma chìmica
* Convension ansima j'arme biològiche
* Unità 731
* Pandemìa

## Ligam da fòra
* World Health Organization – Bioweapons
* United Nations – Biological Weapons Convention

Categorìa:Arm
Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Stòria militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI