Software open source

Ël **software open source** (an anglèis, "software a sorgiss duverta") a l'é un tipo ëd programa për computer dont ël còdes sorgiss a l'é acessìbil a tuti për modifiché, studié, e distribuì, conforma a le license aprovà da l**'Open Source Initiative** (OSI). A l'é basà an sël prinsipi ëd colaborassion global e condivision dël savèj, opòst al software proprietari. Esempi famos a son Linux, Apache, e Mozilla Firefox.

## '''Stòria'''
* **Ani 1950-70**: La cultura ëd condivision dël còdes a l'é comun-a ant ij laboratòri d'arserca.  
* **1985**: **Richard Stallman** a fonda la **Free Software Foundation** (FSF) e a crea la licensa **GNU GPL**.  
* **1991**: **Linus Torvalds** a publìca ël còdes ëd **Linux**, un sistema operativ open source.  
* **1998**: A nass ël termo "open source" e la **Open Source Initiative** për promove ël model.  
* **Ani 2000**: Sucess ëd proget com Apache, MySQL, e WordPress.  
* **Al di d'ancheuj**: Piataforme com **GitHub** a facìlito la colaborassion an sl'aragnà.  

## '''Strutura e Component'''
Un proget open source a peul avèj:  
* **Còdes sorgiss**: Archivi testuaj (es. .c, .py) con istrussion për ij programador.  
* **Licensa**: Régole për l'usagi (es. GPL, MIT, Apache).  
* **Comunità**: Contributor volontari che a revision-o e a programo ël còdes.  
* **Fork**: Creassion ëd neuve version basà su proget esistent (es. LibreOffice da OpenOffice).  

## '''Tipologìe'''
# **[[Sistema Operativ]]**: Linux, FreeBSD.  
# **Aplicassion**: LibreOffice, GIMP, Blender.  
# **Strument ëd dësvlup**: Git, VS Code, Eclipse.  
# **Librarìe**: React, TensorFlow, OpenSSL.  
# **Server**: Apache, Nginx, PostgreSQL.  

## '''Usagi Pràtich'''
* **Server e infrastruture**: 90% dij server an ligna a deuvro Linux.  
* **Educassion**: Studi dël còdes për amprende programassion.  
* **Govern**: Adossion da govern për trasparensa (es. Germania, Brasil).  
* **Dispositiv IoT**: Sistema operativ com Android (basà su Linux).  

## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Trasparensa**: Possibilità ëd verifiché la sicurëssa dël còdes.  
** **Economìa**: Pa ëd cost ëd licensa.  
** **Flessibilità**: Personalisassion për bisògn specìfich.  
** **Inovassion**: Contribut global.  
* **Svantagi**:  
** **Complessità**: Difìcil gestion për utent nen técnich.  
** **Soport limità**: Mancansa ëd servissi comerciaj (a men che pa pagà).  
** **Framentassion**: Proget forkà a peulo creé confusion.  

## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 2000**: Nàssita dle license permissive (MIT, BSD).  
* **Ani 2010**: Espansion dël **cloud open source** (OpenStack, Kubernetes).  
* **Al di d'ancheuj**:  
** **Open source enterprise**: Società com Red Hat e IBM a monetiso sopòrt técnich.  
** **AI open source**: Librarìe com PyTorch e Hugging Face Transformers.  
** **Open hardware**: Proget com Arduino e Raspberry Pi.  

## '''Vardé ëdcò'''
* GitHub  
* Linux  

## '''Arferiment'''
# Stallman, R. (2002). *Free Software, Free Society*. GNU Press.  
# Raymond, E. (1999). *The Cathedral and the Bazaar*. O'Reilly.  

## '''Ligam estern'''
* Open Source Initiative (OSI)  
* GitHub - Piataforma ëd colaborassion

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI