open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cesa dla Misericòrdia ëd Turin

La **cesa dla Misericòrdia** ëd Turin as treuva an contrà Barbaroux 41.
A l'é stàita fondà dël 1578 a antitlà a San Gioann Decolà.
Ant ël 1720 a son ëstàit fàit ëd travaj ëd beliment e dël 1751 a l'han arfane la cùpola e la vòlta dla navà, con ël proget ëd Filip Gioann Batista Nicòlis ëd Robilant.
La fassada a l'é dël 1828, fàita a spèise dl'argin-a Marìa Ginòta d'Àostria, fomna ëd Vitòrio Emanuel II.
A l'intrada a-i son doe statoe ëd bòsch dl'arcàngel Gabriel e dla Nonsiassion, euvra ëd Carlo Giuseppe Plura, anviron dël 1730.
Ël crossifiss dla capela a drita a l'é dla scòla dë Stefano Maria Clemente.
L'aotar magior a l'é dël 1792, euvra ëd Francesco Benedetto Feroggio; darera a-i é na pitura ch'a arpresenta la decapitassion ëd Gioann Batista, atribuìa a Federico Zuccari.

La cesa a l'é ëdco conossùa përchè la confrerìa a l'era ancarià dl'assistensa dij condanà a mòrt.
Dle giojere a conservo l'argistr con ij nòm dij condanà, ij capuss nèir, ël bicerin për la dariera sorsà e ël crossifiss.

Misericòrdia
Cavoret

**Cavorèt** a l'é na borgià an sla colin-a ëd Turin.
Soe orìgin a fongo ant l'età ëd mes e a pija 'l nòm da na famija nòbila, ch'a compariss già an dij papé dla fin dël prim milegn.
A l'é stàit féod indipendent prima dël Ducà ëd Savòja, peui dël Regn ëd Sardëgna.
Conquistà da j'astësan, a passa ël 5 ëd novèmber 1256 al cont Tomà II ëd Savòja.
A agrandiss sò teritòri dòp na controversia con Moncalé për la definission dij confin.
Dòp un curt perìod ëd dipendensa da j'Acaja a dventa féod ëd Cher.
La potensa dla famija dij Cavorèt a s'agrandiss mersì a la posission geogràfica dla borgià, an sna colin-a ch'a dòmina Pò e Sangon e da 'ndoa a nassìo ij rì Patonera e Sapon.
Cand la linia ëd sucession dij Cavorèt as dëstissa, d'àotre famije a na pijo ël pòst, ma con ël regn ëd Sardëgna le tère a son pijà dal govern piemontèis.

Dal sécol ch'a fa XIX a l'é dventà un quartié residensial.

## Ël poss ëd Cavorèt
A Cavorèt ël marchèis Fré d'Ormea a l'avìa progetà un castel, ch'a l'avìa un poss d'80 méter, ël pì ancreus ëd tuta Turin.
Na legenda a conta che cand j'armade napoleòniche a son rivà an Piemont, cheidun a l'avrìa stërmà ant ël poss un gròss tesòr, mai artrovà.

Categorìa:Turin
Vilaneuva d'Ast

**Vilaneuva d'Ast** (*Villanova d'Asti* an italian) a l’é un comun ëd 5.027 abitant dla provincia d'Ast.

## Stòria
An época roman-a, ël teritòri dël pais a restava sota al munissipi ëd Karreo (Cher) .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Peretti (dal 18/06/2007).

## Sità gemelà
Vilaneuva a l'é gemelà con:
*  Châteaurenard, Fransa
*  Santa Clara de Saguier, Argentin-a

## Lese ëdcò
* Stassion ëd Vilaneuva d'Ast

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
2006

## Aveniment an Piemont
* **10-26 ëd fërvé**
** Ij XX Gieugh Olìmpich Invernaj a s'han a Turin, e ant le val dël Piemont.
* **19 ëd mars**
** La squadra ëd basketbal dla Juventus Casal Piemont a vagna la Copa ULEB, la prima coppa antërnassional për na squadra piemontèisa ëd basket.
* **19-24 d'ost**
** S'han a Turin ij Gieugh Paralìmpich Invernaj.
* **18 ëd novèmber**
** Giuspin-a Bòsch, la “Fiòca ‘d Biela”, a meuir a 111 agn, a l'é stàita un-a dle përson-e pi veje d'Italia.

## Aveniment ant ël mond
* **25 ëd gené**
** Elession legislative an Palestin-a. Hamas a oten la magioransa dël parlament.
* **31 ëd luj**
** A Cuba, Fidel Castro a passa temporaneament ël podèj a sò frel Raul Castro për na grav operassion.
* **10 dë stèmber**
** Michael Schumacher, ël pilòta ëd Fòrmula 1, a dà l’adieu a le corse.
* **19 dë stèmber**
** Colp dë stat militar an Thailandia.
* **9 d’otóber**
** La Corea dël Nòrd a fa soa prima preuva nuclear.
* **14 d’otóber**
** Google a cata YouTube.
* **5 ëd novèmber**
** Saddam Hussein a l'é condanà a mòrt për crìmin contra l’umanità.
* **30 dë dzèmber**
** Saddam Hussein a l'é giustissià an Iraq.

## Nàssite
* **4 ëd fërvé**: Micheal Ward, ator anglèis.
* **26 d'ost**: Casper Ruud, tenista norvegèis.

## Mòrt
* **22 ëd gené**: Gianrens P. Clivi, scritor e lenghista piemontèis.
* **11 ëd mars**: Slobodan Milosevic, ex-pressident ëd la Jugoslavia, ant un càrich an Olanda.
* **7 d'otóber**: Anna Politkovskaya, giornalista russa, assassinà a Mosca.
* **24 d'otóber**: Bruno Lauzi, cantautor genovèis.
* **1 ëd novèmber**: Leon Albert Henkin, matemàtich american.
* **21 ëd novèmber**: Pierre Gemayel, polìtich libanèis, massà.
* **10 dë dzèmber**: Augusto Pinochet, ex-ditator dël Cile.
* **26 dë dzèmber**: Gerald Ford, ex-pressident djë Stat Unì.
* **30 dë dzèmber**: Saddam Hussein, ex-pressident ëd l'Iraq, giustissià.

## Premi Nobel

* Premi Nobel dla conomìa: Edmund Phelps.
* Premi Nobel dla fìsica: John C. Mather, George F. Smoot.
* Premi Nobel dla chìmica: Roger D. Kornberg.
* Premi Nobel dla literatura: Orhan Pamuk.
* Premi Nobel dla pas: Muhammad Yunus e la Banca Grameen.

## Art e cultura
* A l'é l'agn ëd surtìa dla pelìcola *The Departed*, ëd Martin Scorsese.
* Elton John e Tim Rice a dan al mond l'òpera musical *Billy Elliot the Musical* a Londra.
* La serie TV *[[Heroes (serie televisiva)|Heroes]]* a fa sò debut ant la television american-a.

Categorìa:Sécol ch'a fa XXI
Salass

Ij **Salass** a son la prima popolassion conossùa ch'a l'ha abità la Val d'Osta.
A j'ero na popolassion séltica mës-ciasse con d'abitant ligurin ëd Piemont e a j'ero rivà, dantorn al 1200 aGC, da nòrd, goidà da 'n cap ch'as ciamava Cordelus o Cordelianus.
A l'é belfé ch'a fusso amparentà con ij Salio dla comba ëd Ròno.
A j'ero ëd religion druìdica.
A vivìo d'agricoltura, cassa, pësca, dlë sfrutament dle min-e (an sò teritòri a-i ero vàire min-e d'òr) e a praticavo ël comersi a travers ëd j'Alp, passand dal còl dël Grand San Bernard, che lor a s-ciairavo tanme sede dël dé Penin.
Ij sò domini a j'ero nen limità a la Val d'Osta, ma a së spantiavo fin-a a la pian-a passà Ivrèja, an comprendend bon-a part dël Canavèis e dle zòne dël bielèis, fin-a a le part ëd Salussòla.
A l'avìo na cita capital, Cordelia.

Dël 141 aGC ij Roman a mando a l'atach contra ij Salass na gròssa armada, sota a j'órdin d'Apio Clàodi Pulcr, ma a son batù da le part ëd Verolengh.
Antlora Apio Clàodi a-j ciama a Roma n'àotra armada, a la buta ansema a cola ëd Cecil Metel e a ataca torna, vagnand ij Salass an bataja ant j'anviron ëd Massè.
Për fé la pas ij Salass a devo deje ai Roman tut ël Canavèis e ël drit ëd passage a travers la Val d'Osta.
La sitoassion però a-j piasìa nì ai Salass, ch'a j'ero pì nen padron a ca soa, nì ai Roman, soget ëd tansantan a j'amboscade dij Salass.
Aogust a-j manda contra Terensi Varon Muren-a, con l'órdin ëd craseje.
L'euvra a l'é completà dël 23 aGC.
Dij Salass ch'a-i resto cheidun a l'é ancorporà ant le legion roman-e, d'àotri a son vendù 'me s-ciav.

Ancora al di d'ancheuj, ij Salass a son un dj'arferiment ideaj dël pòpol valdostan.

Categorìa:Galia cisalpin-a
Categorìa:Stòria dla Val d'Osta
Couesnon

Ël **Couesnon** a l'é 'l fium ch'a separa la Brëtagna da la Bassa Normandìa.

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Fium dla Fransa
Robert ëd Torigni

Cronista dl'età 'd mes.
**Robert ëd Torigni** a l'era nassù a Torigni-sur-Vire dël 1106 o dël 1110.
Dël 1149 a l'é vnù prior dël Bec e dël 1154 a l'é stàit elegiù abà (e a l'é stàit un dij pì grand) ëd Mont-Saint-Michel e për lòn a l'é ëdcò ciamà Robertus de Monte.
Për trantedoi agn a l'é responsàbil dl'abassìa: a në spantia le tère, a fa fé 'd neuve costrussion e a agrandiss la comunità dij monio, ch'a rivo a esse na sessanten-a.
Con chiel, l'abassìa ëd Mont-St-Michel a dventa un-a dle pì amportante dël mond cristian.

Robert ëd Torigni a l'ha scrivù 'd gionte e apendis a la crònaca ëd Sigbert ëd Gembloux (ch'a coata ël perìod 385-1100) e na crònaca an continuassion ëd cola ëd Sigbert ch'a trata dal 1100 al 1186, ëd grand valor për la stòria anglo-norman-a.
D'anteresse particolar a son j'anformassion an sj'afé continentaj dal 1154 al 1170.

Conforma a Potthast, Robert ëd Torigni a l'é mòrt ai 29 ëd maj dël 1186.

Categorìa:Stòrich
Catlin-a dij Médici

Argin-a ëd Fransa, nassùa a Firense dël 1519.

Fija ëd Lorens II dij Médici ël *Fiamengh*, duca d'Urbin, e ëd Madlen-a dla Tor d'Auvergne, a l'é restà orfanin-a ëd pare e mare da cita e a l'é stàita mandà ant un convent për esse educà.

Dël 1533 a l'ha marià a Marsèja ël duca d'Orléans Enrich, fieul ëd Fransesch I ëd Fransa e ch'a sarà ël futur re 'd Fransa Enrich II.
A l'era stàit sò barba Clement VII a organisé 's mariage.
Tutun sò òm a la considerava pòch, an vorend pì bin a soa morosa Dian-a ëd Poitiers.
Dagià che për des agn Enrich e Catlin-a a l'han pa avù 'd masnà, a cort a ancaminavo a parlé 'd divòrsi.
Comsëssìa, a ancaminé dal 1544, la cobia a l'ha des masnà antra fieuj e fije, dont tre a saran re: Fransesch II, Carl IX, Enrich III.
Sòn a diminuiss l'isolament ëd Catlin-a a cort.

Dël 1552, cand ël re a l'é partì dal regn për la campagna ëd Metz, Catlin-a a l'é stàita nominà regenta, ma con dij podèj motobin limità.
Mòrtie sò òm dël 1559, la sucession dël giovo Fransesch II, dominà da soa fomna Marìa Stuart, a l'ha lassà Catlin-a ant l'ombra.
Al 1m d'avril 1560 a l'ha piassà a la canselerìa Michel de l'Hôpital, ch'a sostnisìa na polìtica ëd conciliassion.
Ai 5 dë dzèmber dël 1560, a l'é mòrtie ëdcò Fransesch II.
L'advent dël minor Carl IX a l'ha butala a cap ëd la tua.

Su consèj dël canslé de l'Hôpital a l'ha arsercà la pas religiosa ant ël pais.
An vista dla partissipassion a le dariere session dël concili ëd Trent, a l'ha sostnù ël rëscontr antërconfessional ëd Poissy dl'istà 1561 e a l'ha emanà a vantage dj'ugonòt la crija ëd Saint-Germain ëd fërvé 1562, ëd toleransa për j'arformà.
Ël faliment ëd costa polìtica, con ël massacri dj'ugonòt a Vassy ch'a l'é vnuje dapress (mars 1562) a l'ha anandià la longa sequensa dij conflit religios.

Con ël tratà ëd Troyes dl'avril 1564 a l'ha butà fin al conflit anglèis.
Dël 1567, apress l'amprèisa ëd Meaux a l'ha licensià l'Hôpital.
A l'ha përmetù a j'ugonòt ëd ranforsesse mersì a le concession dla sconda crija ëd Saint-Germain dl'ost 1570, ch'a son ëstàite pì larghe rëspet a cole dla crija d'Amboise ëd mars 1563.
A l'avìa progetà ëd fé marié sò fieul preferì, ël duca d'Anjou, con l'argin-a Elisabeta d'Anghiltèra.

A l'avìa organisà n'atentà contra G. de Coligny, ch'a sostnisìa na posission anti-spagneula, ma cost atentà a l'é falì.
Për peur d'esse dëscoatà, Catlin-a a l'ha dàit soa aprovassion al massacri ëd San Bartromé dl'ost 1572.

Ansima al ters fieul ëdventà re, Enrich III, Catlin-a a l'ha pa avù d'anfluensa; tutun a l'ha sërcà, sensa riessie, ëd feje fé pas con sò frel, ël duca d'Alençon.

Ël but ëd Catlin-a dij Médici a l'é sempe stàit col ëd rinforsé la monarchìa e l'anteresse dlë stat.
A l'ha ëdcò contribuì a spantié an Fransa ël gust arnassimental, con ëd costrussion fiamenghe parèj dël palass dle Tuileries (dont a l'ha dëscutù ël proget ansema a Filibert ëd l'Orm) e ël castel ëd Monceaux.

Catlin-a a l'é mòrta a Blois ai 5 ëd gené dël 1589.
A l'é stàita sotrà ant la basìlica ëd San Denis.
Soe litre a son ëstàite publicà dël 1880-1905 da Hector de la Ferrière.

Categorìa:Médici
Madòna dël Pilon

La **Madòna dël Pilon** a l'é 'n cit santoari ëd Turin ch'as treuva an cors Casal. A dà cò ël nòm al quartié ëd Turin ch'a-i è lì-davzin.

## Orìgin

A l'é stàit costruì dël 1645, vorsù da Madama real Cristin-a ëd Fransa tanme memòria dël miracolos salvament ëd na cita d'óndes agn, ël 29 d'avril dl'ann prima.
Margherita Mollar, na fomna ch'a abitava ant la borgià Contrà neuva, a l'era andàita con soa masnà al mulin dle caden-e an cors Casal, për meule un sach ëd gran.
Antramentre ch'a spetava che ël muliné a-j dèissa la farin-a, la masnà a l'é slontanasse për gieughe davzin a l'eva e a l'é finije andrinta, con ël sol bele che calà.
La mare a l'ha trovà mach la fòrsa d'anginojesse dë dnans a 'n pilon dedicà a la Nonsiassion ch'a l'era stàit costruì ant ël canton dël 1587.
Conforma al racont, na lus bianca a l'é calà dal cel e a l'ha goidà ij socors portà da 'd përson-e ch'as trovavo ant j'anviron.

## Architetura
La strutura dla cesa a l'é stàita modificà e agrandìa fin-a a che, dël 1807, a-j costruisso un batister e ël santoari a dventa paròchia.
Al di d'ancheuj a-i é na sola navà sentral con doe capele lateraj.
Jë stuch a son ëd Giovanni Andrea Casella e ij fresch dla cùpola a son euvra ëd Bartolomeo Guidobono.
La mistà dla nonsiassion, ch'a l'era an sël pilon, a l'é ancheuj conservà daré dl'aotar magior.

Categorìa:Cese ëd Turin
Parch Michelotti

Ël **parch Michelotti** a l'é n'area vërda ëd Turin ëd 164.000 méter quàder comprèisa an tra 'd Pò e cors Casal.
Ël nòm a-j ven da l'architèt Ignazio Michelotti.
Dal 1957 al 1985 a l'ha ospità ël giardin zoològich ëd Turin.
Adess a l'é la sede, minca ann, d*'Experimenta*, n'esposission anterativa dedicà a d'argoment sientìfich.

Categorìa:Turin
Categorìa:Parch Piemontèis
Vivron

**Vivron** (*Viverone* an italian) a l’é na comun-a ëd 1.411 abitant dla provincia ëd Biela.
As afacia an sla banda nòrd-oriental dël lagh dël Vivron (la banda ossidental a resta an provincia ëd Turin).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonino Lodovico Rosa (da l' 8/06/2009).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Biela
Cavajà

**Cavajà** (*Cavaglià* an italian) a l’é na comun-a ëd 3.665 abitant dla provincia ëd Biela.

## Ij menhir ëd Cavajà

Séghit a dij travaj edilissi fàit ant j'anviron dël rondò anté ch'as ancrosio la stra për Biela e cola për Ël Borgh d'Àles, a l'é stàit trovà a Cavajà ël pi gròss sit ëd menhir ëd Piemont.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Giancarlo Borsoi (da l' 8/06/2009).

Cavaja
Aubert

**Aubert** a l'era ën vësco d'Avranches, an Normandìa, mòrt anviron dël 725.
La legenda a conta che ant ël 708 l'arcàngel Michel a l'ha faje n'aparission an seugn an ciamand-je ëd fabriché na cesa ant sël mont Tomba.
Aubert a pija nen an sël serio l'aparission e l'arcàngel a torna a mostresse na sconda neuit, sensa pì 'd sucess.
La tersa vira a pòsa un dil ansima a la front d'Aubert e a-j fa 'n përtus.
Aubert a capiss e a fa fabriché na cita cesa an onor dl'arcàngel.
Sòn a marca la nàssita ëd Mont-St-Michel.

Categorìa:Vësco
Régola ëd Leibniz

Dàite le fonsion reaj ëd variàbil real f e g, derivàbij an x_0 e definìa la fonsion prodot h(x)=f(x)g(x), la **régola ëd Leibniz** a fortiss che h a l'é derivàbil an x_0 e che soa derivà a l'é h'(x_0)=f'(x_0)g(x_0)+f(x_0)g'(x_0).

An dovrand ij diferensiaj, costa ugualiansa a peul ëscrivse d(fg)=g(x_0)df+f(x_0)dg.

## La dimostrassion
Për minca h>0 con x_0+h ch'a aparten sia al domini d'f che a col ëd g, a valo j'ugualianse
: \frac{f(x_0+h)g(x_0+h)-f(x_0)g(x_0)}h =
::= \frac{f(x_0+h)g(x_0+h)-f(x_0)g(x_0+h)}h +
:::+ \frac{f(x_0)g(x_0+h)-f(x_0)g(x_0)}h =
::= \frac{f(x_0+h)-f(x_0)}h g(x_0+h)+f(x_0) \frac{g(x_0+h)-g(x_0)}h .
Dagià che g a l'é derivàbil an x_0, a l'é ëdcò continua ambelelì e donca
: \lim_{h \rightarrow 0} \frac{f(x_0+h)g(x_0+h)-f(x_0)g(x_0)}h =f'(x_0)g(x_0)+f(x_0)g'(x_0).

Regola ed leibniz
Teorema dël pont crìtich

Ël **teorema dël pont crìtich** a l'é dovù a Fermat.
A fortiss che na fonsion f definìa ansima a n'anterval duvert (a,b) ch'a l'abia un pont ëd màssim o 'd mìnim local an x e ch'a sia derivàbil an x, a l'ha ant ës pont derivà f'(x)=0.

La rason a l'é che si f'(x)>0, la fonsion a sarìa chërsenta an n'anviron d'x e si f'(x)f(x)=x^3 i l'oma f'(0)=0, ma 0 a l'é nì un mìnim nì un màssim local.
L'arzultà a val ëdcò nen an sj'anterval sarà: la fonsion g:[0,1] \to \mathbb R  definìa da g(x)=x a l'ha 'n mìnim an 0, ma soa derivà (a drita) an 0 a val 1.

Teorema del pont critich
Teorema ëd Rolle

Ël **teorema ëd Rolle** a fortiss che si f a l'é na fonsion real ëd variàbil real continua ansima a l'anterval sarà [a,b], derivàbil ansima a l'anterval duvert (a,b) e si f(a)=f(b), antlora l'equassion f'(x)=0 a l'ha 'd solussion an (a,b).

## La dimostrassion
La tesi dël teorema a l'é ciàira si f a l'é na fonsion costanta, përchè antlora f' a val 0 an tuti ij pont ëd l'anterval (a,b).
Si f a l'é nen costanta, dal teorema ëd Weierstrass i soma che la plancia f([a,b]) a l'é n'anterval sarà e limità [m,M], andoa mx_m,x_M \in [a,b] con f(x_m)=m,f(x_M)=M.
Dagià che m \leq f(a)=f(b) \leq M, almanch un-a dle doe disugualianse a l'é s-ciassa: o bin f(a)=f(b)x_M \in (a,b), ant l'àutr x_m \in (a,b).
Adess a basta dovré ël teorema dël pont crìtich.

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Teorema dla fonsion anversa

Ch'as consìdera na bijession f:(x- \alpha ,x+ \beta ) \to (y-a,y+b), con f(x)=y.
Ch'as denòta con g la fonsion anversa.
Ël **teorema dla fonsion anversa** a fortiss che si f a l'é derivàbil ant ël pont x con f'(x)\neq 0 e g a l'é continua ant ël pont y, antlora g a l'é derivàbil an y e soa derivà a l'é g'(y)= \frac 1{f'(x)} .

### N'osservassion amportanta
A venta armarché che mach j'ipòtesi che f:(x -\alpha ,x+ \beta ) \to (y-a,y+b) a sia bijetiva e derivàbil an x e che f'(x) \neq 0 a basto pa a garantì che f^{-1} a sia continua an y=f(x).

## La dimostrassion
Da la derivabilità d'f, i l'oma che për h \in (- \alpha , \beta ) a-i val la relassion
:f(x+h)-f(x)=f'(x)h+ \sigma (h)h, con  \lim_{h \rightarrow 0} \sigma (h)=0.
Pijà k \in (-a,b), ch'as consìdera h tal che x+h=f^{-1}(y+k), visadì h=f^{-1}(y+k)-f^{-1}(y).
Antlora k=(f'(x)+ \sigma (h))h.
Dagià che f^{-1} a l'é continua an y, a-i na ven che  \lim_{k \rightarrow 0}h= \lim_{k \rightarrow 0}f^{-1}(y+k)-f^{-1}(y)=0.
An dzorpì, as peul armarchesse che, dagià che f'(x) \neq 0 e  \sigma  a l'é infinitésim për h \rightarrow 0, i l'oma f'(x)+ \sigma (h) \neq 0 cand k a resta an n'anviron assè cit ëd 0.
Donca
: \lim_{k \rightarrow 0} \frac{f^{-1}(y+k)-f^{-1}(y)}k = \lim_{k \rightarrow 0} \frac 1{f'(x)+ \sigma (h)} = \frac 1{f'(x)} .

## N'esempi
Ch'as consìdera la fonsion y=f(x)=tanx, dont la derivà a l'é f'(x)=1+ \tan^2x e l'anversa a l'é la fonsion x=g(y)=f^{-1}(y)= \arctan y.
An aplicand ël teorema i otnoma
:g'(y)=f^{ \prime -1}(y)= \frac 1{1+ \tan^2x} = \frac 1{1+y^2}.

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Sangon

Ël **Sangon** (an italian *Sangone*) a  l'é  na dòira ëd Piemont, afluent dë snistra dël Pò.

## Përcors

Ël torent a nass ant ël setor montan dle Prealp turinèise: la sorgiss as ciama Fontan-a Mura, an sël Còl dla Rossa (2017 m). Ël Sangon a travërsa ij teritòri dij comun ëd Coasse, Giaven, Tran-a, Sangan, Bruin, Rivàuta, Orbassan, Beinasch, ël Niclin e a finiss sò përcors gitandse ant ël Pò tra Turin e Moncalé.

La Val Sangon as treuva tra la Valsusa (andoa ch'a scor la Dòira Rivaria) a nòrd e la Val Chison (andoa ch'a scor ël torent Chison) a sud. Ant l'àuta val, fin a l'autëssa 'd Coasse, ël cors dël Sangon a l'è strenzù antra doi rìpid fianch; da la frassion Pont Pera la val a së slarga, con n'ampiëssa media d'11 km e larghëssa màssima an corispondensa 'd Giaven, prima 'd torna saresse davsin a Tran-a, andoa che l'ampiëssa a mzura mach 4 km. Da Sangan an peui, a càusa dij frequent prelevament ìdrich dl'aquedòt ëd Turin, ël cors dël Sangon a dventa sùit për la bon-a part ëd l'ani.

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 4,6 m3/sec, un bassin ëd 268,14 km² e na longheur ëd 46,1 km.

### Portá media mensil

## Stòria
Al prinsipi del Neuvsent a j'era spontà quèich stabiliment balnear ant la zon-a ëd Mirafior: ancora apress la Sconda Guèra Mondial e fin-a a j'agn Sessanta, prima ëd la pì intensa urbanisassion ëd Turin, le rive dël Sangon a j'ero ël but duminical ëd vàire dle famije pì pòvre dla sità, ch'as podìo nen përmettse le vacanse al mar. Costa costuma a l'è stàita contà dal cantautor Gipo Farassino ant la canson *Sangon Blues*. Ëdcò Cesare Pavese a l'ha parlà dël Sangon (*Tradiment*, 1931). 

Apress ël boom econòmich jë scàrich sivil e industriaj a l'han creà un fòrt anquinament ëd l'eva, tant che a son stàite antërdìe prima la balneassion e peui, ant ël 1996, ëdcò la pësca an tut ël trat ëd pian-a. Da la fin ëd j'agn Novanta j'ent locaj, an colaborassion con l'ARPA Piemont, a l'han anandià na serie 'd proget për la valutassion dle condission ambientaj e l'arsaniment ëd soe eve. La posission ëd tute le sorgiss d'anquinament (scàrich, derivassion) a l'è stàita definìa për mes d'un sistema ëd rilevassion satelitar. A l'è stàit fondà ël *Parch Fluvial dël Sangon* (ch'a conten part dij comun ëd Bruin, Orbassan, Rivàuta, Beinasch, ël Niclin e Turin) e a son previste l'union dij doi parch Colonnetti (comun ëd Turin) e Piemont (comun dël Niclin) e 'l compiment d'ulterior intervent d'arsaniment.

An sle rive dël Sangon a-i è ël Mausòlè dla Bela Rosin, an prinsipi tomba ëd Rosa Vercellana, ëdcò dita la Bela Rosin, fomna morganàtica ëd Re Vitòrio Emanuel II,
edificà ant ël 1888.

## Nòte


Categorìa:Afluent dë snistra ëd Pò
Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Geopyxis carbonaria

## Un pissacan: la Geopyxis carbonaria

### Descrission
Fin a 2 cm ëd diàmetr, copa ancreusa, con un bòrd crostos. Imenòfor baross. Gamba débol peui ciàira.

### Ambient
A chërs an sle carbonere.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Geopyxis carbonaria** (Alb. & Schwein. : Fr.) Saccardo

Categorìa:Geopyxis
Aleuria rhenana

## Un pissacan: l'Aleuria rhenana
### Descrission
L’_**Aleuria rhenana**_ (che a veul dì "dël fium Ren") a l'é un fonz ascomicet ëd la famija dle Pyronemataceae. A l'é stàit descrivù për la prima vira dal micòlogh Karl Wilhelm Gottlieb Leopold Fuckel dël 1870 . La classificassion a l'é ancora discutùa: cheidun a lo considera part dël géner *Aleuria*, d'àutri dël géner *Sowerbyella* . Për sòn as treuva soens con ël nòm ëd *Sowerbyella rhenana* .

Ël fonz (apotessi) a l'ha na forma a copa, gròss 1–5 cm, con un **gambèt** bin dësvlupà, àut 1–4 cm, ch'a peul esse an part o tut sotrà . La surfassa interna (imenòfor) a l'é 'd color giaun viv o giaun euv, seulia e lustra . La surfassa esterna a l'é dla midema tinta, ma coverta da na fina **pruin-a farinosa** 'd color biancastr o crema . La gamba a l'é biancastra e a l'ha 'd sorgh longitùdinaj . La carn a l'é fròla e dlicà . Le spore a son gròsse 18–22 × 10–13 µm, a forma d'eliss, e a l'han na decorassion a **retìcol** gròss (da sì la diferensa con l'Aleuria aurantia) .

### Ambient
A chërs a bocc an sle tère riche ëd humus o an dzora a bòsch mars ant ij bòsch ùmid, tant ëd conìfere che 'd latifeuje . A l'é na specie motobin ràira, e as treuva da l'istà a l'otonn . A l'é stàit trovà an Euròpa, América dël Nòrd e Neuva Zelanda .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é tròp ràir e dlicà për cheuje, e a l'ha gnun valor nutrissional an cusin-a.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Aleuria rhenana** Fuckel
*[= *Peziza rhenana* (Fuckel) Boudier]

Categorìa:Aleuria
Caloscypha fulgens

## Un pissacan: la Caloscypha fulgens
### Descrission
La ***Caloscypha fulgens*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Caloscyphaceae, caraterisà da 'n fonz (apotessi) a forma 'd copa, gròss 1-4 cm, 'd color giaun viv o arancion . La surfassa interior (imenòfor) a l'é lissa e lusenta, la surfassa esterna a l'é dël midem color ma pì ciàira e con na fina pruin-a . La gamba a l'é curta (0,5-2 cm) e silìndrica . La carn a l'é fròla, con odor e savor nen particolar . Le spore a son elìtiche, bianche . A l'é stàita descrivùa për la prima vira dël 1883 dal micòlogh fransèis Jean Louis Émile Boudier .

### Ambient
A chërs sota conìfere (pin, sapin) o bòsch mës-cià, ant ij teren calcaros, a la prima (avril-magg) . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa (dzortut an Fransa, Italia, Svìssera) e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é nen comestìbil e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Caloscypha fulgens*** (Pers. : Fr.) Boudier

Categorìa:Caloscypha
Tuber brumale

## Na trìfola: ël Tuber brumale
### Descrission
Ël ***Tuber brumale*** a l'é na specie 'd trìfola nèira (Ascomicet) dla famija dle Tuberaceae. A l'ha na forma tìpica tuberosa, iregolar, ëd dimension medi-cite (1-5 cm). La scòrsa (pel ëd fòra) a l'é nèira, con na surfassa a poret cit e poligonaj. La gleba (la part anterna) a l'é biancastra o gris ciàira da giovo, peui a ven brun òcra con venadure bianche fin-e e bin marcà. La carn a l'é carnosa e fërma, con un odor aromàtich fòrt, ch'a ricòrda ël gas o la tèra bagnà.

### Ambient
A chërs subterani, a 5-15 cm ëd përfond, ant ij bòsch ëd latifeuje (soratut sota roj), dzortut ant ij teren calcaros o sabios, bin drenà. A l'é na specie ch'a forma micorisa con le rèis ëd le piante. A l'é comun ant le region temperà d'Europa, e as peul trové da l'oteugn a la fin ëd l'invern. An Piemont a l'é present ant le zòne ëd colin-a e montagna bassa.

### Comestibilità

A l'é considerà **comestìbil**, ma a l'é motobin men stimà dla cusin-a "Tuber melanosporum" (trìfola nèira ëd Périgord) e dël "Tuber magnatum" (trìfola bianca d'Alba). Sò savor a l'é pi fòrt e motobin aromàtich, për lòn a l'é dovrà dzortut për aromatisé ij piat o mës-cià con d'àutre trìfole pì fin-e. A venta sempre netelo bin prima ëd dovrelo.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **''Tuber brumale** Vittadini''

Categorìa:Trìfole
Categorìa:Tuber
Tuber macrosporum

## Na trìfola: ël Tuber macrosporum
### Descrission
Ël **Tuber macrosporum** (trìfla nèira seulia) a l'é un fonz soterani dla famija dle **Tuberaceae**. Ël carpòfor a l'é globos, da 2 a 6 cm ëd diàmeter, con na peridia (scòrsa) motobin **s-ciassa, nèira e a vëddse motobin a boton**. La gleba (la polpa) a l'é **motobin scura**, da nèir a brun porpra, con ëd ven-e bianche o rosà motobin fin-e e regolar. L'odor a l'é motobin intens, ch'a arciama la **trìfola nèira presià** (Tuber melanosporum), ma con na nòta pì terosa e 'd pì motobin aromàtica. Le spore a son gròsse, da sì l'epìtet *macrosporum*.

### Ambient
A chërs antra ij bòsch ëd **[[latifeuja|latifeuje]]**, dzortut sota ij **[[Tilia]]** (tijeul), ma 'dcò sota **rol, sàles, arbra e ninsolé**. A preferiss ij **teren fons, ciàir, ciàir e motobin drenà**, e a l'é motobin sensìbil a l'umidità. A frutìfica da l'otonn a l'invern, ma dzortut ant l'otonn. A l'é motobin arsercà dai cercador ëd trìfole përchè a l'é ràir e d'àuta qualità.

### Comestibilità

Ël *Tuber macrosporum* a l'é **comestìbil** e motobin apressià ant la cusin-a, dzortut për sò savor aromàtich e përchè a riva a madurassion pì tard che la trìfola nèira comun, donch as peul trové an invern. A l'é dovrà crù o cheuit an vàire piat (risòt, tajarin, sausse). A l'é motobin arsercà e a l'ha un pressi motobin àut. A venta nen confond-lo con d'àutre trìfole nèire pì comun (coma *T. melanosporum* o *[[Tuber brumale]]*), ch'a l'han odor e consistensa diferente.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Tuber macrosporum*** Vittadini

Categorìa:Trìfole
Categorìa:Tuber
Tronsan

**Tronsan** (*Tronzano Vercellese* an italian) a l’é un comun ëd 3.519 abitant dla provincia ëd Vërsèj.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Chemello (dal 30/03/2010).

## Anliure esterne
* Sit istitussional]

Categorìa:Comun dla provincia ëd Vërsèj
Biansé

**Biansé** (*Bianzè* an italian) a l’é un comun ëd 2.038 abitant dla provincia ëd Vërsèj.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maurizio Marangoni (da l' 8/06/2009).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Vërsèj
Vibrissea truncorum

## Vibrissea truncorum
### Descrission
La ***Vibrissea truncorum*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Vibrisseaceae, caraterisà da 'n fonz (apotessi) a forma 'd dischet o 'd copin-a, gròss 2-5 mm, 'd color giaun-òcra o brunastr, con un gambèt sutil (àut 1-3 cm) ch'a lo taca al substrà . La surfassa interior (imenòfor) a l'é lusenta, la surfassa esterna a l'é dla midema tinta . A chërs an bocc . La carn a l'é fròla, con odor e savor nen particolar . Le spore a son filiforme (a forma 'd fil) . A l'é stàita descrivùa dël 1799 dal micòlogh sudafrican Christiaan Hendrik Persoon .

### Ambient
A chërs a bocc ëdzora a 'd branchet sensa scòrsa ëd latifeuje (dzortut fò, rol), soens vzin a l'eva (ant ij bòsch ùmid), da l'istà a l'otonn . A l'é na specie comun-a an Euròpa e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é tròp cit e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Vibrissea truncorum** (Albertini & Schweinitz) Fries

Categorìa:Vibrissea
Cordyceps capitata

## Un pissacan: la Cordyceps capitata

### Descrission
La gamba as taca a na testa motobin pì curta, mesa sférica.

### Ambient
A chërs parassita dzora a dj'àutri Ascomycetes, anterà.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Cordyceps capitata*** (Holmskjold) Link

Categorìa:Cordyceps
Mitrula paludosa

## Un pissacan: la Mitrula paludosa

### Descrission
Gamba bianca e testa fràgil groson viv.

### Ambient
A chërs ant ij leu motobin ùmid.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Mitrula paludosa** Fr. : Fr.

Categorìa:Mitrula
Cudonia confusa

## Un pissacan: la Cudonia confusa
### Descrission
La ***Cudonia confusa*** (an anglèis *cinnamon jellybaby*) a l'é na specie 'd fonz ascomicet dla famija dle Cudoniaceae, descrivùa për la prima vòta dël 1892 dal micòlogh trentin Giacomo Bresadola . Ël fonz a l'ha forma 'd ciòv, àut fin a 3-5 cm . La testa a l'é 'd color canela o rossastr, àuta 7-12 mm, larga 1,5-3 cm, bombà o pian-a, con ël bòrd anrolà, e quand ch'a l'é bagnà a l'é na frisa tacosa . La gamba a l'é dël midem color o pì ciàira, longa 2-3 cm, larga 1-2 mm, soens veuida e tirà, con la surfassa 'n pòch farinosa . La carn a l'é sutila e sensa odor . Le spore a son a forma 'd fus, longhe 35-45 µm e large mach 2 µm . As confond facilment con la *[[Cudonia circinans]]*, ma costa-sì a l'ha la gamba dël midem color ëd la testa e le spore pì gròsse .

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ëd conìfere, dzortut sota ij sapin, an sle feuje mòrte e antrames a le mofe, da la metà ëd luj a la metà dë stèmber . A fà ij sò fonz soens a bocc, an sercc o file, e as treuva soens ansema a la Cudonia circinans . A l'é un fonz saprofit ch'a decompon la sostansa vegetal .

### Distribussion
A viv an Euròpa, an Asia (Cin-a, Coréa) e an América dël Nòrd . An Italia a l'é stàit trovà për la prima vòta pròpi an Trentin da Bresadola . A l'é present an vàire region dël nòrd Italia, ma a l'é pa comun. An Piemont a peul esse trovà ant ij bòsch ëd sapin dle valade alpin-e, bele che le testimonianse a sio ràire.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é tròp cit e soa carn a l'é sensa savor; as consìdera nen comestìbil .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Cudonia confusa*** Bresadola

Categorìa:Cudonia
Cudonia circinans

## Un pissacan: la Cudonia circinans
### Descrission
La ***Cudonia circinans*** (an anglèis *cinnamon jellybaby*) a l'é na specie 'd fonz ascomicet dla famija dle Cudoniaceae. Ël fonz a l'é àut 3-5 cm, con na testa bombà o pian-a, larga 1-3 cm, ëd color canela, rossastr o brunastr. La gamba a l'é dël midem color o pì ciàira, àuta 2-4 cm e larga 2-4 mm, soens veuida e con la surfassa 'n pòch farinosa. La carn a l'é sutila, sùita e sensa odor particolar. Le spore a son a forma 'd fus, longhe 40-60 µm e larghe 2-3 µm. As confond facilment con la *[[Cudonia confusa]]*, ma costa-sì a l'ha la gamba pì ciàira dla testa e le spore pì cite.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ëd conìfere, dzortut sota ij sapin (*Abies alba*) e (*Picea abies*), an sle feuje mòrte e antrames a le mofe, da la metà ëd luj a la fin d'otóber. A fà ij sò fonz soens a bocc, an sercc o filà, e as treuva soens ansema a la Cudonia confusa e a d'àutri ascomicet dle mideme caraterìstiche. A l'é un fonz saprofit ch'a decompon la sostansa vegetal.

### Distribussion
A viv an Euròpa e an América dël Nòrd. An Italia a l'é stàit trovà an vàire region dël nòrd, dzortut an Trentin-Sud Tiròl, Lombardìa e Piemont. An Piemont a peul esse trovà ant ij bòsch ëd sapin dle valade alpine (Val Susa, Val Chison, Val Germanasca) e apenìniche (Val Bormida). A l'é pa comun, ma as peul vëdde ant le stagion ùmide.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é tròp cit, soa carn a l'é sensa savor e a l'ha gnun valor nutrissial; as consìdera nen comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Cudonia circinans*** (Pers. : Fr.) Fries

Categorìa:Cudonia
Alighiero Boetti

**Alighiero Boetti** a l'é stàit n' artista.

A l'era nassù a Turin ai 16 dë dzèmber dël 1940.
Ël 19 ëd gené dël 1967 a l'avìa inaogurà soa prima esposission përsonal a la galarìa Stein, an dovrand tòch andustriaj butà ansema an forme geométriche.
L'euvra *Binej* dël 1968 a arpresenta na fòto ëd chiel ch'a-j dà da man a chiel midem: a l'é soa arflession an sl'ardobiesse ëd realtà e lengage, tant che dal 1972 a ancamin-a a firmesse *Alighiero e Boetti*.
Dal 1971 al 1979 a l'ha viagià soèns an Afgànistan e a l'avìa fin-a duvertà n'obergi a Kabul, ël *One Hotel*.
A Kabul a l'ha realisà sò prim arass.
A l'é mòrt a Roma ai 24 d'avril dël 1994.

Boetti, Alighiero
Boetti, Alighiero
Microglossum viride

## Un pissacan: ël Microglossum viride

### Descrission
A l'ha la testa vërda.

### Ambient
A chërs ant l'erba, a l'otonn.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Microglossum viride** (Pers. : Fr.) Gillet

Categorìa:Microglossum
Ascocoryne sarcoides

## Ascocoryne sarcoides
### Descrission
L**'Ascocoryne sarcoides** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Helotiaceae, caraterisà da 'n fonz (apotessi) a forma 'd copin-a o 'd dischet, gròss 0,5-2 cm, 'd color reusa o ross rossastr . A l'é soens gelatinos e a chërs an bocc . La gamba a l'é curta e silìndrica, dla midema tinta dël capel . La carn a l'é fròla, con odor e savor nen particolar . Le spore a son bianche . A l'é motobin smijant a *Ascocoryne cylichnium* (ch'a l'ha 'n color pì viola e a chërs dzortut an sle conìfere) .

### Ambient
A chërs ëdzora al bòsch mars ëd latifeuje (dzortut fò, rol, castagné), da l'otonn a l'invern . A l'é na specie comun-a an Euròpa e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é nen comestìbil e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Ascocoryne sarcoides** (Jacquin : Fr.) Growes & Wilson

Categorìa:Ascocoryne
Murass

Ij **Murass** a son ëd vej magasin për le barche, vorsù da Napoleon, ch'as treuvo arlongh ëd Pò a l'aotëssa ëd piassa Vitòrio a Turin.
Livrà ël temp dla navigassion an sël fium, ij magasin a son ëstàit viaman trasformà an leu d'agregassion nuitera: sota j'arcade an mon, antra ij pont Umbert I e Vitòrio Emanuel I, a l'han duvertà vàire locaj anté ch'as fa dla mùsica, as mangia e as bèiv.
Un dij problema che soens a l'é present ant la zòna a l'é ël tràfich ëd la dròga.

Categorìa:Turin
Xylaria polymorpha

## Un pissacan: la Xylaria polymorpha

### Descrission
Aut fin a 10 cm, a bocc nen regolar un pòch con gamba, dle vire un pòch lobà an sima, nèir e con poret. Còrp fibros, da bianch a biancastr. Ij frut a formo na crosta an surfassa.

### Ambient
A chërs an sël bòsch, al livel dla tèra.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Xylaria polymorpha** (Pers. : Fr.) Greville

Categorìa:Xylaria
Daldinia concentrica

## Un pissacan: la Daldinia concentrica

### Descrission
Fin a 7 cm ëd diàmetr, da semisférich a nen regolar, baross peui nèir, da seuli a finement pontinà. Còrp con ëd zòne conséntriche, brun sombr e argentà, da fòra a pòrta ij peritecio dl'ann, che a son bin visibij.

### Ambient
A chërs dzortut ëdzora ij frasso.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Daldinia concentrica** (Bolton) Cesati & De Notaris

Categorìa:Daldinia
Podostroma alutaceum

## Un pissacan: ël Podostroma alutaceum
### Descrission
Ël ***Podostroma alutaceum*** a l'é un fonz ascomicet dla famija dle Hypocreaceae, caraterisà da 'n fonz (estroma) a forma 'd ciò, àut 3-10 cm, con la surfassa da giauna a brun-rossastra . La testa a l'é ovòida o clavà, la gamba a l'é silìndrica e a finiss an bass con un **bulb**. La surfassa a l'é finament granosa e a peul presenté 'd filure. La carn a l'é fròla, con odor e savor nen particolar . Le spore a son elìtiche, bianche . A l'é stàit descrivù për la prima vira dël 1875 dal micòlogh fransèis Jean Louis Émile Boudier .

### Ambient
A chërs sota conìfere (pin, sapin), ant ij bòsch ùmid, a l'otonn (stèmber-otóber) . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa (dzortut an Fransa, Italia, Svìssera) e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é nen comestìbil e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Podostroma alutaceum** (Pers. : Fr.) Atkinson
* Sinònim: *Hypocrea alutacea*

Categorìa:Podostroma
Nectria cinnabarina

## Un pissacan: la Nectria cinnabarina

### Descrission
Pissacan gregari, da 1 a 1,5 mm, an cit partìe, ross viv, con n'ostiòli un pòch sporzent. 

### Ambient
A chërs generalment associà a n'àutr pissacan, Tubercularia vulgaris, na sòrt ëd cussin reusa ciàir.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Nectria cinnabarina** (Tode : Fr.) Fries

Categorìa:Nectria
Fuligo candida

## Fuligo candida
### Descrission
La ***Fuligo candida*** a l'é un mixomicet dla famija dle Physaraceae, ch'a forma dij còrp a forma 'd cussin o 'd crosta, con na surfassa da seuli a un pòch rugos, 'd color bianch o crema . A l'é stàit descrivù për la prima vira dël 1791 dal naturalista fransèis Jean Baptiste François Pierre Bulliard . La consistensa a l'é gelatinosa da giovo, peui a ven povrosa e fròla . Le spore a son cite e nèire .

### Ambient
A chërs pì che àutr ant ij bòsch ëd conìfere, an dzora a bòsch mars e a feuje mòrte, d'istà e d'otonn . A l'é spantià an Euròpa, América dël Nòrd e Asia . A l'é na specie comun-a, ma ràira an quàich region .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é nen comestìbil e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

**Fuligo candida** Persoon

Categorìa:Fuligo
Serie ëd Taylor

Ch'as considera na fonsion f, real ò complessa, e un nùmer x_0.
La **serie ëd Taylor** d'f ant ël pont x, sentrà an x_0 a l'é la serie ëd potense

:\sum_{k=0}^{\infty} \frac{f^{(k)}(x_0)}{k!} (x-x_0)^k

anté che f^{(k)}(x_0) a denòta la derivà d'órdin k an x_0.
Për che costa serie a sia definìa a venta che f a l'abia derivà ëd minca órdin an x_0.
La serie ëd Taylor sentrà ant l'orìgin as ciama *serie ëd Maclaurin*.

Ij troncament dla serie ëd Taylor as ciamo *polinòmi ëd Taylor*: ël polinòmi ëd Taylor d'órdin n d'f sentrà an x_0 a l'é ël polinòmi 

:p_n(x)=\sum_{k=0}^n \frac {f^{(k)}(x_0)}{k!} (x-x_0)^k

Për ch'a sia definì a venta che la fonsion f a sia derivàbil an a fin-a a l'órdin k.
Si f a l'é definìa an x, la diferensa 

:R_n(x)=f(x)-p_n(x) 

a l'é la *resta* d'órdin n an x.

An general, bele si f a l'é definìa an x e a l'ha derivà ëd minca órdin an x_0, la serie ëd Taylor a podrìa converge nen.
E ëdcò cand a convergg, l'arzultà a podrìa esse diferent da f(x).
N'esempi a l'é la fonsion definìa da 

:f(0)=0 e f(x)=exp(- \frac 1{x^2} ).

Costa fonsion a l'é tant piata ant l'orìgin che 

:f^{(k)}(0)=0 

për minca k e donca la serie ëd Taylor associà a val 0 daspërtut e a convergg a f(x) mach për x=0.

## Dësvlupabilità an serie ëd Taylor
Cand la serie ëd Taylor ëd na fonsion a convergg an n'antërval e an minca pont ëd s'antërval soa soma a l'é 'l valor ëd la fonsion, as dis che la fonsion a l'é dësvlupàbil an serie ëd Taylor con pont d'achit x_0 ant l'antërval.

**Teorema.** Për che na fonsion f, derivàbil për qualsëssìa órdin ant l'antërval (a,b) dont ël pont x_0 a aparten-a, a sia dësvlupàbil an serie ëd Taylor a venta e a-i basta che për minca x \in (a,b) la resta R_n(x) a sia infinitésima.

Da sòn a-i ven na condission suficenta për la dësvlupabilità.

**Teorema.** Si la fonsion f a l'é derivàbil për qualsëssìa órdin ant l'antërval (a,b) e s'a-i son doi nùmer reaj L,M taj che për qualsëssìa antregh n \geq 0 e për minca x \in (a,b) a val la disugualiansa
:|f^{(n)}(x)| \leq ML^n,
antlora f a l'é dësvlupàbil an serie ëd Taylor ant l'antërval (a,b), për qualsëssìa pont d'achit x_0.

*Dimostrassion.* La forma ëd Lagrange dla resta d'órdin n a smon
:R_n(x)= \frac{(x-x_0)^{n+1}}{(n+1)!} f^{(n+1)}( \xi ),
anté che  \xi  a l'é 'n valor convenient antra x_0 e x, visadì  \xi =x_0+ \theta (x-x_0), con 0.
Da j'ipòtesi a-i ven antlora che
:|R_n(x)| \leq \frac{(L(b-a))^{n+1}}{(n+1)!} M \rightarrow 0.

## Esempi ëd dësvlup
Da 's darié criteri, a-i ven pr'esempi che le fonsion e^x, \sin x, \cos x a son dësvlupàbij an qualsëssìa antërval ch'a conten-a l'orìgin pijà tanme pont d'achit.
Ij dësvlup a resto:
:e^x=1+ \frac x{1!} + \frac{x^2}{2!} + \frac{x^3}{3!} + \ldots + \frac{x^n}{n!} + \ldots ,
: \sin x=x- \frac{x^3}{3!} + \frac{x^5}{5!} - \frac{x^7}{7!} + \ldots +(-1)^n \frac{x^{2n+1}}{(2n+1)!} + \ldots ,
: \cos x=1- \frac{x^2}{2!} + \frac{x^4}{4!} - \frac{x^6}{6!} + \ldots +(-1)^n \frac{x^{2n}}{(2n)!} + \ldots 

Serieedtaylor
ARPA

**ARPA** a l'è l'acrònim d' *Agensia Regional për la Protession Ambiental* (an italian: *Agenzia Regionale per la Protezione Ambientale*).

Ant l'avril dël 1993 un referendum a l'ha cassà le competense dël Servissi Sanitari Nassional e dj'Unità Sanitarie Locaj ant ël camp dël contròl e dla prevension ambiental.

An costa manera a l'è creasse un veuid ëd competense, colmà dal Parlament italian për mojen ëd la Lej 61 dël 1994, ch'a l'ha fidà j'incàrich a "Agensie Regionaj" apòsta, deputà a la vigilansa e al contròl ambiental an àmbit local. La lej 61/94 a l'ha ëdcò istituì l'ANPA (*Agensia Nassional për la Protession dl'Ambient*), ancheuj ciamà APAT (*Agensia per la Protession dl'Ambient e për ij servissi Técnich*), con l'incàrich d'adressé e 'd coordiné le Agensie Regionaj e le Provincie Autònome. Ant j'agn ch'a son ëvnù d'apress tute le region italian-e e le provincie autònome a son dotasse ëd le pròpie Agensie.

## Àree d'atension ëd l'ARPA

* Eva
* Ambient natural
* Clima
* Salute
* Amiant
* Ràdon
* Aria
* Arsaniment
* Camp eletromagnétich
* Geologìa e Dissest
* Radiassion jonisante
* Smaltiment dla rumenta
* Arzigh industrial
* Inquinament acùstich
* Seul
* Sismologìa
* Valutassion dl' Impat Ambiental (VIA)

## Colegament estern

*  ARPA Piemont

Categorìa:Istitussion italian-e
Collybia butyracea var. asema

## Un pissacan: la Collybia butyracea var. asema

### Descrission
Capel com la Collybia butyracea, ma pì ciàir, da bes brunastr a crema grisastr o scasi bianch a temp sech, con la pupa òcra e grassa. Gamba ciàira, nen rossastra vinosa.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch, a l'ha pì car la pianura.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Collybia butyracea*** var. ***asema*** (Fr. : Fr.) Quélet

Categorìa:Collybia
France Inter Paris

**France Inter Paris** (**F.I.P.**) a l'é na stassion radio dl'àrea ëd Paris.
A l'é na radio generalista e a manda dzortut trasmission colturaj e mùsica.

Categorìa:Comunicassion
Iscrission ëd Casal

## Introdussion
Iscrission datà tra la fin dël sécol che a fa XI e l’inissi dël sécol che a fa XII.
A l’è conossùa coma **l’iscrission dël pëscador ëd Casal** e as treuva ant ël mosàich d’un paviment ëd Casal.

## Test
As les dzora quatr righe:
*QUALE<BR>*
*LARCA <BR>*
*DESAN <BR>*
*VAX*
e a s’antërpreta coma *Qua l’è l’arca de San Vas* o fin-a coma *Qu’a l’è l’arca de San Vas*.
San Vas a sarìa Sant’Evasio e l’”arca” a sarìa l’èrca o bùssola për le oferte.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0001
Iscrission dël duel ëd Casal

## Introdussion
Iscrission datà tra la fin dël sécol che a fa XI e l’inissi dël sécol che a fa XII.
A l’è conossùa coma **la sena ëd duel dël mosàich ëd Casal** e a l'è përdùa. 

## Test
As lesìa dzora a quatr righe:
*TO<BR>*
*SC<BR>*
*A<BR>*
*NA*
As pensa che a stìa për *tò, scana* val a dì *pija, massa* o purament *tò, scanà* val a dì *pija, malandàit*.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0003
Iscrission ëd Vërsèj

## Introdussion
Iscrission datà tra la fin dël sécol che a fa XI e l’inissi dël sécol che a fa XII.
A l’è conossùa coma **ij duelant dël mosàich ëd Vërsèj** e as trovava ant ël mosàich dël paviment ëd S. Maria Magior a Vërsèj. Adess a l'è ant ël Museo Leon.

## Test
As les visin a un duelant:
*OLIO UI / FOL*
e visin a l'àutr:
*IO LIOU / FEL*
As pensa che *FOL* a stìa për *fòl* e *FEL* për *felon* e che le àutre paròle a sio fòrmule màgiche.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0002
Categorìa:Vërsèj
Capitor ëd Cher

## Introdussion
Ël **Capitor ëd Cher** a l'è un capìtol dlë Statuto dla Companìa ëd San Giors ëd Cher.
A l'è stàit scrivù da un nodar ant ël 1321.

## Test
Chèich righe dël **Capitor**:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0008
Parlament e Epìstole

## Introdussion
Ij **Parlament e Epìstole** a son quatr test datà tra la fin dël sécol che a fa XIII e l'inissi del sécol che a fa XIV.
Ij *Parlament* a son ij test ant la lenga dël temp, e j**Epistole'' a son le version an latin che a fasìo da esempi për jë scolé.<BR>

== Test ==
Chèich righe dël prim **Parlament**:

''Abiù in reverencia lo sò pare carissim(o) Pero degli Bonipart(e), Martin obiment(o) de figlol in tut(i) li sòi commandament(e). <BR>''
''Tamt(o) è lo grand(e) bem e lo grand(e) amor che vui benegn(o) pare avì invers(o) de color che bem fam, nò ça de invers(o) di figloi <BR>''
''vòstri, ch'al no rege gram paròle a devever comover de precazar gramdeza e onor e staio ai figloi vòstri.''<BR>

E peui ij test ëd j'àutri tre **Parlament''':
* Parlament II; 
* Parlament III; 
* Parlament IV; 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese
Giuliano Gasca Queirazza, Gianrenzo P. Clivio, Dario Pasero - La letteratura in piemontese dalle Origini al Settecento - Raccolta di testi antologici

0009
Dit dël Re e dl'Argin-a

## Introdussion
Ël **Dit dël Re e dl'Argin-a** a l'è un poemèt an vers datà tra la fin dël sécol che a fa XIII e l’inissi dël sécol che a fa XIV.
As treuva ant la Biblioteca dla Catedral ëd Noara.
Aotor (o trascritor) a l'é fra Colomba 'd Vincc.

## Test
Esempi ëd vers dël poemèt:

*Lo re comanda ali doncey chy tasen<BR>*
*quan la regina dormey*

Ant l'istess document a-i è ëdcò 11 proverb e na Lauda ëd Maria.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0006
Categorìa:Noara
Sarament ëd Cher

## Introdussion
Ël **Sarament ëd Cher** a l'è un giurament che a fasìo ij *resior* dla Companìa ëd San Giors, che ant la comun-a a arpresentava la part popolar.
A l'è stàit ëscrivù da un nodar ant ël 1321 a Cher e a l'é 'l pì antich document ëscrit an piemontèis dont as conòssa la daitassion precisa.
Ël test a l'é conservà ant l'archivi comunal ëd Cher.

## Test
Cheich righe dël **Sarament**:

*Vos domini rectores de la Compania de messer Seint Geòrç e del pòvor de Cher, el vòstr sarament serà tal: <BR>*
*o jurerai al seint Dee wangere de reçer e de mantenir a bonna fai e sença engan ni döl <BR>*
*le còsse, le persone e le rassoign de la Compania de tuta vòstra possença e força ...*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0007
Lamentassion ëd Turin

## Introdussion
La **lamentassion ëd Turin** a l'è un *Planctus Mariae* datà dël Quatsent.
Da sërché la font dla lamentassion.

## Test
N'esempi dla **Lamentassion**:

*Un bom matin m'apelum Maria: <BR>*
*or è cambià lo me nom in dolenta e smaria. <BR>*
*Ma i sum trey de una mala compagnia <BR>*
*che l'un lo bat e l'autro lo lia, <BR>*
*l'autro gle dis: E' tu fi de Maria? <BR>*
*Oy fi car, com trist è lo giorn doloros e amar. <BR>*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0012