open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Belié

Ël belié a l'era n'arma d'assedi dovrà dai temp dj'Assir.

## Fonsionament
Sò nòm a ven da l'animal omònim, përché 'dcò l'animal a da antruch, ma con ij còrn.

L'arma d'assedi nopà a l'era na màchina con 4 roe con al sènter na pertia e un angign con còrde për bogé la pertia dnans a dré për bate na pòrta o un mur për dësblelo e batì un passagi për ij soldà për intré drinta la muraja.

Con ël temp, j'angingé a l'han quatalo për guerné j'ancaricà al fonsionament, an lassand mach un përtus për fé surtì la pertia. Ël coercc dël belié a l'era a la fin arvestì 'd plisse arlesete (për pa pijé feu) o da metal.

La pertia a l'avia soens na testa 'd belié an metal an cò, al fin ëd soagnà la la màchina.

## Stòria
A l'é stàit dovrà an diferente ocasion:

* Assedi 'd Gerusalem da pàrt dij Roman dël 70.
* Le crosià.
* Ël ravagi 'd Roma da part dij Visigòt dël 410.
* Ij diferent assedi 'd Costantinòpol.

## Belié modern
Cit belié a son dovrà bele adess, për esempi da la polissìa, për deurbe pòrte dle ca, ëdcò se blindà. Ël belié modern a l'é un paloch an assel, ch'a l'é pràtich da porté da mach na përson-a, ch'a lo bat con fòrsa contra na pòrta fin-a deurbèla.

## Utiss sìmil al belié

* **Lansin**: oget robust tacà a prùa dle nav për speroné autre nav.

## Ant la cultura

* An Age of Empires II, ij belié a son dle màchine d'assedi comun-e a tute le siviltà an (a part le indian-e) e as peulo mijoré ant un fasson conform a la stòria: ël prim belié a l'é quatà, soa version mijorà a l'ha mach un përtus për la pertia e la version final a l'ha un coercc an metal.
* An Age of Empires III, la siviltà d'Haudenosaunee a l'ha ël belié, ch'a l'é formà da doi òm ch'a l'han un bion com arma.
* An Clash Royale, ël belié da bataja a l'é na carta ch'a bat mach le costrussion e le tor e a l'é formà da doi barbar ch'a coro con na pertia con an cò na testa 'd belié an metal.

Categorìa:Arm
Categorìa:Arme d'assedi
Categorìa:Stòria
Natascha McElhone

**Natascha McElhone**, pseudònim ëd **Natascha Abigail Taylor** (Walton-on-Thames, 14 dzèmber dël 1971) a l'è n'atris anglèisa. 
## Biografìa
Ij sò genitor a son Noreen McElhone e Michael Taylor, tuti e doi giornalista. A l'ha ancomensà a travajé an teatro.

## Filmografìa parsial

McElhone, Natascha
McElhone, Natascha
Feu grech

Ël **feu grech** (an grech bisantin: *ὑγρὸν πῦρ*, *hygròn pŷr*, "feu lìquid") a l'é stàit n'arma incendiaria segreta e motobin vajant dovrà da l'Imperi Roman d'Orient (Imperi Bisantin) da 'l sécol VII anans. Soa composission precisa a l'é restà un secret militar ben guardà, e a l'é considerà un dij prim esempi d'arma chìmica e incendiaria ant la stòria militar.

## Descrission e caraterìstiche
Ël feu grech a l'era un compòst ch'a podìa brusé an sla surfassa dl'eva, ch'a podìa esse campà a distansa o aplicà an manera dirèita, e ch'a l'era motobin malfé dëstissé. Soe caraterìstiche prinsipaj a j'ero:

* A **brusava an sla surfassa dl'eva**, rendendlo ideal ant le bataje navaj.
* L'eva a podìa **felo brusé pì fòrt**, e as disìa che mach n'ansem ëd asil, urin-a veja, o sabia a podìa dëstisselo.
* A l'era **viscos** e as tacava a le còse, comprèis le përson-e.

## Utilisassion militar
L'arma a l'era dovrà dzortut ant le bataje navaj. As deuvrava 'd siringon ëd ram pressà (*siphōn*) montà an sle nav bisantin-e, ch'a campavo un get ëd feu grech contra le nav nemise. A l'era dovrà 'dcò ant l'assedi dle sità, për dëfende le muraje o për ataché.

Ij Bisantin a lo dovravo con grand efet contra j'àrab, ij variagh e, dzortut, contra la marin-a islàmica e contra j'atach ëd Kiev.

## Composission segreta
La riceta dël feu grech a l'é mai stàita butà për ëscrit ant ij detaj e a l'é portasse via con la fin ëd l'Imperi. Dle ipòtesi moderne a diso che a podìa conten-e:
* **Nafta** (petròli grev) o **catran** tanme base lìquida e combustìbil.
* **Sofro** tanme comburent.
* **Résin-e** o **pèis** për rendlo viscos.
* **Nitrà** (nitrà ëd potassi) o àutri ossidant.
* **Caussin-a viva** (òssid ëd caussi), ch'a podrìa avèj causà na reassion esotèrmica a contat con l'eva.

A l'era donca na sòrt d'antecedent dël **napalm** modern.

## Impat stòrich
Ël feu grech a l'ha giutà l'Imperi B'santin a:
* **Protege Costantinòpoli** da vàire assedi (es. l'Assedi àrab dël 674-678).
* **Manten-e la superiorità naval** an Mediterani oriental për sécoj.
* **Creé n'aura 'd misteri e tëmma** an tra ij nemis.

Sò secret a l'é stàit guardà tant che ij Bisantin a j'ero dispòst a massé chi ch'a provava a ciapelo o a rivelelo.

## Dësvlup e pèrdita
La tecnològìa a l'é peui dësparìa gradualment. Dël sécol XII, la composission a smija esse stàita përdùa o nen pì efetiva. Le càuse a peulo esse:
* La pèrdita dle region ch'a fornìo la materia prima (es. 'l petroli dël Caucas).
* La mòrt dj'espert ch'a savìo preparelo.
* L'ariv d'àutre técniche d'assedi e 'd bataja naval.

## Eredità
Ël feu grech a l'é restà ant la legenda e ant la cultura popolar coma n'arma misteriosa e teribla. A l'é arciamà an vàire romanz stòrich e a l'ha ispirà d'arme incendiarie 'nt ël cine e ant la fantassiensa.

A l'é considerà 'l predecessor ëd tute j'arme chìmiche e incendiarie moderne.

## Vos corelä
* Imperi Roman d'Orient
* Bataja naval
* Nafta
* Arma incendiaria
* Assedi
* Napalm

## Arferiment


Categorìa:Stòria militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Botelia Molotov

Na **botelia Molotov** a l'é n'arma incendiaria improvisà e portàtil, fàita an general con na botelia 'd véder ampinìa 'd combustìbil lìquid (tanme benzin-a, àlcol o petròli) con un tampon ëd tèila o 'd papé ch'a serv ëd mëccia. Quand as gava 'l tampon ch'a brusa e as campa la botelia, costa as deurv an batend e 'l combustìbil as dëspantia e a pija feu, creand na brusadura estèisa.

## Nòm
Ël nòm a ven da **Vjacheslav Molotov**, ministr dij forësté soviétich durante la Sconda guèra mondial. Durant la Guèra d'Invern (1939-1940) tra l'Union Soviética e la Finlandia, ij finlandèis a l'han ciamà le bombe 'd benzin-a ch'a dovravo contra ij tanch soviétich "**cocktail për Molotov**" an manera irònica, përchè Molotov a l'avìa dësmentià che la Finlandia a fussa nen stàita bombardà. Ël nòm a l'é restaje.

## Costrussion e dovragi
Na botelia Molotov a l'é motobin sempia da fé:
# Na **botelia 'd véder** (pì che d'autr cola dle bire) a l'é ampinìa për 2/3 con un combustìbil lìquid.
# Com combustìbil as peul dovré benzin-a, àlcol, o na mës-cia 'd petròli e benzin-a për rende 'l feu pì viscos e longh.
# An fond as peul giontesse 'd pèis, d'euli o ëd savon për rende 'l lìquid pì viscos (na forma rudimental ëd napalm).
# Ël còl a l'é tamponà con na lista ëd tèila o 'd papé ampinù 'd combustìbil.
# Për dovrela, as anvisca la mëccia e as campa la botelia contra 'l bersaj.

## Utilisassion militar e 'd protèsta
Le botelie Molotov a son dovrà:
* **Ant la guèra**: Contra 'd veicoj blindà (ij tanch). Ël feu a peul brusé le motorisassion, anvisché le torëtte, o oblighé l'equipagi a seurte.
* **Ant le rivòlte e le manifestassion**: Contra 'd fòrse ëd polissìa, veicoj, o edifissi.
* **Da part ëd guerije e partisan**: Për soa sempicità 'd costrussion.

A son d'arme motobin dovrà ant la guèra urban-a e ant la "guèra assimétrica".

## Efetività e lìmit
Contra 'd bersaj moderà, na botelia Molotov a peul esse efetiva, ma a l'ha 'd lìmit:
* **Contra ij veicoj modern**: La pì part a son progetà për resiste al feu e ij sò motor a son isolà.
* **Sicurëssa dl'utilisator**: A venta avzinesse motobin al bersaj për campé giust.
* **Vent e condission atmosfèriche**: A peulo gavé 'l feu o fé tombé la botelia.
* **Arzigh ëd ciapesse**: La botelia a peul esplode an man o nen deurv-se.

## Contromisure
Le fòrse ch'a afronto ste arme a deuvro:
* **Veicoj a proa dël feu**.
* **Sistem 'd dëfèisa ativa** an sij veicoj.
* **Idrant e estintor**.
* **Formassion tàtica** për evité d'esse ciapà.

## Legislassion
Ant la pì part dij pais, fabriché, possede, o dovré na botelia Molotov a l'é un crìmen sota la lej, dzortut s'a l'é fàit con l'antension ëd causé 'd dann o 'd ferìe.

## Vos corelà
* Arma incendiaria
* Guerija
* Tanch
* Bomba
* Guèra assimétrica
* Napalm

## Arferiment


Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Finlandia
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Massa (arma)

La massa a l'é n'arma macant, dovrà për bate, formà da un man-e e na testa, visadì na part greva an cò al man-e.

## Stòria
La massa a cala dal baròt, n'arma primitiva an bòsch ò an òss, con la forma 'd na pertia pi larga an cò. L'inovassion dla massa a l'era la testa, ch'a l'arda motobin pi privolosa.

### Preistòria
Le prime masse a j'ero tutafàit an bòsch ò an òss, le prime teste a j'ero an bronz ò an ossidian-a.

### Antichità
La massa a l'era motobin dovrà dai sivalié sasanid ciamà *[[catafrat]]*, ma a l'era nen dovrà dai Roman.

### Età ëd mes

Ant l'età ëd mes, con ël dësvlup dl'armadure (a piastre e bragantin-a), as sërcava 'd batì quaich arma bon-a për ferì sensa dovej përtusé le armadure nemise: la solussion a l'é stàita trova mersì a le masse.

Dontré masse ch'a son stàit batì an cost perìod a son stàite masse flangià: ch'as diferensiavo dal fàit ch'a l'avio la testa pien-a 'd sporgense an metal, ch'a podìo 'dcò drognolé le armadure. Ant l'Euròpa oriental, dzortut ant la Polonia-Lituania, la massa flangià, an particolar la "*bulava*", a l'era un sìmbol ëd podej.

Ij pi gròss dovrator 'd masse d'arme a j'ero ij bisantin e jë stat dl'Euròpa oriental.

### [[Prima guèra mondial]]
Le masse a j'ero stàite dësmencià da l'anvension dle arme da feu, ma ant la prima guèra mondial, a ventava n'arma da dovré ant la guèra 'd trincera për ij combatiment còrp a còrp. La massa a l'era donch tornà ëd mòda, a l'era dovrà dzortut 'mé ant la preistòria: pa për bate ël nemis travers soa armadura, ma contra un nemis sensa scu e armadura.

## Tipo 'd masse

* **[[Baròt]]**: un tòch ùnich ëd bòsch ò òss, ma con ël cò pi largh.
* **Massa clàssica**: un baròt ma con ël cò fortificà da pera o autr material goregn.
* **Massa d'arme**: masse da furfa se le armadure a përmëtto nen ëd ciapé ël nemis con la spa o la lansa.
** **[[Massa frà]]**: na massa con an cò na part an fer.
** '''Massa brocà''': un baròt ò na massa frà con dle bròche ch'a spòrzo dal cò.
** **[[Massa flangià]]**: na massa clàssica ma con an cò dle spongense an metal, për drognolé l'armadura nemisa e fé mal al rival.
** **[[Massa gotica]]**: na massa flangià ma 'd pianta an metal.
** **[[Massastrivass]]**: un man-e gropà a na bala 'd fer brocà da na caden-a.

## Arferiment

Categorìa:Stòria
Categorìa:Arm
Coutilier

Ël coutilier (ëdcò *coutillier* ò *coustillier)* a l'é stàit un soldà professionista 'd bass rangh dle armade fransèise, borgognon-e e breton-e ant l'età ëd mes.

Ansem a 'n sivalié e 'n scudé a formava n'unità militar ciamà lansa fornìa (*lance fournie* an fransèis).

## Atressadura
Ël coutilier fransèis a l'era un sivalié linger, con n'armadura për le gambe, na còta d'maja (*haubert*), na bragantin-a (ò un jack) e un elm. A l'era armà 'd *coustille:* na spa curta da la qual a pija ël nòm, un pugnard e 'd na lansa da cavalarìa (ò na voulge).

Ël coutilier borgognon a armudava mach përché a dovrava 'n zavelòt nompà che na lansa da cavalarìa (lë zavelòt a l'era nen n'arma da frand ma na lansa lingera an cost cas).

## Ardità

### Videogieugh

* Ant ël videogieugh Age of Empires II: Definitive Edition, ël coutilier a l'é un soldà riservà a sta siviltà. A l'ha n'atach pi fòrt minca 40 scond e as antren-a drinta ël castel. 

## Arferiment


Categorìa:Esèrcit
Spa (spòrt)

La **spà**, ant ël contest dla scherma spòrtiva, a l'é un-a dle tre arme ofissiaj (ansema a fioret e sàber). A l'é l'arma pì pesanta e ch'a përmet ëd colpì con la ponta ant tut ël còrp dl'aversari, da 'l casch fin-a a la gamba. A l'é considerà l'arma pì dësvlupà an diression stòrica da la spa da combatiment.

## Descrission técnica
La spa spòrtiva moderna a l'é fàita për smijé a la spa stòrica, ma a l'é fàita 'd material modern e con dij mecanism ëd sigurëssa:
* **Lama**: An assel elàstich, a session triangolar, longa 90 cm (la longheur total a peul nen superé ij 110 cm). A l'ha na ponta eletrònica.
* **Guardia** (*coquille*): Piata e gròssa che 'l fioret, për protege mej la man.
* **Man-e**: Drit o anatòmich, con un sistema ëd fij eletrònich.
* **Ponta eletrònica**: A l'é n'angign a pression ch'as ativa quand as pugna l'aversari con na fòrsa 'd almanch 750 gram.

## Régole dle gare
Le régole dla spa a son diferente da cole dël fioret e dël sàber:
* **Surfassa valèivola**: **Tut ël còrp**, dal casch fin-a a le ponte dij pé. As peul nen colpì la pista.
* **Drit ëd passagi**: A-i é **gnun** drit ëd passagi. An spa, se doi schermidor as colpisso al midem temp (o a meno 'd 1/25 ëd second ëd diferensa), **tùit e doi** a arsèivo un pont. Costa régola as ciama *dobi colp* (*double hit*).
* **Manera 'd marcassion**: La ponta a dev pijé l'aversari con na fòrsa d'almanch 750 gram për ativé la ponta eletrònica e fé ël pont.

## Tàtica
La mancansa dël drit ëd passagi a cambia motobin la tàtica:
* **Atach e contratach simultàni**: A peulo esse vantagios për tùit e doi.
* **Dësfèisa**: A venta esse motobin atent a nen dëscovrisse, përchè l'aversari a peul sempe contrataché an rispòsta.
* **Precision**: Përchè as peul colpì 'nt ël còrp, a venta miré bin.
* **Contròl dle distanse**: A l'é fondamental për evité ij dobi colp.

## Stòria ant la scherma
La spa a l'é intrà ant la scherma spòrtiva a la fin dël sécol XIX, tanme evolussion dla spa da duel. A l'era l'arma predileta dij militar. Dël 1936, a son anventà le ponte eletròniche për rende le gare pì ciàire.

## Spà ant le Olimpiadi
La spa a l'é un-a dle dissiplin-e olìmpiche dla scherma dai prim gieugh modern dël 1896. A-i son gare andividuaj e 'd squadra për òm e fomne.

## Spà contra fioret e sàber

## An Piemont
Ël Piemont a l'ha 'd tradission motobin fòrte ant la scherma. A-i son 'd sòcietà stòriche coma la **Società del Gioco della Spada** a Turin, e vàire atleta piemontèis a l'han arpresentà l'Italia ant le competission antërnassionaj.

## Spà ant la cultura 'd massa
Minca tant la spa dla scherma a compariss ant ij film e ant le serie, ma sovens a l'é confondùa con l'arma stòrica. A l'é l'arma pì dovrà ant le dimostrassion e ant le competission scolàstiche.

## Vos corelà
* Scherma
* Fioret
* sàber
* Duel
* Gieugh Olìmpich

## Arferiment


Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ducà 'd Borgògna

Ël ducà 'd Borgògna a l'é stàit në stat europèo ant l'età ëd mes da l'886 al 1482.

## Geografìa
A son massim lusentor, ij teritòri dij duca 'd Borgògna a j'ero compòst da Borgògna, Franca Contà, Artois, Fiandre, Brabant, Limburgh, Lussemborgh, Loren-a, Hainaut, Olanda, Zelanda, Namur, Gelders e Zutfania con apopré 128.000 km² ëd surfassa.

## Stòria

### Achit

Con la mòrt ëd Ludovich ël Pio, fieul ëd Carl Magn, l'amperi Carolingi a l'é stàit dësblà con ël tratà 'd Verdun dël 843, an 3 poporsion: Regn dij Franch Orientaj (ch'a dventërà l'Almagna), Regn dij Franch ossidentaj (ch'a dventërà la Fransa) e Fransa dël mes (Borgògna, Alsassia, Loren-a, Pais Bass e Provensa).

### Macroregion ciamà Borgògna
La Borgògna a l'era nen në stàt, ma diferent stat 'mé la Bassa Borgògna (da la Bassa Savòja a la Provensa), Auta Borgògna (Osta, Svìssera ossidental e Auta Savòja) e ël ducà 'd Borgògna, l'ùnich ant l'atual Borgògna.

### Branch Capetingi
Ël ducà a l'é stàit ardità dal re 'd Fransa dël 1004, ma chiel a l'ha dàitlo an apanagi a dij vassaj dla dinastìa dij Capetingi dël 1036.

### Branch Valois-Borgògna
Dël 1363, ël re 'd Fransa a l'ha dàit an apanagi ël Ducà a Flip II ëd Borgògna, che mersì ai mariagi, a l'é riussì a spantià 'l Ducà an la vzin-a Franca Contà, le Fiandre e an Lussemborgh.

Ij borgognon a l'han pijà part a la guèra dij sent agn, aleà con l'Anghiltèra contra la Fransa, riussend a aresté e vende a j'aleà Gioana d'Arch.

Tra 'l 1407 e ël 1435 a-i é stàita na guèra sivil tra Armagnach (d'Orleans) e Borgognon (Valois-Borgògna), an ganand l'indipendensa da la Fransa dël 1435 con ël tratà 'd Arras.

L'ùltim dij duca 'd Borgògna a l'é stàit Carl I ël Temerari, ch'a l'avia fesse nemis jë Stat vzin, an particolar la Fransa, përché a revava 'd unì ij domini an Borgògna e ant ij Paìs Bass. A l'é mòrt an guèra dël 1477 e ël Ducà a l'é stàit spartì tra la Fransa (la Borgògna) e tra j'Asburgh (ij Paìs Bass) apress al tratà 'd Arras (1482).

## Ardità

### Videogieugh

* Ij borgognon a son na siviltà an Age of Empires: Definitive Edition, giontà ant la spantia: Lords of the West.

### Gieugh da taula

* Ij Castej dla Borgògna a l'é un gieugh da taula ambientà dël secol ch'a fa 15.

### Lenga

* Ant la Lenga borgognon-a, a-i son manca ampréstit da la lenga lenga neerlandèisa përché ël ducà a l'era spantiasse ant ij modern Paìs Bass.

Categorìa:Età ëd mes
Categorìa:Borgògna-Franca Contà
Stòch

Në **stòch** (da l'anglèis *tuck* o dal fransèis *estoc*) ant l'armerìa stòrica a l'é na spa longa e motobin pontùa, fàita dzortut për pugné e trapassé, pitòst che për tajé. A l'é stàita n'arma motobin dovrà ant ël Medi ev tardiv e ant ël Rinassiment për combate contra le armadure a piastre.

## Caraterìstiche
* **Lama**: Longa, a session quadrangolar, romboidal, o a forma 'd dës. A l'avìa pa 'd fil tajant, ma a l'era motobin fin-a e robusta për penetré le giunture dj'armadure.
* **Ponta**: Motobin fissa, soens rinforsà.
* **Utilisassion**: A së tnisìa a doe man për dé ëd colp precis an sle part déboj ëd l'aversari (sota ij brass, an sle giunture, etc.).
* **Longheur**: Pì longh che na spa normal, fin-a a 1.3 méter.

## Stòria
Lë stòch as dësvlupa ant ël sécol XIV, quand j'armadure a piastre a dvento pì comun-e e le spa tajante a son nen pì bon-e. A l'era l'arma predileta dij combatent a pé an armadura completa. A l'era 'dcò ciamà **"spada da pugnada"** o **"spada da ponta"**. A l'é dventà meno amportant con l'avnì dj'arme da feu.

## Arma sportiva
La paròla *tuck* a l'é dovrà 'dcò an Anglèis për na spa da scherma dël sécol XVI-XVII, antecëssor ëd la spa moderna.

## Vos corelà
* Spa
* Armadura a piastre
* Duel
* Scherma
* Combatiment medieval

Categorìa:Utiss
Categorìa:Arm
Categorìa:Cusin-a
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Tomahawk

Ël **tomahawk** a l'é n'apia tradissional dij pòpoj nativ american, dovrà tant coma **utiss** che coma **arma** (da campé o da combatiment man a man). A l'é dventà n'element icònich ëd la coltura indian-a american-a e a l'é 'dcò stàit adotà dai pionié e dai soldà euro-american.

## Etimologìa
Ël nòm a ven da la paròla dël dialèt algonchin *tȯmahȧkən* o *tȯmahakan*, ch'a vorìa dì "utiss për tajé". A l'é un dij prim tèrmin indian a intré ant la lenga anglèisa.

## Descrission
Ël tomahawk tradissional a l'era motobin leger e bilansà:
* **Apia**: An pera, còrn, o 'd bronz, peui an fer quand j'Europé a l'han portalo.
* **Lama**: Drita o legerment curva, largh anviron 10-15 cm.
* **Asta**: Curta, an bòsch, da 30 a 50 cm.
* **Contrapèis**: A la fin dl'asta, soens an forma 'd martel o 'd còl (*pipe tomahawk*).

## Stòria
Prima dël contat con j'Europé, ij Nativ American a dovravo apie ëd pera o 'd còrn. A parte dal sécol XVII, j'Europé a l'han ancaminà a baraté **apie 'd fer** (sovens fabricà an Fransa o an Anghiltèra) për ëd pel o për d'àutri bin. St'apie a son dventà motobin arserche.

Ël tomahawk a l'era dovrà për:
* **Cassa e travaj**: Tajé bòsch, dëspelé.
* **Guèra**: Da combatiment e da campé.
* **Serimònie e danse**: Anco' decorà.

## Sòrt ëd tomahawk
* **Tomahawk ëd pera**: La version pì veja.
* **Tomahawk dë spa**: Con la lama an fer o assel, la pì comun.
* **Tomahawk-pipa** (*pipe tomahawk*): Ch'a servìa 'dcò për fumé, na combinassion d'utiss, d'arma e d'oget ritual.
* **Tomahawk da campé**: Motobin bilansà.

## Utilisassion militar moderna
Ancheuj, ël tomahawk a l'é stàit arpijà da vàire fòrse armà moderne coma **arma tàtica**:
* **Vietnam**: la *Beretta* italian-a a l'han fornì 'd tomahawk a j'unità 'd forëste american-e.
* **Guèra ant l'Afghanistan e Iraq**: La compagnìa **American Tomahawk Company** a produv ël *VTAC* (Viper Tactical Tomahawk), dovrà për piché le pòrte, gavé d'ostàcoj, e për ël combatiment ravisinà.

Ij vantagi a son:
* Multifonsion (arma e utiss).
* Silensios.
* A càusa gnun-a schegia 'd metal ant ij detector.

## Tomahawk ant la cultura 'd massa
L'arma a l'é dventà n'element cliché ant la rapresentassion dij "Indian" ant ël cine e ant la literatura dël Far West. A l'é 'dcò motobin dovrà ant ij gieugh e ant la subcoltura *survivalist*.

## Fabricassion artisanal
A-i son 'd magìster ch'a fan ëd tomahawk artisanaj, ch'a smon-o coj antich.

## Vos corelà
* Nativ American
* Apia
* Arma bianca
* Far West
* Survivalism

## Arferiment


Categorìa:Arm
Categorìa:Utiss
Categorìa:Stòria militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Fusil d'assàut

Un **fusil d'assàut** a l'é n'arma da feu portàtil automàtica o a colp sìngol, ch'a deuvra na munission ëd potensa media (an tra cola dla pistòla e cola dël fusil tradissional) e ch'a l'ha na cadensa 'd feu àuta. A l'é l'arma standard dla pì part dj'esércit modern dal sécol XX anans.

## Definission e caraterìstiche
Ij fusij d'assàut a son caraterisà da:
* **Munission ëd potensa media**: Generalment dël càlibr 5.56×45mm NATO, 7.62×39mm, o 5.45×39mm. Sòn a përmët ëd porté pì munission e a riduv ël rincul.
* **Capacità 'd feu seletiv**: A peulo avèj tre manere: **colp sìngol** (semi-auto), **ràfica** (a colp limità, për esempi 3), e **automàtich** (a feu pien). Soens la modalità automàtica a l'é limità a le ràfiche curte.
* **Càricator detacàbil** da 20 a 30 colp (o pì).
* **Portà efetiva**: Anviron 300-400 méter.

## Stòria
Ël prim fusil d'assàut ver a l'é stàit l'alman **Sturmgewehr 44** (StG44) dla Sconda Guèra Mondial. Soa munission 7.92×33mm Kurz a l'era pì curta che cola dij fusij, ma a l'avìa pì potensa che cola dla pistòla mitrajatris.

L'Union Soviética a l'ha peui dësvlupà l**'AK-47**, ëd Mikhail Kalashnikov, ch'a l'é dventà 'l fusil d'assàut pì dovrà dël mond.

Jë Stat Unì a l'han adotà l**'M16** ant j'agn 60, ch'a dovrava 'l càlibr pì cit 5.56×45mm.

## Tàtica e dotrin-a
L'idèja a l'é cola dë **dé 'd supòrt ëd feu dens e precis** a la fanterìa. Ël soldà a peul:
* Tiré con precision a colp sìngol.
* Dësblé 'l nemis con dë ràfiche curte.
* Controlé na surfassa gròssa.

## Component prinsipaj
* **Cana**: Con rigatura për stabilisé 'l projétil.
* **Culata mòbila**: Ch'a cata l'esplosion e a caria 'l colp apress.
* **Càricator**.
* **Càuss**: Fiss o arvërsàbil.
* **Man-e**.
* **Sistema 'd mira**: Mira metàliche, mirin, o visor òtich.

## Fusij d'assàut avosà
* **AK-47** (URSS/Russia): Arnomà për soa simplicità e afidabilità.
* **M16/M4** (USA): Pì precis, ma a ciama pì manutension.
* **HK G36** (Almagna).
* **FN FAL** (Belgi): Ciamà "ël brass drit dël mond lìber" ant la Guèra frèida.
* **Galil** (Israel).
* **FAMAS** (Fransa).
* **SA80** (Regn Unì).

## Càlibr
Ij càlibr pì dovrà a son:
* **5.56×45mm NATO**: Standard NATO, pì cit, con rincul bass.
* **7.62×39mm**: Dël AK-47 e derivà, pì potent.
* **5.45×39mm**: Dël AK-74 russ, pì cit che 'l 7.62 ma con trajetòria pì pian-a.
* **7.62×51mm NATO**: Për fusij d'assàut pì pesant o për tiré con precission.

## Futur
Le tendense moderne a son:
* **Càlibr pì cit e potent**: Coma 'l 6.8mm ch'a l'é an preuva për l'esércit american.
* **Material pì lest**: Polìmer, aleassion.
* **Sistema 'd mira avansà**: Visor a realtà aumentà, sensor.
* **Fusil "inteligent"**: Con sistema 'd feu computerisà.

## Fusij d'assàut e società
Përchè a son arme motobin efetive e a tir ràpid, ij fusij d'assàut a son a l'órdin dël di ant vàire conflit e a son ëdcò dovrà ant ël crìmin organisà e ant le stragi. Costa a l'é na gran part dël debat an sj'arme ant vàire pais.

## Vos corelà
* AK-47
* M16
* Munission
* Fanterìa
* Càlibr
* Caricator

## Arferiment


Categorìa:Arm
Categorìa:Stòria militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Jacqueline Bisset

**Winnifred Jacqueline Fraser Bisset**, (Weybridge, Surrey, Anghiltèra, 13 stèmber 1944), a l'è n'atris anglèisa.

Bisset, Jacqueline
Bisset, Jacqueline
Bisset, Jacqueline
Nathalia Timberg

**Nathalia Elisa Timberg**, (Rio de Janeiro, Brasil, 5 ost 1929), a l'é stàita n'atris brasilian-a.

Timberg, Nathalia
Timberg, Nathalia
Timberg, Nathalia
Timberg, Nathalia
Artijerìa

L**'artijerìa** (o **artijarìa**) a l'é l'ansem dj**'arme da feu motobin gròsse** ch'a sparo projétij a na distansa motobin longa e motobin àuta, generalment nen mzurabij a euj da la posission dël tir. A l'é la branca militar ch'a s'òcupa dla produssion e dl'utilisassion ëd coste arme (canon, obusié, lanciamìssil, e coj ch'a-j dovro).

## Stòria
### Orìgin
Ij prim canon a son comparì an Cin-a vers ël sécol XII (pover nèira). An Euròpa a son dësvlupasse ant ël Medi ev (prima testimoniansa an bataja a Crécy, 1346).

### Età Moderna
Con le guère 'd set agn e le campagne napoleòniche, l'artijerìa a dventa na part essensial dj'esércit. A son dësvlupasse canon pì leger e mòbij.

### Sécol XIX-XX
La rivolussion andustrial a pòrta: rigadura dël canon, projétij esplosiv, sistema 'd recul e artijerìa a tir ràpid. Ant la Prima Guèra Mondial, l'artijerìa a l'é stàita l'arma ch'a l'ha fàit pì mòrt.

### Modernità
Ancheuj l'artijerìa a comprend: sistema autopropulsà, mìssil guidà, e sistema a tir pì lest.

## Sòrt d'artijerìa

### Për pèis
* **artijerìa lègera**: Canon portàtij (es. morté).
* **artijerìa campagnin-a**: Canon tirà da cavaj o da trator.
* **artijerìa pesanta**: Për l'assedi o për tir lontan.

### Për mobilità
* **artijerìa tirà** (*towed artillery*): Canon tirà da 'n veicol.
* **artijerìa autopropulsà** (*self-propelled artillery*): Con motor ëd soa përson-a (tanme un tanch).
* **artijerìa da assedi**: Fiss o motobin pèis.

### Për sòrt dël bersaj
* **artijerìa contra-aerea**.
* **artijerìa contra-tanch**.
* **artijerìa da costa** (contra le nav).

### Për sòrt 'd projétil
* **Canon a bala** (diret).
* **Obusié** (tira 'n curva).
* **Fusëtte** e mìssil.
* **Morté** (tira motobin an àut).

## Component d'un sistema d'artijerìa
* **La piataforma 'd tir** (la boca 'd feu).
* **Ël sistema 'd pontament** (visor, giroscòpi, computer).
* **Ël sistema 'd caria** (a man o automàtich).
* **La munission** (projétij e caria esplosiva).
* **Ël sistema ëd traspòrt**.

## Artijé
Col ch'a deuvra l'artijerìa as ciama **artijé** o **bombardé**. A l'ha damanca 'd formassion técnica an matemàtica, fìsica, e geologìa për calcolé la trajetòria.

## Utilisassion an bataja
L'artijerìa a serv për:
* **Dëstrùe** le posission nemise.
* **Dësblé** le linie 'd comunicassion.
* **Creé 'd cortin-e 'd feu** për protege l'avansà.
* **Sgomenté** le trupe nemise.
* **Dësblé** l'artijerìa nemisa (contra-baterìa).

## Artijerìa moderna
* **Sistema a tir mùltipl** (MLRS): Ch'a lansa vàire fusëtte an pòchi second.
* **artijerìa guidà**: Con projétij ch'as coregio ant ël vòl.
* **artijerìa naval e aerea**.
* **artijerìa sensa equipagi**: Sistema robotisà.

## Vos corelà
* Canon
* Obusié
* Mìssil
* Bombardament
* Prima guèra mondial
* Artijé

## Arferiment


Categorìa:Arm
Categorìa:Stòria militar
Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Consolidated PBY Catalina

Ël **Consolidated Model 28**, mej conossù 'me **PBY Catalina** a l'é stàit un idravion a doi motòr fabricà ant jë Stat Unì adnans e durant la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 21 mars 1935 e a l'é intrà an servissi dal otòber 1936.
A l'é stait dovrà dzortùt da la *U.S. Navy* durant la Sconda guèra mondial e apress an essend restà an servissi fin dël 1957. 
Ël Consolidated PBY Catalina a l'é stàit prodovù an anviron 4.051 esemplar an motobin version, soa lestëssa màssima a l'era ëd 314 Km/ora e so ragg d'assion ëd 4.030 Km.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Canon

Un **canon** a l'é n'arma da feu gròssa, generalment montà an sla tèra o an sna piataforma mòbil, ch'a serv për spré 'd projétij motobin pesant contra 'd bersaj a na distansa motobin longa. A l'é un-a dle prime forme d'artijerìa e a l'é ancora dovrà ant le guère moderne.

## Stòria
### Inissi
Ij prim canon a son comparì an **Cin-a** vers ël sécol XII, dovrà contra le muraje. A l'ancamin a j'ero fàit ëd bronz o fer cissà, e as cariavo da la boca.

### Euròpa medieval
Ij canon a son rivà an Euròpa ant ël sécol XIV. A l'han cambià la manera 'd fé guèra, rendendo veje le muraje 'd pera. L'artijerìa a l'ha giutà a finì l'Età 'd mes.

### Età Moderna
Ij canon a son dventà pì lest e mòbij. A l'época 'd Napoleon, l'artijerìa a l'era fondamental ant le bataje.

### Sécol XIX
La **rigadura** dël canon (ant la part interior) a l'ha mijorà la precisassion e la portà. A rivo 'dcò ij projétij esplosiv.

### Sécol XX
Ant le doe Guère Mondiaj, ij canon a son dventà motobin gròss e a tir motobin lontan. A rivo ij canon autopropulsà e coj contra-avion.

## Part d'un canon
* **Cana**: La part longa da andoa a seurt 'l projétil.
* **Culata**: La part andaré, andoa as caria 'l projétil e la caria esplosiva.
* **Sistema d'arcul**: Ch'a ten ël canon da nen bogesse quand a tira.
* **Sistema 'd pontament**: Për miré 'l bersaj.
* **Piataforma 'd tir**: Ël sostegn (trepé, roe, o tanch).

## Sòrt ëd canon
### Për pèis e portà
* **canon da campagna**: Për la fanterìa.
* **canon d'assedi**: Gròss e pèis, për dëstrùe le fortificassion.
* **canon da còsta**: Për protege le còste da le nav.
* **canon contra-avion** (*flak*): Për j'avion.
* **canon da tanch**: Montà an sij tanch.

### Për mòbilità
* **canon tirà**: Da cavaj o da trator.
* **canon autopropulsà**: Montà su 'n cass ëd tanch (es. M109 american).
* **canon da nav** e **da avion**.

### Për munission
* **canon a bala**: Për tiré diret.
* **Obusié**: Për tiré 'n curva.
* **canon a tir ràpid** (*quick-firer*).

## Munission
Ij canon a deuvro 'd projétij motobin gròss:
* **Bala 'd fer** (stòrica).
* **Obusié esplosiv** (con na caria ch'a s-ciòpa).
* **Obusié a schegia** (contra le përson-e).
* **Obusié penetrant** (contra le corasse).
* **Obusié iluminant** o **a fum**.

## Utilisassion an bataja
Ij canon a sërvìo për:
* **Dëstrùe** le posission nemise prima dl'assàut.
* **Dësfende** le proprie linie.
* **Creé 'd cortin-e 'd feu**.
* **Dësblé** l'artijerìa nemisa.
Ij canon a peulo tiré da vàire chilòmeter 'd distansa, e soens le trupe ch'a-j deuvro a peulo gnanca vëdde 'l bersaj (a tir 'ndiret).

## canon modern
Ij canon d'ancheuj a son:
* **A tir automàtich**.
* **Guidà da 'd computer**.
* **Con sistema 'd navigassion satelitar**.
* **Mòbij e protet** (ant ij veicoj blindà).
Ij sistema pì avansà a peulo tiré e peui cambié posission an pressa për nen esse colpì da la contra-baterìa.

## Vos corelà
* Artijerìa
* Obusié
* Tanch
* Bombardament
* Guèra
* Artijé

## Arferiment


Categorìa:Arm
Categorìa:Stòria militar
Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Obusié

N**'obusié** (da l'alman *Haubitze*, italian *obice*) a l'é un tipo ëd **canon d'artijarìa** ch'a tira 'd projétij ant na curva motobin àuta, con n'àngol ëd tir dzor ai 45 gré. A l'é progetà për colpì bersaj ch'as treuvo **dë 'dnans a d'ostàcoj** (colin-e, edifissi) o ch'a sio soterà, andova 'l canon a tir diret a podrìa nen rivé.

## Caraterìstiche técniche
L'obusié as distingh dal canon a tir diret për:

* **Àngol ëd elevassion àut**: Fin-a a 70° o pì, për dé 'n tir curv.
* **Velocità a la boca pì bassa**: Ël projétil a va pì adasi, ma a tomba an vertical.
* **Longheur dla cana pì curta**: Rispet a la portà.
* **Munission**: A peul dovré 'd carie esplosive variable për modifiché la portà.

## Stòria
Ij prim obusié a son comparì ant ël sécol XVII coma evolussion dij **morté**, për tiré dzora a le muraje dle sità assedià. A son dësvlupasse motobin ant la **Prima Guèra Mondial** për la guèra 'd trincea, andova a servìo për dëstrùe le trincee e le postassion nemise ch'as podìo nen vëdde. Ant la **Sconda Guèra Mondial**, a son dventà l'arma prinsipal dl'artijerìa 'd campagna.

## Utilisassion
L'obusié a l'é dovrà për:
* **Atach indiret**: Contro bersaj che la trupa ch'a ataca a peul nen vëdde.
* **Dëstrussion d'ostàcoj**: Bunker, trincee, edifissi fortificà.
* **Creassion ëd cortin-e 'd feu**: Antorn a le posission nemise për isoleje.
* **Suport a la fanterìa**: An tirand dë 'dnans a le proprie linie durant n'avansà.

## Sòrt d'obusié
### Për pèis
* **Obusié leger**: Portàtij da la fanterìa o da veicoj leger.
* **Obusié medi e pesant**: Për l'artijerìa 'd campagna.
* **Obusié d'assedi**: Motobin gròss, për le fortificassion.

### Për mòbilità
* **Obusié tirà**: Trainà da trator o camion.
* **Obusié autopropulsà**: Montà an sna piataforma blindà (es. M109 american, PzH 2000 alman).
* **Obusié portàtij**: An part, për le trupe da montagna.

## Esempi avosà
* **leFH 18** (Almagna, Sconda Guèra): Obusié campagnin leger motobin dovrà.
* **M101** (USA, 105 mm): Stòrich, dovrà an vàire esércit.
* **M114** (USA, 155 mm): Pesant, standard NATO për vàire agn.
* **2S19 Msta-S** (Russia, 152 mm): Autopropulsà modern.
* **FH70** (Euròpa Ovest, 155 mm): Obusié tirà con echipagi italian, britànich, alman.
* **PzH 2000** (Almagna, 155 mm): Un dj'obusié autopropulsà pì precis e lest al mond.

## Munission
J'obusié a deuvro 'd bombe esplosive ch'a peulo esse:
* **A schegia** (contra la fanterìa).
* **Penetrant** (contra le corasse).
* **Iluminant** o **a fum**.
* **A caria nuclear** (munission speciaj).
* **Guidà** (es. M982 Excalibur american), ch'a peulo corege soa rota an vòl për colpì con precision ëd méter.

## Tàtica moderna
Ant l'artijarìa moderna, j'obusié a son motobin **mòbij**: a tiro na ráfica 'd colp e peui a cambio posission an pressa për nen esse localisà e contra-colpì da l'artijerìa nemisa. A son ëdcò colegà a **sistema 'd rilevament** (radar, dron) ch'a treuvo ij bersaj e a càlcolo la trajetòria an temp real.

## Vos corelà
* Artijerìa
* Canon
* Morté
* Bombardament
* Guèra 'd trincea
* Munission guidà

## Arferiment


Categorìa:Arm
Categorìa:Stòria militar
Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Atach avion

L**'atach avion** a l'é n'assion ëd guèra durant la qual na fòrsa dl'aria a sfruta dj'avion, d'elicòter o d'àutri mojen ëd vòl për colpì un bersaj nemis. La mira a peul esse colpì dj'instalassion nemise, ëd trupe, ëd pont, ëd sità e 'd sivij, për dé 'ndaré a n'assion militar, për possé l'aversari a la rendission o për diminuì la capacità militar nemisa.

Ij prim atach avion a son ëstàit realisà durant la Prima Guèra Mondial, për mojen ëd bombe o 'd fusij lansà manualment dai pilòta, ma con lë svilup dla tecnologìa e dij mojen d'artijerìa a son dventà na component essensial ëd minca conflit armà modern. A son stàit dovrà an larga scala ant la Sconda Guèra Mondial, ant la Guèra dël Vietnam, ant le Guère dl'Iraq e ant vàire d'àutri conflit.

## Stòria
Ij prim atach avion a son ëstàit realisà con dj'avion leger e sensa armament aproprià. Ij pilòta a lansavo d'arme a man o a fasìo dj'atach con d'arme da feu pì cite. Con l'antrodussion d'avion da combatiment specialisà e 'd bombe 'd precision, l'eficassia dj'atach avion a l'é chërsùa an manera esponensial.

Ant la Sconda Guèra Mondial, j'atach avion a son ëstàit dovrà për massé dij bersaj sivij, coma j'atach alià contra le sità alman-e e j'atach giaponèis contra la popolassion sivil ëd la Cin-a.

## Sòrt d'atach avion
A-i son vàire sòrt d'atach avion:
* **Atach da bombardament**: dovrà për colpì dj'instalassion fisse o 'd bersaj grand.
* **Atach da supòrt avion avansà**: për giuté le trupe a tèra an colpend 'd bersaj nemis davzin.
* **Atach ëd precision**: con l'agiut ëd mire a distansa, për minimisé ij dann colateraj.
* **Atach con mìssil a distansa**: sensa che l'avion a sìa present an sla zòna dël bersaj.

## Conseguense
J'atach avion a peulo avèj d'efet devastant, sia da na mira militar che sivil. A peulo causé la mòrt ëd senten-e o milen-e 'd përson-e, la distrussion d'infrastruture e dij dann ambientaj gròss. Ël drit antërnassional a l'ha dësvlupà dle régole për prové a limité ij dann ai sivij e a j'edifissi nen militar durant j'atach avion, ma l'aplicassion a l'é sempe complicà.

## Vos corelà
* Bombardament
* Avion da combatiment
* Guèra dl'aria
* Drit ëd guèra

## Arferiment
* Boyne, Walter J. *Air Warfare: an International Encyclopedia*. ABC-CLIO, 2002.
* Buckley, John. *Air Power in the Age of Total War*. Indiana University Press, 1999.

## Liure an sl'argoment
* Alfred Price, *The History of US Electronic Warfare*, 1984.

Categorìa:Stòria militar
Categorìa:Arm
Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Corassà

Le **corassà** a son stàite na categorìa 'd nav da guèra motobin armà e protèite da na còrassa d'assel. Coste nav a l'han dominà ij mar da la mità dël sécol ch'a fa XIX fin a la Sconda Guèra Mondial, rappresentand ël pì grand podèj navaj dle nassion marìtime. Ël nòm a ven da la presensa 'd na blindadura (corassa) ch'a protegìa le part vitaj dla nav.

## Stòria
Le prime corassà a son comparìe ant j'agn 1860, an sostituend le nav ëd linia 'd bòsch. L'antrodussion ëd l'assel, dël vapor e dij canon a retrocaria a l'ha arvolussionà la guèra naval. Un dij prim esempi significativ a l'é stàit la fregà corassà franseisa *La Gloire* (1859) e soa arspòsta anglèisa, l*HMS Warrior* (1860).

Ant la prima metà dël sécol ch'a fa XX, la corsa a j'armament navaj fra le potense mundiaj (dzortut 'l Regn Unì e la Germania) a l'ha portà a la costrussion dle nav ëd linia *dreadnought*, un tipo 'd corassà motobin pì gròss e potent dij precedent. Le corassà a l'han giugà un ròl sentral an vàire bataje dla Prima Guèra Mondial (për esempi a Jutland) e dla Sconda.

Contut, con lë svilup ëd l'avion da guèra e dl'atach avion, la corassà a l'é dventà sempe pì vulneràbil. La bataja 'd Taranto (1940) e l'atach a Pearl Harbor (1941) a l'han mostrà che l'era dle corassà a l'era finìa, sostituìa da cola dla pòrta-avion e dla guèra sot-marin-a.

## Caraterìstiche
Le caraterìstiche prinsipaj ëd na corassà a j'ero:
* **Corassa**: na blindadura d'assel spëssa ch'a protegìa la sen-a, le tor dij canon e le part vitaj.
* **Potensa 'd feu**: armà con vàire canon 'd gròss càliber, organisà an tor.
* **Dimension**: dimension e pèis motobin grand; le corassà *dreadnought* a podìo rivé fin a 30.000 tonelà.
* **Propulsion**: prima a vapor con roe a pala, peui con élica.

## Esempi famos
* *[[HMS Dreadnought (1906)|HMS Dreadnought]]* (Regn Unì) - A l'ha arvolussionà ël disegn dle corassà e a l'ha dàit sò nòm a na categorìa antrega.
* *[[Bismarck (nav)|Bismarck]]* (Germania) - Famosa për la soa crosiera ant l'Océan Atlàntich dël 1941.
* *[[USS Missouri (BB-63)|USS Missouri]]* (Stat Unì) - An su sò pont a l'é stàita firmà la resa dël Giapon dël 1945.

## Eredità
Dòp la Sconda Guèra Mondial, pòchi corassà a son ëstàit mantnù an servissi. A son stàit dovrà për la demolission d'obietiv a tèra durant le guère 'd Coréa e dël Vietnam. Ancheuj, gnun-a corassà a l'é pì an servissi ativ ant le marin-e militar, ma vàire a son conservà com nav museo, për esempi l'USS *Missouri* a Pearl Harbor o l'USS *Iowa* a Los Angeles.

## Vos corelà
* Nav ëd linia
* Incrociator
* Dreadnought
* Bataja naval
* Pòrta-avion

## Arferiment
* Gardiner, Robert. *Conway's All the World's Fighting Ships: 1860–1905*. Conway Maritime Press, 1979.
* Ireland, Bernard. *Jane's Battleships of the 20th Century*. HarperCollins, 1996.

Categorìa:Stòria militar
Categorìa:Sécol ch'a fa XIX
Categorìa:Sécol ch'a fa XX
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mocëtta

La mocëtta ("motsetta" an franch-provensal) a l'é n'ansacà tìpich dla Val d'Osta, dël Canavèis, dla Valsesia e dla Val d'Òssola. 

A l'ha l'arconossiment PAT (*Prodòt Tradissionaj Tradissionaj*).

## Stòria
La mocëtta a l'ha rèis antiche, nassùa për goerné la carne durant ij meis invernaj.

## Preparassion e arlan
La carn (preferì la cheussa ò 'l mùscol ëd ciamoss ò bochëtin, ma a peulo esse 'dcò 'd vaca, crava, fèja, crin ò 'd salvagin-a) a l'é insavorìa con aj, sal, làuro, rosmarin, mërlipò, e autre erbe 'd montagna. A l'é quatà con sò midem breu e lassà a arposé për na vinten-a 'd di ant un leu fresch e areà. La mocëtta a deuv esse lassa a stagioné sospèisa, për ël perìod vorsù: an base a lòn, la mocëtta a peul esse fresca: visadì ancor fròla o a stagionadura avansà, quand a l'é pi uniforma ma 'dcò pi goregna.

A l'é un dj'ingredient dle *[[quajëtte 'd Fénis]]*.

## Arferiment

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Mangé
Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Categorìa:Ansacà
Categorìa:Val d'Osta
Categorìa:Canavèis
Categorìa:Valsesia
Ilyushin Il-2 Šturmovik

L**'Ilyushin Il-2 Šturmovik** (an russ: **Ильюшин Ил-2 Штурмовик**) a l'é n'avion bombardiè a dòi pòst soviètich costruì durant la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 2 otòber 1939  e a l'é intrà an servissi dal 1941.
A l'é stait dovrà da la *Voyenno-Vozdushnye Sily*, l'aviassion militar soviètica, da la *Morskaja aviacija Voenno-morskogo flota* l'aviassion naval soviètica e da motobin autre aviassion militar durant e apress la Sconda guèra mondial. A l'é stait prodovù an 36.183 esemplar. Soa lestëssa màssima a l'era ëd 410 km/h. 

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Catapulta

Na **catapulta** a l'é na màchina d'assedi motobin antica, dovrà për lansé dij proiétij a na gran distansa sensa dovré d'esplosiv o 'd pover. A l'é stàita fondamental ant la guèra d'assedi da l'Antichità fin al Medi Ev, prima che l'artijarìa a pover da spare a rivèissa a dominé.

## Stòria e dësvlup
Le prime catapulte a armonto a l'antica Grecia, vers ël sécol ch'a fa IV a.C. Ij grech a j'ero ciamà *katapeltai*, da 'nté a riva 'l nòm, che a vorìa dì "për colpì 'n chèich *pelta*", ant jë scu.

J'antich grech e roman a l'han dësvlupà 'd catapulte a torsion, ch'a dovravo l'energìa 'd torsion ëd corde ëd crin o nerv për lansé 'd pere, sajëtte 'd fer o bale 'd feu.

Con l'Imperi Roman la catapulta a l'é dventà na rma stàndard dël genio militar, dovrà për bate le muraje nemise.

Al Medi Ev, le catapulte a son ëstàite motobin dovrà për j'assedi, con ëd sòt-tip coma 'l **trabuchet**, na catapulta a contra-pèis ch'a l'era bon-a a campé 'd pere motobin gròsse contra le fortificassion.

L'ariv ëd l'artijarìa a pover da sparé, a parte dal sécol ch'a fa XIV, a l'ha fàit calé l'utilità dle catapulte an guèra, bele se a son ëstàite dovrà ancora për vàire sécoj për d'àutri but.

## Mecanism
Ël prinsipi ëd base dla catapulta a l'é col ëd agasiné d'energìa potensial mecànica e 'd lassela andé 'd colp për tiré 'n proietìl. A esistìo vàire tìpo 'd catapulte, con dij mecanism diferent:
* **Catapulta a torsion**: L'energìa a l'era fornìa da la torsion ëd còrde torzùe. A comprendìo la **balista** (për tiré 'd giavelòt o 'd pere) e l**onagr'' (për tiré 'd pere gròsse con n'àuta traietòria parabòlica).
* **Catapulta a flession**: A dovrava la flession ëd na bara 'd bòsh për imagasiné l'energìa, coma lë **scorpion** roman.
* **Catapulta a contra-pèis**: Surtut ël **trabuchet*' medieval. A l'avìa 'n longh brass da na banda ch'a portava 'n pèis motobin gròss (contra-pèis). Cand ch'a l'era lassà, ël contra-pèis a calava e 'l brass a lansava 'l proiétil con fòrsa e precision motobin granda.

== Utilisassion ==
Le catapulte a j'ero dovrà dzortut për:
* Bate le muraje 'd le sità o 'd le fortësse assedià.
* Campé 'd material ënfiamà an drinta 'd le muraje për feje dé feu.
* Tiré 'd carcasse 'd bestie mòrte o 'd material mars për spantie 'd maladìe.
* Bate le tor e le màchine d'assedi nemise.
* Campé 'd vivande an na fortëssa assedià, për giuté j'assion sitadin-e (motobin ràir).

== Coltura e arpresentassion ==
La catapulta a l'é un sìmbol ëd guèra antica e d'angignosità militar. A l'é sovens arpresentà ant ël cine, ant la literatura e ant ij videogieugh ch'a parlo d'assedi o d'época medieval. A l'é 'dcò n'oget popolar ant le *rapresentassion'' stòriche e ant le competission 'd costrussion moderna, andoa 'd passionà a costruisso 'd catapulte për tire 'd bersaj për la veuja 'd dimostre l'eficassa dj'arme antiche.

## Vëdde 'dcò
* Balista
* Onagr (catapulta)
* Trabuchet
* Assedi
* Artijarìa d'assedi

## Ligam ëd fòra
* The Medieval Centre, Denmark - Musé con d'esibission ëd màchine d'assedi funsionante.

Categorìa:Arm
Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Stòria militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Luis Buñuel

**Luis Buñuel Portolés**, (Calanda, 22 ëd fërvè 1900 - Sità dël Méssich, 29 luj 1983), a l'é stàit un regista spagneul ëd film naturalisà messican. 
Ij film ëd Buñuel a son caraterisà da surealism, seugn e fantasìa.
## Biografìa
Buñuel a l'era ël fieul pì grand ëd Leonardo Manuel Buñuel González e ëd María Portolés Cerezuela e a l'ava ses freij Alfonso, Leonardo, Alicia, Concepción, Margarita e María.
A l'é laureasse an Filosofìa a l'Università ëd Madrid sità andoa a l'ha conossù Salvador Dalí e ël poeta Federico García Lorca.
Dël 1934 a l'ha marià Jeanne Rucar Lefebvre dont a l'ha avù doi fieuj, Juan Luis e Rafael.
## Ij film pi avosà
* Tristana (1970)
* Le Charme discret de la bourgeoisie (1972)
* Le Fantôme de la liberté (1974)
* Cet obscur objet du désir (1977)

Categorìa:Regista ëd cine
Piaggio P.108

Ël **Piaggio P.108** a l'é stàit l'unich bombardié pesant a quatr motòr fabricà an Italia adnans e durant la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 24 november 1939 e a l'é intrà an servissi dël 1941.
A l'é stait dovrà da la Regia Aeronautica durant la Sconda guèra mondial. 
Ël Piaggio P.108 a l'é stàit prodovù màch an 50 esemplar an doe version P.108B e P.108T, soa lestëssa màssima a l'era ëd 420 Km/ora e son ragg d'assion a l'era ëd 3.520 Km.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Alenia C-27J Spartan

L**'Alenia C-27J Spartan** a l'é un avion ëd trasport militar ad dòi motòr, fabricà an Italia da Leonardo.
A l'é n'evolussion ëd ël Alenia G.222 che a l'avia fàit ël prim vòl dël 1970 e a l'era intrà an servissi dal 1978 fin dël 2012.
Ël C-27J Spartan a l'ha fàit ël prim vòl dël 24 stèmber 1999 e a l'é intrà an servissi dal 2005 e a l'é stàit prodovù, fin al dì d'ancheuj, an 103 esemplar.

Categorìa:Avion militar
Leonardo (imprèisa)

La **Leonardo S.p.A** a l'é un grop industrial italian nël setor dl'aviassion e dla defèisa e soa sede a l’é a Roma.
## Stòria
### J'achit
La marca a l'é stàita fondà dël 1948 con ël nòm Finmeccanica.
Dël 2016 a l'ha pijà ël nòm Leonardo-Finmeccanica, dël 1º gènè 2017 a l'é restà màch ël nòm Leonardo.

L'atual pressident a l'é Stefano Pontecorvo e l'aministrator delegà a l'é Roberto Cingolani.

Categorìa:Industria
Eni

L**'Eni S.p.A**, accronìm ëd **Ente Nazionale Idrocarburi**, a l'é un grop industrial italian ativ nël setor dl'energìa e dla chìmica e soa sede a l’é a Roma.
## Stòria
### J'achit
Ël grop a l'é stàit fondà për inissiativa ëd Enrico Mattei dël 10 fërvè 1953 e dirgiù dal medesim da l'inissi fin a soa mòrt dël 1962.
Dël 1992 a l'é vnùa sossietà për assion.

L'atual pressident a l'é Giuseppe Zafarana e l'aministrator delegà a l'é Claudio Descalzi.

Categorìa:Industria
Morane-Saulnier MS.760 Paris

Ël **Morane-Saulnier MS.760 Paris** a l'é stàit n'avion militar e sivil a reassion subsonich a doi motor e quatr pòst fabricà an Fransa ant j'agn 1950.
A l'ha fàit ël prim vòl dël 29 luj 1954 e a l'é intrà an servissi dël 9 fërvè 1959.
Soa produssion a l'é stàita ëd 157 esemplar e a l'é stàit dovrà da l'aviassiom militar fransèisa e da motobin autre aviassion dont cole olandèisa, paraguayan-a, brasilian-a e argentin-a andoa a l'é restà an servissi fin al 2007.
Soa lestëssa màssima a l'era ëd 641 km/h. 

Categorìa:Avion militar
Douglas DC-6

Ël **Douglas DC-6** a l'é stàit un avion passagé a elica a quatr motòr për longhe distanse fabricà ant jë Stat Unì.
  
A l'ha fàit ël prim vòl dël 15 fërvè 1946, a l'é intrà an servissi da l'avril 1947 e soa produssion a l'é stàita ëd 704 esemplar dont cheicun  a vola ancora al dì d'ancheuj.
Soe lestëssa màssima a l'era ëd 507 km/h e so ragg d'assion a l'era ëd 4.840 km.

Categorìa:Avion
Metropolitan-a ëd Teheran

La **metropolitan-a ëd Teheran** (ciamà localment *متروی تهران *: *metrō-ye Tehrān*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dle sità ëd Teheran, an Iran. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 7 Mars 1999. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 7 linie ëd metropolitan-a pesant longhe an total 292,1 km con 161 stassion. 

Teheran
Fokker Eindecker

Ël **Fokker E**, mej conossù 'me *Eindecker* (monoplan) a l'é 'na famija d'avion da cassa a un pòst alman ëd la Prima guèra mondial progetà da Anthony Fokker.
A l'ha volà la prima vira dël 23 maj 1915 e a l'é intrà an servissi ël medesim agn.
A l'é stait dovrà da la Luftstreitkräfte, l'aviassion miltar alman-a dla prima guèra mondial. A l'é stait prodovù an 416 esemplar an vaire version dont la pì avosà a l'é la E.III.

Categorìa:Avion militar dla prima guèra mondial
Categorìa:Avion militar