Colp

Ël **colp** (o **ictus**) a l'é na condission médica d'emergensa anté che ël fluss ëd sangh a na part dël servel as anteromp, causand la mòrt dle célule serebraj për mancansa d'ossìgen. A peul esse causà da n'ostrussion ëd na ven-a (colp **ischémich**) o da na rotura ëd na ven-a (colp **emoràgich**). L'ictus a l'é na dle prinsipaj càuse ëd mòrt e d'anvalidità crònica an tut ël mond.  

## Stòria

Descrivù già ant l'Egit antich (2500 a.C.), ël colp a l'é stàit identificà com "la maladìa dël temp ch'a passa tròp ràpid" da Ipòcrat ant la Grecia antica. Dël 1658, ël mèdich anglèis **Johann Jakob Wepfer** a l'ha dimostrà che l'ictus a l'é colegà a problema dël fluss sanghign ant ël servel. Ant j'agn 1990, l'usagi dle tecnològje d'imagine (TAC, Risonansa Magnética) e ij tratament con fibrinolìtich (es. tPA) a l'han revolussionà la gestion.  

## Cause

* **Colp ischémich** (85% dij cas):  
** **Trombo**: Coàgol ëd sangh formasse ant na ven-a dël servel.  
** **Embolo**: Coàgol ch'a riva da d'àutre part dël còrp (es. cheur  
* **Colp emoràgich**:  
****Ematoma intracerebral**: Sangh ch'a seurt da na ven-a rota ant ël servel.  
****Ematoma subaracnòid**: Sangh ant ël spassi antorn al servel.  

**Fator d'arzigh**: Ipertension, fumé, diabete, colesterol àut, aritmìe cardìache (es. fibrilassion atriaj), obesità.  

## Sìntom

Ij sìntom a comparisso **d'un colp** e a dipendo da la zòna dël servel colpìa:  
* **F.A.S.T.**: Mnemonica për arconòsse l'ictus:  
** **F** (Face): Paralisi ëd la facia (bòca storta).  
** **A** (Arms): Dëscoordinament o debolëssa d'un brass.  
** **S** (Speech): Difoltà a parlé o a capì.  
** **T** (Time): Ciamé ël 118 ëd pressa.  
* Àutri sìntom: Pèrdita ëd vision, vertìgin, mal ëd testa grev, confusion.  

## Diagòstich

* **TAC o Risonansa Magnetica**: Për identifiché s'a l'é ischémich o emoràgich.  
* **Esam dël sangh**: Për controlé ij coàgol o j'anfession.  
* **Ecocardiograma**: Për trové coàgol ant ël cheur.  
* **Angiografìa**: Për visualisé le ven-e dël servel.  

**Temp a l'é servel**: Ël tratament a dev parte an men ëd 4-5 ore për riduve ij dann.  

## Tratament

* **Colp ischémich**:  
** **Fibrinolìtich** (tPA): Meisin-e ch'a dësblòco ij coàgol (dàit për eva ant ël prim 4,5 ore).  
** **Trombectomìa mecànica**: Strument për gavé ël coàgol diretament.  
* **Colp emoràgich**:  
** Contròl ëd la pression e dël sangh ch'a seurt.  
** **Chirurgìa** për gavé l'ematòma o riparé ij vas rovinà.  
* **Riabilitassion**: Fisioterapìa, logopedìa, terapia ocupassional për arcuperé le fonsion perdùe.  

## Prevension

* **Contròl ëd la pression arteriosa** e dël colesterol.  
* **Dieta san-a**: Pòch sal, fruta, verdure, pòchi grass saturà.  
* **Atività fìsica** regolar.  
* **Evité ëd fumé** e limité l'alcòlich.  
* **Anticoagolant** (es. warfarin) për chi a l'ha fibrilassion atriaj.  
* **Vacin contra l'influensa** (riduv l'arzigh ëd complicanse cardìache).  

## Complicanse

* Paralisi permanenta (es. emiplegìa).  
* Afasìa (difoltà a parlé o capì).  
* Demensa vascolar.  
* Depression o cambiamènt d'umor.  

## Riferiment
*(EN) Warlow, C.P. (2003). "Stroke: A Practical Guide to Management". *Blackwell Publishing*.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI