open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Giovanni Bertacchi

**Giovanni Bertacchi** a l'era nassù a Chiavenna ai 9 ëd fërvé dël 1869 e a l'é mòrt ant na ca ëd cura ëd Brugherio (an provinsa ëd Milan) ai 24 ëd novèmber dël 1942.
A-j piasìa fesse ciamé *Giovanin de Ciavèna* ò *Giovàn Bertàc*.

A l'era laureasse an litre a Milan ant ël 1892. A l'ha mostà ai licei Parini e Manzoni a Milan e a l'Università ëd Padoa.
A l'era ritirasse da l'anseignament dël 1938, për nen diciaresse fassista.

## Euvre
A l'ha scrivù prima an italian e peui, a parte dai sesant'agn, an lombard. Ël sò lombard a l'é na contaminassion tra la parlà ëd Chiavenna e ël Milanèis.
Le soe euvre prinsipaj a son:
* *Il Canzoniere delle Alpi*, an italian
* *Un momént de nostalgia*, an lombard
* *Poesie dialettali*, che a conten squase tute le soe poesìe, dont i arportoma tre s-cianchèt

### Un momént de nostalgia
An drinta a la lirica **Un momént de nostalgia** (1933), ël Bertacchi a arcòrda ël Natal. L'inisse: 

### Caar el mè Cardanèla
La poesìa **Caar el mè Cardanèla** (da *Poesie dialettali*), a l'é na sòrt ëd "litra doverta" a sò amis Carlo Cardani. L'inisse: 

### Mi guardi invèers Milàn
An drinta a la poesìa **Mi guardi invèers Milàn** (da *Poesie dialettali*), ël Bertacchi a scriv ëd sò sentiment contrastant an vers Milan. L'inisse: 

### Quant 'l Spinàz
An drinta a la poesìa **Quant 'l Spinàz** (da *Poesie dialettali*), as parla dël cap stassion ëd Chiavenna, che a së s-ciamava "Spinàz". L'inisse: 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardiìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Bertacchi, Giovanni
Bertacchi, Giovanni
Bertacchi, Giovanni
Lenga bukitan

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga bukitan** ò **Bukitan** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant Indonesia (Kalimantan).

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Bukitan** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe malayo-polynesian-e
*** lenghe malayo-polynesian-e nòrd-ossidentaj
**** lenghe melanau-kajang
***** lenghe kajang
****** **lenga bukitan**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **bkn**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bkn

Categorìa:Lenghe kajang
Categorìa:Lenghe dl'Indonesia
Pietro Ferraris

**Pietro Ferraris (II)** (nàit a Vërsèj ij 5 ëd fërvé dël 1912 e mòrt ambelelà j'11 d'otóber dël 1991) a l'é stàit un fotbaleur con ël ròl d'atacant.

Soa cariera da giovo a ancamin-a con la Prò Versèj ëd Silvio Piola anté che a gieuga soa prima partìa an Serie A con nomach che 17 ani. A l'ha peui giugà con l'Inter, ël Nàpoli, ël Gran Turin (fin-a a l'istà dël 1948) e peui ant ël Noara (andoa a l'é torna trovasse con Silvio Piola). L'esse passà al Noara a l'ha salvalo da meuire 'cò chiel ant la Disgrassia 'd Superga, ij 4 ëd magg dël 1949.

Ferraris, Pietro
Categorìa:Fotbaleur dla Prò Vërsèj (fótbal)
Claudio Garella

**Claudio Garella** (nàit a Turin ij 16 ëd magg dël 1955) a l'é n'ex-fotbaleur piemontèis che a l'ha giugà ant ël ròl ëd portié. 

A l'ha fàit soa prima presensa an Serie A ant ël campionà 1972-73 con la maja dël Turin contra 'l Vicensa. Dòp a l'ha giugà doe stagion con ël Casal an Serie D e C (anté che a l'ha marcà na grija mersì a un rigor).

Dapress a n'ann al Noara a l'é stàit catà da la Lassio anté che a l'é restà doi ani. Passà peui tre ani a la Sampdoria an Serie B, ant la stagion 1984-85 a l'é ruvà al Veron-a antrenà da Osvaldo Bagnoli, andoa a l'ha vagnà në scudèt ëstòrich.

Dl'istà dël 1986 a l'é passà al Nàpoli andoa a l'ha tornà vinciù 'l campionà e la Copa Italia ant la stagion 1986-87. A l'é peui artirasse dapress al campionà 1990-91, giugà an Serie B con l'Avlin.

An soa cariera a l'é stàit famos për sò fìsich e dzoratut për sò stil ëd gieugh nen pròpi clàssich, fàit da parade ecessionaj (con ël cul ò an arvers) tan-me da eror clamoros (ciamà "garelade").

Ancheuj a fa ancora part dël mond dël fótbal coma arsecador ëd neuv talent.

Garella, Claudio
Lenga tanjong

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga tanjong** ò **Tanjong** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant Malaysia (Sarawak).

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Tanjong** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe malayo-polinesian-e
*** lenghe malayo-polinesian-e nòrd-ossidentaj
**** lenghe melanau-kajang
***** lenghe melanau
****** **lenga tanjong**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **tnj**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tnj

Categorìa:Lenghe dla Malaysia
Categorìa:Lenghe melanau
Lenga kenyah, bakung

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga kenyah, bakung** ò **Kenyah, bakung** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant l'Indonesia (Kalimantan).

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Kenyah, bakung** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe malayo-polynesian-e
*** lenghe malayo-polynesian-e nòrd-ossidentaj
**** lenghe nòrd sarawakan
***** lenghe kenyah
****** **lenga kenyah, bakung**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **boc**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=boc

Lenga kenyah bakung
Lenga kenyah bakung
Teilhet (Puy-de-Dôme)

**Teilhet** a l'é un comun fransèis ëd Puy-de-Dôme (Region Alvernia) ant ël cheur dle Combrailles.
A conta 298 abitant .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Bernard Duverger.

## Arferiment

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Puy-de-Dôme
Andreas Hadik von Futak

Ël cont **Andreas Hadik von Futak** (*Futaki András Hadik* an ungherèis) a l'é stàit un general dl'esèrcit amperial asbórgich.
A l'era nassù a Kőszeg, an Ungherìa, ai 16 d'otóber dël 1710 e a l'é mòrt a Vien-a ai 12 ëd mars dël 1790.

Durant la Guèra dij set agn (1756-1763), con mach 5.000 Ùssar, a l'avia ocupà Berlin, capital dla Prussia: për costa imprèisa a l'era stàit promovù marëssal.

A l'era 'l pare dël general Karl Hadik von Futak.

Hadik von Futak, Andreas
Saitenwynd

Ij **Saitenwynd** a son na companìa musical ëd Kulmbach an Àuta Francònia, Gërmania, che a canta nen mach an tedesch, ma ëdcò an lenghe locaj coma 'l mainfränkish. Ël nom dla formassion a veul dì "ël vent ch'a bufa da 'n banda".

Dël 1982 Richard Schmitt, Siglinde Hornung, Norbert Rösch, Kurt Dixi Schleicher e Sabine Schleicher a l'han fondà na companìa ëd mùsica francon-a e séltica-irlandèisa.

## Formassion
*Richard Schmitt: vos, ghitara, banjo bass, batarìa
*Sieglinde Hornung: violin
*Norbert Rösch: bass, fisarmònica, banjo
*Kurt Dixi Schleicher: vos, ghitara, bass, mandolin
*Sabine Schleicher: vos, subiòt

## Discografìa
### CD
#### 1996: Musikant
#Musikant
#Souch Blues (YouTube)
#Der Durscht
#Frei wie die Sau (instr.)
#Ganz unten (YouTube)
#Hoppela du Deppela (YouTube)
#Dock 17
#A excellenter Termin
#Fernweh
#Das Kind
#Einwegtränen
#Kneipenhocker (YouTube)
#Wunderland
#Der Karl
#Weihnachtslied
#### 1999: Oubocht
#Fei (YouTube)
#Marua
#Irlandreise
#Goschn haldn
#Roady
#Menschenbündel
#Lady
#Naus (YouTube)
#Kuzzera Touch
#Irgendwann
#Hau na aana nauf (YouTube)
#Zeckengefahr
#Frei wie die Sau
#Dock 18
#### 2003: John Barleycorn
#The back o'the northwind
#Beautiful Wasteland
#The brown milkmaid
#Moving song
#Smuggling the tin
#Scandinavia
#Mary, young and fair
#Mo ghile mear
#John Barleycorn
#Alloa house
#Whiskey from the field
#Skellig
#Barlecorn
#Harvest home
#Eileen Oge
#Masons apron
#Sliabh Gallion Braes
#If ever you go to Dublin Town
#Marie's wedding
#Whisky in the jar
#Buci's Reel
#Danny Boy

## Anliure esterne
*Sit dël grop

Categorìa:Mùsica francon-a
Categorìa:Mùsica irlandèisa
Categorìa:Mùsica tradissional
Bione

**Bione** (*Biù* an dialèt bressan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.370 abitant , ant la provinsa ëd Bressia. As treuva ant la Val Sàbia, an riva al torent Vrenda.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franco Zanotti (dal 25/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bressia
Henri Fehr

Matemàtich.
**Henri Fehr** a l'era nassù a Zurigh ai 2 ëd fërvé dël 1870 e a l'é mòrt a Gëneva ai 2 ë novèmber dël 1954.
A l'é stàit antra ij matemàtich ch'a l'han partissipà al prim congress antërnassional dij matemàtich a Zurigh dël 1897.
Dël 1899 a l'ha fondà, ansema a Laisant, L'Enseignement Mathématique.

Fehr, Henri
Problema ëd Hilbert

Ij **problema ëd Hilbert** a son na lista ëd vintetré chestion che David Hilbert a l'avìa isolà tanme ij problema matemàtich pì amportant për ël sécol ch'a fa XX e ch'a l'avìa smonù al congress antërnassional dij matemàtich dël 1900 a Paris.
A j'8 d'ost, Hilbert a l'avìa ancaminà sò dëscors, dventà stòrich, con na domanda: *Chi ëd nojàutri a l'avrìa nen gòj ëd solevé ël vel ch'a stërma l'avnì, ëd dé n'ociada ai progress futur ëd nòstra siensa e ai segret ëd sò dësvlup ant ij sécoj a vnì?*

An efet, la lista completa a l'é cola dla version ëstampà ëd sò dëscors, përchè durant la conferensa a l'ha avù 'l temp ëd parlé mach ëd des ëd lor: ij nùmer 1, 2, 6, 7, 8, 13, 16, 19, 21, 22.

## Ij 23 problema
#L'ipòtesi dël continuo.
#La coerensa dj'assiòma dl'aritmética.
#L'ugualiansa dij volum ëd doi tetraedr d'uguaj base e autësse.
#Ël problema dla reta tanme distansa pì curta antra doi pont.
#Ël concet ëd Lie dë strop continuo ëd trasformassion sensa l'assunsion dla diferensiabilità dle fonsion ch'a definisso lë strop.
#Ël tratament matemàtich ëd j'assiòma dla fìsica.
#L'irassionalità e la trassendensa ëd vàire nùmer.
#Dij problema ëd nùmer prim (comprèisa l'ipòtesi ëd Riemann).
#La dimostrassion dla laj pi general ëd ressiprossità an qualsëssìa camp numérich.
#La determinassion ëd l'arzolubilità ëd n'equassion diofantin-a.
#Ël problema 'd na forma quadràtica con qualsëssìa coefissient numérich algébrich.
#L'estension dël teorema ëd Kronecker dij camp abelian a qualsëssìa domini algébrich ëd rassionalità.
#La dimostrassion dl'impossibilità dl'arzolussion ëd l'equassion general ëd gré 7 për mojen ëd fonsion ëd mach 2 argoment.
#La dimostrassion dla finitëssa ëd chèich sistema complet ëd fonsion.
#Na fondassion rigorosa dël càlcol enumerativ ëd Schubert.
#Ël problema dla topologìa dle curve e surfasse algébriche.
#L'espression ëd forme definìe për quadrà.
#La costrussion ëd në spassi da poliedr congruent.
#La determinassion se le solussion dij problema regolar ant ël càlcol dle variassion a son për fòrsa analìtiche.
#Ël problema general dij valor a la frontera.
#La dimostrassion ëd l'esistensa d'equassion diferensiaj linear con në strop monodròmich predeterminà.
#L'uniformisassion ëd relassion analìtiche për mojen ëd fonsion automòrfiche.
#Ël dësvlup ulterior dij métod dël càlcol dle variassion.

Categorìa:Matemàtica
John Napier

Matemàtich, astrònom e fisich.
**John Napier**, mej conossù come **Neper**, a l'era nassù a Edimborgh dël 1550 e a l'é mòrt ambelelì ai 4 d'avril dël 1617.

A l'é stàit ël prim a antoduve ij logaritm naturaj, che a son ëdcò ciamà con sò nòm.

## A pòrto sò nòm
* Logaritm ëd Napier
* Paloch ëd Napier
* Tàula ëd Napier

Napier, John
Napier, John
Napier, John
Napier, John
Gradara

**Gradara** (*Gradèra* an pesarèis) a l'é un comun dle Marche ëd 4.500 abitant , an provincia ëd Pésaro-Urbin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franca Foronchi (dal 28/05/2006).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pésaro-Urbin
Hermann Weyl

Matemàtich.
**Hermann Weyl** a l'era nassù a Elmshorn, an Almagna, ai 9 ëd novèmber dël 1885.

Dal 1904 al 1908 a l'ha studià a Göttingen, gavà un pàira 'd semestr passà a Mùnich.
A l'ha vivù e travajà a Zurigh a parte dal 1913, ma a l'é restà sitadin alman.
Parèj dël maj 1915 a l'é stàit ciamà ant l'armada alman-a; a l'é stàit liberà dal servissi séghit a l'antërvension dël goern ësvìsser ant l'ost 1916.

Hermann Weyl a l'ha dàit d'amportante contribussion ai fondament ëd la matemàtica, a la geometrìa diferensial e a la teorìa clàssica dij camp.

A l'é mòrt a Zurigh j'8 dë dzèmber dël 1955.

## Euvre prinsipaj
* *Raum Zeit Materie* (Berlin, 1918).
* *Mathematische analyse des Raumproblems* (Berlin, 1923).
* *Philosophie der Mathematik und Naturwissenschaft* (Mùnich, 1927).

Weyl, Hermann
George Berkeley

Filòsof empirista e teòlogh.
**George Berkeley** a l'era nassù davzin a Thomastown, an Irlanda, ai 12 ëd mars dël 1685 e a l'é mòrt a Oxford ai 14 ëd gené dël 1753.

A l'ha studià al Trinity College ëd Dublin e a l'ha publicà ij sò prinsipaj travaj filosòfich prima dij trant'agn.

A l'ha partissipà a 'n proget, falì, ëd fondé un colege ant le colònie merican-e, vivend dal 1728 al 1731 an Rhode Island.

Dël 1831 a l'é stàit nominà vësco dla diòcesi anglican-a ëd Cloyne, andoa a l'ha vivù për ël rest ëd soa vita.

## Sò pensé
Berkeley a l'é famos për avèj negà l'esistensa dla materia: a chërdìa che costa a fussa l'ùnica manera për goerné la testimoniansa dij sens.

A l'ha mnà dle fòrte crìtiche al càlcol infinitesimal.

## Euvre prinsipàj
* *Philosophical Commentaries* (1707–08)
* *An Essay towards a New Theory of Vision* (1709)
* *A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge* (1710)

* *Three Dialogues between Hylas and Philonous* (1713)
* *De Motu* (1721)
* *Alciphron: or the Minute Philosopher* (1732)
* *The Theory of Vision or Visual Language … Vindicated and Explained* (1733)
* *The Analyst* (1734)
* *The Querist* (1735–37)
* *Siris* (1744)

## Curiosìtà
La sità ëd Berkeley, an Califòrnia, a l'é stàita ciamà parej an sò onor.

Berkeley, George
Berkeley, George
John Charles Fields

Matemàtich.
**John Charles Fields** a l'era nassù a Hamilton, ant l'Ontario, dël 1863 e a l'é mòrt a Toronto ai 9 d'aost dël 1932.

A l'é laureasse dël 1884 a l'Università ëd Toronto e a l'é stàit premià con na mudaja d'òr.
Tre agn pì tard a l'é dotorasse a la Johns Hopkins.
Apress un curt perìod ëd travaj a l'Allegheny College an Pennsylvania, a l'ha tramudà an Almagna e a l'ha studià con Fuchs, Frobenius, Hensel e Schwarz.
A cost perìod a armonta soa amicissia con Mittag-Leffler.
Dël 1902 a l'é tornà a l'Università ëd Toronto, anté ch'a l'é restà fin-a a soa mòrt.

Dël 1924 a l'ha organisà e pressiedù ël congress antërnassional dij matemàtich a Toronto.
A l'é stàit tant bon a oten-e dj'agiut finansiari che a la fin a l'han fin-a vansà dij sòld, ch'a son servì për ancaminé a finansié le mudaje Fields.
An efet, Fields a l'é autor ëd travaj significativ an matemàtica, e a l'ha arseivù vàire onorificense dont l'elession a la Sossietà Real; tutun al di d'ancheuj a l'é dzortut arcordà për le mudaje che, contra sò desideri, a l'han pijà sò nòm.

## A pòrto sò nòm
* Mudaja Fields

Fields, John Charles
Trinità d'Agultu e Vignola

**Trinità d'Agultu e Vignola** (*Trinidade e Binzola* an sard, *Trinitài e Vignòla* an galurèis) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 2.135 abitant ,
an provincia d'Òlbia-Tempio.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Anna Muretti (dal 28/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Òlbia-Tempio
Trinità (omònim)

***Trinità*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Trinità]]**, an provincia ëd Coni

* **[[Trinità d'Agultu e Vignola]]**, an provincia d'Òlbia-Tempio
Francobol

Ël francobol a l'è un cit tòch ëd papé che s'as buta an sle litre e le cartolin-e për mandele con la pòsta a 'n destinatari. A l'han la fonsion dë marché che l'ampòrt ëd la spedission a l'é stait pagà, coma dij bijet che a resto amplacà ant sla missiva për arsevùa.

Ij francoboj a l'han:
* nòm ò sigla dlë stat;
* dissegn ò figura;
* dentlatura, për separé ij francoboj;
* valor.

### Francobol ordinari
Ij francoboj ordinari a son coj stampà an gran quantità, për esempi le serie *Castej* e *Fomne dl'Art* dl'Italia.

### Francobol comemorativ
Ij francoboj comemorativ a son stampà për propagandé n'event particolar.

* Filatelìa
* Element dël francobol

Categorìa:Colession
Categorìa:Pòsta
Escuadra, A Lama

**San Lourenzo** d**'Escuadra** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) dla Lama. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 171 abitant (100 fomne e 71 òm), distribuì an 11 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi dla Lama
Castiglion Fiorentino

**Castiglion Fiorentino** a l'é un comun dla Toscan-a dë 13.140 abitant , an provincia d'Aress.

## Përsonalità
* Roberto Benigni, ator, nassù a Castiglion Fiorentino dël 1952

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Brandi (dal 30/05/2006 -second mandà-).

## Sità gemelà
Castiglion Fiorentino a l'é gemelà con:
*  La Charité-sur-Loire, Fransa
*  Ronda, Spagna

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Castiglionfiorentino
Castelfranco di Sotto

**Castelfranco di Sotto** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 12.420 abitant , an provincia ëd Pisa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Umberto Marvogli (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pisa
Chitignano

**Chitignano** a l'é un comun dla Toscan-a ëd 967 abitant , an provincia d'Aress.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marcello Biagini (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà
Chitignano a l'é gemelà con:
*  La Calmette, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia d'Aress
Chiusi

**Chiusi** a l'é na comun-a dla Toscan-a d' 8.851 abitant , an provincia ëd Sien-a.

Ël pais a resta ansima a na colin-a ëd tov ch'a dòmina la comba dla Chian-a.

## Stòria
La sità a l'é stàita creà vers ël 1000 aGC cand ij sò abitant preistòrich ëd coltura vilanovian-a a l'han chità ël Mont Cetòna pr'ëstabilisse ambelessì.
Comsëssìa, la località a riva a sò cò sota j'etrusch, antra 'l sécol ch'a fà VII aGC e ël V sécol aGC e a dventa na sità amportanta ëd la dodecàpoli.
Ant ël IV sécol aGC as sotmet ai roman.
A ven na postassion militar.

Durant l'età ëd mes, Chiusi a dventa n'anfluent ducà longobard.

## Leu d'anteresse
* Ël Musé nassional etrusch

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luca Ceccobao (dal 29/05/2007 -second mandà-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sien-a
Forzáns, Ponte Caldelas

**San Fiz** ëd **Forzáns** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Ponte Caldelas. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 190 abitant (100 fomne e 90 òm).

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Ponte Caldelas
Bruno Besta

**Bruno Besta**, scritor an lombard. A l'era nassù a Teglio dël 1905 e a l'é mòrt del 1964.
A l'é stàit un famos médich specialista ant la cura dla tisi.

## Euvre
A l'ha tnù stërmà për gran part ëd la vita soa atività dë scritor an lombard.
I arportoma chèich righe dla lìrica *"L'ultima föja"*, an dova con l'alegorìa dl'ùltima feuja ël poeta a arpresenta chiel midem, rivà a la fin ëd la vita.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Besta, Bruno
Besta, Bruno
Besta, Bruno
Carlo Bonadei

**Carlo Bonadei** a l'era nassù a Castione dël 1822 e li a l'é mòrt dël 1901.
A mostava siense geològiche e zoològiche.

## Euvre
Le soe euvre prinsipaj a son:
* *La vit, l'uva e 'l vin*, un poemèt agrìcol;
* *I partii*, na coron-a ëd sonèt ëd sàtira polìtica;
* *Esame di coscienza riguardo alla propria opera*, n'àutra coron-a ëd sonèt, dont i na arportoma un.

### III sonèt ëd la coron-a
An drinta a costo sonèt, ël Bonadei a spiega soa ideja për arzolve ij problema: a-i va "eva për tùit", val a dì considerassion për tùit ij partì e tute le opinion. Paròle 

bele e uman-e.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardia - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Bonadei, Carlo
Bonadei, Carlo
Bonadei, Carlo
Polinòmi d'Hermite

Ij **polinòmi d'Hermite**, ch'a pijo sò nòm dal matemàtich Charles Hermite, a son definì përparèj:
*h_1(x)=x,
*h_2(x)=x^2-1,
*h_{n+1}(x)=xh_n(x)-nh_{n-1}(x) për n \geq 2.
Ij polinòmi d'Hermite a seurto fòra tanme solussion dj'equassion diferensiaj linear omogenie, dlë scond órdin
:y''-xy'+ny=0.
An dzorpì, h_n(x) a l'é 'l polinòmi ëd cobiament d'un graf complet su n element.
A valo ëdcò j'equassion h_n'(x)=nh_{n-1}(x) për tuti j'n \geq 2.

Categorìa:Àlgebra
Renzo Passerini

## Biografìa
**Renzo Passerini** a l'era nassù a Morbegno, ant ël 1924 e lì a l'é mòrt ant ël 1994. A fasìa ël negossiant. 
Ant ël 1987 a l'ha vagnà ël premi ëd poesìa **"Felice Damiani"**. A l'avìa colaborà a l'Inventario dei Toponimi della Società Storica Valtellinese (1984). 
An soa memòria a son antitolà vàire concors ëd poesìa. 

## Euvre
La soa euvra pì amportanta a l'é *"Aqui ciari, bèli nèti. Poesie in dialetto morbegnasco"* (Tip. Bettini, Sondri, novèmber 1998) dont i arportoma doi s-cianchèt. 
La lenga a l'é cola ëd Morbegno, com a dis ël tìtol ëd l'euvra, la grafìa a l'é andecisa tra cola clàssica e cola arformà. 

### El regiuu
An drinta a la poesìa **El regiuu**, ël Passerini a parla dël *"Resior"*, ël *"Nòno Patriarca"*, na figura motobin amportanta ant le famije lombarde ëd na vòta. 
Ch'as nòta che cola figura a l'é cola dël **dems-potis* indoeuropengh, ò *pater familias* an latin, val a dì na figura che a riva a noiàutri da la neuit dij temp. L'inisse: 

### El bastardèl
An drinta a la poesìa **El bastardèl**, ël Passerini a disegna la vita d'un cagnèt bastardin. L'inisse: 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardia - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Passerini, Renzo
Lenga kadazan, labuk-kinabatangan

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga kadazan, labuk-kinabatangan** ò **Kadazan, Labuk-Kinabatangan** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant Malaysia (Sabah).

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Kadazan, Labuk-Kinabatangan** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe malayo-polynesian-e
*** lenghe malayo-polynesian-e nòrd-ossidentaj
**** lenghe sabahan
***** lenghe dusunic
****** lenghe dusun
******* lenghe dusun orientaj
******** **lenga kadazan, labuk-kinabatangan**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **dtb**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=dtb

Categorìa:Lenghe dusun orientaj
Categorìa:Lenghe dla Malaysia
Lafayette (Luisian-a)

**Lafayette** a l'é na sità dla Luisian-a, ant'jë Stat Unì, ëd 110.000 abitant, la quarta sità dlë stat për popolassion.

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Luisian-a
Lenga bajau, west coast

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga bajau, west coast** ò **Bajau, West Coast** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant la Malaysia (Sabah).

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Bajau, West Coast** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe malayo-polynesian-e
*** lenghe sama-bajaw
**** lenghe abaknon
***** lenghe sulu-borneo
****** lenghe borneo coast bajaw
******* lenga bajau, west coast

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: bdr

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bdr

Categorìa:Lenghe borneo coast bajaw
Categorìa:Lenghe dla Malaysia
Lenga giangan

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga giangan** ò **Giangan** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Giangan** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe malayo-polynesian-e
*** lenghe sud mindanao
**** lenghe bagobo
***** **lenga giangan**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **bgi**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bgi

Categorìa:Lenghe bagobo
Categorìa:Lenghe dle Filipin-e
Lenga yakan

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga yakan** ò **Yakan** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Yakan** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe malayo-polinesian-e
*** lenghe sama-bajaw
**** lenghe abaknon
***** lenghe yakan
****** **lenga yakan**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **yka**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=yka

Categorìa:Lenghe yakan
Assion

Ch'as consìdera në strop G e n'ansem nen veuid X.

N**'assion** ëd G ansima a X a l'é n'omeomorfism σ da G a lë strop ëd përmutassion d'X.
L'element σ(g)(x) a së scriv ëdcò g \cdot x o bele mach gx.
Na definission equivalenta a l'é che n'assion ëd G ansima a X a l'é na fonsion G \times X \to X,(g,x) \mapsto g \cdot x=gx ch'a l'ha le propietà:
* g(hx)=(gh)x, për minca g,h \in G e x \in X;
* 1_Gx=x për minca x \in X.

### Esempi
Un dj'esempi pì amportant ëd n'assion a l'é cost-sì: ch'as consìdera un sot-ëstrop H ëd G.
Antlora G a agiss an sl'ansem G/H dij lateraj snistr d'H përparèj: g(xH)=gxH.

### Òrbite
Consìderoma n'assion ëd G ansima a X e fissoma n'element x \in X.
As ciama *òrbita* d'x sota l'assion ël sot-ansem Gx= \{ gx \mid g \in G \}  d'X.

N'assion as dis *transitiva* cand che X a l'é formà da n'òrbita sola.
Ant ës cas-sì as dis ëdcò che X a l'é në *spassi omogeni* për G.

Si G a agiss ansima a X, antlora X a l'é l'union ëd tute j'òrbite.
Costa a l'é l'ùnica decomposission d'X tanme union dë spassi omogeni.
Costa osservassion a fa vëdde che j'assion transitive a l'han n'amportansa particolar.

### Assion equivalente
Butoma che G a agissa ansima a j'ansem X e Y.
Na fonsion f:X \to Y a l'é dita G-equivarianta s'a respeta l'assion ëd G, visadì f(gx)=gf(x) për tuti ij g \in G e j'x \in X.
J'assion a son dite *equivalente* s'a-i é na bijession G-equivarianta antra X e Y.

Categorìa:Àlgebra
Speri Della Chiesa Jemoli

**Speri Della Chiesa Jemoli** a l'era nassù a Varèis ai 25 dë dzèmber dël 1865 e a l'é mòrt-ie ai 9 ëd gené dël 1946.
D'apress ëd na gioventù scapestrà, ant ël 1893 a l'avìa fondà a Varèis ël giornal Il Cacciatore delle Alpi, setimanal republican, contra ël rè e contra ij prèive. Peui a l'ha fàit ël bancari, a l'é stàit adotà dal marchèis Jemoli e a l'é sposasse ant ël 1919. 
A l'era ëdcò conossù con lë pseudònim ëd *"Try ko kumer"*. 

## Euvre
A l'é autor ëd vàire racòlte lìriche: 
* *Vers ... de lira*
* *I nostri buoni villici*
* *El quart d'ora de Giavan*
La grafìa a l'é cola clàssica.

### Lassa pur ch'el mund el gira ... (Màssim in voga)
An drinta al sonèt **Lassa pur ch'el mund el gira ...**, Della Chiesa a paragon-a le vàire ciòche con ël cambié dle mòde. L'inisse: 

### On insult
An drinta a la poesìa **On insult**, Della Chiesa a parla ëd n'ofèisa: un a l'é pijasse dël ... *"comendator"*!!! L'inisse: 

### Contrizion
An drinta a la poesìa **Contrizion**, Della Chiesa a confessa doi pecà ... : a l'ha pecà tròp pòch e a l'ha dit la vrità. L'inisse: 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Della Chiesa Jemoli, Speri
Giuseppe Talamoni

## Biografìa
**Giuseppe Talamoni** a l'era nassù a Monza ai 9 ëd magg dël 1886 e a l'é mòrt a Varèis j'8 ëd gené dël 1968.
A l'era diplomasse a l'Academia ëd Brera e, apress ij vint agn, a l'era trasferisse a Varèis].
A l'avìa fondà ël Gruppo Folcloristico Bosino ant ël 1927 e a l'avìa creà la mostacia varesin-a, ël *"Pin Girometta"*.

## Euvre
La soa euvra pì conossùa a l'é
* ël *Canzoniere bosino* .
La lenga dël Talamoni a l'é ël varesin genit, sensa anfluss milanèis. La grafìa a l'è normalisà.

### I nôst tosann
An drinta a la poesìa **I nôst tosann**, destinà a esse musicà, ël Talamoni a parla dle fije an fior. L'inisse: 

### Ra moda d'or noeuvcent
An drinta a la poesìa **Ra moda d'or noeuvcent**, ël Talamoni a badin-a an sla modernità dël Neuvsent. L'inisse: 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Talamoni, Giuseppe
Gwyneth Paltrow

Atris américan-a.
**Gwyneth Kate Paltrow** a l'é nassùa a Los Angeles ai 27 dë stémber dël 1972.

Paltrow, Gwyneth
Lenga bahonsuai

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga bahonsuai** ò **Bahonsuai** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant l'Indonesia (Sulawesi).

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Bahonsuai** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe malayo-polynesian-e
*** lenghe sulawesi
**** lenghe bungku-tolaki
***** lenghe bungku-tolaki oriental
****** lenghe bungku-tolaki còsta est
******* **lenga bahonsuai**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **bsu**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bsu

Categorìa:Lenghe bungku-tolaki còsta est
Categorìa:Lenghe dl'Indonesia
Nino Cimasoni

__TOC__
**Nino Cimasoni** a l'é 'n poeta an lombard.
## Biografìa
A l'era nassù a Lugan dël 1901. A fasìa ël giardiné ant la Villa Cicogna ëd Bisuschio. 

## Euvre
Soa euvra pì conossùa a l'é: 
* *I Poesii d'on giardinee* . 
Cimasoni a deuvra na grafìa clàssica. 

### Pensionaa
Ant la la poesìa **Pensionaa**, Cimasoni a parla dij problema dij pensionà. L'inissi: 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardia - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment
Lenga bintauna

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga bintauna** ò **Bintauna** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant l'Indonesia (Sulawesi).

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Bintauna** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe malayo-polinesian-e
*** lenghe sulawesi
**** lenghe gorontalo-mongondow
***** lenghe gorontalic
****** **lenga bintauna**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **bne**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=bne

Categorìa:Lenghe dl'Indonesia
Categorìa:Lenghe gorontalic
Amassònia

L**Amassònia** (conossùa ëdcò coma *Foresta amassònica*), a l'é na foresta equatorial ëd l'América meridional. 

## Surfassa
Soa surfassa total a l'é 'd pì che 7 milion ëd chilòmeter quadrà, ma l'estensiòn dij bòsch a l'é mach ëd 5,5 milion. La foresta a l'é për al 60% ant ël Brasil, ma as ëslarga 'cò fin-a ant ël Perù, la Colombia, ël Venessuela, l'Ecuador, la Bolivia, la Gujan-a, 'l Suriname e la Gujan-a Fransèisa.

## Etimologìa
Al nòm a riva da na bataja che Francisco de Orellana l'avìa combatù contra a la tribù dij Tapuyas, andoa le fomne a combatìo ansema a j'òmo. Orellana l'ha ciamà 'l fium Rio dj'Amàssoni përché ste fomne a-j ësmijavo a cole dont a conto Eròdot e Diodòr Sìcul.

## Biodiversità
La foresta l'é caraterisà da na presensa amponent ëd sòrt animaj e vegetaj.

## Popolassiòn
La densità a l'é nen fòrta, ma la popolassion a l'é bele che tuta consentrà an nen vàire sità. Le foreste pì ancreuse a son abità da j'Indios.

Categorìa:Brasil
Categorìa:Perù
Categorìa:Colombia
Categorìa:Venessuela
Categorìa:Ecuador
Categorìa:Bolivia
Categorìa:Gujan-a
Categorìa:Suriname
Categorìa:Gujan-a Fransèisa
Antàrtide

L**Antàrtide** a l'è 'l sest continent. A l'è nen divis an pais e nassion, ma a l'è ad tùit, bele che vàire pais a n'arvéndico 'l teritòri. A l'è abità da arsercador, geòlogh e siensià che a lo studio.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg
CAP

Ël **CAP** a l'é 'l **còdes d'aviament postal** italian. A l'é formà da sinch gifre (pr'esempi 14100) ch'a-j giuto ai fonsionari postaj a smisté la corispondensa antra j'ufissi 'd competensa. 

## Criteri d'assignassion
An prinsipi (1967) ij CAP a j'ero stàit ëstabilì ën dividend l'Italia an àree confinante, ch'a-j corispondìo a le provinse, da già che antlora le region a j'ero ancor nen ëstàite stabilìe. Comsëssìa, quand a son peui formasse dle neuve provinse ës criteri-sì a l'é stàit chità.

Categorìa:Servissi postal
Biagio Bellotti

## Biografìa
**Biagio Bellotti** a l'era nassù a Busto Arsizio dël 1714 e a l'era vnùit canònich ëd soa sità. A l'é mòrt dël 1789.
A l'é famos com pitor e decorator, ma ëdcò com architet. A l'ha ëdcò scrivù an vers italian e latin.

## Euvre
Le euvre dël Bellotti che a son restane a son: 
* doi *Intërmes* ; 
* la comedia *Mommina bustese* . 
La soa lenga a l'é vzin-a a cola dël Maggi e dij milanèis dël Setsent. 

### Paolina ed il signor Silvestro
An drinta a l'intërmes **Paolina ed il signor Silvestro**, ël Bellotti a difend ij mësté tradissionaj ëd le fomne. L'inisse: 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Bellotti, Biagio
Torrazza Coste

**Torrazza Coste** (*Turasâ* an dialèt oltrapadan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.680 abitant , an provincia ëd Pavìa.
A resta a 159 méter d'autëssa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ermanno Pruzzi (da l' 8/06/2009, second mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Torre d'Arese

**Torre d'Arese** (*Tur d'Arés* an dialèt pavèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 966 abitant , an provincia ëd Pavìa. A resta a 78 méter d'autëssa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Graziano Molina (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Torredarese
Giuseppe Grosso

**Giuseppe Grosso** a l'era nassù a Turin ai 24 ëd luj dël 1906 e a l'é mòrt a Villach ai 27 d'otóber dël 1973.
Democristian, a l'é stait sìndich ëd Turin dal 20 ëd fërvé dël 1965 al 9 dë stèmber dël 1968.
A l'é stàit ëdcò president ëd la Provincia ëd Turin.

Grosso, Giuseppe
Guido Secreto

**Guido Secreto** a l'era nassù a Sian ai 28 d'avril dël 1895 e a l'é mòrt a Turin aj 20 dë stèmber dël 1985.
Socialista, a l'é stàit sìndich ëd Turin dal 12 d'avril al 5 dë dzèmber dël 1973.

Secreto, Guido
Giorgio Cardetti

**Giorgio Cardetti** a l'era nassù a Povegliano Veronese ai 25 ëd giugn dël 1943 e a l'é mòrt a Turin aj 20 ëd luj dël 2008.
Socialista, a l'é stàit sìndich ëd Turin dal 25 ëd gené dël 1985 al 5 ëd magg dël 1987.

Cardetti, Giorgio
Andrea Guglielminetti

**Andrea Guglielminetti** a l'era nassù a Turin ai 1 ëd fërvé dël 1901 e a l'é mòrt-ie ai 10 d'avril dël 1985.
Democristian, a l'é stait sìndich ëd Turin dal 9 dë stèmber dël 1968 al 22 ëd luj dël 1970.

Guglielminetti, Andrea
Zerbolò

**Zerbolò** (*Zérbol * an dialèt lomlin) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.752 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Enrico Sacchi (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Riccardo Cattaneo

**Riccardo Cattaneo** a l'era nassù a Trecà ai 21 ëd gené dël 1854 e a l'é mòrt a Tran-a ai 2 dë stèmber dël 1931.
Dal 19 ëd novèmber dël 1920 al 2 ëd luj dël 1923 a l'é stait l'ùltim sìndich elegiù ëd Turin prima dij podestà fassista.
Dël 1924 a l'é stàit nominà Senator dël Regn.

Cattaneo, Riccardo
Carlo Azimonti

## Biografìa
**Carlo Azimonti** a l'era nassù a Busto Arsizio, dël 1888, da na famija ëd paisan; a l'é mòrt a Busto ai 22 ëd mars dël 1958. 
A l'avìa travajà ant le tessidure e ant le ferovie, peui a l'era stàit giornalista. 
Vnù sìndich ëd la sità ëd Busto, a l'avìa pijà a cheur la tùa dla lenga ëd la sità. 

## Euvre
Le euvre dl'Azimonti a son:
* *Dizionario Bustocco. Collezione di vocaboli e saggi indicativi*
* *Cucina bustocca* 
* *Terra bustocca*
* *Cinquant'anni di vita sociale*
* *Pagine bustocche*
* *Memorie di un bustocco*
* *Esempi e panzaniche in linguaggio bustocco*


### Ul ricevimento deul Preòstu Nôeu
An drinta a la poesìa **Ul ricevimento deul Preòstu Nôeu**, l'Azimonti a arsèiv com sìndich un neuv monsignor a Busto. L'inisse: 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Azimonti, Carlo
Azimonti, Carlo
Azimonti, Carlo
Lenga baras

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga baras** ò **Baras** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant l'Indonesia (Sulawesi).

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Baras** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe malayo-polynesian-e
*** lenghe sulawesi
**** lenghe kaili-pamona
***** lenghe kaili-pamona setentrional
****** lenghe kaili
******* **lenga baras**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **brs**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=brs

Categorìa:Lenghe kaili
Categorìa:Lenghe dl'Indonesia
Accadia

**Accadia** a l'é un comun dla Pulia ëd 2.534 abitant , an provincia ëd Fògia.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Pasquale Murgante (dal 29/05/2007).

## Sità gemelà
Accadia a l'é gemelà con:
*  San Marco in Lamis, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Fògia
Torraca

**Torraca** a l'é un comun dla Campania ëd 1.262 abitant , an provincia ëd Salern.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Daniele Filizola (dal 5/04/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Salern
David Foster Wallace

Scritor an lenga anglèisa.
**David Foster Wallace** a l'era nassù a Ithaca ai 21 ëd fërvé dël 1962 e a l'é mòrt ampicandse ai 12 dë stèmber dël 2008 an soa ca ëd Claremont, an Califòrnia.
A l'era marià con Karen Green.

## Euvre prinsipaj
* *The Broom of the System* (1987)
* *Infinite Jest* (1996)

Wallace, David Foster
Wallace, David Foster
Hettinger, Dakota dël Nòrd

**Hettinger** a l’é na sità dël Dakota dël Nòrd. A l’ha na surfassa ëd 2,2&nbsp;km² e na popolassion ëd  abitant (2000).

## Anliure esterne
*Sit istitussional

Categorìa:Sità e pais dël Dakota dël Nòrd
Enrico Crespi

## Biografìa
**Enrico Crespi** a l'era nassù a Busto Arsizio dël 1877 e lì a l'é mòrt dël 1965. 
Ël Crespi a l'ha fondà la "Famiglia Bustocca".

## Euvre
Le euvre dël Crespi a son: 
* *Busti che scumpaj*
* *Robi vegi e noeui, I mesi e Lunari Bustocu*
* * 'Na fiama e 'na canzon*
* *In cerca pa 'i strai dul mundu*
* *Ultimi sprazzi di luce, ultimi canti*
Ël Crespi, an drinta a soe euvre a l'ha sempre sërcà solussion gràfiche e ortogràfiche adate a le caraterìstiche del dialèt local, che a ven ëdcò ciamà **"lìgur-lombard"**, përchè dle vire a arciama ël lìgur.

### Bastem
An drinta al sonèt **Bastem**, ël Crespi a àussa la vos contra le bëstëmmie. L'inisse: 

### Silenziiu!...
Ël cant **Silenziiu!...** a l'é dicà a Giovanni Bertacchi. L'inisse: 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Crespi, Enrico
Crespi, Enrico
Crespi, Enrico
Pleurotus dryinus

## Na lenga: ël Pleurotus dryinus

### Descrission
Capel fin-a a 12 cm., carnos, da biancastr a bes, lanos e peui a scaje, con ël bòrd apendiculà. Lamele smòrte, decorente. Gamba svilupà, dës-centrà, bianca, con dle reste dl'anel. Carn spëssa che a peul tiré an sël giàun. 

### Ambient
A chërs dzora al bòsch.

### Comestibilità

Sensa antëresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Pleurotus Dryinus** (Pers.: Fr.) Kummer

Categorìa:Lenghe (micologìa)
Categorìa:Pleurotus
Università Comersial Luigi Bocconi

L**'Università Comersial Luigi Bocconi** a l'é n'università privà, fondà a Milan dël 1902, për ël dësvlup ëd la coltura econòmica superior.

## Organisassion
Al di d'ancheuj a travajo a l'Università Bocconi 91 professor ordinari e straordinari, 82 professor assossià, 38 arsercador.

Categorìa:Milan
Bocconi
Boston Consulting Group

Ël **Boston Consulting Group** (**BCG**) a l'é n'asienda ëd consulensa ëd gestion global.
A l'é stàita fondà dël 1963 e a l'ha duvertà 66 ufissi an 38 pais.

Categorìa:Industria e produssion
Bonifass ëd Roisan

**Bonifass ëd Roisan** (o **Bonifass ëd Macynod**, dal nòm dla borgià ëd Roisan andoa a l'era nà) a l'é stàit médich e canònich ëd la catedral d'Osta.

Ël cont Medeo VI a l'ha pijalo a sò servissi e dal 1352 Bonifass a l'ha ancaminà a pijé lë stipendi ëd médich ëd cort.
Soa residensa ordinaria a l'era a Chambéry, ma a andasìa dapress a la cort cand costa-sì a së spostava; parèj a l'é stàit a Belley, a Annecy, a Lion, a Gëneva e an Piemont.
Antratant, a fasìa ëdcò sò servissi an Val d'Osta.
A l'é stàit resior ëd l'ospidal dla Maladiera dal 1362 al 1385 e curà 'd Roisan dël 1369.

Dël 1374 a l'é artirasse an pianta stàbil a Osta.
A l'é mòrt a j'11 d'otóber 1385.
A l'é stàit sotrà a la catedral.

Categorìa:Biografìe
Jacques Ferrandin

**Jacques Ferrandin** a l'era nassù a Saint-Marcel, a la borgià ëd Surpian.
A l'era intrà da giovo al monasté ëd Saint-Jacquême, visadì al Grand San Bernard, e a l'é dventà limosné e peui prior.
Ai 12 ëd novèmber dël 1376 ël vësco ëd Roma, Gregòri XI, a l'ha nominalo vësco d'Osta.
A l'é stàit chiel a anstituì la festa dla Traslassion ëd san Gra, ai 27 d'avril, e a l'ha dedicà a san Gra la neuva paròchia ëd Valgrisenche.

Ferrandin a l'é stàit ël darié vësco d'Osta valdostan për sinch sécoj: a ventrà speté ël vësco Jans për avèjne n'àutr.
A l'é mòrt ai 7 ëd luj dël 1399.
A l'é stàit sotrà ant la capela dij sant Antòni e Gra ant la catedral.

### La crija contra ij tuchin
Dël 1386, durant sò episcopà, ij tuchin, intrà ant ël teritòri ëd Valsavarenche da Ceresòle, a mnassavo Cogne.
Antlora chiel a l'ha ordinà a sò castlan Pierre de Gorra ëd samblé tut ël pòpol sota la tor ëd Cogne e ëd comunicheje la proibission ëd fé qualsëssìa comersi con coj ëd Corgnè, dla val ëd Pont, dl'Eva d'Òr, ëd Locan-a, d'Òr, ëd Ronch e ëd vàire àutre part.
Costa crija a l'é stàita publicà a Cogne ai 24 dë stèmber 1387.

Ferrandin, Jacques
Càuss chërsent

Un **càuss chërsent** o a semi-lun-a (an lenga anglèisa: *crescent kick*) a l'é 'n càuss dla catégoria dij càuss dit "con gamba drita".

La surfassa ëd colp (bòrd estern dël pé) a descriv n'arch ëd sercc dë sbies da l'anterior dël còrp a l'esterior (o al contrari), e ëd bass an àut an diression dl'adversari.

La técnica a peul dovresse an atach, an general al livel ëd la testa, o an difèisa për devié j'atach ëd l'aversari.


Image:Outside Crescent kick.jpg|Atach an càuss chërsent anterior-esterior
Image:couverture_hammer1.jpg|Atach an càuss chërsent esterior-antërior
Image:Stick-kick4.jpg|Atach an càuss chërsent esterior-anterior al còrp a distansa mojen-a
Image:devie_panthere1.jpg|Difèisa an sn'atach ëd brass an càuss chërsent anterior-esterior


Categorìa:Art marsiaj
Luigi Manzoni

## Biografìa
**Luigi Manzoni** a l'era nassù a Lech dël 1892 e lì a l'é mòrt dël 1979. 
A l'era ëd na famija d'industriaj dla seda dla Valsassina. 

## Euvre
L'euvra ëd Luigi Manzoni a l'é ëd sicur la pì grossa mai scrivùa ant la parlà ëd Lech. Ëd chiel i arcordoma:
* ël poemèt *"El Cavalier Gerenzon"* ; 
* ël sonèt *"El mè paes"* . 

### El Cavalier Gerenzon
Ël poemèt **El Cavalier Gerenzon** a l'é për protagonista ël Gerenzon, un dij tre torent che a passo vzin a Lech. L'inisse: 

### El mè paes
Ël sonèt **El mè paes** a parla dla tèra, dël lagh e dle montagne antorn a Lech. L'inisse: 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Manzoni, Luigi
Xena: Warrior Princess

**Xena: Warrior Princess** a l'é na serie televisiva american-a virà an Neuva Zelanda ch'a conta le stòrie 'd na companìa 'd fomne gueriere ambientà ant l'antica Grecia. L'ambientassion stòrica a l'é fàita mach a truch e branca, e 'cò ij pòst a l'han gnun-a relassion estética particolar col mar Mediterani.

Ij doi përsonagi prinsipaj (Xena e Gabrielle) a l'han na relassion ch'a l'ha fàit parlé ëd lesbism, contut che Madamin Lawless a l'abia sempe negà che la stòria as peula lese parèj. La serie a l'é comsëssìa vnùita na mistà feminista.

## Stòria dla serie
La serie a l'é nàita com në spin-off ëd *Hercules: The Legendary Journeys*, andoa ël përsonagi ëd Xena a l'era comparì an tre episòdi. Sò sucess a l'ha portà a la creassion ëd na serie pròpia, girà dal 1995 al 2001 për ses stagion e 134 episòdi. La serie a conta 'l viagi ëd Xena, na guerié spietà ch'a veul redim-se da sò passà an giutand la gent.

## Përsonagi e atris
* Xena - **[[Lucy Lawless]]** (1968–), atriss neozelandèisa.
* Gabrielle - **Renee O'Connor** (1971–), atriss american-a.
* Joxer - **Ted Raimi** (1965–), ator american, frel dël regista Sam Raimi.
* Ares - **Kevin Tod Smith** (1963–2002), ator neozelandèis.
* Callisto - **Hudson Leick** (1969–), atriss american-a.
* Aphrodite - **Alexandra Tydings** (1972–), atriss american-a.
* Caesar - **Karl Urban** (1972–), ator neozelandèis.

La serie a l'ha otnù un sucess ëd cult an tut ël mond, an particolar për la figura dla guerié fomna e për la relassion tra Xena e Gabrielle.

## Anliure esterne
* Xenatv.com

Categorìa:Television american-a
Ambrogio Donegana

## Biografìa
**Ambrogio Donegana** a l'era nassù a Oggiono dël 1868, a l'é stàit médich a Bosisio e a l'é mòrt dël 1929. 

## Euvre
Ël Donegana a l'ha scrivù pì che àutr an Milanèis clàssich, ma a l'ha ëdcò provà a scrive ant la parlà d'Oggiono, con na grafìa sperimental. 

### Me vorii gnaa...
La poesìa **Me vorii gnaa...** a l'é ant la parlà d'Oggiono. L'inisse: 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Donegana, Ambrogio
AFC Ajax

L**'AFC Ajax**, valadì *Amsterdamsche Football Club Ajax* (an olandèis Associassion ëd fótbal Ajax d'Amsterdam), a l'é na società d'Amsterdam, an Olanda, che a gieuga ant la Eredivisie, la Serie A olandèisa.

A l'é la squadra pì fòrta 'd sò pais e antra le pì amportante dl'Euròpa e dël mond dzoratut mersì a soe quatr vitòrie ant la Copa dij Campion (dont tre vire 'd fila dal 1971 al 1973), e mersì a le doe vitòrie dla Copa Antercontinental.

Fondà ai 18 ëd mars dël 1900 a pija sò nòm da la mitologìa greca-roman-a: an efet Aiace Telamònio (an grech Αἴας), a l'era 'n guereur valoros che ancheuj a l'é rapresentà ant l'ansëgna dla squadra.

L'Ajax a fa part ëd l'ansidit G-14 (valadì dij 14 club pì fòrt ëd l'Euròpa) e a l'é un dij tre club (ansema al Bayern, al F.C. Barslon-a e a la Juventus) che a l'ha vagnà tute e tre le Cope europenghe (Copa Campion, Copa dle Cope e Copa UEFA).

Doe squadre ant ël mond as ciamo coma la squadra ëd Amsterdam: an Sudàfrica a-i é l'Ajax Cape Town e ant jë Stat Unì a-i é l'Ajax America.

Categorìa:Fótbal ant jë Pais Bass
U2

Ij **U2** a son na formassion rock irlandèisa, formasse a Dublin dël 1976.

Con pì 'd 170 milion ëd disch vendù ant ël mond, e con la magioransa 'd Grammy Awards arseivù da na formassion musical a son un-a dle bande pì amportante dël mond.

Fin da j'achit, ij U2 a son ëstàit gropà a la question irlandèisa e al rispet dij drit sivij e lolì as peul vëdd-se 'dcò an soa mùsica.

La banda a l'é formà da Bono (cantant e përsonalità pì an vista), The Edge (ghitarista), Larry Mullen Jr. (baterista), Adam Clayton (bassista).
Ël mansé dla formassion a l'é Paul McGuinness.

## Euvre prinsipaj
**Boy* (1980)
**October* (1981)
**War* (1983)
**The unfogettable fire* (1984)
**The Joshua Tree* (1987)
**Rattle and hum* (1988)
**Achtung baby* (1991)
**Zooropa* (1993)
**Pop* (1997)
**All that you can't live behind* (2000)
**How to dismantle an atomic bomb* (2004)
**No line on the horizon* (2009)
**Songs of Innocence* (2014)
**Songs of Experience* (2017)
**Songs of Surrender* (2023).
Lenga tonsawang

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga tonsawang** ò **Tonsawang** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant l'Indonesia (Sulawesi).

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dël **Tonsawang** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe malayo-polynesian-e
*** lenghe sulawesi
**** lenghe minahasan
***** lenga tonsawang

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: tnw

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tnw

Categorìa:Lenghe minahasan
Categorìa:Lenghe dl'Indonesia