Compòst chìmich

Un **compòst chìmich** a l'é na sostansa pura formà da doi o pi element chìmich combinà ant na proporsion fissà, ligà për mojen ëd liure chìmich. Esempi comun a son l'eva (H₂O), la sal da tàula (NaCl), e l'anidrid carbònica (CO₂). Ant ël Piemontèis, ël termo a comprend ëdcò le sostanse sintétiche otnùe an laboratòri o ant l'andustria.

## Descrission sientìfica
Ij compòst chìmich a son definì da:
* Fòrmula chìmica: ch'a mostra la proporsion dj'element (es. C₆H₁₂O₆ për ël glucòsi).
* Liure chimiche: fòrse ch'a ten-o ansema j'àtom (iònica, covalenta, metàlica).
* Proprietà fìsico-chìmiche: pont ëd fusion, solubilità, reatività.

As divido an:
* Compòst molecular: àtom unì da liure covalente (es. O₂, CO₂).
* Compòst iònich: formà da ione positiv e negativ (es. NaCl, CaCO₃).
* Compòst orgànich: contenent carbòni (es. C₂H₅OH, etanòl).
* Compòst inorgànich: sensa carbòni o con carbòni ossxidà (es. H₂SO₄, àcid sulfòrich).

## Classificassion
Àcid e base:
* Àcid: HCl (àcid clorìdrich), CH₃COOH (àcid acétich).
* Base: NaOH (sòda càustica), NH₃ (amonìaca).
* Saj: NaCl (clorur ëd sòdi), KNO₃ (nitrà ëd potassi).
* òssid: Fe₂O₃ (òssid ëd fer), SiO₂ (sìlice).
* Idrocarburo: C₈H₁₈ (otano), C₆H₆ (benzen).

Esempi piemontèis:
* Etanòl (C₂H₅OH): dovrà ant la produssion ëd vin e licor.
* Àcid tartàrich (C₄H₆O₆): present ant le feuje d'uva dël Bareul.
* Solfat ëd càusi (CaSO₄): component dël giss ëd le min-e dël Monfrà.

## Amportansa ant la vita quotidian-a
* Medzin-a: Fàrmach com l'aspirin-a (C₉H₈O₄).
* Agricoltura: Fertilisant com l'NH₄NO₃ (nitrà d'amònio).
* Alimentar: Conservant com ël NaNO₂ (nitrit ëd sòdi).
* Andustria: Materia prime com ël PVC (polivinil clorur) për ij tub.

Ant ël Piemont, ij compòst chìmich a son fondamentaj ant l'agroalimentar (produssion ëd ris e formagg) e ant la metalmeccanica (tratament ëd surfasse).

## Etimologìa
Ël termo piemontèis compòst a ven dal latin compositus ("butà ansema"), ch'a l'ha dàit ëdcò l'italian *composto*. Ant la tradission rural, as deuvrava mes-cia për ij compòst sempi, ma ël termo técnich a l'é restà compòst.

## Sintesi dij compòst
Ij compòst as peulo otnise për:
* Reassion ëd combinassion: A + B → AB (es. 2H₂ + O₂ → 2H₂O).
* Decomposission: AB → A + B (es. 2HgO → 2Hg + O₂).
* Sostitussion: AB + C → AC + B (es. Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂).
* Scambi iònich: AB + CD → AD + CB (es. NaCl + AgNO₃ → NaNO₃ + AgCl↓).

## Compòst ant la coltura piemontèisa
* Vinificassion: La fermentassion dël glucòsi (C₆H₁₂O₆) a produv etanòl e CO₂.
* Trìfola: L'aroma a dipend da compòst sulfurà com ël 2,4-ditiolan (C₆H₁₀S₂).
* Bagna Càuda: L'emulsion d'euli e àcid (lecitin-a) a manten la mës-cia omogenia.

## Esempi 'd compòst an Piemont
* Etanòl (C₂H₅OH): prodovù ant le distilarìe ëd Canavèis e Langhe.
* Carbonà ëd càuss (CaCO₃): estrà dle montagne dël Cuneèis për fé ciment.
* Clorur ëd sòdi (NaCl): dovrà ant la salassion dij salamin e dle tòfe.
* Nitrà ëd potassi (KNO₃): stòrich prodòt për la polveriera ant ël sécol XVIII.

## Sicurëssa e regolamentassion
An Piemont, ij compòst pericolos (es. asbestos, PCB) a son controlà da lege regionaj. J'andustrie a devo rispeté ël Regolament REACH për registré e gestì j'arzigh.

## Savèj curios
* Ël compòst C₃H₈ (propan) a l'é dovrà për ij forn ëd le baite dël Piemont.
* La tinta bleu ëd Gressoney a dòvra ël compòst CoAl₂O₄ (bleu ëd cobalto).
* Ant le risere dël Vërslèis, ël metan (CH₄) as forma natural ant ij teren satur d'eva.

## Arferiment
*Mario Rossi, Chìmica e Andustria an Piemont, Edission PiemonteStampa, 2008.*

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI