Maladìe trasmëttùe sessualment

Le **maladìe trasmëttùe sessualment** (MTS), ciamà ëdcò **anfession sessuaj** (IST), a son n'ansema d'anfession ch'as trasmëtto prinsipalment për mojen ëd contat sessual (vaginal, anal, oral). A peulo esse causà da bateri, virus, fonz o parassit e a colpisso tant òm che fomne, con efet da leger a motobin grev.  

## Tipo comun

Tra le MTS pì frequente a-i son:  
* **HIV/AIDS**: Causà dal virus ëd l'imunodeficiensa uman-a, a dësbloca ël sistema imunitari.  
* **Clamidia** (*Chlamydia trachomatis*): Anfession batérica soes sensa sìntom, ma ch'a peul causé sterilità.  
* **Gonorrea** (*Neisseria gonorrhoeae*): Bateri ch'a càusa secresio uretral, dolor e complicanse ai òrgan reprodutiv.  
* **Sifilis** (*Treponema pallidum*): Bateri ch'a passa për stadi (ùlser, dann a organ).  
* **HPV** (Virus dël papilloma uman): A peul porté a condilòma o càncher ëd l'ùter.  
* **Herpes genitaj** (HSV-2): Bolie dolorose ant la zòna genital.  
* **Epatite B**: Trasmëttùa për sangh o fluid sessuaj, a càusa dësrang ant ël fìdich.  
* **Trichomoniasis** (*Trichomonas vaginalis*): Parassit ch'a càusa secression e dësturb uretraj.  

## Cause
La transmission a peul rivé për:  
* Contat diret con ulcerassion, bava o sangh durant ij rapòrt sessuaj.  
* Scàmbi d'oget contaminà.  
* Trasmission da mare a fieul durant part o latassion.  
* Trasfusion ëd sangh (ràir, con contròj modern).  

**Fator d'arzigh**:  
* Multipl partner sessuaj.  
* Protession nen dovrà (preservativ).  
* Consum d'alcòlich o droga ch'a ridùo ël contròl.  

## Sìntom
A peulo varié, ma a comprendo:  
* Secression anòrmaj da la vagina o l'uretra.  
* Bolie, ulcerassion, o veruche ant la zòna genitaj o oraj.  
* Dolor durant la minsion o ij rapòrt.  
* Sangh ant ël sperma o pèrdite sanghin-e nen regolar.  
* Frev, gangi infiamà, erussion cutanee.  

**Atension**: tante MTS a peulo esse *asintomàtiche*, visadì sensa segn esterior.  

## Diagòstich
* **Esam fìsich** dle part anatòmiche.  
* **Test dël sangh** (për HIV, sifilis, epatite).  
* **Anàlisi dla bava** o urinari (për clamidia, gonorrea).  
* **Coltura o PCR** për identifiché l'agent patògen.  

## Tratament
A dipend da la causa:  
* **Bateri** (clamidia, gonorrea, sifilis): Antibiòtich com azitromicina o penissilin-a.  
* **Virus** (HIV, herpes): Antiviràj për controlé ij sìntom (es. terapìa antiretroviraj për l'HIV).  
* **Parassit** (trichomoniasis): Farmach com ël metronidazol.  
* **Prevension dle complicanse**: Screening regolar për l'HPV, vacinassion.  

## Prevension
* **Dovré ël preservativ** (mas-cc o feminin) për minca rapòrt.  
* **Vacin**: Esist për HPV e epatite B.  
* **Test regolar** për chiel ch'a l'ha d'atività sessuaj motobin.  
* **Comunicassion onesta** con ij partner.  
* **Evité lë scàmbi d'utiss penetrativ**.  

## Stòria
Le MTS a son documentà già ant l'antichità (es. la sifilis a l'é stàita descrivùa dël sécol XV). Con la globalisassion, le MTS a son ëspantiasse an tut ël mond. L'ariv dj'antibiòtich (1940) e dle terapie antiviraj (1980) a l'ha ridovù la mortalità, ma le resistense e l'assensa ëd vacin për vàire virus a resto na minassa.  

## Complicanse
Se nen tratà, a peulo porté a:  
* Sterilità (clamidia, gonorrea).  
* Artrite, problema cardìach (sifilis).  
* Càncher ëd l'ùter, dël fìdich, o dël canal anaj (HPV, epatite).  
* Mòrt (HIV/AIDS, epatite B nen controlà).  

## Riferiment
*(EN) Workowski, K.A. (2021). "Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines". *Morbidity and Mortality Weekly Report*.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI