open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Reonav

Na **reonav** a l'é na sòrt ëd mojen ëd traspòrt ch'a flòta ant l'aria ch'a peul esse orientà e guidà travers ëd l'aria dovrand timon e éliche o d'àutri mecanism ëd posson.
A diferensa daj mojen ëd traspòrt areodinàmich 'me coj con j'ale fisse e j'elicòter, ch'as ten-o su spostand n'ala a travers l'aria, ij mojen ëd traspòrt areostàtich a flòto mersì a 'n gròss balon volant ampinì con ëd gas ch'a l'é manch dens che l'atmosfera dantorn. Ël prim gas dovrà a l'era l'idrògen, contut che cost-sì l'ha causà dij dann grev për soa anfiamabilità. L'elio a l'era ràir ant la pì part dël mond, ma a son stait dëscoatà 'd gròsse sorgiss ant j'USA. Donca ës gas nen anfiamabil a l'é stait da ràir dovrà fòra da j'USA.
Giumaj tute le reonav moderne, da j'agn 1960, a deuvro l'elio.

Le sòrt prinsipaj ëd reonav a son cole sople, semirèide e rèide.
Cole sople, o reonav-balon, a son ëd reonav gonfià anté che la pression interior, mantnùa forsand d'aria ant ën balonet interior, a l'é dovrà për guernè la forma dla reonav e soa antreghità strutural. Le semirèide a manten-o soa forma 'd balon mersì a la pression interior, ma a l'han chèich forma dë strutura interior 'me la chija, andoa a son montà lë spassi për ël motor, col pr'ij passagé, jë stabilisator e ij timon. Le reonav rèide a l'han ën tlé ch'a guerna la forma e a conten tuit ij locaj 'me ij vàire spassi e ij motor. Ël tlé a conten vàire balon, ciamà reosach, ch'a furnisso sostegn ëstàtich sensa dovèj soporté dij pèis struturaj. Le reonav rèide a son soens ciamà *Zeppelin*, dagià che sa sòrt a l'é stàit anventà dal Cont alman Ferdinand von Zeppelin e la pì part dle reonav rèide batìe a son ëstàite fàite da la bòita fondà da chiel.

Le reonav a son ëstàite 'l prim mojen avion a përmëtte 'l vòl motorisà controlà e a j'ero dovrà tant prima dj'agn 1940, ma sò usagi a l'é calà col temp e soe capassità a son ëstàite sorpassà da cole dij reoplan. Sò declin a l'é aumentà con la serie 'd famos assident, 'me 'l feu dël Hindenburg ampinì d'idrògen, e la cascada dl'USS Akron. Dël secol ch'a fa XXI le reonav a son dovrà pr'areclam, për torism, da cinestassion mòbij për d'event sportiv, për dë studi geològich e pr'osservassion volante. A son tute d'aplicassion andoa la capassità 'd flotè ant ën pòst pr'ën temp longh a conta 'd pì che lë bzògn ëd lestëssa e agilità.

Categorìa:Aviassion
Hangul

L' **hangul** o **chosongul** a l'é l'alfabet ëd la lenga corean.

L'hangul a l'é stàit ideà da djë siensià dzor inissiativa dël re Sejong ël Grand ant ël sécol ch'a fà XIV e a l'era andàit al pòst dël sistem dë scritura cinèis, basà dzor j'hanja, dovrà da j'élite dël paìs fin a col moment. La ricorensa a l'é festegià ant ël Di dl'Hangul, ai 9 d'otober.

Al contrari dël sistem dë scritura cinèis, a l'é n'alfabet fonétich, anté minca caràter a rapresenta na sìlaba e a l'é la composission dij doi o tre caràter elementar ch'a la compon-o; a mincadun dij son elementar a corispond un sìmbol, për esempi (ch'as vëdda an figura):
* ㅎ (h aspirà) ㅏ (a) ㄴ (n) as combin-o an 한  (han)
* ㄱ (g) ㅡ (u curta, andistinta) ㄹ (r, l) as combin-o an 글 (gul)

Na sìlaba as compon ëd 2 o 3 sìmboj dit *jamo*. Tra ij *jamo* a-i son 14 consonant e 10 vocaj. La forma moderna dl'hangul a deriva da n'operassion ëd semplificassion; storicament, l'alfabet corean a comprendìa vàire àutr sìmboj ancheuj abandonà.

La lenga corean-a a l'é scrivùa scasi completamente con l'hangul, combin che sirca na milen-a ëd caràter cinèis (*hanja*) a sia anco' an usagi - da ràir - ant la Corea dël Sud. L'hangul a së scriv da snista a drita, con le righe butà da l'àut an bass. La veja scritura, con ij caràter butà da l'àut an bass e le righe da drita a snista, a l'é anco' dovrà an cas particolar.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Les Trois-Moutiers

**Les Trois-Moutiers** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Poitou-Charentes, ant ël dipartiment ëd Vienne. As dëstend për na surfassa ëd 35,94 km², con 927 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 25 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vienne
Poitiers

**Poitiers** a l'é na sità localisà ant ël sènter-est ëd la Fransa ai bòrd dël Ri Clain.

Poitiers a l'é la capital dël dipartiment ëd Vienne e dla region ëd Poitou-Charentes e a l'ha 85.800 abitant (2004), con na densità demográfica ëd 2.037 abitant al chilòmeter quàder.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alain Claeys (PS).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vienne
Châtellerault

**Châtellerault** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Poitou-Charentes, ant ël dipartiment ëd la Vienne. As dëstend an s'na surfassa ëd 51,93 km², con 31 902 abitant, scond ël censiment dël 2011, con na densità ëd 614 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vienne
Alfabet latin

L' **alfabet latin**, ëdcò dit **alfabet roman**, a l'é n'ansem ëd segn dovrà da vàire sistem dë scritura ant ël mond, për esempi l'alfabet dël latin, ëd l'italian, ëd l'anglèis, dël turch, dël vietnamita, e vàire àutr sistem dë scritura europengh e extra-europengh, ch'a l'han adotalo ant ël sécol ch'a fà XX.

Quaidun dë sti sistem dë scritura a dòvro na vërsion estèisa dl'alfabet, giontandje ëd diacrìtich o ëd segn aposta.

## Segn
L'alfabet latin ëd base a consist ancheuj ëd 26 segn (normalment ciamà caràter o litre), belessì sota rapresentà an maiuscolin e an minuscolin:

Costa a la la vërsion moderna e estèisa dl'alfabet latin originari, visadì col dovrà da la lenga latin-a. J'antich Roman a dovravo mach 23 segn, da già ch'a conossìo pa la J e la W, d'orìgin anglosàsson, e la litra U, ch'a l'é ancaminà a dovresse a j'inissi dël Rinassiment.

Da già che ij caràter a basto pa për arpresenté tùit ij son, vàire lenghe a l'han afiancà a costi caràter dij caràter d'argionta, formà o con la gionta ëd segn diacrìtich (tilde, sedija, hacek, sovralineadure, tratin ëd taj, e via fòrt) o con ligadure (es.: ß) o con amportassion da alfabet pi vèj(es.: þ) o anco' considerand convensionalment dle partìe ëd caràter com n'ùnica entità (es. ll o ch).

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Benoît Gysembergh

Fotògraf d'eveniment.
**Benoît Gysembergh** a l'era nà a Dinard, ant ël dipartiment d'Ille-et-Vilaine, an Brëtagna, ai 13 d'ost 1954, peui a l'é chërsù an Normandìa.
A l'ha dëscoatà la fotografìa ai temp dël liceo e, a parte dal 1974, a l'ha travajà an girand për ël mond.
A l'ha fàit dij servissi an sl'arvolussion dij garòfo an Portugal, peui an sle guère dël Lìban e d'Eritrea.
Dël 1976 a l'é stàit pijà a travajé a Paris Match, apress na serie ëd plance an Dancalia.
Antra ij conflit che Gysembergh a l'ha documentà a-i son ëstaje coj ant Ël Salvador, Nicaragua, Liban, Ciad, Somalia, Jugoslavia, Ruanda e Cambògia.
A l'é chiel ch'a l'ha fàit seurte da Cuba la fija ëd Fidel Castro, an garantend l'esclusività dla neuva a sò giornal.

An tuta soa cariera Gysembergh a l'ha publicà pi che sinch-sent fòto a pàgina dobia ansima a Paris Match.
Dël 2001 a l'ha publicà *La Photo en première ligne*.

Benoît Gysembergh a l'é mòrt a Paris ai 3 ëd maj 2013.

Gysembergh, Benoit
Alfabetisassion

Për **alfabetisassion** a s'antend esse bon a lese e scrive. Esse bon  a lese e scrive a l'é na ròba amportanta ant la società moderna. Normalment, le përson-e a amparo a lese e scrive a scòla. Le përson-e ch'a son bon-e a lese e scrive a son dite *alfabetisà*; cole ch'a son pa bon-e a son ciamà *analfabet*.

Scond la definission ël l'UNESCO, j' **analfabet** a son le përson-e ch'a son pa bon-e a lese o scrive na fras sempìa ant sò lengagi. L'UNESCO a stima che, dël 1998, pi o men ël 16% dla popolassion dël mond a fussa analfabeta. 

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Mont San Lorens

Ël **mont San Lorens** a l'é na montagna àuta 3706 méter an Patagònia.

Categorìa:América meridional
Montsanlorens
Lyndon B. Johnson

**Lyndon Baines Johnson**, (Johnson City 27 d'ost dël 1908 - San Antonio 22 ëd gené dël 1973) a l'é stàit ël pressident ch'a fa 36 djë Stat Unì d'América.

A l'era ël vice-pressident ëd John Fitzgerald Kennedy quand chiel-sì a l'é stàit sassinà.

A l'é stàit pressident dai 22 ëd november dël 1963 fin-a al 1969.

Johnson|Lyndon Baines 
Johnson|Lyndon Baines]]
Flavio Costantini

Pitor.
Nassù a Roma dël 1926, mòrt a Génoa ai 20 ëd maj 2013.
A l'ha ilustrà ël lìber *Cuore* ëd De Amicis.

Costantini, Flavio
Scritura

La **scritura** a l'é l'assion ëd registré un lengagi dzor un material, dovrand n'ansem ëd sìmboj. Ij sìmboj a deuvo esse conossù da quaidun àutr, an manera che ël test a peussa esse lesù.

La scritura a l'é diferenta dal parlé, përché *ij letor a peulo esse pa present contemporaneament*. Noi i podoma lese lòn ch'a l'é stàit scrivù motobin temp fà, e an diferente part dël mond. La scritura a funsion-a travers al temp e a lë spassi, a memorisa e a trasmëtt la conossensa. 

La scritura a l'é un-a dle pi gran anvension ëd l'umanità. A l'é stàita anventà quand che la gent a l'é riunisse an sità, e d'apress dj'inissi dl'agricoltura. Ij prim scrit a son pi o men datà dël 3.300 prima ëd Nosgnor, ant ël Medi Orient.

A son stàit anventà vàire materiaj për scrive, prima dla carta: *tèra*, *papir*, *pera*, *bòsch* e via fòrt. A la fin la *carta* a l'é stàita anventà an Cin-a.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Richard Nixon

**Richard Milhous Nixon**, (Yorba Linda 9 ëd gené dël 1913 - New York 22 d'avril dël 1994) a l'é stàit ël pressident ch'a fa 37 djë Stat Unì d'América dai 20 ëd gené dël 1969 fin-a a soa dimission, dël 1974.

Nixon|Richard Milhous
Nixon|Richard Milhous
Ronald Reagan

**Ronald Wilson Reagan**, (Tampico 6 ëd fërvé dël 1911 - Bel Air 5 ëd giugn dël 2004) a l'é stàit ël pressident ch'a fa 40 djë Stat Unì d'América dai 20 ëd gené dël 1981 al 1989.

Reagan|Ronald Wilson
Reagan|Ronald Wilson
George H. W. Bush

**George Herbert Walker Bush** Senior, (Milton 12 ëd giugn dël 1924 - Houston, 30 november 2018) a l'é stàit ël pressident ch'a fa 41 djë Stat Unì d'América dai 20 ëd gené dël 1989 al 1993.

Bush|George Herbert Walker
Bush|George Herbert Walker
George W. Bush

**George Walker Bush** Junior, (New Haven 6 ëd luj dël 1946) a l'é stàit ël pressident ch'a fa 43 djë Stat Unì d'América dai 20 ëd gené dël 2001 al 2009.

Bush|George Walker
Bush|George Walker
Dangé-Saint-Romain

**Dangé-Saint-Romain** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Poitou-Charentes, ant ël dipartiment ëd Vienne. As dëstend për na surfassa ëd 34,99 km², con 3135 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 89 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Vienne
Mike Kelley

Artista.
**Mike Kelley** a l'era nà a Detroit dël 1954.
A l'ha ancaminà a espon-e ant j'agn 1980.
A l'é massasse a Los Angeles dël 2012.

Kelley, Mike
Moncontour

***Moncontour*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Moncontour (Côtes-d'Armor)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Côtes-d'Armor

* d'un **[[Moncontour (Vienne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Vienne
Literatura

La **literatura** (dal Latin *litterae* (plural)) a l'é l'art dij *travaj scrivù* e a peul, an chèiche manere, riferisse mach ai travaj publicà.

La paròla *literatura* a veul dì, literalment, "còse fàite ëd litre" e la midema paròla **"litre"** chèiche vire a l'è dovrà për vorèj dì "literatura" com ant le manere ëd dì "art e litre" e "òm ëd litre". 

A son classificà doe forme prinsipaj ëd literatura: fantàstica e realìstica, e doe técniche prinsipaj: poesìa e narativa.

La literatura a peul consiste ëd test basà dzor anformassion reaj (giornalìstiche o nen fantàstiche), com a peul esse basà dzor l'imaginassion, o a peul consiste an travaj polémich o autobiogràfich, o a peul esse sagìstica o "bele litre".

La literatura a peul esse classificà an bas al géner, dont esempi a son ël romanz, la literatura dël mìster, o la literatura criminal, o fantàstica, o eròtica, o d'aventura, e via fòrt.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Union sindical dij magistrà

L**'Union sindical dij magistrà** (**USM**, *Union syndical des magistrats*) a l'é 'n sindicà dla magistradura fransèisa fondà dël 1974.

Categorìa:Sindicalism
Sindicà dla magistradura

Ël **Sindicà dla magistradura** (**SM**, *Syndicat de la magistrature*) a l'é un sindicà ëd la magistradura fransèisa fondà dël 1968.

Categorìa:Sindicalism
Àngol sòlid

N**'àngol sòlid** a l'é lë spassi contnù andrinta a na surfassa cònica dont ël vértes a l'é ël vértes ëd l'àngol.
Sò valor, ch'as esprim an sterajant, a l'é otnù tanme ël rapòrt
:  \Omega = \frac S{R^2} 
anté che *S* a l'é la surfassa dsernùa da l'àngol sòlid ansima a na sfera ëd raj *R* sentrà ant ël vértes ëd l'àngol.
Dagià che la surfassa ëd na sfera a l'é 4 \pi R^2, l'àngol sòlid complet dantorn a 'n pont a mzura 4π sterajant.

Angolsolid
Paste 'd melia

Le **paste 'd melia** a son dij bëscheuit piemontèis.
Ij sò angredient a son: farin-a 'd melia, butir, euv, sùcher e, se a pias, na frisa ëd pleuja ëd limon.

## Anliure esterne
* Pàgina dedicà: www.piemonteagri.it

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Solvay

**Solvay** a l'é na socetà ch'a travaja ant la chìmica, fondà dël 1863, dont ël capital a l'é controlà dai dissendent dij fondador.

Dël 2012 la socetà a l'ha realisà un vir d'afé ëd 12,4 miliard d'éuro.

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Industria
Cesare Cases

Germanista.
**Cesare Cases** a l'era nà a Milan dël 1920.
A l'ha mostrà al liceo a Milan, peui a l'ha travajà a l'Università ëd Pàdoa.
A l'é mòrt dël 2005.

Cases, Cesare
Accolay

**Accolay** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Borgògna, ant ël dipartiment ëd Yonne. As dëstend për na surfassa ëd 9,2 km², con 377 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 41 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Yonne
Vouillé

***Vouillé*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Vouillé (Deux-Sèvres)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Deux-Sèvres

* d'un **[[Vouillé (Vienne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Vienne
Ineos

**Ineos** a l'é n'andustria ch'a travaja ant la chìmica, fondà dël 1998 dal chìmich Jim Ratcliffe, ch'a n'é l'assionista prinsipal.

Ineos a l'é vnùita a esse un-a dle pi gròsse socetà mondiaj dël setor, an arpijand d'atività che andustrie tanme BP, Solvay o d'àutre a vorìo pi nen.
La socetà a l'ha 51 bòite an óndes pais e a fa travajé 15000 përson-e ant ël mond.
A l'é nen cotà an borsa.

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Industria
Prosa (literatura)

La **prosa** a l'é na forma ëd literatura che as arferiss a la strutura gramatical ordinaria dël discors e a sò fluss natural, an contrast con la strutura rìtmica (com ant la poesìa tradissional).

Combin ch'a-i sio dij dibàtit crìtich an sla costrussion ëd la prosa, soa semplicità e soa strutura pòch definìa a l'ha favorì soa adossion për la pi part dij discors parlà, com ëdcò për la scritura dij test realìstich e fantàstich.

La prosa a l'é dovrà comunement për ij giornaj, j'arviste, j'ensicopedìe, le trasmission, ij film, la stòria, la filosofìa, ël drit e tante aàutre forme ëd comunicassion.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Meteor Crater

Ël **Meteor Crater** ciamà ëdcò **Barringer Crater** a l'é un crater ch'as treuva an Arison-a a anviron 55 km. a est ëd Flagstaff.
A l'ha un diàmeter d'1,2 km, 'na profondeur ëd 170 m. e a l'é formasse anviron 49.000 agn fa për ël robaton ëd na meteorita ëd na sinquanten-a 'd méter ëd diàmeter.

Categorìa:Geografìa djë stat Unì d'América
Finsion

Con la paròla **finsion** a s'antend qualsëssìa travaj che a trata, an tut o an part, d'anformassion o d'event ch'a son nen capità, ma a son pitòst imaginari o teòrich, visadì anventà da l'autor.

Combin che *finsion* a descriva na part amportanta ëd l'atività literaria, a peul ëdcò arferisse a dij travaj teatraj, dël cine o musicaj.

*Finsion* a fà contrast con *euvra real*, che a trata mach d'event capità (o almanch ch'as pensa a sio capità) o descrission, osservassion e via fòrt (për esempi: biografìe, stòria). 

Categorìa:Literatura
Le mila e un-a neuit

***Le Mila e Un-a Neuit*** (an lenga Aràbica كتاب ألف ليلة وليلة, *Kitāb alf laylah wa-laylah*) a l'é na colession ëd fàule e ëd conte popolar ëd l'Asia ossidental e meridional, compilà an àrab ant l' *Età d'Òr Islàmica*.

An anglèis a l'é ëdcò conossù com ***Arabian Nights***, dal tìtol ëd la prima edission an anglèis dël 1706.

## Ambientassion
L'ambientassion ëd le fàule a l'é motobin diferenta: la conta ch'a-i conten tute, com ëdcò àutre fàule, a l'ha na proveniensa *indo-irànica* e a aparten a la partìa pi veja.

An vàire d'àutre fàule as parla ëd *jinn* e *spìrit*, lòn ch'a mosta na veja derivassion përsian-a.

As treuva ëdcò un sicl ëd conte ëd Baghdad (ciarament ëd tradission àrab-mussulman-a), anté a l'ha un pòst fondamental ël calif Hārūn al-Rashīd e un sicl ëd fàule ambientà an Egit (pi che àutr a Ël Càiro), pi aventurose e pa tant veje, anté a s'arconòsso dj'anfluss giudàich.

Chèiche fàule, a son adiritura ambientà an Cin-a e àutre ant j'Uraj.

Anco' d'apress a son stàite giontà dle conte foravìa, com *J'aventure ëd Simbad ël mariné* o *La stòria dij set vizir*.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Ël seugn ëd la stansia rossa

***Ël seugn ëd la stansia rossa*** (an cinèis semplificà: 红楼梦, an cinèis tradissional: 紅樓夢, an Pinyin: Hónglóu Mèng), avosà ëdcò com *La stòria dla pera*, a l'é un romanz cinèis, da paragoné për rilevansa ai pi gran travaj dla literatura ossidental dël sécol ch'a fà XIX.

A l'é stàit scrivù an mentre dël regn ëd l'amperador Qianlong da Cao Xueqin (曹雪芹, an pinyin Cáo Xuěqín), ma a l'é stàit publicà mach dël 1792, trant'agn d'apress ëd la mòrt ëd lë scritor.

## Lenga
Ël romanz a l'é scrivù an cinèis popolar e pa an cinèis clàssich. L'autor, an tùit ij cas, a conòss motobin ël cinèis clàssich, con dle part scrivùe ant ël semi-*wenyan*, e la poesìa cinèisa.

Le part dialogà a son scrivùe ant ël *mandarin* ëd Pechin (che a sarìa vnù la bas dël cinèis modern parlà), con anfluense dël mandarin ëd Nanchin (anté a vivìa la famija ëd Cao ant ij prim agn dël Setsent).

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
La Stòria ëd Genji

**La Stòria ëd Genji** (an giaponèis ***Genji monogatari*** 源氏物語), scrivù dël sécol ch'a fà XI da la dama ëd cort Murasaki Shikibu vivùa ant l' *era Heian*, a l'é considrà un-a dle ciadeuvre dla literatura giaponèisa e ëdcò dla literatura ëd tùit ij temp. 

Ij crìtich literari a lo considro com ël "prim romanz", ël "prim romanz modern" o ël "prim romanz psicològich". 

## Strutura dl'euvra
Ancaminà dël 1001, a l'é dividù an 54 lìber, che a conto la vita dël prinse Genji, ël prinse splendent, ciamà parèj për soa anteligensa, soa cultura, e soa blëssa fìsica.

La conta as l'é basà an sël boneur dël prinse, dzor quand a l'é drocà an maleur, peui dzor quand a l'é tornà al podèj e a la fin an sla mòrt dël prinse galant, sempe con la cornis ëd fiamenghe figure feminij.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Mouffy

**Mouffy** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Borgògna, ant ël dipartiment ëd Yonne. As dëstend për na surfassa ëd 4,94 km², con 89 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 18 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Yonne
Poesìa

La **poesìa** a dòvra le qualità dle paròle, an vàire manere, për esse artìstica.
* lunghëssa e son diferent (ëd le paròle) - na poesìa a peul esse pòche paròle, o lunga com un lìber (n'épica). 
* significà (ëd le paròle)
* (la poesìa a l'ha) vàire usagi dël tòn. 

A-i son vàire "forme poétiche" (forme ëd poesìa). 
Për esempi : sonèt, haiku, balada, òde, vers lìber, vers temàtich, filastròcola, rime.

La poesìa a peul esse dovrà për descrive (o për esprime n'emossion) vàire còse. A peul avèj un sens o esse sensa sens, esse rimà o nò. A peul avèj vàire lunghësse, a peul esse seria o amusanta.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Federich II ëd Prussia

**Federich II ëd Hohenzollern** dit *ël Grand* (an alman *Friedrich der Große*) (Berlin, 24 ëd gené 1712 - Potsdam, Castél ëd Sans-Souci, 17 d'ost 1786) a l'é stàit re ëd Prussia dal 1740 fin a soa mòrt.

Federich a l'era fieul ëd Federich Gulielm I e ëd Sofìa Dorotea ëd Hannover.

Federich II
Little Tony

Cantant.
**Little Tony** (stranòm d**'Antonio Ciacci**) a l'era nassù a Tìvoli ai 9 ëd fërvé 1941 e a l'é mòrt a Roma ai 27 ëd maj 2013.

Categorìa:Cantant italian
Ël poema ëd Gilgamesh

**Ël poema ëd Gilgamesh** a l'é un *poema épich* d'ambientassion sumérica, scrivù an *caràter cuneiform* dzor taulëtte ëd to, d'antorn a 4500 agn fà, tra ël 2600 e ël 2500 prima ëd Nosgnor.

A esisto ses vërsion conossùe ëd poema che a conto j'aventure ëd Gilgamesh, re d'Uruk, anvod ëd Enmerkar e fij ëd Lugalbanda. La vërsion pi conossùa a l'é babilonèisa.

*Ël poema ëd Gilgamesh* a cheuj tùit jë scrit ch'a parlo ëd j'amprèise dël re d'Uruk e a l'é considrà ël pi amportant dij test mitològich babilonèis e assir rivà fin a noi.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Federich Gulielm I

**Federich Gulielm I ëd Hohenzollern** (an alman *Friedrich Wilhelm I*) dit *ël Re soldà*  (Berlin, 14 d'ost 1688 - Potsdam, Castél ëd Sans-Souci, 31 ëd magg 1740) a l'é stàit re ëd Prussia dal 1713 fin a soa mòrt.

Federich a l'era fieul dël re Federich I ëd Prussia e dla  duchëssa Sofìa Carlòta ëd Brunswick-Luneburg.

Federich Gulielm I
Federich I ëd Prussia

**Federich I ëd Hohenzollern** (an alman *Friedrich I Hohenzollern*) (Königsberg, 11 ëd luj 1657 - Berlin, 25 ëd fërvé 1713) a l'é stàit ël prim re ëd Prussia dal 1701 fin a soa mòrt.

Federich I ëd Hohenzollern
Ilìad

L***Ilìad*** a l'é un poem épich tradissionalment atribuì a Omer.

A l'é componù da vintequatr lìber o cant, mincadun andicà con na litra dl'afabet grech maiucolin, për un total ëd 15.688 vers an *esàmetr datìlich*. 

Ël tìtol a riva da *Īlĭŏn*, l'àutr nòm ëd l'antica Tròia.

Euvra siclòpica e complicà, a l'é un fondament ëd la literatura greca e ossidental. A conta la stòria ëd pòchi di dla guèra ëd Tròia, sinquantun di dl'ùltim ann ëd guèra, anté l'anrabiadura d'Achil a l'é l'argoment portant dël poem.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Mahābhārata

Ël ***Mahābhārata*** (an sànscrit: महाभारत, "La gran stòria ëd Bhārata"), dle vire ciamà mach ***Bhārata***, a l'é un dij pi gran poem épich ëd l'India, ansem al Rāmāyaṇa, e a lé un dij test sacr pi amportant ëd l'Induism.

Ant la prinsipal edission rivà a noiàutr, ël *Mahābhārata* a l'ha scase 100.000 stròfe (visadì quatr vòte la Bibia, o set vòte l'Ilìad e l'Odissea butà ansem).

A l'é dividù an 18 lìber pi n'apendis, l*'[[Harivaṃśa]]*, e a peul esse considrà l'euvra pi gròssa nen mach ëd la literatura indian-a, ma ëd tuta la literatura mondial.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Poilly-sur-Serein

**Poilly-sur-Serein** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Borgògna, ant ël dipartiment ëd Yonne. As dëstend për na surfassa ëd 21,36 km², con 235 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 11 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Yonne
Shahnama

Lë ***Shāhnāmé***, o ***Shāhnāma*** (an Përsian: **شاهنامه**, àutre ortografìe a peulo esse*Shahnama, Shahnameh, Shahname, Shah - Nama* literalment «Nòm dij Re»), voltà com *Ël Lìber dij Re*, a l'é na gran euvra poética scrivùa dal poeta përsian Ferdowsi antorn al 1000 d'apress ëd Nosgnor sirca e a l'é l'épica nassional dël mond ëd lenga përsian-a. 

Lë *Shâhnameh* a conta ël passà mìtich e stòrich ëd sò paìs, l'Iran, da la creassion dël mond, fin a la conquista islàmica dël sécol ch'a fà VII.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Citroën

La **Citroën** a l'é la na meison viturìstica fransèisa dël grop PSA Peugeot Citroën.
Ël nòm complèt a l’é **Automobiles Citroën ** e soa sede atual a l’é a Paris an Fransa.
	
## Stòria
### J'achit

La fàbrica a l'é stàita fondà dël 1919 da André Citroën.

Categorìa:Meison viturìstiche fransèise
Fonem

Un **fonem** a l'é n'unità mìnima diferensianta, pa divisìbil e astrata d'un sistem linguìstich.

An parole pòvre, a l'é la rapresentassion astrata d'un son. La siensa ch'a studia ij fonem a së s-ciama fonologìa (o fonémica).

Scond lë Struturalism a rapresenta l*unità mìnima dë sconda articolassion*, la pi cita unità e a l'é sensa significà pròpi.

## Criteri dle cobie mìnime

Për trové ij fonem e determiné parèj lë "spassi fonétich" ëd na lenga as dòvra ël criteri dl'arserca ëd cobie mìnime, che as diferensio mach për un fonem.

Për esempi, an piemontèis i "son" *p* e *b* a son fonem përchè a l'é possìbil trové almanch na cobia mìnima ëd paròle che as diferensio mach për un trat distintiv (e.g. 'pal' - 'bal').

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Noé (Yonne)

**Noé** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Borgògna, ant ël dipartiment ëd l'Yonne. As dëstend an s'na surfassa d'8,55 km², con 427 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 49 abitant al chilòmeter quàder.

Noeyonne
Thury (Yonne)

**Thury** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Borgògna, ant ël dipartiment dël Yonne. As dëstend për na surfassa ëd 23,22 km², con 461 abitant, scond ël censiment dël 2007, con uma densità ëd 19 ab/km².

## Demografia

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Yonne
Cuy

***Cuy*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Cuy (Oise)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Oise

* d'un **[[Cuy (Yonne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Yonne
Sìlaba

Na **sìlaba** a l'é n'unità d'organisassion ëd na sequensa ëd son dël lengagi parlà. Per esempi, la paròla *tèra* a l'é fàita da doe sìlabe: *tè-* e *-ra*. Na sìlaba, tipicament, a l'é fàita da la *nos ëd la sìlaba* (soens na vocal) e da dij bòrd opsionaj inissiaj e finaj (tipicament, dle consonant).

Le sìlabe a son soens considerà ij *blòch ëd costrussion* fonològich ëd le paròle. Le sìlabe a anfluenso ël ritm d'un lengagi, soa prosodìa, soa métrica poética e ij sò acent lessicaj.

La scritura silàbica a l'ha ancaminà senten-e d'agn prima dël prim alfabet. Le prime sìlabe memorisà a son dzor a na taulëtta scrivùa pi o men dël 2800 prima ëd Nosgnor ant la sità sumérica d'Ur. Sto pasagi dai pitogram a le sìlabe a l'é stàit ciamà ël *"pi amportant avansament ant la stòria dla scritura"*.

Na paròla fàita ëd na sola sìlaba (com *can*) a l'é ciamà *monosìlaba*. Peui a-i son le paròle *bisìlabe* (con doi sìlabe), *trisìlabe* (con tre sìlabe) e via fòrt.

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Rinaldo Trappo

**Rinaldo Trappo** a l'era nà a Bussolin dël 1917.
Ordinà prèive a vintetré agn, a l'é stàit caplan dël batajon *Seva* ant la campagna 'd Russia.
Tornà a ca, a l'ha fàit ël magìster ant le scòle.
Për vàire agn Trappo a l'ha selebrà la mëssa an lenga piemontèisa a la tersa dumìnica 'd luj a l'Assieta.
A l'é mòrt a Susa ai 13 dë stèmber 2010.
A l'é stàit sotrà ant ël campossanto ëd Bussolin.

Trappo, Rinaldo
Versailles

**Versailles** a l'é na sità fransèisa, postà ant ël dipartiment ëd j'Yvelines ant l'Ìsola ëd Fransa. 

## Educassion
* Università 'd Versailles Saint-Quentin-en-Yvelines

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Yvelines
Saint-Germain-en-Laye

**Saint-Germain-en-Laye** a l'é na comun-a fransèisa situà ant ël dipartiment ëd Yvelines, ant la region ëd Île-de-France.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Yvelines
Ablis

**Ablis ** a l'é ël nòm ëd na comun-a dla Fransa, dipartiment  ëd Yvelines ant la region ëd l'Île-de-France. 

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Yvelines
L'Art ëd la Guèra

L***Art ëd la guèra*** (*Sūnzǐ Bīngfǎ*, 孫子兵法) a l'é un tratà dë *strategìa militar* atribuì, scond na tradission oral longa almanch doi sécoj, al general Sunzi (an cinèis: 孫子; an pinyin: Sūnzǐ; an trascodìfica Wade-Giles: Sun Tzu), vivù an Cin-a tra ël sécol ch'a fà VI e col ch'a fà V prima ëd Nosgnor.

A l'é stàit amportant l'artrovament d'un manscrit an lenga original scrivù dzor un ròtol ëd bambù e datà d'antorn al sécol ch'a fà III prima ëd Nosgnor.

## Ìndes
* I. Valutassion ëd bas *(Ji)*
* II. Condussion dël conflit *(Zuozhan)*
* III. Pianificassion ëd l'atach *(Mougong)*
* IV. Disposission *(Xing)*
* V. La fòrsa *(Shi)*
* VI. Veuid e pien *(Xushi)*
* VII. Maneuvre dj'esércit *(Junzheng)*
* VIII. Le neuv variabij *(Jiubian)*
* IX. Bogé l'esércit *(Xingjun)*
* X. Conformassion dël teren *(Dixing)*
* XI. I neuv teren *(Jiudi)*
* XII. Atach con ël feu *(Huogong)*
* XIII. L'usagi dle spie *(Yongjian)*

Categorìa:Lenghìstica
Categorìa:Lenghìstica stòrica
Categorìa:Lenghìstica general
Consèj arpresentativ dj'anstitussion giudee ëd Fransa

Ël **Consèj arpresentativ dj'anstitussion giudee ëd Fransa** (**CRIF**, *Conseil représentatif des institutions juives dë France*) a l'é n'anstitussion fondà dël 1944 dont le mission prinsipaj a son la goerna dla memòria dla sterminassion nasista, la difèisa dla perenità d'Israel e la lòta contra l'anti-semitism.

Categorìa:Fransa
Marie Weyrich

Poetëssa e pitris.
Fija e novoda ëd pastor protestant, **Marie Weyrich** a l'era nà dël 1878.
A l'é mariasse ai 21 ëd magg 1904 e a l'é mòrta dël 1925.
A l'era amìa dël pitor e poeta Francis Picabia.

Weyrich, Marie
Weyrich, Marie
Francis Picabia

Pitor e poeta dadaista franseis.

**Francis Picabia** a l'é nassù a Paris dël 22 géné 1879 e a l'é mòrt amblessì ai 30 novémber 1953.

Picabia, Francis
Picabia, Francis
Moment angolar

Ël **moment angolar**, o **moment ëd la quantità ëd moviment**, dantorn a 'n pont *O* ëd na partissela ëd massa *m* ch'a bogia con andi  \vec v  (e donca ch'a l'ha na quantità ëd moviment  \vec p =m \vec v ) a l'é definì tanme ël prodot vetorial
:  \vec L = \vec r \wedge \vec p =m \vec r \wedge \vec v 
anté che  \vec r  a l'é ël vetor ëd posission ëd la partissela rëspet a *O*.

Ël moment angolar a l'é donca un vetor perpendicolar al pian dsernù da  \vec r  e  \vec v  e, an general, a cangia ëd grandëssa e diression antramentre che la partissela a bogia.
Tutun, si la partissela a bogia an s'un pian e ël pont *O* a resta an s'col pian, la diression dël moment angolar a resta la midema, perpendicolar a col pian.

Ant ël cas d'un moviment sircolar con sènter *O*, ij vetor  \vec r  e  \vec v  a son perpendicolar e v=ωr, donca
: L=mrv=mr^2 \omega 
e, dagià che la diression d' \vec L  a l'é la midema che cola d' \vec \omega ,
:  \vec L =mr^2 \vec \omega .
Si ël moviment pian a l'é nen sircolar, as peul dëscompon-se l'andi an soe componente radial e trasversal,  \vec v = \vec v_r+ \vec v_{ \theta } .
Ël moment angolar a dventa antlora
:  \vec L =m \vec r \wedge ( \vec v_r+ \vec v_{ \theta })=m \vec r \wedge \vec v_{ \theta } 
dagià che  \vec r \wedge \vec v_r= \vec 0 essenda ij doi vetor paralej.

Categorìa:Fìsica
Poissy

**Poissy** a l'é na comun-a fransèisa localisà ant ël dipartiment ëd Yvelines, a 23,8&nbsp;km dal sènter ëd Paris.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Yvelines
Peugeot

La **Peugeot** a l'é la na meison viturìstica fransèisa dël grop PSA Peugeot Citroën e soa sede atual a l’é a Paris an Fransa.
	
## Stòria
### J'achit

La fàbrica a l'é stàita fondà a Sochaux dël 1882 'me fàbrica ëd biciclëtte da Armand Peugeot.
La prima vitura Peugeot a l'é surtìa dël 1890.

Categorìa:Meison viturìstiche fransèise
Les Alluets-le-Roi

**Les Alluets-le-Roi** a l'é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment ëd Yvelines ant la region ëd l'Île-de-France al nòrd dla Fransa.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Yvelines
Autouillet

**Autouillet** a l'é na comun-a fransèisa, postà ant ël dipartiment ëd j'Yvelines ant la region ëd l'Ìsola ëd Fransa.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Yvelines
Fontenay-le-Fleury

**Fontenay-le-Fleury** a l'é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment ëd Yvelines ant la region ëd l'Île-de-France.

}
Athie

***Athie*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Athie (Côte-d’Or)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Côte-d’Or

* d'un **[[Athie (Yonne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Yonne
Esther Williams

Noadris e atris.
Nassùa a j'8 d'ost 1921, mòrta ai 6 ëd giugn 2013.

Williams, Esther
Williams, Esther
Jouy-en-Josas

**Jouy-en-Josas** a l'é na comun-a fransèisa, situà a 19 km a sud-est ëd Paris, ant ël dipartiment ëd Yvelines, region ëd Île-de-France.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Yvelines
Pedro de Betancur

San **Pedro de San José Betancur** (*Santo Hermano Pedro*), nassù a Vilaflor (Tenerife, Spagna) ij 21 ëd mars dël 1626 e mòrt a La Antigua Guatemala (Guatemala) aj 25 d'avril dël 1667, a l'é stàit un missionari fransëscan.

Nassù ant le Tenerife (Ìsole Canarie) da na famija ùmil d'orìgin norman-e, a l'é stàit missionari an Guatemala.
Dël 1658 a l'ha fondà na confratèrnita consacrà a l'assistensa ai pòver e ai malavi (ch'a l'é a l'adoss ëd l'Órdine dij frej ëd Betlem).

Ël papa Gioann Pàul II a l'ha canonisalo dël 2002.

Categorìa:Sant catòlich
UniMed

**UniMed** a l'é na rej d'università, creà dël 1991.
A radun-a otanteut università ëd pais ch'a dan an sël Mediterani.

Categorìa:Rej d'università
Paramore

Ij **Paramore** a son na formassion pop punk ëd jë Stat Unì, nàita a  Franklin, Tennessee, dël 1989 e formà da tre mèmber: Hayley Williams (vos) , Jeremy Davis (bass) e Taylor York (ghitara).

A son un-a dle formassion prinsipaj dël punk revival e a l'han giutà motobin cost tipo 'd mùsica ant j'ani '90, ansema a Blink-182, Panic! at the Disco e Fall Out Boy.

## Discografìa
### Àlbom ant jë studi
* 2005 - *All We Know Is Falling*
* 2007 - *RIOT!*
* 2009 - *Brand New Eyes*
* 2013 - *Paramore*

### Àlbom dal viv
* 2008 - *Live in the UK 2008*
* 2008 - *The Final RIOT!*

Categorìa:Mùsica legera
Categorìa:Formassion musicaj djë Stat Unì d'América
Gommecourt (Yvelines)

**Gommecourt** a l'é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment ëd Yvelines ant la region ëd l'Île-de-France.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Yvelines
Montigny-le-Bretonneux

**Montigny-le-Bretonneux** a l'é na sità fransèisa, situà ant ël dipartiment ëd j'Yvelines ant Île-de-France. 

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd j'Yvelines
Opel

La **Adam Opel AG** a l'é la na meison viturìstica alman-a.
Soa sede atual a l’é a Rüsselsheim ant lë Stàt alman dl'Assia.
Dal 1929 a l'é part del grop american General Motors. 	
Dal 6 mars 2017, a l'é vnua part del grop franseis PSA Peugeot Citroën.

## Stòria
### J'achit

La fàbrica a l'é stàita fondà dël 1868 da Adam Opel.
La prima vitura Opel, la Patent-Motorwagen a l'é surtìa dël 1899.

Categorìa:Meison viturìstiche alman-e
Achères

***Achères*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Achères (Cher)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Cher

* d'un **[[Achères (Yvelines)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Yvelines
Torcèt

Ij **torcèt** a son dij bëscheuit piemontèis.
Sò angredient a son: farin-a, butir, sùcher, liévit e sal. 

A son tìpich  dle Val ëd Lans, dël Canavèis e dël Bielèis.

## Anliure esterne
* Pàgina dedicà: www.piemonteagri.it

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Castel dij re ëd Prussia

Ël **castel dij re ëd Prussia** a l'era na costrussion batìa ant ël cheur ëd Berlin dël 1443 e dësblà dël 1950 dal regim comunista.
Ai 12 ëd giugn 2013 ël pressident alman Joachim Gauck a l'ha butà la prima pera ëd soa arcostrussion, ch'a dovrìa esse scasi idèntica a l'original e a dovrà ospité un musé amportant.

## Anliure
*Wikimedia Commons

Categorìa:Architetura dl'Almagna
Ragnà

La **Ragnà**, ëdcò ciamà **Internet**, a l'é n'ansema d'ordinator lijà antra 'd lor an tut ël mond.

A l'é ancamin ch'a vniss ël pì amportant mojen ëd comunicassion.

Categorìa:Ragnà
Tor Montparnasse

La **tor Montparnasse** a l'é n'edifissi àut 210 méter ch'as alva ant ël quarté nùmer 14 ëd Paris.
Soa costrussion a armonta al 1973 e a òspita d'ufissi.

Categorìa:Architetura ëd Paris‎
Tor UniCredit

La **tor UniCredit** a l'é n'edifissi àut 231 méter ëd Milan.
A l'é stàita realisà dël 2011 da l'architet César Pelli e a l'é ëd propietà dla banca UniCredit.

Categorìa:Architetura ëd Milan
Amedeo di Francesco ëd Settignano

**Amedeo di Francesco ëd Settignano** (stranomà *Meo Caprino*), nàit dël 1430 a Settignano an Toscan-a e mòrt dël 1501, a l’é n'architet e angegné italian dël sécol ch’a fa XV. 

## Biografìa
Dal 1453, a travaja a Fërara, dël 1462 a va a Roma andoa a travaja al palass San March (mej conossù 'me Palass Venessia).
 
Dël 1492, a l’é stàit invità dal Cardinal Domenico Della Rovere a Turin andoa a l’ha cudì (1492 – 1501), la costrussion dla neuva Catedral dla sità ant lë stil dl'Arnassensa.

Difrancesco , Amedeo
Difrancesco , Amedeo
Jacopo ëd Pietrasanta

**Jacopo di Cristoforo** (mej conossù 'me **Jacopo da Pietrasanta**), nàit a Pietrasanta an Toscan-a e mòrt a Roma dël 1495, a l’é n'architet e angegné italian dël sécol ch’a fa XV. 

## Biografìa
A l'ha travajà prinsipalment a Roma.
 
Soa euvra prinsipal a l’é stàita la cesa e ël monasté ëd Sant Agustin a Roma ant lë stil dl'Arnassensa.

Categorìa:Architet
Pietrasanta, Jacopo
Bodensee

Ël **Bodensee** (ciamà ëdcò **Lagh ëd Costansa**) a l'é un dij pì gròss lagh ëd l'Euròpa ossidental.
A l'ha na surfassa ëd 536 km² e a resta antra Àustria, Gërmania‎ e Svìssera.

Categorìa:Lagh dl'Àustria‎
Categorìa:Lagh dla Svìssera
Categorìa:Lagh dl'Almagna
Lagh Balatòn

Ël  **Lagh Balatòn** a l'é 'l pì gròss lagh ëd l'Euròpa central.
A l'ha na surfassa ëd 594 km² e a resta ën Ungherìa.

Balatòn
Categorìa:Geografìa dl'Ungherìa
Maurice Nadeau

Editor.
**Maurice Nadeau** a l'era nà a Paris ai 21 ëd maj 1911.
Sò pare, un campagnin ch'a l'avìa emigrà a Paris për travajé e che an sò temp lìber a scrivìa ëd canson, a l'é mòrt al front ant ël 1916.

Dël 1945 a l'ha pija la diression dle pàgine literarie ëd Combat, arvista dont a l'é dventà diretor dël 1951.

Dël 1953 a l'ha fondà l'arvista literaria Les Lettres nouvelles e dël 1966 La Quinzaine littéraire.

A l'é stàit crìtich literari a France-Observateur, peui a L'Express.

Maurice Nadeau a l'ha avù doe masnà, Claire e Gilles.
A l'é mòrt a ca soa a Paris ai 16 ëd giugn 2013.

## Euvre prinsipaj
* *Histoire du surréalisme* (1945)

Nadeau, Maurice
La Quinzaine littéraire

**La Quinzaine littéraire** a l'é n'arvista literaria bimensila, fondà dël 1966 da Maurice Nadeau.

Quinzainelitteraire, La
Quinzainelitteraire, La
Radio Manà Sport

**Radio Manà Sport**  a l'é na stassion radio sportiva con base a Roma, ant ël Lassio, fondà dël 2006 për inissiativa dë Stefano Bandecchi.
A l'é na radio sportiva e a manda trasmission sportive.

## Anliure esterne
*Sit Ofissial

Categorìa:Comunicassion
Categorìa:Roma
Stefano Bandecchi

**Stefano Bandecchi** a l'é nàit ai 4 d'avril 1961, a Livorn. Dël 2006 a l'ha fondà l'Università Niccolò Cusano, j'Edission Edicusano e ël Movimento Unione Italiano.
Dël 2011 a l'ha fondà Radio Manà Manà e Radio Manà Sport.
Dël 2017 a ven patron ëd la Ternana Calcio.

Bandecchi, Stefano
Lagh Ladoga

Ël  **Lagh Ladoga** a l'é 'l pì gròss lagh ëd l'Euròpa.
A l'ha na surfassa ëd 17.700 km² e a resta ën Russia.

Ladòga
Categorìa:Geografìa dla Russia
Movimento Unione Italiano

**Movimento Unione Italiano** (**MUI**) a l'e 'n moviment polìtich fondà da Stefano Bandecchi.

Categorìa:Partì polìtich
Lagh Onega

Ël  **Lagh Onega** a l'é 'l second pì gròss lagh ëd l'Euròpa dòp ël Lagh Ladoga.
A l'ha na surfassa ëd 9.610 km² e a resta ën Russia.

Onega
Categorìa:Geografìa dla Russia
Lough Neagh

Ël  **Lough Neagh** a l'é 'l ters pì gròss lagh ëd l'Euròpa ossidental dòp ël Lagh Leman e ël Bòdensee.
A l'ha na surfassa ëd 388 km² e a resta ënt l'Irlanda dël Nòrd.

Categorìa:Lagh ëd l'Euròpa
Categorìa:Irlanda dël Nòrd
Lagh ëd Garda

Ël  **Lagh ëd Garda** a l'é 'l pì gròss lagh ëd l'Italia.
A l'ha na surfassa ëd 370 km² e a resta antra ël Véneto, la Lombardia e ël Trentin-Sud Tiròl.

Garda
Lagh Vänern

Ël  **Lagh Vänern** a l'é 'l ters pì gròss lagh natural ëd l'Euròpa dòp ij lagh Ladòga e Onega.
A l'ha na surfassa ëd 5.519 km² e a resta ën Svessia‎.

Categorìa:Lagh dla Svessia‎
Lagh ëd Còm

Ël  **Lagh ëd Còm** a l'é 'l ters pì gròss lagh ëd l'Italia dòp ël Lagh ëd Garda e ël Lagh Magior
A l'ha na surfassa ëd 145 km² e a resta antra la Lombardia e ël canton Tësin (ën Svìssera).

Còm
Còm
Ordinal ëd von Neumann

N'ansem *a* a l'é dit **ordinal ëd von Neumann** s'a l'é transitiv e si la relassion d'apartenensa x \in y  a l'é l'órdin ës-ciass associà a 'n bon órdin d*'a*.
Un a peul antlora scrive:
* x \leq y \Leftrightarrow x \in y \vee x=y,
* x.
Për esempi, a son ordinaj ëd von Neumann:
* 0= \emptyset 
* 1= \{\emptyset\} 
* 2= \{\emptyset , \{\emptyset\}\} 
* Pì an general, si *a* a l'é n'ordinal ëd von Neumann, ëdcò a \cup\{ a \}  a-l l'é.
Minca bon órdin a l'é isomorf a n'ordinal ëd von Neumann.

Categorìa:Teorìa dj'ansem
Pèndol compòst

Un **pèndol compòst** (o **fìsich**) a l'é un qualsëssìa còrp rèid ch'a peul ësbalansé dantorn a n'ass orisontal sota l'assion ëd la gravità.

Pendolcompost
Sean Connery

**Thomas Sean Connery** (Edimborgh, 25 ëd òst 1930 - Nassau, 31 otòber 2020) a l'é stàit n'ator ëd cine avosà për avej antërpretà, antra j'autre, motobin pelìcole ëd l'agent 007.

Connery, Sean
Lagh Vättern

Ël  **Lagh Vättern** a l'é 'l second pì gròss lagh ëd la Svessia dòp ël Lagh Vänern.
A l'ha na surfassa ëd 1.886 km².

## Nòte


Categorìa:Lagh dla Svessia
Margherita Hack

Astrònoma.

**Margherita Hack** a l'é Nassùa a Firense ant ël 12 giugn 1922 e a l'é mòrta a Triest ant ël 29 giugn 2013.
## Biografìa
A l'era fieula ëd Roberto Hack (1889-1971) e ëd Maria Luisa Poggesi (1887-1960).

Hack, Margherita
Hack, Margherita
Persucc dla palëtta

Ël **persucc dla palëtta** a l'é ën giambon fait con la carn dla spala ëd crin, tìpich ëd Cògiola e dël Bièleis. Ëd sòlit as mangia bujì e tajà a fètte.

## Anliure esterne
Pàgina dedicà: www.piemonteagri.it

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Ferdinando Bellini

Scritor an lenga italian-a.
**Ferdinando Bellini** (dit **Aldo**) a l'era nà dël 1903 e a l'é mòrt dël 1974.

Bellini, Ferdinando
Bellini, Ferdinando
Acòrd ëd lìber ëscambi nòrd-american

L**'Acòrd ëd lìber ëscambi nòrd-american** a l'é intrà an fonsion dël 1994 antra Méssich, Stat Unì e Canadà.
A esònera j'asiende dai drit ëd dugan-a antra costi pais.

Categorìa:América setentrional
Categorìa:Polìtica
Università aeronàutica ëd Querétaro

L**'Università aeronàutica ëd Querétaro** (**UNAQ**) a l'é stàita duvertà dël 2007.

Categorìa:Méssich
Universitaareonauticaedqueretaro
Dire Straits

Ij **Dire Straits** a son stàit na formassion rock anglèisa, formasse a Deptford, dël 1977.

Ij component originaj a j'ero: Mark Knopfler (vos, ghitarista e autor ëd tute le canson), so frel David Knopfler, John Illsley (bass) e Pick Withers (baterìa).

## Àlbom ant lë studi
* 1978&nbsp;– *Dire Straits*
* 1979&nbsp;– *Communiqué*
* 1980&nbsp;– *Making Movies*
* 1982&nbsp;– *Love over Gold*
* 1985&nbsp;– *Brothers in Arms*
* 1991&nbsp;– *On Every Street*

## Àlbom dal viv
* 1984&nbsp;– *Alchemy: Dire Straits Live*
* 1993&nbsp;– *On the Night*
* 1995&nbsp;– *Live at the BBC*

Categorìa:Formassion musicaj dël Regn Unì
Categorìa:Formassion musicaj rock
ESME Sudria

La **ESME Sudria** (già *École Spéciale de Mécanique et d'Électricité*) a l'é n'àuta scòla ëd formassion fransèisa fondà dël 1905.
Soa mission a l'é cola ëd formé dj'angigné ant ij camp dl'energìa, dl'eletrònica e dl'anformàtica.

Categorìa:Università dla Fransa
Sconda guèra mondial

La **Sconda Guèra Mondial** a l'é stàit ël pi important conflit militar dël sécol ch'a fa 20.
La guèra a l'ha interessà squasi tute le nassion dla Tèra e l'é durà dal mèis dë stémber 1939 al mèis d'ost 1945 an provocand 60 milion ëd mòrt, la pì gran part sivil, ël 3% dla popolassion mondial dl'época.
## Stòria

La Sconda Guèra Mondial a l'é comensà quand la Gërmania, mnà dal ditator Adolf Hitler a l'ha ocupà la Polònia e a l'é finia an ossident dël 9 ëd magg 1945 con la rèisa dla Gërmania e an orient dël 15 d'òst 1945 col bombardament atòmich d'Hiroshima e Nagasaki e con la rèisa dl'amper giaponèis.

## Anliure esterne


Categorìa:Guère
Comità për ël dësvlup econòmich

Ël **Comità për ël dësvlup econòmich** (*Committee for Economic Development*, **CED**) a l'é stàit creà dël 1942 për anfluensé le polìtiche econòmiche dël dòp-guèra.

Categorìa:Economìa
Richard Matheson

**Richard Burton Matheson** (1926-2013), mej conossù tanme **Logan Swanson**, a l'era në scritor american.

Matheson, Richard
Fransesch d'Assisi

**Fransesch Gioann ëd Pero Bernardon** a l'era nà dël 1182.
Dël 1209 a l'ha fondà l'órdin dij fra minor, ch'a pòrta sò nòm.
A l'é mòrt dël 1226.

Categorìa:Sant catòlich
Georg Ohm

Fìsich.

Nassù dël 1787, mòrt dël 1854.

## A pòrto sò nòm
* Lej d'Ohm
* Ohm (unità dë mzura)

Ohm, Georg
Ohm, Georg
Edission Edicusano

J**'Edission Edicusano** a son ëstàite fondà a Roma dël 2006 da Stefano Bandecchi.

Edicusano a l'é la ca editris ëd l' Università Niccolò Cusano.

Categorìa:Università Niccolò Cusano
Equassion diferensial dël moviment d'onda

As ciama **equassion diferensial dël moviment d'onda** l'equassion
:  \frac{ \partial^2 \xi }{ \partial t^2} =v^2 \frac{ \partial^2 \xi }{ \partial x^2} .
A descriv ël moviment ëd n'onda ch'as propaga con andi *v* arlongh l'ass dj'assisse.
La solussion general ëd l'equassion a l'é
:  \xi (x,t)=f_1(x-vt)+f_2(x+vt) ,
visadì a l'é la dzor-posission ëd doi moviment d'onda ch'as propago an diression opòste.

Equassiondiferensialdelmovimentdonda
Università Guglielmo Marconi

L**'Università Guglielmo Marconi** a l'é n'università fondà a Roma dël 2004 për inissiativa dla fondassion Tertium.

## Organisassion
### Resior
*Alessandra Briganti (2004 - )

Categorìa:Università Guglielmo Marconi
Pran

**Pran** (12 fërvé 1920 - 12 luj 2013), a la nàssita **Pran Krishan Sikand**, a l'é stàit n'ator indian.

Pran
Lancelot Brown

Architet ëd giardin.
**Lancelot Brown** a l'era nà dël 1716.
A l'ha progetà pi che 170 parch.
A l'é mòrt dël 1783.

Brown, Lancelot
Marcel Duchamp

Artista.

**Marcel Duchamp** a l'era nà a Blainville-Crevon dël 1887.
Dël 1913 a l'ha creà ël prim esempi d'art bele fàita.
A l'é mòrt a Neuilly-sur-Seine dël 1968.

Duchamp, Marcel
Acelerator eletrostàtich

N**'acelerator eletrostàtich** tìpich a consist d'un tubo anté ch'a l'é fasse ël veuid con na diferensa ëd potensial elétrich *V* aplicà a soe estremità.
A un-a dj'estremità a-i é na sorgiss ëd jon ch'a manda dle partissele carià ant ël tubo.
Le partissele a rivo a l'àutra estremità e a van a sbate an s'un bërsaj fàit d'un material ch'a dipend da la natura dl'esperiment da fé.
L'arzultà ëd cost truch a l'é na chèica reassion nuclear.
L'energìa d'jon ch'a sbato a l'é tramudà al bërsaj, che donca a dev esse sfreidà an continuassion për ch'a fonda o vaporisa nen.

A-i son vàire sòrt d'acelerator eletrostàtich (Cockroft-Walton, Van de Graaff e via fòrt), mincadun a dipend da na fasson diferenta ëd produve la diferensa ëd potensial *V*.
An tuti ij cas, j'acelerator eletrostàtich a son limità an energìa da la màssima diferensa ëd voltage ch'a peul esse aplicà sensa produve na dëscaria elétrica ant ël material dovrà.

Categorìa:Fìsica