Parapsicologìa

La **parapsicologìa** a l'é lë studi pretendù sientìfich dij fenòmen psìchich ch'a smijo sfidé le lege naturaj conossùe. A l'é considerà na pseudo-siensa da la comunità sientìfica përchè a manca d'evidense empìriche robuste e a fàliss a sodisfé jë standard dël métod sientìfich.

## Definission
La parapsicologìa a peul esse definìa com:
* Lë studi sientìfich pretendù dij fenòmen psìchich
* La siensa dij fenòmen ch'a van oltre la psicologìa normal
* La riserca dij podèj mentaj ch'a sfido le lege fìsiche conossùe

## Stòria

### Origin
* Termo conià dal psicòlogh alman Max Dessoir dël 1889
* Precedent ciamà "metapsìchica"
* Svilup an Fransa e Anghiltèra ant ël sécol XIX

### Svilup modern
* Joseph Banks Rhine: fondator dël laboratòri ëd parapsicologìa a la Duke University (1930)
* Svilup dle técniche sperimentaj con le carte Zener
* Creassion ëd la Parapsychological Association (1957)

### Stat atual
* Arconossùa da l'American Association for the Advancement of Science (1969)
* Criticà da la pì part dla comunità sientìfica
* Studi limità a pòche università e istitù privà

## Fenòmen studià

### Percession extrasensorial
* **Telepatìa**: comunicassion ëd pensé da na ment a n'àutra
* **Clairvoyance**: conossensa d'oget o event sensa mojen sensoriaj
* **Precognission**: conossensa d'event futur

### Psicocinesi
* Influensa dla ment an sij oget fìsich
* **Micro-PK**: efet an sij event aleatòri
* **Macro-PK**: efet visìbij an sij oget

### Àutri fenòmen
* Reincarnassion: arnàssita d'anime
* Spetr: aparense dë spirit
* Pre-mòrt: esperiense dëdnans a la mòrt

## Métod d'anvestigassion

### Speriment con carte
* Usagi dle carte Zener (5 sìmboj)
* Test ëd chance statìstica
* Contròj rigoros për evité le busiardarìe

### Protocoj Ganzfeld
* Redussion dj'amponiment sensoriaj
* Test ëd telepatìa an condission isolà
* Controversie an sij resultà

### Studi ëd cas
* Racòlta ëd testimonianse
* Documentassion ëd fenòmen spontani
* Problema dla verificabilità

## Crìtiche sientìfiche

### Problema metodològich
* Mancansa ëd replicabilità dj'esperiment
* Efet ëd selession dj'arzultà
* Contròj insuficient

### Spiegassion alternativa
* Bias ëd conferma: serché mach l'evidensa positiva
* Casualità: coincidense statìstiche
* Busiardarìa: fròd ant j'esperiment

### Argument epistemològich
* Violassion dle lege fìsiche conossùe
* Mancansa 'd mecanism esplicativ
* Compatibilità con ël model sientìfich atual

## Débat filosòfich

### Problema dla demarcassion
* La parapsicologìa a l'é siensa o pseudo-siensa?
* Criteri ëd Karl Popper: faussificabilità
* Posission ëd Thomas Kuhn: mancansa ëd paradigma

### Implicassion metafìsiche
* La natura dla ment e dla materia
* La possibilità ëd podèj psìchich
* Ij lìmit dla conossensa uman-a

### Ética dla riserca
* Responsabilità ant ël publiché ij resultà
* Protession dij soget dë studi
* Finansiament con fond pùblich

## Stat académich

### Arconossiment limità
* Pòche càtedre universitarie
* Publicassion an arviste specialisà
* Esclusion dai program dë studi standard

### Organisassion
* Parapsychological Association
* Society for Psychical Research
* Istitut ëd riserca privà

### Finansiament
* Fond privà e donassion
* Assensa ëd finansiament pùblich an pì pais
* Controversie an sl'usagi dle risorse

## Contribù amportant

### Ricercador stòrich
* Joseph Banks Rhine (1895-1980)
* J. B. Priestley (1894-1984)
* Charles Richet (1850-1935)

### Ricercador contemporani
* Dean Radin (1952-)
* Rupert Sheldrake (1942-)
* Daryl Bem (1938-)

## Euvre fondamentaj
* *Extra-Sensory Perception* ëd J.B. Rhine (1934)
* *The Conscious Universe* ëd Dean Radin (1997)
* *The Sense of Being Stared At* ëd Rupert Sheldrake (2003)

## Vëdde ëdcò
* Pseudo-siensa
* Epistemologìa
* Métod sientìfich
* Fenòmen paranormaj
* Psicologìa

## Bibliografìa
* Rhine, J.B., *Extra-Sensory Perception*, 1934
* Radin, D., *The Conscious Universe*, 1997
* Alcock, J., *Parapsychology: Science or Magic?*, 1981

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI