Agensìa Spassial Europenga

**Agensìa Spassial Europenga** (an anglèis: *European Space Agency*, sigla **ESA**; an fransèis: *Agence spatiale européenne*, sigla **ASE**) a l'é n'organisassion intergovernativa fondà dël 1975 con l'obietiv ëd coordiné ij proget spassiaj djë stat europé. A l'ha 22 stat mèmber e a l'é un-a dle pì importante agensìe spassiaj dël mond, ansema a la NASA american-a e a l'Agensìa Spassial Russa.

## Stòria
L'ESA a l'é stàita creà ai 31 ëd magg dël 1975 da la fusion ëd doi organisassion preesistente: l'ELDO (European Launcher Development Organisation) e l'ESRO (European Space Research Organisation). L'obietiv a l'era d'unifiché jë sfòrs europé ant lë spassi e dësvlupé na capassità autònoma d'acess a lë spassi. Dël 1979 a l'é stàit lansà con sucess ël lansator Ariane 1, ch'a l'ha dàit a l'Euròpa l'indipendensa ant ël lansi dij satélit.

D'apress, l'ESA a l'ha dësvlupà na serie 'd mission sientìfiche e aplicative, colaborand ëdcò con d'àutre agensìe (NASA, JAXA, Roscosmos). A l'ha contribuì a la Stassion Spassial Antërnassional (ISS) con ël modul Columbus e con la navetta ATV (Automated Transfer Vehicle). Dël 2005 a l'ha lansà la sonda Huygens vers Titan, la lun-a 'd Saturn, ansema a la NASA. Dël 2014 la sonda Rosetta a l'ha pogià ël lander Philae an sla cometa 67P/Churyumov-Gerasimenko.

## Stat mèmber
L'ESA a l'ha 22 stat mèmber (2025):
Almagna, Àustria, Belgi, Danimarca, Spagna, Estònia, Finlandia, Fransa, Grecia, Irlanda, Italia, Lussemborgh, Norvegia, Pais Bass, Polònia, Portugal, Regn Unì, Repùblica Ceca, Romanìa, Svessia, Svìssera, Ungherìa. La Slovenia a l'é an process d'adesion. Ël Canadà a partéssipa a chèich proget an qualità dë stat colaborator.

Ël bilansi annual a l'é d'anviron 7 miliard d'euro (2025). Ij pais pì contributor a son Almagna, Fransa e Italia.

## Sènter e istalassion
L'ESA a l'ha vàire sénter spantià për l'Euròpa:
* **[[ESA/ESTEC]]** (Noordwijk, Pais Bass): sènter técnich prinsipal, për la progetassion e la qualìfica dij component.
* **[[ESA/ESOC]]** (Darmstadt, Almagna): sènter ëd contròl dle mission.
* **[[ESA/ESRIN]]** (Frascati, Italia): sènter për l'osservassion ëd la Tèra e la gestion dij dat.
* **[[ESA/EAC]]** (Colònia, Almagna): sènter d'adestrament dj'astronàuta.
* **[[ESA/ESAC]]** (Madrid, Spagna): sènter për l'astronomìa spassial.
* **[[Spassiopòrt ëd Kourou]]** (Gujan-a Fransèisa): base ëd lansi prinsipal.

## Lansator
L'ESA a l'ha dësvlupà vàire famije ëd lansator:
* **[[Ariane (famija ëd lansator)|Ariane]]**: lansator për càrich pesant (comersial). L'Ariane 5 a l'é stàit ël caval ëd bataja për vàire agn, peui sostituì da l'Ariane 6 (2024).
* **[[Vega]]**: lansator për càrich cit (200-2.500 kg), dësvlupà da l'Italia (Avio) e da l'ESA.
* **[[Soyuz (lansator)|Soyuz]]**: lansator ëd taja media, dovrà da Kourou an colaborassion con la Russia.

## Mission prinsipaj
L'ESA a l'ha realisà e colaborà a 'd mission amportante:

### Siense planetarie
* **[[Giotto (sonda)|Giotto]]** (1985-1992): sorvol dla cometa Halley.
* **[[Mars Express]]** (2003): an òrbita dantorn a Marte, con lander Beagle 2.
* **[[Rosetta (sonda)|Rosetta]]** (2004-2016): prim ateragi an sla cometa 67P.
* **[[Venus Express]]** (2005-2014): studi ëd Vénere.
* **[[BepiColombo]]** (2018): mission vers Mercuri (con la giaponèisa JAXA).
* **[[ExoMars]]** (2016-): an colaborassion con Roscosmos, con ël rover Rosalind Franklin.

### Astronomìa
* **[[Hubble]]** (colaborassion con la NASA).
* **[[Herschel (telescòpi)|Herschel]]** (2009-2013): telescòpi ant l'infraross.
* **[[Planck (sonda)|Planck]]** (2009-2013): studi dla radiassion còsmica ëd fond.
* **[[Gaia (sonda)|Gaia]]** (2013): catalogassion ëd pì 'd 1 miliard dë stèile.
* **[[James Webb Space Telescope|JWST]]** (2021): an colaborassion con NASA e CSA, telescòpi ant l'infraross.

### Osservassion ëd la Tèra
* **[[ERS-1/2]]** (1991-2011): prim satélit europengh d'osservassion.
* **[[Envisat]]** (2002-2012): ël pì grand satélit d'osservassion.
* **[[Copernicus (programa)|Copernicus]]** (dal 2014): program ëd monitoragi ambiental con la Sentinel.

### Spassi abità
* **[[Spacelab]]** (1983-1998): mòdul abità ant lë Space Shuttle.
* **[[Columbus (modul)|Columbus]]** (2008): modul ëd laboratòri dla ISS.
* **[[ATV]]** (2008-2015): navëtta automàtica për rifornì la ISS.
* **[[ESO (astronàuta)|Astronàuta europeo]]** a l'han partessipà a vàire mission.

## Astronàuta europeo famos
* Samantha Cristoforetti (Italia)
* Thomas Pesquet (Fransa)
* Tim Peake (Regn Unì)
* Luca Parmitano (Italia)
* Andreas Mogensen (Danimarca)
* Claudie Haigneré (Fransa)

## Programe futur
L'ESA a l'ha an programa:
* Ariane 6 (lansator).
* Galileo: sistema ëd navigassion satelitar europengh.
* Lunar Gateway (partessipassion a la stassion lunar an colaborassion con NASA).
* Mars Sample Return (mission për porté campion da Marte an Tèra, con NASA).
* ExoMars (rover për Marte).

## Vardé ëdcò
* NASA
* Agensìa Spassial Italian-a (ASI)
* Programa Ariane
* Stassion Spassial Antërnassional

## Anliure esterne
* Sit ufissial ëd l'ESA
* Sit ufissial ëd l'Agensìa Spassial Italian-a

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI