Ordegn esplosiv improvisà

N**'ordegn esplosiv improvisà** (abrevià **OEI**, an anglèis *Improvised Explosive Device*, IED) a l'é na bomba fàita e butà an manera nen convensional, fabricà con material nen militar o con munission militar modificà. A l'é n'arma motobin dovrà ant la guèra assimétrica, ant ël terorism, e ant j'assion ëd guèrija për soa sempicità 'd costrussion e soa efetività psicològica.

## Definission
La caraterìstica prinsipal a l'é soa natura **improvisà**. A l'é nen prodovù da n'industria militar, ma a l'é assemblà con:
* Material esplosiv robà, catà, o fabricà artisanalment.
* Inesch nen standard (arlògi, celular, fil).
* Un contenitor comun (borsa, màchina, biciclëtta).

## Component prinsipaj
Un OEI a l'é formà da quatr part:
# **Caria esplosiva**: Pover da s-ciòp, TNT, nitrat d'amòni, o esplosiv militar robà.
# **Inesch** (*initiator*): Che a fa ancaminé la detonassion.
# **Contenitor**: Che a conten l'esplosiv e a peul esse fàit për prodùe dë schege.
# **Sistema 'd lansament** (*firing system*): Che a colega l'inesch a na sorgiss d'energìa e a un mecanism d'ativassion.

## Sòrt ëd OEI
### Për posission
* **OEI dë stra** (*roadside IED*): Për le stra, contra veicoj o patuje.
* **OEI ëd veìcol** (*Vehicle-Borne IED*, VBIED): Na màchina o n'autoveicol pien d'esplosiv.
* **OEI përson-a** (*Person-Borne IED*, PBIED o *suicide vest*): Portà da na përson-a.
* **OEI an pressa** (*pressure-plate IED*): Ch'a esplod quand as marca 'd pèis.

### Për inesch
* **A comand** (*command-wire*): Ativà con un fil.
* **A comand radio** (*RCIED*): Ativà a distansa con na radio o un celular.
* **A temp** (*time-delay*): Con arlògi o timer.
* **A vìtima-ativassion** (*victim-operated*): Con sensor 'd pression, filament, o moviment.

## Stòria
L'usagi dj'OEI a l'é motobin vej (dai partisan ant la Sconda Guèra Mondial), ma a l'é dësvlupasse an manera dramàtica ant le guère recent:
* **Guèra dël Vietnam**: Contro ij convòj american.
* **Conflit an Sri Lanka**: Da part ëd le Tigri Tamil.
* **Guèra d'Iraq (2003-2011)**: Lë strument prinsipal dël moviment d'arsistensa.
* **Guèra d'Afghanistan**: Contra le fòrse NATO.
* **Conflit israelo-palestinèis**: Bombe dë stra.

## Contromisure (Counter-IED)
Le fòrse militar a l'han dësvlupà vàire strategìe për fé front a sta menassa:
* **Dzora 'l veìcol**: Blindagi adissionaj, vetr antiprojétil, sistema 'd perturbassion radio për bloché j'inesch a distansa.
* **An sle përson-e**: Giache a giaca rinforzà, elm.
* **Técniche ëd deminament**: Robòt, unità cinòfile (can).
* **Inteligensa e survejansa**: Anàlisi dij pattern, identifiché le rej dj'artisan.

## Efet psicològich
Oltra ai dann fìsich, j'OEI a l'han n'efet psicològich potent:
* A creo 'd perìcol costant e 'mprevedìbil.
* A lìmito la mobilità dle fòrse.
* A buto 'd tension ant la popolassion sivila.

## Neutralisassion e sicurëssa
Cand un OEI a l'é trovà, le pràtiche pì comun a son:
1. **Isolé l'àrea**.
2. **Ciamé j'espert dël deminament (EOD)**.
3. **Neutraliselo** con dë strument a distansa o an fasendlo esplode an manera controlà.

## Legislassion
Fabriché, possede, o dovré n'OEI a l'é un crìmen sota vàire lej nassionaj e sota 'l dirit antërnassional, dzortut s'a l'é dovrà contra 'd civij.

## Vos corelà
* Bomba
* Min-a
* Terorism
* Guèra assimétrica
* Deminament
* Esplosiv

## Arferiment


Categorìa:Guèra
Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI