open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Giulio Canella

Filòsof neo-scolàstich.
**Giulio Canella** a l'era nà a Pàdoa dël 1882 e a l'era professor a la scòla magistral ëd Veron-a.
A l'é stàit fondador ëd la Rivista di filosofia neoscolastica, dirigiùa peui da Agostino Gemelli.

Capitani ëd complement durant la prima guèra mondial, a l'é stàit diciairà dësperdù ai 25 ëd novèmber 1916 apress la bataja ëd Nitzopole an Bulgarìa.

## Lë sconossù ëd Colegn
Ël nòm ëd Giulio Canella a l'é vnù arnomà cand dël 1927 a l'é s-ciopà l'afé dlë smemorà ëd Colegn: un monsù che, arestà ai 10 ëd mars dl'ann prima për avèj sërcà 'd robé un vas d'aram dal campossanto general ëd Turin, a disìa ch'as visava pì nen ëd chi ch'a l'era.
Soa fòto a l'é stàita publicà an sla Domenica del corriere e an 's d'àutri giornaj e cheidun dla famija Canella a l'ha arconossulo tanme ël professor dësparì.
Pì tard, l'òm a l'é stàit identificà tanme Mario Bruneri, un pròto turinèis che a l'avìa avù dij problema con la giustissia e ch'a l'avìa dle condane da sconté.

Sta stòria-sì a l'é a l'adoss dla manera ëd di an lenga piemontèisa *A fa canela*, për parlé d'un che, an fasend finta ëd dësmentiessne, a stralassa ëd fé cheicòs.

Canella, Giulio
Canella, Giulio
Uttar Pradesh

L**'Uttar Pradesh** a l'é lë stat pì popolà dl'India.
A conta 190 milion d'abitant.
La capital a l'é Lucknow.
A l'é traversà dal Gange.

## Organisassion polìtica
La prima ministra a l'é Behan Kumari Mayawati.

Categorìa:India
Pàncreas

Ël **pàncreas** a l'é n'òrgo ch'a serv a fabriché l'ansulin-a e d'àutri ormon ch'a giuto a controlé ël sùcher ant ël sangh.
Sò nòm a ven dal grech e a veul dì *tut d'un tòch*: a l'é stàit ciamà parèj për soa aparenta omogenità, da 'ndoa a ancamin-a a andoa a finiss.
A l'é 'd color giaunastr-maròn.
Cand ch'a marcia nen bin a l'é a l'adoss ëd diabete.

Categorìa:Notomìa
Medardo Rosso

Scultor.
**Medardo Rosso** a l'era nassù a Turin ai 21 ëd giugn dël 1858 e a l'é mòrt a Milan ai 31 ëd mars dël 1928.

Rosso, Medardo
Rosso, Medardo
Vincenzo Buronzo

Poeta an lenga piemontèisa.
**Vincenzo Buronzo** a l'era nà a Moncalv ai 13 ëd novèmber dël 1884 e a l'é mòrt ambelelà a j'8 ëd novèmber dël 1976.

Buronzo, Vincenzo
Augusto Portiglia

Poeta an lenga piemontèisa.
**Augusto Portiglia** a l'era nà ai 20 ëd novèmber 1884.

A l'avìa ancaminà soa atività poética an colaborand për tanti agn a 'L Birichin e ij sò vers a son ëdcò stàit ospità da Pinin Pacòt an sij Brandé.
A l'é mòrt ai 6 dë dzèmber 1976.

Portiglia, Augusto
Carlo Bianco

**Carlo Bianco** a l'era nà a Barge ai 10 d'avril 1795.
Sò pare Giovanni Battista, avocat a Turin, a l'era stàit fàit pòchi agn prima cont ëd Saint-Jorioz da re Vitòrio Medeo III.

Carlo a l'avìa ancaminà jë studi ëd drit a l'università ëd Turin; rivaje la restaurassion, a l'é stàit anandià a la cariera militar.
Dël 1815 a l'era sot-tenent e doi agn apress tenent ant ij dragon dël re.
Ëd mars 1821 a Lissandria a l'ha contribuì a angagé sò regiment ant ël moviment constitussional.
A l'ha fàit part ëd la gionta arvolussionaria ëd cola sità, a l'ha combatù a Noara e a Borghi, peui a l'é andà an esili an Spagna, colpì an soa assensa da la condana a mòrt.

A l'é andàit an Catalògna, a Màlaga, a Gibiltèra; peui a l'é partì për la Grecia fin-a a ch'a l'ha trovà arpar a Malta.
Ambelessì a l'é dedicasse a jë studi dë stòria e d'art militar e a l'ha butà giù un sò tratà an sla guèra ansuressional për bande: a l'ha livrà s'euvra a la fin d'ost 1829 e a l'ha publicala an Fransa l'ann apress.
An Fransa a l'é stàit cap e animator dle sete dj'Apofasimeni.

A l'é peui intrà ant ël moviment arvolussionari, prima con Buonarroti, peui con Mazzini e la Giovo Italia.
Partì torna për la Svìssera e peui a Brussel, finì an miseria e pien ëd débit, dël 1843 a l'é massasse an campand-se ant un canal.
Sò còrp a l'é stàit artrovà ai 16 ëd giugn 1843.

## Euvre prinsipaj
**Manuale pratico del rivoluzionario italiano desunto dal trattato sulla guerra d'insurrezione per bande* (1833).

Bianco, Carlo
Rinaldo Rigola

**Rinaldo Rigola** a l'era nà a Biela ai 2 ëd fërvé dël 1868.
A l'era nà an na famija motobin pòvra e, finìa la sconda elementar, a l'avrìa dovù andé a travajé; tutun, un prèive a l'avìa armarcà soa anteligensa e soa bravura ant ël dissegn, e a l'ha convinciù sò pare a feje fé ëdcò la tersa.

Apress a l'é stàit pijà a botega da 'n fabricant ëd mobilia e a l'é vnù graveur dël bòsch.
A l'é emigrà për travajé an Fransa e ambelelà a l'é passionasse a la letura.
A l'ha përdù n'euj për n'assident an sël travaj e a l'é rintrà an famija.
A l'é passionasse al moviment dij téssij e a l'é avzinasse al sossialism për euvra ëd Dino Rondani.

Rigola a l'é vnù diputà dël colege ëd Biela: elegiù ch'a l'avìa ancor nen trant'agn, soa elession a l'é stàita anulà; ma peui a l'é stàit torna elegiù ëd fasson regolar ant ël 1900.
Tutun, për podèisse manten-e, a l'ha seghità a travajé.

Vnù bòrgno dël tut, a l'ha amprendù a scrive a màchina e a l'é restà ativ tanme organisator e polìtich.

Constituisse la Confederassion General dël Travaj, Rigola a l'é stàit elegiù segretari confederal e a l'ha tramudà a Turin.
Dël 1911 la sede dla confederassion a l'é trasferisse a Milan e Rigola a l'ha tramudà 'cò chiel ambelelà.
Antratant a l'avìa arnonsià a l'ufissi da diputà për sosten-e, a sò pòst, la candidadura ëd Felice Quaglino.

Rigola a l'é stàit në stòrich dël moviment ovrié.
A l'ha ëdcò scrivù dij vers an piemontèis.

A l'é mòrt a Milan ai 10 ëd gené dël 1954.

Rigola, Rinaldo
Rigola, Rinaldo
Rigola, Rinaldo
Duilio Remondino

Dissegnator e poeta.
**Duilio Remondino** a l'era nà a Quart d'Ast ai 16 d'otóber 1881.

A travajava a la biblioteca cìvica ëd Lissandria e a l'é stàit diputà comunista.
A fasìa part dël moviment futurista, bele che chiel a l'era antinassionalista e democràtich.
A la mostra futurista turinèisa dël 1922 a l'ha smonù sinch dissegn.

Duilio Remondino a l'é mòrt a Lissandria ai 28 dë dzèmber 1971.

Remondino, Duilio
Remondino, Duilio
Laj ëd tricotomìa

La **laj ëd tricotomìa** a fortiss che minca nùmer real a l'é o negativ, o zero, o positiv.

La dimostrassion ëd costa laj a deuvra ël prinsipi dël ters barà fòra, donca a l'é nen costrutiva.
L.E.J. Brouwer a l'ha smonù n'esempi ëd nùmer real dont a l'é nen possìbil dimostré ëd fasson costrutiva ch'a l'é negativ, zero o positiv.

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Parch natural dij mont d'Ardèche

Ël **parch natural dij mont d'Ardèche** a l'é un parch natural regional ch'a coata un teritòri ëd 18.000.000 d'are ant l'Ardèche.
Soa autëssa a varia da 170 a 1753 méter (ël mont Mézenc) e a comprend 132 comun-e, për un total ëd 61.600 abitant.

Categorìa:Fransa
Claude Bernard

Fisologista fransèis.
**Claude Bernard** a l'era nassù a Saint-Julien ai 12 ëd luj dël 1813 e a l'é mòrt a Paris ai 10 ëd fërvé dël 1878.

Bernard, Claude
Santalla de Rei, A Pobra do Brollón

**Santalla de Rei** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) d'A Pobra do Brollón, Galissia, Spagna. Soa popolassion al censiment dël 2008 a l’era ëd 41 abitant, distribuì an 2 partìe ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi dla Pobra do Brollón
Ōtomo no Tabito

Poeta an lenga giaponèisa.
**Ōtomo no Tabito** a l'era nà dël 662 e a l'é mòrt dël 731.
Ij sò test poétich a son conossù sota 'l nòm ëd *Tankas a l'arsipress*.

Otomonotabito
Otomonotabito
Rosanna Schiaffino

Atris.
**Rosanna Schiaffino** a l'era nà a Génoa ai 25 ëd novèmber 1939.

Ant j'agn 1950 a l'avìa vagnà chèich concors ëd blëssa; dël 1965 a l'han daje la targa d'òr al Dàvid ëd Donatel.

Ant j'agn Sessanta a l'era mariasse con ël produtor Alfredo Bini, dont a l'ha avù na masnà, Annabella.
Peui dël 1982 a l'ha marià Giorgio Falck, dont a l'ha divorsià apress quatòrdes agn ëd mariage.

Dël 1991 a l'é vnùa malavia e a l'é mòrta a Milan ant l'otóber 2009.

Schiaffino, Rosanna
Xavier de Maistre

Scritor an lenga fransèisa.
**Xavier de Maistre** a l'era nà a Chambéry ai 18 ëd novèmber dël 1763, nùmer eut ëd le quatòrdes masnà dël cont François Xavier, e a l'é mòrt a San Peroborgh ai 12 ëd giugn dël 1852.

A 18 agn Xavier a l'é anrolasse volontari ant ël regiment ëd la marin-a sarda ch'a stasìa a Chambéry.
Dël 1792 j'armade republican-e dla rivolussion fransèisa a òcupo la Savòja e la famija de Maistre, fidela a sò re, a chita Chambéry.
Xavier as gionz a l'armada russa d'Aleksandr Suvorov che a operava ansema a j'Austrìach.
Apress le prime vitòrie, dlë stèmber 1799 Sovòròv a l'é stàit batù a Zurigh e l'ann apress a l'é stàit arciamà an Russia.
Xavier a l'é andaje dapress a San Petersborgh andova a l'è sòlit fesse ciamé coma « Bans, capitaine piémontais, servant à l'avant-garde russe ». Mòrtie Sovòròv an magg 1801, a l'ha dàit soe dimission da capitani.
Da San Petersborgh a l'ha tramudà a Mosca, andoa a l'ha duvertà në studi da pitor e a l'é fasse conòsse tanme ritratist a fiamengh.

Doi agn apress, sò frel Giusep a l'é rivà a San Petersborgh tanme ambassador dël neuv re 'd Sardëgna.
Ëdcò Xavier a l'ha tirane partì e dël 1805 a l'ha otnù un pòst assè bon tanme diretor dla biblioteca dël Musé dl'amirajà, ch'a l'ha goernà fin-a al 1810.

Rintrà ant l'esèrcit russ, a l'ha partissipà 'me colonel dë stat magior a la campagna dël Càucas (1810-1811) e a cola contra Napoleon (1812).
A l'ha marià na damisela d'onor dl'amperadris, Sofia Zagratskaja, dont a l'ha avù sinch masnà, che però a son tute mòrte da cite.
A l'era pen-a marià ch'a l'é stàit promovù general e arciamà al quartié general dël zar, angagià ant la lòta final contra Napoleon.

Dël 1826 a l'ha decidù 'd cangé 'd clima, sperand che sòn a giutèissa la salute dle doe masnà ch'a-j j'ero restaje e ch'a j'ero malavie.
Tutun sòn a l'é nen servì, përchè soa cita a l'é mòrta a Livorn dël 1830 e sò cit a Castellammare ant ël 1837.
De Maistre a l'é antlora andàit a Paris, andoa a l'ha cujì sò trionf literari.

Maistre, Xavierde
Maistre, Xavierde
Demaistre, Xavier
Salbris

**Salbris** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter-Val ëd la Lòira, ant ël dipartiment ëd Loir e Cher. A së stend për na surfassa ëd 106,72 km², con 5.899 abitant, scond ël censiment dël 2006, con na densità ëd 55,3 ab/km².

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Jean-Pierre Albertini.

## Arferiment

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Loir-et-Cher
Radiobiologìa

La **radiobiologìa** a l'é na siensa basà an slë studi dj'efet ëd j'iradiassion an sj'esse vivent.
A studia ëdcò ij mojen ëd protegg-se, ij tratament da fé an cas d'iradiassion assidental e a l'é aplicà për j'anvestigassion ant ël còrp uman (radiografìa) e ël tratament dij càncher.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Siense aplicà
Ràdon

Ël **ràdon** (sìmbol *Rd*) a l'é col ch’a fa otantesses ëd j'element chìmich.
Ël ràdon a l'é 'n gas radioativ produvù da la disantegrassion dl'urani contnù ant la crosta terestra.

Soa massa atòmica a l'é ëd 222 g/mol e soa densità a l'é 'd 9,73 kg/m³.

Da na mira chìmica, as agiss d'un gas inert.

Categorìa:Element chìmich
Jean-Philippe Rameau

Compositor.
Nassù dël 1683, mòrt dël 1764.

## Euvre prinsipaj
**Hyppolyte et Aricie*.

Rameau, Jean-Philippe
Belle-Île-en-Mer

**Belle-Île-en-Mer** a l'é n'ìsola dël Morbihan.
A l'é longa 17 chilòmeter e larga 9.
A resta a 15 chilòmeter da Quiberon con, a nòrd, l'ìsola ëd Groix e, a est, cole ëd Houat e ëd Hoedic.
La popolassion a l'é ëd 5200 abitant.

L'ìsola a l'é abità almanch dal 30.000 aGC.
Na vira l'ìsola a vivìa dël mar, dle conserverìe ëd pess e d'agricoltura.
Al di d'ancheuj soa arsorsa prinsipal a l'é 'l torism: d'istà j'abitant a rivo a 40.000 e minca ann a l'é visità da 460.000 torista.

Categorìa:Ìsole dla Fransa
Alain Crombecque

**Alain Crombecque** a l'era nassù a Lyon ai 5 d'otóber dël 1939 e a l'é mòrt a Paris ai 12 d'otóber 2009.

Apress avèj studià litre moderne, a l'ancamin dj'agn 1960 a tramuda a Paris.
Ambelelà as angagia ant la militansa sindical.
A dventa responsàbil ëd j'afé colturaj a l'Union nassional ëd jë student ëd Fransa, peui dj'afé antërnassionaj, prima dë dventé vice pressident ant ël 1964-1965.
A l'ha travajà 'me giornalista e a l'é stàit assistent ëd Peter Brook.
Soa prima esperiensa ant l'organisassion artìstica a l'é stàita l'organisassion ëd n'esposission d'Yves Klein a Lyon.

Fàita conossensa con Michel Guy, fondador dël Festival d'Otonn, chiel-sì a lo ciama për le relassion pùbliche.
Cand dël 1974 Valéry Giscard d'Estaing a l'ha proponù a Guy ëd fé ël ministr ëd la coltura, chiel-sì a l'ha ciamà a Crombecque ëd rampiasselo a la diression artìstica dël festival.
Crombecque a l'é restaje fin-a al 1978.
Dal 1985 al 1992 a l'é andàit a la diression dël Festival d'Avignon; dal 1993 a soa mòrt dël 2009 a l'era diretor general dël Festival d'otonn.
A l'avìo daje con grinor lë stranòm d*'òstriga ch'a speta*.

A l'é mòrt ant la metropolitan-a ëd Paris ai 12 d'otóber 2009, strompà da na maladìa dël cheur.

Crombecque, Alain
Frank Vandenbroucke

Coridor ciclista.
**Frank Vandenbroucke** a l'era nà a Mouscron ai 6 ëd novèmber dël 1974 e a l'é mòrt a [Saly] ai 12 d'otóber dël [2009.

A l'ha passà soa anfansia a Ploegsteert, un vilage valon arà tra le Fiandrie e la Fransa.
A quatr agn a l'é stàit pijà sota da na vitura e a l'ha passà tre mèis a l'ospidal.

### Ij sucess ësportiv
A 18 agn a l'ha pijà na mudaja ëd bronz al campionà dël mond dij giovo.
Peui a vagna Paris-Brussel, Gand-Wevelgem, Paris-Nissa.
Ant l'avril 1999 a vagna la Liegi-Bastogne-Liegi.

### Ij problema con la dròga
Un mèis pì tard a l'é fërmà da la brigà dla dròga: a arzulta nossent da l'acusa ëd tràfich ëd prodot për bombagi, ma colpèivol ëd consum.
Dël 1999 a vagna doe tape dël Gir dla Spagna.
N'ann pì tard a intra an depression.
Ai 27 ëd fërvé dël 2002 an sl'autostrà antra Brussel e Gand ij gendarm a treuvo ant la vitura ëd Bernard Sainz (ël *dotor miràcol*) na gran quantità ëd fiolëtte e siringhe; chiel-sì a fortiss ëd rivé da ca ëd Vandenbroucke.
A ca dël coridor ij polissiòt a dëscheurvo na farmacìa ëd bombe, dont l'EPO.
Vandenbroucke a l'é mnà an manëtte a la përzon ëd Termonde.

Dël 2003 a riva scond al Gir dle Fiandre.
Dël 2005 a serca 'd massesse: soa mare a lo treuva inanimà an soa stansia e chiel as salva.
Ant ël 2006 a cor an Italia sota 'n nòm fàuss: Francesco Del Ponte.
A serca torna 'd massesse e a passa vàire sman-e an n'ospidal psichiàtrich.
Ant ël 2008 a-i seurt an sij giornaj la notissia ch'a sarìa amplicà, tanme consumador, ant un tràfich ëd cocain-a.
Dël 2009 a vagna na tapa contra 'l temp an na corsa dë sconda categorìa.

Frank Vandenbroucke a l'é mòrt ai 12 d'otóber 2009 për n'embolìa polmonar an n'obergi ëd Saly, na stassion ëd vilegiadura.

Vandenbroucke, Frank
Wilhelm Roux

Biòlogh alman.
**Wilhelm Roux** a l'era nassù a Jena ai 9 ëd giugn dël 1850 e a l'é mòrt a Halle ai 15 dë stèmber dël 1924.
A l'é stàit fondador ëd l'Archiv für Entwicklungsmechanik.

Roux, Wilhelm
Roux, Wilhelm
Postulà d'Euclid

Ij sinch **postulà d'Euclid** a son contù ant ël prim lìber ëd j*'Element* d'Euclid.
Costi a son:
#A l'é possìbil tiré un segment da 'n pont qualsëssìa a 'n pont qualsëssìa.
#A l'é possìbil slonghé ëd fasson continua un segment an na reta.
#A l'é possìbil fé na sirconferensa con qualsëssìa sènter e raj.
#Tuti j'àngoj drit a son uguaj antra 'd lor.
#Si na reta ch'a n'antërseca àutre doe a forma ant ël midem semipian dj'àngoj anterior dont la soma a l'é pì cita che doi àngoj drit, antlora le doe rete as ancontro an col semipian.
As trata d'afermassion da pijé sensa dimostrassion.
Minca àutra afermassion ch'a rësguarda j'ent geométrich a peul e a dev esse acetà mach s'a-i n'a-i é na dimostrassion, visadì na caden-a d'amplicassion lògiche che an partend dai postulà (o da le *nossion comun-e*) a riva a l'afermassion.

Categorìa:Geometrìa
Cristina Fernández de Kirchner

**Cristina Fernández de Kirchner** a l'é nassùa a La Plata ël 19 ëd fërvé dël 1953.
Dal 10 dë dzember dël 2007 a l'é 'l pressident nùmer 55 dla Repùblica Argentin-a.

Fernández de Kirchner, Cristina
Teodòsi

Matemàtich.
Vivù antra lë II e ël I sécol aGC.

## Euvre prinsipaj
**Sférica*

Categorìa:Matemàtich
Méter

Ël **méter** a l'é l'unità dë mzura dla longheur ant ël sistema antërnassional.
Ël nòm a ven da na paròla greca ch'a veul dì *mzuré*.

Conforma a na decision dël 1960 dla Conferensa general dij pèis e dle mzure ch'a fasìa 11, ël méter a l'é definì tanme la longheur ugual a 1.650.763,73 longheur d'onda ant ël veuid ëd la radiassion corëspondenda a la transission antra ij livej 2p10 e 5d5 ëd l'àtom ëd crìpton 86.

## Stòria
A l'ancamin, ël méter a l'era stàit definì tanme na part ansima a quaranta milion dël përcors da fé për andé da 'n qualsëssìa pont ëd l'equator a 'n pòlo e a l'época dla rivolussion fransèisa a l'han fabricà un campion material d'ës segment an plàtin pur.
As son però peui ancorzusse che costa mzura a l'era nen tant precisa e a l'era nen còmod cangé la longheur dël campion a minca ameliorassion dla mzura.
A l'é donca decidusse ëd goerné ël campion material tanme definission.
Dël 1899 ës campion a l'é stàit rampiassà da na sbara ëd 90% ëd plàtin e 10% d'iridi.

## Mùltipl e sot-mùltipl
*Nanòmeter (nm): 10-9 méter
*Centim (cm): 10-2 méter
*Chilòmeter (km): 103 méter

## Potense
### Unità dë mzura ëd surfassa
#### Ël méter quàder
Ël méter quàder, dont ël sìmbol a l'é m2, a l'é n'unità dë mzura ëd le surfasse.
A l'é n'unità derivà dël sistema antërnassional.

#### Ël centim quàder
Ël centim quàder, dont ël sìmbol a l'é cm2, a l'é un sot-mùltipl dël méter quàder.

1 centim quàder a val 10^{-4} méter quàder.

#### Ël chilòmeter quàder
Ël chilòmeter quàder, dont ël sìmbol a l'é km2, a l'é un mùltipl dël méter quàder.

1km2 a l'é istess che:
* 1.000.000 ëd méter quàder
* 10.000 are

Inversament:
*1 m2 = 0,000 001 km2 = 10−6 km2
*1 ara = 0,000 1 km2 = 10−2 km2

### Unità dë mzura ëd volum
Pr'ëmzuré ij volum as deuvro:
*ël méter cubo, dont ël sìmbol a l'é m3
*ël centim cubo, dont ël sìmbol a l'é cm3 e ch'a val 10^{-6} méter cubo

Meter
Meter
August Ferdinand Möbius

Matemàtich.
**August Ferdinand Möbius** a l'era nassù dël 1790, fieul ëd n'ansegnant ëd dansa.

Fin-a ai tërdes agn a l'ha studià antëcà.
Intrà ant ël sistema scolar normal, a l'ha mostrà n'anteresse viv për la matemàtica.
Tutun, anscrivusse a l'università ëd Lipsia, a l'ha ancaminà a studié drit, për torné tòst a la matemàtica, a la fìsica e a l'astronomìa.
A l'é ëdcò andàit a Göttingen pr'ëstudié l'astronomìa sota la diression ëd Gauss.

Dël 1815, livrà soa tesi ëd dotorà, a l'avrìa dovù esse anrolà ant l'armada prussian-a, ma a l'ha riussì a evitelo e a l'ha podù finì soa abilitassion për podèj mostré ant j'università.
Malgré sò anteresse për la matemàtica, a l'università a dovìa mostré astronomìa.

Dël 1844 Möbius a l'é stàit nominà professor d'astronomìa a l'università ëd Lipsia; quatr agn pì tard a l'é dventà diretor ëd l'osservatòri ëd Lipsia.

## La vita privà
Fin-a ch'a l'é restà viva soa mare a l'é nen mariasse e a l'ha vivù con chila.
Peui, a trant'agn, a l'ha decidù ëd mariesse.
Soa fomna a l'é dventà tòst bòrgna, tutun la cobia a l'ha avù na fija e doi fieuj, ch'a sarìo peui dventà doi litrà arnomà.

August Ferdinand Möbius a l'é mòrt dël 1868.

## Sò travaj
Autor ëd vàlid travaj an astronomìa, le contribussion pì amportante ëd Möbius a resto cole matemàtiche.
Tutun coste contribussion a j'ero pa sempe originaj, dagià ch'a së tnisìa nen al corent ëd l'atualità sientìfica.

## A pòrto sò nòm
* Bindel ëd Möbius.

Mobius, August Ferdinand
Mobius, August Ferdinand
Paralelograma

Un **paralelograma** a l'é un quadrilàter ch'a l'ha le bande opòste paralele.
Ël nòm a ven da Euclid.

## Propietà
Ant un paralelograma:
* j'àngoj opòst a son uguaj,
* le bande opòste a son uguaj,
* le diagonaj as antérseco an sò pont mesan, ch'a l'é sènter ëd simetrìa dël paralelograma. An efet, un paralelograma a peul esse definì tanme un quadrilàter bombà con un sènter ëd simetrìa.

## L'àrea
L'àrea d'un paralelograma a l'é ugual al prodot ëd la longheur d'un-a ëd soe base për l'autëssa corispondenta.

L'àrea d'un paralelograma determinà dai vetor ëd componente (a,b) e (c,d) a l'é
:: \pm \left | \begin{matrix} a & b \\ c & d \end{matrix} \right | = \pm (ad-bc).

Categorìa:Geometrìa
Quadrà

Ël **quadrà** a l'é 'n quadrilàter con quatr àngoj drit e quatr bande uguaj.
A l'é donca un tipo particolar ëd retàngol e ëd romb.

Ël perìmeter d'un quadrà ëd banda a a l'é 4*a* e soa àrea a l'é a^2.

## Propietà
* Ël quadrà a l'ha quatr ass ëd simetrìa: ij doi ass mesan e le doe diagonaj
* Le diagonaj d'un quadrà a son uguaj e përpendicolar antra 'd lor
* Ël pont d'antërsession dle diagonaj a l'é sènter ëd simetrìa dël quadrà
* Antra tuti ij retàngoj con longheur ëd le diagonaj fissà, ël quadrà a l'é col d'àrea pì gròssa

Quadra
Isomorfism

Doi ent matemàtich as diso **isomorf** s'a-i é na bijession antra ij doi ch'a rispeta tute le propietà formaj che a anteresso.

Categorìa:Àlgebra
Saturn (pianeta)

**Saturn** (dal latin *SATURNUS, -IS*) a l'é 'l pianeta ch'a fa ses dël sistema solar, classificà 'nt la categorìa dij gigant gaseus. A l'é lë scond për dimension, con ën diàmetro ch'a l'é apoprè 10 vòlte 'l diàmetro dla Tèra.
A l'é ël men satì dij pianeta del sistema solar.

Soa giornà a dura 10,57 ore.
Ël pianeta as vira tant an pressa dantorn a sò ass che a resta motobin apiatì ai pòlo e bombà a l'equator.

## Ij satélit
Soa gran partìa 'd satélit a conten a truch e branca 200 lun-e s-ciarà, ma mach na sessanten-a a son cole catalogà dont i conossoma ij paràmeter orbitaj. La pì gròssa a l'é Titan, un dij pì grand satélit dël sistema solar.
As pensa che le lun-e esterior a sio stàite ciapà da la fòrsa d'atrassion dël pianeta.
La pi part dij satélit naturaj ëd Saturn a son ëstàit dëscoatà da le sonde spassiaj.

## J'anej
La caraterìstica prinsipal ëd Saturn a l'é soa coron-a ëd set anej ch'a lo ambrasso. J'anej a son fàit da 'd milion 'd ròch giassà, nen pì gròss d'1 km, tuti spatarà ant ël pian equatorial dël pianeta.
A son largh vàire senten-e ëd chilòmeter, ma a son mach ëspess chèich méter, a sconda dij pòst.
A podrìo esse originà da 'n satélit dësblasse tant temp fa.

## J'esplorassion
Saturn a l'é stàit esplorà da *Pioneer 11* e *Pioneer 12* ant ël 1980 e 1981.
Dal 2004 la sonda *Cassini-Huygens* a j'òrbita dantorn e a l'ha mandà ël robò *Huygens* an sla surfassa ëd Titan.

Categorìa:Sistema solar
Università dël Piemont Oriental Amedeo Avogadro

L**'Università ëd jë Studi dël Piemont Oriental Amedeo Avogadro** a l’é nassùa  ant ël 1998.
  
El nòm *Piemont Oriental* a fa riferiment a 'n teritòri e pa a 'n sènter urban e a arpresenta la midema dignità arconossùa a le tre sede ant le quaj cost'università a l’é organisà, 'me na strutura a tre pòlo ùnica an Italia. La denominassion ëd l'avosà òm ëd siensa ëd Quaregna a l’é dàita, an dzorpì che për soa reputassion an tut ël mond, certament për lë bzògn ëd dé un caratér d’unificassion ëdcò ant ël nòm a n'università nassùa an tre provinse diferente: Lissandria, Vërsej, Noara.

## Organisassion
A travajo a l'università dël Piemont Oriental 126 professor ordinari e strasordinari, 112 professor assossià, 150 arsercador.
### Facoltà
L'università a conta set facoltà:

* *Facoltà ëd Siense Econòmiche*
* *Facoltà ëd Siense Polìtiche*
* *Facoltà ëd Siense dël Dreit*
* *Facoltà ëd Literatura e Filosofìa*
* *Facoltà ëd Medsin-a*
* *Facoltà ëd Matemàtica, Física e Siense Naturaj*
* *Facoltà ëd Farmacia*

### Retor
* Ilario Viano (1998–2004)
* Paolo Garbarino (2004–2012)
* Cesare Emanuel (2012–2018)
* Gian Carlo Avanzi (2018-2024)
* Menico Rizzi (dal 2024)

Categorìa:Coltura piemontèisa
Piemont Oriental Amedeo Avogadro
Categorìa:Lissandria
Categorìa:Vërsèj
Categorìa:Noara
Lija Lombarda

La **Lija Lombarda** a l'é stàita n'aliansa formà ai 7 avril 1167 ant l'abassìa ëd Pontida e formà da Milan, Lòd, Fërara, Piasensa e Parma. Al prim dë dzèmber 1167 a l'é stàita slargà ansem a la Lija Veronèisa e a d'àutre comun-e, ch'a l'han portà la Lija a bin 26 (e dòp 30) sità ëd l'Italia setentrional, dont Crema, Cremon-a, Màntoa, Piasensa, Bérghem, Bressia, Milan, Génoa, Bològna, Pàdoa, Mòdena, Res dl'Emilia, Trevis, Venessia, Vërsèj, Vicensa, Veron-a, Lòd e Parma; l'aliansa a l'é stàita ciamà *Concòrdia*.

La Lija a l'era formasse për buté antrap a Federich I ëd Hohenstaufen dit ël Barbarossa, imperator dël Sàcher  Roman Imperi, ant sò tentativ dë slarghé l'anfluss imperial ant l'Italia stentrional.

La Lija a l'avìa l'apògg dël Papa Lissànder III, ch'a vorìa vëdde droché la potensa imperial ant l'Italia. La sità 'd Lissandria, fondà an Piemont d'la Lija Lombarda, a l'ha pijà sò nòm pròpi dal pontéfiss e a l'é nàita 'me fortëssa anti-imperial ai confin dël Marchesà ëd Monfrà, alià al Barbarossa.

A la fin dël sécol ch'a fa XX, Umberto Bossi a l'é ispirasse a costa aleansa për ël sò partì Lega Lombarda, ch'as ciamerà peui Lega Nord.

Categorìa:Stòria europenga
Categorìa:Tratà dl'età ëd mes
Erebia ligea

## Erebia ligea

### Ambient
Na generassion a l'ann. La farfala a vòla an luj.

### Distribussion
A viv an sj'Alp e fin a l'Abruss, tra 500 e 1500 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Erebia ligea** L.

Categorìa:Erebia
Erebia ottomana

## Erebia ottomana

### Ambient
Pòch conossù.

### Distribussion
A viv an Orient. Da noi a l'é nonossùa mach për na postassion an Véneto, tra 1300 e 1500 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Erebia ottomana** H.S.

Categorìa:Erebia
Erebia stix

## Erebia stix

### Ambient
Pòch conossù.

### Distribussion
A viv an sj'Alp, ma a l'é na specie creà da pòch temp.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Erebia stix** Frr.

Categorìa:Erebia
Erebia triarius

## Erebia triarius

### Ambient
Na generassion a l'ann, da avril an bass, an magg-giugn pì an su.

### Distribussion
A viv an sj'Alp, da 500 a 2500 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Erebia triarius** de Prunn.

Categorìa:Erebia
Lun-a

La **Lun-a** (dal latin *LUNA, -AE*) a l'é un dij pì gròss satélit ant ël Sistema Solar, l'ùnich satélit natural ëd la Tèra.

A l'ha na rotassion sìncrona ch'a veul dì ch'a-j buta l'ìstess temp për giré dantorn a sò ass e dantorn a la Tèra.

A l'ha nen d'atmosfera. La surfassa dla Lun-a a l'é bin grotolùa përchè a l'é tempestà 'd cratéj.

## J'esplorassion
La facia stërmà ëd la Lun-a a l'é stàita osservà dël 1959 da *Luna 3*.
Dël 1970 la surfassa a l'é stàita esplorà dal robò *Lunokhod 1*, aterà ai 17 ëd novèmber ant ël Mar dle Pieuve.
Ai 15 ëd gené 1973 l'astromòbil *Lunokhod 2* a l'é aterà ant ël Mar dla Serenità.

## Lun-a 'nt ël parlé sientìfich
Ant l'astronomìa la paròla **lun-a** a l'é dovrà për ciamé ij satélit naturaj d'ën pianeta. Sti satélit a son dit lun-e dël pianeta, con ël sust ch'a son come la Lun-a për ël pianeta Tèra.

## Lun-a 'nt ël parlé popolar
An piemontèis, *na lun-a* (o *na lunà*) a l'é ël temp ch'a-i buta la Lun-a a fé sò cicl ch'a l'é 'd 29 di e mes. Sto perìod-sì ant l'astronomìa a l'é dit mèis sinòdich.

## Artìcoj relassionà
*Librassion ëd la Lun-a

Categorìa:Sistema solar
Erebia pandrose

## Erebia pandrose

### Ambient
Na generassion a l'ann, la farfala a vòla da metà giugn a luj.

### Distribussion
A viv an sj'Alp, da 1500 a 3000 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Erebia pandrose** Borkh.

Categorìa:Erebia
Hipparchia semele

## Hipparchia semele

Hipparchia semele MHNT CUT 2013 3 30 Villegailhenc male dorsal.jpg|♂  
Hipparchia semele MHNT CUT 2013 3 30 Villegailhenc male ventral.jpg|♂ △  
Hipparchia semele MHNT CUT 2013 3 30 Villegailhenc female dorsal.jpg|♀  
Hipparchia semele MHNT CUT 2013 3 30 Villegailhenc female ventral.jpg|♀ △ 

### Ambient
Na generassion a l'ann, la farfala a vola da luj a aost.

### Distribussion
A viv an tuta Italia, da la pian-a a 2000 méter. Motobin comun-a.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Hipparchia semele** L.

Categorìa:Hipparchia
Hipparchia statilinus

## Hipparchia statilinus

Hipparchia statilinus MHNT CUT 2013 3 31 Concots male dorsal.jpg|♂  
Hipparchia statilinus MHNT CUT 2013 3 31 Concots male ventral.jpg| ♂ △
Hipparchia statilinus MHNT CUT 2013 3 31 Fontanes female dorsal.jpg|♀ 
Hipparchia statilinus MHNT CUT 2013 3 31 Fontanes female ventral.jpg|♀ △ 


### Ambient
Da finì.

### Distribussion
A viv an tuta Italia an gavand la Sardegna, pì comun-a ant ël meridion.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Hipparchia statilinus** Huf.

Categorìa:Hipparchia
Schërieul comun

Lë **schërieul comun** (*Sciurus vulgaris*, Linnaeus 1758) a aparten a la famija dij Sciuridae, dl'órdin dij Rusior, dla class dij Mamìfer.

Categorìa:Sciuridae‎
Federich I Barbarossa

**Federich I Hohenstaufen** stranomà **ël Barbarossa** (Waiblingen, 1122 – Saleph, Tèra Santa, 10 giugn 1190) a l’é stàit imperator dl'Imperi Roman Sacrà. A l’é montà ansima 'l tròno d’Almagna 'l 4 Mars 1152 apress sò barba Conrà III, a l’é stàit ancoronà Imperator ël 18 Giugn 1155.
Dël 1156 a l'ha marià Beatris ëd Borgògna.

Dël 1184 a l'ha fàit ancoroné sò fieul Enrich IV re d'Italia e a l'ha faje marié Costansa, arditera ëd Sicilia.
A l'é mòrt nijà durant la tersa crosià.

Federich I
Lissànder III

**Lissànder III**, nàit **Rolando Bandinelli** (Sien-a, 1100 anviron – Civita Castellana, 30 ost 1181), a l’é stàit ël papa ch'a fa 170, dal 1159 a soa mòrt.

A l’é stàit an sò onor che, ant ël 1168, a l’ha pijà sò nòm la sità piemontèisa ëd Lissandria, edificà trames a Bormia e Tani, fondà an fonsion anti-imperial, per frené ël marchèis ëd Monfrà e Pavìa, alià al Barbarossa.

Categorìa:Papa
Claude Debussy

**Claude-Achille Debussy**, compositor fransèis, a l'era nassù ël 22 ost 1862 a Saint-Germain-en-Laye e a l'é mòrt ai 25 mars 1918 à Paris.

## Euvre prinsipaj
### Euvre për pianofòrt
*1890-1905: *Suite Bergamasque*
*1903: *Estampes*
*1904: *L'isle joyeuse*
*1904: *Images, Livre I*
*1907: *Images, Livre II*
*1909: *Préludes, Livre I*
*1910-1912: *Préludes, Livre II*

### Euvre për orchestra
*1892-1894: *Prélude à l'après midi d'un faune*
*1897-1899: *Nocturnes*
*1903-1905: *La mer*

Debussy, Claude
Barack Obama

**Barack Hussein Obama II** (nàit ai 4 d'agost dël 1961 a Honolulu, Hawaii) a l'é stàit ël 44° Pressident djë Stat Unì d'América, an càrica dal 2009 al 2017. A l'é stàit ël prim president afroamerican ant la stòria djë Stat Unì e ël prim nàit a Hawaii. A l'é laureasse an siensa polìtica a la Columbia University e an drit a la Harvard Law School, andova a l'é stàit ël prim afroamerican pressident dla Harvard Law Review.

## Vita e cariera polìtica
Obama a l'ha ancaminà soa cariera com organisator comunitar a Chicago, peui a l'ha mostrà drit a l'Università ëd Chicago. A l'é stàit senator dl' Illinois dal 1997 al 2004, e peui senator djë Stat Unì dël midem stat dal 2005 al 2008. Dël 2004, a l'ha fàit un famos discors a la Convension Nassional Democràtica, ch'a l'ha falo conòsse a livel nassional.

## Presidensa
Obama a l'é stàit elegiù president dël 2008, an batend la candidà Hillary Clinton (ant le primarie) e peui John McCain (ant le generaj). Soa presidensa a l'é stàita marcà da vàire arforme amportante:
* L'American Recovery and Reinvestment Act dël 2009, për deje d'arlass a l'economìa.
* La riforma sanitaria (*Affordable Care Act*, stranomà *Obamacare*), ch'a l'ha slargà la cuertura sanitaria a milion d'american.
* La fin dla guèra an Irak (2011) e l'ordin ëd massé Osama bin Laden (2011).
* L'acòrd an sël nuclear con l'Iran (2015).
* La promossion dl' energìa rinovàbij e la lòta al cambiament climàtich.

Dël 2012 a l'é stàit rielegiu, an batend Mitt Romney. Dòp la presidensa, a l'é restà ativ an politica e a l'ha publicà soe memòrie (*A Promised Land*, 2020).

## Premi Nobel
Ël 9 d'otóber dël 2009, Obama a l'ha arseivù ël Premi Nobel për la Pas për ij sò ësfòrs ant la diplomasìa antërnassional e për avèj promovù ëd disarm nuclear.

## Ij viage d'Obama
Da cand ch'a l'é ansediasse coma pressident, Barack Obama a l'ha viagià motobin.
* A l'ha ancaminà an andasend an Canadà ai 19 fërvé 2009.
* Peui a l'é andàit an Euròpa e an Vzin Orient (Regn Unì, Fransa, Almagna, Repùblica Ceca, Turchìa, Irak) antra mars e avril.
* Dai 16 ai 19 d'avril a l'é stàit an Mérica latin-a.
* A giugn a l'ha ancor viagià an Euròpa e Vzin Orient, an fasend n'amportant discors a l'Università dël Càiro.
* A luj a l'é stàit an Federassion Russa, an Italia (për ël G8) e an Ghana; an novèmber an Giapon, Singapor e Cin-a.
* Dlë dzèmber a l'ha fàit na curta tapa a Copenàghen, për ël rëscontr an sël clima, e an Norvegia, për artiré ël premi Nobel.

Categorìa:Premi Nobel
Obama, Barack
Obama, Barack
Obama, Barack
Lech Wałęsa

**Lech Wałęsa** a l’è nàit a Popowo ai 29 dë stèmber 1943; a l’é n'òm polìtich polonèis e un vej ativista sindical e dij drit ëd l'òm. A l’ha fondà Solidarność, el prim sindicà indipendent dël blòch soviétich, a l’ha vagnà ël Premi Nobel per la Pas dël 1983, a l'é stàit president ëd Polònia dal 1990 al 1995.

Wałęsa, Lech
Wałęsa, Lech
Wałęsa, Lech
Paradòss dël busiard

Ël **paradòss dël busiard** a l'é l'enonsià
 Costa frase a l'é fàussa
La rèis dël paradòss a l'é ant l'assonsion che minca enonsià a l'é o ver o fàuss, lòn ch'a peul pa esse për la frase considerà.

Categorìa:Filosofìa
Còro Mont-Rose

Ël **còro Mont-Rose** a l'é na coral ëd Pont San Martin, fondà dël 1978 da 'd corista gropà a le tradission ch'a vnisìo dal còro Lys.
A l'é formà da pòch pì che vint vos masculin-e.
Ël còro a l'é stàit dirigiù për tant temp da Gino Truccato, peui a l'ha rampiassalo Silvio Vuillermoz, ch'a lo dirigg ancor adess.

Categorìa:Mùsica tradissional
Valade Ossitan-e dël Piemont

**Valade ossitan-e** a l'é n'espression ch'a arvela le valade piemontèise andoa ch'as parla ëdcò na varietà d'ossitan. 


## Geografìa
Le val ossitan-e an Piemont:
* àuta Valsusa
* Valchison
* Val Germanasca
* Valpélis
* Val ëd Pò
* Val Vràita
* Val Màira
* Val Gran-a
* Val dë Stura
* Val Gèss
* Val Vërmenagna

A son na gran fëtta dël teritòri montagnos dël Piemont e a së slargo ant le provincie 'd Turin e Coni.
Soa surfassa a l'é apopré 'd 4500 km2, andoa ch'a vivo 174 mila përson-e (2013).

Le sime pì àute a son ël *re 'd pera* Viso con ij sò 3.841 méter s.l.m. e 'l massiss ëd l'Argentera (3.297 m).

## Lenga
L'ossitan parlà an Piemont (*ossitan cisalpin* për deje 'n valor geogràfich) a l'é classificà 'ndrinta a la partìa vivaro-alpin-a (o *provensal alpin*). A l'é parlà - con quàich cita variassion da na val a l'àutra - da squasi la metà dla popolassion ëd coste valade. Sovens a l'é ciamà *patoà*, opura ij nativ a diso: parlè a *nòstra mòda* (*nosto modo*).

A venta dì che la situassion lenghìstica ant le val ossitan-e a l'é bin marmorisà. A-i é nen mach ël dialèt vivaro-alpin, ma 'dcò 'l piemontèis a l'é bin conossù e dovrà, peui naturalment a-i é l'italian e an quàich valada fin-a 'l fransèis, ch'a l'é considerà coma la lenga coltural.

L'ossitan a l'é difendù da lë Stat Italian con la lèj 15 dzèmber 1999, nr 482 dont vàire comun-e a l'han avune ij benefissi. Ëd pì, dël 2006 a l'é stait lenga ofissial ansema a l'italian ant j'Olimpìadi Invernaj ëd Turin.

## Coltura

La coltura ossitan-a an Piemont a l'é nen fàita mach da la lenga. A-i son ëdcò le tradission ëd la montagna, le danse ossitan-e e la mùsica ossitan-a. Tra le formassion musicaj pì avosà a-i é 'd sicur "Lou Dalfin".

## Torism
Bele che për tradission l'economìa dë ste valade a fuissa ansëntrà sl'artigianà e l'anlevament, al di d'ancheuj l'arsorsa prima a l'é 'l torism.
A-i é le piste da sghijé 'd Valsusa: Bardonecia, Clavier, San Sicari (comun-a 'd Cesan-a), Sauze d'Ols e 'l Sestrier che gropà 'nsema a fan ël comprensòri dla *[[Via Lattea]]*.
Sempre an Valsusa a resto Ols, Cimon,  e Isìles con sò Fòrt, ch'a piaso dzortut për ij sò paisagi, ël clima e l'art.
Da arcordé a-i é 'dcò: Pragelà e 'l Parch ëd Val Troncéa (Valchison); Prali (Val Gërmanasca); Beubi e Angreugna (Valpélis).
E ancora: San Pèire (Val Vràita), Castelmagn (Val Gran-a) e Demont (Val dë Stura).
Ëdcò lor arnomà për lë schi a-i é Limon e Limonèt ant la Val Vërmenagna, andoa ch'as treuvo 'dcò paìs come Vërnant e Robilant.
E peui a-i é la Val Gèss con sò gran Parch ëd l'Argentera, le piste d'Entràive, le terme 'd Vaudié e 'l paìs ëd Roas-cia.

## Anliure esterne
Ghironda.com
Occitania.it

Categorìa:Valade dël Piemont
Umberto Eco

**Umberto Eco** (Lissandria, 5 gené 1932 - Milan, 19 fërvé 2016) a l’é stàit në scritor piemontèis, filòsof, académich, semiòlogh, lenghista e amis dij lìber ëd nomea internassional. Dal 2008 a l'era professor emérit e pressident ëd la Scòla Superior dë Studi Umanìstich ëd l'Università ëd Bològna.
Sagista con na produssion ëstragròssa, a l’ha scrivù vàire studi ëd semiòtica, estética dl’età ëd mes, lenghìstica e filosofìa, an dzorpì dij romanz ëd sucess.

A l'é laureasse an filosofìa dël 1954 a l'Università ëd Turin con Luigi Pareyson con na tesi an sl'estética ëd Tomà d'Aquin.

## Euvre
### Narativa
***Il nome della Rosa** (*Ël nòm dla reusa*, 1980)
Un romanz dël misteri ambientà ant l’età ëd mes, ch’a l’ha vagnà ël Premi Strega dël 1981.
Da cost lìber a l’é derivà ël film omònim con Sean Connery, Christian Slater e Ron Perlman. 
***Il pendolo di Foucault** (*El pèndol ëd Foucault*, 1988)
***L'isola del giorno prima** (*L'ìsola dël di anans*, 1994)
La stòria d’un nobilòm dël sécol ch'a fa XVII naufragà ant la linia del cambiament ëd data.
***Baudolino**  (2000)
La stòria d’un giovo campagnin piemontèis anfiolà da l'imperator Federich I Barbarossa e soe aventure da nen chërde. 
***La misteriosa fiamma della regina Loana** (*La fara misteriosa dl'argin-a Loan-a*, 2004)
***Il cimitero di Praga** (*Ël simiteri ëd [[Praga]]*, 2010)
***Numero zero** (*Nùmer sero*, 2015)

### Ansagg
Eco a l’ha ëdcò scrivù vàire studi ëd filosofìa, semiòtica, lenghìstica, estética:
***Diario minimo** (*Diari mìnim*, Milan, 1963; edission modificà, 1975)
A conten l'arnomà *Fenomenologìa ëd Mike Bongiorno* e l'avosà *Làuda ëd Franti*.
***Sviluppo dell'estetica del Medioevo** (*Dësvlup ëd l'estética dl'età ëd mes*, 1959, an: *Moment e problema dla stòria dl'estética*, Milan, Sgonda edission modificà)
***Arte e bellezza nell'estetica del medioevo** (*Art e blëssa ant l'estética dl'età ëd mes*, Milan, 1987)
***Come si fa una tesi di laurea** (**Me ch'as fa na tesi ëd làurea'', Milan, 1977)
***Trattato di semiotica generale''' (Milan)

Eco, Umberto
Eco, Umberto
Eco, Umberto
Eco, Umberto
Lenga provensal

Ël **provensal** a l'é na variant regional ëd l'ossitan. A l'é parlà da quàich sentmila përson-e pì che àutr ant ël Sud ëd la region fransèisa Provensa-Alp-Còsta Asura. Quaidun a lo considera coma 'n dialèt ëd la lenga ossitan-a e quaidun coma na lenga dëstacà.

## Classificassion
Në schema 'd classificassion dël provensal a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe gal-romanze
***** lenga ossitan-a
****** provensal

## Ij confin ëd la Provensa e dël provensal
An sij confin dël provensal a-i é quàich question (vardè la carta sì-sota)

Categorìa:Lenghe gal-romanze
Vivaro-alpin

Ël **vivaro-alpin** a l'é na variant regional ëd l'ossitan. A l'é parlà 'nt ël Nòrd ëd la region Provensa-Alp-Còsta Asura, ant ël Sud ëd la region Ròno-Alp, ant un cit canton ëd la region Alvergna, ant le Valade Ossitan-e dël Piemont e 'nt la comun-a 'd Guardia Piemontese an Calabria.

## Classificassion
Në schema 'd classificassion dël vivaro-alpin a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe romanze
*** lenghe romanze ossidentaj
**** lenghe gal-romanze
***** lenga ossitan-a
****** vivaro-alpin

Venta dì che për tant temp a l'é stàit considerà coma 'n sot-dialèt dël provensal con ël nòm ëd **provensal alpin**.

Categorìa:Lenghe gal-romanze
Categorìa:Lenghe dël Piemont
Hyponephele lycaon

## Hyponephele lycaon

### Ambient
Na generassion a l'ann. La farfala a vòla a luj.

### Distribussion
A viv ant le colin-e ëd j'Alp e ëd j'Apenin fin a le Madonìe an Sicilia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Hyponephele lycaon** Kühns

Categorìa:Hyponephele
Lasiommata maera

## Lasiommata maera

### Ambient
Doe generassion a l'ann. La farfala a vòla da magg a stèmber.

### Distribussion
A viv an tuta Italia, dzortut an montagna; a manca an Sardegna.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Lasiommata maera** L.

Categorìa:Lasiommata
Lasiommata megera

## Lasiommata megera

### Ambient
Tre o quatr generassion a l'ann. La farfala a vòla da mars fin a l'otonn tard.

### Distribussion
A viv an tuta Italia e ant j'ìsole, da la pian-a fin a 1500 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Lasiommata megera** L.

Categorìa:Lasiommata
Melanargia galathea

## Melanargia galathea

### Ambient
Na generassion a l'ann. La farfala a vòla an magg-giugn.

### Distribussion
A viv an tuta Italia, an gavans la Sardegna, fin a 2000 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Melanargia galathea** L.

Categorìa:Melanargia
Melanargia occitanica

## Melanargia occitanica

### Ambient
Na generassion a l'ann. La farfala a vòla an avril-magg.

### Distribussion
A viv an Liguria e an Sicilia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Melanargia occitanica** Esp.

(MHNT) Melanargia occitanica - Atzenata Valencia - male dorsal.jpg|*Melanargia occitanica* ♂   
(MHNT) Melanargia occitanica - Atzenata Valencia - male ventral.jpg|*Melanargia occitanica* ♂   △ 


Categorìa:Melanargia
Saturnia spini

## Saturnia spini

### Ambient
Pòch conossù.

### Distribussion
A smija motobin a la Eudia pavonia, che a viv a nòrd ëd j'Alp.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Eudia spini** Schiff.

Categorìa:Saturnia
Samia cynthia

## Samia cynthia

### Ambient
La ruva a viv an sl'Ailanthus e an sël Rìcino. La farfala a vòla an luj-aost.

### Distribussion
Originaria dl'Orient, a l'é stàita amportà an Italia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Philosamia cynthia** Dr.

Categorìa:Samia
Saturnia pyri

## Saturnia pyri

### Ambient
na generassion a l'ann. La farfala a vòla da magg a luj.

### Distribussion
A l'é la pì gròssa ëd nòste farfale, an rivand a 12-16 cm.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Saturnia pyri** Schiff.

Categorìa:Saturnia
Acherontia atropos

## Acherontia atropos

### Ambient
La ruva a peul mangé ëdcò ëd piante coltivà. La farfala a vòla (mal) an aost e stèmber. La farfala a l'é danosa përchè a mangia l'amèl.

### Distribussion
La farfala a së s-ciama parèj përchè an sël còrp a l'ha un disegn ch'a smija na testa ëd mòrt.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Acherontia atropos** L.

Categorìa:Acherontia
Hyles euphorbiae

## Hyleseuphorbiae

Hyles euphorbiae MHNT dos male.jpg| ♂
Hyles euphorbiae MHNT ventre male.jpg| ♂△ 
Hyles euphorbiae MHNT female dos.jpg| ♀
Hyles euphorbiae MHNT female ventre.jpg| ♀△  


### Ambient
La ruva a viv an dzora a j'Euphorbiae. La farfala a vòla da magg a aost.

### Distribussion
A viv an tuta Italia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Celerio euphorbiae** L.

Categorìa:Hyles
Hyles gallii

## Hyles galii

### Ambient
La ruva a viv an dzora a Galium, Rubia, Epilobium.

### Distribussion
A viv an tuta Italia, ma a l'é bastansa ràira.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Celerio galii** Rott.

Categorìa:Hyles
Pyronia tithonus

## Pyronia tithonus

Pyronia tithonus MHNT CUT 2013 3 32 Balma male dorsal.jpg|♂   
Pyronia tithonus MHNT CUT 2013 3 32 Balma male ventral.jpg|♂   △  
Pyronia tithonus MHNT CUT 2013 3 32 Balma female dorsal.jpg|  ♀ 
Pyronia tithonus MHNT CUT 2013 3 32 Balma female ventral.jpg|   ♀ △  

### Ambient
Na generassion a l'ann. La farfala a vòla an luj-aost.

### Distribussion
A viv an Italia setentrional, fin al Lassio e an Sardegna.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Pyronia tithonus** L.

Categorìa:Pyronia
Satyrus ferula

## Satyrus ferula

### Ambient
Na generassion a l'ann. La farfala a vòla da giugn a aost.

### Distribussion
A viv an sj'Alp e an sj'Apenin fin a la Calabria, dai 500 ai 2000 méter.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Satyrus ferula** F.

Categorìa:Satyrus
Daphnis nerii

## Daphnis nerii

Daphnis nerii MHNT CUT 2010 0 290 Aurangabad Maharashtra India male dorsal.jpg|*Daphnis nerii* ♂  	
Daphnis nerii MHNT CUT 2010 0 290 Aurangabad Maharashtra India male ventral.jpg| *Daphnis nerii* ♂  △

### Ambient
La ruva a viv an dzora a j'oleandr. La farfala a vòla da giugn a stèmber.

### Distribussion
A viv ant ël meridion e tut an dova a-i viv l'Oleandro. A peul volé dal nòrd Àfrica a l'Italia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Daphnis nerii** L.

Categorìa:Daphnis
Deilephila elpenor

## Deilephila elpenor

### Ambient
La ruva a viv ëdcò an sla vis. La farfala a vòla da luj a aost.

### Distribussion
A viv ant tuta Italia e a l'é pa ràira.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Deilephila elpenor** L.

Categorìa:Deilephila
Hemaris fuciformis

## Hemaris fuciformis

### Ambient
A l'ha j'ale trasparente. La farfala a vòla da magg a aost.


Hemaris fuciformis MHNT dos.jpg|♂
Hemaris fuciformis MHNT ventre.jpg|♂ △
Hemaris fuciformis - MHNT CUT 2010 0 510 - Dordogne France - female ventral.jpg| ♀ 
Hemaris fuciformis - MHNT CUT 2010 0 510 - Dordogne France -female dorsal.jpg|♀ △


### Distribussion
A viv ant Italia setentrional e sentral, ràira.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Haemorrhagia fuciformis** L.

Categorìa:Hemaris
Mimas tiliae

## Mimas tiliae

Mimas tiliae MHNT male dos.jpg|*Mimas tiliae* ♂  
Mimas tiliae MHNT male ventre.jpg|*Mimas tiliae* ♂ △  
Mimas tiliae MHNT female dos.jpg|*Mimas tiliae* ♀   
Mimas tiliae MHNT female ventre.jpg|*Mimas tiliae* ♀ △  


### Ambient
La ruva a viv dzortut an dzora aj tij. La farfala a vòla an giugn-luj.

### Distribussion
A viv ant tuta Italia, non comun-a, fin a la Sicilia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Mimas tiliae** L.

Categorìa:Mimas
Smerinthus ocellata

## Smerinthus ocellata

### Ambient
La ruva a viv dzortut an dzora a vàire specie ëd piante. Doe generassion. La farfala a vòla an avril e an giugn-aost.

### Distribussion
A viv an Italia setentrional e sentra, ma a riva ëdcò fin a la Sicilia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Smerinthus ocellata** L.

Categorìa:Smerinthus
Zygaena ephialtes

## Zygaena ephialtes

### Ambient
La ruva a viv ëdzora al tërfeuj, a la Coronilla.
Ël parpajon a vòla an luj.

### Distribussion
A viv an Italia setentrional e fin a la Campania, motobin ràira.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Zygaena ephialtes** L.

Categorìa:Zygaena
Zygaena lavandulae

## Zygaena lavandulae

### Ambient
La farfala a vòla an magg.

### Distribussion
Signalà an Piemont, Lombardìa e Campania.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Zygaena lavandulae** Esp.

Categorìa:Zygaena
Nettare ross

Ël vin **Nettare ross** as prodov ant la comun-a ëd Volta Mantovana an provinsa ëd Màntoa.

Categorìa:Vin ëd la Lombardìa
Ca editris Viglongo

La **ca editris Viglongo** a l'é stàita fondà dël 1930.

A l'ancamin a dovrava j'inissiaj S.E.L.P. (*Studi Editorial Librari Piemontèis*).

Sò prim volum a l'é stàita l'edission completa ëd le poesìe d'Edoardo Ignazio Calvo, ch'a l'ha marcà l'adossion ëd la grafìa piemontèisa moderna.

Categorìa:Industria e produssion
Dario Cesulani

**Dario Cesulani** a l'era lë stranòm dël poeta an lenga piemontèisa **Cesare Laudi**.
A l'era nà dël 1880 e a l'é mòrt dël 1952.

Cesulani, Dario
Emilio Meynier

**Emilio Meynier** a l'é stàit un përsonage amportant ëd la pediatrìa piemontèisa.

A l'era nà a Turin ai 9 d'otóber 1871.
A l'é stàit assistent ëd l'ospidal Argin-a Margrita fin-a al 1900; dal 1901 a l'ha ancaminà sò servissi tanme pediatra a l'ospidal Marìa Vitòria, a l'ancamin tanme agiutant peui, dal 1908 al 1936, coma primari.
A l'ha travajà fin-a al 1942, cand ch'a l'é mòrt a l'amprovista.

Meynier, Emilio