Parlà dla Galia

La **Parlà dla Galia** a l'é la lenga dij Selt che as parlava an Galia d'nans che 'l Latin volgar ëd j'ùltim temp dl'Imperi Roman a l'avnisèissa a esse dominant ant la Galia Roman-a. La lenga i la conossoma da vàire sent iscrission ant sij ròch, ant sla siràmica e vàire d'àutre ròbe dël dovré comun, e ansima a dij sòld. Pì ëd rèir ansima a dël piomb, e mach na vira ansima a dlë zinch). A son stàite trovà daspërtut për la Galia Roman-a, visadì dzortut ant lòn che al dì d'ancheuj as ciama Fransa, ma ëdcò an vàire part dla Svìssera, dl'Italia, dla Gërmania e dël Belgi. (Meid 1994).

La parlà dla Galia a l'é gropà an manera parafilètica con le lenghe selt-ibèriche, ël Lepontin e la Lenga Galata con ël nòm ëd Séltich continental.

## Stòria
Le pì veje iscrission an séltich continental, che a fan data bele che a 6 secoj aGC, a son an Lepontin (che chèich vira a diso dialet dla parlà dla Galia). A son stàite trovà ant la Galia Cisalpin-a e a dòvro na forma ëd Vej Alfabet Itàlich. Iscrission ant l'Alfabet Grech dël III secol aGC a son stàite trovà anviron a le boche dël Ròno, nopà che cole iscrission che a fan data a l'época dla Galia Roman-a a resto dzortut an Alfabet Latin.

Gregòri ëd Tours a scrivìa ant ël VI sécol dGC, che dla gent ëd le soe bande a parlava ancó a la manera dla Galia.

## La lenga
### Fonologìa
* vocaj:
** curte: a, e, i, o u
** longhe ā, ē, ī, (ō), ū
* semivocaj: w, y
* oclusive: 
** mute: p, t, k
** vosà: b, d, g
* arsonante
** nasaj: m, n
** lìquide r, l
* sibilante: s
* africà: ts

[χ] a l'é n'alòfon ëd /k/ anans ëd /t/.

### Legi sonòre

* Ant la parlà dla Galia le labiovelar nen vosà dla parlà Proto-IndoEuropenga *k<sup>w</sup>* a son passà a *p* (e për lolì as dis Séltich ëd la P). Sòn as sent ëdcò ant le lenghe Britòniche (coma pura an Grech e an vàire lenghe Itàliche), dëmentrè che n'àutra branca dël séltich, ël 'Séltic ëd la Q', a l'ha tenusse la labiovelar. Parèj a-i càpita che la paròla dla Galia për "fieul" a fussa *mapos* (Delmarre 2003: 216-217), an contrast con ël *maqi* ëd la parlà Irlandèisa Primitiva, che peui a l'é avnuit *mac* ant l'irlandèis modern. Ant la midema manera la paròla dla Galia për "caval" a l'era *epos* dëmentrè che la Veja Lenga Irlandèisa a l'ha *ech*; tùit e doi derivà dal pròto-indoeuropengh **ekuos* (Delmarre 2003: 163-164)

* La labiovelar vosà *g<sup>w</sup>* a l'é avnùita *w*, pr'esempi *g<sup>w</sup>ediūmi* > *uediiumi* "I pregh" (vardé ëdcò la paròla dël Vej Irlandèis *guidiu* "I pregh" e dël galèis *gweddi* "preghé").

* Ël son proto-europengh *t<sup>s</sup>t* a l'é avnùit /ts/, scrit *ð*, pr'esempi **nedz-tamo* > *neððamon* (vardé ëdcò la paròla dël Vej Irlandèis *nessam* "pì davzin", e dël galèis *nesaf* "tacà").

* Ël son proto-europengh *ew* a l'é avnùit *ow*, e peui *ō*, pr'esempi **teutā* > *touta* > *tōta* "tribù" (vardé la paròla dël Vej Irlandèis *tuath* "clan", e dël galèis *tud* "gent").

### Ortografìa

#### Alfabet ëd Lugan
L'alfabet ëd Lugan, dovrà an Galia Cisalpin-a për ël Lepontin:
:AEIKLMNOPRSTΘUVXZ

L'alfabet ëd Lugan a ten pa separà vosà e oclusive mute, pr'esempi P a val tant për /b/ che për /p/, T as dòvra tant par /t/ che për /d/, K për /g/ ò pura /k/.
Z a l'r belfé che a sia për /ts/. U /u/ e V /w/ a son distinte antra lor mach ant j'iscrission pì veje. Θ a l'é belfé che a vala /t/ e che X a la sia /g/ (Lejeune 1971, Solinas 1985). 

#### Alfabet grech oriental
L'alfabet dël Grech oriental, dovrà ant ël mesdì dla Galia Transalpin-a:
:αβγδεζηθικλμνξοπρστυχω

χ a val [χ], θ a val /ts/, ου a sta për /u/, /ū/, /w/, 
η e ω a valo tant për le vocaj corte che për le longhe /e/, /ē/ e /o/, /ō/, dëmentrè che ι a l'é na /i/ curta e ει a sta për /ī/. Noté che la Sigma ant ël Grech Oriental a jë smija a na C (as dis che a l'é na sigma lunà). Tute le litre greche as dovravo, gavà phi e psi.

#### Alfabet latin dla Galia
Alfabet latin (monumental e corsiv) dovrà ant la Galia Roman-a:
:ABCDÐEFGHIKLMNOPQRSTUVXZ
:*abcdðefghiklmnopqrstuvxz*

G e K a son dle vire dovrà an manera che a smija a sio equivalent antra lor (dzortut dapress a na R). *Ð*/*ð*, *ds* e *s* a peulo rapresenté /ts/. X, *x* a stan për [χ] ò pura /ks/. Q as dòvra mach da rèir (pr'esempi *Sequanni*, *Equos*) e a peul esse che a sia n'arcaism (na *kw resta lì). Ð e ð a son dovrà ambelessì për rapresenté la litra *Tau Gallicum* (la dental africativa dla Galia), che a l'é ancó nen stàita giontà ant l'unicode. Ant ël sìmbol vèir la barëtta sentral a tira longh për tut ël glif.

### Gramàtica

Për vàire rason (vardé ëdcò Italo-Séltich) as peul disse che la gramàtica latin-a e cola dla Galia a së smijèisso antra lor. Lë stòrich fransèis A. Lot a dis che cost a peul esse stàit un dij fator che a l'han giutà a spantié ël latin an tuta la Galia Roman-a. 

#### Ij cas

Ant la parlà dla Galia a-i son 6 cas (Lambert 2003 pp.51-67). An comun con ël latin a l'ha nominativ, acusativ, vocativ, genitiv e cas dativ. Andoa ël Latin a l'ha sò ablativ, ant la parlà dla Galia a-i é në strumental e a podrìa 'cò ess-ie stàit un locativ. Ël material trovà an lassa studié dzortut ij cas pì comun (nominativ e acusativ) e le rèis pì spantià (an -o- e -a-). Motobin pì malfé a l'é studié ij cas nen tant dovrà ant j'iscrission, ò le rèis pì rèire, coma -i-, -n- e cole con n'oclusiva. La tàola ambelessì sota a smon ij cas dont i soma pì sigur. Un veujd a veul dì che la forma a l'é mai stàita trovà da gnun-e part.

Vàire vire a-i é n'evolussion stòrica che i l'oma podù vëdde, pr'esempi ël dativ singolar ëd na rèìs -a- a l'é -ai ant j'iscrission pì veje, peui a ven -e e donca -i. Notaman anteressant a l'é la corispondensa antra genitiv singolar e nominativ plural, che a podrìa esse na forma ëd partitiv nominalisà.

#### Ij numeraj
Numeraj ordinaj da le gravure ëd La Graufesenque con un rafront al latin d'antlora e a dj'àutre lenghe séltiche

La veja parlà dla Galia a jë smijava al latin motobin dë pì che nen lòn che le lenghe séltiche moderne a jë smijo a le lenghe romanse.

## Còrpus

Ël Còrpus dla parlà dla Galia a l'é publicà ant ël *Receuil des Inscriptions Gauloises* (R.I.G.), an quatr volum:
* Vol. 1: Iscrission ant l'alfabet grech, soagnà da Michel Lejeune (element G-1 –G-281)
* Vol. 2.1: Iscrission ant l'alfabet etrusch (Lepontin, element E-1 – E-6), e iscrission ant sla pera ant l'alfabet latin (element l. 1 – l. 16), soagnà da Michel Lejeune
* Vol. 2.2: Iscrission ant l'alfabet latin ansima  dj'utiss (ceràmica, piomb, véder e v.f.), soagnà da Pierre-Yves Lambert (element l. 18 – l. 139)
* Vol. 3: Ij calendari ëd Coligny (73 frament) e Villards d'Heria (8 frament), soagnà da Paul-Marie Duval e Georges Pinault
* Vol. 4: iscrission ant sij sòld, soagnà da Jean-Baptiste Colbert de Beaulieu e Brigitte Fischer (338 element)

Ël pì longh test an parlà dla Galia che as conòssa a l'é stàit trovà ant ël 1983 a
L'Hospitalet-du-Larzac () ant l'Aveyron. 
A l'é scrivù n'alfabet latin corsiv ansima a doe cite feuje ëd piomb. Ël contnù a l'é na mascarìa, tirà a còl a na chèich Severa Tertionicna e a na partìa d'àutre fomne (vàire a chërdo che a fusso na partìa ëd masche che as rusavo con cole che a l'han scrivù sto mascheugn-sì), ma ël sust giust d'ës test a resta nen tant ciàir. 

Ël calendari ëd Coligny a l'é stàit trovà a Coligny, tacà a Lion (Fransa) ansema a na statua che a l'é stàita identificà coma Apòlo. Ël *Calendari ëd Coligny* a l'é un calendari lun-a-solar, che a divid l'ann an doe part, con ij mèis marcà sota. SAMON "istà" and GIAMON "anvern". La data dël SAMON- xvii a resta marcà coma TRINVX[tion] SAMO[nii] SINDIV.

N'àutr test amportant a l'é la feuja an piomb ëd Chamalières (elem. 100), gravà ant sël piomb an latin corsiv, an dódes righe, che a smija torna esse un mascheugn ò pura n'evocassion adrëssà a la divinità *[[Maponos]]*. La feuja ëd piomb a l'era starmà ant na sorgiss, coma soèns a-i càpita con ste sòrt d'iscrission.

La gravura ëd La Graufesenque, Millau (https://web.archive.org/web/20050305121013/http://pedagogie.ac-toulouse.fr/culture/divers/lagraufesenque.htm ), scrivùa an latin corsiv ansima a na sieta ëd siràmica, a l'é la sorgiss fondamental ëd numeraj dla Gaja. A l'é belfé che a la sia stàita scrivùa ant na bòita ëd vasarìa e che ij nùmer a-j feìsso arferiment a ij forn ëd cheuita, numerà da 1 a 10.

Vàire iscrission curte a son stàite trovà ansima a dj'ornament a spiral. Coste a son antra j'ùltime marche lassà da la parlà dla Galia. Sti ornament as pensa che a fusso dait an cadò a le fije daj giovo che a-j andavo dapress, e a l'han ëdzora dj'iscrission coma *moni gnatha gabi / buððutton imon* (elem. 119) "bela fija, ciapa un basin"  and *geneta imi / daga uimpi* (elem. 120) '"I son na fija, brava (e) bela".

Ant la Svìssera a son stàite trovà iscrission motobin da rèir, ma a-i é un përfond ëd topònim modern derivà da nòm an stil gàlich, coma an tut ël rest dla Galia. A-i é na statua ëd na divinità fumela setà con n'ors, che a diso Artio, trovà a Muri, davsin a Berna, con n'iscrission latin-a DEAE ARTIONI LIVINIA SABILLINA, che a jë smija a al gàlich *Artiyon-* "divinità fomela dl'ors". 

Vàire sòld con iscrission gàliche ant l'alfabet grech a son stàite trovà an Svìssera, pr'esempi RIG IV Nrs. 92 (Lingones) e 267 (Leuci). Na spa che a fa data a la Coltura ëd La Tène a l'é stàita trovà a Port davsin a Bienne. Ansima a la lama a-i é scrit-je KORICIOC (Korisos), che a l'é belfé che a sia ël nòm dël frè che a l'ha fala. 

L'iscrission pì avosà che a sia trovasse ant le bande svìssere a l'é la *[[Taolëtta ëd Zinch ëd Berna]]*, andoa a-i é gravà  ΔΟΒΝΟΡΗΔΟ ΓΟΒΑΝΟ ΒΡΕΝΟΔΩΡ ΝΑΝΤΑΡΩΡ, e che a smija dedicà a Gobannus, la divinità séltica dij frè. Sésar a conta che dij catast fiscaj scrivù ant l'alfabeth grech a j'ero trovasse ant le bande dj'Helvetii.

## Arferiment
* Delamarre, X. (2003). *Dictionnaire de la langue gauloise* (2nd ed.). Paris: Editions Errance. ISBN 2-287772-237-6
* Lambert, Pierre-Yves (2003) *La langue gauloise* (2nd ed.) Paris: Editions Errance. ISBN 2-87772-224-4
* Lejeune, Michel (1971). *Lepontica* (Monographies linguistiques, 1). Paris: Société d’édition “les Belles Lettres” 
* Meid, Wolfgang (1994) *Gaulish Inscriptions*. Budapest: Archaeolingua. ISBN 963-846-06-6
* *Recueil des inscriptions gauloises* (XLVe supplément à «GALLIA»), ed. Paul-Marie Duval et al. 4 vols. Paris: CNRS, 1985-2002. ISBN 2-271-05844-9
* Solinas, Patrizia (1995). ‘Il celtico in Italia’. *Studi Etruschi* 60:311-408

## Vardé ëdcò
* Lenghe dla Fransa

## Anliure esterne
* L.A. Curchin, "Gaulish language"
* Gaulish language on TIED 
* The Coligny Calendar
* All Saints Day: Coligny Calendar
* two sample inscriptions on TITUS
* Langues et écriture en Gaule Romaine autor Hélène Chew dël Musés des Antiquites Nationale (an fransèis)

Categorìa:Lenghe séltiche continentaj
Categorìa:Lenghe dla Fransa
Categorìa:Lenghe dël Piemont
Categorìa:Galia antica
Categorìa:Lenghe séltiche estinte