open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henri de Toulouse-Lautrec

**Henri-Marie-Raymond de Toulouse-Lautrec-Monfa** (Albi, 24 ëd november 1864 - Saint-André-du-Bois, 9 ëd stémber 1901) a l'é stàit un dij pi important pitor franseis dla fin dël secol ch'a fa 19. 
## Biografìa
A l'era ël fieul dël cont Alphonse-Charles-Marie de Toulouse-Lautrec-Montfa e dla contëssa Adèle-Zoë-Marie-Marquette Tapié de Céleyran.

Toulouse-Lautrec, Henri
Àcid ribonuclèich

L**'àcid ribonuclèich**, ëdcò ciamà **ARN**, a l'é na molécola polimérica amplicà an numeros ròj biològich ëd codìfica, decodìfica, regolassion e espression dij gen. L'ARN e l'ADN a son àcid nuclèich, e ansema a le proteine e ai glucid, a costituisso le tre prinsipaj macromolécole essensiaj për tute le forme ëd vita conossùe.

Categorìa:Biologìa
Intrada (Anformatica)

Ël tèrmin **intrada**, an Anformàtica, a definiss na sequensa d'anformassion e 'd dàit antrodù për mes d'una periférica d'intrada, come la tastadura o 'l giarin.

Categorìa:Informàtica
Giarin

Ël giarin, an anformàtica, a l'é ël dispositiv d'intrada responsàbil ëd bogé ël corsor ant lë scherm. A l'é ciamà *giarin* (o *ratin*) (anglèis: *mouse*, fransèis: *souris*, spagneul: *ratón*) diminutiv ëd *giari*, për la soa smijansa a l'omònim roditor.

Categorìa:Informàtica
Borgo Virgilio

**Borgo Virgilio** (*Borch Vergìli* an dialèt mantoan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 14.655 abitant , ant la provinsa ëd Màntoa.

Ël comun a l'é stàit creà dël 04 ëd fërvé 2014 da la fusion dij comun ëd Borgoforte e Virgilio.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessandro Beduschi (dal 26/05/2014, dagià sìndich ëd Virgilio dal 2009 al 2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Màntoa
Tamara de Lempicka

**Tamara de Lempicka**, nàita **Tamara Rosalia Gurwik**, Varsavia, 16 ëd magg 1898 - Cuernavaca, 18 ëd mars 1980) a l'é stàita una importanta pitriss poloneisa dël secol ch'a fa 20. 
## Biografìa
A l'era fieula ëd Boris Gurwik-Górski e ëd Malvina Decler.
Dël 1915, a l'ha conossù e marià un avocà poloneis, Tadeusz Łempicki (1888–1951).

de Lempicka, Tamara
Cuernavaca

**Cuernavaca** (*Cuauhnáhuac* an lenga nahuatl) a l'é na sità d'anviron 365.168 abitant (2010) ant ël sénter dël Méssich.
A l'é capleugh dl'estat federal dël Méssich ciamà Morelos.
## Geografìa
Cuernavaca as treuva a sud ëd Sità dël Méssich a n'autëssa ëd 1.480 méter ans'ël nivel dël mar.

Categorìa:Sità dël Méssich
Stassion audionumérica

Na **stassion audionumérica** (acrònim: **SAN**,  o dcò **DAW**, da l'anglèis *digital audio workstation*) a l'é n'ansem dë strument eletrònich ideà për argistré, modifié, creé e lese dij contnù audionumérich. Mersì a l'evolussion dj'ordinator, le stassion audionumériche a son dovrà tant an mùsica che a che ant ij contnù audiovisiv.

Categorìa:Tecnologìa dle comunicassion
Corsor

Ël **corsor**, an anformàtica, a l'é n'indicator dovrà për mostré la posission andoa un a l'é ancamin ëd scrive o andoa la pression d'un tast dël giarin a agirà. 

Categorìa:Informàtica
Osnabrück

**Osnabrück** (*Ossenbrügge* an bass alman) a l’é na sità dl'Almagna.

A conta 165.021 abitant (31/12/2011).

## Geografìa
Osnabrück as treuva ant la part setentrional dla Gërmania ant lë stàt (*land*) ëd Nòrd Ren-Westfalia.

Categorìa:Sità alman-e
Renata Sorrah

**Renata Pereira Sochaczewski** (Rio de Janeiro, Brasil, 21 ëd fërvé dël 1947), a l'é n'atris brasilian-a.
 

Sorrah, Renata
Joana Fomm

**Joana Maria Fomm** (Belo Horizonte, Brasil, 14 dë stèmber dël 1939), a l'é n'atris brasilian-a.
 

Fomm, Joana
Aquilegia atrata

### Descrission
Pianta erbosa ch'a viv sempre, auta da 20 a 80 cm, con gamba drita a session rionda, feuje basaj spartìe an tre part a forma 'd vantajin-a, verd fòrt da dzora e bluèt da sota. Le fior, viòla scur, a son a bocc da 3 a des, a son an doe part: un-a 'd fòra con 5 tépaj, ëd forma oval; un-a an drinta formà da pétaj a forma 'd caparucia, ch'a finisso ant në speron lansinà.

### Ambient
A chërs da 400 a 1.700 m, dzor teren calcaros e ai bòrd dij bòsch ëd latifeuje.

### Fioridura
Da magg a luj.

### Particolarità
Ël nòm a riva miraco da *aquilegium*, visadì sisterna, për la forma dla feuja ch'a cheuj l'eva dla pieuva, o da *aquilina*, përché a smija a j'unge dl'àquila. Ël nòm *atrata* a l'é arferì al color sombr. A l'é na pianta motobin velenosa, combin ch'as dovrèissa ant la misin-a popolar për soe proprietà.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Aquilegia atrata* W.D.J.Koch, 1830

Categorìa:Aquilegia
Categorìa:Fior ëd montagna
Campanula alpestris

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempre, con la rèis ramificà e le gambe curte, e a peul rivé a 12 cm. Le feuje a son peilose, antere e butà a rosëtta basal. Le fior, gròsse rispet a le feuje, a son butà dzor na gamba curta e a son d'un bel color viòla bastansa fòrt; a l'han la forma 'd na ciòca, con un bicer lungh e strèit, che as deurb ant la part pi auta an 5 ponte lingerment arversà an fòra.

### Ambient
A chërs dzor teren calcaros da 2.000 a 3.000 méter.

### Fioridura
Da luj a stèmber.

### Particolarità
A l'é 'dcò conossùa com **ciòca d'Allioni**.


Image:Campanula_alpestris_1.JPG|La pianta
Image:Campanula_alpestris.jpg|Un bocc


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Campanula alpestris* Allioni, 1773

Categorìa:Campanula
Categorìa:Fior ëd montagna
Augusta

**Augusta** (*Augsburg* an alman e *Augschburg* ant la parlà local) a l’é na sità dla Gërmania.
A l’é la tersa sità për popolassion dla Baviera, con 286.375 abitant (31/12/2015).

## Geografìa
Augusta as treuva ant la part meridional dla Gërmania ant lë stàt (*land*) ëd Baviera e a l'é bagnà dal fium Lech.

## Sità gemelà
Augusta a l'é gemelà con:
*  Amagasaki, Giapon
*  Nagahama, Giapon
*  Dayton, Stat Unì d'América
*  Inverness, Regn Unì
*  Bourges, Fransa
*  Liberec, Repùblica Ceca
*  Jinan, Cin-a

Categorìa:Comun-e dla Baviera
Inverness

**Inverness** (*Inbhir Nis* an gaélic scossèis o *Innerness* ant l'anglèis parlà an Scòssia) a l’é 'na sità scossèisa con 'na popolassion ëd 62.470 abitant. 
## Geografìa
Inverness a resta an sle Hightlands e a l'é bagnà dal fium Ness.
Soa zòna oraria a l'é cola dël meridian ëd Greenwich.

## Sità gemelà
Glasgow a l'é gemelà con Augusta.

Categorìa:Sità scossèise
Campanula barbata

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempre, auta da 10 a 30 cm. Le feuje basaj a son strèite, butà a rosëtta, a lansa, raspose e peilose. La fior a l'é peilosa e faita a ciòca, ël bicer a l'é slongà e a l'ha 5 ponte avusse, con ël color ch'a va da bianch a bleu.

### Ambient
As peul trovesse ant le pasture, ant ij bòsch, ant ij pra alpin, ant ij pòst rocos e àcis, da 1.000 a 3.000 méter.

### Fioridura
Da giugn a agost.

### Particolarità
A së s-ciama **barbata** con arferiment ai pèil sutij ma spess che a son al bòrd dë sta fior dlicà. Ij pèil a l'han ël but ëd protegi e, dzortut për le feuje, ëd ten-e l'umidità ch'a-j serv për vive.


Image:Campanula_barbata.jpg|La pan-a
Image:Campanula-barbata-150704-800.jpg|La fior


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Campanula barbata* L., 1759

Categorìa:Campanula
Categorìa:Fior ëd montagna
Cirsium vulgare

### Descrission
A l'é na pianta erbosa con gamba drita auta da 50 a 180 m, con la miola sentral bin gròssa, e ali lateraj spinose. Le feuje a l'han la pagina dë dzora vërda e cola 'd sota peilosa e biancastra, forma triangolar e a finisso con na spina giauna. Le fior, reusa-viòla, a son gropà an bocc sarà ant na sòrt ëd càpsula oval, con dle spin-e a ponta triangolar. Ij frut a son gropà ant dij fiòch bianch.

### Ambient
A-j piaso ij santé, le stra 'd campagna, ij teren un pòch ùmid e dru, fin a 1.700 méter.

### Fioridura
Da giugn a stèmber.

### Particolarità
Soe feuje a peulo esse bon-e da mangé. La nervadura sentral a peul esse cusin° com ël card, e le feuje a peulo esse cheujte con jë spinass o purament esse dovrà per jë mnestron.


Image:Cirsium_vulgare_-_Keila2.jpg|Fior e fiòch
Image:Speerdistel_vrucht.jpg|Fiòch


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Cirsium vulgare* L., 1759

Categorìa:Cirsium
Categorìa:Fior ëd montagna
Clematis alpina

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempre e a riva fin a 2 méter. A l'ha na gamba lignosa, rampianta, con session angolosa; le feuje a son formà da 3+3 segment a lansa, con ponte avusse, con picoj longh; a son plà e dentà. Le fior a son da sole, a ciòca, con picol longh, formà da 4 sépaj ëd color dal bleu al viòla.

### Ambient
As trova ant ij bòsch alpin e subalpin ma 'dcò an sle ròche, dzor teren calcaros, mediament ùmid, da 800 a 2.400 méter.

### Fioridura
Da magg a luj.

### Particolarità
ël picol ëd le feuje a l'é sensibil al pé e a përmëtt a la pianta 'd rampiesse, girand un-a o doe vire dantorn a l'ostàcol ch'a ancontra.


Image:Clematis_alpina1JUSA.jpg|Un bocc
Image:Clematis_alpina_ENBLA03.JPG|Le feuje
Image:Clematis_alpina_ENBLA04.JPG|Ij frut


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Clematis alpina* (L.) Miller, 1768

Categorìa:Clematis
Categorìa:Fior ëd montagna
Centaurea montana

### Descrission
Pianta erbosa ch'a viv sempre, con la gamba auta fin a 70 cm. Soe feuje a son auterne, ovaj, a lansa e a ponta, ëd color verd brilant; cole dë dzora, quand a son giovo, a son sovens coatà da na peluria bianca. Le fior a son sircondà da dë scaje bordà 'd neir; le fior sentraj, ëd color bianch-reusa, a son a tubo; nopà, cole 'd fòra a son butà a ragg, con la part a tubo bianca e 'l rest viòla, celest o bleu sombr.

### Ambient
A chërs an pra e bòsch duvert, sech e butà al sol, da 300 a 1.900 méter.

### Fioridura
Da magg a agost.

### Particolarità
Ël nòm sientìfich a riva dal grech e a veul dì *'erba dël sentaur*; scond la legenda, ël sentaur Chiron a l'avìa varì da na maladìa mersì a un papin ëd Centaurea nigra. A son conossùe, ant la fitoterapìa moderna, le proprietà medissinaj dël *pransaj*.


Image:Centaurea_montana-0199.jpg|La pianta
Image:Centaurea_cyanus_et_formicidae.jpg|La bola
Image:Centaurea_Montana_Luc_Viatour.JPG|La fior


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Centaurea montana* L.

Categorìa:Centaurea
Categorìa:Fior ëd montagna
Gentiana bavarica

### Descrission
A l'é na pianta ch'e viv sempre, auta da 4 a 20 cm, con le gambe ch'a coro për tèra e ch'a pòrt sia branch stérij che da fior, con feuje basaj ovaj rionde an ponta e cobià arlongh le gambe. Le fior a son da sole, con 5 pétaj, bleu fòrt o violet, con ël bicer ch'a s'anvërtoja dzor chiel midem e a forma dle cite alëtte.

### Ambient
A chërs ant le valëtte nivaj, dzor le moren-e glassiaj, ant le pasture ùmide, dzor ij bòrd dij ri a anté la fiòca a dura ampess, da 1.700 a 3.200 méter.

### Fioridura
Da luj a agost.

### Particolarità
A l'é na specie proteta. 


Image:Gentiana-bavarica.jpg|Un bocc
Image:Androsace_alpina_Gentiana_bavarica_subsp_subacaulis.jpg|Un bocc


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Gentiana bavarica* L. 1753

Categorìa:Gentiana
Categorìa:Fior ëd montagna
Gentiana clusii

### Descrission
A l'é na pianta erbosa ch'a viv sempre, a chërs pòch, auta da 3 a 12 cm, con feuje a rosëtta basaj, a lansa, e feuje dla gamba pi curte e ovaj. La fior a l'é sola, a l'é un bicer longh fin-a a 4 cm, bleu-violet caraterisà da dij dent triangolar avuss e con s-ciapure ancreuse tra un e l'autr.

### Ambient
A chërs ant le pasture alpin-e e subalpin-e, ant ij pòst rocos, mairi, calcaros, da 1.300 a 2.700 méter. Dle vire a riva fin a 500 m.

### Fioridura
Da magg a agost, scond l'autëssa.

### Particolarità
A l'é na specie proteta, përché ant ël temp a l'é staita cujìa da mat për fene dij licor.


Image:Gentiana_clusii03.jpg|Un bocc
Image:Gentiana_clusii_Atlas_Alpenflora.jpg|Un disegn


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Gentiana clusii* E.P.Perrier & Songeon

Categorìa:Gentiana
Categorìa:Fior ëd montagna
Gentiana cruciata

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempre, con na gamba sempia auta da 15 a 50 cm. Le feuje a son butà a cros an sla gamba, e a l'é sòn ch'a da 'l nòm a la specie. A son a lansa, rotonde an ponta, dentà an manera pa regolar, cole 'd sota a son con un picol curt, cole dë dzora a son sensa picol. Le fior a son bleu-violet da drinta e gris-bleu o vërdastr da fòra, butà a fass a l'insersion dle feuje, con bicer a tubo e quatr dent triangolar e pa regolar.

### Ambient
A chërs ant ij pra sechpasture, bòrd ëd santé, bin al sol e dzor fond calcaros suit, da 200 a 2.000 méter.

### Fioridura
Da giugn a stèmber.

### Particolarità
A l'é na specie proteta e a l'é dovrà, com le autre, për soe proprietà farmacéutiche, për la cura dla frev e dij verm. A l'é 'dcò bin conossùa për ij sò prinsipi amer.


Image:Gentianaceae_-_Gentiana_cruciata.JPG|Le piante
Image:Gentianaceae_-_Gentiana_cruciata-1.JPG|Na pianta
Image:Gentianaceae_-_Gentiana_cruciata-4.JPG|Un bocc


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Gentiana cruciata* L.

Categorìa:Gentiana
Categorìa:Fior ëd montagna
Luciano Pacomio

**Luciano Pacomio** (Vilaneuva Monfrà, 4 novembre 1941) a l'é el vësco emèrit dël Mondvì dal 29 stèmber 2017.

## Arferiment


## Anliure esterne

* Diòcesi d'ël Mondvì
Mamìfer

Ij **mamìfer** (**Mammalia**, Linnaeus 1758) a son na class ëd vertebrà da la pel coatà ëd pluch. Le fumele dij mamìfer l'an doi o pì pupe.
Esempi ëd mamìfer son ël giari, ël caval e l'òm.

*
Sermide e Felonica

**Sermide e Felonica** (*Sèrmad e Flonga* an dialèt local) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 7.425 abitant , ant la provinsa ëd Màntoa.

Ël comun a l'é stàit creà dël 1m ëd mars 2017 da la fusion dij comun ëd Sermide e Felonica, për ancorporassion ëd Felonica ant ël comun ëd Sermide.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mirco Bortesi (dal 12/06/2017).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Màntoa
Geranium sylvaticum

### Descrission
A l'é na pianta erbosa ch'a viv sempre, auta da 50 a 70 cm. A l'ha na gamba con dij grop, ramifià e coatà da dij peil an su. Le feuje basaj e dla gamba a son palmà, con picol e spartìe an vaire segment romboidaj; le fior a l'han 5 pétaj reusa-viòla.

### Ambient
A chërs ant ij pra e ant le raisure, sle rive dij ri e dij torent.

### Fioridura
Da magg a agost.

### Particolarità
Ël nòm *gerani* a riva dal grech "geranos", ch'a veul dì *gru*, nòm colegà al frut, dont la forma a smija al bech ëd la gru. Sta pianta a smija dotà 'd proprietà utij al tratament dij disturb dë stòmi, dij ren e dël diabete.


Image:Geranium_sylvaticum_ENBLA01.jpeg|La pianta
Image:Geranium_sylvaticum_ENBLA03.jpeg|La feuja
Image:Geranium_sylvaticum_ENBLA02.jpeg|Le fior


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Geranium sylvaticum* L. 1753

Categorìa:Geranium
Categorìa:Fior ëd montagna
Globularia cordifolia

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempre. A cor për tèra e a peul rivé a n'autëssa da 3 a 15 cm. Le feuje basaj a son longhe e le fior a l'han la forma 'd cite bale, con tante fiorin-e d'un color ch'a va dal gris bleu al viòla.

### Ambient
A chërs ant le ruvin-e ma 'dcò ant le zone rocose e sëcche; a-j piaso ij teren calcaros e as peul trovesse da 1.800 a 2.500 méter.

### Fioridura
Da magg a agost.

### Particolarità
Sta pianta a conten na sostansa, la *globulin-a*, motobin velenosa.


Image:Globularia_cordifolia2.jpg|La fior
Image:Globularia_cordifolia_sl1.jpg|La pianta
Image:Globularia_cordifolia4.jpg|Un bocc


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Globularia cordifolia* L. 1753

Categorìa:Globularia
Categorìa:Fior ëd montagna
Nigritella nigra

### Descrission
A l'é na pianta erbosa ch'a viv sempre, auta da 10 a 20 cm, con la gamba strià e pòche feuje basaj a lansa; le feuje dla gamba a son autërnà e a lansa. Le fior a son a spi, a smijo na bala un pòch a piràmide, ëd color ch'a va dal reusa ciair al ross-viòla sombr.

### Ambient
A chërs ant ij teren pòvr e calcaros, ant le pasture e ij pra rasà, da 1.200 a 2.700 méter.

### Fioridura
Da giugn a agost.

### Particolarità
A l'é na pianta proteta. A l'ha un përfum ëd cicolata e vanija, ch'a la rend un-a dle *orchidee* pi përfumà. Al contrari 'd la pi part dj'orchidee, a viv pa a speise 'd piante pi gròsse. Për riproduvse, a viv ansem a particolar fonz, dont jë spore a la anfeto e a përmëtto 'l dësvilup dle soe smens.


Image:Brunkulla2.JPG|Le fior


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Nigritella nigra* (L.) Rchb. f., 1908

Categorìa:Nigritella
Categorìa:Fior ëd montagna
Myosotis alpestris

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempre e sempevërda, con gamba drita, completament peilosa. A l'ha le feuje 'd sota linear-spatolà, peilose da sota e da dzora. Le feuje basaj a son a rosëtta, nopà le feuje dla gamba a ven-o na vira pi cite. Le fior a son celest ciair con ël sénter giaun, a l'han la forma 'd na cita ciòca con ij pétaj piat e a son spess.

### Ambient
A chërs ant le valëtte, ant le pasture, dzor le ròche, ant ij pra e ant ij pòst ùmid.

### Fioridura
Da avril a luj.

### Particolarità
Ël nòm a riva dal grech *muos* ch'a veul dì *del giari* e da *ous* ch'a veul dì *orija*. Tut ansem a veul dì *orija 'd giari* për la forma 'd soe feuje e dij sò pétaj.


Image:Myosotis_alpestris.jpg|Le fior
Image:MyosotisAlpestris-overv.jpg|Un bocc


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Myosotis alpestris* F.W.Schmidt, 1794

Categorìa:Myosotis
Categorìa:Fior ëd montagna
Dactylorhiza sambucina

### Descrission
A l'é na pianta erbosa con dle gambe pla e drite, aut fin a 40 cm. Le feuje a son an tut da 4 a 7. Cole 'd sot a son a lansa e con la ponta rionda, cole dë dzor a son a lansa ma con la ponta avussa. A presento, peui, dle nervadure për ël longh. Le fior a forme djë spi e a peulo esse 'd vaire color, da giaun a ross a ross-viòla. A son a silìnder e a son butà a l'assëlla dle feuje, virà an manera da fé intré j'inset.

### Ambient
A chërs ant le raisure dij bòsch, ant ij pra sech, ant ij teren calcaros o silicos e pòch dru o fin-a sech, fin a 2.000 méter.

### Fioridura
Da avril a giugn.

### Particolarità
A l'é na pianta proteta. Ël nòm a riva da doe paròle greche ch'a veulo dì *dil* e *rèis* e as arferisso a la forma dle rèis spartìe an tanti cit tubo; *sambucina* as arferiss a l'odor ëd sambur che la pianta a sa.


Image:Dactylorhiza_sambucina_white_NRM.jpg|La fior
Image:Dactylorhiza_sambucina.jpg|Particolar
Image:Dactylorhiza_sambucina_040531Bw.jpg|Un pra


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Dactylorhiza sambucina* (L.) Soó (1962)

Categorìa:Dactylorhiza
Categorìa:Fior ëd montagna
Nicolas Cage

**Nicolas Cage**, nom ver **Nicolas Kim Coppola** (Long Beach, 7 gènè 1964), a l'é n'ator american.

Cage, Nicolas
Elefant

Ij **'elefant** (*Elephas*) a son mamìfer ëd la famija dij Elephantidae. 

## Caraterìstiche

L'elefant african a ruva peisé 12.000 chilo (ël mas-cc).
Soa speransa ëd vita a ruva a 50 e 70 agn. 

## Nòte


## Commons
*

Categorìa:Elephantidae
Physoplexis comosa

### Descrission
A l'é na pianta erbosa, auta fin a 20 cm. Le feuje basaj a son ovaj o a cheur e a l'han un longh picol, dentà ai bòrd. Le feuje dla gamba a son sensa picol e a lansa. La fior a l'é a bala, formà da na vinten-a 'd fiorin-e violet riond al pé, com un balonòt, e sarà streite an su, saldà a formé un  gancio sutil viòla sombr, dont a sporzo 2 stim, anvërtojà quand a son movr.

### Ambient
A chërs ant le filure dle ròche calcarose, a l'ombra, dzor ij 1.400 méter.

### Fioridura
Da giugn a stèmber.

### Particolarità
A l'é na pianta proteta e motobin raira, motobin antica, a l'é l'ùnica ant sò géner, a riva dai temp pre-glaciaj. Ha l'ha na reis carnosa e a rava, belavans sta reis a së s-cianca sempre quand as preuva a gavela d'ant la ròca, e për sòn-sì a l'é ancor pi dlicà e protet.


Image:Physoplexis_comosa_4.JPG|La fior
Image:Physoplexis_comosa_1.jpg|Le feuje
Image:Physoplexis_comosa_Orchi_2012-06-10_005.jpg|Un bocc


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Physoplexis comosa* (L.) Schur, 1853

Categorìa:Physoplexis
Categorìa:Fior ëd montagna
Nelly Furtado

**Nelly Kim Furtado** (Victoria, Canadà 2 dë dzèmber 1978) a l'é na cantant pop canadèisa.
## Discografia
### Àlbom
* 2000 - *Whoa, Nelly!*
* 2003 - *Folklore*
* 2006 - *Loose*
* 2009 - *Mi Plan*
* 2012 - *The Spirit Indestructible*
* 2017 - *The Ride*
* 2024 - *7*

Furtado, Nelly
Furtado, Nelly
Lythrum salicaria

### Descrission
Piant con le gambe drite, arbuste e peilose a session quadra, aute fin a 60-120 cm. Le feuje a son sensa picol, ambaronà a fass da 3 da sota e da tre da dzora. Le fior a spi a son ambaronà a fass da ses, con ses pétaj a lansa 'd color viòla rossastr.

### Ambient
A chërs ant ij pòst ùmid e davzin ai ri d'eva.

### Fioridura
Da giugn a otober.

### Particolarità
Soe fior a son motobin riche 'd sostanse medissinaj. An pi, essend rica 'd tanin, a l'ha dle proprietà ch'a l'han rendula ùtila ant ij sécoj e ant la prima guèra mondial për la cura dël tif. A ven ëdcò dovrà për consé le pej. ël nòm *salicaria* a riva da soa smijansa ai branch dij sàles, ch'a chërso com chila arlong ij cors d'eva.


Image:LythrumSalicariaBig.jpg|La fior
Image:Hylobius_transversovittatus_20050729_457.jpg|Le feuje
Image:Lythrum salicaria - Blutweiderich 0507241.jpg|Un bocc


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Lythrum salicaria* L. 1753

Categorìa:Lythrum
Categorìa:Fior ëd montagna
Veronica fruticans

### Descrission
Pianta ch'a viv sempre, con la gamba curvà an aut, lignosa al pe, auta da 5 a 10 cm. A l'ha le feuje basaj ch'a luso e a son pla, ma peilose al bòrd, le feuje dla gamba a son ovaj a lansa. Le fior a l'han ij pétaj bleu fòrt, con la gola bianca e n'anel porporos a la boca.

### Ambient
A chërs dzor ij versanr rocos, ant le filure dle ròche, da 1.000 a 3.000 méter.

### Fioridura
Da giugn a stèmber.

### Particolarità
*Veronica* a podrìa rivé da *vera* e *unica*, përché a l'é sempre pensasse che st'erba a l'avèissa dle virtù ùniche.

A podrìa 'dcò rivé da S. Verònica, dont la pianta a l'é dicà, o da l'auterassion dël nòm *betonica*.

*Fruticans* a podrìa rivé dal latin *fruticum* e esse arferì a la fusmìa lignosa dël pé dla pianta.


Image:Veronica_fructicans03.jpg|Un bocc
Image:Veronica_fruticans_T69.1.jpg|Un pra


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Veronica fruticans* Jacq., 1762

Categorìa:Veronica
Categorìa:Fior ëd montagna
Stockbridge (Massachusetts)

**Stockbridge** a l’é na comun-a djë Stat Unì d'América. 
A conta 2.196 abitant (2010).

## Geografìa
La sità as treuva an Massachusetts ant la Contà ëd Berkshire.

## Stòria
La comun-a a l’é stàita fondà dël 1734. 

Categorìa:Comun dël Massachusetts
Università ëd Pisa

L**'Università ëd Pisa** a l’é un-a dlë pì veje università dël mond an essend nassùa ant ël 1343.
  

## Organisassion
L'Università ëd Pisa a conta 20 dipartiment. 

Pisa
Categorìa:Pisa
Sitadela ëd Lissandria

Dël 1713, con la fin dla Guèra ëd Sucession Ëspagneula la sità ëd Lissandria a ven part dël Ducà ëd Savoia.
Ël re Vitòrio Medeo II a pija la decision ëd comandé ëd costruì, ando a-i era ël vej borgh ëd Bergoglio, 'na granda sitadela, fabricà conforma a le pì moderne técniche ëd fortificassion.
Ël proget a l'é dl'architet militar Ignazio Bertola.
La piassafòrt, a pianta esagonal, a l'é realisà an quatordes agn ëd travaj, dal 1732 (la prima pera a l'é posà ai 4 dë stèmber) al 1745.
Al di d'ancheuj, la sitadela a l'é na ciadeuvra d'angignerìa militar.
Napoleon, che durant soa ocupassion dël Piemont a l'avìa ordinà ëd dësblé le fortificassion sabàude, a la risparmia.

Categorìa:Architetura ëd Lissandria
Palass Ghilini

**Palass Ghilini** a l'era la residensa dla veja famija Ghilini a Lissandria.
Progetà da Benedetto Alfieri, soa costrussion a l'é ancaminà dël 1732.
Al di d'ancheuj a l'é la sede dla Prefetura ëd Lissandria.

Categorìa:Architetura ëd Lissandria
Categorìa:Palass dël Piemont
Benedetto Alfieri

Architet.
**Benedetto Innocenzo Gaspare Giuseppe Alfieri** a l'era nassù a Roma ëd l'8 ëd giugn 1699 e a l'é mòrt a Turin ai 6 dë dzèmber dël 1767.
Fieul ëd l'astesan Alessandro Alfieri Bianco e dla roman-a Lavinia Ponte a l'era dla midema famija ëd Vitòrio Alfieri.

Benedetto Alfieri a l'é stàit 'dcò sìndich d'Ast dal 1726 al 1730; 'me architet e ingegné a l'ha travajà an Ast, a Lissandria al Palass Ghilini e a Turin al Teatr Real.

Alfieri, Benedetto
Rebecca Romijn

Atris american-a.
**Rebecca Romijn** a l'é nassùa a Berkeley ai 6 ëd novèmber dël 1972.

Romijn, Rebecca
Natasha Henstridge

**Natasha Henstridge** (Springdale, 15 d'ost 1974) a l'è n'atris canadèisa.

Categorìa:Ator canadèis
Norman Rockwell

**Norman Percevel Rockwell** (New York, 3 fërvé 1894 – Stockbridge, 8 novèmber 1978) a l'é stàit un pitor american.
## Euvre

Rockwell, Norman
Digeridó

Categorìa:Strument musicaj

Ël digeridó a l'é në strument musical a vent originari dl'Australia, sonà con la técnica dla respirassion sircolar.
Mùsica

La **mùsica** a l'é na forma d'art e d'atività coltural dont ël mojen a l'é ël son. J'element sentraj ch'a definisso la mùsica a son l'autëssa, la cadensa, la dinàmica e ël tìmber dël son; i diferent géner ëd mùsica a peusso enfatisé o dësenfatisé costi element. La mùsica a peul esse eseguìa da na granda quantità dë strument e 'd técniche vocaj, e a peul combiné dj'element strumentaj a dj'element vocaj. La paròla "mùsica" a deriva dal grech μουσική (mosiché), visadì "l'art ëd le Muse".
Tina Fey

Atris american-a.
**Elisabeth "Tina" Fey** a l'é nassùa a Upper Darby ai 18 ëd magg dël 1970.

Fey, Tina
Fey, Tina
Viola calcarata

### Descrission
Pianta erbosa ch'a viv sempre, a peul rivé a 20 cm. Soa gamba a l'é pla e curta, soe feuje a son rionde, ovaj o a lansa, peilose e dentà al bòrd. La fior a l'é faita da 5 pétaj e as peul trovesse sia 'd color viòla, che bianch o giaun o con tùit sti color mës-cià; a l'ha në spron ëd 8-15 mm.

### Ambient
A chërs ant le pasture alpin-e, ant ij pra, ant le valëtte nivaj, ant le zone giairose, da 1.400 a 2.800 méter.

### Fioridura
Da magg a agost.

### Particolarità
A l'é na specie 'd montagna, vzin a Viola tricolor. As diferensia sia pë soe dimension - a l'ha na fior pi gròssa - sia përchè ij pétaj lateraj a son vzin a coj dë 

dzora e nen a coj ëd sota.


Image:Viola_calcarata30072004.JPG|A fior giauna


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Viola calcarata* L. 1753

Categorìa:Viola
Categorìa:Fior ëd montagna
Ribes rubrum

## Descrission
Busson aut fin a 1,5 méter; le gambe a son motobin ramifià.
Le feuje a son palmà.
Le fior a son bianche-giaunastre a rapa.
Ij frut a son bije rosse quand a son meuvr.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ùmid, dal livel dël mar a 2.100 méter. Ij frut a maduro da luj a agost.

Le piante 'd ribes a arbuto sempre. J'arbut a fan dal second ann, për 2-3 agn. As povo le rame ch'a l'han già portà për quaich agn e 'dcò dij but se a-i n'é tròpi. A son piante ch'a pijo pa dle maladìe, mincatant a peulo pijé 'l *mal bianch*.

### Proprietà
A l'é dovrà për but depurativ e diuretich, vitamìnich.

### Cusin-a
Ij frut a ven-o dovrà për fé 'd doss d'ogni sòrt.


Image:Ribes_rubrum_flos.JPG|Le fior
Image:Menkovo_-_abandoned_house_with_red_currant_-_DSCF5767.JPG|La pianta


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Ribes rubrum** L.

Categorìa:Fruta sërvaja
Categorìa:Ribes
Rubus caesius

## Descrission
Busson ch'a viv sempre. Ij branch a l'han dle spin-e deble. Le feuje a son spartìe an 3 part ovale, avusse an ponta e dentà al bòrd.
Le fior a son a rape da 2 a 5. Ij frut a son bluastr sombr quand a son meuvr, men bon ëd coj dël Rubus fruticosus e dël Rubus ulmifolius. 

### Ambient
A chërs ant le sev e ant ij bòsch con teren calcaros,  dal livel dël mar a 1.200 méter. A frutìfica da giugn a luj.

### Proprietà
Diurétiche a antinfiamatòrie.

### Cusin-a
Le more as mangio al natural o as dòvro për siròp, giuss, geldin-e, marmlade, sausse, licor, sòt branda. 

As peulo pistesse e fesse beuje, e peui as peulo distilesse per fé na bon-a branda.


Image:Rubus_caesius_02_by-dpc.jpg|Le feuje
Image:Põldmuraka õis Rubus caesius.jpg|La fior
Image:Bombus_lapidarius_-_Rubus_caesius_-_Valingu.jpg|La fior
Image:Rubus caesius fruit - Keila.jpg|Ij frut


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Rubus caesius** L. 1753

Categorìa:Fruta sërvaja
Categorìa:Rubus
Ribes uva-crispa

## Descrission
Busson a feuje ch'a dròco, motobin ramifià, con spin-e robuste, aut da 0,60 a 1,50 méter.
Le feuje, auterne dzor ij branch prinsipaj, a son a rosëtta dzor ij branch curt. a l'han un picol longh con lor. Da dzora a son pla e verd sombr, da sota a son peilose dzor le nervadure. A son dentà al bòrd.
Le fior, ëd color verdastr, a l'han 5 stam, lungh com ël bicer; ël frut a l'é n'asinel mòl ëd color verd, giaun opurament ross-brun; an ponta a l'ha lòn ch'a-i resta dël bicer.
Jë smens a son sarà da 'd geladin-a.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch colinar e ant le praderìe rocose, a fioriss da avril a magg; ij frut a-i son da luj a agost. Dai 100 ai 1.600 méter.

### Proprietà
A l'ha motobin ëd vitamina "C".

### Cusin-a
A ven mangià com fruta opuramemt për siròp, marmlade e geladin-e.


Image:Ribes_uva-crispa4_ies.jpg|La feuja
Image:Ribes_uva-crispa20090512_042.jpg|La fior
Image:Ribes_uva-crispa_130405.jpg|La rama


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Ribes uva-crispa** L.

Categorìa:Fruta sërvaja
Categorìa:Ribes
Crataegus azarolus

### Descrission
Cit erbo; a peul rivé a 6 méter d'autëssa, sovens pòch pi che un busson.
Le feuje  a son auterne, con picol curt, a son spartìe profondament.
Le fior a son përfumà e a rapa, a son bianch e con jë stam ross-viòla.
Ij frut a son dij pomet motobin variabij ant le dimension e ant ël color. Mai pi gròss che 2,5 cm.

### Distribussion
A l'é na specie spatarà ant l'Europa meridional, l 'Asia Minor e l'Àfrica setentrional. A fioriss da avril a giugn.

### Notissie
Ij frut a son motobin rich ëd vitamina "A". Ij frut a son dovrà për fé 'd marmlade, geladin-e, salate e macedònie. As conserva sota alcol e sota branda.


Image:Crataegus_azarolus_Blatt.jpg|Ij frut verd
Image:Crataegus_azarolus_Zingaro_084.jpg|Le fior
Image:Crataegus_azarolus_MHNT.BOT.2012.10.27.jpg|Ij frut sech


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Crategus azarolus** L. 1753

Categorìa:Botànica
Categorìa:Crataegus
Crataegus crus-galli

### Descrission
Busson o cit erbo, aut fin a 6 m. Branch con spin-e 'd 3-8 cm. Feuje auternà, sempie, ovaj, verd scur lusente, pla dzor e sota, d'otonn arancion-ross.
Fior bianch, a fioriss tard.
Frut da ross-arancion a ross-scur, a conten-o 2 smens. Sovens a stan an sla pianta fin a la prima.

### Distribussion
A chërs ant ij boschet duvert, dzor teren sech e rocos.

### Notissie
Ij frut a son dovrà com fruta, crùa e cheuita. E 'dcò për fé 'd geladin-e.


Image:Crataegus_crus-galli_flowers_1.jpg|Le fior
Image:Crataegus_crus_galli_3.jpg|Frut
Image:Crataegus_crus_galli_2.jpg|Le spin-e
Image:Crataegus_crus_galli_1.jpg|Bion


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Crataegus crus-galli** L. 1753

Categorìa:Botànica
Categorìa:Crataegus
Ribes nigrum

## Descrission
Busson sensa spin-e aut fin a 2 méter; le gambe a son ramifià e drite, ij but , pla o pen-e peilos, a l'han la pleuja con dle giandole giaune ch'a l'han n'odor particolar; la scòrsa dle rame giovo a l'é seulia e iaira, scura ant le rame veje.
Le feuje a l'han un picol longh, la feuja a l'é a forma ëd cheur a l'atach, e spartìa da 3 a 5 part, avusse an ponta e con ël bòrd dentà; da dzora a son pla, da sota un pòch peilose e con le giandole giaune ch'ai dan n'odor fòrt.
Le fior, da 5 a 10, a son a rapa, peilose com i picoj; Al bòrd ai é ij 5 sépaj verd, an drinta ij 5 pétaj reusa - biancastr.
Ël frut a l'é na bija neiracon la carn verdastra, a conten dle cite smens; an ponta ai resto ij rest dël bicer.

### Ambient
A chërs ant ij bòsch fresch, ai bord dij fium, arlongh le sev., da 500 a 1.500 méter. Ij frut a maduro da giugn a luj

### Proprietà
A l'é dovrà për but depurativ e diuretich.

### Cusin-a
Ij frut a ven-o dovrà për sirop e conserve.


Image:Ribes_nigrum_flos.JPG|Le fior
Image:Schwarze_Johannisbeeren_Makro.jpg|Ij frut


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Ribes nigrum** L.

Categorìa:Fruta sërvaja
Categorìa:Ribes
Rubus fruticosus

## Descrission
Busson spinos, con i branch curvà ant la part dë dzora, longh fin ch'a toco për tèra, anté le ponte sovens a buto dle reis. Aut fin a 2 o 3 méter.
Ij branch a son silìndrich al pe, angolos a la sima, verd o brun-rossastr, coatà dë spin-e. Ij branch vej a son maròn.
Le feuje a son faite da 5 fojëtte, ël picol a l'é pla e con dë spin-e a gancio; le fojëtte a son ëd forma oval , la ponta a l'é avussa; la part dë dzora a l'é verd sombr e pla, cola 'd sota a l'é bianca e peilosa, ël bòrd a l'é dentà.
Le fior a son a rape, motobin peilose; ël bicer a l'é fait da 5 sépaj ovaj e avuss, sirà andarera; ij 5 pétaj a son ovaj, reusa o biancastr.
Ij frut, le more, a son complicà, con motobin ëd giuss, neir o buastr con un cit òss motobin dur.

### Ambient
A chërs ai bòrd dij bòsch, dle raisure, dij gerb, dal livel dël mar a 1.100 méter. A fioriss da magg a luj.

### Proprietà
Ij Roman a mastiavo le feuje për combate j'emoragìe dle zanzive.

### Cusin-a
Motobin dovrà për torte, siròp e marmlade.


Image:Rubus_fructicosus_li%C5%9Bcie_201.jpg|Le feuje
Image:Spines_on_blackberry.jpg|Le spin-e
Image:Rubus_fruticosus_Luc_Viatour.JPG|Le fior
Image:Handful_of_blackberries.jpg|Ij frut


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Rubus fruticosus** L. 1753

Categorìa:Fruta sërvaja
Categorìa:Rubus
Capparis spinosa

### Descrission
Ël tàpari a l'é na cita pianta sempre vërda originaria dël Mediterani e dl'Asia sénter-meridional. A peul rivé a un méter d'autëssa, con ramet ch'a son sempre virà an giù. Le feuje a son auterne con picol longh da 3 a 10 mm, ovaj o scasi rionde; a l'atach a peulo esse un pòch a cheur, con la ponta rionda o da rair piata. Le fior a son gròsse, ëd color bianch o reusa, motobin anciarmante, a l'atach ëd minca feuja. Ij frut a son dle càpsule vërde, a fus, reusa an drinta. A conten-o vaire smens neir o giaunastr, da 1 a 2 mm.

### Distribussion
A chërs coatand la tèra, o pendù ai muret, o ant le chërpure dla ròca. A fioriss d'istà, ampess, da magg a stèmber. Pi a setentrion, da giugn a luj.

### Notissie
Ij boton, cujì quand a son ancor nen durbisse, peui conservà an salameuja, a son motobin arsercà. As dòvra 'dcò la scòrsa dla reis, com 

diurétich.


Image:Alicudi_-_Capparis_Spinosa.jpg|La pianta
Image:Kapern.jpg|Ij frut
Image:Kapernblaettersalat_auf_Rhodos.JPG|An cusin-a


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Capparis spinosa** L. 1753

Categorìa:Botànica
Categorìa:Capparis
Còsim dij Médici ël vej

**Còsim dij Médici ël vej**, nassù a Firense dël 27 ëd stémber 1389 e mort a Careggi ai prim ëd òst dël 1467 a l'é stait un banché e òm politich italian.

Fieul ëd Giovanni di Bicci dij Médici e ëd Piccarda Bueri, a l'ha goernà "de facto" la Repùblica ëd Firense për pì ëd 30 agn an preparand cola che seria stàita ciamà *Signoria*.

Dël 1415 a l'ha marià Contessina de' Bardi, dont a l'ha avù doi fioj: Pier dël 1416 e Gioàn dël 1421.

Categorìa:Médici
Lorenzo de' Medici

**Lorenzo de'Medici**, stranomà *il Magnifico*, Firense, 1 géné 1449 - Careggi, 8 avril 1492, a l'é stait un om politich e 'dcò scritor italian, anvod ëd Còsim dij Médici ël vej.

categorìa:Médici
Yazoo

Ij **Yazoo** a son na formassion ëd rock eletrònich anglèisa, nassùa dël 1981 a Basildon e ativa fin dël 1983 e peuj torna dël 2008 fin al di d’ancheuj.

La banda a l'é formà da Vince Clarke e dla cantanta anglèisa Alison Moyet.

Vince Clarke a l'avia colaborà (fin dël 1981) con n'autra banda ch'avia ij so achjt semper a Basildon, ij Depeche Mode. 

## Àlbom ant jë studi
* 1982 - *Upstairs at Eric's* 
* 1983 - *You and Me Both* 
## Racòlte
* 1999 - *Only Yazoo - The Best of Yazoo*
* 2008 - *In Your Room* 

Categorìa:Formassion musicaj dël Regn Unì
Categorìa:Formassion musicaj rock
Louisville (Kentucky)

**Louisville** a l'é na sità ëd ël Kentucky ëd 612.780 abitant la prim-a dlë stat për nùmer d'abitant.
## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1778.

## Geografìa
Louisville as treuva davzin al fium Ohio

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dël Kentucky
Michael Richards

**Michael Richards** (nòm complet **Michael Anthony Richards**) a l'é n'àtor american, nà dël 24 luj 1949 a Culver City, Califòrnia.

Richards, Michael
Richards, Michael
Susanne Blakeslee

**Susanne Blakeslee** (nòm complet **Susanne Ann Blakeslee**) a l'é n'àtriss american-a, nàita dël 27 gené 1956 a Los Angeles, Califòrnia.

Blakeslee, Susanne
Blakeslee, Susanne
The Smashing Pumpkins

Ij **Smashing Pumpkins** a son na formassion alternative rock american-a, formasse a Chicago, dël 1988 e ativa fin al dì d'ancheuj.
 
La banda a l'era formà a l'inissi da Billy Corgan (vos) e James Iha (ghitara) apress a s'gionto D'arcy Wretzky (bass) e Jimmy Chamberlin (batéria).

## Àlbom
* 1991 – Gish
* 1993 – Siamese Dream
* 1995 – Mellon Collie and the Infinite Sadness
* 1998 – Adore
* 2000 – Machina/The Machines of God
* 2001 – Machina II/The Friends and Enemies of Modern Music
* 2007 – Zeitgeist
* 2012 – Oceania
* 2014 – Monuments to an Elegy
* 2018 – Shiny and Oh So Bright, Vol. 1 / LP: No Past. No Future. No Sun.
* 2020 – Cyr
* 2023 – Atum: A Rock Opera in Three Acts
* 2024 – Aghori Mhori Mei

### Racòlte
* 1994 – *Pisces Iscariot*
* 1994 – *Siamese Singles*
* 1996 – *The Aeroplane Flies High*
* 2001 – *Greatest Hits*
* 2002 – *Earphoria*

### EP
* 1991 – *Lull*
* 1992 – *Peel Sessions*
* 1996 – *1979 Mixes*
* 1997 – *The End Is the Beginning Is the End (The Remixes)*
* 1998 – *Live at Cabaret Metro 10-5-88*
* 2008 – *American Gothic*
* 2010 – *Teargarden by Kaleidyscope Vol. 1: Songs for a Sailor*
* 2010 – *Teargarden by Kaleidyscope Vol. 2: The Solstice Bare*

Categorìa:Formassion musicaj djë Stat Unì d'América
Categorìa:Formassion musicaj rock
Morcheeba

Ij **Morcheeba** a son na formassion pop eletronich anglèisa fondà dël 1996 da ij frej *Paul Godfrey*, *Ross Godfrey* e dla cantanta *Skye Edwards* a Londra.
La banda a l'é staita ativa fin dël 2016, peui, apress cheich agn d'interussion ëd l'atività, a l'é reunisse torna dël 2018.

## Àlbom

* 1996 – *Who Can You Trust?*
* 1998 – *Big Calm*
* 2000 – *Fragments of Freedom*
* 2002 – *Charango*
* 2005 – *The Antidote*
* 2008 – *Dive Deep*
* 2010 – *Blood Like Lemonade*
* 2013 – *Head Up High*
* 2018 – *Blaze Away*
* 2021 – *Blackest Blue*

Categorìa:Formassion musicaj dël Regn Unì
Categorìa:Mùsica legera anglèisa
Categorìa:Formassion musicaj pop
Lentinellus tridentinus

### Descrission
Capel fin da 5 a 30 mm, a amburì, con ël bòrd strià o scanalà. Pel brun-rossastra a temp ùmid, bes-arancion ciair con tem sech, prima a scaje, peui seulia con l'età.
Lamele da adnà a decorente, pitòst s-ciasse, ocra sfumà 'd rossastr, con il fil dentà.
Gamba auta da 5 a 30 mm e larga da 2 a 3 mm, lateral, dle vire strià për ël longh, tut coatà da 'd pover, dël midem color dël capel.
Carn biancastra, sotila. Gnun odor, savor un pòch farinos, amaricant ma nen picant.

### Ambient
A chërs da sol o a bocc, dzor branch sech e bòsch mòrt ëd latifeuje e conìfere, d'istà e d'otonn.

### Comestibilità

Pa gnun anteress alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Lentinellus tridentinus** (Bres. -> Sacc. & P.Syd.) Singer
* [= Lentinus tridentinus Bres. -> Sacc. & P.Syd.] 

Categorìa:Lentinellus
Categorìa:Figure da buté
Messerschmitt Me 262

Ël **Messerschmitt Me 262** stranomà *Schwalbe* (an alman: "róndola") ant'la version da cassa, o *Sturmvogel* (an alman: "osel dla tempesta" lat:"Hydrobates pelagicus") ant'la version da cassa bombardié, a l'é stàit un dij prim avion militar a reassion dël mond, fabricà an Almagna durant la Sconda guèra mondial.
A l'ha fàit ël prim vòl dël 1942 e a l'é intrà an servissi dal 1944.
Soa produssion a l'é stàita ëd 1.433 esemplar dont màch 500 anviron entrà an servissi efetiv prima dla fin dla guèra.
Soa lestëssa màssima a l'era ëd 878 Km/h.

Categorìa:Avion militar
Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Gloster Meteor

Ël **Gloster Meteor** a l'é stàit un dij prim avion militar a reassion dël mond, fabricà ant ël Regn Unì durant la Sconda guèra mondial.
A l'ha fàit ël prim vòl dël 1943 e a l'é intrà an servissi dal 1944.
Ël Gloster Meteor a l'é stàit produssù an diferent version an un total ëd 3.875 esemplar (durant e apress la guèra) dont j'ùltime a son restà an servissi fin a la metà dij agn '80.
Soa lestëssa màssima a l'era antrames 668 km/ora e 950 km/ora. 

Categorìa:Avion militar
Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Lockheed Martin C-130J Super Hercules

Ël **Lockheed Martin C-130J Super Hercules** a l'é un avion ëd trasport militar, fabricà ant jë Stat Unì.
A l'é un evolussion ëd 'l Lockheed C-130 Hercules che a l'avia fàit ël prim vòl dël 1954 e a l'é intrà an servissi dal 1957.

Categorìa:Avion militar
Alberto Santos-Dumont

**Alberto Santos-Dumont** (Palmira, 20 ëd luj 1873 – Guarujá, 23 ëd luj 1932) a l'é stàit un inventor e pionié dl'Aeronàutica brasilian avosà për esse stàit ël prim a fé volé, ai 12 ëd novémber 1906, un avion an Europa, davzin a Paris.
Cost prim vòl a l'é stàit mach ëd 15 second, për anviron 60 méter.
## Biografìa
Alberto Santos-Dumont a l'era fieul ëd Henrique Dumont e ëd Francisca dos Santos. 

Santos-Dumont, Alberto
Aristide Faccioli

**Aristide Faccioli** (Bologna, 1848 – Turin, 28 ëd géné 1920) a l'é stàit un ingegné, inventor e pionié dl'Aeronàutica e dl'Automobile italian avosà për esse stàit ël prim a costruì e fé volé, ai 13 ëd géné 1909, un avion an Italia, davzin a Turin pilotà da so fieul Mario.

Facciolo, Aristide
Amedeo di Castellamonte

Architet e angegné.
**Amedeo Cognengo di Castellamonte** a l'é nassù a Turin ël 17 Giugn 1613 e a l'é mòrt a Turin ël 17 stémber 1683. A l'é stàit un arpresentant dl'architetura baròca, avosà për soa euvra a Turin da architet a la cort dij Savòja.
A l'era fieul dl'architet Carlo Cognengo.

di Castellamonte, Amedeo
di Castellamonte, Amedeo
Winona (Minnesota)

**Winona** a l'é na sità djë Stat Unì d'América ant lë Stat dël Minnesota.
A l'ha 27.592 (2010) abitant e a resta ans'ël fium Mississippi.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Minnesota
Prairie du Chien (Wisconsin)

**Prairie du Chien** a l’é na sità djë Stat Unì d'América ch’a conta 5.911 abitant.

Prairie du Chien a resta ant lë stat ëd Wisconsin, ans'ël fium Mississippi.

## Stòria
La sità a l'é staita fondà dël 1673 da ij franseis, mnà da Jacques Marquette, 'me stassion ëd comerci.  

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Wisconsin
Borgògna-Franca Contà

La **Borgògna-Franca Contà** (an fransèis: *Bourgogne-Franche-Comté*) a l'é un-a dle 13 Region ch'a formo la Fransa metropolitan-a.

A l'é partagià an eut dipartiment:
* 21 Còsta d'Òr
* 25 Doubs
* 39 Jura
* 58 Nièvre
* 70 Àuta Saône
* 71 Saône e Lòira
* 89 Dipartiment ëd l'Yonne
* 90 Teritòri ëd Belfort

La capital a l'é Digion.

## Geografìa

La Borgògna-Franca Contà a confin-a con le region ëd l'Ìsola ëd Fransa e dël Grand Est a nòrd, con la region dël Sènter-Val ëd la Lòira a òvest, con la region ëd l'Alvernia-Ròno-Alp a sud e con la Svìssera a est.

## Stòria
La region a nass an séguit a la riorganisassion aministrativa dël 2016, da l'union ëd le doi region ëd la Borgògna e dla Franca Contà.

## Lenga
La lenga ufissial a l'é mach ël fransèis. La Fransa a arconòss gnun-e lenghe ò dialèt regionaj ch'a sio.
Missoula

**Missoula** a l’é na sità djë Stat Unì d'América e sconda sità pì popolà dël Montan-a.
A conta na popolassion ëd 69.821 abitant (2014).
## Stòria
La sità a l'é stàita fondà dël 1860 'me *Hellgate Trading Post* e dël 1866 'me *Missoula Mills*.
## Geografìa

## Anliure
Sit offissial

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Montan-a
Montalto Carpasio

**Montalto Carpasio** (*Montaoto Carpaxe* an lìgur) a l'é un comun ëd la Liguria ëd 560 abitant , ant la provinsa d'Imperia.

Ël comun a l'é stàit creà dël'1m ëd gené 2018 da la fusion dij comun ëd Carpasio e Montalto Ligure.

## Aministrassion
Ël comun a l'é ancora sota aministrassion straordinària. Ël Comissari Prefetissi a l'é Fernando Colangelo (dal 01/01/2018).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Alta Val Tidone

**Alta Val Tidone** (*Alta Val Tidòun* an dialèt piasentin) a l'é un comun ëd l'Emilia-Romagna ëd 3.148 abitant , ant la provinsa ëd Piasensa.

Ël comun a l'é stàit creà dël'1m ëd gené 2018 da la fusion dij comun ëd Caminata, Nibbiano e Pecorara.

## Aministrassion
Ël comun a l'é ancora sota aministrassion straordinària. Ël Comissari Prefetissi a l'é Leonardo Bianco (dal 01/01/2018).

## Sità gemelà
Alta Val Tidone a l'é gemelà con:
*  Fontenay-sous-Bois, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
AIR (banda)

J**'AIR** a son na formassion pop eletrònich fransèisa fondà dël 1995 a Versailles da *Nicolas Godin* e *Jean-Benoît Dunckel* e a ativa fin al di d'ancheuj.

## Àlbom

* 1998 - *Moon Safari* (Source)
* 2001 - *10000 Hz Legend* (Source)
* 2004 - *Talkie Walkie* (Astralwerks/Source)
* 2007 - *Pocket Symphony* (Source)
* 2009 - *Love 2* (Virgin)
* 2012 - *Le Voyage dans la Lune*
* 2014 - *Music for Museum*

Categorìa:Formassion musicaj dla Fransa
Categorìa:Mùsica legera fransèisa
Categorìa:Formassion musicaj pop
Sheboygan (fium)

Ël fium **Sheboygan** a l'é un fium djë Stat Unì
che a nass an la Contà ëd Fond du Lac an lë Stat ëd Wisconsin. 
Ël fium Sheboygan as campa ant ël lagh Michigan apress 130 km da l'inissi an traversand la sità ëd Sheboygan.

Categorìa:Fium djë Stat Unì
Lagh Michigan

Ël **Lagh Michigan** a l'é un dij pì gròss lagh ëd l'América setentrional. 
A l'ha na surfassa ëd 58.030 km² e a resta antra jë stat ëd  Wisconsin, Illinois, Indian-a e Michigan.

Michigan
Nissan Motor

La **Nissan Motor** a l'é na meison viturìstica del grop Renault e soa sede a l’é a Yokohama an Giapon.
## Stòria
### J'achit
La marca a l'é nàita dël 1933.
La prim-a vitura a l'é stàita produvua dël 1935 'me *Datsun*.

Categorìa:Industria
Chiang Kai-shek

**Chiang Kai-shek**, nassù ai 31 d'otóber dël 1887, mòrt ai 5 d'avril dël 1975, a l'é stàit n'òm polìtich cinèis. 

Chiang Kai-shek
Valvarrone

**Valvarrone** (*Valvarron* an dialèt lechèis) a l'é un comun ëd la Lombardìa ëd 587 abitant , ant la provinsa ëd Lech. 

Ël comun a l'é stàit creà dël 1m ëd gené 2018 da la fusion dij comun d'Introzzo, Tremenico e Vestreno.

## Aministrassion
A-i é ancora gnun sìndich; ël Comissari Prefetissi a l'é Stefano Simeone (dal 01/01/2018).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Centro Valle Intelvi

**Centro Valle Intelvi** a l'é un comun dla Lombardìa ëd 3.513 abitant , ant la provinsa ëd Còm.

Ël comun a l'é stàit creà dël 1 ëd gené 2018 da la fusion dij comun ëd Casasco d'Intelvi, Castiglione d'Intelvi e San Fedele Intelvi. 

## Aministrassion
A-i é ancora gnun sìndich; ël Comissari Prefetissi a l'é Michele Giacomino (dal 01/01/2018).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Lansing (Iowa)

**Lansing** a l’é na comun-a djë Stat Unì d'América ch’a conta 999 abitant (2010).

Lansing a resta ant lë stat ëd Iowa, ans'ël fium Mississippi.

## Stòria
La sità a l'é staita fondà dël 1851.  

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Iowa
Lagh Superior

Ël **Lagh Superior** a l'é ël pì gròss lagh ëd l'América setentrional. 
A l'ha na surfassa ëd 84.131 km² e a resta antra jë stat ëd  Minnesota, Michigan, Wisconsin e Ontario (Canadà).

Superior
Lagh Huron

Ël **Lagh Huron** a l'é lë scond pì gròss dij lagh ëd l'América setentrional. 
A l'ha na surfassa ëd 59.600 km² e a resta antra jë stat ëd Michigan e Ontario (Canadà).

Huron
Annie Lennox

**Annie Lennox** (ëdcò *Anne Lennox*), (Aberdeen, 25 dzéber 1954) a l'é 'na cantanta scossèisa avosà për esse stàit un dij member dij Eurythmics.
Ansema a la colaborassion con j'Euritmics l'ha ancaminà con sucess la cariera ëd solìsta.

## Àlbom 'me solìsta

*1992 – *Diva* 
*2003 – *Bare* 
*2007 – *Songs of Mass Destruction* 
*2010 – *A Christmas Cornucopia* 
*2014 – *Nostalgia*

Categorìa:Mùsica legera anglèisa
Categorìa:Mùsica pop
Categorìa:Mùsica rock