open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Università Celso Suckow da Fonseca

L**'Università Celso Suckow da Fonseca** (an Lenga portughèisa: *Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca*), conossùa 'dcò con la sigla **CEFET/RJ**, a l'é n'istitussion d'istrussion superior pùblica federal brasilian-a. A l'é stàita fondà dël 1917 a Rio de Janeiro e a l'é un-a dle pì antiche e prestigiose scòle técniche e tecnològiche dël Brasil..

## Stòria
L'istitussion a l'ha soe orìgin ant la **Escola Normal de Artes e Ofícios** fondà dël 1917. Dël 1937 a l'é dventà **Liceu Industrial do Rio de Janeiro** e dël 1942 a l'ha pijà ël nòm ëd **Escola Técnica Nacional**. Dël 1966, an onor ëd sò ex-diretor, a l'é stàita ciamà **Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca**, an otnend lë status d'università tecnològica.

## Organisassion
L'ateneo a l'ha vàire campus spatarà ant lë stat ëd Rio de Janeiro: ij prinsipaj a son col ëd Maracanã (sede stòrica), Nova Iguaçu, Petrópolis, Itaguaí, Valença e Angra dos Reis.

## Student
Jë student a son anviron 9.669, spartì an tra cors ëd diplòm técnich (secondari), làurea (angegnerìa, tecnologìa) e programa ëd pòst-laurea (màister e dotorà).

## Arferiment

## Anliure esterne
* Sit istitussional

CAtegorìa:Rio de Janeiro
Categorìa:Università dël Brasil
Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais

Ël **Centro Federal de Educación Tecnológica de Minas Gerais** a l'é n'università pùblica fondà a Minas Gerais dël 1910.

A l'ha 13.623 student.
## Arferiment

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Università dël Brasil
Categorìa:Minas Gerais
Università ëd Minas Gerais

L**'Università ëd Minas Gerais** (an Lenga portughèisa: *Universidade Federal de Minas Gerais*) a l'é n'università pùblica fondà a Minas Gerais dël 1927. 

A l'ha 49.254 ëstudent. 
## Arferiment

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Università dël Brasil
Categorìa:Minas Gerais
Università ëd Feira de Santana

L**'Università ëd Feira de Santana** (an Lenga portughèisa: *Universidade Estadual de Feira de Santana*) a l'é n'università pùblica fondà a Feira de Santana, Bahia, dël 1976. 

A l'ha 6.457 ëstudent. 
## Arferiment

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Bahia
Categorìa:Università dël Brasil
Università ëd Bahia

L**'Università ëd Bahia** (an Lenga portughèisa: *Universidade Federal da Bahia*) a l'é n'università pùblica fondà a Salvador, Bahia, dël 1946.

A l'ha 27.549 ëstudent.
## Arferiment

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Università dël Brasil
Categorìa:Bahia
Chaumont

***Chaumont*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Chaumont (Cher)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Cher

* d'un **[[Chaumont (Orne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Orne

* d'un **[[Chaumont (Yonne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Yonne

* d'un **[[Chaumont (Àuta Marna)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Àuta Marna
Flers

***Flers*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Flers (Pass ëd Calais)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Pass ëd Calais

* d'un **[[Flers (Orne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Orne

* d'un **[[Flers (Somme)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Somme
Trun

***Trun*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Trun (Grison)|comun svìsser]]** ant ël canton dij Grison

* d'un **[[Trun (Orne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Orne
La Baronia de Rialb

**La Baronia de Rialb** a l'é na comun-a d'apopré 250 abitant a 135 chilòmeter da Barslon-a, an Catalògna. A l'ha na surfassa ëd 145,03 km2.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Catalògna (comunità autònoma)
CAtegorìa:Sità spagneule
Rio Tinto

**Rio Tinto** a l'é na socetà dë sfrutament ëd min-e, creà dël 1873.

Categorìa:Industria e produssion
Alfred Hitchcock

**Alfred Hitchcock**, nassù ai 13 d'aost dël 1899, mòrt ai 29 d'avril dël 1980, a l'era un regista anglèis. Pi tard a l'ha pijà la citadinansa american-a, ma a l'ha sempe mantnù la citadinansa anglèisa. A l'ha fàit pi che àutr ëd film ëd mister e ëd tension (coj ch'a së s-ciamo *film giàun*).

A l'era catòlich. A l'era sposà con Alma Reville, che a l'ha giutalo a scrive quaich film. A l'avìo na fija, Patricia.

Hitchcock a s'amusava ëd fé dle cite comparsà ant ij sò film.

## Ij film pi avosà
* *Rebecca* (1940) - vinsidor ëd n'Oscar
* *Notorius* (1946)
* *Psycho* (1960) 
* *J'osej* (1963)

Hitchcock, Alfred
Akira Kurosawa

**Akira Kurosawa**, nassù ai 23 ëd mars dël 1910, mòrt ai 6 dë stèmber dël 1998, a l'é stàit un regista giaponèis. Ij film ëd Kurosawa a piaso sia an Giapon che ant tut ël mond. Con ij sò 30 film fàit an 50 agn, Kurosava a l'é un dij pi avosà regista ëd tùit ij temp.

Ant ij sò film pi avosà, com *Rashomon* e *Ij Set Samurai*, a l'ha travajà con l'ator giaponèis Toshiro Mifune.

Sò film *Rashomon* (1950), ai 10 dë stèmber dël 1951 a l'ha vagnà ël *Leon d'òr* al *Festival ëd Venessia*.

Quand ch'a l'é mòrt, a l'é stàit nominà *asiàtich dël sécol* da *Asianweek*.

## Ij film pi avosà
* *Sanshiro Sugata* (1943)
* *Rashomon* (1950)
* *Ij Set Samurai* (1954)
* *Dersu Uzala* (1975)

Kurosawa, Akira
Fluoressensa

La **fluoressensa** a l'é un process anté che na sostansa a surbiss dl'energìa radianta e a na campa torna dlongh fòra na bon-a part con dle longheur d'onda pi grande che cole surbìe.
Soens la paròla *fluoressensa* as arferiss a la trasformassion ëd la lus ultraviolëtta an lus visìbil.

An chèich materiaj le molécole përturbà dal surbiment ëd la lus a torno nen dlongh a sò stat originari e soa emission ëd lus a séghita apress che la radiassion d'ecitassion a chita.
La fluoressensa artardà a l'é ciamà fosforessensa.

Categorìa:Òtica
George Lucas

**George Walton Lucas, Jr.**, nassù ai 14 ëd magg dël 1944 a Modesto, an Califòrnia, a l'é un regista american motobin avosà për soe serie ëd film ëd *Guère Steilar* e d*'Indiana Jones*.

N'àutr film ch'a l'ha fàit a l'é *American Graffiti* (1973). La serie *Indiana Jones* a l'ha fala con Steven Spielberg. A l'é ëdcò stàit n'inovador për lòn ch'a l'ha fàit con j'efet speciaj, e a l'ha ëdcò fondà dj'amprèise ant ij setor dij gieugh eletrònich, dij parch ëd divertiment e dij program televisiv.

## Vita privà
Lucas a l'ha tre fij: Katie, Amanda and Jett Lucas (nassùa dël 1993). Jett a l'ha partessipà ant un *cameo* (na curta anquadratura) ant ij film *L'Atach dij Clon* e *L'Arvangia dij Sith* com "Zett Jukassa".

Lucas, George
Satyajit Ray

**Satyajit Ray**, nassù ai 2 ëd magg dël 1921, mòrt ai 23 d'avril dël 1992, a l'é stàit un regista bengalèis. A l'era nassù an la sità ëd Kolkata. Soa famija a l'era conossùa ant j'art e ant le litre; chiel a l'ha studià al Presidency College e a l'Università Visva-Bharati. D'apress d'avèj ancaminà soa cariera com artista comercial, a l'ha ancaminà a anteressesse a la regìa d'apress d'avèj ancontrà ël regista fransèis Jean Renoir e avèj vist ël film neorealista italian *Làder ëd bici* an mente ëd na vìsita a Londra.

Ray a l'ha fàit la regìa ëd tranteset film, comprèis documentari e curtmetragi.

Sò prim film, *Pather Panchali*, ansema a *Aparajito* e *Apur Sansar*, a forma la *trilogìa d'Apu*. 

Ray, Satyajit
Steven Spielberg

**Steven Spielberg**, nassù ai 18 dë dzèmber dël 1946 a Cincinnati, Ohio, a l'é un regista, produtor e scritor american. A l'é bin conossù për ij film *Jurassic Park *, *E.T.* e për le serie d**Indiana Jones''. 

Sò film ''Schindler's List'' a l'ha vagnà l**Academy Awards*.

A l'é amis con ël regista [[George Lucas]] e con l'ator [[Harrison Ford]].

== Film ëd Steven Spielberg ==
* *Òm an Nèir* (2012)
* *Indiana Jones e ël Regn dla Testa ëd Cristal* (2008)
* *Ël mond përdù: Jurassic Park* (1997)
* *Schindler's List* (1993) (Academy Award)
* *Jurassic Park* (1993)
* *Indiana Jones e l'Ultima Crosià* (1989)
* *L'imperi dël Sol* (1987)
* *Ël Color Viòla* (1985)
* *Indiana Jones e ël Templi dël Destin* (1984)
* *E.T.* (1982)
* *Ij predator dl'Arca Përdùa* (1981)
* *Ancontr dla tersa sòrt'' (1977)

Spielberg, Steven
Arbore

J**'Arbore** a son na popolassion ëd l'Etiòpia meridional. A parlo na lenga cussìtica oriental, dla partìa Omo-Tana.
J'Arbore a son apopré 6.850.

Categorìa:Antropologìa
Categorìa:Etiòpia
Ongota

J**'ongota** (conossù ëdcò tanme **Birale** [ISO 639-3], *Birayle*) a son na popolassion ëd l'Etiòpia meridional.
Soa lenga a l'é parlà da apopré na desen-a ëd përson-e an sla riva ossidental dël ri Weyt'o, ant ël vilagi ëd Luk'a. Ël pòpol Ongota a conta anviron 100 përson-e, dont la lenga corenta a l'é lë Ts'amakko (Cussìtich oriental, partìa Dullay). La classificassion ëd la lenga Ongota a l'é nen ciàira.

Categorìa:Antropologìa
Categorìa:Etiòpia
Avicënna

**Abū ʿAlī al-Ḥusayn ibn ʿAbd Allāh ibn Sīnā ** (an àrab ابو علی الحسین ابن عبدالله ابن سینا), nassù d'antorn al 980 a Bukhara ant ël Khorasan, mòrt dël 1037 a Hamadan, ëdcò conossù com **Ibn Seena** e normalment conossù con sò nòm latinisà  **Avicenna** (an grech *Aβιτζιανός*) a l'era un përsian, musulman, e ël pi avosà fìsich e filòsof islamich dij sò temp.

A l'é ëdcò stàit astrònom, chìmich, lògich, matemàtich, poeta, siensià, soldà, òm dë stat e teòlogh.

Ibn Sīnā a l'ha scrivù almanch 450 tratà dzor vàire soget, e almanch 240 a son rivà fin a noi. An particolar, 150 dij sò tratà rivà fin a noi a parlo ëd filosofìa, e 40 ëd misin-a.

Avicënna
Llo

**Llo** a l'é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment dij Pirené Orientaj ant la region dël Lengadòca-Rossijon.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dij Pirené Orientaj
Tim Berners-Lee

**Sir Timothy John "Tim" Berners-Lee**, nassù a j'8 ëd giugn dël 1955 a Londra, a l'é l'inventor dël World Wide Web, ch'a l'é ël sistem ch'a distribuiss le pagine web dzor la Ragnà. A l'é decorà da l'Ordin al Mérit, da l'Ordin dl'Imperi Britànich, da la *Royal Society*, da la *Royal Academy of Engineering* e da la *Royal Society of Arts*.

A l'ha creà l'HTML, un lengagi dont a son scrivùe le pagine dla ragnà. La prima pagina dla ragnà a l'é stàita disponibla ai 6 d'aost dël 1991.

Berners-Lee adess a dirigg ël World Wide Web Consortium. A l'é n'organisassion ch'a varda oltre la Ragnà. A l'é l'autor dël lìber *Weaving the Web*, diretor ëd *The Web Science Research Initiative* (WSRI), e mèmber dla diression dël *MIT Center for Collective Intelligence*. Ant l'avril dël 2009, a l'é stàit nominà mèmber dl'Academia Nassional dle Siense djë Stat Unì, basà an Washington.
Dël 1999, ël *Time Magazine* a l'ha nominà Berners-Lee un dle 100 pi amportante përson-e dël sécol ch'a fà XX.

## J'inissi
Tim Berners-Lee a l'é fij ëd Conway Berners-Lee e Mary Lee Woods. Prima a l'ha studià a la scòla primaria Sheen Mount; peui a l'é andàit a la *Emanuel School* an Londra, dal 1969 al 1973. D'apress a l'ha studià al *The Queen's College*, Oxford, dal 1973 al 1976, anté a l'ha laureasse an Fìsica.

Berners-Lee, Tim
Prades (Pirené Orientaj)

**Prades** (*Prada del Conflent* o *Prada* an catalan) a l'é na comun-a fransèisa dël dipartiment dij Pirené Orientaj ant la region aministrativa dël Ocitània.

Soa popolassion dël 1999 a l'era ëd 5.800 (*Pradéens*).

### Sità binelà
* Ripoll, Spagna
* Lousã, Portugal
* Kitzingen, Almagna

## Colegament
* 
* 
* 

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dij Pirené Orientaj
Clara

**Clara** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment dij Pirené Orientaj. As dëstend për na surfassa ëd 8,7 km², con 161 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 18 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dij Pirené Orientaj
Perpignan

**Perpignan** (an catalan Perpinyà) a l'é na sità e comun-a dla Fransa. A l'é localisà ant ël dipartiment dij Pirené Orientaj ant la region aministrativa dl'Ocitània.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Louis Aliot (Rassemblement national).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dij Pirené Orientaj
Montesquieu-des-Albères

**Montesquieu-des-Albères ''Montesquiu d'Albera**'' a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Lengadòca-Rossijon, ant ël dipartiment dël Pirineus-Orientais. As dëstend për na surfassa ëd 17,06 km², con 1168 abitant, scond ël censiment dël 2010, con na densità ëd 68 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dij Pirené Orientaj
Conrad Bain

**Conrad Stafford Bain**, (Lethbridge, 4 fërvè 1923 – Livermore, 14 gènè 2013) mej conossù tanme **Conrad Bain**, a l'é stàit n'ator canadeis naturalisà american.

Bain, Conrad
Sergi Blin

Scritor e poeta an lenga piemontèisa.
**Sergi Blin** (**Sergio Bellino** a l'anàgrafe) a l'era nassù a Colegn ai 27 ëd maj dël 1930 e a l'é mòrt an soa ca an Sardëgna ai 7 ëd giugn dël 2010.

Ant j'agn 1970, Blin a l'ha rancontrà Milo Bré e a l'é intrà ant la companìa dij Brandé.
Soa prima poesìa publicà a l'é stàita *Malinconìa*, an sël nùmer 60 dël Musicalbrandé, dlë dzèmber 1973.
Blin a l'ha colaborà ëdcò ai Brandé, peui a Piemontèis Ancheuj, a La slòira e a l'Agenda piemontèisa.
A l'ha ëdcò scrivù për ël teatro.
A l'ha partissipà a vàire concors literari, an vagnand ëd grand arconossiment.

## Euvre prinsipaj
* *Mè caval vërdzin* (poesìe, Òlbia, 1976)
* *Ël bestiari e conte dla Resistensa pì cita* (Turin, 1979)
* *Freidolin-e e bocc d'urtije* (Ivrèja, 2006)

Blin, Sergi
Blin, Sergi
Gina Lagorio

Scritris an lenga italian-a.
**Gina Lagorio** a l'era nassùa a Bra dël 1922 e a l'é mòrta a Milan dël 2005.
A l'é stàita marià con l'editor Livio Garzanti.

## Euvre prinsipaj
* *La spiaggia del lupo*

Lagorio, Gina
Saint-Denis (La Réunion)

**Saint-Denis** a l'é na comun-a fransèisa postà ant ël nòrd dël dipartiment e dla region aministrativa ëd La Réunion.

A l'ha na surfassa ëd 142,79 km2 e, scond ël censiment dël 2004, na popolassion ëd 136.588 abitant.

Ël teritòri dël munissipi ëd Saint-Denis a confin-a con La Possession, Sainte-Marie e  Salazie.

## Anliure
* Sit ëd Saint-Denis

Categorìa:Comun-e ëd La Réunion
Saint-Pierre (La Réunion)

**Saint-Pierre** a l'é la tersa pì gròssa comun-a ëd La Réunion, dipartiment d'oltramar dla Fransa, che as treuva a est dël Madagascar. La comun-a, fondà dël 1735, a l'é localisà ant ël sud est dl'ìsola.


File:I.U.T Saint-Pierre974.JPG|Istitut Universitari

File:Aéroport de Saint-Pierre.JPG|Aeropòrt

File:Saint-Pierre974 mairie.jpg|Prefetura


Categorìa:Comun-e ëd La Réunion
Sainte-Suzanne

***Sainte-Suzanne*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Sainte-Suzanne (Doubs)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Doubs

* d'un **[[Sainte-Suzanne (Reunion)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd la Reunion
Marie Curie

**Maria Salomea Skłodowska-Curie**, nassùa a Varsavia an Polònia ai 7 ëd novèmber dël 1867, mòrta ai 4 ëd luj dël 1934, a l'é stàita na fìsica e na chìmica. A l'era esperta ant ël camp dla radioatività, e a l'é stàita la prima fomna a vagné un Premi Nobel. An pi, a l'é stàita la prima fomna professorëssa a l'Università ëd Paris e la prima përson-a a vagné doi Premi Nobel. A l'ha arseivù ël Premi Nobel an fìsica për soe arserche sla radiassion ëspòtica.

A l'ha fondà l'Istitut Curie a Paris e a Varsavia. So òm, Pierre Curie, a l'ha ëdcò vagnà ël Premi Nobel.

Tra le còse pi amportante fàite da madamin Curie a-i é na teorìa dla radioatività, a l'ha trovà vàire manere ëd separé j'element radioativ, e a l'ha dëscoatà doi neuv element, ël radio e ël polòni. Sota soa diression a son stàit dovrà për la prima vira j'element radioativ për soagné ij tumor.

Curie, Marie
Curie, Marie
Curie, Marie
Thomas Edison

**Thomas Alva Edison**, nassù a j'11 ëd fërvé dël 1847, mòrt ai 18 d'otober dël 1931, a l'é stàit n'anventor american. Soa anvension pi avosà a l'é miraco la lampadin-a. Edison a l'ha ëdcò ël record për ël nùmer dij brevet: 1093.

Thomas Alva Edison a l'era nassù a Milan, ant l'Ohio. La famija a l'era peui trasferisse ant ël Michigan anté a l'ha ancaminà a andé a scòla, ma a l'avìa dovusse artiré a motiv  ëd na maladìa. A dodes agn n'àutra maladìa a l'avìa falo vnì ciòrgn quase dël tut.

Antlora a l'avìa amparà ël Còdes Morse e a l'era dventà operador dël telégraf. A 16 agn a l'ha fàit soa prima anvension, un *ripetidor automàtich*.

Dël 1868, Edison a l'é andàit a travajé për la *Western Union Company* a Boston ant ël Massachusetts, sempe com operador telegràfich. Li a l'ha pijà ël prim brevet, për na màchina elétrica për le votassion.
Peui Edison a l'é trasferisse a New York. Li, dël 1877, Edison a l'ha anventà ël fonògraf, la prima màchina ch'a podìa memorisé e arprodove ij son. Peui, dël 1879, Edison a l'ha anventà la lampadin-a.

## La vita
Edison a l'era mariasse doe vire. Prima con Mary Stilwell dël 1871, mòrta dël 1884, don a l'avìa avù tre fij: Marion Estelle Edison, Thomas Alva Edison Jr. e William Leslie Edison. 

Peui a l'é mariasse con Mina Miller e a l'ha avù dj'àutri tre fij: Madeleine Edison, Charles Edison e Theodore Miller Edison.

Edison, Thomas
Johannes Gutenberg

**Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg** (mej conossù com **Johannes Gutenberg**), nassù d'antorn al 1390, mòrt ai 3 ëd fërvé dël 1468, a l'é stàit un fré e anventor alman. A l'é avosà për soe stampe dël 1450 e dzortut për avèj anventà la tipografìa.

Gutenberg a l'era nassù a Mainz e ël pare a l'avìa pijà lë stranom "zum Gutenberg" dal pòst anté a vivìo.

Gutenberg a l'ha anventà na sòrt ëd metal për stampé, na manera ëd coregi da bin ij caràter e ël tòrcc da stampa (l'ideja dël tòrcc ciarament a ven dai tòrcc da vin). As dis che Gutenberg a l'ha anventà la stampa con caràter tramudàbij; ma a venta ten-e da ment che ij cinèis a stampavo da sécoj.

Le anvension ëd  Gutenberg a l'han rendù la stampa pi lesta; ant sò temp a l'é stàit-ie n'esplosion dl'anformassion e a son stampasse motobin ëd lìber.

Gutenberg a l'ha stampà la Bibia, ancaminand sò travaj ai 23 ëd fërvé dël 1455. Ancheuj a son restane pi o men 60 Bibie ëd Gutenberg.

Gutenberg, Johannes
Carl von Linné

**Carl Linné**, peui **Carl von Linné** ma ëdcò **Carolus Linnaeus**, nassù ai 23 ëd magg dël 1707, mòrt ai 10 ëd gené dël 1778, a l'é stàit un botànich, fìsich e zoòlogh svedèis ch'a l'ha creà la nomenclatora binomial.

Ant ël sistem ëd la nomenclatura binomial, minca sòrt d'animal e ëd piante a l'ha un nòm consistent ëd doe paròle latin-e, un-a për sò géner e un-a për soa specie.

Sto sistem a l'ha ancaminà a esse dovrà dai biòlogh ëd tut ëd mond e Linné a l'é conossù com ël *pare dla tassonomìa moderna*. A l'era ëdcò un bon lenghista e già avosà a sò temp; quand a l'é stàit fàit nòbil dal Re dë Svessia a l'ha adotà ël nòm **von Linné**.

Linné, Carl
Linné, Carl
Filibert I

**Filibert I** a l'é stàit col ch'a fa XXII ant la lista dij prinsi ëd ca Savòja.
A l'era nà a Chambéry ai 7 d'ost 1465, fieul ëd Medeo IX ël Beà e ëd Jolanda ëd Fransa.
Sò frel pì grand, Carl, a l'é mòrt dël 1471 e antlora a l'é stàit Filibert a sucede a sò pare a la mòrt ëd chiel-sì, dël 1472, cand ël fieul a l'avìa mach 7 agn.
Ij baron e j'arpresentant ëd le comunità as son radunasse a Vërsèj e a l'han nominà soa mare, la duchëssa Jolanda, tanme regenta.
Sò barba, Flip ëd Bresse, a l'ha dovù donca torna arnonsié a soe pretèise a le fonsion ëd leutenent e regent.

Antratant a l'era s-ciopaje un violent conflit antra 'l re 'd Fransa Luis XI e ël duca ëd Borgògna Carl ël Temerari.
La duchëssa Jolanda a dovìa sërché d'esse motobin adreta ant la sernia dj'alianse: a podìa pa opon-se al re 'd Fransa, sò parent, ma a tëmmìa ij sò antrigh, dotampì che la monarchìa fransèisa a sostnisìa sò rival Flip ëd Bresse.
La duchëssa a l'ha antlora preferì serne l'aliansa con Carl ël Temerari, bele che a l'èissa pa vàire fiusa ant ël duca ëd Borgògna.
An efet, apress la bataja ëd Norat, Carl ël Temerari a l'ha organisà ël rapiment ëd la famija ducal durant në spostament.
La duchëssa a l'é rapìa a Gex, antant che Filibert a l'é salvà da la prontëssa ëd n'òm ëd sò séghit; a l'é mnà a Gëneva e butà sota la protession ëd sò barba Jean-Louis, ël vësco local.

Con la duchëssa përzonera, a l'é stàit ël re 'd Fransa Luis XI a pijé la regensa, con l'acòrd ëd jë Stat ëd Savòja ch'a tëmmìo la polìtica espansionista ëd Carl ël Temerari; jë Stat ëd Piemont, nopà, a j'ero motobin men antusiasta.

Filibert I a l'é mòrt dël 1482.

Filibert 1
Nikola Tesla

**Nikola Tesla** (an serb Никола Тесла), nassù ai 10 ëd luj dël 1856, mòrt ai 7 ëd gené dël 1943, a l'é stàit n'anventor, fìsich e ingegné mecànich e elétrich serb. A l'era nassù a Smiljan, antlora an Àustria-Ungherìa, adess an Croassia. A l'era peui vnù sitadin american.

Tesla a l'ha anventà na prima forma ëd radio. Soe anvension pi gròsse a son stàite ant ël camp dël magnetism e dl'eletricità. A l'é avosà për le contribussion ch'a l'ha dàit al dësvlup dla corent alternà, che chiel a l'ha sostnù contra la corent continua. La corent alternà a l'é dimostrasse pi convenienta përché as na perd ëd men quand as trasmëtt dzor longhe distanse.

L'unità dë mzura dël camp magnétich a l'é stàita ciamà Tesla an sò onor. A l'ha ëdcò anventà tuta na serie dë sbalansador.

Tesla a l'ha sufert ëd dësturb ossessiv-compulsiv për tuta soa vita.

## A pòrto sò nòm
* Tesla (fabricant ëd viture elétriche)

Tesla, Nikolal
Testa, Nikola
Tesla, Nikola
Tesla, Nikola
Novak Đoković

**Novak Đoković** (an serb Новак Ђоковић), nassù ai 22 ëd magg dël 1987, a l'é un giugador ëd ténis.
A l'é nassù a Belgrad, an Serbia.

Ëdcò da sol Đoković a l'ha otnù 'd bon arzultà: an efet a l'ha vagnà na vira 'l Torneo 'd Wimbledon (2011), quatr vire l'Australian  Open (2008, 2011, 2012 e 2013) e n'edission dij US Open (2011). A l'ha peui giutà la Serbia a vagné torna la Copa Davis dël 2010. 

Djokovic, Novak
Mâcon

**Mâcon** a l'é na comun-a fransèisa situà ant ël dipartiment ëd Saône-et-Loire, ant la region dla Borgògna.

## Statìstiche
* Surfassa : 2,704 km2, dont 0,576 dë spassi verd.
* Popolassion : 34 469 abitant (1999).

Macon
L'Abergement-de-Cuisery

**L'Abergement-de-Cuisery** a l'é na comun-a fransèisa ant la region administrativa dla Borgògna, ant ël dipartiment ëd Saône-et-Loire. A së stend për na surfassa ëd 7,95 km², con 652 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 82 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Saône e Lòira
Yiddish

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga yiddish** o **yiddish** a l'é parlà ant jë Stat Unì d'América, Israel, Ucrain-a, Bielorussia, Russia, Polònia, Canadà, Argentin-a e d'àutri stat; e 'dcò 'ntla region dl'Oblast autònom ebréo an Russia.
A l'é un-a dle lenghe germàniche coma Alman, Anglèis e vàire d'àutre.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **yiddish** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe germàniche
*** lenghe germàniche ossidentaj



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-1: **YI**
* Còdes ISO 639-2: **YID**

## Vardé 'dcò
*lenga yiddish oriental
*lenga yiddish ossidental

## Anliure esterne
* Dissionari yiddish an sl'aragnà an anglèis

Yiddish
Simone de Beauvoir

**Simone de Beauvoir** (Paris, 9 gené 1908 – Paris, 14 avril 1986) a l'é stàita na scritris, filosofa e feminista fransèisa, un-a dle pì anfluente figure inteletuaj dël sécol XX. A l'é stàita la fondatris dël feminism esistensialista e a l'ha avù un ròl sentral ant la vita cultural e polìtica fransèisa, ansema a Jean-Paul Sartre, dont ch'a l'ha avù na relassion ùnica e durà për tuta la vita.

A l'é stàita professora ëd filosofìa an liceo, ma a l'ha chità l'ansëgnament dël 1943 për dedichesse a la literatura. Soa euvra, rica e varià, a spassia dal romanz a la filosofìa, da l'autobiografìa al sagi polìtich.

Soe euvre pì amportante a son:
* ***L'invità*** (*L'Invitée*, 1943): sò prim romanz, andova a esplora la complessità dle relassion uman-e e la libertà individual.
* ***Ël sangh dj'àutri*** (*Le Sang des autres*, 1945): un romanz an sël sens ëd responsabilità e la libertà.
* ***Tuti j'òm a son mortaj*** (*Tous les hommes sont mortels*, 1946): un romanz an sla condission uman-a e 'l sens ëd l'eternità.
* ***Lë scond sess*** (*Le Deuxième Sexe*, 1949): sò sagi filosòfich pì famos, considerà un dij test fondamentaj dël feminism modern. A analisa la costrussion social dla fomna com "l'àutr" rëspet a l'òm e a sosten la necessità dl'emancipassion feminin-a.
* ***Ij Mandarin*** (*Les Mandarins*, 1954): romanz ch'a l'ha vagnà ël Premi Goncourt, ch'a descriv la vita d j'inteletuaj fransèis dòp la Sconda guèra mondial.

A l'ha scrivù 'dcò n'autobiografìa an quatr volum (*Mémoires d'une jeune fille rangée*, 1958; *La Force de l'âge*, 1960; *La Force des choses*, 1963; *Tout compte fait*, 1972).

Sò pensé a l'é stàit motobin anfluensà da l'esistensialism, ma a l'ha dësvlupà na filosofìa personal an sla libertà, la responsabilità e la condission uman-a. Soa euvra a l'ha contribuì a definì ël feminism contemporani e a l'ha ispirà generassion ëd fomne an tut ël mond.

Beauvoir, Simone de
Chanakya

**Chanakya** (an Sànscrit: चाणक्य *Cāṇakya*, an tamil: சாணக்கியர்), vivù pi o men dal 350 al 283 prima ëd Nosgnor, a l'é stàit un consié e prim ministr ëd Chandragupta Maurya, imperator indian vivù pi o men dal 340 al 293 prima ëd Nosgnor.

Chanakya a l'ha giutà Chandragupta a creé l'Imper Maurya. Chanakya a l'é considrà un pioné dla conomìa. A l'ha scrivù 'd conomìa motobin d'agn prima ëd Ibn Khaldun.

Chanakya
Noam Chomsky

**Avram Noam Chomsky**, nassù ai 7 dë dzèmber dël 1928) a l'é un lenghista, filòsof, ativista polìtich e autor american. A l'é *Institute Professor* e professor emérit ëd lenghìstica al *Massachusetts Institute of Technology*.

## Lenghìstica
Chomsky a l'ha creà la teorìa dla *gramàtica generativa*. Costa a l'é un-a dle pi amportante contribussion al camp ëd la lenghìstica fàite ant ël sécol ch'a fà XX. Soa manera natural d'avziné lë studi dle lenghe a l'ha ëdcò cangià la *filosofìa dël lengagi* e la *filosofìa dla ment*. A l'ha ëdcò proponù la *gerarchìa ëd Chomsky*, na manera ëd vardé ai lengagi formaj per soa potensa dë spieghé le lenghe.

Com a l'é arportà dzor l*'Arts and Humanities Citation Index* dël 1992, Chomsky a l'é stàit sità com sorziss pi ëd qualsëssìa àutr ant j'agn dal 1980 al 1992. A l'é al pòst ch'a fà VIII tra j'autor pi sità ëd minca temp.

Chomsky, Noam
Polarisassion

La **polarisassion** a l'é ël process për mojen dël qual le vibrassion d'un moviment d'onda a son confinà a në schema definì.
La polarisabilità a l'é na caraterìstica dj'onde trasverse.

Categorìa:Fìsica
Éter

Le propietà d'onda dla lus dimostrà durant la prima part dël sécol ch'a fa XIX a son ëstàite spiegà da la teorìa eletromagnética dla radiassion ëd Maxwell.
A l'era malfé për ij siensià dël sécol ch'a fa XIX capì un moviment d'onda sensa un mojen material për trasmëtte soe vibrassion.
Parèj a l'han anventà un mojen, ciamà **éter**, për la propagassion ëd la lus.

Sòn a l'avìa dle conseguense da verifiché ëd fasson ësperimental:
*J'onde ëd lus a devo viagé con n'andi fissà *c* rëspet a l'éter. Antlora l'andi aparent ëd la lus rëspet a 'n còrp ch'a bogia a travers ëd l'éter a dev esse diferent da *c* e a dev dipende da l'andi dël còrp.
*An fasend djë mzurassion an sj'onde ëd lus, a dev esse possìbil determiné n'andi assolù ëd la Tèra o ëd qualsëssìa àutr còrp.
N'esperiment për determiné ël moviment ëd la Tèra rëspet a l'éter a l'avrìa damanca d'angign motobin sensìbil: l'andi dla Tèra an soa òrbita a l'é d'anviron 3 \cdot 10^4 \frac m{sec} , visadì mach 10^{-4} vire l'andi dël signal luminos da dovré ant l'esperiment.
Për afronté ës problema, Michelson a l'ha progetà n'anterferòmeter.

Eter
Laozi

**Laozi** 老子 (o Lǎo Tsu, sécol ch'a fà VI prima ëd Nosgnor) a l'é stàit un dij pi avosà filòsof cinèis. As sà bin pòch ëd soa vita, e a peul ëdcò esse ch'a sia pa stàit na përson-a real. A l'é l'autor d'un lìber antitolà *Tao Te Ching*, *La Via dla Vita*, un travaj d'81 capìtoj a tema o moraj.

Scond ël lìber, ël *Tao* ("la Via") a cangia pa e a l'é la vrità universal. Ël Taoism a l'ha avù n'anfluensa enorm an Cin-a. Ël nòm ëd Laozi as peul rendse com "Vej Magìster". 

Laozi
Ibn Khaldun

**Ibn Khaldun** o **Ibn Khaldoun** (an Lenga aràbica أبو زيد عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمي **Abū Zayd ‘Abdu r-Raḥmān bin Muḥammad bin Khaldūn Al-Ḥaḍrami**), nassù ai 27 ëd magg dël 1332. mòrt ai 19 ëd mars dël 1406, a l'é stàit në storiògraf e stòrich tunisin che a l'é soens vist com ël pare dla storiografìa moderna.

A l'é avosà dzortut për sò *Muqaddimah* (conossù ëdcò com *Prolegomena* an Ossident), che a l'é stàit dëscurvì, valutà e pienament presià da jë studios europei dël sécol ch'a fà XIX, combin che a l'avìa già avù na bon-a anfluensa dzor jë stòrich otoman dël sécol ch'a fà XVII, com Ḥajjī Khalīfa e Mustafa Naima che a l'avìo dovrà soe teorìe për analisé la chërsùa e ël declin ëd l'Imperi Otoman. Pi tard, dël sécol ch'a fà XIX, jë studios ossidentaj a l'han arconossulo com un dij pi gran filòsof proveneient dal mond mussulman.

Ibn Khaldun
Jean-Paul Sartre

**Jean-Paul Charles Aymard Sartre**, nassù ai 21 ëd giugn dël 1905, mòrt ai 15 d'april dël 1980, a l'é stàit un filòsof esistensialista, novelista, dramaturgh, senegiador e crìtich fransèis. 

A l'avìa vagnà ël Premi Nobel per la Litratura dël 1964, ma a l'avìa arfudalo, an disend *"në scritor a dovrìa pa përmëtte d'esse trasformà ant n'istitussion*". Sartre a l'era marxista e ateista. A l'é stàit ël compagn ëd Simone de Beauvoir.

## Euvre
* *La Nausée* (1938)
* *L'Être et le Néant* (1943)
* *Les Chemins de la Liberté* (1945)
* *Existentialism is a Humanism* (1946)
* *Critique de la raison dialectique* (1960)

Sartre, Jean-Paul
Sima Qian

**Sima Qian** (an cinèis:司马迁) a l'é stàit në stòrich ëd la Dinastìa Han sota l'Imperator Wu. A l'era nassù a Xia Yang, ancheuj ant la Provinsa dë Shan Xi, Han City. Sò pare, Sima Tan, a l'era già në stòrich.

## La vita
* A l'età ëd 10 agn, Sima Qian a lesìa già ij test an Cinèis clàssich.
* Fin ai 20 agn, a l'ha viagià për la Cin-a e a l'ha visità ij pòst pi avosà.
* Dël 108 prima ëd Nosgnor, con la mòrt ëd sò pare, a l'ha ancaminà la cariera dë stòrich.
* Dël 104 prima ëd Nosgnor, Sima Qian a l'ha finì ël Calendari Taichu con j'ufissiam amperiaj Tang Du e Luo Xiahong.
* Dël 99 prima ëd Nosgnor, Sima Qian a l'é stàit ciapà ant un pastiss, ciamà *Pastiss ëd Li Ling*. A l'era stàit condanà a mòrt, pen-a peui comutà ant la castrassion. D'apress a l'ha passà 19 agn a scrive soa euvra prinsipal, lë *Shi Ji* o *Memòrie ëd në Stòrich*.

Sima Qian
Max Weber

**Maximilian Carl Emil Weber**, nassù ai 21 d'avril dël 1864, mòrt ai 14 ëd giugn dël 1920 a l'é stàit n'economista polìtich e sociòlog alman che a l'é considerà un dij fondator djë studi modern sla sociologìa e sla pùblica aministrassion.

A l'ha ancaminà soa cariera a l'Università ëd Berlin, pi tard a l'ha travajà a l'Università ëd Freiburg, a l'Università ëd Heidelberg, a l'Università ëd Vien-a e a l'Università ëd Mùnich ëd Baviera. A l'ha avù na gran anfluensa an sij polìtich alman përché a l'é stàit un consulent dij negossiator alman për ël Tratà ëd Versailles e dla comission ch'a l'ha scrivù la Costitussion ëd Weimar.

Weber a l'é conossù për sò travaj dzor la sociologìa dla religion. Sò travaj pi avosà a l'é *L'Etica Protestanta e lë Spirit dël Capitalism*.

Weber, Max
Weber, Max
Zhu Xi

**Zhu Xi** o **Chu Hsi** (朱熹, nassù ai 18 d'otober dël 1130, mòrt ai 23 d'avril dël 1200) a l'é stàit un magìster confucian an mente dla Dinastìa Song. A l'era nassù ant la provinsa dël Fujian an Cin-a.

## La vita
Zhu Xi a l'era ëd na famija ch'a rivava da Wu Yuan, ant ël nòrd est dla provinsa dlë Jiangxi. A l'é arcordà për ël gran temp passà a mosté a l'Academia ëd Yuelu an Changsha. 
Ant soa vita soe ideje a j'ero considerà pa ortodòsse e a l'era stàit slontanà da vàire posission ufissiaj. 

## J'euvre
* *Diàlogh ëd Confucio*
* *Mencio*
* *Gran Studi*
* *Mes Anvariàbil*

Zhu Xi
Changy (Saône-et-Loire)

**Changy** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Borgògna, ant ël dipartiment ëd Saône-et-Loire. A së stend për na surfassa ëd 20,47 km², con 389 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 19 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Saône e Lòira
Akbar

**Jalaluddin Muhammad Akbar** a l'é stàit ël pi grand imperator Moghul ëd l'India. A l'ha governà l'Imper Moghul dal 1556 al 1605 dòp Nosgnor. A l'é  ëdcò conossù com **Akbar ël Grand** (**Akbar-e-Azam**). 

A l'era nassù ai 15 d'otober dël 1542 e a l'é mòrt ai 27 d'otober dël 1605. A l'era ël fij dl'imperator Humayun e ëd soa fomna Hamida Begum. 

Akbar a l'avìa sempe gòj d'amparé dzor a la stòria e a la religion e, combin ch'a savèissa pa lese, a-i piasìa avèj ëd përson-e ch'a lesèisso për chiel.
Akbar a l'ha fàit fé un palass ciamà *Fatehpur Sikri* che a l'ha servije da Cort ant j'agn 1565-81. A l'avia ij *Navaratnas*, ij sò avosà neuv minìster e consjé. Ël regn d'Akbar a l'é considrà ël mej perìod ëd l'India Moghul e n'época *clàssica* ëd prosperità e liberalità.

Categorìa:Sovran
Categorìa:India
Ashoka ël Grand

**Ashoka** (cheiche vire scrivù **Asoka**) a veul dì "*Col che ij Dé a-i veulo bin e ch'a l'é amis ëd tùit*". A l'é stàit n'imperator Indian, dla Dinastìa Maurya, ch'a l'ha regnà dal 273 al 232 prima ëd Nosgnor. 

Soens sità com un dij pi gran imperator ëd l'India, Ashoka a l'ha regnà dzor la pi part ëd l'India atual d'apress ëd na serie ëd conquiste militar.

D'apress ëd na guèra combatùa con 200.457 mòrt, a l'avìa decidù ëd dventé budista e ëd vive an pas, pa an guèra. Për oten-e sòn, a l'avìa fondà ospidaj për òm e për animaj, ëdcò zòn-e d'ombra e d'arpòs arlongh le stra përché ij viagiador stanch a podèisso fërmesse.

Categorìa:Sovran
David Ben-Gurion

**David Ben-Gurion**, nassù **David Grün** ai 16 d'otober dël 1886, mòrt al 1 dë dzèmber dël 1973, a l'é stàit ël prim Prim Minìster d'Israel. 

D'apress d'avèj guidà Israel an la prima guèra con j'Àrab (1948), Ben-Gurion a l'é dicasse a costruì j'istitussion dlë stat. A l'é artirasse da la vita polìtica dël 1970, a l'é andàit a sté ant la sità dë Sde Boker, anté a l'é vivù fin a la fin.

D'apress ëd la mòrt, Ben-Gurion a l'é stàit anserì dal *Time Magazine* tra le 100 Përson-e pi Amportante dël Sécol.

Ben-Gurion, David
Otto von Bismarck

Ël prinsi **Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen** duca ëd Lauenburg, nassù al 1m d'avril dël 1815, mòrt ai 30 ëd luj dël 1898, a l'é stàit n'aristocràtich e òm dë stat motobin avosà dël sécol ch'a fà XIX. 

Com Prim Ministr ëd la Prussia dal 1862 al 1890 a l'ha unificà ij vàire stat alman e fondà l'Imper Alman dël 1971. A l'é vnùit ël prim Cancelié dël neuv Imper.

Bismark a l'era conservator e motobin gropà a la monarchìa. Sò but a l'era col ëd rende pi potenta la Prussia, e antlora a l'ha unificà l'Almagna. A l'ha provà a fërmé ël moviment socialista e a riduve ël podèj ëd la Gesia Catòlica. 

A l'ha ancaminà vàire arforme sociaj com la sanità pùblica, j'assicurassion da j'insident e le pension ëd veciaja.

Bismarck, Otto von
Simón Bolívar

**Simón Bolívar**, nassù dël 24 giugn 1783, mòrt dël 17 dzèmber 1830, a l'é stàit un militar e òm polìtich venessuelan. A l'era nassù a Caracas, Venessuela. 

A l'ha liberà dal domini spagneul vàire paìs dl'América meridional, com ël Venessuela, la Colombia, l'Ecuador, ël Perù, e la Bolivia. Për chèich agn a l'é stàit president ëd la Gran Colombia, na nassion che adess a esist pi nen. La Bolivia a pija ël nòm da Bolívar.
## Biografìa
Simón Bolívar a l'era col ch'a fa quatr fieul ëd Juan Vicente Bolívar y Ponte e ëd María de la Concepción Palacios y Blanco d'na famija aristocratica spagneula d'achijt basca.

Bolivar, Simon
Bolívar, Simón
Carl Magn

**Carl Magn** (an Latin: **Carolus Magnus**; an almàn: **Karl der Große**; an fransèis: **Charlemagne**), nassù dël 742 o dël 747 e mòrt ël 28 gené 814, a l'é stàit ël re dij Franch ch'a l'ha fondà l'Imperi Roman Sacrà. 

A l'era el fieul pì vej dël re Pipin III ed la dinastìa carolingia. Quand che Pipin a l'é mòrt, Carl Magn e sò frel Carloman a l'han regnà ansema. Quand che Carloman a l'é mòrt del 771, Carl Magn a l'é vnù l'ùnich Re dij Franch.

Ant la neuit ed Natal dl'800, ël papa Leon III a l'ha ancoronalo imperator.

Categorìa:Sovran
Bonnay

***Bonnay*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Bonnay (Doubs)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Doubs

* d'un **[[Bonnay (Saône-et-Loire)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Saône-et-Loire

* d'un **[[Bonnay (Somme)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Somme
Péronne (Saône e Lòira)

**Péronne** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Borgògna, ant ël dipartiment ëd Saône e Lòira. As dëstend an s'na surfassa ëd 10,44 km², con 407 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 39 abitant al chilòmeter quàder.

Peronnesaoneeloira)
Perrecy-les-Forges

**Perrecy-les-Forges** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Borgògna, ant ël dipartiment ëd Saône-et-Loire. A së stend për na surfassa ëd 33,72 km², con 2.023 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 60 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Saône e Lòira
Mustang

Ij **mustang** a son na rassa ëd cavaj.
A mzuro an autëssa anviron 1,5 méter e a vivo ant jë Stat Unì 'd Mérica.
A vivo an djë strop con a cap në stalon sol. Lest e fòrt, a son ëstàit ij prim cavaj adotà da j'indian ëd Mérica.

Categorìa:Equidae
Caval dë Przewalski

Ij **cavaj dë Przewalski** a son na rassa ëd cavaj.
A mzuro an autëssa anviron 1,3 méter e a vivo an Mongòlia, a lë stat sërvaj.
As arconòsso për la caraterìstica linia sombra ch'a l'han an sla gropa e për la criniera scarpentà.

Categorìa:Equidae
Giuseppe Dossetti

Òm polìtich.
**Giuseppe Dossetti** a l'era nà a Génoa ai 13 ëd fërvé dël 1913.
A l'é stàit diputà dla Repùblica italian-a.
A l'é mòrt a Oliveto di Monteveglio ai 15 dë dzèmber dël 1996.

Dossetti, Giuseppe
Alfred Lothar Wegener

Geòlogh, meteoròlogh e esplorator.
**Alfred Lothar Wegener** a l'era nà dël 1880 e a l'é mòrt dël 1930.
A l'é autor ëd la teorìa dla derivassion dij continent.

Wegener, Alfredlothar
Wegener, Alfredlothar
Heinrich Harrer

Alpinista.
**Heinrich Harrer** a l'era nà dël 1912.

Harrer a l'é stàit ël prim ëscalador ëd la muraja nòrd ëd l'Eiger.
A l'era un nasista e apress soa evasion da 'n camp ëd consentrament anglèis an India, dal 1944 al 1951 a l'é restà an Tìbet.
A l'é mòrt dël 2006.

Harrer, Heinrich
Ezra Weston Loomis Pound

Poeta e crìtich.

**Ezra Weston Loomis Pound** a l'era nà a Nailey, ant l'Idaho, ai 30 otóber 1885.

## Pound e ël fassism
Dal 1941 al 1943 Pound a l'ha realisà dle trasmission për la radio italian-a anté ch'a difendìa ël fassism e a dasìa la colpa a j'anglo-merican e a le banche dj'ebréo d'avèj vorsù la guèra.
Durant la Repùblica Sossial Italian-a a l'ha seghità soa atività ëd giornalista an fortend solidarità al fassism.

Arestà ai 3 ëd maj 1945 dai partisan italian, a l'é stàit consignà ai militar merican, ch'a l'han ampërzonalo ant un camp ëd rieducassion.
A la fin ëd novèmber a l'han ëmnalo a Washington për ël process.
A l'avìo diagnosticaje na maladìa mental e a l'é stàit ampërzonà findi al 1958 a l'ospidal ëd Santa Elisabeta ëd Washington.
Ël goern merican a l'ha peui stralassà l'amputassion ëd tradiment e ai 18 d'avril 1958 Pound a l'é tornà lìber sota la tùa ëd soa fomna.

## L'artorn an Euròpa
Ant ël luj dël 1958 Pound a l'é tornà an Euròpa, an sla nav *Cristoforo Colombo*.
A l'ha abità a Tirol e a Venessia.
A l'é mòrt a Venessia al 1m ëd novèmber 1972.
A l'é stàit sotrà a Venessia.

Pound, Ezrawestonloomis
Pound, Ezrawestonloomis
Pound, Ezrawestonloomis
Remigny

***Remigny*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Remigny (Aisne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Aisne

* d'un **[[Remigny (Saône-et-Loire)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Saône-et-Loire
Ignazio Bertola

Architet e anginié militar.
**Giuseppe Francesco Ignazio Bertola** (nàit **Roveda**) a l'era nassù a Torton-a dël 1676 e a l'é mòrt a Turin dël 1755.
Fieul adotiv dl'ingegné militar Antonio Bertola, a l'é stàit 'dcò chiel architet e ingegné ëd Carl Emanuel III ëd Savoia e a l'ha travajà a la Sitadela 'd Lissandria e a le fortificassion d'Isìles.

Bertola, Ignazio
Bertola, Ignazio
Angelo Nizza

**Angelo Nizza** a l'era nà a Turin ai 19 d'otóber 1905.
Scritor, comediògraf e giornalista.

An cobia con Riccardo Morbelli, prima ëd la dariera guèra mondial Nizza a l'avìa anandià n'apressià serie ëd trasmission radiofòniche, *I quattro moschettieri*.

Pen-a passaje la guèra, a l'é stàit diretor cap dël Pòpol e apress a l'ha dirigiù l'ufissi stampa dla sala gieugh ëd Sanremo.
Ambelessì a l'ha avù l'idèja ch'a l'ha mnà a la nàssita dël Festival dla canson.

Angelo Nizza a l'é mòrt a Roma ai 2 ëd luj dël 1961.

Nizza, Angelo
Nizza, Angelo
Biciolan

Ij **biciolan** a son ëd doss aromatisà a la canela, tìpich ëd Vërsèj.
A l'é për sòn che *biciolan* a l'é ëdcò lë stranòm dij vërslèis.

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Charles de Gaulle

Ël general **Charles-André-Joseph-Marie de Gaulle**, nassù ai 22 ëd novèmber dël 1890, mòrt ai 9 ëd novèmber dël 1970, a l'é stàit un militar e om polìtich fransèis

A l'é stàit militar dal 1912 al 1940. D'apress dël 1940 a l'ha rapresentà la Fransa libra fin a la fin ëd la Sconda guèra mondial. Riciamà an polìtica a l'é stàit President ëd la Fransa dal 1959 al 1969.

de Gaulle, Charles
Gaulle, Charles de
Categorìa:Militar
Lisabëtta I d'Anghiltèra

**Lisabëtta I d'Anghiltèra**, nassùa ai 7 dë stèmber dël 1533, mòrta ai 24 ëd mars dël 1603, a l'é stàita argin-a d'Anghiltèra, Irlanda e nominalment aspiranta al tìtol d'Argin-a ëd Fransa dal 17 ëd novèmber dël 1558 fin a soa mòrt dël 1603. A l'era ëdcò ciamà *L'Argin-a Vérgine* o *La Bon-a Argin-a Bess*.

A l'era fija dël re Enrich VIII d'Anghiltèra e ëd soa sconda fomna, Anna Boleyn.

Vnùa argin-a d'Anghiltèra d'apress ëd la mòrt ëd soa seure, a l'ha campà le bas ëd l'espansion comersial e colonial ëd l'Anghiltèra. Ant ij sò temp a l'é stàit-ie ëdcò na straordinaria fioritura cultural.

Categorìa:Sovran
Gengis Khan

**Genghis Khan**, nassù d'antorn al 1162, as conòss pa sò pòst ëd nassita, miraco vzin al fium Oron, anté a l'era nassù con ël nòm ëd **Temujin**. 

A l'era ël fieul d'un cap-tribù, ch'a l'era stait anvelenà dai nemis, donch, Temujin a l'era cressù an povertà da soa mare, bandonà dal rest dla tribù. Genghis s'era ancaminà a strenze lianse fondò sul mérit e pa sla nobiltà. D'apress d'avèj unì le tribù mòngole e d'avèj fàit le prime conquiste, a l'era stàit ciamà *Genghis*, visadì *dominator universal*.

A l'avia organisà l'armada an unità decimaj, ploton da 10, 100, 1.000 e 10.000 òm, la forsa ëd sò esercit a l'era l'abilità ëd traversé fin a 100km minca dì.

D'apress d'avej sodè ël podèj an Mongòlia, a l'ha sogetà i Tanguti, la dinastìa Jin an conquistand Pechin e l'amper Corasmi an Asia sentral, an batand n'amper dëstèis dla Cin-a al Mar Caspi.

A l'avia batà un còdes civil, ciamà Yasa, a soportava tute le religion e a l'avia batà le condission për la pas mongòlica, visadì n'era quand a l'era possibil traversé tut l'amper e la via dla seda sensa sagrin.

A soa mòrt ant ël 1227, ël còrp a l'é stàit portà e sotrà an Mongòlia. Fin adess ël pòst ëd la sipoltura a l'é pa anco' stàit trovà, na legenda a dis che ij sotror a l'avio flambà chicassìa abordè sla strà për storé Genghis Khan.

Studi sul DNA fortisso che lë 0,5% dla popolassion mondial e ël 16% dla popolassion asiatica a l'é dissendent ëd Genghis Khan.
Categorìa:Sovran
Gioana d'Arch

**Santa Gioana d'Arch** ëstranomà **La Pulcelle d'Orléans** (an fransèis *Jeanne d'Arc*), nassùa dël 30 ëd magg dël 1431, a l'é n'eroin-a nassionala ëd la Fransa. A l'é ëdcò na santa dla Gesia Catòlica. 

A l'era na fija nassùa ant l'est ëd la Fransa, ch'a disìa che Nosgnor a la giutava. A l'ha portà j'armà fransèise a vagné vàire bataje ant la guèra dij 100 agn e a l'ha giutà Carl VII ëd Fransa a esse ancoronà re. Pijà përzonera dai Borgond, alià dj'anglèis, a l'é stàita condanà com erética e brusà com masca quand a l'avìa mach 19 agn.

24 agn apress, ël papa Calist III a l'ha arconossula nossenta e a l'ha proclamala *màrtira*. A l'é peui stàita beatificà dël 1909 e canonisà dël 1920.

Gioana d'Arch a l'é na figura amportanta dla siviltà ossidental. Scritor avosà com William Shakespeare, Mark Twain e Voltaire a l'han scrivù dzor chila. A son ëdcò stàit fàit vàire film dzor Gioana d'Arch.

## Vita

Nassùa ant na famija ‘d paisan dla Borgogna, a 13 agn comenser a crèj-se visità da santi e àngel (San Michel, Santa Catlina, Santa Margrita) che l’a persuadero, dnans a fé pietà, e apress, descrivend-jë ij problema dla Fransa, i-j presentero tanbe 'n vorèj divin la cassà dij’anglèis da la Fransa. Ansì, persoadùa mariman d'esse stàita sernùa da Dé per compir la salvassion dla Fransa, as convinsir ëd ragionge nesche obietiv: liberassion d'Orléans e consacrassion a Reims dël re Carlo VII; an second temp, ataché i Anglo-Borgognon. Abandonà la ca paterna dël gëné 1429, as presenter a la cort ëd Carlo VII e oten-ir ëd podèj comandé l’armà qu’a l’era an camin ëd socore Orléans.

La sò presensa a l’ancorager j’ëstrup: antra magg e lugn Orléans fur libërà

Gioana d'Arch
Ernesto Che Guevara

**Ernesto Guevara**, nassù ai 4 ëd giugn dël 1928, mòrt ai 9 d'otober dël 1967, a l'era nassù an Argentin-a. A l'é ciamà **Che Guevara** o **El Che** e a l'é n'icon-a dla snista. A l'era un médich e, politicament, a l'era un comunista rivolussionari. An pi, a l'era un giornalista e në scritor motobin an gamba.

Ël *Time magazine* a l'ha scrivù ch'a l'é stàit un-a dle përson-e pi anfluente dël sécol ch'a fà XX. Për esempi, soa fòto dla prima figura, a l'é considerà la fòto pi avosà dël mond.

Dël 1954 a l'ha ancontrà Fidel Castro che, dël 1959, a l'é vnù President a Cuba e a l'ha nominalo Ministr ëd l'Industria. Dël 1965, volend spantié la rivolussion, Che Guevara a l'é andàit a combate prima an Còngo e peui an Bolivia. Dël 1967 a l'é stàit massà da l'Esèrcit Bolivian. Sò còrp a l'é pa stàit trovà fin al 1997.

Guevara, Ernesto Che
Helen Keller

**Helen Adams Keller** a l'é stàita na scritris e oratris american-a. A l'era nassùa a Tuscumbia an Alabama dël 1880. Quand a l'avìa 19 mèis a l'é vnùita bòrgna e ciòrgna, miraco për na scarlatin-a o për na meningite.

Quand che Helen a l'ha avù set agn, la famija a l'ha trovaje na magistra, Anne Sullivan, che a l'avìa tornà a vëdde dòp dle operassion.

Anne a l'ha giutà Helen a amparé a comuniché con j'àutr, an scrivendje ij nòm dle còse dzor le man. Dël 1890, la famija d'Helen a l'ha mandala al Perkins Institute për ch'amparèissa a parlé e a comuniché. Quand ch'a l'ha avù 19 agn, Helen a l'é andàita al *Radcliffe College* an Massachusetts e lì a l'é laureasse dël 1904, la prima përson-a ciòrgna e bòrgna al mon a riussije.

Dël 1903, Helen a l'ha scrivù un lìber dzor soa vita , *The Story of My Life*. An tut a l'ha scrivù dj'àutr dodes lìber.

Helen Keller a l'ha viagià tant, an visitand 39 paìs. A l'é mòrta al 1m ëd giugn dël 1968 a Arcan Ridge ant ël Connecticut. 

Keller, Helen
Martin Luther King

**Martin Luther King, Jr.**, nassù ai 15 ëd gené dël 1929, mòrt ai 4 d'avril dël 1968, a l'é stàit n'avosà leader dij drit sivij american. A l'era nassù a Atlanta, an Geòrgia. A l'era fij ëd Martin Luther King, Sr., e d'Alberta Williams King. A l'era sposà con Coretta Scott King.

A l'ha ancaminà a combate për ij drit sivij dël 1955, e a l'ha sempe vorsù dovré dij métod pacìfich. Ai 28 d'aost dël 1963 a l'ha guidà la marcia për ij drit sivij a Washington, e com ùltim orador, a l'ha fàit ël discors ch'a l'é conossù com *"I have a dream"*, "Mi i l'heu un seugn". Dël 1964 a l'ha avù ël Premi Nobel për la pas.

Ai 4 d'avril dël 1968 a l'é stàit massà an n'atentà, a Memphis, ant ël Tennessee.

King, Martin Luther
Le Mans

**Le Mans** a l'é na sità dla Fransa, capital dël dipartiment ëd Sarthe, region aministrativa dël Paìs dla Lòira, localisà ai bòrd dël ri Sarthe.

La sità a l'é avosà për la corsa automobilìstica che as ten anualment ciamà *[[24 Ore ëd Le Mans]]*.

Ant ël censiment fransèis dël 1999, la sità a l'avìa 146.105 abitant e l'aira metropolitan-a 293.159 abitant.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sarthe
Saint-Célerin

**Saint-Célerin** a l'é na sità ëd sirca 500 abitant ant ël dipartiment fransèis ëd Sarthe, ant la Fransa.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sarthe
La Flèche

**La Flèche** a l'é na comun-a fransèisa, situà ai bòrd dla Lòira (ant la region dël Paìs dla Lòira), ant ël dipartiment ëd Sarthe. A l'avìa, dël 1999, na popolassion ëd 15.241 abitant.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sarthe
Luché-Pringé

**Luché-Pringé** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Paìs dla Lòira, ant ël dipartiment ëd Sarthe. As dëstend për na surfassa ëd 49,39 km², con  1531 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 31 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sarthe
Conteur Geiger

Ël **conteur Geiger** a l'é n'angign ch'a përmet dë mzuré le radiassion radioative o d'àutre radiassion ch'a joniso ël gas dël tubo dël conteur.

Categorìa:Fìsica
Categorìa:Utiss