open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Candèila (iluminassion)

**Candèila (iluminassion)** a l'é n'utiss tradissional për generé lus, formà da na massa ëd sira, stearin-a o parafin-a ch'a peul fondse, con un mecc (stòpin) ant ël mes. Candèile a son dovrà da sécoj për iluminassion, cerimonie religiose, decorassion e ant le situassion d'emergensa.  

## Stòria
Le prime candèile a armonto a j'antiche civilisassion. J'Egissian a dovravo baston ëd bòsch impregnà ëd grass animal, mentre ij Roman a l'han dësvlupà candèile ëd sira d'avija con ëd mecc ëd lin o cavna. Ant ël Medioev, le candèile ëd sira d'avija a j'ero costose e riservà a le gesie o a le famije riche. Dël sécol XVIII, l'introdussion ëd la stearin-a e dla parafin-a (otnùa dal petròli) a l'ha rendù le candèile pì acessìbij. Con l'ariv dl'eletricità ant ël sécol XIX, soa amportansa a l'é calà, ma a son restà amportante për usagi specìfich.  

## Produssion
La fabricassion ëd candèile a peul esse fàita con vàire materiaj:  
* **Sira d'avija**: Natural, përfumà, ma costos.  
* **Parafin-a**: Derivà dal petròli, econòmica e fàcil.  
* **Stearin-a**: Otnùa da grass animal o vegetal, pì dura che la parafin-a.  
* **Sira ëd sòja**: Alternativa moderna e biodegradàbil.  

Ël process a anclud:  
1. Preparé ël mecc (stòpin), ëd sòlit ëd coton impregnà ëd sostanse ch'a peulo nen brusé.  
2. Fonde la sira e versela ant ëd stamp o buté ël mecc pì vire ant la cera frësca (técnica d'ansërsion).  
3. Lassé che la sira a sìa torna dura.  

## Usagi
* **Iluminassion**: Prima dl'eletricità, a l'era la sorgiss prinsipal ëd lus ant le ca, le gesie e ij castej.  
* **Religion**: Parte essensial ëd rituaj coma la Mëssa, ël Diwali indian, o la Festa dle Luminarie.  
* **Decorassion**: Candèile colorà o aromàtiche për creà atmosfere.  
* **Emergensa**: Dovrà durant ij blackout o ant le situassion ëd crisi.  

## Significà cultural
Ant ël Piemont, le candèile a l'han un ròl ant le tradission locaj:  
* **Festa ëd Sant'Ëmilian**: Procession con candèile an àutre comun-e.  
* **Luminarie ëd Natal**: Candèile an sij bòrd ëd le fnestre për decoré ij paisage.  
* **Fonsion simbòlicha**: A rapresento la speransa, la preghiera, o la memòria dij mòrt.  

## Sfide
* **Arzigh d'incendi**: Brusé sensa control a peul causé dësastr.  
* **Fum e sostanse tòssiche**: Candèile ëd parafin-a a peulo liberé gas danos.  
* **Concorensa elétrica**: L'iluminassion moderna a l'ha riduvù l'usagi quotidian.  

## Candèile moderne
Ancheuj, le candèile a son popolar për:  
* **Aromaterapìa**: Con essense com la lavanda o la vanilia.  
* **Design**: Forme e color creativ për l'aredament.  
* **Event speciaj**: Sin-e romàntiche o cerimònie.  

## Vardé ëdcò
* Lus  
* Sira d'avija  
* Parafin-a  
* Diwali  

## Colegament estern
* Associassion dij Produtor ëd Candèile  
* Musé ëd Turin - Stòria dj'utiss tradissionaj piemontèis.  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Lindtneria panphyliensis

## Lindtneria panphyliensis

### Descrission
**Lindtneria panphyliensis** a l'é un fonz crostos, sùtil e a përtus. A l'ha un color da giàun ciàir a giàun coram, fin a reusa coram.

### Ambient
A l'é stàit trovà an pòchi paìs an Euròpa e an pòche region an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Lindtneria panphyliensis*** Bernicchia & M.J. Larsen (1990)

Categorìa:Lindtneria
Tecnologìa nuclear

**Tecnologìa nuclear** a l'é l'ansem d'arzigh e técniche ch'a deuvro le reassion nuclear (fission o fusion) për generé energìa, produve isòtop medicaj, o fé d'arserche sientìfiche. Malgré soe aplicassion amportante, a resta un camp motobin discutù për via dij arzigh radioàtiv e dj'efet a long termo.  

## Stòria
La tecnologìa nuclear a l'ha soe orìgin ant la dëscuerta dla radioatività da part d'Henri Becquerel e Marie Curie ant ël 1896. Dël 1938, Otto Hahn e Fritz Strassmann a l'han realisà la prima fission nuclear artifissial. Durant la Sconda guèra mondial, ël Proget Manhattan (Stat Unì) a l'ha portà a la creassion ëd bombe atòmiche, marcand l'inissi dl'era nuclear. Dël 1954, l'URSS a l'ha butà an servissi la prima central nuclear sivil a Obninsk. An Italia, la central ëd Latina a l'é stàita ativa dal 1963 al 1987, ma dòp ël referendum dël 1987, l'Italia a l'ha abandonà l'usagi sivij dl'energìa nuclear.  

## Prinsipi fondamentaj
* **Fission nuclear**: A càpita quand che ël nùcleo d'un àtom pesant (es. urani-235) a l'é dividù an doi nùcleo pì cit, liberand energìa e neutron ch'a manten-o na reassion a caden-a. Costa a l'é la técnica dovrà ant le central nuclear.  
* **Fusion nuclear**: Process andoa che doi nùcleo leger (es. idrògen) as fond për formene un pì pesant, liberand energìa. A l'é ël midem process ch'a suced ant ël Sol, ma a l'é ancora an fase sperimental an sla Tèra (es. proget ITER an Fransa).  

## Aplicassion
* **Energétiche**: Central nuclear për generé eletricità (apopré ël 10% ëd la produssion mondial).  
* **[[Medzin-a]]**: Produssion d'isòtop për radioterapìa, diagnòstica (es. PET scan), e sterilissassion d'utiss.  
* **Industriaj**: Contròl ëd qualità con radiografìa, datassion ëd repert archeològich.  
* **Militar**: Produssion d'arme atòmiche e propulsion ëd sota-marin o pòrta-areoplan.  

## Sfide e debate
* **Sicurëssa**: J'acident com Cernobyl (1986) e Fukushima (2011) a l'han mostrà ij arigh ëd contaminassion e 'd reassion.  
* **Scart nuclear**: Gestion a long termo ëd le scòrie radiotive, ch'a peulo resté pericolose për milen-e d'agn.  
* **Proliferassion**: Arzigh che la tecnologìa nuclear sivil a sia dovrà për fabriché d'arme.  
* **Cost**: La costrussion e ël dësmontament dle central a ciamo investiment gròss.  

## Futur ëd la tecnologìa nuclear
* **Reator ëd quarta generassion**: Sistema pì sicur ch'a deuvra scòrie o tòri coma combustìbil.  
* **Fusion nuclear**: Ël proget ITER a visa a dimostré la fasibilità ëd l'energìa dël futur, sensa scòrie a long termo.  
* **SMR (Small Modular Reactor)**: Reator cit e modular për fornì energìa a comunità isolà.  

## Vardé ëdcò
* Energìa nuclear  
* Fusion nuclear  
* Scart nuclear  

## Colegament estern
* Agensia Antërnassional për l'Energìa Atomica (IAEA)  
* Proget ITER - Collaborassion antërnassional an sla fusion.  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Energìa  
Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Ambient  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Engignerìa nuclear

**Engignerìa nuclear** a l'é na branca dl'engignerìa ch'a studia e a àplica ij prinsipi dij process nuclear (coma la fission e la fusion) për generé energìa, produve isòtop medicaj, gestì le scòrie radioative, e dësvlupé tecnologìe abilitant. Costa dissiplin-a a l'ha un ròl amportant ant l'energética, la medzin-a, e la ricerca sientìfica, ma a l'é ëdcò al cènter ëd debat për via dij arzigh associà.  

## Stòria
L'engignerìa nuclear a nass ant ij prim agn dël sécol XX, con la dëscuerta dla radioatività da part d'Henri Becquerel e Marie Curie. Dël 1938, la fission nuclear a l'é stàita dimostrà da Otto Hahn e Fritz Strassmann, duvertand la stra a l'usagi dl'energìa nuclear. Durant la Sconda guèra mondial, ël Proget Manhattan a l'ha realisà la prima bomba atòmica, marcand l'inissi dl'era nuclear. Dël 1954, l'URSS a l'ha butà an servissi la prima central nuclear sivil a Obninsk. An Euròpa, l'Italia a l'ha avù la central ëd Latina, ma a l'ha abandonà l'energìa nuclear dòp ël referendum dël 1987.  

## Prinsipi fondamentaj
* **Fission nuclear**: Process andoa che ël nùcleo d'un àtom pesant (es. urani-235) a l'é dividù, liberand energìa e neutron ch'a manten-o na reassion a caden-a. A l'é dovrà ant le central nuclear.  
* **Fusion nuclear**: Combinassion ëd nùcleo leger (es. idrògen) për formene un pì pesant, com a suced ant ël Sol. A l'é anco' an fase sperimental (es. Proget ITER).  
* **Gestion dle scòrie**: Tecnìche për memorisé o traté le sostanse radioative an manera sicura.  

## Aplicassion
* **Energìa**: Central nuclear ch'a produvo eletricità sensa emission ëd CO₂.  
* **Medzin-a**: Produssion d'isòtop për radioterapìa e diagnòstica (es. PET scan).  
* **Industria**: Utilisassion ëd radiassion për contròl ëd qualità o sterilissassion.  
* **Spassi**: Propulsion nuclear për sonde spassiaj (es. Cassini-Huygens).  

## Sfide e debat
* **Sicurëssa**: J'acident ëd Cernobyl (1986) e Fukushima (2011) a l'han mostrà ij arzigh ëd contaminassion.  
* **Scart nuclear**: Gestion a long termo ëd material radioativ ch'a peul resté pericolos për milion d'agn.  
* **Proliferassion**: Arzigh che la tecnologìa a sia dovrà për fabriché d'arme.  
* **Còst**: Investiment àut për costrussion e dësmontament d'impiant.  

## Futur
* **Reator ëd quarta generassion**: Sistema pì efissient ch'a deuvra tori o scòrie coma combustìbil.  
* **Fusion nuclear**: Ël proget ITER an Fransa a visa a dimostré la fasibilità ëd l'energìa dël futur.  
* **SMR (Small Modular Reactor)**: Reator cit modular për comunità isolà.  

## Vardé ëdcò
* Energìa nuclear  
* Scart nuclear  
* Proget ITER  
* Radioterapìa  

## Colegament estern
* Agensia Antërnassional për l'Energìa Atomica (IAEA)  
* Proget ITER - Fusione nuclear an Euròpa.  

Categorìa:Engignerìa  
Categorìa:Energìa  
Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Ambient  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Asparagus officinalis

**Asparagus officinalis** (an piemontèis, **sparz**) a l'é na pianta erbosa përmanenta dla famija dle Asparagaceae, motobin conossùa për ij sò but (turion) giovo, dovrà ant la cusin-a. A l'é coltivà an tut ël mond për sò gust delicà e soe propietà nutrissionaj.  

## Descrission
La pianta a l'ha na rèis carnosa (pata) ch'a produv but longh e sùtij, ëd color verd o bianch, scond la coltivassion. Ij but a ven-o cujì prima ch'a deurbo le feuje, e s'a son lassà chërse, a dvento dle branche con feuje a forma ëd piuma (cladòdi) e fior cite bianch-vërdastre. A la fin dl'istà, la pianta a fa 'd balin-e rossastre, ch'a conten-o jë smens.  

## Stòria
Lë sparz a l'é coltivà da almanch 5.000 agn, originari dël Mediterani oriental e dl'Asia minor. J'Egissi e ij Roman a lo consideravo na galuparìa e na pianta meisinal. Ant ël Medioev, a l'é spantiasse an Euròpa, e ant ël Piemont a l'é dventà part ëd la tradission culinaria, dzortut ant le zòne ëd pianura con teren sabios.  

## Coltivassion
Jë sparz a preferisso teren sabios e bin drenà, con bon espòst al sol. As peulo piantesse për smens o për coron-e (reis già svilupà). La prima cujìa a riva apopré tre agn dòp ël piantament. La stagion ëd cujìa a l'é curta (mars-magg), e ij but a ven-o tajà a man. Për otnì jë sparz bianch (men amèr), ij but a son coatà ëd tèra për evité che la lus a stìmola la produssion ëd clorofila.  

## Utilisassion
### An cusin-a
Ant ël Piemont, jë sparz a son preparà an risòt, supe, o mach gratinà con formagg. A son ëdcò servì con bagnet verd o con euv. La varietà local a l'é arnomà për sò gust delicà e a l'é festegià con sagre com la "Festa dlë Sparz" ant vàire pais.  

### Propietà meisinal
Jë sparz a son rich ëd fibra, vitamin-a K, e folat. A l'han efet diurétich e a giuto a regulé la pression. Ant l'erboristerìa, la rèis a l'é dovrà për dé sostegn al fet.  

## Varietà
* **Verda**: La pì comun-a, con gust intens.  
* **Bianca**: Pì dossa, coltivà sota tera.  
* **Viòla**: Varietà ràira con n'aroma frutà.  

## Sparz ant ël Piemont
Le zòne ëd Cuneèis, Santna, Carmagnòla, e la pian-a Vërslèisa a son arnomà për soa produssion dë sparz. La tradission a veul che jë sparz piemontèis a sio cujì a man e servì fresch, sensa conservant.  

## Colegament estern
* Región Piemont - Informativa sj'ortagg tradissionaj.  
* Agriturism Piemontèis - Arsete con jë sparz.  

Categorìa:Asparagus  
Categorìa:Botànica  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Toto (banda)

Ij **Toto** a son na formassion rock american-a, formasse a Los Angeles, dël 1976 e ativa fin al dì d'ancheuj.
 
La banda a l'e formà al dì d'ancheuj da *Steve Lukather* – ghitara, vos, tastadura (1976-2008, 2010-2019, 2020-);  *David Paich* – tastadura, vos (1976-2006, 2010-2018, 2020-); *Joseph Williams* – vos (1986-1988, 1998, 2010-2019, 2020-) a ij quaj as gionto durant ij consert e lë registrassion dij disch àutri musich.

## Àlbom
* 1978 – *Toto*
* 1979 – *Hydra*
* 1981 – *Turn Back*
* 1982 – *Toto IV*
* 1984 – *Isolation*
* 1986 – *Fahrenheit*
* 1988 – *The Seventh One*
* 1992 – *Kingdom of Desire*
* 1995 – *Tambu*
* 1999 – *Mindfields*
* 2006 – *Falling in Between*
* 2015 – *Toto XIV*
* 2019 – *Old Is New*

Categorìa:Formassion musicaj djë Stat Unì d'América
Categorìa:Formassion musicaj rock
Central elétrica

**Central elétrica** a l'é n'instalassion andustrial dovrà për generé eletricità a partì da d'àutre forme d'energìa (coma chìmica, mecànica o térmica). Coste instalassion a son essensiaj për fornì eletricità a ca, fàbriche, e servissi urban, e a peulo esse alimentà da vàire sorgiss, an tra le qual combustìbij fossij, energìa nuclear, o font renovàbij.  

## Stòria
La prima central elétrica moderna a l'é stàita duvertà dël 1882 a New York da Thomas Edison, ch'a dovrava dël carbon për alimenté na turbin-a a vapor e prodùe corent continua. Ant ël 1886, Nikola Tesla a l'ha dësvlupà ël sistema ëd corent alternà, ch'a l'ha përmëttù ëd trasmëtte l'eletricità a longhe distanse. Ant ël sécol XX, a son ësvilupasse le prime central idroelétriche, nuclear, e cole alimentà a gas natural.  

## Tipo ëd centraj elétriche
### Combustìbij fossij
Le central a carbon, petròli, o gas natural a bruso sti combustìbij për scaudé eva e generé vapor, ch'a fa giré na turbin-a colegà a un generator. A contribuisso a na gran part ëd l'eletricità mondial, ma a lìbero CO₂ e sostanse inquinante.  

### Nuclear
Le central nuclear a deuvro la fission d'àtom d'urani-235 për scaudé eva e generé vapor. A produvo energìa sensa emission ëd CO₂, ma a género scòrie radioative.  

### Idroelétrica
A deuvra l'energìa dël moviment o dël pèis d'eva për fé giré turbin-e. An Piemont, le central ant le Alp (es. Entracque) a son amportante për la produssion renovàbil.  

### Eòlica e solar
* **Eòlica**: Turbin-e ch'a ciapo l'energìa dël vent.  
* **Solar**: Panèj fotovoltàich o sistema a consentrassion solar.  

### Geotèrmica
A deuvra ël calor dël soterani për generé vapor. Meno comun-a, ma sostenìbil.  

## Part prinsipaj ëd na central
* **Sorgiss d'energìa**: Combustìbil, eva, vent, o lus solar.  
* **Turbin-a**: Convert l'energìa mecànica an rotassion.  
* **Generator**: Trasforma la rotassion an eletricità.  
* **Sistema ëd trasmission**: Linie d'àuta tension për porté l'eletricità a la rej.  

## Sfide
* **Ambientaj**: Emission ëd gas ëd sèra (fòssij), gestion dle scòrie (nuclear).  
* **Còst àut**: Investiment inissiaj për tecnologìe renovàbij.  
* **Efissiensa**: Pérdite ëd energìa an conversion e trasmission.  

## Futur
Le tendense a ancludo:  
* **Espansion dle renovàbij**: Solar, eòlich, e idrògen verd.  
* **Memorisassion d'energìa**: Baterìe për gestì l'intermitensa dle sorgiss.  
* **Smart grid**: Rej inteligente ch'a bilanso domanda e oferta.  

## Esempi ant ël Piemont
* **Central idroelétrica ëd Malciaussia**: Ant ël Parch Grand Paradis.  
* **Parch eòlich ëd Cilian**: Turbin-e ch'a servo 15.000 famije.  
* **Solar ëd Vërslèis**: Panèj solari an sij cop ëd ca e edifissi pùblich.  

## Vardé ëdcò
* Energìa renovàbil  
* Tecnologìa nuclear  
* Produssion d'energìa elétrica  

## Colegament estern
* Terna - Gestor dla rej eletrica italian-a.  
* Agensia Antërnassional për l'Energìa Renovàbil (IRENA)  

Categorìa:Energìa  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Ambient  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Turbin-a

**Turbin-a** a l'é n'angign ch'a convert l'energìa d'un fluss ëd fluid (eva, vapor, aria, o gas) an energìa mecànica rotassional, dovrà për generé eletricità, fé giré dle màchine, o alimenté d'àutri sistema andustriaj. A l'é un component essensial ant le central elétriche, ij motor d'aviassion, e le instalassion idroelétriche.  

## Stòria
Ij prim esempi ëd turbin-e a armonto a j'antich roe idràuliche e mulin a vent, ma la turbin-a moderna a l'ha soe rèis ant ël sécol XIX. Dël 1827, Benoît Fourneyron a l'ha anventà la prima turbin-a idràulica efissienta. Dël 1884, Charles Parsons a l'ha realisà la turbin-a a vapor, ch'a l'ha arvolussionà la produssion d'energìa. Ant ël sécol XX, a son ësvilupasse le turbin-e a gas e cole eòliche.  

## Tìpo ëd turbin-e
* **Idràuliche**: Dovrà ant le central idroelétriche për convertì l'energìa dl'eva an eletricità. Esempi: turbin-a Pelton (për àute cadute), turbin-a Francis (për pression mèdia), turbin-a Kaplan (për bassa caduta).  
* **A vapor**: Utilisà ant le central termoełétriche, a deuvro vapor suriscaudà për fé giré ël rotor.  
* **A gas**: Dovrà ant ij motor a reassion o ant le central a cicl combinà, a bruso combustìbij për generé un fluss ëd gas càud.  
* **Eòliche**: Converto l'energìa cinética dël vent an eletricità.  
* **A aria compressa**: Utilisà ant vàire sistema andustriaj për alimenté utiss pneumàtich.  

## Prinsipi ëd fonsionament
Na turbin-a a fonsion-a grassie a l'assion dël flùid ansima a na série ëd pale montà an sl'ass. Ël flùid, ch'a peul esse càud, pressurisà, o an moviment, a colpiss le pale, fasendje viré. L'energìa mecànica generà a l'é peui convertìa an eletricità da un generator o dovrà diretament për fé travajé d'àutre màchine.  

## Aplicassion
* **Produssion d'eletricità**: Central idroelétriche, termoelétriche, nuclear, e eòliche.  
* **Aviassion**: Turbin-e a gas ant ij motor d'aviassion (turbojet, turbofan).  
* **Andustria**: Alimentassion ëd pompe, compressor, e sistema ëd ventilassion.  
* **Trasport**: Propulsion ëd nav e tren a auta velocità.  

## Sfide
* **Efissiensa**: Pérdite d'energìa për atrì o calor dissipà.  
* **Manutension**: Usura dle pale për efet dj'àute temperadure o erosion.  
* **Ambient**: Emission ëd CO₂ (turbin-e a gas) o auterassion d'ecosistema (idroelétriche).  

## Turbin-e ant ël Piemont
Ël Piemont a l'ha vàire esempi d'utilisassion ëd turbin-e:  
* **Central idroelétrica ëd Entracque**: Turbin-e Pelton e Francis ch'a servo la Val d'Osta e ël Piemont.  
* **Parch eòlich ëd Cilian**: Turbin-e eòliche ch'a produvo energìa për 15.000 famije.  
* **Fàbriche automobilìstiche**: Turbin-e a gas për alimenté le linie ëd produssion.  

## Vardé ëdcò
* Central elétrica  
* Energìa renovàbil  
* Generator elétrich  

## Colegament estern
* Terna - Gestor dla rej eletrica italian-a.  
* GE Renewable Energy - Produtor mondial ëd turbin-e.  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Energìa  
Categorìa:Industria  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Cela solar

**Cela solar** a son dispositiv ch'a converto la lus dël sol an eletricità an dovrand l'efet fotovoltàich. Coste cele, ëd sòlit fabricà con ëd material semicondutor com ël silissi, a son l'element base dij panèj solar e a gieugo un ròl essensial ant la produssion d'energìa renovàbil.  

## Stòria
L'efet fotovoltàich a l'é stàit dëscuert dël 1839 dal fìsich fransèis Alexandre Edmond Becquerel. La prima cela solar pràtica, basà an sël silissi, a l'é stàita realisà dël 1954 ai Bell Labs djë Stat Unì. Ant j'agn 1970, le cele a son ësvilupasse për aplicassion spassiaj (es. satélit), e dal sécol XXI a son dventà econòmiche për l'usagi quotidian.  

## Prinsipi ëd fonsionament
Na cela solar a travaja an ës manera:  
1. La lus dël sol (foton) a colpiss la cela, liberand dj'eletron ant ël material semicondutor.  
2. Na tension elétrica as crea antra le part positiva (tipo p) e negativa (tipo n) dël semicondutor.  
3. Colegà a un circuit, la cela a forniss corent continua.  

L'efissiensa ëd na cela a dipend da la capacità ëd convertì la lus an eletricità, con valor corent antra ël 15% e ël 22%.  

## Tipo ëd cele solar
* **Silissi monocristalin**: Fabricà con cristaj ùnich ëd silissi, a l'ha efissiensa àuta (fin-a al 22%) ma cost elevà.  
* **Silissi policristalin**: Cristaj multipl, efissiensa pì bassa (15-18%) ma meno costos.  
* **Cele a film sùtij**: Realisà con material com ël teluri ëd cadmi (CdTe) o silissi amòrf, a son flessìbij e pì econòmiche, ma con efissiensa pì bassa (10-12%).  

## Aplicassion
* **Panèj solar**: Dovrà për generé eletricità an ca, edifissi, e central solar.  
* **Dispositiv portàbij**: Cariabaterìe, calcolatris, e sistema ëd luminaria autònoma.  
* **Spassi**: Alimentassion ëd satélit e sonde spassiaj.  
* **Integrassion architetònica**: Fnestre o tèit ch'a genero energìa.  

## Sfide e crìtiche
* **Còst ëd produssion**: La purificassion dël silissi e ij process andustriaj a son energìvor.  
* **Scart andustriaj**: Chèich material (es. cadmi) a peulo esse tòssich s'a son pa gestì bin.  
* **Efissiensa limità**: La pì part ëd la lus a l'é pa convertìa an eletricità.  
* **Dipendent dal temp**: La produssion a cala con ël cel ëscur o le nìvole.  

## Cela solar ant ël Piemont
Ël Piemont a l'ha adotà le tecnologie solar con vàire proget:  
* **Parch solar ëd Vërsèj**: Instalassion ëd panèj policristalin për servì le comun-e visin-e.  
* **Riserche universitarie**: ël Politécnich ëd Turin a studia neuve célule a pèrdita d'energìa pì bassa.  
* **Agriturism solar**: Almanch d'asiende agricole a deuvro panèj për l'autoconsum.  

## Futur
Le neuve tecnologie a ancludo:  
* **Cele a perovskite**: Material che a promët efissiensa fin-a al 30% a cost pì bass.  
* **Cele ëd tersa generassion**: Basà an suj pigment orgànich o quantum dot.  
* **Sistema ëd memorisassion**: Baterìe pijà për stoché l'energìa diurna.  

## Vardé ëdcò
* Energìa solar  
* Panèj solar  
* Efet fotovoltàich  
* Silissi  

## Colegament estern
* Terna - Gestor dla rej eletrica italian-a.  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Energìa  
Categorìa:Ambient  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Tor ëd rafreidament

**Tor ëd rafreidament** a l'é na strutura dovrà për giuté a gavé ël calor ëd tròp da sistema andustriaj o centraj elétriche, prinsipalment për mojen ëd l'evaporassion d'eva. Coste tor a son caraterìstiche për soa forma iperbolòida o silìndrica e a son visìbij an vàire sità andustriaj, comprèis ant ël Piemont.  

## Stòria
Le prime tor ëd rafreidament a son ësvilupasse ant ël sécol XIX, con l'espansion dle fàbriche e dle minere. La version moderna a l'é stàita perfessionà ant j'agn 1930, quand che l'andustria dij prodot chìmich e cole elétriche a l'han ciamà sistema pì efissient për controlé la temperadura. La forma iperbolòida, progetà da Frederik van Iterson, a l'é dventà popolar për soa stabilità e capacità ëd creé un tir natural sensa bisògn ëd motor.  

## Prinsipi ëd fonsionament
Na tor ëd rafreidament a fonsion-a grassie a l'evaporassion:  
# Eva càuda da process andustriaj a l'é pompà an sima a la tor.  
# L'eva a l'é spantià an gose fin-e travers a dij panéj ëd distribussion.  
# Aria frësca ch'a intra da la base a monta për efet natural (tir) o con ventilador.  
# L'evaporassion d'un përtus d'eva a sfrèida l'eva restanta, ch'a torna ant ël sistema.  

## Tipo
* **Tir natural (iperbolòid)**: A deuvra la diferensa ëd densità antra l'aria càuda e cola frësca për creé un fluss continuà. A l'é àut e a cissa pòca energìa.  
* **Tir forsà**: A deuvra dij ventilador për fé passé l'aria travers a l'eva. Pì cit e adatà a sità con pòch spassi.  
* **Tir indotà**: Combinassion ëd tir natural e ventilador për otimisé l'eficensa.  

## Usagi
* **Central elétriche**: Për sfreidé l'eva dovrà ant ij condensator dle turbin-e a vapor.  
* **Andustria chìmica**: Controlé la temperadura ëd reassion esotèrmiche.  
* **Sistema HVAC**: Sfreidé l'eva për climatisé edifissi gròss.  

## Sfide
* **Consum d'eva**: L'evaporassion a peul ciamé d'eva ëd ricaria costanta.  
* **Formassion ëd saj**: Depòsit mineraj ch'a riduvo l'eficensa e a ciamo manutension.  
* **Arzigh sanitari**: Le gosse d'eva a peulo conten-e bateri (es. Legionella), se nen gestìe bin.  

## Esempi ant ël Piemont
Ant ël Piemont, le tor ëd rafreidament a son presente ant vàire sità andustriaj:  
* **Central termoelétrica ëd Moncalé**: Tor iperbolòide dovrà për sfreidé ij sistema ëd produssion d'eletricità.  
* **Stabiliment chìmich ëd San German**: Tor forsà për controlé la temperadura ëd process produtiv.  

## Vardé ëdcò
* Central elétrica  
* Evaporassion  
* Energìa térmica  

## Colegament estern
* Cooling Technology Institute - Anformassion tecnich ëd le tore ëd rafreidament.  
* ARPA Piemont - Control ambientaj ant le zòne andustriaj.  

Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Industria  
Categorìa:Ambient  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Corent auternà

**Corent auternà** (CA) a l'é un tipo ëd corent elétrica andoa che la tension e la diression dël fluss d'eletron a cambio ëd manera periòdica. A l'é la forma d'eletricità pì dovrà ant le rej ëd distribussion mondiaj për via ëd soa efissiensa ant la trasmission a longhe distanse. La corent auternà a l'é caraterisà da soa frequensa (es. 50 Hz an Euròpa, 60 Hz ant jë Stat Unì) e soa forma d'onda, che për sòlit a l'é sinusoidal.  

## Stòria
La corent auternà a l'ha avù sò svilup prinsipal ant ël sécol XIX grassie a jë sforz ëd Nikola Tesla e George Westinghouse. Ant ël 1887, Tesla a l'ha dimostrà j'avantagi dla CA an confront a la corent continua (CC) ëd Thomas Edison, ch'a l'era limità a curte distanse. La "Guèra dle Corent" a l'ha vist la vitòria dla CA, ch'a l'é dventà lë standard për le rej elétriche. Dël 1895, la prima central idroelétrica a corent auternà a l'é stàita realisà a Le Cascate dël Niagara, marcand l'inissi dl'adossion global.  

## Prinsipi ëd fonsionament
La corent auternà a cambia diression e intensità ëd fasson regolar, descrivùa da la formula:  

 I(t) = I_{\text{max}} \cdot \sin(2\pi f t)   

anté che:  
*  I(t)  a l'é la corent ant l'istant  t ,  
*  I_{\text{max}}  a l'é ël valor màssim,  
*  f  a l'é la frequensa (nùmer ëd cìcl për second),  
*  t  a l'é ël temp.  

La tension a l'é smonùa ëd manera similar:  

 V(t) = V_{\text{max}} \cdot \sin(2\pi f t + \phi)   

anté che  \phi  a l'é l'angol ëd fase.  

## Aplicassion
* **Distribussion d'energìa**: Trasmission efissient a longhe distanse grassie a l'usagi ëd trasformator për elevé o bassé la tension.  
* **Usagi doméstich**: Tuit j'aparà ant le ca a deuvro CA a 230 V (Euròpa) ò 120 V (América).  
* **Andustria**: Motor elétrich a CA për machinari, pompe, e sistema d'automassion.  
* **Infrastrutura**: Alimentassion ëd semàfor, iluminassion pùblica, e ret ëd telecomunicassion.  

## Avantagi
* **Trasmission a longa distansa**: Pérdite d'energìa minimisà con tension àute (fino a 400 kV).  
* **Facilità ëd trasformassion**: Ij transformator a përmëtto ëd modifiché la tension sensa part ëslandà.  
* **Còst bass**: Meno fij necessari rispet a la CC për l'istessa potensa.  

## Dësvantagi
* **Arzigh dë scòsse**: La CA a peul causé fibrilassion cardìaca pì an pressa che la CC.  
* **Armònich**: Distorsion ëd la forma d'onda ch'a peulo danegié j'angign.  
* **Compatibilità**: Chèich dispositiv (es. eletrònich) a devo convertì la CA an CC për dovragi.  

## Corent auternà ant ël Piemont
Ël Piemont a deuvra la corent auternà conforma a jë standard europeng (50 Hz, 230 V). Le rej ëd distribussion, gestìe da Iren Energìa e e-distribuzione, a colego le central idroelétriche dle Alp a le sità prinsipaj com Turin e Coni. Ël Politécnich ëd Turin a fa ricerca an sj'otimisassion dle rej CA e l'antëgration d'energìe renovàbij.  

## Vardé ëdcò
* Corent continua  
* Trasformator  
* Nikola Tesla  
* Rej elétrica  

## Colegament estern
* Terna - Gestor dla rej italian-a ëd CA.  
* IEEE - Stòria dla corent auternà.  

Categorìa:Energìa  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Amplificator operassional

**Amplificator operassional** (op-amp) a l'é un circuit integrà ch'a fa da component fondamental ant l'eletrònica analògica. A l'é dovrà për eseguì operassion matemàtiche (es. soma, sotrassion, derivà) su dij signaj, grassie a soa àuta amplificassion e a la possibilità ëd dovré ëd retroassion (feedback). J'op-amp a son essensiaj ant ij sistema audio, ij contròj automàtich, e jë strument ëd mzura.  

## Stòria
L'amplificator operassional a l'é stàit progetà ant j'agn 1940 com part ëd computer analògich, con ij prim modej a tub a veuid. Ant j'agn 1960, con l'ariv dël circuit integrà, a son dventà cit e a bon marcà. Ël μA741, progetà dël 1968, a l'é stàit ël prim op-amp ëd sucess comersial e a l'ha fissà lë standard modern. Ancheuj, j'op-amp a son prodovù an milion d'unità e a son dovrà an tuti ij camp tecnològich.  

## Prinsipi ëd fonsionament
N'op-amp ideal a l'ha ste caraterìstiche:  
* **Amplificassion infinìa**: Guadagn ëd tension (A) motobin àut (es. 100.000 o pì).  
* **Resistensa d'intrada infinìa**: A cissa nen ël signal d'intrada.  
* **Resistensa d'ussida zero**: A peul fornì corent sensa perde tension.  
* **Band passant infinì**: A travaja a minca frequensa sensa retard.  

Le configurassion prinsipaj a son:  
* **Amplificator invertent**: Ël signal d'ussida a l'é an fase opòsta a l'intrada. Ël guadagn a l'é determinà da le resistense  R_f  (retroassion) e  R_{in} :
  
 A = -\frac{R_f}{R_{in}}   
* **Amplificator nen-invertent**: L'ussida a l'é an midema fasa che l'intrada. Ël guadagn a l'é:  

 A = 1 + \frac{R_f}{R_{in}}   
* **Seguidor ëd tension**: A l'ha un guadagn ëd 1, dovrà për isolé ëd part dël circuit.  

## Aplicassion
* **Amplificassion ëd signal**: Dëboj signal da sensor (es. termistor, fotoresistensa).  
* **Filtr**: Tajé via frequense indesiderà (es. ant ij sistema audio).  
* **Comparator**: Confronté doi signal për determiné qual a l'é pì gròss.  
* **Ossilator**: Generé signal ëd forma specìfica (es. onde quadrà, sinusoidaj).  

## Sfide
* **Limitassion reaj**: J'op-amp real a l'han na band passant limità, guadagn finì, e tension ëd offset (eror an intrada sensa signal).  
* **Stabilità**: La retroassion a peul causé ossilassion s'a l'é pa progetà bin.  
* **Consum energétich**: J'op-amp a cisso d'energìa, dzortut ant le version ëd potensa.  

## Amplificator operassional ant ël Piemont
Ël Piemont a l'ha un ròl ant la ricerca e produssion ëd component eletrònich:  
* **[[Politécnich ëd Turin]]**: Dipartiment d'Eletrònica ch'a studia neuve técniche për op-amp a bass consum.  
* **Andustria automobilìstica**: Sistema d'automassion e contròl motris ch'a deuvro op-amp ant ij veicoj modern.  
* **Sità dla Salute**: Strument médich basà an sj'op-amp për mzuré signal biològich.  

## Vardé ëdcò
* Circuit integrà  
* Amplificator  

## Colegament estern
* Politécnich ëd Turin - Studi an sj'amplificator operassionaj.  
* Analog Devices - Produtor mondial d'op-amp.  

Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Relé

**Relé** a l'é n'angign eletromecànich o eletrònich dovrà për controlé un circuit elétrich an duvertandlo o sarandlo për mojen d'un signal estern. A l'é essensial ant vàire aplicassion, dai sistema d'automassion a j'utiss ëd protession, për isolé part ëd circuit e gestì potense àute con signal déboj.  

## Stòria
Ël prim relé eletromecànich a l'é stàit anventà dël 1835 da Joseph Henry, ch'a l'ha dovralo për controlé un circuit elétrich. Costi prim relé a j'ero dovrà ant ij telégraf për amplifiché ij signal a longa distansa. Ant j'agn 1940, con l'ariv dij transistor, a son ësvilupasse ij relé a stat sòlid, pì rapid e sensa part mòbij. Ancheuj, ij relé a son dovrà ant l'andustria, l'automobilìstica, e le telecomunicassion.  

## Prinsipi ëd fonsionament
Un relé eletromecànich a l'é formà da:  
* **Eletromagnete**: Na bobin-a ch'a crea un camp magnétich quand a passa corent.  
* **Contat mòbil**: Na part metàlica ch'a sara o a duverta ël circuit ëd potensa sota l'assion dël camp magnétich.  
* **Contat fiss**: Colegà al circuit ëd càrich, ch'a l'é ativà dal moviment dël contat mòbil.  

Quand ël signal estern (es. na tension bassa) a alimenta l'electromagnete, ël contat mòbil a sara o duverta ël circuit ëd potensa, përmetend ëd controlé d'àutri sistema sensa colegament elétric diret.  

## Tìpo ëd relé
* **Eletromecànich**: A deuvra n'electromagnete e contat mòbij. Ideal për potense àute, ma con usura mecànica.  
* **A stat sòlid** (SSR): Sensa part mòbij, a deuvra component eletrònich com triach o transistor. Pì rapid e silensios.  
* **Reed relé**: Contat sigilà ant un tubo con gas inert, dovrà për signal déboj o àute frequense.  
* **Temporisà**: A manten ël circuit duvert o sarà për un temp stabilì.  

## Aplicassion
* **Automassion andustrial**: Contròl ëd motor, pompe, e sistema ëd sigurëssa.  
* **Veìcoj**: Ant l'iluminassion, ij fren ABS, e ij sistema ëd cariament.  
* **Telecomunicassion**: Isolassion ëd signal ant le ret telefòniche.  
* **Protession ëd circuit**: Disconession d'utiss an cas ëd surtension o curt-circuit.  

## Sfide
* **Usura mecànica**: Contat ch'as consumo ant ij relé eletromecànich.  
* **Temperadura**: Ij relé a stat sòlid a peulo surscaudesse s'a son pa bin ventilà.  
* **Temp ëd rispòsta**: Limità ant ij relé mecànich, mejorà ant coj a stat sòlid.  

## Relé ant ël Piemont
Ël Piemont a l'ha n'ampia tradission ant l'utilisassion e produssion ëd relé:  
* **[[Politécnich ëd Turin]]**: Arserche an sj'automassion andustrial e relé inteligent.  
* **Andustria automobilìstica**: FCA a deuvra relé ant ij sistema elétrich ëd soe viture.  
* **Aziende eletrònich locaj**: Pì cite fàbriche ch'a produvo component për control ëd potensa.  

## Vardé ëdcò
* Circuit elétrich  
* Automassion  
* Transistor  

## Colegament estern
* Omron - Produtor mondial ëd relé.  
* Politécnich ëd Turin - Studi tecnològich an sj'angign d'automassion.  

Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ossiloscòpi

**Ossiloscòpi** a l'é n'utiss ëd mzura eletrònich dovrà për visualisé e analisé ël comportament ëd signal elétrich ant ël temp. A mostra la tension dël signal an sl'assi orisontal (temp) e vertical (voltage), përmëttend ëd studié forme d'onda, frequense, e distorsion. A l'é essensial ant l'eletrònica, le telecomunicassion, e la riparassion ëd circuit.  

## Stòria
Ij prim ossiloscòpi a son ësvilupasse ant ël sécol XIX, con l'anvension dël tub a ragg catòdich (CRT) da part ëd Karl Ferdinand Braun dël 1897. Costi modèj a deuvravo ël CRT për proieté na linia luminosa an slë scherm, ch'as bogiava con ël signal d'intrada. Ant j'agn 1980, j'ossiloscòpi digitaj a son ëstàit introduvù, ch'a convertìo ël signal an dat numérich për na visualisassion pì precisa e flessìbil. Ancheuj, j'ossiloscòpi a memorisassion e coj portàbij a son dovrà an tuti ij camp técnich.  

## Prinsipi ëd fonsionament
Un ossiloscòpi a fonsion-a an ës manera:  
# **Acuisission dël signal**: Ël signal elétrich a l'é colegà a na sonda ch'a lo transmëtt a l'utiss.  
# **Amplificassion o attenuassion**: Ël signal a l'é agiustà për sté ant lë spassi dël vìdeo.  
# **Base ëd temp**: Un generator intern a crea na linia ëd temp për l'assi orisontal.  
# **Visualisassion**: J'informassion a son mostrà an slë scherm, con opsion për mzuré amplitude, period, e àutri paràmetr.  

Ant j'ossiloscòpi digitaj, ël signal a l'é campionà e convertì an dat numérich prima d'esse processà.  

## Tìpo d'ossiloscòpi
* **Analògich**: A deuvra un CRT për mostré ël signal an temp real. Ideal për osservé event nen periòdich.  
* **Digitaj**: A memoriso ël signal e a përmëtto d'analiselo apress l'acuisission. A l'ha fonsion 'd trigher për sincronisé ël signal.  
* **Portàbij**: Cit e alimentà a baterìa, dovrà për travaj an sël camp.  
* **A memorisassion**: A registra signal ëscars o sìngoj për analiseje pi tard.  

## Aplicassion
* **Reparassion eletrònica**: Identifiché problema ant ij circuit, com curt-circuit o signal déboj.  
* **Riserche sientìfiche**: Studié fenòmen transitòri ant la fìsica e l'angignarìa.  
* **Telecomunicassion**: Analisé la qualità dij signal radio o ëd ret ëd dat.  
* **Medzin-a**: Visualisé signal biològich com l'ECG (electrocardiogramma).  

## Sfide
* **Lìmit ëd banda passant**: J'ossiloscòpi a peulo nen mzuré signal pì lest che soa capacità ëd campionament.  
* **Rumor eletrònich**: Signal dësguardà ch'a peulo dé d'anformassion pa precis.  
* **Còst**: J'utiss d'àuta prestassion a peulo esse motobin costos.  

## Ossiloscòpi ant ël Piemont
Ël Piemont a l'ha n'ampia utissagi d'ossiloscòpi ant ij sò senté d'eletrònica e rierca:  
* **[[Politécnich ëd Turin]]**: Dipartiment d'Eletrònica ch'a deuvra ossiloscòpi avansà për progeté circuit.  
* **Andustria automobilìstica**: Contròl dij sistema eletrònich ant ij veicoj modern.  

## Vardé ëdcò
* Eletrònica  
* Signal elétrich  

## Colegament estern
* Tektronix - Produtor líder d'ossiloscòpi.  
* Politécnich ëd Turin - Utilisassion dj'ossiloscòpi ant la rierca.  

Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Corent continua

**Corent continua** (CC) a l'é un fluss d'eletron ch'a viagia ant na diression sola, sensa cambié polarità o intensità ëd fasson periòdica. A l'é dovrà ant vàire aplicassion, dai circuit eletrònich a j'utiss alimentà a baterìa, e a l'é caraterisà da na tension costanta ant ël temp. A l'é opòsta a la corent auternà (CA), ch'a cambia diression a interval regolar.  

## Stòria
La corent continua a l'é stàita la prima forma d'eletricità studià e aplicà ant ij prim sistema elétrich. Thomas Edison a l'ha promovù la CC ant ël sécol XIX për l'iluminassion pùblica, ma soa limitassion an distansa ëd trasmission a l'ha portà a la vitòria dla corent auternà (CA) ëd Nikola Tesla ant la "Guèra dle Corent". Malgré sòn, la CC a l'é restà amportanta për aplicassion locaj e, ant ël sécol XXI, a l'ha trovà neuv usagi ant le energìe renovàbij e ij veicoj elétrich.  

## Prinsipi ëd fonsionament
La corent continua a l'é generà da sorgiss ch'a manten-o na diferensa ëd potensial costanta antra doi pot. Esempi ëd sorgiss a son:  
* **Baterìe**: Convertisso energìa chìmica an eletricità CC.  
* **Célule solar**: Produvo CC grassie a l'efet fotovoltàich.  
* **Dìnamo**: A trasformo energìa mecànica an CC con un comutator.  

La relassion antra tension (V), corent (I), e resistensa (R) a l'é governà da la Léj ëd Ohm:  

 V = I \cdot R   

## Aplicassion
* **Eletrònica ëd consum**: Smartphone, computer, e utisss a deuvro CC për fonsioné.  
* **Veicoj elétrich**: Motor a CC e baterìe për automòbij, biciclëtte, e scooter.  
* **Sistema d'energìa solar**: Panèj solare a género CC, convertìa an CA për la rej o stocà an baterìe.  
* **Medzin-a**: Strument com ij pacemaker a deuvro CC për alimentassion sicura.  

## Avantagi e dësvantagi
* **Avantagi**:  
** Semplicità d'usagi ant ij circuit eletrònich.  
** Compatibilità con baterìe e component sensìbij a la polarità.  
** Meno arzigh dë scòsse elétriche rispet a la CA.  
* **Dësvantagi**:  
** Transmission dificoltosa a longhe distanse (pèrdite elevà).  
** Necessità ëd convertidor (es. inverter) për coleghesse a la rej CA.  

## Corent continua ant ël Piemont
Ël Piemont a l'ha adotà la corent continua ant vàire proget inovativ:  
* **Traspòrt pùblich**: Bus elétrich a Turin alimentà a baterìe CC.  
* **Parch solar**: Anstalassion com cola ëd Vërsèj ch'a deuvro célule solar për generé CC.  
* **Politécnich ëd Turin**: Arserche an sj'arserve d'energìa CC e sistema ëd cariament ràpid.  

## Vardé ëdcò
* Corent auternà  
* Baterìa  
* Energìa solar  
* Veicol elétrich  

## Colegament estern
* Terna - Gestor dla rej eletrica italian-a.  
* Politécnich ëd Turin - Studi an sj'energìe renovàbij.  

Categorìa:Energìa  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Motor elétrich

Un **motor elétrich** a l'é na màchina ch'a dòvra l'energìa elétrica për prodùve moviment mecànich. A l'é dovrà ant j'andustrie, ij mojen ëd traspòrt, e ant ij dispositiv ëd tut ij di, coma le lavatris o ij ventilador. Soa efissiensa e versatilità a l'han fane un component essensial dla tecnologìa moderna.

## Stòria
Ij prim motor elétrich a son ëstàit dësvlupà ant ël sécol XIX. Ant ël 1821, Michael Faraday a l'ha dimostrà ël prim moviment rotativ da n'energìa elétrica. Ant ël 1834, Moritz von Jacobi a l'ha costruì ël prim motor pràtich, mentre Nikola Tesla e Thomas Davenport a l'han arfinà ij motor a corent auternà (AC) e continua (DC) ant j'agn 1880. Con l'antrodussion dij motor sensa spassole ant ël sécol XX, l'efissiensa a l'é aumentà an manera significativa.

## Classificassion
Ij motor elétrich as peulo divide an categorìe prinsipaj:

### Motor a corent auternà (AC)
* **Motor a indussion**: Dovrà ant ij machinari andustriaj e j'utiss doméstich.
* **Motor sìncron**: Ideal për aplicassion precise coma arlogi o robòt.

### Motor a corent continua (DC)
* **Motor a spassole**: Sempi ma con manutension necessaria për le spassole.
* **Motor sensa spassole (BLDC)**: Pì duràbil e efissient, dovrà ant le viture elétriche e dron.

### Motor speciaj
* **Motor a pass (stepper)**: Përmet ëd controlé ël moviment angolar precis.
* **Servomotor**: Combinà con sensor për contròl an temp real.

## Aplicassion
Ij motor elétrich a son dovrà an:
* **Traspòrt**: Viture elétriche, tren, avion.
* **Andustria**: Pompe, ventilassion, robòt ëd produssion.
* **Consumator**: Eletrodoméstich, fer da stiré, òrdo.
* **Energìa renovàbil**: Turbin-e eòliche, sistema solar.

## Amportansa
Ij motor elétrich a son motobin efissient rispet ai motor a combustion, ridovend j'emissson e ij cost ëd manutension. A gieugo un ròl sentral ant la transission vers energìe sostenìbij, sopatant ant le viture elétriche e j'impant ëd generassion da font renovàbij.

## Arferiment
* Fitzgerald, A. E. (2003). *Electric Machinery*. McGraw-Hill.
* Hughes, A. (2016). *Electric Motors and Drives*. Elsevier.
* Tesla, N. (1888). *Motor a corent alternà: patént*. 

## Vos corelà
* Energìa elétrica
* Eletrònica
* Automassion
* Vitura elétrica

Categorìa:Engignerìa  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Automassion
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mecatrònica

**La mecatrònica** a l'é na dissiplin-a antërdissiplinar ch'a combin-a la mecànica, l'eletrònica, l'informàtica, e ij sistema ëd contròl për progeté e realisé sistema inteligent e automàtich. A l'é dovrà an vàire camp, da l'andustria automobilìstica a la robòtica, e a l'ha un ròl sentral ant l'evolussion tecnològica moderna.

## Stòria
La mecatrònica a l'é nàita ant j'agn Sessanta-Stanta dël sécol ch'a fa XX, con lë svilup dij prim sistema automàtich. Ël termo "mecatrònica" a l'é stàit conià dal engigné giaponèis Tetsuro Mori, ch'a travajava për la Yaskawa Electric, ant ël 1969. Inissialment aplicà a la robòtica andustrial, la dissiplin-a a l'é peui estendusse a d'àutri setor.

## Aplicassion
La mecatrònica as treuva ant:
* **Robòtica**: Brass mecànich, dron e sistema cooperativ (cobot).
* **Automobilìstica**: Sistema ëd frenà antiblòch (ABS), airbag e vitura a guida autònoma.
* **Andustria**: Linia ëd produssion automatisà e màchine a contròl numérich.
* **Medzin-a**: Pròtesi inteligent e strument për chirurgìa precisà.
* **Consumator**: Eletrodoméstich smart e dispositiv mòbij.

## Component prinsipaj
Un sistema mecatrònich a comprend:
* **Part mecànica**: Struture fìsiche e component mecànich (es. motor, ingranagi).
* **Sensor**: Dispositiv ch'a mzuro grandor fìsiche (temperatura, pression).
* **Atuator**: Convertisso signal eletrònich an moviment (es. servomotor).
* **Contròl**: Micro-controller e software për gestì ij process.
* **Programassion**: Algoritm për l'automassion e l'anàlisi dij dat.

## Formassion
Për divnì engigné mecatrònich, a venta studié:
* Engignerìa Mecànica
* Engignerìa Eletrònica
* Anformàtica e IA
Diverse università a eufro lauree specìfiche an Mecatrònica, con laboratori pràtich.

## Avnì
Ij trend futur ëd la mecatrònica a comprendo:
* Integrassion con IA e IoT.
* Svilup ëd cobot pì sicur ant le fàbriche.
* Sistema autònom për l'agricoltura e le sità inteligente.
* Tecnologìe sostenìbij për riduve l'ampat ambiental.

## Arferiment
* Bolton, W. (2015). *Mechatronics: Electronic Control Systems in Mechanical and Electrical Engineering*. Pearson.
* Cetinkunt, S. (2007). *Mechatronics*. Wiley.
* Isermann, R. (2005). *Mechatronic Systems: Fundamentals*. Springer.

## Vos corelà
* Robòtica
* Automassion
* Engignerìa mecànica

Categorìa:Engignerìa  
Categorìa:Robòtica  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Component eletrònich

Un **component eletrònich** a l'é n'element base ëd minca circuit eletrònich, dovrà për gestì ël fluss dj'eletron o dij camp eletromagnétich. A esisto component **passiv** (che a consumo nen energìa) e **ativ** (che a la género o amplìfico). Costi element a son essensiaj për ël fonsionament ëd dispositiv modern com smartphone, computer, e sistema d'automassion.

## Stòria
Ij prim component eletrònich a son ëstàit dësvlupà ant j'inissi dël sécol XX, con l'antrodussion dle vàlvole termoiòniche (o tub a veuid), dovrà për radio e telefonìa. Ant ël 1947, ij laboratòri Bell Labs a l'han anventà ël transistor, arvolussionand l'eletrònica. Ant j'agn Sincanta-Sessanta, lë svilup dij circuit integrà (IC) da part ëd Jack Kilby e Robert Noyce a l'ha permëttù la miniaturisassion dij sistema eletrònich.

## Classificassion
Ij component eletrònich as divido an:

### Component passiv
* **[[Resistor]]**: Lìmita ël fluss ëd corent.
* **[[Capacitor]]**: Memorisa energìa an camp eletròstatich
* **[[Indutor]]**: Memorisa energìa an camp magnétich.
* **[[Trasformator]]**: A varia la tension o la corent.

### Component ativ
* **[[Dìod]]**: A përmet ël passagi ëd corent ant na sola diression.
* **[[Transistor]]**: Amplìfica o ch'a smòrsa ël signal.
* **[[Circuit integrà]]**: Combinassion ëd component an sl'istess cip.
* **[[Microprocessor]]**: Servissi për l'elaborassion dij dat.

## Aplicassion
Ij component eletrònich a son dovrà an:
* **Eletrònica ëd consum**: Smartphone, tablet, televisor.
* **Telecomunicassion**: Antene, router, satélite.
* **Automobilìstica**: Sistema ëd navigassion, sensor ëd pression.
* **Andustria**: Contròl ëd process, robòt.
* **Medzin-a**: Pacemaker, strument ëd diagnostica.

## Amportansa
Ij component eletrònich a son ël cheur dla tecnologìa moderna, përmëttend la costrussion ëd sistema sempe pì cit, eficent e polivalent. Soa evolussion a l'ha abilità l'era dij IoT, dij dispositiv portàbij, e dle energìe renovàbij.

## Arferiment
* Horowitz, P., & Hill, W. (2015). *The Art of Electronics*. Cambridge University Press.
* Boylestad, R. (2016). *Electronic Devices and Circuit Theory*. Pearson.
* Riordan, M. (1997). *Crystal Fire: The Invention of the Transistor*. Norton.

## Vos corelà
* Eletrònica
* Circuit eletrònich
* Transistor
* Arduino

Categorìa:Eletrònica  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Engignerìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI