open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alfredo Binda

**Alfredo Binda** a l'era nassù a Cittiglio l'11 d'agost dël 1902 e ambelelì a l'é mòrt ël 19 ëd luj dël 1986.
A l'é stàit un dij pi grand coridor ciclista dla stòria.

## Vitòrie pi importante
* 5 Gir d'Italia (1925, 1927, 1928, 1929, 1933)
* 3 Campionà dël Mond (1927, 1930, 1932)
* 4 Campionà Italian (1926, 1927, 1928, 1929)
* 2 Milan-Sanremo (1929, 1931)
* 4 Gir dla Lombardìa (1925, 1926, 1927, 1931)
* 2 Gir dël Piemont (1926, 1927)

Binda, Alfredo
Learco Guerra

**Learco Guerra** a l'era nassù a Bagnolo San Vito ël 14 d'otòber dël 1902 e a l'é mòrt a Milan ël 7 ëd fërvé dël 1963.
A l'é stàit un dij pi grand coridor ciclista italian.

## Vitòrie pi importante
* 1 Gir d'Italia (1934)
* 1 Campionà dël Mond (1931)
* 5 Campionà Italian (1930, 1931, 1932, 1933, 1934)
* 1 Milan-Sanremo (1933)
* 1 Gir dla Lombardìa (1934)
* 1 Gir ëd Piemont (1934)

Guerra, Learco
Fiorenzo Magni

**Fiorenzo Magni** a l'é nassù a Vaiano ël 7 dë dzèmber dël 1920.
A l'é stàit un dij pi grand coridor ciclista italian.

## Vitòrie pi importante
* 3 Gir d'Italia (1948, 1951, 1955)
* 3 Campionà Italian (1951, 1953, 1954)
* 3 Gir dlë Fiandre (1949, 1950, 1951)
* 1 Milan-Turin (1951)
* 3 Gir dël Piemont (1942, 1953, 1956)
* 2 Roma-Nàpoli-Roma (1952, 1953)

Magni, Fiorenzo
Gaetano Belloni

**Gaetano Belloni** a l'era nassù a Pizzighettone ël 27 d'agost dël 1892 e a l'é mòrt a Milan ël 9 ëd gené dël 1980.
A l'é stàit un dij pi grand coridor ciclista italian.

## Vitòrie pi importante
* 1 Gir d'Italia (1920)
* 2 Milan-Sanremo (1917, 1920)
* 3 Gir dla Lombardìa (1915, 1918, 1928)
* 1 Gir ëd Piemont (1925)
* 1 Milan-Turin (1918)
* 1 Roma-Nàpoli-Roma (1929)

Belloni, Gaetano
Milan-Sanremo

La **[[Milan]]-[[Sanremo]]** a l'é la pi famosa corsa ciclìstica italian-a e una dlë pi longhe (290 km).
La prima edission a l'é disputase dël 1907.

## Vincitor
* 7 vire
**  Eddy Merckx (Belgi)

* 6 vire
**  Costante Girardengo (Italia)

* 4 vire
**  Gino Bartali (Italia)
**  Erik Zabel (Gërmania)

* 3 vire
**  Fausto Coppi (Italia)
**  Roger De Vlaeminck (Belgi)

Categorìa:Ciclism
Gir dla Lombardìa

Ël **Gir dla [[Lombardìa]]** a l'é un-a dlë pi famose corse ciclìstiche italian-e e un-a dlë ùltime corse dla stason (as cor an otóber).
La prima edission a l'é disputasse dël 1905.

## Vincitor
* 5 vire
**  Fausto Coppi (Italia)

* 4 vire
**  Alfredo Binda (Italia)

* 3 vire
**  Henri Pélissier (Fransa)
**  Gaetano Belloni (Italia)
**  Costante Girardengo (Italia)
**  Gino Bartali (Italia)
**  Seán Kelly (Irlanda)
**  Damiano Cunego (Italia)

Categorìa:Ciclism
Gir d'Italia

Ël **Gir d'[[Italia]]** a l'é una dlë pi importante corse ciclìstiche a tape.
La prima edission a l'é disputase dël 1909.

## Vincitor
* 5 vire
**  Alfredo Binda (Italia)
**  Fausto Coppi (Italia)
**  Eddy Merckx (Belgi)

* 3 vire
**  Giovanni Brunero (Italia)
**  Gino Bartali (Italia)
**  Fiorenzo Magni (Italia)
**  Felice Gimondi (Italia)
**  Bernard Hinault (Fransa) 

Categorìa:Ciclism
Fausto Coppi

**Angelo Fausto Coppi** a l'é stàit un dij pi grand coridor dla stòria dël ciclism.
A l'era nassù a Castlanìa ai 15 dë stèmber dël 1919, da Dumin-i Coppi e Angiolin-a Boveri.
Ëdcò sò frel Serse a l'era ciclista.

Fausto Coppi a l'avìa ancaminà a travajé a Neuve coma garson an na botega d'artajor.

## L'achit ëd soa cariera da coridor
Coppi a l'ha corù soa prima corsa dël 1937 e ant l'istà dl'ann apress a l'ha vagnà soa prima gara a Castlèt d'Òrba.
Dël 1939 a riva scond al Gir ëd Piemont; notà dal técnich ëd l'echip ëd Bartali, a na dventa ël gregari pòrta-eva al Gir d'Italia dl'ann dòp.
Ambelelà, Bartali a robata ant le prime tape, as fa mal e as rend cont d'esse tajà fòra da la vitòria final.
Sòn a lassa la stra lìbera a Coppi, che an sl'Abeton a conquista la maja reusa e a la ten fin-a a la fin.

Dël 1942 a stabiliss ël primà mondial ëd l'ora, ch'a arzistrà fin-a al 1956.

## La guèra e l'apress guèra
Durant la sconda guèra mondial, Coppi a l'é soldà an Tunisìa e a l'é pijà përzoné da j'anglèis.

Dël 1945 a l'é mariasse con soa morosa Bruna, e dël 1947 a-i nass soa fija Marin-a.
A l'é separasse dël 1954.

Coppi a l'é mòrt a l'ospidal ëd Torton-a ai 2 ëd gené dël 1960 ëd na forma greva ëd malaria ch'a l'avìa ciapà an Àfrica e che ij dotor a j'ero nen ëstàit bon a arconòsse a temp.

## Vitòrie pi importante
* 5 Gir d'Italia (1940, 1947, 1949, 1952, 1953)
* 2 Gir dla Fransa (1949, 1952)
* 1 Campionà dël Mond (1953)
* 4 Campionà Italian (1942, 1947, 1949, 1955)
* 3 Milan-Sanremo  (1946, 1948, 1949)
* 5 Gir dla Lombardìa (1946, 1947, 1948, 1949, 1954)
* 1 Paris-Roubaix (1950)
* 1 Flecia Valon-a (1950)

An tut, Coppi a l'ha vagnà 122 corse.

Coppi, Fausto
Coppi, Fausto
Visòn

**Visòn** (*Visone* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.236 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà, an sle colin-e an sla riva meridional ëd la Bormia, davzin a Àich.

## Stòria
Ël topòonim dël pais a l'é atestà a parte dal sécol ch'a fa X tanme *Vidisione*, peui *Vidixone*, *Vidisonus*, *Viisonis*, *Vixonus*. As pensa ch'a peula derivé dal nòm përsonal germànich *Widisione*. La prima sorgiss ch'a documenta l'esistensa 'd Visòn a l'é l'at ëd fondassion ëd l'abassìa 'd San Quintin dë Spign dël 991. Ant l'àuta Età 'd Mes a intra antra ij possediment dël marchèis Aleram e a passa ai sò dissendent ëd le branche 'd Ponson, ëd Bòsch, ëd Melass, dël Vast e dë Tsé, dont a l'avran orìgin jë sgnor ëd Visòn. Dël 1039 la part ëd teritòri ch'a spetava a jë sgnor ëd Melass  a l'é donà al vëscovà d'Àich; un sécol pì tard la part ëd teritòri ch'a spetava ai marchèis ëd Monfrà a l'é trasformà an feod e concedùa a la famija Malaspin-a dal marchèis Bonifass. A parte dal Sessent ël feod a passa a la famija Senturion ëd Morzasch e 'd Castelneuv. 

Visòn a ségue le sòrt dël Monfrà e a l'inissi dël Setsent a passa al duca Vitòrio Medeo II ëd Savòja e pì tard al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament d'Arvàuta. Dël 1929 ël comun ëd Visòn a ven ancorporà a col d'Àich ma a oten torna soa indipendensa aministrativa dël 1947.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marco Cazzuli (dal 14/06/2004, scond mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Vison
Gir dla Fransa

Ël **Gir dla [[Fransa]]** (*Tour de France* an fransèis) a l'é la pi important corsa ciclìstica a tape.
La prima edission a l'é disputase dël 1903.

## Vincitor
* 5 vire 
**  Jacques Anquetil (Fransa)
**  Eddy Merckx (Belgi)
**  Bernard Hinault (Fransa)
**  Miguel Indurain (Spagna)

* 4 vire
**  Christopher Froome (Regn Unì)

* 3 vire
**  Philippe Thijs (Belgi)
**  Louis Bobet (Fransa)
**  Greg Lemond (Stat Unì d'América)

Categorìa:Ciclism
Categorìa:Fransa
Eddy Merckx

**Eddy Merckx** (nòm complet **Édouard Louis Joseph Merckx**) a l'é nassù a Meensel-Kiezegem (Belgi) ël 17 ëd giugn dël 1945.
A l'é stàit un dij pi grand coridor dla stòria dël ciclism.

## Vitòrie pi importante
* 5 Gir d'Italia (1968, 1970, 1972, 1973, 1974)
* 5 Gir dla Fransa (1969, 1970, 1971, 1972, 1974)
* 1 Gir dla Spagna (1973)
* 1 Gir dla Svìssera (1974)
* 3 Campionà dël Mond (1967, 1971, 1974)
* 7 Milan-Sanremo (1966, 1967, 1969, 1971, 1972, 1975, 1976)
* 2 Gir dla Lombardìa (1971, 1972)
* 3 Paris-Roubaix (1968, 1970, 1973)
* 3 Flecia Valon-a (1967, 1970, 1972)
* 2 Gir dlë Fiandre (1969, 1975)
* 5 Liège-Bastogne-Liège (1969, 1971, 1972, 1973, 1975)
* 1 Gir dël Piemont (1972)

Merckx, Eddy
Jacques Anquetil

**Jacques Anquetil** a l'era nassù a Mont-Saint-Aignan l'8 ëd gené dël 1934 e a l'é mòrt a Rouen ël 18 ëd novèmber dël 1987.
A l'é stàit un dij pi grand coridor fransèis dla stòria dël ciclism.

## Vitòrie pi importante
* 2 Gir d'Italia (1960, 1964)
* 5 Gir dla Fransa (1957, 1961, 1962, 1963, 1964)
* 1 Gir dla Spagna (1963)
* 1 Liège-Bastogne-Liège (1963)

Anquetil, Jacques
Vigseu

**Vigseu** (*Viguzzolo* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 3.160 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva an sla riva oriental dël torent Gruve, ant la pian-a a nòrd ëd la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis.

## Stòria
Ël nòm ëd Vigseu a deriva dal latin *Vicus*, valadì vilagi: a l'era an efet un cit vilagi agregasse a l'inissi dl'età cristian-a, contut che as fussa ancaminà a colonisé j'anviron an manera framentaria dagià da l'età roman-a. Ël borgh a l'é cità an doi document dël sécol ch'a fa IX: ël prim a l'é n'at ëd véndita preparà da 'n nodar dël pais e datà 27 avril 804 (ancheuj conservà a l'Archivi Stòrich ëd Beubi), lë scond a l'é n'at dël 24 ëd novèmber 896 ant ël qual l'imperador Lambert II a conced Vigseu an feod a 'n sò vassal. A l'era dagià present na piev për ministré ij sacrament ant j'anviron. Antra ij sécoj ch'a fan XII e XIII, Vigseu a ven Lìbera Comun-a e dal 1278 a oten da Torton-a ël privilegi dla sitadinansa tortonèisa, a dimostrassioin ëd l'importansa econòmica e polìtica dël borgh. Dël 1281 a cata dai tortonèis ël drit ëd tiré l'eva da la Bealera 'd derivassion dal torent Cròu che Torton-a a l'avìa fait fossairé (e sòn a portarà ant ij sécoj a ciacòt sensa fin con ij pais d'avzin). Dal Tërzent Vigseu a intra, ansema ai pais dël Tortonèis, ant la giurisdission dël Ducà 'd Milan dij Viscont. Dël 1427 Flip Maria Viscont a conced n'esension decenal da le tasse an séguit a n'incendi ch'a l'avìa devastà 'l pais. Jë Sfòrsa a costrenzo 'l pais a n'at ëd pùblica sotmission, sota la mnassa 'd distrussion. Dël 1468 Galeass Maria Sfòrsa a anfeoda Vigseu a la famija piasentin-a dij Fojan, ch'a lo tniran fin a la fin dël feodalésim prima dla Rivolossion. 

Dël Setsent ël pais, tanme tut ël Tortonèis, a passa sota la protession dël re Carl Emanuel III ëd Savòja. D'apress a la fin dla dominassion fransèisa dl'Imperi 'd Napoleon Bon-a-part, Vigseu a intra definitivament ant ël Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e a cap d'ën Mandament ch'a comprendìa 'dcò Bërsòu, Ël Castlà, Sarzòu, Sregh e Volpièj.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Chiesa (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Rivaròn

**Rivaròn** (*Rivarone* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 408 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta an sla riva stentrional dël Tani, ai pé dle basse colin-e ch'a costituisso l'estremità pì oriental dël Monfrà.

## Stòria
Ël teritòri 'd Rivaron a l'era abità dagià an época motobin antica da popolassion ligurin-e dle tribù dij *Marici* che a abitavo la pian-a dël Pò antra le provinse 'd Lissandria e Pavìa. La prima sorgiss ch'a documento l'esistensa a armonta a la fin dël sécol ch'a fa X, quand che 'n diplòma dl'imperator Oton I ëd Sassònia a invest ël vësco 'd Pavìa dla proprietà 'd Bassignan-a e Rivaròn (21 novèmber 977). Ël topònim a mostra 'n colegament ciàir con la posission dël pais an sla riva dël Tani. Për bon-a part ëd l'Età 'd Mès le sòrt ëd Rivaròn e Bassignan-a a son comun e ij pais a passo pì vire sota la giurisdission ëd vàire sgnor, vëscò o abassìa. Dël 1441 ël Duca 'd Milan Filip Maria Viscont a dëstaca 'l pais da le dipendense 'd Bassignan-a e a l'anfeoda ai frèj Vielm, Bonifass e Fransësch Blingé (*Bellingeri*), ch'a tniran ël feod për pì che tre sécoj fin a la sopression dël feodalésim.

A l'inissi dël Setsent, an séguit a la Guèra ëd Sucession Ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Rivaròn a ven agregà a jë Stat dël Ducà 'd Savòja, che pòch dòp as tramuda ant ël Regn ëd Sardëgna. Con la dominassion fransèisa 'd Napoleon Bon-a-part, ël pais a l'é aministrà sota al Dipartiment ëd Marengh. Dal 1814, tornà ant ël Regn ëd Sardëgna, a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e al Mandament ëd Bassignan-a. Dël 1929 ël Comun ëd Rivaròn a l'é ancorporà ant ël Comun ëd Bassignan-a, ma a oten torna soa indipendensa aministrativa dël 1948. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Elisabetta Tinello (dal 27/05/2019).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Rivaron
Frassiné Monfrà

**Frassiné** (*Frassinello Monferrato* an italian) a l'é un comun ëd 574 abitant  dla provincia ëd Lissandria.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maurizio Scagliotti (dal 14/06/2004 -second mandà:2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Frassinemonfra
Robela

**Robela** (*Robella* an italian) a l'é un comun ëd 536 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Turino (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
San Martin (AT)

**San Martin** (*San Martino Alfieri* an italian) a l'é un comun ëd 718 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Michele Ruella (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

Sanmartin
San Giòrs (AT)

**San Giòrs** o **San Giòrs ëd jë Scaramp** (*San Giorgio Scarampi* an italian) a l’é un comun ëd 125 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessandro Boffa (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Sangiors
James Brown

Cantant e ator american.
**James Brown** a l'era nassù a Barnwell, ant la Carolin-a dël Sud, ël 3 ëd magg dël 1933 e a l'é mòrt a Atlanta ël 25 dë dzèmber dël 2006.
A l'é considerà, ansema a Sly Stone (stranòm ëd Sylvester Stewart) e George Clinton, un dij fondador dla mùsica funk.

Brown, James
Brown, James
Ottavio Bottecchia

**Ottavio Bottecchia** a l'era nassù a Colle Umberto ël 1m d'agost dël 1894 e a l'é mòrt a Gemona del Friuli ël 15 ëd giugn dël 1927.
A l'é stàit ël prim coridor italian a vagné ël Gir dla Fransa ëd ciclism.

## Vitòrie pi importante
* 2 Gir dla Fransa (1924, 1925)

Bottecchia, Ottavio
Morterone

**Morterone** (*Murterun* an dialèt lechèis) a l'é un comun dla Lombardìa, an provinsa ëd Lech.
A conta mach 36 abitant  e a l'é për sòn un dij pi cit comun italian për popolassion.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonella Invernizzi (da l' 8/06/2009, scond mandà dal 16/05/2011, ters mandà dal 06/06/2016).

## Sità Gemelà
Morterone a l'é gemelà con:
*  Brumano, Italia 

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lech
Luigi Ganna

**Luigi Ganna**, coridor ciclista, a l'era nassù a Induno Olona ël 1m dë dzèmber dël 1883 e a l'é mòrt a Varèis ël 2 d'otóber dël 1957.
Dël 1909 a l'ha vagnà ël prim Gir d'Italia dla stòria.

## Vitòrie pi importante
* 1 Gir d'Italia (1909)
* 1 Milan-Sanremo (1909)
* 1 Milan-Turin (1907)
* 1 Turin-Milan (1907)

Ganna, Luigi
Ganna, Luigi
Pedesina

**Pedesina**  (*Pedesina* 'dcò an dialèt valtëlinèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 41 abitant , ant la provinsa ëd Sondri. As treuva ant la Val dël Bitt, ch'as dëpart da la Valtëlin-a. 

A l'é ël ters pì cit comun italian për popolassion, apress a Monsnis e Morterone.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Valentino Maxenti (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa: Comun dla provincia ëd Sondri
Menarola

**Menarola** (*Menaroeula* o *Menaröla* an dialet local) a l'é un pais dla Lombardìa, an provinsa ëd Sondri. 

A l'é stait un comun autònom fin al 24/11/2015; dal 25/11/2015 a l'é stàit ancorporà ant ël comun ëd Gordona. 

Al 01/01/2015 Menarola a l'avìa mach 42 abitant .

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Sondri
Lisa Bresner

Scritris an lenga fransèisa e sinòloga.
**Lisa Bresner** a l'era nassùa ai 29 d'otóber dël 1971 e a l'é mòrta a Nantes ai 28 ëd luj dël 2007.
A mostrava la lenga cinèisa a Nantes e a Saint-Nazaire.

Ël tema prinsipal ëd soa produssion literaria bondosa (na tranten-a d'euvre) a l'é la sivilisassion e la coltura cinèisa.
Da banda dij sò romanz, a l'ha ëdcò scrivù lìber për la gioventura, studi sinològich e prontà dle tradussion (dont *Du vide parfait*, publicà ant ël 1999, na version fransèisa dël tratà ëd Lie Zi).
Dël 2004 a l'ha realisà un cort metrage, *Misako*, adatament d'un lìber publicà l'ann prima.

## Euvre prinsipaj
**Le sculpteur de femmes* (Gallimard, 1992, sò prim romanz);
**Ma tendre ennemie* (Gallimard, 1994, romanz);
**La vie chinoise de Marianne Pêche* (Gallimard, 1996, romanz);
**Lao Tseu* (Actes Sud, 2000, romanz: a parte d'la vita dël filòsof cinèis a dësvlupa na riflession an sël veuid e ël gnente);
**Pékin est mon jardin* (Actes Sud, 2003, romanz);
**Mélancolie du pouvoir, chamans, poètes et souverains dans la Chine antique* (Albin Michel, 2004).

Bresner, Lisa
Bresner, Lisa
Agensìa Stefani

L**'Agensìa Stefani** a l'era n'agensìa d'anformassion për giornaj, anstitussion e goern.
A l'era stàita creà a Turin dël 1853 për volontà ëd Guglielmo Stefani.
Dal 1945 a l'é stàita rampiassà da l'ANSA.

Categorìa:Giornaj
ISTAT

L' **ISTAT** a l'é l' **Istitut Nassional dë Statìstica** dlë stat italian.
A l'é stàit fondà a Roma con la laj nùmer 1126 dij 9 ëd luj 1926, an pijand ël pòst ëd na Diression general ëd la statìstica.

Categorìa:Istitussion italian-e
Categorìa:Statìstica
Lucien Petit-Breton

**Lucien Petit-Breton**, stranòm ëd **Lucien Mazan**, a l'era nassù a Plessé ël 18 d'otóber dël 1882 e a l'é mòrt a Troyes ël 20 dë dzèmber dël 1917.
A l'é stàit un dij pi grand coridor ciclista dij prim agn dël sécol ch'a fa XX. Fra j'àutre gare, a l'ha vagnà la prima Milan-Sanremo.

## Vitòrie pi importante
* 2 Gir dla Fransa (1907, 1908)
* 1 Milan-Sanremo (1907)

Petit-Breton, Lucien
San Stéo

***San Stéo*** a l'é 'l nòm ëd doi comun dla provincia ëd Coni:

* **[[San Stéo Belb]]**

* **[[San Stéo Roé]]**
Milan-Turin

La **[[Milan]]-[[Turin]]** a l'é la pi veja corsa ciclìstica italian-a.
La prima edission a l'é disputasse dël 1876.

## Vincitor
* 5 vire
**  Costante Girardengo (Italia)

* 3 vire
**  Pierino Favalli (Italia)

Categorìa:Ciclism
Categorìa:Turin
Marziano Bernardi

Crìtich d'art.
**Marziano Bernardi** a l'era nassù a Turin ai 3 ëd maj dël 1897 e a l'é mòrt-ie ai 22 d'ost dël 1977.
A colaborava a La Stampa, an ëscrivend-ie d'artìcoj ëd coltura.

Bernardi, Marziano
Carlo Casalegno

Giornalista.
**Carlo Casalegno** a l'era nassù a Turin ai 15 ëd fërvé dël 1916.

A l'era stàit partisan e dal 1947 a l'ha travajà a La Stampa, dont a l'é stàit vice-diretor dal 1968.
Ai 16 ëd novèmber 1977, antramentre ch'a tornava a soa ca an Turin, a l'é stàit assautà da na formassion dle Brigà Rosse, ch'a l'han tiraje quatr bale 'd pistòla.
Ferì an manera greva, Casalegno a l'é mòrt a l'ospidal ai 29 ëd novèmber.

Casalegno, Carlo
Casalegno, Carlo
Casalegno, Carlo
Biagio Marin

Poeta an lenga véneta.
**Biagio Marin** a l'era nassù a Grado ai 29 ëd giugn dël 1891 e a l'é mòrt-ie ai 25 dë dzèmber dël 1985.

## Euvre prinsipaj
* *Fiuri de tapo* (1912)
* *Le litànie de la Madona* (1949) 
* *I canti de l'isola* (1951)
* *Dopo la longa istae* (1951)
* *Solitàe* (1961)
* *Elegie istriane* (1963)
* *In non tempo del mare* (1965)
* *El mar de l’eterno* (1967)
* *I canti de l’isola* (1970)
* *La vita xe fiama* (1972)
* *A sol calao* (1974)
* *Pan de pura f*arina (1976)
* *El critoleo del corpo fracasao* (1976)
* *Stele cagiúe* (1977)
* *In memoria* (1978)
* *Nel silenzio più teso* (1980)
* *Poesie* (1981)
* *La vose de la sera* (1985)

Marin, Biagio
Marin, Biagio
Carlo Betocchi

Poeta an lenga italian-a.
**Carlo Betocchi** a l'era nassù a Turin dël 1899, ma a l'é a Firense che soa art a l'ha s-ciodù.
A l'é mòrt a Bordighera ai 25 ëd maj dël 1986.

## Euvre prinsipaj
* *Realtà vince il sogno* (1932)
* *Altre poesie* (1939) 
* *Notizie di prosa e di poesia* (1947)
* *Un ponte nella pianura* (1953)
* *Poesie* (1955) 
* *L'estate di San Martino* (1961) 
* *Un passo, un altro passo* (1967)
* *Prime e ultimissime* (1974) 
* *Poesie scelte* (1978) 
* *Poesie del sabato* (1980) 
* *Tutte le poesie* (1984)

Betocchi, Carlo
Betocchi, Carlo
Adolfo Baloncieri

Giugador ëd fótbal.
**Adolfo Baloncieri** a l'era nassù a Lissandria ai 27 ëd luj dël 1897 e ambelelì a l'é mòrt ai 25 ëd luj dël 1986.
A l'ha giugà ant ël Tòr dj'agn tranta e ant la squadra nassional dl'Italia.
A l'era stranomà *Balòn*.

Baloncieri, Adolfo
Baloncieri, Adolfo
Spinegh

**Spinegh** o **Spinèj** (*Spineto Scrivia* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 325 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva an sle colin-e an sla drita dla Scrivia, ant la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis.

## Stòria
Le orìgin ëd Spinegh a armonto a l'Età 'd Mès: a smìa ch'ël pais a sia stàit fondà dël Tërzent. A-i ero 'n cit castel con fonsion d'arset an sla sima dla colin-a e na cassin-a fortificà ai pé dla colin-a (che ancheuj as ciama Cassin-a Mariana). Për sécoj Spinegh a l'ha fàit part dël Vëscovà Tortonèis, valadì l'ansem dij possediment goernà diretament dal vësco ëd Torton-a. Tute le comun-e dël Vëscovà a l'avìo un cit Consèj ëd Chërdensa, ant ël qual tuti j'agn a j'ero elegiù tre cónsoj. Për soagné j'anteress generaj dël Vëscovà o për difendse da le mnasse ai drit comun as podìa samblé a Carzòu na Ciambrea General ëd tùit ij chërdensari. Contut ch'a sìa stàit sogetà al Ducà 'd Milan e peuj a jë Spagneuj, ël Vëscovà a manten soa autonomìa aministrativa. Dël 1713, an séguit al Tratà d'Utrecht, Spinegh e 'l Tortonèis a passo a l'Imper Austrìach. Dël 1735 Torton-a e ij sò anviron a passo sota la Cà 'd Savòja ëd Carl Emanuel III ant ël Regn ëd Sardëgna. A ven creà la Contà 'd Torton-a antestà al re, ma 'l Vëscovà a ven ancora anfeodà al vësco 'd Torton-a. A l'é mach dël 1786 ch'ël vësco Carl Morissi Peyret a ced ël Vëscovà al re, an cambi d'ën neuv tìtol prinsipesch. 

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, Spinegh a torna al Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Vila Vèrnia. Dël 1828 Spinegh a l'é colpì da 'n fòrt teremòt ch'a causa vàire darmagi e a porta a la ricostrussion ëd la cesa parochial. Dël 1929 ël comun ëd Paderna a ven ancorporà a col ëd Spinegh ma a oten torna soa indipendensa aministrativa dël 1949.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alessandro Canegallo (dal 14/06/2004, scond mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Stassan

**Stassan** (*Stazzano* an italian, *Stassan* ëdcò an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 2.429 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ai bòrd ëd l'Apenin Lìgure, ant la bassa Val Borbaja, davzin a la confluensa dla Borbaja ant la Scrivia.

## Stòria
 Për la vzinansa a la sità roman-a 'd Libarna, a l'é possìbil che Stassan a l'abia avù orìgin motobin antiche: chèich studios a na fa derivé 'l nòm atual dal mòt latin *statio* (leugh ëd sosta), quaidun àutr dal nòm ëd la *gens Statia*. Ant l'àuta Età ëd mes, ël sò teritòri a l'era 'd pertinensa dl'abassìa benedetin-a 'd Precipiano, che adess as troverìa ant ël comun ëd Vigneule. Dël sécol ch'a fa XII, ël castel dë Stassan col sò borgh a passa sota al podèj temporal dël vësco 'd Torton-a e dël 1176 l'imperador Federich I Barbarossa, dòp avèjlo assedià, a conferma ël posess a la comun-a 'd Torton-a. Për scapé da le trupe 'd l'imperador, la popolassion a s'aerfugia sël avzin Mont Spiné, andova ch'a ven fondà na capela che peui a sarà riedificà coma santuari e ch'a esist ancora ancheuj. Contut ch'a-i sìo stàit dij ràpid cambiament ëd proprietà (famija Spìnola, Viscont, comun-a 'd Génoa), Torton-a a manten ël contròl dë Stassan fin al sécol ch'a fa XVII, peui ël castel a resta meison d'istà dël vësco 'd Torton-a, che a armëttërà ij sò drit sël Vëscovà ai Savòja e donca al Regn ëd Sardëgna mach dël 1784. 

Dal 1797 al 1805 Stassan a fa part prima dla Repùblica Lìgure, e peui ëd l'Imperi Fransèis ëd Napoleon Bon-a-part. Tornand ai Savòja, dal 1819 al 1859 a ven a fé part ëd la Provinsa ëd Neuve, sota la Division ëd Génoa e ant ël mandament ëd Seraval Scrivia. Dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859) a l'é passà an manera definitiva a la Provinsa ëd Lissandria, ansema a tut ël Circondari ëd Neuve .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pierpaolo Bagnasco (dal 26/05/2014, dagià sìndich dal 2004 al 2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Maurice Garin

**Maurice Garin**, coridor ciclista, a l'era nassù a Arvier, an Val d'Osta, ël 23 ëd mars dël 1871 e a l'é mòrt a Lens ël 18 ëd fërvé dël 1957.
A l'avia tramudà an Fransa da giovo, për fé lë spaciafornej, e a l'ha peui pijà la sitadinansa fransèisa. 
Dël 1903 a l'ha vagnà ël prim Gir dla Fransa dla stòria.

## Vitòrie pi importante
* 1 Gir dla Fransa (1903)
* 2 Paris-Roubaix (1909)

Garin, Maurice
Copa dël Mond ëd Rugby

La **Copa dël Mond ëd Rugby** a l'é 'l campionà dël mond ëd rugby për squadre nassionaj.

La prima edisiion a l'é disputase dël 1987; as gieuga tuti ij 4 agn e la squadra vincitris a vagna ël *"[[William Webb Ellis]] Trophy"*.

## Edission e squadre vincitris
* **1987** (Australia e Neuva Zelanda)
**  **Neuva Zelanda** (final: Neuva Zelanda-Fransa 29-9)

* **1991** (Anghiltèra)
**  **Australia** (final: Australia-Anghiltèra 12-6)

* **1995** (Sudàfrica)
**  **Sudàfrica** (final: Sudàfrica-Neuva Zelanda 15-12 d.t.s.)

* **1999** (Gàles)
**  **Australia** (final: Australia-Fransa 35-12)

* **2003** (Australia)
**  **Anghiltèra** (final: Anghiltèra-Australia 20-17 d.t.s.)

* **2007** (Fransa)
**  **Sudàfrica** (final: Sudàfrica-Anghiltèra 15-6)

* **2011** (Neuva Zelanda)
**  **Neuva Zelanda** (final: Neuva Zelanda-Fransa 8-7)

* **2015** (Anghiltèra)
**  **Neuva Zelanda** (final: Neuva Zelanda-Australia 34-17)

Categorìa:Rugby
Tajeu

**Tajeu** o **Tajeo** (*Tagliolo Monferrato* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.566 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva al bòrd meridional ëd l'Àut Monfrà, al confin con l'Apenin Lìgure, an s'na colin-a davzin a la confluensa dël torent Stura ant l'Òrba. 

## Stòria
Ël nòm dël Comun a smija derivé dal latin medieval *Taliolus*, *Talliolus* o *Taiolus*, peul esse për indiché n'area ch'a l'era stàita dësboscà. Ant l'época dij Longobard ël teritòri a l'era soagnà da le euvre dij monio dl'abassìa 'd San Colomban dlë vzin pais ëd Belfòrt. Dël 976 l'imperador Oton I a passa 'l pais an feod a la dinastìa dj'Aleram. Ant ij sécoj Tajeu a l'é passà sota al control feodal ëd vàire famije ch'a goernavo l'area dl'Oltragiov genoèis: Malaspin-a, Catàneo dla Vòlta, Spìnola, Dòria, Dël Bòsch. Intrà dël Quatsent sota l'influensa dël Ducà 'd Milan, ël pais a l'é donà an feod a la famija Gentil, che a parte dal Setsent as ciamerà peui Pinel Gentil e ch'a l'é ancora an possess dël castel.

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1814 Tajeu a torna ant ël Regn ëd Sardëgna, e dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), a l'é aministrà sota a la Provinsa ëd Lissandria, al Sircondari ëd Neuve e al Mandament d'Ovà. Dal 29/01/1928 ël Comun a l'é unisse al Comun ëd Belfòrt për formé 'l neuv comun ëd *Tajeu Belfòrt* (*Tagliolo Belforte* an italian), ma dal 24/06/1947 ij doi comun a son torna separasse.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giorgio Marenco (dal 25/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Tassareu

**Tassareu** (*Tassarolo* an italian, *Tascëreu* an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 656 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ai bòrd ëd l'Apenin Lìgure, an sle colin-e ch'a separo la val ëd la Scrivia da cola dël torent Lèm, ch'a cala giù për la provinsa 'd Lissandria fin a campesse ant l'Òrba.

## Stòria
Contut ch'ël teritòri dl'atual pais a sìa stàit abità fin da l'época roman-a, coma ch'a testimònio j'artrovament archeològich, le prime sorgiss ch'a documento l'esistensa dël pais a armonto al 1143, quand ch'ël papa Inocens III a cita 'l pais antra ij possediment dël monasté 'd Santa Maria 'd Castion a Parma. A parte dal Dosent, la presensa d'ën castel e soa posission stratégica a l'han fàit sì ch'ël pais a fussa contendù da genoèis e lissandrin e che a sìa stàit oget d'assedi e 'd devastassion. Dël 1367 ël castel e soa giurisdission a son vendù a tre frèj dla famija Spìnola. Dël 1532 l'imperador Carl V d'Asborgh a conced ofissialment l'anevestidura dël feod a jë Spìnola. Dël 1560 l'imperador Ferdinand I d'Asborgh a crea la Contea 'd Tassareu e a nòmina Marcantòni Spìnola col tìtol ëd Cont Palatin, con drit ëd bate moneda. La Contea a sarà Feod Imperial (valadì feod dipendent diretament da l'imperador) fin al 1736, quand ch'ël feod a passa sota la giurisdission dël re Carl Emanuel III ëd Savòja, mantnisend però soa autonomìa. Ij cont Spìnola a goerno 'l pais fin al 1797, quand che Napoleon Bon-a-part a aboliss ij drit feodaj.

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa, dël 1815 Tassareu a intra ant ël Regn ëd Sardëgna, e dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), a l'é aministrà sota a la Provinsa ëd Lissandria, al Sircondari ëd Neuve e al Mandament ëd Castlèt d'Òrba.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Mario Castellano (da l'08/06/2009, scond mandà dal 25/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Ters (AL)

**Ters** (*Terzo* an italian) a l'é un comun dël Piemont d'883 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà an sla riva stentrional ëd la Bormia sùbit a mont d'Àich.

## Stòria
La presensa dl'òm ant ël teirtòri 'd Ters a l'é motoben antica: ant l'Età dël fer coste bande a j'ero popolà da tribù ligurin-e, dla branca djë *Statielli*, dont ël sènter abità pì grand a l'era la vzin-a Àich (*Aquae Statiellae*). L'area a l'era traversà da la strà ch'a colegavo la val Bormia al mar e an particolar an época roman-a a l'é stàita durvùa la *via Armilia Scauri* ch'a andasìa da Torton-a (*Julia Dertona*) a Àich (*Aquae Statiellae*) a Vado Ligure (*Vada Sabatia*), peui modernà tanme *via Julia Augusta* a l'época dl'imperador Otavian August për coleghé Roma a la Galia. A l'é probàbil ch'ël nòm ëd Ters a peussa derivé da la posission a tre mija roman-e da Àich ("*Ad tertium lapidem*"). Le prime sorgiss ch'a documento l'esistensa dël pais a armonto a la fin dël sécol ch'a fa X: ant ën diplòma dël 996 l'imperador Oton III a sogeta la cesa local al vësco d'Àich; chèich agn dòp l'imperador Enrich III a don-a ël castel e la cesa al vësco Guido d'Àich. Ters a resta për sécoj sota al contròl diret dël Vëscovà ma antra 'l 1378 e 'l 1383 le tère 'd Ters e Cavàu a son cedùe dal vësco Corad Malaspin-a a la famija 'd sò frel Gioann Isnard Malaspin-a. Ters a passa sota la giurisdission dël Marcheisà ëd Monfrà. A l'inissi dël Sinchsent la famija Malaspin-a a resta sensa ardité e ël feod a passa për via d'ën mariagi ai cont ëd San Giòrs e Biandrà, peui a l'é vendù prima ai Bilian ëd Nissa e an séguit a j'Avelan d'Àich. Dël 1691 le trupe imperiaj dj'Asborgh, comandà dal prinsi Eugenio ëd Savòja, a dan feu al pais përché j'abitant a l'avìo arfudà 'd paghé na tassa ch'a servìa për la paga dij soldà.

A l'inissi dël Setsent, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Ters a passa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II e pòch pì tard al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament d'Àich. Dal 1929 ël Comun ëd Ters a ven ancorporà ant ël Comun d'Àich ma a oten torna soa autonomìa dël 1947, con la fin dël regim fassista.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vittorio Giovanni Grillo (dal 30/05/2006, scond mandà dal 16/05/2011, ters mandà dal 05/06/2016; dagià sìndich dal 1993 al 2001).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
San Bastian (AL)

**San Bastian** o **San Bastian da Cròu** (*San Sebastiano Curone* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 579 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ant l'Apenin Lìgure, ant la Val dël Cròu, a la confluensa dij torent Cròu e Museja.

## Stòria
Na gesiëtta dedicà a san Bastian a l'é cità ant un document tanme *cela* dipendent da l'abassìa 'd San Colomban ëd Beubi. Ël pais as dësvlupa prinsipalment a parte dal Quatsent, giutà da la vzinansa a la Via dla Sal ch'a mnava da Génoa a Piasensa. La posission a favorìa ël nasse 'd servissi për ij comerciant: magasin, depòsit, ostarìe e piòle. San Bastian a dipendìa da Gremiasch e a fasìa part dël feod ëd Frògna. Dël 1349 ël teritòri dl'abità atual a l'era stàit anfeodà dal vësco-cont ëd Torton-a a la famija Malaspin-a, ch'a l'ha vendùla dël 1485 a la vajanta famija genoèisa dij Fiesch, an vnisend a fé part d'un gran Feod Imperial ant l'Apenin, valadì d'ën teritòri ch'a dependìa diretament da l'Imperi Roman Sacrà. Dël 1547 la famija dij Fiesch a faliss na congiura contra Andrea Doria për pié 'l podèj ant la Repùblica ëd Genoa e l'an ch'a ven dòp l'imperador Carl V d'Asborgh, ch'a sostenìa la Repùblica genoèisa, a passa a Andrea Doria tùit ij Feod Imperiaj dij Fiesch. 

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, ch'a sanciss la fin dij feod imperiaj, San Bastian a passa al Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e a cap d'ën Mandament comprendent Bërgnàu, Frògna, Frascà, Gremiasch e Montèigo.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vincenzo Caprile (dal 26/05/2014, dagià sìndich dal 1985 al 2004).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sanbastian
San Cristòfi

**San Cristòfi** o **San Cristòfa** (*San Cristoforo* an italian, *San Cristoffa* an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 599 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva al bòrd stentrional ëd l'Apenin Lìgure, ant la val dël torent Lèm, ch'a cala giù për la provinsa 'd Lissandria fin a campesse ant l'Òrba.

## Stòria
orìgin ëd San Cristòfi a peulo armonté a l'època roman-a, quand ch'ël pais as trovava an sna strà ch'a mnava da la sità 'd *Libarna* a l'area djë *Statielli*, na tribù ligurin-a ch'a fasìa part dij Ligurin Montan. Ant l'Àuta Età 'd Mès, për soa importansa comersial e stratégica a l'era dësvlupasse tanme borgh fortifià, fornì 'd muraje, fossà e bastion. An viscand un feu an sla sima 'd na tor ëd session iregolar, ancora esistenta ancheuj, as segnalavo a àutre tor ëd j'anviron ij privo dle scoribande sarasin-e. Ël teritòri a fasìa part dij possediment dij marchèis ëd Paròd, ai temp ëd la Marca Obertenga; dël 1313 a passa a jë Spìnola 'd Lùcoli. Dël 1323 l'imperador Enrich VII a don-a 'l pais an feod a Opissin Spìnola, ch'a na fa un dij pì important Feod Imperiaj, feod ch'a dipendìo diretament da l'Imperi Roman Sacrà e ch'a j'ero assé spantià ant ël teritòri dl'Oltragiov, lijà a la Repùblica 'd Génoa. Dël sécol ch'a fa XVII, San Cristòfi a l'é pì vire ocupà da j'esercit an guèra, an particular da le trupe dij Savòja. A la fin dël sécol, ël feod a passa da jë Spìnola ai Dòria 'd Montondé e a resta Feod Imperial fin-a al 1736, quand ch'a passa sota al Regn ëd Sardëgna.

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 San Cristòfi a torna ant ël Regn ëd Sardëgna, e dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), a l'é aministrà sota a la Provinsa ëd Lissandria, al Sircondari ëd Neuve e al Mandament ëd Castlèt d'Òrba.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Monica Ghio (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
Sit istitussional

## Arferiment

Sancristofi
San Bastian

***San Bastian*** a l'é 'l nòm ëd doi comun piemontèis:

* **[[San Bastian (TO)|San Bastian da Pò]]**, an provincia ëd Turin

* **[[San Bastian (AL)|San Bastian da Cròu]]**, an provincia ëd Lissandria
Ospedaletti

**Ospedaletti** (*Spiareti * an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 3.385 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Blancardi (dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Ospedaletti a l'é gemelà con:
*  Soulac-sur-Mer, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Sperlonga

**Sperlonga** a l'é un comun dël Lassio ëd 3.247 abitant, an provincia ëd Latin-a.

## Geografìa
Ël comun a l'ha na surfassa ëd 17,99 km2.
Ël pais a resta a n'autëssa ëd 5 méter, an sla còsta tirénica antra Teracin-a e Gaeta, ansima a 'n drit arlev calcari ëd mont San Magn.

## Stòria

La zòna dë Sperlonga a l'é abità da l'Età dla pera superior.
Conforma a la legenda, a l'é stàita fondà da jë Spartan e a l'é belfé ch'a peula esse identificà con l'antich *Amyclae*.

## Conomìa
La sità a goerna n'agricoltura fosonanta, con coltivassion ëd tomàtiche, olive e portugaj.

Apress ël 1958, con la duvertura dla contrà Flacca, ël torism a l'é motobin aumentà, con la costrussion d'obergi, dë struture d'arseiviment e dij bagn.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Rocco Scalingi (dal 28/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Latin-a
Ospissi ëd Saint-Remi

L**'ospissi ëd Saint-Remi** a l'era un dj'ospissi për viagiator ant la Val d'Osta.
A restava ant la borgià ëd Saint-Remi, da banda dla fontan-a.
A l'avìa un resior prèive e la capela a l'era dedicà a San Morissi.
D'orìgin antiche, dël 1414 a l'era già an camin ch'a drocava an ruin-a.

Ospissi ed saint-remi
Categorìa:Ospissi
Limon

***Limon*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Limon (CN)|comun italian]]** ëd la provincia ëd Coni

* d'un **[[Limon (Nièvre)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Nièvre
Stigliano

**Stigliano** a l'é un comun dla Basilicà ëd 5.069 abitant , an provincia ëd Matera.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Leonardo Digilio (dal 29/05/2007).

## Sità gemelà
Stigliano a l'é gemelà con:
*  Cardano al Campo, Italia 
*  Gigean, Fransa 

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Matera
Vigneule

**Vigneule** (*Vignole Borbera* an italian, *E Vigneue* an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 2.162 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ant l'Apenin Lìgure an Val Borbaja, davzin a la confluensa dla Borbaja ant la Scrivia.

## Stòria
A peul esse che Vigneule a sìa stàita fondà an età roman-a, ant l′*ager* ëd la sità 'd Libarna. Ël nòm *Vineola* a indicherìa na vigna cita. La prima vèira sorgiss a armonta a l'ann 1000, quand ch'a l'é cità antra i possediment ëd l'abassìa benedetin-a 'd San Pé *de Precipiano*, ch'as trovava a la confluensa dla Borbaja ant la Scrivia. L'abassìa a l'era stàita fondà dël sécol ch'a fa VII o VIII, dal re longobard Liutprand o da j'abà dl'abassìa 'd San Colomban ëd Beubi. Borgh fortificà ant l'Età ëd mes, a l'é stàit comun lìber a parte dal sécol ch'a fa XIV. Ant j'istess agn a intra ant l'area d'influensa dël Ducà 'd Milan e dël 1405 Filipp Maria Viscont a don-a an feod Vigneule a la famija dij Lonà. Del 1692 ij Lonà a ven-o antitolà marchèis ëd Vigneule. 

An séguit a la guèra 'd sucession polonèisa, dël 1738 Tortona e sò contà a passo al Regn ëd Sardëgna. Dal 1797 al 1805 Vigneule a l'ha fàit part prima dla Repùblica Lìgure, e peui ëd l'Imperi Fransèis ëd Napoleon Bon-a-part. Tornand ai Savoja, dal 1819 al 1859 a ven a fé part ëd la Provinsa ëd Neuve, sota la Division ëd Génoa e ant ël mandament ëd Seraval Scrivia. Dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859) a l'é passà an manera definitiva a la Provinsa ëd Lissandria, ansema a tut ël Circondari ëd Neuve .

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Teti (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Marìa Antonieta Grillo Michel

**Teresa Grillo** a l'era nassùa a Spinëtta Marengh ai 25 dë stèmber dël 1855 an na famija bonstasenta, da Giusep, primari a l'ospidal sivil ëd Lissandria, e Marìa Antonieta Parvopassu.
A l'avìa fàit le scòle elementar a Turin e apress a l'era diplomasse al Colege dle dame anglèise a Lòd.

Mariasse con Gioann Michel, chiel-sì, capitani dij bersalié, a l'é mòrt a l'amprovista a Nàpoli, ai 13 ëd giugn dël 1891.

Fasse religiosa, Teresa a l'ha pijà ël nòm ëd **Maria Antonieta** e dël 1899 a l'ha fondà le Cite monie dla Divin-a Providensa.
A l'é mòrta ant la ca-mare dl'órdin, a Lissandria, ai 24 ëd gené dël 1944.
A l'é stàita beatificà da Gioann Pàul II.

Categorìa:Beat catòlich
Ospissi ëd Fontintes

L**'ospissi ëd Fontintes** (da *fontibus tintis*, visadì dal color dij depòsit ëd j'eve), ciamà ëdcò *ospidal dël Cit Mont-Joux* a l'era un dj'arfuge për viagiator ant la Val d'Osta.
A restava ai pé dël Grand San Bernard, a n'autëssa ëd 2217 méter, e a l'era stàit fondà vers l'ann 1250.
A l'ha durà fin-a al 1791.
A l'avìa un resior prèive e la capela a l'era dedicà a la Santa Vérgin.
A ufrìa ai passant na bota 'd vin e ëd pan.
Dal 1715 a l'ha avù ëdcò na sucursal al Borgh ëd Saint-Remi (anté che peui a l'han fàit la ca dla comun-a).

Ospissi ed fontintes
Montad (AL)

**Montad** (*Montaldo Bormida* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 627 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà, an sle colin-e antra la val ëd l'Òrba e la val ëd la Bormia.

## Stòria
Le prime sorgiss ch'a documento la presensa 'd Montad a armonto a l'Età 'd Mes, quand che dël 1164 as fa mension ant ën diplòma imperial dël topònim *Ambo Carpineta*. L'istess a suced a l'inissi dël Tërzent, quand che Bonifass ëd Monfrà a reclama da la Comun-a 'd Lissandria la restitussion ëd chèich località, antra le quaj *Utriusque Carpaneti*. Sòn a vorìa dì che Montad, conossùa tanme *Carpnèj Inferior*, a esistìa dagià tanme borgh ma che a l'era ancora nen dësvlupasse a basta da merité 'n nòm autònom. A-i dovìa esse 'n castel dotà 'd fortificassion e fossà. Dël 1203 Bonifass a signa n'acòrdi con Lissandria: Carpnèj a resta part dël Marcheisà ëd Monfrà, mentre che Montad a resta lijà a la comun-a lissandrin-a. Sòn a influenserà la stòria dël pais përché Montad a seguirà për sécoj le sòrt lissandrin-e, anfluensà da la dominassion dël Ducà 'd Milan, peui djë spagneuj e dj'austrìach, për passé sota ai Savòja dël Setsent. 

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Montad a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a ven peui aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament ëd Carpnèj.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Barbara Ravera (dal 27/06/2013, scond mandà da l'11/06/2018).

## Sità gemelà
Montad a l'é gemelà con:
*  Sigoulès, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Morzasch

**Morzasch** (*Morsasco* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 665 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà, an sle colin-e an sla riva oriental ëd la Bormia, a 11 kn da Ovà e 12 km da Àich.

## Stòria
Le prime sorgiss ch'a documento la stòria dël pais a armonto mach al 1224, con l'at ëd donassion dël castel a la Repùblica ëd Génoa da part dij Marchèis dël Bòsch, d'orìgin aleràmica, për arsèivlo andarera an feod. Vàire agn pì tard Morzasch a passa dai marchèis dël Bòsch a la famija Malaspin-a 'd Chermolin. Dël 1530, Violant Malaspin-a, ùltima dissendent ëd la famija, as mària col cont Gioann Batista Lodron, colonel ëd l'imperador Carl V d'orìgin trentin-a. Quand che la famija Lodron a finss soa dissendensa dël 1599, ël feod a torna al Ducà ëd Monfrà ch'a l'era goernà dai Gonsaga 'd Màntoa. Vincens I Gonsaga a vend ël feod a la famija genoèisa dij Centurion Scòt. 

Ël pais a va d'apress a le sòrt dël Monfrà fin al 1708, quand ch'a passa prima al Ducà ëd Savòja ëd Vitòrio Medeo II, peui al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Morzasch a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament d'Arvàuta.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luigi Barbero (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Tërseubi

**Tërseubi** (*Trisobbio* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 675 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà, an sle colin-e antra la val ëd l'Òrba e la val ëd la Bormia.

## Stòria
La prima sorgiss ch'a documenta l'esistensa ëd Tërseubi a armonta al sécol ch'a fa XI, quand ch'ël vësco d'Àich Dudon a don-a al monasté 'd San Pé la la giurisdission an sla paròchia ëd San Stéo *de Trexoblo*, ch'a dovìa esse 'd fondassion motobin antica. Ij Marchèis aleràmich dël Bòsch a j'ero jë sgnor dël pais a l'inissi dël sécol ch'a fa XIII, ma dal 1240 an séguit al mariagi antra Agnèis dël Bòsch e Federich Malaspin-a ël feod a passa a la famija Malaspin-a, ch'a goerna Tërseubi con la protession ëd la Repùblica 'd Génoa o dël Ducà 'd Milan, a seconda dla potensa local ch'a l'avìa pì anfluensa an sla region. 

Passà ant l'òrbita dël Marcheisà ëd Monfrà, Tërseubi dël Quatsent a fa da sarnera antra la val ëd l'Òrba, anté ch'as consentravo j'anteress dij Malaspin-a, e la region d'Àich, anté ch'a l'era fòrt l'anfluensa dla famija Bocass. Quand che dël 1536 ël Monfrà a passa ai Gonsaga, duca 'd Màntoa, vàire feod a ven-o butà an vèndita ëdcò për compensé ij darmagi causà da le guère antra Fransa e Spagna ch'a devastavo ël Monfrà. Gioann Batista Spìnola a intra parèj an posess dël feod ëd Tërseubi e 'd na vasta area che a marca j'anteress econòmich e polìtich ëd costa vajanta famija genoèisa. Ant ël cors dël Sessent, bin doi guère 'd sucession a patojo l'area monfrin-a, lijà a le mire d'espansion dël Ducà 'd Savòja. 

Dal 1708, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, ël Monfrà a passa al duca Vitòrio Medeo II ëd Savòja e pì tard al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Tërseubi a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament ëd Carpnèj.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marco Giovanni Comaschi (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Terseubi
Montmarsen

**Montmarsen** (*Montemarzino* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 330 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ant la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis. Sò teritòri a comprend le colin-e ch'a separo la val dël torent Gruve da cola dël torent Cròu.

## Stòria
Contut ch'ël topònim a l'abia n'orìgin motobin vèja (as pensa ch'ël nòm an ligurin a peussa indiché 'n post an posission elevà), le prime atestassion ëstòriche ëd Montmarsen a armonto a l'Età 'd Mès, quand ch'ël castel a l'é cità antra coi an posess djë Sgnor ëd Gavi e peui dij Bussé, sota la giurisdission dla comun-a 'd Torton-a. Ël teritòri a l'é anfeodà a vàire famije locaj o genoèise. Da la fin dël Sichsent, Montmarsen a passa dai Dòria a na branca spagneula dla famija Spìnola, jë Spinola ëd Los Balbassos, e a resta an lor possess fin al 1753, ann ant ël qual ël pais a passa sota la protession dij Savòja. 
D'apress a l'anession a l'Imperi Fransèis ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Montmarsen a intra ant ël Regn ëd Sardëgna ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Volped.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Marazzi (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria