open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prinsipà ëd Mònaco

Ël **Prinsipà ëd Mònaco** (*Monaco* an fransèis, *Múnegu* an dialet monegasch) a l'é 'n cit pais dl'Euròpa meridional.

A confin-a mach con la Fransa.
La capital a l'é Mònaco.
A l'ha na surfassa d'1,95 km² e a conta anviron 32.020 abitant.

## Anté ch'as treuva

## Ël teritòri
Ël prinsipà a comprend Mònaco sità, Monte-Carlo (sità creà dël 1860), la Condamine (ël pòrt), Fontvieille a òvest e ël Larvotto a est.

## Stòria
Ël sit ëd Mònaco a l'era abità fin dai temp preistòrich.
A l'é stàit fondassion fenissa, focèisa, peui roman-a

### L'advent dij Grimaldi
Ant ël quàder dla lòta antra guelf e ghiblin, François Grimaldi, taparà via da Génoa, dël 1297 as ampadroniss ëd Mònaco travestì da monio coma ij sò òm.
Da sì a son ëvnuje sò stranòm ëd *la Furbissia* e ij doi monio armà ch'a figuro an sl'ansëgna dij Grimaldi.
Comsëssìa, a l'ha pa riussì a goernelo.

Dël 1308 un mèmber ëd la famija Grimaldi a l'ha catà la sgnorìa ëd Mònaco dai genoèis.
Carl I a l'é anstalasse a Mònaco dël 1331.
Ant ël 1489 l'indipendensa a l'é arconossùa.

### Ij protetorà
Mònaco a l'é stàit sota protetorà spagneul, peui dventà ocupassion, dal 1524 al 1641, peui sota protession fransèisa dal 1641 al 1793.
Dal 1793 al 1814 a l'é stàit gionzù a la Fransa.
Peui a l'é passà sota 'l protetorà dël regn ëd Sardëgna dal 1815 al 1861, prima ëd torné sota la protession dla Fransa.

Menton e Ròca-brun-a, propietà dij Grimaldi, a son passà për tratà a la Fransa dël 1861, sota Napoleon III.

## Organisassion polìtica
Ël Prinsipà ëd Mònaco (nòm ofissial: **Principauté de Monaco**, *Principatu de Mùnegu* an dialet monegasch) a l'é na monarchìa costitussional.
Ël prinsi a l'é Albert II (dal 2005).
Ël Prim Ministr (*Ministre d'État*) a l'é Isabelle Berro-Amadeï (ad interim) (dal 2025).

## Conomìa
L'atività prinsipal a l'é ël torism.

### Moneda
Dal 1 ëd gené 2002 Mònaco a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.

## Leu anteressant
*La catedral
*Ël Musé oceanogràfich
*Ël Musé nassional
*Ël Musé naval
*Ël Musé dij francoboj e dle monede
*Ël Musé d'antropologìa preistòrica

## Eveniment e manifestassion
*Festa ëd Santa Devòta, ai 26 e 27 ëd gené
*Festival antërnassional dël sirch, an gené
*La Prima dj'art, la prima quindzen-a d'avril
*Festa ëd San Gioann, ai 23 e 24 ëd giugn, con la partissipassion ëd formassion ëd coltura popolar
*Festival antërnassional ëd television, an giugn
*Concors antërnassional ëd feu d'artifissi, an luj e ost
*Festa nassional, ai 19 ëd novèmber
*Concors antërnassional ëd bochet

### Mërcà
Tute le matin a-i é ël mërcà ant la piassa d'Arme dla Condamine.
Montnèigr

Ël **Montnèigr** (*Crna Gora* o *Црна Гора* an montneigrin) a l'é un pais dl'Euròpa balcànica.

A confin-a con Serbia, Kosovo, Albanìa, Croassia e Bòsnia e Erzegòvina. A l'é bagnà a òvest dal mar Adriàtich.
La capital a l'é Podgorica.

A l'ha na surfassa ëd 13.812 km² e a conta apopré 600.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria
Ël Montnèigr a l'é sèmper stàit "de facto" indipendent. Soa indipendensa a l'é stàita ufissialment arconossùa dal Congress ëd Berlin dël 1878 ("Prinsipà" fin-a 'l 1910, peui "regn").
Dël 1918 ël Montnèigr a l'é stàit inserì ant ël *Regn dij Serb, Croat e Sloven* (peui *Regn ëd Jugoslavia*). Dël 1945, quand che Tito a l'ha fondà la *Repùblica Socialista Federal dla Jugoslavia*, ël Montnèigr a l'ha fane part coma repùblica federà.
Dòp che la Jugoslavia a l'é dësblasse, ël Montnèigr a l'é restà unì a la Serbia ant la *Repùblica ëd Serbia e Montnèigr*.
Ai 21 ëd magg dël 2006 la popolassion dël Montnèigr a l'ha votà për dësgionz-se da la Serbia.
L'indipendensa dël Montnèigr a l'é stàita proclamà a Podgorica ai 3 ëd giugn dël 2006.

## Organisassion polìtica

Ël Montnèigr (nòm ofissial: **Република Црна Гора / Republika Crna Gora**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Filip Vujanović (da l'indipendensa).
Ël Prim Ministr a l'é Milo Đukanović (dal 2008).
Norvegia

La **Norvegia** (*Norge* an norvegèis bokmål, *Noreg* an norvegèis nynorsk) a l'é un pais dl'Euròpa setentrional.

A confin-a con Svessia, Finlandia e Federassion Russa.
La capital a l'é Òslo.
A l'ha na surfassa ëd 385.207 km² e a conta anviron 5.627.400 abitant (2026).

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
La Norvegia (nòm ofissial: **Kongeriket Norge / Kongeriket Noreg**) a l'é una monarchìa constitussional.
Ël rè a l'é Harald V (dal 1991).
Ël Prim Ministr a l'é Jonas Gahr Støre (dal 2021).

## References
Lussemborgh

Ël **Lussemborgh** (*Lëtzebuerg* an lussemborghèis, *Luxembourg* an fransèis, *Luxemburg* an alman) a l'é un pais dl'Euròpa ossidental.

A confin-a con Fransa, Gërmania e Belgi.
La capital as ciama ëdcò Lussemborgh.
A l'ha na surfassa ëd 2.586 km² e a conta anviron 465.000 abitant.

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
Ël Granducà dël Lussemborgh (nòm ofissial: **Groussherzogtum Lëtzebuerg / Grand-Duché de Luxembourg / Großherzogtum Luxemburg**) a l'é na monarchìa costitussional.
Ël granduch a l'é Henri (dal 2000).
Ël Prim Ministr a l'é Luc Frieden (dal 2023).

## Moneda

Dal 1m ëd gené dël 2002 ël Lussemborgh a deuvra l'Euro.
Për savèjne dë pi, guarda soa vos.
Pais Bass

Ij **Pais Bass** (ciamà ëdcò **Olanda**; *Nederland* an olandèis) a son un pais dl'Euròpa ossidental.

A confin-o con Gërmania e Belgi.
Le capitaj a son L'Aja e Àmsterdam.
A l'han na surfassa ëd 41.526 km² e a conto anviron 16.300.000 abitant.

A fan part ëd l'Union Europenga.

## Anté ch'as treuvo

## Organisassion polìtica

Ij Pais Bass (nòm ufissial: **Koninkrijk der Nederlanden**, "Règn dij Pais Bass") a son na monarchìa constitussional.
Ël re a l'é Gulielm Lissànder (dai 30 avril 2013).
Ël Prim Ministr a l'é Mark Rutte (liberal, dal 14 d'otóber 2010).

### Aministrassion
Da na mira formal, ël Regn dij Paìs Bass a l'é formà da:

- Ij Pais Bass (Nederland), visadì la part europenga dlë Stat  
- Aruba  
- J'Antile Olandèise 

La part europenga dij Paìs Bass as compon ëd dódes Provinse:

## Moneda

Dal 1m ëd gené dël 2002 ij Pais Bass a deuvro l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.
Polònia

La **Polònia** (*Polska* an polonèis) a l'é un pais dl'Euròpa sentr-oriental, con na stòria longa e motobin importanta. A l'é la pì granda dle  . A confin-a a sud con la Slovachia e la Repùblica Ceca, a est con l'Ucrain-a e la Bielorussia, a nòrd-est con la Lituania e l'esclave russa ëd Kaliningrad, e a òvest con la Gërmania.

La capital a l'é Varsavia (*Warszawa*) .

A l'ha na surfassa ëd  km² e a conta  abitant (2019). Dal magg dël 2004 a l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva

## Stòria moderna
La Polònia a l'é stàita fondà 'me stat dël 966 con ël batésim ëd Mieszko I. A l'é stàita un-a dle potense europee ant ij sécoj XIV-XVI, peui a l'é sparìa dle carte dël 1795 an séguit a le spartission an tra Russia, Prussia e Àustria. A l'é tornà independenta dël 1918 dòp la Prima guèra mondial. Dël 1939 a l'é stàita anvadùa da la Gërmania nasista e da l'Union Soviética, an ancaminand la Sconda guèra mondial. Dòp la guèra, a l'é stàita ant la zòna d'influensa soviética (Repùblica Popolar Polaca) fin al 1989, quand con ël moviment Solidarność e la dissolussion dël Pat ëd Varsavia, a l'ha arpijà la stra dla democrassìa.

## Geografìa
Ël teritòri a l'é pian (Pianura Europengh-a), con le montagne a sud (Carpassi, Sudet). A l'é traversà da vàire fium, ij pì important a son la Vìstola (Wisła) e l'Óder (Odra). A l'ha na còsta an sël Mar Bàltich.

## Conomìa
La moneda ufissial a l'é lë zloty (PLN). L'economìa a l'é motobin an chërsùa d'apress l'intrada ant l'UE, con n'industrialisassion fòrta (mecànica, automòbil, eletrònica), servissi e n'agricoltura moderna. A l'é l'ùnica economìa europenga ch'a l'ha nen patì la recession dël 2008.

## Organisassion polìtica
La Polònia (nòm ofissial: **Rzeczpospolita Polska**) a l'é na repùblica parlamentar.

Ël pressident a l'é Andrzej Duda, an càrica dal 2015 (rielegiù dël 2020).

Ël Prim Ministr a l'é Donald Tusk, an càrica dal 2023, ch'a l'ha già guidà 'l govern dal 2007 al 2014. Ël parlament a l'é bicameral (Sejm e Senat).

## Cultura
La Polònia a l'ha na tradission cultural motobin rica, con përsonagi com ël compositor Frédéric Chopin, ël físich e chimich Marie Curie e 'l poeta Wisława Szymborska (Premi Nobel). La lenga ufissial a l'é 'l polonèis, na lenga slava scrivùa con caràter latin. La religion pì spantià a l'é 'l catolicésim (quasi 90% dla popolassion). Le sità d'interesse a son Cracòvia con sò castel real e la min-a 'd sal ëd Wieliczka, Varsavia con sò sènter stòrich arconstruì d'apress la guèra, e Danzica an sla còsta.

## A pòrto sò nòm
* Polòni
## Anliure esterne
Portugal

Ël **Portugal** (*Portugal* ëdcò an portughèis) a l'é un pais dël sud-òvest dl'Euròpa.

A confin-a mach con la Spagna.
La capital a l'é Lisbon-a.
A l'ha na surfassa ëd 92.391 km² e a conta anviron 10.300.000 abitant.

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
Ël Portugal (nòm ofissial: **República Portuguesa**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Marcelo Rebelo de Sousa (dal 2016).
Ël Prim Ministr a l'é Luís Montenegro (dal 2024).

## Moneda

Dal 1m ëd gené dël 2002 ël Portugal a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.
## Anliure esterne
Regn Unì

Ël **Regn Unì ëd Gran Brëtagna e Irlanda dël Nòrd** a l'é në stat dl'Euròpa ossidental e a l'é formà da quatr pais: Anghiltèra (a sud), Gàles (a òvest) e Scòssia (a nòrd) ant la Gran Brëtagna; Irlanda dël Nòrd ant l'ìsola d'Irlanda.
A confin-a con la Repùblica d'Irlanda.
La capital a l'é Londra, ch'a l'é ëdcò la capital dl'Anghiltèra.
Ël drapò nassional a l'é l*'Union Jack*, adotà ofissialman dël 1801.
Ël Regn Unì a fa part dël Commonwealth e l'ha fàit part dl'Union Europenga.
A l'ha na surfassa ëd 244.820 km² e a conta apopré 63,9 milion d'abitant (2013), ël 12,7% dla popolassion dl'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva



## Sità pi importante
An dzorpì che Londra, àutre sità importante a son Manchester, Liverpool, Birmingham e Bristol an Anghiltèra, Cardiff, la capital dël Gàles, Edimborgh -la capital- e Glasgow an Scòssia, Belfast, la capital dl'Irlanda dël Nòrd.

## Evolussion demogràfica
La popolassion a l'era 'd 59,8 milion d'abitant ant ël 2004 e ëd 62 milion ant ël 2009.

## Organisassion polìtica

#### Forma dlë stat
Ël Regn Unì a l'é na monarchìa costitussional.

#### Forma ëd govern
Ël Regn Unì a l'é na democrassìa parlamentar.
Ël parlament a l'ha doi branch: la Ca dij Comun (elegiùa a sufrage universal) e la Ca dij Lord, con 1223 segg, dont 752 a son arditari, 26 a van al clero anglican (dont j'arsivësco ëd Canterbury e York), 435 a son nominà dal re sensa che la caria a peussa esse ardità.

Ël Regn Unì a l'ha nen na constitussion, ma as res ansima a 'd laj fondamentaj che a ancaminé dal sécol ch'a fa XIII a l'han limità sempe 'd pì ël podèj dij monarca.                     
  
Ël re a l'é Carl III dël Regn Unì (dal 2022).
Ël prim ministr a l'é Keir Starmer (dal 2024).

## Conomìa
La moneda dël Regn Unì a l'é la sterlin-a.
J'amportassion dla nassion a ven-o për ël 53,3% da l'Union Europenga, për ël 13,6% da jë Stat Unì, për ël 17,6% daj pais an dësvlup.
J'esportassion a van për ël 57,7% ant l'Union Europenga, për ël 13,3% ant jë Stat Unì, për ël 17,1% ant ij pais an dësvlup.
Dël 2012 l'1,72% dël prodot anterior ëspòrch a l'é stàit dedicà a l'arserca e al dësvlup; sempre dël 2012 ël passiv pùblich a l'é stàit anviron dl'8% dël prodot anterior ëspòrch (scond ël Fond monetari antërnassional).
## Anliure esterne
Repùblica Ceca

La **Repùblica Ceca** (*Česká republika* an cech) a l'é un pais dl'Euròpa centro-oriental. 

A confin-a con Slovachia, Àustria, Gërmania e Polònia.
La capital a l'é Praga.
A l'ha na surfassa ëd 78.866 km² e a conta anviron 10.300.000 abitant.

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
Ël president dla Repùblica Ceca a l'é Miloš Zeman (dal 8 ëd mars 2013).
Ël Prim Ministr a l'é Andrej Babiš (ANO 2011, dal 6 dë dzèmber 2017).

## Anliure esterne
Russia

La **Federassion Russa** (*Росси́йская Федера́ция / Rossíjskaja Federácija* o mach *Россия / Rossíja* an russ) a l'é un pais dl'Euròpa e dl’Asia.

A confin-a con Norvegia, Finlandia, Estònia, Letònia, Bielorussia, Lituania, Polònia, Ucrain-a, Geòrgia, Aserbaigian, Kazakistan, Cin-a, Mongòlia e Corea dël Nòrd.
La capital a l'é Mosca.
A l'é 'l pì grand stat dël mond, con na surfassa ëd 17.075.200 km², e a conta 142.470.272 abitant.
La speransa ëd vita a l'é dë 70 agn.  
## Anté ch'as treuva

## Conomìa
La Russia a goerna ël 6,4% dj'arserve mondiaj ëd petreuli e ël 25% dj'arsorse an gas.
Ël 34,4% ëd j'esportassion dla Russia a l'é arpresentà dal petreuli (258,4 tonelà dël 2007).

La strutura conòmica anterna dla Russia a l'é
* ël setor dij servissi (comersi, traspòrt, ristorant, obergi, comunicassion, atività finansiarie, imòbij, aministrassion statal, sigurëssa, istrussion, sanità e via fòrt) con pì che 'l 56,7 % d'anvestiment dël 2007 (PAL - 48,6 %);
* j'atività ëd trasformassion (mangé, téssil e veste, andustria dla pel, caussadure, produssion ëd bòsch, papé e celulòsa, editorìa, poligrafìa, carbon coke e derivà dël petreuli, chìmica, resne e plàstica, àutri prodot nen-metàlich, metalurgìa, machinari e atressadure, componentìstica elétrica, eletrònica e òtica, mojen ëd traspòrt e àutri): 19,1 % d'anvestiment (16,4 % PAL);
* estrassion (petreuli, gas e mineraj): 10,4 % d'anvestiment (9,0 % PAL); 
* costrussion: 5,9 % d'anvestiment (5,1 % PAL); 
* agricoltura, pësca e produssion forestal: 4,5% d'anvestiment (4,5 % PAL);
* produssion e distribussion d'energìa elétrica, gas e eva: 3,1 % d'anvestiment (2,7 % PAL). 
Ël càrich fiscal a monta al 14,2% dël PAL.

## Organisassion polìtica
La Federassion Russa (nòm ofissial: **Российская Федерация**) a l'é na repùblica federal.
Ël president a l'é Vladimir Vladimirovič Putin (Владимир Путин) (Russia unìa, dai 7 ëd maj 2012).
Ël prim ministr a l'é Mikhail Vladimirovič Mišustin (Михаил Мишустин) (dal 2020).

## Anliure esterne
Repùblica ëd San Marin

La **Repùblica ëd San Marin** (*Repubblica di San Marino* an italian) a l'é un cit pais dl'Euròpa meridional.

A confin-a mach con l’Italia.
La capital a l'é Sità ëd San Marin.
A l'ha na surfassa ëd 61 km² e a conta anviron 30.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Moneda

Dal 1 ëd gené dël 2002 San Marin a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.
Slovenia

La **Slovenia** (*Slovenija* an sloven) a l'é un pais dl'Euròpa centro-oriental.

A confin-a a òvest con l'Italia, a nòrd con l'Àustria, a est con l'Ungherìa, a sud e a est con la Croassia. A l'é bagnà a sud-òvest dal mar Adriàtich.
La capital a l'é Lubian-a.
A l'ha na surfassa ëd 20.273 km² e a conta apopré 2 milion d'abitant.

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva



## Stòria
La Slovenia a l'é dventà indipendenta ij 25 ëd giugn dël 1991.
Da antlora a l'ha dij contrast con la Croassia a propòsit dle frontere.

## Organisassion polìtica
La Slovenia (nòm ofissial: **Republika Slovenija**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Nataša Pirc Musar (dal 2022).
Ël Prim Ministr a l'é Robert Golob (dal 2022).

## Moneda

Dal 1m ëd gené dël 2007 la Slovenia a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.
Spagna

La **Spagna** (*España* an ëspagneul) a l'é un pais dël sud-òvest dl'Euròpa.
A confin-a con Portugal, Fransa, Andorra e Gibiltèra.
La capital a l'é Madrid.
A l'ha na surfassa ëd 504.645 km² e a conta 47 007 367 abitant (2018).

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva

## Stòria
*La guèra spagneula-merican-a dël 1898
*La guèra sivil spagneula dël 1936

## Organisassion polìtica
La Spagna (nòm ofissial: **Reino de España**) a l'é na monarchìa constitussional.
Ël rè a l'é Felipe VI (dal 19 giugn 2014).
Ël Prim Ministr a l'é Pedro Sánchez (PSOE).

## Conomìa
La disocupassion an Spagna a l'é a l'11,3%.
Dël 2008 ël passiv a l'é stàit dël 3,8% dël prodot anterior ëspòrch.

### Moneda

Dal 1m ëd gené dël 2002 la Spagna a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, varda soa vos.
## Anliure esterne
Svessia

La **Svessia** (*Sverige* an svedèis) a l'é un pais dl'Euròpa setentrional.

A confin-a con Norvegia e Finlandia.
La capital a l'é Stocòlma.
A l'ha na surfassa ëd 449.964 km² e a conta anviron 9 milion d'abitant.

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
La Svessia (nòm ofissial: **Konungariket Sverige**) a l'é una monarchìa costitussional.
Ël rè a l'é Carl XVI Gustaf (dal 1973).
Ël Prim Ministr a l'é Stefan Löfven (dal 2014).
La Svessia a l'ha un parlament (*Riksdag*) con 349 deputà.

## Moneda
La moneda svedèisa a l'é la corona svedèisa (*Krona*).
Svìssera

La **Svìssera** (*Svizzera* an italian, *Schweiz* an alman, *Suisse* an fransèis, *Svizra* an rumantsch-grischun) a l'é un pais dl'Euròpa central.

A confin-a con Gërmania, Liechtenstein, Àustria, Italia e Fransa.
La capital a l'é Berna.
A l'ha na surfassa ëd 41.285 km² e a conta anviron 8 milion e mes d'abitant.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
La Svìssera (nòm ofissial: **Confoederatio Helvetica**) a l'é na repùblica federal.

La Confederassion Svìssera a consist ëd 26 canton:

 Cost mes-canton-sì a son arprësentà da mach un consejé (nopà che doi) ant ël Consèj djë Stat.

## Anliure esterne
Ungherìa

L**Ungherìa** (an ungherèis *Magyarország* ) a l'é 'n pais sensa mar ant l'Euròpa sentral. As treuva fra 'l bassin dij Carpass e a l'é limità da la Slovachia a nòrd, da Ucrain-a e Romanìa a est, Serbia e Croassia a sud, Slovenia a sud-est e àustria a òvest. A l'ha na surfassa ëd 93.030 km² e a conta anviron 10 milion d'abitant. La sità magior e capital a l'é Budapest. L'Ungherìa a l'é mèmber dl'Union Europenga, dla NATO, dl'OCDC, ël Grup ëd Visegrád e dl'àrea Schengen. La lenga ufissial a l'é l'ungherèis, ch'a l'é la pì parlà lenga nen indo-europenga ant l'Euròpa.

Apress ij passagi an sa landa dij Selt, dij Roman, dj'Unn, djë Slav, dij Gépid e dj'Àver, l'Ungherìa a l'é stàita fondà vers la fin dël sécol ch'a conta IX dal grand prinsi ungherèis Árpád, cap ëd tute le tribù, con la Honfoglalás ("conquista dla marepatria"). Sò anvod Stevo I d'Ungherìa a l'ha regnà da l'ann 1000, e a l'ha convertì 'l pais a regn cristian. Për ël sécol ch'a conta XII, l'Ungherìa a l'era chërsùa e dventà na media podensa d'Ossident. Apress la bataja ëd Mohács dël 1526, l'Ungherìa Medieval a l'é robatà e a l'ha passà sentesinquanta agn sogetà da l'ocupassion otoman-a (1541-1699). L'Ungherìa a l'é donch passà al goern dj'Asborgh e dal 1867 ij posson identitari ungherèis a l'han cissà 'd grande concession ëd podèi indipendent e la gionta dël nòm dël pais al nòm dël grand imperi austrìach dont a l'era part, ch'a l'é dventà Imperi Àustro-ungherèis (1867–1918).

J'atuaj termo dl'Ungherìa a son stàit stabilì dal Tratà ëd Trianon dël 1920, dòp la I Guèra Mondial, quand che 'l pais a l'ha perdù lë 71% ëd soe tere, ël 58% ëd soa popolassion e 'l 32% dla gent étnica ungherèisa. Ant la II Guèra Mondial l'Ungherìa a l'é stàita da la part dl'Podense dl'Ass, suferend motobin ëd dann. L'Ungherìa a l'é donch passà sota l'anfluensà dl'URSS, ch'a l'ha possà për stabilì na ditatura comunista dura quaranta agn (1947-1989). Ël pais a l'ha avù 'n ròl fondamental ch'a l'ha ablì d'atension da tut ël mond, prima con la Rivolussion ungherèisa dël 1956 e la duvertura dël termo con l'Àustria dël 1989, ch'a l'ha dësmontà l'isolament antra 'l mond capitalista e 'l comunista, an portand al colass dël blòch comunista e al cròl dël mur ëd Berlin.

Ël 23 Otóber 1989 l'Ungherìa a l'é vnùa na repùblica democràtica parlamentar, e a l'é considerà 'n pais dësvlupantse. L'Ungherìa a l'é n'avosà pais torìstich ch'a abliss 10.675 torista për ann (2013). As treuva an Ungherìa ël pì grand sistema 'd cave d'eva termal dël mond e lë scond pì grand lagh termal dël mond (Lagh Héviz), ël pì grand lagh dl'Euròpa sentral (Lagh Balaton), e la pì granda prairìa natural an Euròpa (ël Parch Nassional d'Hortobágy).

## Antè ch'as treuva



## Organisassion polìtica
L'Ungherìa (nòm ofissial: **Magyar Köztársaság**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Tamás Sulyok (dal 2024).
Ël Prim Ministr a l'é Viktor Orbán (Fidesz, dal 2010).
Serbia

La **Serbia** (*Србија* an serb) a l'é un pais dl'Euròpa balcanica.

A confin-a con Ungherìa, Romanìa, Bulgarìa, Macedònia dël Nòrd, Kosovo, Montnèigr, Bòsnia e Erzegòvina e Croassia.
La capital a l'é Belgrad.
A l'ha na surfassa dë 77.474 km² e a conta apopré 8 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
La Serbia (nòm ofissial: **Република Србија / Republika Srbija**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Aleksandar Vučić (Александар Вучић) (dal 2017).
Ël Prim Ministr a l'é Miloš Vučević (Милош Вучевић) (dal 2024).
Turchìa

La **Turchìa** (*Türkiye* an turch) a l'é un pais dl'Euròpa e dl’Asia.

A confin-a con Grecia, Bulgarìa, Geòrgia, Armenia, Azerbaigian, Iran, Irak e Siria.
La capital a l'é Ankara.
A l'ha na surfassa ëd 780.580 km² e a conta apopré 68 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva



## Conomìa
La moneda a l'é la lira.

## Organisassion polìtica
La Turchìa (nòm ofissial: **Türkiye Cumhuriyeti**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Recep Tayyip Erdoğan (AKP, dal 2014).
Sità dël Vatican

La **Sità dël Vatican** (*Status Civitatis Vaticanæ* an latin; *Città del Vaticano* an italian) a l'é 'l pì cit ëstat indipendent dël mond për surfassa (0,44 km²) e për popolassion (anviron 800 abitant). A l'é la sede dël Papa, cap dla Cesa Catòlica, e a l'é n'enclave ant la sità ëd Roma.

## Anté ch'as treuva

## Stòria moderna
Ël Vatican a l'é stàit fondà con ij Pat Lateranens dël 1929, ch'a l'han arconossù la sovranità dla Santa Sede an sla sità. Prima 'd lolì, ël Papa a governava an slë Stat Pontifissi, përdù dël 1870. La Sità dël Vatican a l'é l'ùnica rimanensa temporal dël vej Stat.

## Organisassion polìtica
Ël Vatican a l'é na monarchìa assolùa eletiva. Ël sovran a l'é 'l Papa, elegiù dal Conclave. Dël 2025 a l'é stàit elegiù Leon XIV (Robert Prevost). Ël govern a l'é delegà a la Pontifìcia Comission për lë Stat ëd la Sità dël Vatican, guidà dal Pressident dël Governatorà. La lenga ofissial a l'é l'italian, ma ij document ofissiaj a son an latin.

Ël Vatican a l'ha 'd relassion diplomàtiche con 177 pais e a l'é osservator përmanent a l'Organisassion dle Nassion Unìe dal 1964 (sensa drit ëd vot). A l'é mèmber ëd vàire agensie specialisà dl'ONU.

## Moneda
Dal 1 ëd gené dël 2002 ël Vatican a deuvra l'Euro, con drit ëd bate soe monede (Euro dël Vatican), motobin sërcà dai colessionista. Prima as dovrava la Lira vatican-a, ancambiàbil con la lira italian-a.

## Patrimòni e cultura
La Sità dël Vatican a l'é sede dla Basìlica 'd San Per, dla Capela Sistin-a (con j'afresch ëd Michelangelo), dij Musé Vatican e dla Biblioteca Apostòlica Vatican-a. A l'é un dij pì important patrimòni artìstich dël mond e a l'é Patrimòni dl'Umanità UNESCO dal 1984.

A l'ha sò sistema postal (ghëddo dël Vatican), soa stassion feroviaria (dovrà për le mërcansìe), e la Guardia Svìssera (fondà dël 1506), ch'a fa la protession dël Papa.

## Demografìa e società
La popolassion a l'é compòsta da sìrich, religios, Guardie Svìssere e laich ch'a travajo për la Santa Sede. La sità a l'ha në spital, na farmacìa, na botega, e 'l Supermercà dël Vatican, un dij pì avansà d'Euròpa.
Slovachia

La **Slovachia** (*Slovensko* an slovach) a l'é un pais dl'Euròpa centro-oriental.

A confin-a con Repùblica Ceca, Polònia, Ucrain-a, Ungherìa e Àustria.
La capital a l'é Bratislava.
A l'ha na surfassa ëd 49.037 km² e a conta anviron 5.400.000 abitant.

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
La Slovachia (nòm ofissial: **Slovenská republika** ) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Peter Pellegrini (dal 2024).
Ël Prim Ministr a l'é Robert Fico (dal 2023).

## Moneda

Dal 1m ëd gené dël 2009 la Slovachia a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.

## Anliure esterne
* Sit dël goern
Cortinarius rufoolivaceus

## Un pissacan: ël Cortinarius rufoolivaceus

### Descrission
Capel fin a 12 cm, da ross vinos a coram, bes lila dle vire oliva o ciàir. Lamele oliva dle vire violëtte. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 2 o 3 cm, giàuna vërdastra o òcra, lila a la sima. Carn da biancastra a lila ciàir, pì o men violëtta o oliva, amèra.

### Ambient
A chërs dzortut sota ij fò e la rol.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Cortinarius rufoolivaceus** (Pers. : Fr.) Fries

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius cedretorum

## Un pissacan: ël Cortinarius cedretorum

### Descrission
Capel fin a 15 cm, seuli, coram, da ross a giàun vërdastr al bòrd. Lamele s-ciasse, giàun olivastr. Gamba àuta fin a 12 cm e larga fin a 2,5 o 4 cm, giàuna vërdastra un pòch bluastra an su, con dij fiòch fibrilos bianch peui anrossant an bass. Carn giàuna vërdastra con dle tinte violëtte an sima a la gamba.

### Ambient
A chërs sota ij Cedrus, dle vire sota latifeuje.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Cortinarius cedretorum** R. Maire

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius orichalceus

## Un pissacan: ël Cortinarius orichalceus

### Descrission
Capel fin a 10 cm, da baross a coram, dle vire vërdastr o grisastr al bòrd. Lamele giàune peui oliva. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 2 o 4 cm, giàuna olivastra. Carn vërdastra, dle vire rosà sota ël capel.

### Ambient
A chërs sota conìfere pì o men mës-cià.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Cortinarius orichalceus** (Batsch) Fries

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius herpeticus

## Un pissacan: ël Cortinarius herpeticus
### Descrission
Ël ***Cortinarius herpeticus***  a l'é un fonz basidiomicet dla famija dle Cortinariaceae, caraterisà da 'n capel gròss 4-8 cm, da bombà a distèis, con la surfassa viscosa e lùcida, 'd color brun giaunastr . Le lamele  a son s-ciasse, da bluastre a viòla, peui brun-e për le spore . La gamba a l'é silìndrica, àuta 5-10 cm, con la base slargà an un **bulb** robust, e a l'ha na **cortin-a** viòla bin evidenta . La carn a l'é bianca, con odor doss e savor doss . Le spore a son brun-rossastre . A l'é stàit descrivù dël 1838 dal micòlogh svedèis Elias Magnus Fries .

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ùmid ëd conìfere (pin, sapin), ant ij teren calcaros, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie ràira, segnalà an Euròpa sentral e setentrional (dzortut an Scandinavia, Alp) .

### Comestibilità

A ven dàit për **comestìbil**, ma dë scarsa qualità . A l'é pì che àutr un bolé da mës-cia. A venta nen confonde con d'àutri *Cortinarius* tòssich o amèr.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Cortinarius herpeticus** Fries

Categorìa:Cortinarius
Categorìa:Figure da buté
Cortinarius moenne-loccozii

## Un pissacan: ël Cortinarius moenne-loccozii

### Descrission
Cost capìtol a l'é mach në sbòss. Da finì. 

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ëd latifeuje, dzortut ëd rol.

### Comestibilità

A ven dàit për comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Cortinarius moenne-loccozii** Bidaud
*[= Cortinarius volvatus A.H. Smith sensu Bellù, non A.H. Smith]

Categorìa:Cortinarius
Categorìa:Figure da buté
Cortinarius sodagnitus

## Un pissacan: ël Cortinarius sodagnitus

### Descrission
Capel fin a 7 cm, d'un bel violet lila, dëscolorant a giàun òcra. Lamele lila. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 1,5 o 2 cm, da lila violet a biancastra. Carn amèra.

### Ambient
A chërs sota le latifeuje.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Cortinarius sodagnitus** Henry

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius dibaphus

## Un pissacan: ël Cortinarius dibaphus

### Descrission
Capel fin a 8 cm, d'un bel lila viòla o rosà, pì o men dëscolorant an òcra. Lamele bes òcra ciàir con ël fil lila violet. Gamba àuta fin a 8 cm e larga fin a 1,5 o 3 cm, da un pòch dël midem color a òcra. Carn da ciàira a crema violet. Savor amer.

### Ambient
A chërs sota le conìfere, dle vire mës-cià a le latifeuje.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Cortinarius dibaphus** Fries

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius anserinus

## Un pissacan: ël Cortinarius anserinus

### Descrission
Capel fin a 12 cm, da seuli a fibrilos-smajà, da òcra giaunastr a uliva. Lamele s-ciasse, da gris violet a bes rusnent. Gamba àuta fin a 12 cm e larga fin a 2,5 o 4 cm, da lila violet a biancastr òcra. Cortin-a motobin bondosa. Carn violëtta, ciàira. Odor bon, frutà. Savor un pòch amer.

### Ambient
A chërs sota latifeuje, dzortut sota ij fò.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Cortinarius anserinus*** (Velenovsky) Henry

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius aleuriosmus

## Un pissacan: ël Cortinarius aleuriosmus

### Descrission
Capel da biancastr a òcra giaunastr ciàir. Gamba bluastra a la sima. Odor pròpi farinos.

### Ambient
A chërs sota latifeuje.

### Comestibilità

A ven dàit për comestìbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Cortinarius aleuriosmus*** R. Maire

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius scaurus

## Un pissacan: ël Cortinarius scaurus

### Descrission
Capel fin a 6 cm, pòch tachiss, fibrilos-smajà, brun sombr ëdzora a un fond cicolata. Lamele oliva. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 1 o 2,5 cm, pòch marginà, da bleu violet a giàun oliva. Carn un pòch oliva o gris bluastra.

### Ambient
A chërs ant le mofe, ant ij bòsch ëd conìfere ùmide.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Cortinarius scaurus** (Fr. : Fr.) Fries

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius integerrimus

## Un pissacan: ël Cortinarius integerrimus

### Descrission
Capel fin a 10 cm, òcra amel. Bòrd soens lila violet, strià. Lamele bes grisastre, nen venà. Fil brinà bianch o violet. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 2 cm, bianca, con ël vel tachiss bleu violet sota ël sercc formà da la cortin-a. Carn da bluastra a brunastra. Odor d'amel, dzortut al pé dla gamba.

### Ambient
A chërs sota latifeuje e conìfere mës-cià.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***Cortinarius integerrimus** Kühner ex Kühner
*[= C. stillatitius Fries, p.p.]

Categorìa:Cortinarius
Cortinarius ionochlorus

## Un pissacan: ël Cortinarius ionochlorus

### Descrission
Capel fin a 8 cm, brunastr uliva o vërdastr. Bòrd pì giàun, povros. Lamele s-ciasse, lila. Gamba àuta fin a 5 cm e larga fin a 1,5 o 2,5 cm, giàuna vërdastra. Cortin-a verd giaunastra. Carn giàuna vërdastra, color viv ant la gamba.

### Ambient
A chërs dzortut sota le rol.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Cortinarius ionochlorus** R. Maire

Categorìa:Cortinarius
Categorìa:Figure da buté
Galerina laevis

## Un pissacan: la Galerina laevis

### Descrission
Capel fin a 1 cm, pla, ross òcra càud peui giàun ciàir. Bòrd strià. Lamele pòch s-ciasse, dël midem color dël capel o giàun ciàir. Gamba àuta fin a 3,5 cm e larga fin a 0,2 cm, fibrilosa o pla, giàun ciàir, dle vire grisastra an bass.

### Ambient
A chërs ant ij pra.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Galerina laevis** (Persoon) Singer
*[= Galerina graminea (Velenovsky) Kühner]

Categorìa:Galerina
Galerina hypnorum

## Un pissacan: la Galerina hypnorum

### Descrission
Capel fin a 1,5 cm, pla, da brunastr amel a bes ciàir, motobin strià. Lamele dël midem color. Gamba àuta fin a 4 cm e larga fin a 0,2 cm, òcra giaunastra, povrosa, brun sombr an bass, con fibrile dël vel ch'a passo. Odor e dzortut savor farinos.

### Ambient
A chërs ant le mofe.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Galerina hypnorum** (Schrank : Fries) Kühner

Categorìa:Galerina
Tubaria furfuracea

## Un pissacan: la Tubaria furfuracea

### Descrission
Capel fin a 2 cm, pla o un pòch forforosa, baross motobin càud peui bes òcra ciàir con ël sech. Bòrd strià, con ëd fiòch che a passo. Lamele da mon a brun càud. Fil ciàir. Gamba àuta fin a 5 cm e larga fin a 0,5 cm, un pòch dël midem color, fibrilosa-setosa.

### Ambient
A chërs sota le latifeuje.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Tubaria furfuracea** (Pers. : Fr.) Gillet

Categorìa:Tubaria
Gymnopilus spectabilis

## Un pissacan: ël Gymnopilus spectabilis

### Descrission
Capel fin a 12 o 20 cm, fibrilos, da ross a baross. Lamele s-ciasse, giàune ciàire peui rosse. Gamba àuta fin a 15 o 25 cm e larga fin a 3 o 5 cm, pansarùa a fus, òcra mon. Anel largh, an pressa sgnacà. Savor amer.

### Ambient
A chërs a bocc ëdzora a suche e branch, dzortut ëd latifeuje.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Gymnopilus spectabilis** (Weinm. : Fr.) A.H. Smith
*[= Gymnopilus junonius (Fr. : Fr.) P.D. Orton]

Categorìa:Gymnopilus
Gymnopilus penetrans

## Un pissacan: ël Gymnopilus penetrans

### Descrission
Capel fin a 5 cm, sutil, un pòch fibrilos, da giàun a rossastr. Lamele s-ciasse, strèite, giàun ciàir peui macià ëd ruso viv. Gamba àuta fin a 6 cm e larga fin a 0,6 cm, da giàuna a rossastra. Cortin-a biancastra ch'a passa. Carn bianca o motobin ciàira, amèra.

### Ambient
A chërs ëdzora a brindele ëd conìfere.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Gymnopilus penetrans** (Fr. : Fr.) Murril

Categorìa:Gymnopilus
Cortinarius mucifluus

## Un pissacan: ël Cortinarius mucifluus

### Descrission
Capel fin a 10 cm, un pòch rupì, da òcra amel a brunastr càud. Bòrd un pòch strià. Lamele bes. Fil brinà, bianch. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 1,5 cm, bianca. Vel tachiss un pòch ghirlandà. Carn ciàira. Odor d'amel.

### Ambient
A chërs sota conìfere ùmide.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Cortinarius mucifluus** Fries

Categorìa:Cortinarius
Pholiota spumosa

## Un pissacan: la Pholiota spumosa

### Descrission
Capel fin a 8 cm, motobin tachiss, seuli, da giàun viv a brun coram a ancaminé dal disch. Lamele s-ciasse, motobin strèite, giàun ciàir con d'arfless uliva peui canela rusnent. Gamba àuta fin a 8 cm e larga fin a 1 cm, fibrilosa-fiocosa sota la cortin-a, da giàun ciàir a brun rusnent, vinosa an bass. Carn da giaunastra a brunastra. 

### Ambient
A chërs a bocc, a tèra o dzora a conìfere marse.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Pholiota spumosa** (Fr. : Fr.) Singer

Categorìa:Pholiota
Pholiota lucifera

## Un pissacan: la Pholiota lucifera

### Descrission
Capel squamos ëd ross ëdzora a un fond ciàir. Gamba ambrunenta a parte dal pé.

### Ambient
A chërs a tèra, ëdzora al bòsch anterà ëd latifeuje (dzortut arbre e sàles) e conìfere.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Pholiota lucifera** (Lasch) Quélet

Categorìa:Pholiota
Categorìa:Figure da buté
Cortinarius mucosus

## Un pissacan: ël Cortinarius mucosus

### Descrission
Capel fin a 10 cm, bavos, brun ross groson, scasi nèir al disch. Lamele da gris òcra a crema canela. Gamba àuta fin a 12 cm e larga fin a 2,5 cm, bianca, brunastra groson an bass. Vel tachiss. Carn da bianca a brunastra. Sensa odor.

### Ambient
A chërs sota ij pin.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Cortinarius mucosus** (Bulliard) Kickx

Categorìa:Cortinarius
Pholiota lenta

## Un pissacan: la Pholiota lenta

### Descrission
Capel fin a 10 cm, motobin tachiss, con dij fiòch bianch bondos nià ant la bava dël bòrd peui pla, da bes òcra giaunastr ciàir a ninsòla al disch. Lamele s-ciasse, bes giaunastr ciàir. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 1 cm, fiocosa ëd bianch sota la cortin-a bondosa, da ciàira a brunastr a parte dal bass. Carn ciàira.

### Ambient
A chërs ëdzora a latifeuje mòrte.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Pholiota lenta** (Pers. : Fr.) Singer

Categorìa:Pholiota
Pholiota alnicola

## Un pissacan: la Pholiota alnicola

### Descrission
Capel fin a 10 cm, lubrificà, giàun viv con ël sentr anrossent. Lamele strèite, giàun ciàir peui rusnent. Gamba àuta fin a 15 cm e larga fin a 1 cm, fibrilosa con cortin-a motobin signà, giàun ciàir, anrossenta dal pé. Odor aromàtich fòrt. 

### Ambient
A chërs a bocc, dzortut ëdzora a le verne.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Pholiota alnicola** (Fr. : Fr.) Singer

Categorìa:Pholiota
Stropharia aurantiaca

## Un pissacan: la Stropharia aurantiaca

### Descrission
Capel fin a 6 cm, tachiss, vermèj o vinos. Bòrd con fiòch bianch giaunastr. Lamele uliva ciàir peui brun porporà. Fil rusià. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 1 cm, bianca o òcra, fibrilos-marcà. Anel fràgil. 

### Ambient
A chërs ëdzora a la paja, la rëssiura e via fòrt.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Stropharia aurantiaca** (Cooke) Imai

Categorìa:Stropharia
Pholiota lubrica

## Un pissacan: la Pholiota lubrica

### Descrission
Capel fin a 8 cm, motobin tachiss, con dij fiòch al bòrd nià ant la bava peui un pòch fibrilos, da mon groson a brun mon, s-ciairent. Lamele da biancastre a bes giaunastr peui canela rusnent. Gamba àuta fin a 9 cm e larga fin a 1,5 cm, fibrilosa-squamosa sota la cortin-a, biancastra, da brunastra a brun rusnent a parte dal pé. Carn da ciàira a brunastra. Odor aromàtich.

### Ambient
A chërs ëdzora a le latifeuje, da ràir ëdzora a le conìfere.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Pholiota lubrica** (Pers. : Fr.) Singer

Categorìa:Pholiota
Stropharia squamosa

## Un pissacan: la Stropharia squamosa

### Descrission
Capel fin a 6 cm, tachiss, con dij fiòch conséntrich, da òcra mon a giaunastr. Lamele da gris lila a violet. Fil brinà. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 0,8 cm, un pòch dël midem color, fibrilosa-squamosa. Anel sùtil, strià.

### Ambient
A chërs ëdzora a vàire detrì, sota 'd latifeuje.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Stropharia squamosa** (Pers. : Fr.) Quélet

Categorìa:Stropharia
Hypholoma radicosum

## Un pissacan: l'Hypholoma radicosum

### Descrission
Capel fin a 4 cm, sliss, òcra ciair con macie brun groson, velà fiocos al bòrd. Lamele pòch s-ciasse, bes ciàir peui brun violet. Fil biancastr. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 0,8 cm, silìndrica, radicanta, da òcra a brunastra, povrosa a la sima, fibrilosa-strià ëd biancastr. Carn ciàira ma brun-a ant la gamba. Savor amer.

### Ambient
A chërs ëdzora al bòsch mars ëd conìfere.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Hypholoma radicosum** J.E. Lange

Categorìa:Hypholoma
Stropharia rugosoannulata

## Un pissacan: la Stropharia rugosoannulata

### Descrission
Capel fin a 15 o 30 cm, sliss, da vinos a brun giàun. Lamele da gris a gris viòla scur. Fil brinà. Gamba àuta fin a 15 o 20 cm e larga fin a 4 cm, con reisette, fibrilosa ëd bianch. Anel spess, costolà.

### Ambient
A chërs ant ij teren sabios, coltivà.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Stropharia rugosoannulata** Farlow

Categorìa:Stropharia
Psilocybe coprophila

## Un pissacan: la Psilocybe coprophila
### Descrission
La ***Psilocybe coprophila*** a l'é un fonz basidiomicet dla famija dle Hymenogastraceae, caraterisà da 'n capel gròss 1-3 cm, da bombà a distèis, con la surfassa lissa e seuli, 'd color brun giaunastr . Le lamele a son s-ciasse, da crema a brun-e për le spore . La gamba a l'é sutila, àuta 2-4 cm, dël midem color dël capel . La carn a l'é sutila, con odor e savor nen particolar . Le spore a son brun-e . A l'é stàita descrivùa dël 1799 dal micòlogh sudafrican Christiaan Hendrik Persoon .

### Ambient
A chërs ëdzora a le buse (dzortut ëd vache e cavaj), ant ij pra e le pasture, da l'istà a l'otonn . A l'é na specie comun-a an Euròpa e an América dël Nòrd .

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar. A l'é nen comestìbil e a l'ha gnun valor nutrissional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Psilocybe coprophila** (Bull. : Fr.) Kummer

Categorìa:Psilocybe
Agrocybe semiorbicularis

## Un pissacan: l'Agrocybe semiorbicularis

### Descrission
Capel fin a 3 cm, a resta bombà, da seuli a rugos, òcra brunastr motobin ciàir. Lamele pòch s-ciasse, pansarùe, adnà, òcra brunastr. Gamba àuta fin a 6 cm e larga fin a 0,3 cm, crema òcra ciàir, povrosa. Carn ciàira. Odor e savor farinos.

### Ambient
A chërs ant ij pra.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Agrocybe semiorbicularis*** (Bull. ex St. Amans) Fayod

 
Categorìa:Agrocybe
Categorìa:Pissacan
Bolbitius tener

## Un pissacan: ël Bolbitius tener

### Descrission
Capel fin a 2 cm e largh fin a 1,5 cm, sliss o sech, da biancastr a crema òcra ciàir. Bordura strià. Lamele s-ciasse, strèite, un pòch lìbere, ciàire peui rusnente. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 0,3 cm, da silìndrica a un pòch bulbilosa, bianca, povrosa striolà. Carn sutila, scasi sloanta con l'età.

### Ambient
A chërs ant ij pra artificiaj.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Bolbitius tener*** Berkeley & Broome

Categorìa:Bolbitius
Agrocybe vervacti

## Un pissacan: l'Agrocybe vervacti

### Descrission
Capel fin a 4 cm, rugos o bolà, giàun mon o òcra giàun motobin viv, s-ciairent con ël sech. Lamele larghe, adnà, brunastr motobin ciàir. Gamba àuta fin a 3 cm e larga fin a 0,5 cm, da bianca a crema òcra ciàir, fibrilosa-setosa. Carn ciàira. 

### Ambient
A chërs ant ij pra.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Agrocybe vervacti*** (Fr. : Fr.) Singer

 
Categorìa:Agrocybe
Categorìa:Pissacan
Panaeolus dunensis

## Un pissacan: ël Panaeolus dunensis

### Descrission
Capel fin a 1,5 cm, soens nen regolar, bolà, a sent pòch l'ùmid, da brun castagn scur a bes brunastr. Lamele larghe, pansarùe. Fil biancastr. Gamba àuta fin a 3 cm e larga fin a 0,3 cm, povrosa, brunastra peui ciàira parèj dël capel.

### Ambient
A chërs an sle dun-e o ant ij bòsch sabios an sël mar.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

**Panaeolus dunensis** Bon & Courtecuisse

Categorìa:Panaeolus
Teorìa dij modej

La **teorìa dij modej** a l'é na branca dla lògica matemàtica ch'a studia le relassion tra le fórmole matemàtiche e le struture ch'a sodisfo o a sodisfo nen coste fórmole; a studia ëdcò la costrussion e la classificassion ëd se struture.
A deuvra d'utiss d'àlgebra universal e ëd lògica matemàtica.
Ël nòm *teorìa dij modej* a l'é stàit antrodòt da Tarski ant ël 1954.

## Përsonage amportant ant la stòria dla teorìa dij modej
*Alfred Tarski (1902-1983)
*Abraham Robinson (1918-1974)
*Leon Albert Henkin (1921-2006)

Categorìa:Lògica matemàtica
Conocybe rickeniana

## Un pissacan: la Conocybe rickeniana

### Descrission
Com la Conocybe tenera, ma ij color a son pì viv.

### Ambient
A chërs ant le raisure erbose dij bòsch, al bòrd dij senté.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Conocybe rickeniana*** P.D. Orton

Categorìa:Conocybe
Partito Comunista (Marxista-Leninista) di San Marino

Ël **Partito Comunista (Marxista-Leninista) di San Marino** a l'era un partì comunista ëd San Marin.
Ant j'elession parlamentar dël 1969 ël partì a l'ha pijà l'1,24%. Ma ël partì a l'ha pijà gnun segg ant ël parlament.

Partitocomunistamarxistaleninistadisanmarino
Categorìa:Repùblica ëd San Marin
Canal (Coni)

**Canal** (*Canale* an italian) a l’é na comun-a ëd 5.635 abitant dla provincia ëd Coni.

## Stòria
La fondassion dla comun-a a armonta al 1260.

## Produssion tìpiche
Canal a l'é arnomà për soe produssion ëd persi.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é sta Silvio Beoletto (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-2014).
El 25 ad magi 2014 a l'è sta elesi' Enrico Faccenda.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Andrea Gastaldi

**Andrea Gastaldi** a l'era un pitor, nassù a Turin dël 1826 e mòrt ambelelì dël 1889.
Tra soe euvre pì conossùe, ij fresch dla cesa ëd San Màssim a Turin (1852) e ël quàder ëd Pero Mica an camin ch'a-j dà feu a le póer durant l'assedi 'd Turin dël 1706 (1858).
Gastaldi a l'é stàit magìster ëd pitura a l'Academia Albertin-a e a l'ha smonù soe euvre a Turin, Paris, Dublin, Londra.
A l'ha arnovà ël sistema dla pitura a la sira.

Gastaldi, Andrea
Gastaldi, Andrea
Università dla Val d'Osta

L**'Università dla Val d'Osta** (*Université de la Vallée d'Aoste*) a l'é stàita fondà dal govern regional dla Val d'Osta ël 18 dë stèmber dël 2000.

A l'é organisà ant le facoltà ëd Conomìa, Lenghe e comunicassion, Psicologìa, Siense dla formassion, Siense polìtiche e a l'ha n'acòrd ëd colaborassion con ël Politécnich ëd Turin për la realisassion dij cors d'angegnerìa an Val d'Osta.
La sede prinsipal a l'é an chemin des Capucins a Osta.
A travajo a l'Università dla Val d'Osta 10 professor ordinari e strasordinari, 15 professor associà, 32 arsercador.

## Ij resior dl'Università dla Val d'Osta
* Emanuele Maria Carluccio (2000-2003)
* Pietro Passerin d'Entrèves et Courmayeur (dal 2003)

Categorìa:Val d'Osta
Val d'Osta
Panaeolus rickenii

## Un pissacan: ël Panaeolus rickenii

### Descrission
Capel fin a 2 cm, povros, a sent l'ùmid, brun scur rossastr peui brun monet. Bòrd striolà. Fil bianch. Gamba àuta fin a 10 cm e larga fin a 0,2 cm, dle vire con bulbil, povrosa ëd bianch ëdzora a un fond baross vinos. Carn brun vinos.

### Ambient
A chërs ant ij prà.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Panaeolus rickenii** Hora

Categorìa:Panaeolus
Panaeolus campanulatus

## Un pissacan: ël Panaeolus campanulatus

### Descrission
Capel fin a 3,5 cm, pì o men rupì, a sent pòch l'ùmid, da baross a brun castagn. Bòrd ch'a seurt fòra un pòch dentà. Lamele pansarùe, adnà, motobin ciàire al bòrd. Gamba àuta fin a 12 cm e larga fin a 0,4 cm, povrosa ëd biancastr ëdzora a un fond brun. Carn dël midem color.

### Ambient
A chërs ant ij prà brusà, an sle buse.

### Comestibilità

A peul esse velenos.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
**Panaeolus campanulatus** (Fr. : Fr.) Quélet

Categorìa:Panaeolus
Lepiotella irrorata

## Un pissacan: la Lepiotella irrorata

### Descrission
Capel fin a 6 cm, carnos, sliss, rupì, da òcra bes a rossatr. Lamele da bianche a rossastr ciàir. Gamba àuta fin a 7 cm e larga fin a 1 cm. Armila granulosa-fiocosa, ambrà, con un bòrd anular precis. Gosse pì o men ambrà (bòrd, fil e armila). Odor brusch. 

### Ambient
A chërs ant le bordure dij bòsch.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Lepiotella irrorata** (Fries) Patouillard
*[= Chamaemyces fracidus (Fries) Donk]

Categorìa:Lepiotella
Categorìa:Figure da buté
Melanophyllum haematospermum

## Un pissacan: ël Melanophyllum haematospermum

### Descrission
Capel fin a 3 cm, gris brun sombr, granulos ampovrà. Bòrd fin. Bòrd apendicolà da avans ch'a dròco ëd vel grisastr. Lamele s-ciasse, ross viv peui barosse. Gamba àuta fin a 5 cm e larga fin a 0,3 cm, dël midem color o pì ciaira, ampovrà.

### Ambient
A chërs ant ij tajiss e ant le bordure.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Melanophyllum haematospermum** (Bull. : Fr.) Kreisel
*[= M. echinatum (Roth) Singer]

Categorìa:Melanophyllum