open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ken Follett

**Kenneth Martin (Ken) Follett** a l'é në scritor an lenga anglèisa.

## Vita

Nàit a Cardiff ël 5 ëd giugn dël 1949, fieul ëd Martin Follett e ëd Lavinia Veenie, a l'ha tre frej.

A des agn soa famija a va a Londra andoa Ken a studia filosofìa e as làurea dël 1970.
Apress a travaja 'me giornalista al *South Wales Echo* ëd Cardiff e a l*'Evening News* ëd Londra ma già soa passion a l'é la literatura e a ancamin-a a scrive an chitand ël giornalism e vnisend diretor dla ca editris *Everest Books*.

Ël sucess a riva con ël lìber "La cassia dla gucia" (Eye of the Needle) dël 1978, un romanz dël frisson ch'as dësrola durant la sconda guèra mondial.

### Euvre

#### Romanz
*1975 - *A Midnight Train to Nowhere*
*1976 - *The Power Twins: A Science Fantasy for Young People* o *The Power Twins and the Worm Puzzle* - con lë stranòm ëd Martin Martinsen
*1976 - *The Mistery Hideout* o *The Secret of Kellerman's Studio* - con lë stranòm ëd Martin Martinsen
*1976 - *The Modigliani Scandal* - con lë stranòm  ëd Zachary Stone
*1977 - *Paper Money* - con lë stranòm ëd Zachary Stone
*1978 - *Eye of the Needle* o *Storm Island* - romanz ch'a l'ha vagnà l'Edgar Award dël 1979
*1978 - *The rats of Nice. Robbery under the streets of Nice* - *Under the Streets of Nice* - *The Heist of the Century* - scrivù con René Louis Maurice
*1979 - *Triple*
*1980 - *The Key to Rebecca*
*1982 - *The Man from St. Petersburg*
*1983 - *On Wings of Eagles*
*1986 - *Lie Down with Lions*
*1991 - *Night Over Water*
*1993 - *A Dangerous Fortune*
*1995 - *A Place Called Freedom*
*1996 - *The Third Twin*
*1998 - *The Hammer of Eden* 
*2000 - *Code to Zero*
*2001 - *Jackdaws*
*2002 - *Hornet Flight*
*2004 - *Whiteout*

##### ''Le pilie dla Tèra''
*1989 - *The Pillars of the Earth*
*2007 - *World Without End*

##### ''The Century Trilogy''
*2010 - *Fall of giants*,
*2012 - *Winter of the World*
*2014 - *Edge of Eternity*

Follett, Ken
Follett, Ken
Sotchi

**Sotchi** (**Сочи** -*Soči*-, an russ) a l'é na sità ëd 343.000 abitant an Russia.
A resta an sle rive dël Mar Nèir.

Categorìa:Sità russe
Emilio Giaccone

**Emilio Giaccone** a l'era nà a Vaje a j'8 ëd luj 1902, fieul ëd Silvino e d'Agostina Girardi, an na famija ëd paisan.

Ant ël maj dël 1919 a l'é intrà a travajé a le Bòite Monsnis ëd Condòve coma minusié e a l'ha travajà ambelelà fin-a al 1921, cand a l'é partì bajèt ant ël còrp ëd j'Alpin a Susa, dont a l'é peui congedasse tanme sergent magior.

Për tanti agn Giaccone a l'é stàit pressident nassional ëd l'Ent Nassional Orfanin Travajeur Italian.
A l'é mòrt për n'assident ant l'ost dël 1972.

Giaccone, Emilio
Adam Opel

**Adam Opel** (Rüsselsheim, 9 ëd magg 1837 – Rüsselsheim, 8 dë stèmber 1895) a l’é stàit n'antrepreneur alman, avosà për avèj fondà la dita ch'a porta so nòm, dventà la meison viturìstica Adam Opel GmbH mach tre agn aprèss soa mòrt.

## Vita

Adam Opel a l'era fieul dël fré Philipp Wilhelm Opel (1803–1867); a l'a comensà a travajé 'me garson, con ij so doi frej pi cit Georg e Wilhelm, ant l'oficin-a dël pare. 
Dël 1857 a viagia an Belgi e an Anghiltèra, peui a Paris, andoa a travaja ant na fàbrica ëd màchine da cuse. 
Quand a torna a Rüsselsheim, dël 1862, a duverta una fàbrica dedicà a la costrussion ëd màchine da cuse.

Opel, Adam
Philip Seymour Hoffman

**Philip Seymour Hoffman** (Fairport, 23 luj 1967 – New York, 2 fërvè 2014) a l'é stàit n'ator ëd cine american.

Hoffman, Philip Seymour
Mont Rognos

Ël **mont Rognos** a l'é na montagna ëd Piemont àuta 1.952 méter.
As treuva al confin fra ij teritòri dle comun-e ëd Rubian-a e Viù, ën provincia ëd Turin.

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Turin
Rognos
Alfred Assolant

Romanzié an lenga fransèisa.
Nassù dël 1827, mòrt dël 1886.

## Euvre prinsipaj
* *Les Aventures du capitaine Corcoran*

Assolant, Alfred
Assolant, Alfred
Nas

Ël **nas**, an soa essensa, a l'é n'angign sensorial ch'a trasmet ël gust e l'odor.

Ël nas uman a consist ëd due session: ël nas esterior ëd forma apopré piramidal e ël nas intern ch'a l'é an sostansa un creus fodrà ëd nerv e vas sanguign.

Categorìa:Notomìa
Orléans

**Orléans** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Sènter-Val ëd la Lòira, ant ël dipartiment ëd Loiret. A së stend për na surfassa ëd 27,48 km², con 113 126 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 4.116,7 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Loiret
Dipartiment dël Loiret

Ël **dipartiment dël Loiret** a l'é un dipartiment localisà ant la region dël Sènter-Val ëd la Lòira e a l'ha për capleugh la sità d'Orléans.

Loiret
Dipartiment dël Lot

Ël **dipartiment dël Lot** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd l'Ocitània (fin al 2015 dël Mesdì-Pirené) e a l'ha për capleugh la sità ëd Cahors.

A pija sò nòm dal fium Lot.

Lot
Dipartiment ëd Lot e Garon-a

Ël **dipartiment ëd Lot e Garon-a** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Neuva Aquitania (fin al 2015 ëd l'Aquitania) e a l'ha për capleugh la sità d'Agen.

A pija sò nòm dai fium Lot e Garon-a.

Lotegaronne
Dipartiment ëd la Lozère

Ël **dipartiment ëd la Lozère** a l'é un dipartiment fransèis localisà ant la region ëd l'Ocitània (fin al 2015 dël Lengadòca-Rossijon) e a l'ha për capleugh la sità ëd Mende.

Lozere
Violette Jacquet-Silberstein

**Violette Silberstein** a l'era nà ai 9 novèmber 1925 a Petrosani, an Romanìa, e a l'é mòrta a Paris ai 28 ëd gené 2014.

## L'emigrassion
A l'avìa 3 agn cand soa famija a l'ha tramudà an Fransa; as son anstalasse al Havre ant un cit alògg: tuta la famija a dovìa deurme ant l'istess lét.
Sò pare a fasìa ël sartor e la fija a amprendìa a soné djë strument musicaj.

## Ij camp dë stermini
Cand a l'ha avù quatòrdes agn, për via dla guèra, la famija a l'ha dovù andess-ne, prima an campagna, peui a Paris, a la fin a Lille, acujìa da 'n barba.
A l'é ambelelà che al 1m ëd luj 1943, denonsià tanme ebreo, la famija a l'é stàita arestà da la Gestapo.
Apress esse passà dal camp ëd Malines, a son deportà a Auschwitz.
Antant che pare e mare a son ëstàit dlongh massà, la fija a l'é salvasse grassie a soe conossense musicaj: ij nasista a l'avìo organisà n'orchestra ëd fomne.
Durant soa prima preuva, chila a l'avìa sonà mal *La Méditation de Thaïs* ëd Massenet e a l'é stàita scartà, ma scotà na sconda vira a l'han pijala e a l'é dventà violinista ëd l'orchestra feminin-a d'Auschwitz-Birkenau.
Ant l'otóber 1943 Auschwitz a l'é bandonà e le mùsiche a son portà a Bergen-Belsen, ch'a l'é liberà ant l'avril 1945.

## Apress la guèra
Violette Silberstein a l'é butasse a soné la ghitara e a canté ant ij locaj dla riva snistra a Paris, anté ch'a a arpijava dij tòch dij grand dël moment o a antërpretava ëd soe composission.
A l'é mariasse, a l'ha divorsià e a l'ha duvertà un ristorant a Tolon.

Tornà a Paris con soe masnà, a l'é angagiasse a porté la testimoniansa ëd soa esperiensa ant le scòle.
Dël 2005 a l'ha publicà na conta autobiogràfica për le masnà, adatà dël 2009 al Teatro dla Spa ëd bòsch: në spitàcol për arpresenté j'oror dij camp.

Ant ël 2009 Violette Jacquet-Silberstein a l'é andàita a sté an na stansia dl'Anstitussion nassional ëd j'invàlid.
A l'é mòrta ai 28 gené 2014 an sò lét për n'arest dël cheur.
Ai 3 ëd fërvé, ant la cort dj'Invalides, a l'ha arseivù j'onor militar, prima d'esse sotrà ant ël camp dj'Invàlid dël campossanto ëd Vaugirard, coma a l'era soa volontà.

Jacquet-Silberstein Violette
Abdallah Younsi

**Abdallah Yousni** a l'era nà dël 1930 an Cita Kabylia.
A l'é stàit un dij prinsipaj dirigent ëd la Federassion ëd Fransa dël Front ëd Liberassion Nassional (FLN).

Yousni a l'é stàit ëstrangolà ai 28 ëd giugn 1962 për órdin dij sò cambrada a Aubervilliers, a nòrd ëd Paris, e sò còrp a l'é stàit campà ant la Sen-a.
A-j arprociavo d'avèj travajà për la polissìa fransèisa, d'avèj molestà dle fomne e d'avèj traficà con dij fond ëd l'FLN.

Younsi, Abdallah
Dipartiment ëd Maine e Lòira

Ël **dipartiment ëd Maine e Lòira** a l'é un dipartiment localisà ant la region dij Pais ëd la Lòira e a l'ha për capleugh la sità d'Angers.

Maineeloira
Chaumont (Àuta Marna)

**Chaumont** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Champagne-Ardënne, ant ël dipartiment ëd l'Àuta Marna. A së stend për na surfassa ëd 53,3 km², con 24.965 abitant, scond ël censiment dël 2009, con na densità ëd 849,9 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dl'Àuta Marna
Dipartiment ëd l'Àuta Marna

Ël **dipartiment d'Àuta Marna** a l'é un dipartiment localisà ant la region dël Grand Est (fin al 2015 dla Champagne-Ardënne) e a l'ha për capleugh la sità ëd Chaumont.

A pija sò nòm dal fium Marna.

Autamarna
Dipartiment ëd la Mania

Ël **dipartiment ëd la Mania** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Normandìa (fin al 2015 dla Bassa Normandìa) e a l'ha për capleugh la sità ëd Saint-Lô.

Mania
Goffredo Antonio Casalis

**Goffredo Antonio Casalis** a l'era nà a Salusse ai 9 ëd luj 1781, fieul ëd Bartromé e d'Ana Enrico.
Sò pare a l'é mòrt che chiel a l'avìa mach n'ann e a l'é soa mare ch'a fà dij sacrifissi për deje n'anstrussion al giovo, che as buta a studié filosofìa.
Soa mare a meuir dël 1802 e ël giovo, për l'anteressament ëd doi canònich dël capitol ëd la catedral, Fransesch Bërnardin Buglione ëd Monal (ch'a sarà peui vësco dël Mondvì) e 'l vicari general ëd la diòcesi Stefano Desderi, a peul seghité jë studi ant ël seminari capitolar, anté che - conforma a lòn ch'a conta sò biògraf Paolo Camosso - as fà armarché për soe idèje ciàire, soa ment aùssa e soa lenga dësgenà.

Për manten-se jë studi a Turin, Casalis a dventa tuor dij fieuj an chèiche famije dla noblëssa, tanme ij Salusse ëd Paisan-a e ij Seyssel d'Aix.
Dël 1810 a oten ël diplòma ëd professor ëd Retòrica.
Ël cont Seyssel a oten d'ufissi ëd goern a Paris e Casalis a-j va dapress, sempe për podèj mostrèje ai sò fieuj.
A tornërà an Piemont mach con la fin ëd Napoleon.

Ordinà prèive, a l'é butasse a fé dle colaborassion editoriaj.
Dël 1823 a colàbora a n'arvista ëd divulgassion ëd medzin-a, ël *Repertorio medico-chirurgico*.
A dirigg ëdcò la colan-a 'd test për la chërsùa coltural dël clero, la *Biblioteca economica di opere di religione*.
Dël 1833 Carl Albert a crea la Diputassion subalpin-a dë stòria patria e Casalis a l'é ciamà a fene part.

Casalis a l'é l'autor dël *Dizionario geografico storico-statistico-commerciale degli stati di S.M. il re di Sardegna*, ch'a seurt an 28 volum, livrà dël 1848.
Dël 1856 a-i surtiran ancor doi volum, con dle gionte.

Dël 1850, Vitòrio Emanuel II a-j conferiss la cros ëd l'órdin dij Sant Morissi e Làser e na pension.
A arsèiv ëdcò la cros al mérit sivil, coma benemérit ëd la coltura.

Goffredo Casalis a l'é mòrt ai 10 ëd mars 1856.

Casalis, Goffredoantonio
Categorìa:Salusse
Nancy

**Nancy** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Loren-a, ant ël dipartiment ëd Meurthe-et-Moselle. A së stend për na surfassa ëd 15,01 km², con 105.400 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 7022 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Meurthe e Mosela
Dipartiment ëd la Meusa

Ël **dipartiment ëd la Meusa** a l'é un dipartiment localisà ant la region dël Grand Est (fin al 2015 dla Loren-a) e a l'ha për capleugh la sità ëd Bar-le-Duc.

As trata d'un dipartiment rural.

Meusa
Franco Trappoli

**Franco Trappoli**, a l'é n'òm polìtich italian dël Partì Sossialista Italian.

A l'é nassù a Orvieto a j'11 ëd novèmber dël 1947, e a l'é laureasse an Sciense econòmiche e commersiaj.

Dal 1980 al 1983 a l'é stàit sìndich ëd Fano.
A l'é stàit elegiù për la prima vira diputà al parlament dla repùblica italian-a ant ël 1983 al 1987, e per la sconda dal 1992 al 1994.

A l'é el prim bodista che a fà part del parlament dla repùblica italian-a.

## Arferiment


Trappoli, Franco
Emmaüs Défi

**Emmaüs Défi** a l'é n'amprèisa creà dël 2007 da Charles-Édouard Vincent, angagià ant l'anseriment sossial dij sensa ca, an proponendje dij travaj a ore.
Apress un perìod da tre a ses mèis al ritm ëd doe ore 'd travaj la sman-a, për costumesse torna ai vìncoj d'un mësté, neuv përson-e su des a riesso a oten-e un contrat d'anseriment ëd vintesses ore la sman-a.

Dël 2013, Emmaüs Défi a l'ha vagnà ël premi dl'amprenditorìa sossial, assignà da la fondassion Schwab e dal Boston Consulting Group.

Categorìa:Industria e produssion
Fondassion Bill e Melinda Gates

La **Fondassion Bill e Melinda Gates** a l'é n'organisassion ëd beneficensa fondà da Bill Gates e soa fomna dël 1994.

Categorìa:Economìa
Minuta

La **minuta** a l'é n'unità dë mzura dël temp.
Për definission a val 60 second.

Categorìa:Sistema d'amzura dël temp
Dipartiment ëd la Nièvre

La **Nièvre** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Borgògna-Franca Contà (fin al 2015 dla Borgògna) e a l'ha për capleugh la sità ëd Nevers.

Nievre
Dipartiment dël Nòrd

Ël **dipartiment dël Nòrd** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd l'Àuta Fransa (fin al 2015 dël Nòrd-Pass ëd Calais) e a l'ha për capleugh la sità ëd Lille.

Nòrd
Còl San Gioann

**Còl San Gioann** a l'é na frassion ëd Viù; a resta a n'autëssa ëd 1118 méter. A l'é stàit na comun-a autònoma fin-a al 1927.

Ël cioché dla cesa ëd San Gioann a l'é ël pj vej dle Val ëd Lans..

## Nòte


Categorìa:Frassion dla sità metropolitan-a 'd Turin
Bankia

**Bankia** a l'é n'anstitussion bancaria nà dël 2011 da la fusion ëd set cassie 'd risparmi, dont Caja Madrid.

Ant ël 2013 l'anstitù a l'ha argistrà dij benefissi ëd 509 milion d'éuro.

Categorìa:Finansa
Stanislao Kostka

**Stanislao Kostka** a l'era nà dël 1550 an na rica famija dla noblëssa polonèisa, scond ëd set masnà.

A quatòrdes agn a l'é stàit mandà, con sò frel pi grand Pàul, a studié al colege dij gesuita ëd Vien-a.
Col ambient a l'ha fàit maduré an chiel la decision d'intré an cost órdin, nassù da pòch ma già arnomà për l'ancreusa preparassion teològica dij sò mèmber, manifestasse al Concili ëd Trent.
Soa decision a l'ha rancontrà la fòrta oposision ëd sò pare e ëd sò frel Pàul che, con chiel ant ël colege, a lo sbefiava për soa divossion e soe pràtiche assétiche.

A disset agn, grassie a l'apògg ëd Pero Canisio, un dij magìster dla Contra-arforma, a l'ha podù argionze Roma, a pe, leugn da l'anfluss patern.
A l'é intrà ant ël novissià dij gesuita a Sant Andrea dël Quirinal.

Ai 10 d'ost 1568 a l'é stàit obligà a cogesse motobin andebolì për na toss violenta.
A l'é mòrt a la matin ëd la festa dl'Assonsion ëd Marìa.

Stanislao Kostka a l'é stàit ël prim gesuita beatificà, dël 1605.
A l'é stàit peui canonisà, ansema a Luis Gonzaga, dël 1726.

Categorìa:Sant catòlich
Companìa ëd Gesù

La **Companìa ëd Gesù** a l'é n'órdin religios fondà dël 1534 da Ignassi ëd Loyola.

Categorìa:Catolicésim
Luis Gonzaga

**Luis Gonzaga** a l'era nà dël 1568, prim fieul ëd Ferant Gonzaga, marchèis ëd Castion dle Stiviere, e donca ardité natural dël tìtol.

Fin da gognin, Luis a l'é stàit educà, coma a l'era la costuma ant le famije nòbij, a la vita militar.
Ma a set agn a l'ha sentù s-ciòde l'anvìa ëd consacresse a De e ant ël 1579 ant la cort ëd Màntoa a l'ha arnonsià al tìtol ëd futur marchèis ëd Castion a pro ëd sò frel Rodolf.
Sò pare a l'ha faje frequenté vàire cort nòbij e a l'ha findi falo dventé paget d'onor dël prinsi Diego, a Madrid, sperand parèj ëd feje passé l'idèja ch'a l'avìa avù dë dventé gesuita.
Malgré tut sòn, dël 1585 Luis a l'é intrà ant ël novissià dla Companìa ëd Gesù, a Roma.

Antra 'l 1590 e ël 1591 n'epidemìa ëd pest a l'ha ravagià Roma.
Chiel, ansema a Camilo de Lellis e chèich confrel gesuita, a l'é angagiasse a giuté coj ch'a l'avìo pi dabzògn.
Un di, trovà për la stra un malavi ëd pest, a l'é cariass-lo an spale e a l'ha portalo a l'ospidal.
Chèich di apress, ai 21 ëd giugn 1591, Luis Gonzaga a l'é mòrt.
Dël 1726 a l'é stàit canonisà.

## L'iconografìa
Ant l'é mistà, Luis Gonzaga a l'é ëd sòlit arpresentà con un liri an man, sìmbol ëd la castità, opura, pi 'd frequent, con un crocifiss che chiel a contempla con divossion, dle vire tnù nen con le man nue ma con rispet ant un pann.
Soens as figura na coron-a ai pe dël sant, sìmbol dël tìtol nobiliar al qual a l'ha arnonsià.

Categorìa:Gonzaga
Categorìa:Sant catòlich
York University

La **York University** a l'é n'università pùblica fondà a Toronto dël 1959. 

A l'ha 49.254 ëstudent.
## Arferiment

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Ontario
Categorìa:Università
Dipartiment ëd l'Orne

Ël **dipartiment ëd l'Orne** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Normandìa (fin al 2015 ë dla Bassa Normandìa) e a l'ha për capleugh la sità d'Alençon.

Orne
Rüsselsheim

**Rüsselsheim** a l’é na sità dla Gërmania ëd 60.229 abitant (31/12/2012).

## Geografìa
Rüsselsheim as treuva ant la part sentral dla Gërmania ant lë stàt (*land*) ëd l'Assia e a l'é bagnà dal fium Main.

## Indùstria
Rüsselsheim a l'é avosà për esse la sità sede dla meison vitùristica Opel e dël centr d'arserca dël grup Hyundai/Kia

Categorìa:Sità alman-e
Dipartiment dël Puy-de-Dôme

**Puy-de-Dôme** a l'é un dipartiment localisà ant la region dl'Alvernia-Ròno-Alp (fin al 2015 dl'Alvernia) e a l'ha për capleugh la sità ëd Clermont-Ferrand.

Puydedome
Dipartiment dij Pirené Atlàntich

Ël **dipartiment dij Pirené Atlàntich** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Neuva Aquitania (fin al 2015 ëd l'Aquitania) e a l'ha për capleugh la sità ëd Pau.

Pireneatlantich
Ranfòrs piat

As ciama **ranfòrs piat** n'element ëd na strutura metàlica ch'a gropa doe trav. A l'é fàit da na lastra 'd metal përtusà apòsta për anviseje dij bolon o, com as costumava an passà, dle bròche. La lòsa a peul esse spëssa ëdcò chèich centim, conforma a la sòrt dë strutura; pì a son j'element gropà, pì a dev esse larga la lastra dël rinfòrs. Grassie al ranfòrs piat as évito tròpe saldadure, parèj ël grop a resta pì arzistent. Ant le struture ch'a ancamin-o a vnì mòle, as gionto sti ranfòrs për përmëttje torna 'd sostnì ij pèis aplicà.

La fonsion pì amportanta dël ranfòrs piat an na strutura a l'é che, con costa sòrt ëd grop, ij pèis e le fòrse comprimente e tirante a son adrëssà con precision vers ij contrapèis e le fòrse echilibrante che ij travet a stabilisso. Ij ranfòrs piat a son ëdcò ij pont pì sforsà ant un tle, dzortut cand ës tle a l'é 'n traliss.

Ij ranfòrs piat a son fàit ëd sòlit d'assel galvanisà, ch'as difend mej da la ruso e as deuvra vàire a l'esterior. Marlàit as protegg ancor mej an giontand në strat ëd vernis. A-i son dij ranfòrs fàit con d'àutri materiaj, com l'aram o l'alumini, ma mach ant le struture pì cite o legere ch'a l'han pa damanca d'un supòrt fòrt, ma a veulo fé pì bela figura da na mira estética.

As deuvro dij cit ranfòrs piat ëdcò ant ij tle dle motociclëtte, ant la testa stersanta, pr'esempi, o ant ij tle dle viture.

Figura:MN-I35-SW-pier.jpg|Ranfòrs piat dël plint d'un pont metàlich
Figura:Niederfinow Stahlkonstruktion Brücke01.jpg|Traliss ch'a espluata motobin ij ranfòrs piat
Figura:Indian Big Chief fork.PNG|Cit ranfòrs piat vernisà a la testa stersanta ëd na mòto


Categorìa:Architetura
Dipartiment dij Pirené Orientaj

Ël **dipartiment dij Pirené Orientaj** a l'é un dipartiment fransèis localisà ant la region ëd l'Ocitània (fin al 2015 dël Mesdì-Pirené) e a l'ha për capleugh la sità ëd Perpignan.

Pireneorientaj
Marcello Novaes

**Marcello Tolentino Novaes** (Rio de Janeiro, Brasil, 13 ost dël 1962), a l'é n'ator brasilian.
 

Novaes, Marcello
Dipartiment dël Bass Ren

Ël **dipartiment dël Bass Ren** a l'é un dipartiment localisà ant la region dël Grand Est (fin al 2015 ëd l'Alsassia) e a l'ha për capleugh la sità dë Strasborgh.

Bassren
Dipartiment dël Ròno

Ël **Dipartiment dël Ròno** a l'é un dipartiment localisà ant la region dl'Alvernia-Ròno-Alp (fin al 2015 dël Ròno-Alp). Dal 2015 la sità metropolitan-a 'd Lion a l'é stàita dëstacà da la giurisdission aministrativa dël dipartiment, ma ël capleugh a l'é restà la sità ëd Lion.

A pija sò nòm dal fium Ròno.

Rono
Dipartiment ëd l'Àuta Saône

L**'Àuta Saône** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Borgògna-Franca Contà (fin al 2015 dla Franca Contà) e a l'ha për capleugh la sità ëd Vesoul.

Autasaone
Dipartiment ëd la Sarthe

Ël **dipartiment ëd la Sarthe** a l'é un dipartiment localisà ant la region dij Pais ëd la Lòira e a l'ha për capleugh la sità ëd Le Mans.

Sarthe
Dipartiment ëd la Savòja

Ël **dipartiment ëd la Savòja** a l'é un dipartiment localisà ant la region dl'Alvernia-Ròno-Alp (fin al 2015 dël Ròno-Alp) e a l'ha për capleugh la sità ëd Chambéry.

Savoja
Dipartiment ëd Paris

Ël **dipartiment ëd Paris** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd l'Ìsola ëd Fransa e a l'ha për capital la sità ëd Paris (fin a pòch agn fà a l'era ël dipartiment ëd la Sen-a).

Paris
Dipartiment ëd la Sen-a marìtima

Ël **dipartiment ëd la Sen-a marìtima** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Normandìa (fin al 2015 ëd l'Àuta Normandìa) e a l'ha për capleugh la sità ëd Rouen.

Senamaritima
Dipartiment ëd le Deux-Sèvres

Ël **dipartiment ëd le Deux-Sèvres** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Neuva Aquitania (fin al 2015 dël Poitou-Charentes) e a l'ha për capleugh la sità ëd Niort.

Deuxsevres
Dipartiment ëd Sen-a e Marna

Ël **dipartiment ëd Sen-a e Marna** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd l'Ìsola ëd Fransa e a l'ha për capleugh la sità ëd Melun.

A pija sò nòm dai fium Sen-a e Marna.

Senaemarna
Amiens

**Amiens** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment dla Somme. A së stend për na surfassa ëd 49,46  km², con 133.327 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 2 695,7 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Somme
Dipartiment ëd la Somme

Ël **dipartiment ëd la Somme** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd l'Àuta Fransa (fin al 2015 ëd la Picardìa) e a l'ha për capleugh la sità d'Amiens.

Somme
Dipartiment dël Tarn

Ël **dipartiment dël Tarn** a l'é un dipartiment fransèis localisà ant la region ëd l'Ocitània (fin al 2015 dël Mesdì-Pirené) e a l'ha për capleughl la sità d'Albi.

A pija sò nòm dal fium Tarn.

Tarn
Dipartiment ëd Tarn e Garon-a

Ël **dipartiment ëd Tarn e Garon-a** a l'é un dipartiment fransèis localisà ant la region ëd l'Ocitània (fin al 2015 dël Mesdì-Pirené) e a l'ha për capleugh la sità ëd Montauban.

A pija sò nòm dai fium Tarn e Garon-a.

Tarnegarona
Dipartiment dël Var

Ël **dipartiment dël Var** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Provensa-Alp-Còsta Asura e a l'ha për capleugh la sità ëd Tolon.

Var
Friedrich Sertürner

Spessiari e chìmich.
**Friedrich Wilhelm Adam Sertürner** a l'era nassù a Paderborn (Nòrd Ren-Westfalia) ël 19 Giugn 1783 e a l'é mòrt a Hamelin ël 20 Fërvé 1841. A l'ha otnù la morfin-a da l'òpio e a l'ha donch dëscorvù na neuva class ëd medzin-e: j'alcalòid.

## Vita

Nassù a Neuhaus (che al di d'ancheuj a fa part ëd la comun-a ëd Paderborn), a l'é stàit amprendiss 'me spessiari a Neubeck, e a l'ha travajà peui 'me garson dlë spessiari ant la *Ratsapotheke* ("spessiari dla cà dla comun-a") a Einbeck, andoa a l'ha anandià d'esperiment con le sostanse, anteressandse an particolar a l'òpio. A l'é peui stàit spessiari e "siensià priva" a Einbeck. Peui dël 1922 a l'ha catà la "Ratsapotheke" a Hamelin.

Dël 1805 a l'ha trovà ant l'òpio n'àcid lìber (àcid mecònich). A l'é riussì a isolelo e a analisé sòe caraterìstiche. Pòch dòp a l'ha dëscorvù la morfin-a (da Morfeo, de grech dij seugn), ël "prinsipi dël seugn", 'me as ciamava antlora.

Dël 1817 a l'ha publicà soa famosa euvra *Über das Morphium, eine neue salzfähige Grundlage und die Mekonsäure, als Hauptbestandteile des Opiums* (Sël mòrfio, un neuv prinsipi ativ e j'àcid mecònich 'me costituent ëd l'òpio). Soe sorgiss a j'ero sòj numeros esperiment (antlora, lë strument sientìfich a l'era, tanme ancheuj, la preuva dl'esperiment bòrgno). Chiel a l'ha notà dacant j'efet bon, ëdcò j'efet pericolos dla morfin-a "impura" (con àcid mecònich).

Dël 1831 a l'ha arseivù 'l Prémit ëd l'Academia ëd Paris pr'avèj dëscoatà la class dj'alcalòid.

Dël 1841 a l'é mòrt contagià da la frev a Hamelin. A l'é stàit sotrà ant la caplin-a 'd San Tromlin a Einbeck.

## Anliure esteriore
Sit an linia d'Einbeck

Serturner, Friedrich
Bëscheuit (castagna)

Ij **bëscheuit** a son dle castagne ch'a son cheuite doe vire, con soa pleuja.
Parèj as goerno për tant temp e a son mangià sensa feje torna scaudé.

Categorìa:Mangé
Riccardo Licata

Artista.
**Riccardo Licata** a l'era nà a Turin dël 1929.
Dël 1946 a l'ha tramudà a Venessia, andoa a l'é mòrt dël 2014.

Licata, Riccardo
Dipartiment ëd la Vandea

La **Vandea** a l'é un dipartiment localisà ant la region dij Pais ëd la Lòira e a l'ha për capleugh la sità ëd La Roche-sur-Yon.

Vandea
Andi terminal

Tut oget lassà tombé për na longa distansa ant l'aria, a argionz n'andi costant, dit **andi terminal**.
Dagià che da col moment l'oget a acélera pi nen, a-i son gnun-e fòrse nen balansà ch'a-j agisso ansima: l'atrassion dla gravità a resta balansà da chèica fòrsa ch'a tira vers l'àut.
Costa fòrsa a l'é la frission ëd l'aria ch'a scor arlongh l'oget.

Categorìa:Fìsica
Dipartiment ëd la Vienne

Ël **dipartiment ëd la Vienne** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Neuva Aquitania (fin al 2015 dël Poitou-Charentes) e a l'ha për capleugh la sità ëd Poitiers.

A pija sò nòm dal fium Vienne.

Vienne
Balansa ëd Cavendish

La **balansa ëd Cavendish** a l'é n'angign con ël qual Henry Cavendish dël 1798 a l'ha determinà ël valor dla costanta gravitassional *G*.

A le doe bande ëd na motobin sutila e dlicà fibra ëd quars a son pendùe ëd fasson simétrica doe masse uguaj *m*.
Doe gròssa masse *M* a son avzinà a le masse cite e l'atrassion antra *M* e *m* a fa tòrze la fibra ëd quars.
Apress avèj calibrà ël sistema an manera che la quantità ëd fòrsa necessaria për produve na dàita torsion a sia conossùa, la fòrsa d'atrassion antra *M* e *m* a peul esse calcolà da la torsion osservà.
Antlora ant l'equassion
: F=G \frac{Mm}{r^2} 
a resto conossù *m*, *M*, *F* e *r* e as peul arzòlve për oten-e *G*.

Ant la pràtica, cost esperiment a l'é motobin dlicà, përchè la fòrsa d'atrassion a l'é motobin cita.
Pr'ëmzuré la torsion motobin cita dla fibra, as fa arflete un raj ëd lus contra në specc tacà a la fibra, parèj la cita torsion a pròvoca na deflession dël raj ch'a l'é pi belfé mzuré (cost usage d'un raj ëd lus a l'é ciamà na *leva òtica*).
Dagià che la fibra a l'é motobin sensìbil, ëdcò un cit moviment ëd l'aria lì-davzin a peul ruiné le mzurassion.
Për oten-e dj'arzultà afidàbij a venta fé motobin atension a eliminé ij moviment ëd l'aria e le vibrassion.

Categorìa:Fìsica
Elastòmer

J**'elastòmer** a son dle sostanse naturaj o artifissiaj con propietà chìmiche e fìsiche tìpiche dla goma natural. La pì particolar a l'é la capassità d'arsèive e dle gròsse deformassion elàstiche, pr'esempi as peul slongheje e sgnacheje tant, për peui feje torné a soa forma inissial, pen-a ch'as crea torna na situassion d'arpòs. J'elastòmer a son modlà ant le forme progetà via estrusion e stampage càud.

J'elastòmer a son dij polìmer e a së spartisso an doe class:
***Elastòmer termoplàstich**: a son stàit antrodovù ant ël mërcà a la fin dj'agn 1960. Ëd sòlit a son copolìmer dlë stiren e dël butadien, poliofelin-e e co-poliéster. Apress lë stampage, se portà a la temperatura ëd transission vedrosa a podran esse modlà torna.
***Elastòmer termoandurent**: j'elastòmer termoandurent a son fàit gropand j'un-e con j'àutre le caden-e d'un polìmer an dovrand dij reagent chìmich, la temperadura e la pression ant un process ciamà volcanisassion. Sta modificassion an soa strutura a fa dësvlupé le propietà termoandurente, e a sarà ampossìbil modleje torna apress che la volcanisassion a l'ha avù sòj efet.

## Anliure esteriore
J'elastòmer sël ''Gold book IUPAC'' (*an anglèis*)

Categorìa:Chìmica
Dipartiment dij Vosges

Ij **Vosges** a son un dipartiment localisà ant la region dël Grand Est (fin al 2015 dla Loren-a) e a l'han për capleugh la sità d'Épinal.

Vosges
Dipartiment ëd l'Yonne

Ël **dipartiment ëd l'Yonne** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd la Borgògna-Franca Contà (fin al 2015 dla Borgògna) e a l'ha për capleugh la sità d'Auxerre.

A pija sò nòm dal fium Yonne.

Yonne
Jakob Bernoulli II

Matemàtich.
**Jakob Bernoulli**, ciamà **II** da jë stòrich për fé distinsion da sò barba dë scond gre Jakob Bernoulli I a l'é nassù a Basilea ël 17 Otóber 1759 e a l'é mòrt a San Peroborgh ël 3 Luj 1789.

## Vita

Jakob Bernoulli II a l'é stàit ël darié fieul dël matemàtich Johann Bernoulli II e anvod ëd Daniel Bernoulli e Nicolas Bernoulli II, oltra a esse frel pi giovo ëd Johann Bernoulli III. Finì jë studi literari a l'é andàit a Neuchâtel a amprende la lenga fransèisa. Tornà a Basilea a l'ha amparà drit: tutun sti studi a l'ha nen smortà soa passion për la geometrìa, la matemàtica e la fìsica. Le prime lession arseivùe dal pare a son continuà con ël barba Daniel Bernoulli, e sòj progress a son stàit assè bon che a vintun agn a l'é stàit ciamà a pijé la cadrega ëd fìsica esperimental, ch'a podìa pì nen esse mantnùa dal vej barba.

Apress a l'ha acetà 'l ròl ëd segretari dël cont de Brenner, ch'a l'ha ufrìje 'd visité Almagna, Venessie e Piemont. A Veron-a a l'é vnù amis d'Anotnio Maria Lorgna, matemàtich. A Turin a l'é vnù mèmber dla *Sossietà Real*. Mentre a l'era a Venessia a l'é rivaje la neuva d'esse stàit pijà, grassie a l'arcomandassion dl'amis Nicolas Fuss, a l'Academia ëd San Peroborgh, andoa l'é vnù professor dël 1788. An Russia a l'ha fàit vàire arserche, dzortut an balìstica e elasticità.
Doi mèis prima ëd compie trant'agn, a l'é mòrt nijà ant la Neva, ant ël Luj 1789, pòchi mèis dòp sò mariage con n'anvoda ëd Leonhard Euler.

Vàire dij sò scrit a son contnù ant ij prim ses volum dl'euvra *Nova Acta Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae*, ant j*Acta Helvetica*, ant le *Memoires des Académies de Berlin et Turin* e ant j'edission ëd sò frel Johann. A l'ha ëdcò publicà ëd fasson separà chèice tesi ëd drit e fìsica, oltra a na tradussion an alman dle *Mémoires du philosophe de Merian*.
A l'é stàit un dij darié amportant mémber dla famija Bernoulli.

Bernoulli, Jakob II
Bernoulli, Jakob II
Laura Bassi

Fìsica.
**Laura Maria Caterina Bassi Veratti**, soens ciamà mach **Laura Bassi**, a l'é nassùa a Bològna ël 31 Otóber 1711 e a l'é mòrta a Bològna ël 20 Fërvé 1778. A l'é stàita un-a dle prime fomne europenghe a otnì la làurea (la prima an dle materie sientìfiche) e la prima ant ël mond a travajé e mostré an n'università.
## Vita
Fija dël dotor ëd lej Giuseppe Bassi e 'd Maria Rosa Cesari, grassie a soa anteligensa ecessional soa famija a l'ha decidù d'educhela con un precetor privà, dagià che 'l médich Gaetano Tacconi a l'avìa consejaje 'd mostreje lògica, metafìsica, fìsica e psicologìa che chila a sarìa stàita bon-a a amprendje, bele che coj soget a j'ero studià mach daj mascc ant ij colege e ant j'università, che chila a podìa nen frequenté, da fomna ch'a l'era.

Ël 12 Magg 1732, për decision dël Senà académich e grassie a l'antëmediassion dël cardinal Prospero Lambertini (ch'a sarà Papa Benedet XIV), l'Università ëd Bològna a-j conferiss la làurea an filosofìa e a l'abilitassion. Dl'istess ann a rintra ant ël colege dij dotor ëd filosofìa. Ël 27 Giugn a discut la tesi ëd filosofìa natural pr'otnì n'àutra abilitassion. Ël 29 Otóber a arsèiv dal Senà la cadrega onoraria ëd filosofìa con ën prémit ëd 500 lire papaj. 

Da già ch'a l'era na fomna, a l'ha podù mostré mach con l'autorisassion dij sò superior e mach an ocasion dle vìsite ëd prinsi e àut clero. A conossìa motobin bin ël fransèis e a lo dovrava ant le dimostrassion ësperimentaj pr'ij visitator strangé. Ël 17 dzèmber 1732 Laura Bassi a l'ha tnù na lession solena ant ël teatro anatòmich ëd l'Archiginnasio ëd Bològna.

Dal 1734 a l'é stàita anvità a partissipé a la sirimònia anual dla *Notomìa Pùblica*.

Dël 1738 a l'ha marià 'l médich Giuseppe Veratti, letor ëd fìsica particolar ant l'università, sernù dcò përché chiel a l'ha promëttù d'antërdì nen sòj studi. La cobia a l'ha avù eut fieuj (dont tre mòrt motobin giovo).

Dël 1745 a l'é stàita nominà da Benedet XIV *Académica Beneditin-a* (combin che ij colega a j'ero oponùsse), con na pension ëd 100 lire papaj për ann; ël papa a l'ha anstituì për chila 'n pòst nùmer 25, nen contemplà al prinsipi.

Dël 1749 a l'ha andandià con grand sucess dij cors ëd fìsica sperimental, mostrand ant ël laboratòri montà su con sò òm a ca soa. Dagià ch'a l'era 'l sol cors bolognèis s'ës soget, l'Università a l'ha arconossù la bontà dl'idèja e a l'ha stipendiala con 1000 lire, un dij pì àut compens dàit a col temp.

Laura Bassi a seghitava j'arserche d'Isaac Newton e a l'ha tentà d'aplicheje an vàire camp, an particolar an fìsica elétrica, dont a l'é stàita, con sò òm, un dij pionié ant la zòna dl'Italia. A l'avìa peui ëd contat ës-ciass con Giambattista Beccaria, l'abà Jean-Antoine Nollet, Felice Fontana e Alessandro Volta.

Dal 1766 a l'ha ancaminà a mostré fìsica sperimental a j'anlev dël colege ëd Montalto. Con ël temp a l'é vagnasse na granda stima e, butà da part ij pregiudissi për sò sess, a l'han assëgnaje la cadrega universitaria ëd fìsica sperimental dël 1776. A l'é mòrta doi agn dòp.

Bassi, Laura
Bassi, Laura
Università ëd Recôncavo da Bahia

L**'Università ëd Recôncavo da Bahia** (an Lenga portughèisa: *Universidade Federal do Recôncavo da Bahia*) a l'é n'università pùblica fondà a Cruz das Almas, Bahia, dël 2006.

A l'ha 27.549 ëstudent.
## Arferiment

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Bahia
Categorìa:Università dël Brasil
Cecil Rhodes

Òm d'afé o òm polìtich.
**Cecil Rhodes** a l'era nà dël 1853.
A l'é stàit prim ministr ëd la colònia dël Cap an Sudàfrica e fondador dla Rhodesia.
A l'é mòrt dël 1902.

Rhodes, Cecil
Men

Ël fium **Men** (*Main* an alman, *Meno* an Lenga italian-a) a l'é un fium alman longh 524 km, dont bèn 396 km a son navigàbij.

Ël sò nòm a ven dal séltich "*moin*" o "*mogin*", ch'a vorìa dì "eva".

Ël Men a nass an Baviera davzin Kulmbach da l'union ëd doi fium: ël Men Bianc *(Weißer Main)*, longh 41 km e ël Men ross *(Roter Main)* longh 50 km.

Ël Men a bagna, antra j'àutre, le sità ëd Franchfort, Burgkunstadt, Lichtenfels, Bad Staffelstein, Hallstadt, Zeil, Hassfurt, Schweinfurt, Volkach, Kitzingen, Marktbreit, Ochsenfurt, Würzburg, Karlstadt, Gemünden, Lohr, Marktheidenfeld, Wertheim, Miltenberg, Obernburg, Aschaffenburg, Seligenstadt, Hanau, Offenbach, Hattersheim, Flörsheim, Rüsselsheim e as campa an sël fium Ren davzin a Wiesbaden.

Categorìa:Fium dl'Almagna
Interpipe

**Interpipe** a l'é na socetà ëd produssion ëd tubo ëd canalisassion, creà dël 1990 da Viktor Pintchouk.
A l'é fornitris ëd Rosneft e Gazprom.

Categorìa:Industria e produssion
Cristal

Un **cristal** a l'é na colession d'àtom o molécole andoa minca molécola a l'ha sò pòst precis an në schema definì rëspet ai sò vzin.
Lë schema as arpet arlongh tut ël cristal.

N'esempi a l'é ël clorur ëd sòdio (la sal).

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Fìsica
Neuva Generassion

**Neuva Generassion** (*Jil Jadid*) a l'é un partì polìtich creà dël 2012 an Algerìa.

Ël pressident dël partì a l'é Soufiane Djilali.

Categorìa:Algerìa
Categorìa:Partì polìtich
Travaj

As fà dël **travaj** ansima a 'n còrp cand na fòrsa a fa bogé ël còrp arlongh la diression ëd la fòrsa.
L'antensità dël travaj a l'é definìa tanme ël prodot ëd l'antensità dla fòrsa e lë spostament ant la diression ëd la fòrsa, visadì
: W = \vec F \cdot \vec s ,
andoa  \vec F  e  \vec s  a son ij vetor ëd fòrsa e dë spostament.

Categorìa:Fìsica
Lej ëd Hooke

Si na sbara rèida a l'é sogeta a na fòrsa *F* dë stirament, la sbara a së slongrà ëd na longheur  \Delta L .
Për la pipart dij materiaj, an n'antërval ëd fòrse aplicà, a val na relassion ëd proporsionalità antra le doe quantità e sòn a l'é lòn ch'a fortiss la **lej ëd Hooke**:
: F= cost \Delta L;
an dzorpì, si la fòrsa a l'é nen tròp granda, cand a l'é gavà, ël material a torna a soa longheur originaria.
As dis antlora che la sbara a l'é *elàstica* an cost antërval ëd fòrse.

Tutun, s'as aplica na fòrsa tròp gròssa a la sbara, ël gràfich dla relassion antra *F* e  \Delta L  a chita d'esse na reta e, an dzorpì, ëd sòlit la sbara a tornërà nen a soa longheur inissial cand la fòrsa a l'é gavà.
As dis antlora che a l'é stàita tirà dëdlà dij sò lìmit elàstich.
Ant ës cas-sì, la sbara a peul ëdcò romp-se.

Al lìvel dj'àtom o dle molécole, la fòrsa aplicà a-j òbliga a slontanesse an diression ëd la fòrsa.
Costa separassion motobin cità, somà arlongh tuta la sbara, a pròvoca lë slongament osservà.
Fin-a che coste separassion antra j'àtom a son cite, la distansa ëd separassion a l'é proporsional a la fòrsa aplicà e la lej ëd Hooke a val.

L'antërval ëd validità ëd la lej ëd Hooke a varia motobin da na sostansa a n'àutra e, ëd sòlit, a l'é motobin malfé antivëdd-lo sensa prové a dissegnene për da bon un gràfich.

Lejedhooke
Umidità

L**'umidità** a l'é na mzura dël contnù d'eva ant l'aria.
Për esse precis, l**'umidità relativa** a l'é definìa tanme ël rapòrt antra la massa ëd vapor d'eva për unità ëd volum ant l'aria e la massa për unità ëd volum necessaria për rivé a la saturassion a la midema temperadura.

Categorìa:Fìsica
Categorìa:Meteorologìa
Àtom

N**'àtom** a l'é constituì da na cita nos carià ëd fasson positiva fàita ëd nucleon, visadì proton e neutron, dantorn a la qual a-i son dle partissele carià ëd fasson negativa, j'eletron.
An condission normaj, n'àtom a conten l'istess nùmer d'eletron e ëd proton e a l'é donca an në stat neutral.

Atom
Johnstone Stoney

Fìsich.

**Johnstone Stoney** a l'era nà dël 1826.
A l'é stàit chiel a deje sò nòm a l'eletron, an n'artìcol presentà dël 1874.
A l'é mòrt dël 1911.

Stoney, Johnstone
Stoney, Johnstone
William Crookes

Fìsich.
Sgnor **William Crookes** a l'era nassù dël 1832 e a l'é mòrt dël 1919.

## A pòrto sò nòm
* Tubo ëd Crookes

Crookes, William
Crookes, William
Marco Arnolfo

Arsivësco catòlich.
**Marco Arnolfo** a l'é nassù ël 10 novèmber 1952 a Cavlimor (Coni).
Fieul ëd Pero Arnolf e Madlen-a, a l'é laureasse an Fìsica a l'Università ëd Turin. A l'é stàit ordinà prèive ël 25 Giugn 1978 a Monastireu dal cardinal Anastasio Alberto Ballestrero, a l'é vnù vice-parco ëd Cher, ëd Santna, peui resior dël Seminari Minor ëd Turin dal 1987 al 2001, e peui ancor parco d'Orbassan, ch'a resta la pì gròssa paròchia dl'Arsidiòcesi ëd Turin con sòj 25.000 batià. Dël 2008 a l'é vnù Vicari dël vësco për ël distrèit òvest dl'Arsidiòcesi. Dël 2010 a l'é stàit nominà Caplan Papal e a l'ha donch arseivù ël tìtol ëd Monsgnor. A l'é stàit nominà arcivësco ëd Vërsèj da Papa Fransesch ël 27 Fërvé 2014, apress l'artir d'Enrico Masseroni

## Anliure esterne
*Soa vita da l'archivi dl'Arsidiòcesi ëd Turin
*Neuva 'd soa nominassion a arsivësco ëd Vërsèj dal sit ëd l'Arsidiòcesi 'd Turin
*Neuva 'd soa nominassion a arsivësco ëd Vërsèj da la Stampa Vatican-a

Categorìa:Vësco
Évry (Essonne)

**Évry** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Île-de-France, ant ël dipartiment d’Essonne. A së stend për na surfassa ëd 8,33  km², con 52.135 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 6.258,7 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Meurthe e Mosela
Évry

***Évry*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Évry (Essonne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Essonne

* d'un **[[Évry (Yonne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Yonne
Dipartiment ëd l'Essonne

Ël **dipartiment ëd l'Essonne** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd l'Ìsola ëd Fransa e a l'ha për capleugh la sità d'Évry.

Essonne
Guadalupa

**Guadalupa** a l'é un dipartiment localisà ant la region ëd Guadalupa e a l'ha për capital la sità ëd Basse-Terre.

Categorìa:Dipartiment fransèis
Categorìa:América caraìbica
Categorìa:Possediment dla Fransa
Categorìa:Ìsole dl'América central
Elia Bois

**Elia Bois** a l'era nà ai 2 d'avril 1945, fieul ëd Charles e Marie.
A l'é stàit për tanti agn aministrator ëd Valgrisenche, an fasend ël consejé comunal, l'assessor e ëdcò ël sìndich, dal 1993 al 1995.
Dal 2002 al 2008 a l'é stàit pressident dël Consòrsi Produtor ëd Làit e Fontin-a.
A l'é mòrt ai 23 fërvé 2014.

Bois, Elia
Marianna Madia

**Marianna Madia**, a l'é na polìtica italian-a dël Partì Democràtich.

A l'é nassùa a Roma ai 5 dë stèmber dël 1980, e a l'é laureasse an Siense Polìtiche.

A l'é stàita elegiùa për la prima vira diputà al parlament dla Repùblica Italian-a dal 2008 al 2013, e per la sconda dal 2013.
Ant ël govern ëd Matteo Renzi a l'é ministra dla Pùblica Aministrassion e dla Semplificassion

## Arferiment


## Liure

* Sit ofissial

Madia, Marianna
Unity Band

**Unity Band** a l'é na formassion musical american-a fondà dël 2012, formà da *Pat Metheny* (ghitarista), *Chris Potter* (sassofonìsta), *Ben Williams* (contrabasìsta) e *Antonio Sanchez* (batarìsta).
A l'é peui giontasse ël tastadurista e cantant *Giulio Carmassi*.
Potter e Metheny a na son ij solista prinsipaj.
La formassion a valorisa la mùsica melòdica e ël jazz.

## Àlbom
* *Kin*

Categorìa:Mùsica legera
Sènter-Val ëd la Lòira

:*"Sènter" a-s colega sì. Se a sërcava 'l sènter ëd Turin, ch'a varda [[Sènter (Turin)]].*

Ël **Sènter-Val ëd la Lòira** (an fransèis: *Centre-Val de Loire*  a l'é un-a dle 13 Region ch'a formo la Fransa metropolitan-a.

A l'é partagià an ses dipartiment:

* 18 : Cher
* 28 : Eure e Loir
* 36 : Indre
* 37 : Indre e Lòira
* 41 : Loir e Cher
* 45 : Loiret

La capital a l'é Orléans.

## Lenga
La lenga ufissial a l'é mach ël fransèis. La Fransa a arconòss gnun-e lenghe ò dialèt regionaj ch'a sio.

Categorìa:Sènter-Val ëd la Lòira
Ponta Quinsèina

La **ponta Quinsèina** a l'é na montagna ëd Piemont àuta 2.344 méter.
As treuva al confin fra ij teritòri dle comun-e ëd Frassinèj, Castelneuv Nigra, Corèj Castelneuv e Borgial, ën provincia ëd Turin.

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Turin
Quinsèina
Antoinette Fouque

**Antoinette Fouque** a l'é stàita n'editris, militanta dl'emansipassion dle fomne e parlamentar europenga.
A l'era nassùa **Antoinette Grugnardi** al 1m d'otóber 1936 a Marsèja, fija d'un sindicalista ëd Còrsica angagià ant la lòta comunista da la separassion dël congress ëd Tours dël 1920.
Malavia da la chërsùa ëd na maladìa neurodegenerativa ch'a-j gavava ëd fasson progressiva l'usage dle man e dle gambe, a l'ha passà bon-a part ëd soa esistensa an s'na cadrega a roe.
Passionà d'art e litre, a l'era orientasse vers na cariera d'ansegnament.
A l'ha marià René Fouque dal qual a l'ha avù na vija, Vincente, ch'a muirirà dël 2010.

Antra 'l 1965 e ël 1969 Antoinette Fouque a l'ha ancrosià la stòria dj'avangardie polìtiche-literarie fransèise, anté ch'as mës-ciavo tute le forme d'arvira contra le norme ëd na socetà rèida, criticà dal maj 1968.
Grassie a François Wahl a l'ha dëscoatà l'euvra ëd Jacques Lacan e ëd Roland Barthes e a l'é anteressasse al pensé struturalista.
Ant l'istess temp, a scrivìa d'artìcoj për La Quinzaine littéraire.
A l'ha antlora decidù d'intré an anàlisi da Lacan, an essend ant l'istess temp analisà da Luce Irigaray.

A la fin ëd j'agn 1960 a l'ha partissipà al Moviment ëd liberassion dle fomne, l'MLF (dont dël 1979 a decidrà ëd deposé la sigla tanme marca comersial a l'Anstitù nassional dla propietà andustrial, sugerend përparèj che chila a l'era stàita l'ùnica fondatris d'ës moviment, lòn ch'a farà s-ciopé na furiosa polémica ëd longa durà).
Ambelessì a animava con Marie-Claude Grumbach l'argropament Psicanàlisi e polìtica, leu d'utopìa andoa as elaborava na manera ëd vita comunitaria basà an sla paròla e l'esperiensa dl'anàlisi.
A l'é surtijne l'idèja dl'esistensa possìbil ëd na scritura sessuà.
A l'é për sòn che dël 1972, con costa partìa ëd përson-e, Fouque a fonda j'Éditions des femmes, finansià da Sylvina Boissonas, arditera dla famija Schlumberger.

Dël 1994 Antoinette Fouque a l'é stàita elegiùa al parlament europengh an sla lista Energìa radical; apress a l'ha ocupà vàire fonsion anstitussionaj.
A l'é mòrta a Paris ai 20 fërvé 2014, për n'arest dël cheur.

Fouque, Antoinette
Franca Contà

La **Franca Contà** (an fransèis *Franche-Comté*) a l'é na region ëstòrica dla Fransa e a l'é stàita na Region aministrativa fin al 2016, ann dël qual a l'é stàita unìa a la Borgògna për formé la neuva region dla Borgògna-Franca Contà.

A l'era partagià an quatr dipartiment:
* 25 : Doubs
* 39 : Jura
* 70 : Àuta Saône
* 90 : Teritòri ëd Belfort

La capital a l'era Besançon.

## Lenga
La lenga ufissial a l'é mach ël fransèis. La Fransa a arconòss gnun-e lenghe o dialèt regionaj ch'a sio.

Categorìa:Borgògna-Franca Contà
La Réunion

**La Réunion** a l'é una Region d'Oltramar e, a l'istess temp,  un Dipartiment d'Oltramar dla Fransa.

A l'é n'ìsola bagnà da l'Océan Indian.

La capital a l'é Saint-Denis (La Réunion).

## Anté ch'as treuva

Categorìa:Region fransèise
Categorìa:Possediment dla Fransa

Categorìa:Dipartiment fransèis
Sidney Poitier

**Sidney Poitier** (Miami, 20 fërvè 1927 – Los Angeles, 6 gènè 2022) a l'é stàit n'ator american.
A l'é stàit ël prim ator afro-american a vagné ël Premi Oscar 'me pì bon ator protagonista për ël cine "J'alis dël camp" (1963). 

Poitier, Sidney
La Troba Kung-Fú

**La Troba Kung-Fú** a l'é na formassion musical formà ant ël 2004 dantorn al sonador ëd fisa Joan Garriga.
La banda a fà dël ròch latin, reggae, ska e lòn che Joan Garriga a ciama *rumbia*, na fusion antra la rumba catalan-a e la cumbia colombian-a.

Trobakungfu, La
Coordinà polar ësfériche

Na posission d'un pont a peul esse smonùa an **coordinà polar ësfériche** (r, \theta , \varphi ).
Ambelessì *r* a l'é la longheur dël vetor  \vec r  da l'orìgin al pont,  \theta  a l'é l'àngol antra  \vec r  e l'ass polar *z* e φ a l'é l'àngol antra l'ass *x* e la projession d' \vec r  an sël pian equatorial *xy*, con 0 \leq\theta\leq\pi .

Dagià che la projession d' \vec r  an sël pian equatorial a l'ha longheur r \sin\theta , l'istessa posission an coordinà cartesian-e a l'é dàita da
:  \left \{ \begin{array}{l} x=r \sin\theta\cos\varphi \\ y=r \sin\theta\sin\varphi \\ z=r \cos\theta \end{array} \right . .

Categorìa:Geometrìa
Ìsola ëd Fransa

L**'Ìsola ëd Fransa** (an fransèis: *Île-de-France*) a l'é un-a dle 13 Region ch'a formo la Fransa metropolitan-a.

A l'é partagià an eut dipartiment:

* 75 : Paris
* 77 : Sen-a e Marna
* 78 : Yvelines
* 91 : Essonne
* 92 : Hauts-de-Seine
* 93 : Sen-a Saint-Denis
* 94 : Val ëd Marna
* 95 : Val d'Oise

La capital a l'é Paris.

## Lenga
La lenga ufissial a l'é mach ël fransèis. La Fransa a arconòss gnun-e lenghe ò dialèt regionaj ch'a sio.

Categorìa:Ìsola ëd Fransa
Limosin

Ël **Limosin** (an fransèis: *Limousin*) a l'é na region ëstòrica dla Fransa sud-ossidental e a l'é stàita na Region ëd Fransa fin al 2016, ann dël qual a l'é stàita unìa a le region ëd l'Aquitania e dël Poitou-Charentes për formé la neuva region ëd la Neuva Aquitania.

A l'é partagià an tre dipartiment:
* 19 : Corrèze
* 23 : Creuse
* 87 : Àuta Vienne

La capital a l'era Limoges.

## Lenga
La lenga ufissial a l'é mach ël fransèis. La Fransa a arconòss gnun-e lenghe ò dialèt regionaj ch'a sio.

Categorìa:Neuva-Aquitania
Loren-a

Ël **Loren-a** (an fransèis: *Lorraine*) a l'é na region ëstòrica dla Fransa oriental e a l'é stàita na Region ëd Fransa fin al 2016, ann dël qual a l'é stàita unìa a le region ëd l'Alsassia e dla Champagne-Ardënne për formé la neuva region dël Grand Est.

A l'era partagià an quatr dipartiment:
* 54 : Meurthe e Mosela
* 55 : Meusa
* 57 : Mosela
* 88 : Vosges

La capital a l'era Metz.

## Lenga
La lenga ufissial a l'é mach ël fransèis. La Fransa a arconòss gnun-e lenghe ò dialèt regionaj ch'a sio.

Categorìa:Grand Est
Duisburg

**Duisburg** a l'é na sità ëd 491.931 abitant (31-12-2011) dla Gërmania setentrional.
Për nùmer d'abitant, a l'é la sità ch'a fa sinch dël Land Nòrd Ren-Westfalia. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sören Link.

## Sità binele
Duisburg a l'é binelà con:
*  Calais, Fransa
*  Portsmouth, Regn Unì

Categorìa:Sità alman-e
Tortonèis

Ël **Tortonèis** a l'é 'l dialèt parlà ant la sità ëd Torton-a (provinsa ëd Lissandria) e ant la region dj'anviron.
A l'é considerà un dialèt ëd transission antra ël Piemontèis, ël Lombard e l'Emilian.
## Bibliografìa
*Maurizio Cabella, *Dizionario del dialetto tortonese*, ed. Dell'Orso, Lissandria, 1999.
## Colegament ans la ragnà
*Sit con poesìe an Tortonèis e na tàola esplicativa dla pronunsia dialetal
*Anformassion an sël dialèt local ëd Vila Vernia an sël sit dla comun-a
*Poesìa ant ël dialèt ëd Volped
*L'Officina del dialetto
*Proverbi tortonèis

Categorìa:Lombard ossidental
Categorìa:Torton-a