open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cerio

Ël **Cerio** (sìmbol *Ce*) a l'é col ch’a fa sinquanteut ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 140,116 g/mol e soa densità a l'é 'd 6.689 kg/m³.

Ël cerio a l'é stàit dëscoatà dël 1803 dai chìmich svedèis Jöns Jacob Berzelius e Wilhelm von Hisinger e ëd fasson indipendenta, ël midem ann, dal chìmich alman Martin Heinrich Klaproth.

Categorìa:Element chìmich
Praseodimi

Ël **Praseodimi** (sìmbol *Pr*) a l'é col ch’a fa sinquanteneuv ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 140,90765 g/mol e soa densità a l'é 'd 6.640 kg/m³.

Ël praseodimi a l'é stàit isolà dël 1885 dal chìmich austrìach Carl Auer von Welsbach.

Categorìa:Element chìmich
Heinrich Weber

Matemàtich.
**Heinrich Weber** a l'era nà dël 1842 e a l'é mòrt dël 1913.

A l'é chiel che, dël 1893, a l'ha smonù la prima definission formal dë strop.

Weber, Heinrich
Strop ëd Klein

Lë **strop ëd Klein** a l'é ël sot-ëstrop ëd lë strop ëd përmutassion ansima a quatr element {1,2,3,4} dàit da
:{id,(12),(34),(12)(34)},
anté che (ij) a l'é lë scambi ëd j'element *i* e *j*.

As trata 'd në strop arzolùbil.

Categorìa:Teorìa djë strop
Jack Vance

**Jack Vance** (nòm ver: **John Holbrook Vance**) a l'é në scritor ëd fantassiensa an lenga anglèisa.
A l'é nàit a San Francisco ël 2 d'ost dël 1916 e a l'é mòrt a Oakland ël 26 ëd magg dël 2013. 

Vance, Jack
Vance, Jack
Vance, Jack
Tracktor Bowling

Ij **Tracktor Bowling** a son na formassion rock alternative formasse a Mosca (Federassion Russa) dël 1996.
### Formassion
* - Lusine Gevorkyan
* - Alexander Kondratiev
* - Andrei Ponassutkin
* - Vitaly Demidenko
* - Alexei Nasarchuk

## Discografìa

### Àlbom
* *Напролом* (2002)
* *Черта* (2005)
* *Шаги по стеклу* (2006)
* *Tracktor Bowling* (2010)
* *Бесконечность* (2015)
* *20:16* (2016)

### Sìngoj
* *It’s Time To…* (2005)
* *Время* (2008)
* *Поколение Рок* (2008)
* *Ни шагу назад* (2009)

### DVD
* *Два шага до… и год после* (2006)

Categorìa:Formassion musicaj rock
Categorìa:Formassion musicaj dla Russia
Categorìa:Mosca
Problema dij tre còrp

Ël **problema dij tre còrp**, considerà për la prima vira da Newton, a l'é ël problema ëd determiné ël moviment ëd tre còrp qualsëssìa (për esempi ël sol, la tèra e la lun-a, opura ël sol, Gieuv e Saturn), ch'as tiro l'un vers l'àutr conforma a la laj ëd gravitassion universal.

Categorìa:Fìsica matemàtica
Lacuna Coil

Ij **Lacuna Coil** a son na formassion rock gòtich formasse a Milan (Lombardìa, Italia) dël 1996.
Ij mémber dla banda a son: Cristina Scabbia, Andrea Ferro, Cristiano Migliore, Marco Biazzi, Marco Coti Zelati e Cristiano Mozzati.

## Discografìa
### Àlbom
* *In a Reverie* (1999)
* *Unleashed Memories* (2001)
* *Comalies* (2002)
* *Karmacode* (2006)
* *Shallow Life* (2010)
* *Dark Adrenaline* (2012)
* *Broken Crown Halo* (2014)
* *Delirium* (2016)
* *Black Anima* (2019)
* *Sleepless Empire* (2025)

### EP
* *Lacuna Coil* (1996)
* *Halflife* (2000)

### Sìngoj
* *Heaven's a Lie* (2002)
* *Swamped* (2004)
* *Our Truth* (2004)
* *Enjoy the Silence* (2006)
* *Closer* (2006)
* *Within Me* (2007)
* *Spellbound* (2009)
* *I'm Not Afraid* (2009)
* *I Like It* (2009)
* *I Won't Tell You* (2009)
* *Wide Awake* (2009)
* *Trip the Darkness* (2011)

### DVD
* *Visual Karma (Body, Mind and Soul)* (2008)

Categorìa:Formassion musicaj rock
Categorìa:Mùsica legera italian-a an lenga anglèisa
Categorìa:Formassion musicaj dl'Italia
Henry Fielding

Romanzié an lenga anglèisa.
Nassù dël 1707, mòrt dël 1754.

## Euvre prinsipaj
***Tom Jones**
Na ciadeuvra d'ironìa ch'a l'ha falo ven-e arnomà.

Fielding, Henry
Fielding, Henry
Edward Gibbon

**Edward Gibbon** (Putney, 8 magg 1737 – Londra, 16 ëd gené 1794) a l'é stàit ne stòrich e òm politich angleis.
A l'é avosà për avej scrivù la "Stòria dla decadensa e drocagi dl'Amperi roman" (The History of the Decline and Fall of the Roman Empire).

Gibbon, Edward
Elbert Green Hubbard

Filòsof e scritor american.
**Elbert Green Hubbard** a l'era nà a Bloomington dël 19 giugn 1856.
A l'é stàit fondador ëd la Roycroft arts and crafts community.
A l'é mòrt dël 7 maj 1915 durant l'afondement dla *Royal Mail Ship Lusitania*.

Hubbard, Elbertgreen
Hubbard, Elbertgreen
Hubbard, Elbertgreen
Charles Marie René Leconte de Lisle

Poeta an lenga fransèisa.
Nassù ai 22 d'otóber 1818 a Saint-Paul (Réunion), mòrt ai 17 ëd luj 1894 a Voisins.

Lecontedelisle, Charlesmarierene
Lecontedelisle, Charlesmarierene
Promessi

Ël **Promessi** (sìmbol *Pm*) a l'é col ch’a fa sessantun ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 145 g/mol e soa densità a l'é ëd 7.264 kg/m³.

L’esistensa dël promessi a l'é stàita teorisà fin dal 1902 dal chìmich Bohuslav Brauner ma l’element a l’é stàit dëscuert mach dël 1947 dai chìmich Jacob A. Marinsky, Lawrence E. Glendenin e Charles D. Coryell.

Categorìa:Element chìmich
Samari

Ël **Samari** (sìmbol *Sm*) a l'é col ch’a fa sessantedoi ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 150,36 g/mol e soa densità a l'é 'd 7.353 kg/m³.

Ël samari a l'é stàit dëscoatà dël 1853 dal chìmich svìsser Jean Charles Galissard de Marignac e isolà dël 1879 dal chìmich fransèis Emile Lecoq de Boisbaudran.

Categorìa:Element chìmich
Euròpi

L’**Euròpi** (sìmbol *Eu*) a l'é col ch’a fa sessantetré ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 151,964 g/mol e soa densità a l'é 'd 5.244 kg/m³.

L’euròpi a l'é stàit isolà dël 1901 dal chìmich fransèis Eugène-Antole Demarçay.

Categorìa:Element chìmich
Gadolini

Ël **Gadolini** (sìmbol *Gd*) a l'é col ch’a fa sessantequatr ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 157,25 g/mol e soa densità a l'é 'd 7.901 kg/m³.

Ël gadolini a l'é stàit dëscoatà dël 1880 dal chìmich svìsser Jean Charles Galissard de Marignac e isolà dël 1886 dal chìmich fransèis Paul Émile Lecoq de Boisbaudran.

Categorìa:Element chìmich
The People

**The People** a l'é 'n giornal ebdomadari fondà dël 1881 ch'a seurt la dumìnica.
A vend apopré eut-sentmila còpie.

Categorìa:Giornaj an lenga anglèisa
Graz

**Graz** a l’é na sità dl’Àustria.

A l’é la sconda sità austrìaca për popolassion, con 261.540  abitant (2011) 
## Geografìa
Graz as treuva ant la part meridional dl’Àustria ant lë stat (*Land*) dë Stiria (*Steiermark* an  alman) dont a l’è capleugh e a l'é bagnà dal fium Mur.

Categorìa:Sità austrìache
Prodot vetorial

As ciama **prodot vetorial** o **prodot esterior** dij vetor  \vec a =MA e  \vec b =MB ch'a formo n'àngol φ un vetor  \vec c= \vec a \wedge \vec b =MC ëd mòdol ugual a l'àrea MA \cdot MB \cdot\sin\varphi  dël paralelograma costruì ansima a MA e MB e perpendicolar al pian AMB.
Për determiné ël vers d'ës vetor, as anmagina n'osservator cogià an sël vetor MA, con ij pé an *M* e la testa an *A*, ch'a bèica *B*; cost osservator a l'ha ël pont *C* a soa snistra.

## Esempi
Ël moment ëd na fòrsa AF rëspet a 'n pont *M* a l'é 'l prodot vetorial dël vetor MA con ël vetor MB equipolent a AF.

## Propietà
An cangiand l'órdin dij vetor, ël prodot vetorial a cangia ëd segn.

Ël prodot vetorial a l'é nen associativ.

## Ël prodot vetorial an componente
Si  \vec a =a_x \vec i +a_y \vec j +a_z \vec k , \vec b =b_x \vec i +b_y \vec j +b_z \vec k  rëspet a 'n terno  \vec i , \vec j , \vec k  ëd versor fondamentaj d'un sistema d'arferiment ortonormal, ël prodot vetorial as peul esprim-se an dovrand se componente tanme
:  \vec a \wedge \vec b =(a_yb_z-a_zb_y) \vec i +(a_zb_y-a_xb_z) \vec j +(a_xb_y-a_yb_x) \vec k .

## Ël prodot tripl
Dàit dij vetor  \vec a , \vec b , \vec c  as definiss sò **prodot vetorial tripl** tanme ël vetor
:  \vec a \wedge ( \vec b \wedge \vec c ).
As trata d'un vetor ch'a resta perpendicolar sia a  \vec a  che a  \vec b \wedge \vec c  e donca a l'é complanar tant con  \vec b  che con  \vec c .

A val l'ugualiansa
:  \vec a \wedge ( \vec b \wedge \vec c )=( \vec a \cdot \vec c ) \vec b -( \vec a \cdot \vec b ) \vec c .

Prodotvetorial
Linz

** Linz ** a l’é na sità dl’Àustria.

A l’é la tersa sità austrìaca për popolassion, con 188.968 abitant (2011). 
## Geografìa
Linz as treuva ant la part nòrd dl’Àustria ant lë stàt (*Land*) dl’Àustria Superior (Oberösterreich an alman) dont a l’é capleugh e a l'é bagnà dal fium Danubi.

Categorìa:Sità austrìache
Umberto Acerbi

**Umberto Acerbi** a l'era nà a Roma a j'8 d'otóber 1932.

Militant dël Partì sossialdemocràtich, a n'é stàit segretari dla session d'Osta.
A l'é stàit consejé dla comun-a d'Osta, dont a l'é stàit quatr vire assessor, prima ai Travaj pùblich, peui al Comersi.

A l'é mòrt ëd fërvé 2012.

Acerbi, Umberto
Lota

**Lota** a l'é na sità dël Cile ëd 49.089 abitant (2002). A fa part ëd Gran Concepción.

## Aministrassion
* Ël sìndich a l'é Jorge Venegas.

## Anliure esterne
* Sit istitussional {es}

Categorìa:Sità ëd Cile
Mur (fium)

Ël fium **Mur** (*Mura* an sloven e an ungherèis) a l'é un fium dl’Àustria: a l'é longh 454 km e a nass an mes a la Caden-a dj’Àut Tàuri an Àustria.

Ël Mur a passa a travers la Stiria, an Àustria, e a marca ël confin dl'Àustria con la Slovenia e aprèss col dla Slovenia con l’Ungherìa.
A bagna, antra j'àutre, la sità ëd Graz e as campa ant la Drava davzin a la sità ëd Legrad.

Categorìa:Fium dl'Àustria
Salisborgh

**Salisborgh** (*Salzburg* an alman) a l’é na sità dl’Àustria.

A l’é la quarta sità austrìaca për popolassion, con 148.078 abitant (2011). 
## Geografìa
Salisborgh as treuva ant la part nòrd sentral dl’Àustria ant lë stat (*Land*) ëd Salisborgh (*Salzburg* an  alman) dont a l’è capleugh e a l'é bagnà dal fium Salzach.
## Përsonagi
Salisborgh a l'é avosà për esse la sità ëd Wolfgang Amadeus Mozart. 

Categorìa:Sità austrìache
Teorema dë Stokes

Ël **teorema dë Stokes** a fortiss che ël travaj d'un vetor *F* arlongh la bordura ëd na surfassa a l'é ugual al fluss ëd sò rotor *C* a travers la surfassa.

Categorìa:Fìsica
Inn

Ël fium **Inn** (*En* an lenga rumantsch-grischun) l'é un fium dl’Europa: a l'é longh 517 km e a nass an Svìssera ant l’àuta val d'Engadin-a.

L’Inn a intra an Tiròl, an Àustria, davzin a Pfunds e aprèss a traversa ël confin con la Germania.
A bagna, antra j'àutre, le sità ëd St. Moritz, Innsbruck e Rosenheim, e as campa ant ël Danubi davzin a la sità ëd Passau.


Image:Fluss-inn-bei-ried.jpg|Ël fium Inn davzin a Ried
Image:Inn_Bever.jpg|L'Inn an Svìssera


Categorìa:Fium dl'Àustria
Categorìa:Fium dl'Almagna
Categorìa:Fium dla Svìssera
Lej ëd Coulomb

La **lej ëd Coulomb** a fortiss che, dàit doi cit còrp A e B eletrisà con carie rispetive *m* e m', ferm, piassà ant ël veuid, a distansa *r*, costi as arposso o as tiro con na fòrsa dont l'antensità a l'é
:F=k \frac{mm'}{r^2},
anté che *k* a l'é na costanta.
Si le carie elétriche dij còrp a l'han ël midem segn, a-i é arpossament: ël còrp A a l'é soget a na fòrsa concorda a BA.
Si le carie a l'han segn contrari, a-i é atrassion.

Costa lej ëd variassion ëd la fòrsa an rason anversa dël quadrà dla distansa, che a l'ha la midema forma ëd la laj ëd Netwon, a l'é stàita enonsià da Coulomb dël 1785, 'me arzultà d'esperiense fàite con na balansa ëd torsion.

## La costanta dielétrica
Ëd sòlit, a la costanta *k* ch'a compariss ant l'espression ëd la fòrsa as dà na forma pì complicà:  \frac 1{4 \pi\varepsilon_0} .
Un a l'ha donca l'ugualiansa
:F= \frac 1{4 \pi\varepsilon_0} \frac{mm'}{r^2}
An sa manera, d'àutre equassion derivà da costa ma ch'as deuvro pì 'd soens a ven-o a avèj na forma semplificà.

Ël valor ëmzurà dla *costanta dielétrica*  \varepsilon_0 a l'é
: \varepsilon_0= 8,854187818 \cdot 10^{-12} \frac{C^2}{Nm^2} .

## Sistema a vàire carie
S'a son presente pì che doe carie m_1,m_2,m_3, \ldots , la laj ëd Coulomb a val për minca cobia ëd carie.
La fòrsa esercità ansima a un-a ëd lor, për esempi m_1 a l'é smonùa da l'equassion vetorial
: \vec{F_1} = \vec{F_{12}} + \vec{F_{13}} + \vec{F_{14}} + \ldots 
anté che  \vec{F_{ij}}  a l'é la fòrsa esercità su m_i da m_j.

Lejedcoulomb
Terbio

Ël **Terbio** (sìmbol *Tb*) a l'é col ch’a fa sessantessinch ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 158,92534 g/mol e soa densità a l'é d'8.219 kg/m³.

Ël terbio a l'é stàit dëscoatà dël 1843 dal chìmich svedèis Carl Gustaf Mosander.

Categorìa:Element chìmich
Dispròsi

Ël **Dispròsi** (sìmbol *Dy*) a l'é col ch’a fa sessantesses ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 162,500 g/mol e soa densità a l'é d'8.551 kg/m³.

Ël dispròsi a l'é stàit dëscoatà dël 1886 dal chìmich fransèis Paul Emile Lecoq de Boisbaudran e isolà mach ant j’agn ’50 dël ‘900.

Categorìa:Element chìmich
Òlmio

L’** Òlmio** (sìmbol *Ho*) a l'é col ch’a fa sessantesset ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 164,9303 g/mol e soa densità a l'é d'8.800 kg/m³.

L’òlmio a l'é stàit dëscoatà dël 1878 dai chìmich fransèis Marc Delafontaine e Jacques Louis Soret.

Categorìa:Element chìmich
Odensa

**Odensa** (*Odense* an lenga danèisa) a l'é na sità ëd 187.929 abitant (2009), an Danimarca.
A l'é la tersa sità dla Danimarca për popolassion.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Anker Boye (dal 2010).

## Përsonagi avosà
Odense a l'é la sità natal ëd lë scritor Hans Christian Andersen.

Categorìa:Sità danèise
Sublimassion

La **sublimassion** a l'é ël passage d'un còrp da lë stat sòlid a lë stat gaseus, sensa passé da na fas lìquida.

Categorìa:Fìsica
Còrp nèir

Un **còrp nèir** ideal a l'é un còrp ch'a surbiss ëd fasson completa tute le radiassion ch'a arsèiv: për un còrp nèir ël podèj surbent a l'é ugual a 1.
Cand che la temperadura as àussa, un còrp nèir a manda fòra dle radiassion visìbij, prima rosse, peui bianche e sbërlusente.

Corpneir
Guèra frèida

A l'é stàita ciamà **Guèra frèida** la situassion ëd conflit pròssim a la guèra ch'a-i é staje antra ij dòi blòch antërnassionaj, ciamà *Òvest*, ch'a contnisìa jë Stat Unì e ij sò alià dla NATO, e l' *Est*, con l'Union Soviética e ij só alià dël Pat ëd Varsavia, d'la fin dla sconda guèra mondial al prinsipi ëd j'agn '90.

Categorìa:Polìtica
Categorìa:Stòria
Categorìa:Sécol ch'a fa XX
Fonsion periòdica

Na **fonsion** a 'n sol argoment real y=f(t) a l'é **periòdica** e a l'ha për *perìod* ël nùmer positiv T cand, për tuti ij *t* ant ël domini d*'f*, un a l'ha
:f(t)=f(t+T).
A-i na ven che, për tut antregh *K*, un a l'ha ëdcò
:f(t)=f(t+KT)
e donca ëdcò qualsëssìa KT a l'é un perìod ëd la fonsion.

Ël gràfich ëd na fonsion periòdica a l'é na curva ch'a l'é invarianta për traslassion dël perìod *T* arlongh l'ass dj'assisse.
Esempi ëd fonsion periòdiche a son le fonsion sinussoidaj.

Fonsionperiodica
Tulio

Ël **Tulio** (sìmbol *Tm*) a l'é col ch’a fa sessanteneuv ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 168,93421 g/mol e soa densità a l'é 'd 9.321 kg/m³.

Ël tulio a l'é stàit dëscoatà dël 1879 dal chìmich svedèis Per Teodor Cleve.

Categorìa:Element chìmich
Iterbi

L’**Iterbi** (sìmbol *Yb*) a l'é col ch’a fa stanta ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 173,04 g/mol e soa densità a l'é 'd 6.965 kg/m³.

L’iterbi a l'é stàit dëscoatà dël 1878 dal chìmich svìsser Jean Charles Galissard de Marignac.

Categorìa:Element chìmich
Lutessi

Ël ** Lutessi** (sìmbol *Lu*) a l'é col ch’a fa stantun ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 174,967 g/mol e soa densità a l'é 'd 9.841 kg/m³.

Ël lutessi a l'é stàit dëscoatà dël 1907 da l’òm ëd siensa fransèis Georges Urbain dal chìmich austrìach Carl Auer von Welsbach.

Categorìa:Element chìmich
Afnio

L’**Afnio** (sìmbol *Hf*) a l'é col ch’a fa stantedoi ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 178,49 g/mol e soa densità a l'é 'd 13.310 kg/m³.

L’afnio a l'é stàit dëscoatà dël 1923 dal chìmich ungherèis George Charles de Hevesy e dal chìmich Dirk Coster.

Categorìa:Element chìmich
Lucille Teasdale-Corti

**Lucille Teasdale-Corti** (Montrèal, 30 ëd gené 1929 – Besana in Brianza, 1 ast 1996) a l'é stàita un médich canadèis ch'a l'ha sërnù ëd travajé ant n'ospidal an Uganda për la pi part ëd soa vita.

Categorìa:Biografìe
Wells Fargo

**Wells Fargo** a l'é na banca ëd San Francisco fondà dël 1852 da Henry Wells e William Fargo.
A l'é arnomà për avèj finansià la conquista dl'Òvest.

Categorìa:Finansa
G4S

**G4S** a l'é n'amprèisa ch'a travaja ant ël setor ëd la sicurëssa privà.
A l'é nàita dël 2004, da la fusion ëd Securicor e Group 4 Falk.

Soe atività prinsipaj a son cole sivile ëd protession general: prison, sènter comersiaj, piataforme petroliere, ambassà, eveniment ësportiv e via fòrt.

G4S a l'é cotà a Londra e a Copenàghen.
Dël 2011 sò vir d'afé a l'é stàit d'8,6 miliard d'éuro.
Dal 2005 ël diretor general a l'é Nick Buckles.

Categorìa:Amprèise e atività econòmiche
Morningstar

**Morningstar** a l'é n'agensìa specialisà ant la valutassion dij prodot ëd gestion finansiaria coletiva.
A l'é stàita creà dël 1984 e a l'é presenta an na vinten-a ëd pais.

## A pòrto sò nòm
*Grand premi Morningstar

Categorìa:Finansa
Métropole Gestion

**Métropole Gestion** a l'é na socetà ëd gestion finansiaria creà dël 2002.
Soa specialisassion a l'é l'arserca ëd tìtoj con bassa cotassion.

Metropolegestion
Moneta Asset Management

**Moneta Asset Management** a l'é na socetà ëd gestion finansiaria creà dël 2003.

Categorìa:Finansa
Region dël Biobío

La **Region dël Biobío** (*Región del Biobío* an ëspagneul) a l'é un-a dle 15 region ëd Cile.

A l'ha na surfassa ëd 37.069 km2 (2002) e a conta anviron 2.036.443 abitant (2010).

La capital a l'é la sità 'd Concepción.

## Anliure esterne
* Sit istitussional (an ëspagneul)

Categorìa:Region ëd Cile
Mahatma Gandhi

**Mohandas Karamchand Gandhi** (an lenga  devanagari मोहनदास करमचन्द गांधी), stranomà ël *Mahatma*, nàit a Porbandar ël 2 otóber 1869 e mòrt a New Delhi ël 30 ëd gené 1948 a l'é stàit n'òm politich e filòsof indian.

Important guida spiritual për sò Pais, a l'é dzortut conossù con lë stranòm ëd *mahatma* (an sànscrit महात्मा, "grand anima").
N'àutr stranòm a l'é  *Bapu*, che an hindi a veul dì "pare".

Gandhi
Gandhi
Yves Montand

**Yves Montand**, pseudonim ëd **Ivo Livi** a l'é stàit un cantant e ator an lenga fransèisa. A l'era nassù a Monsummano Terme dël 13 otòber 1921 e a l'é mòrt a Senlis dël 6 stèmber 1991.

Montand, Yves
Montand, Yves
Montand, Yves
Montand, Yves
Antonio Tabucchi

**Antonio Tabucchi** (Pisa, 24 dë stèmber 1943 - Lisbon-a, 25 ëd mars 2012) a l'é stàit në scritor italian.

A l'é stàit ëdcò ël tradutor dl'euvra ëd lë scritor portughèis Fernando Pessoa. 
## Euvre
* *Piazza d'Italia* (prima edission, Bompiani, 1975 - Feltrinelli, 1993), ISBN 978-88-07814-01-3
* *Il piccolo naviglio* (Mondadori, 1978 - Feltrinelli, 2011), ISBN 978-88-07018-63-3
* *Il gioco del rovescio e altri racconti* (prima edission, Il Saggiatore, 1981 - Feltrinelli, 1988), ISBN 978-88-07811-74-6
* *Donna di Porto Pim* (Sellerio, 1983)
* *[[Notturno indiano]]* (Sellerio, 1984)
* *[[Piccoli equivoci senza importanza]]* (Feltrinelli, 1985), ISBN 978-88-07810-75-6
* *Il filo dell'orizzonte* (Feltrinelli, 1986), ISBN 978-88-07811-46-3
* *I volatili del [[Beato Angelico]]* (Sellerio, 1987)
* *Pessoana mínima* (Imprensa Nacional, Lisbon-a, 1987)
* *I dialoghi mancati* (Feltrinelli, 1988)
* *Un baule pieno di gente. Scritti su Fernando Pessoa* (Feltrinelli, 1990), ISBN 978-88-07816-25-3
* *L'angelo nero* (Feltrinelli, 1991), ISBN 978-88-07812-53-8
* *Sogni di sogni* (Sellerio, 1992)
* *Requiem* (Feltrinelli, 1992), ISBN 978-88-07812-82-8
* *Gli ultimi tre giorni di Fernando Pessoa* (Sellerio, 1994)
* *Sostiene Pereira. Una testimonianza* (Feltrinelli, 1994), ISBN 978-88-07813-81-8
* *Dove va il romanzo* (Omicron, 1995)
* *Carlos Gumpert, Conversaciones con Antonio Tabucchi* (Editorial Anagrama, Barslon-a, 1995)
* *[[La testa perduta di Damasceno Monteiro]]* (Feltrinelli, 1997), ISBN 978-88-07815-31-7
* *Marconi, se ben mi ricordo* (Edizioni Eri, 1997)
* *L'Automobile, la Nostalgie et l'Infini* (Seuil, Paris, 1998)
* *La gastrite di [[Platone]]* (Sellerio, 1998)
* *Gli Zingari e il [[Rinascimento]]* (Feltrinelli, 1999)
* *Ena poukamiso gemato likedes (Na camisa pien-a ëd tacon. Conversassion d'Antonio Tabucchi con Anteos Chrysostomidis*, Agra, Atene, 1999)
* *Si sta facendo sempre più tardi. Romanzo in forma di lettere* (Feltrinelli, 2001), ISBN 978-88-07817-40-3, ISBN 978-88-07530-15-9
* *Autobiografie altrui. Poetiche a posteriori* (Feltrinelli, 2003), ISBN 978-88-07420-98-6
* *Brescia piazza della Loggia 28 maggio 1974-2004* (D'Elia Gianni; Tabucchi Antonio; Zorio Gilberto, Associassion Edission L'Obliquo, 2004)
* *Tristano muore. Una vita* (Feltrinelli, 2004), ISBN 978-88-07819-16-2
* *Racconti* (Feltrinelli, 2005), ISBN 978-88-07530-15-9
* *L'oca al passo* (Feltrinelli, 2006), ISBN 978-88-07840-72-2
* *Il tempo invecchia in fretta* (Feltrinelli, 2009), ISBN 978-88-07722-67-7
* *Viaggi e altri viaggi* (Feltrinelli, 2010), ISBN 978-88-07018-22-0
* *Racconti con figure* (Sellerio, 2011)
* *Girare per le strade* (Sellerio, 2012)

Tabucchi, Antonio
Tabucchi, Antonio
Equassion dle còrde vibrante

L**'equassion ëd le còrde vibrante** a l'é l'equassion
: \frac{ \partial^2y}{ \partial t^2}=V^2 \frac{ \partial^2y}{ \partial x^2} ,
anté che *y* a dipend da le doe variàbij *x* e *t*.
A l'é n'equassion motobin arnomà e a l'ha 'n ròl amportant an fìsica.

Equassiondlecordevibrante
Michel Duchaussoy

Ator ëd teatro e ëd cine.
**Michel Duchaussoy** a l'era nà a Valenciennes, ant ël Nòrd, ai 29 ëd novèmber 1938.
Sò pare a l'era n'andustrial e Michel a l'avia ses frej e seur.

Tornà da la guèra d'Algerìa, a l'é anstalasse a Paris, an piassa San Sulpissi, e a l'ha frequentà ij cors dël conservatòri, dont a l'ha passà ël concors ëd surtìa ai 4 ëd luj 1964.
A intra a la Comedia fransèisa, anté ch'a resta findi al 1984.

Michel Duchaussoy a l'é mòrt për n'arest cardìach ai 13 ëd mars 2012.

## Ròj prinsipaj al teatro
*Ël prinsi Mychkine, ant *L'idiot* ëd Dostoevskij, butà an sena da chiel (1975)
*Cirylle, ant *Une visite inopportune* ëd Copi, butà an sena da Jorge Lavelli al Teatro nassional dla Colin-a (1988)
*Teramene, an *Phèdre* ëd Racine, butà an sena da Patrice Chéreau (2003)

## Ël cine
Duchaussoy a l'ha arsità an pì che stanta film, dzortut an dij ròj scondari.
**Vie privée*, ëd Louis Malle (1961)
**Jeu de massacre*, d'Alain Jessua (1967, soa arvelassion al cine)
**Bye bye Barbara*, ëd Michel Deville (1968)
***Que la bête meure**, ëd Claude Chabrol (1969)
Ambelessì Duchaussoy a ampërson-a ël ròl prinsipal d'un pare ëd na masnà massà da na vitura, ch'a organisa soa arvangia e a armonta la pista dël safeur sassin.
**Fort Saganne*, d'Alain Corneau (1984)
**La vie et rien d'autre*, ëd Bertrand Tavernier (1989)
**La demoisselle d'honneur*, ëd Claude Chabrol (2004)
**Astérix et Obélix : au service de Sa Majesté*, ëd Laurent Tirard (anté ch'a fa Abraracourcix)

Duchaussoy, Michel
Duchaussoy, Michel
Camp newtonian

Fissà un pont *O*, ch'as consìdera un camp ëd vetor definì përparèj: ël vetor  \vec A  ant un pont *M* a l'é dirigiù arlongh la reta OM e soa grandëssa a varia an rason dël quadrà ëd la distansa r da *O* a *M*.
Sòn a veul dì che
:A= \frac a{r^2}
a arpresenta la grandëssa dël vetor  \vec A , positiva si  \vec A  a l'é orientà da *O* vers *M*, negativa s'as dirigg da *M* vers *O*.

Un camp përparèj as dis **camp newtonian**.
Ël paràmeter *a* a l'é dit la *massa agenta*, piassà ant ël pont *O*, e as dis che ël camp a l'é creà da costa massa.
Le linie ëd fòrsa dël camp a son ij raj ch'a seurto dal pont *O*.

Ël nòm a l'é giustificà s'as pensa al camp ëd gravitassion creà da na massa *m* postà an *O*: na massa m' piassà an *M* a l'é sot-ponùa, për la laj ëd Newton, a na fòrsa dirigiùa arlongh la reta MO ugual a  \frac{kmm'}{r^2}  e a subiss n'acelerassion arpresentà da 'n vetor dirigiù da *M* vers *O* ëd grandëssa  \frac{km}{r^2} .
Antlora ël camp ëd j'acelerassion a l'é un camp newtonian ëd paràmeter a=-km; la massa agenta a l'é proporsional a la massa material postà an *O*.

Ant l'istessa manera, as ciama camp newtonian un camp ëd vetor arzultant da la composission d'un nùmer qualsëssìa ëd camp creà, conforma a la definission sì-dzora, da dle masse agente a_1,a_2, \ldots ,a_n, positive o negative, postà an dij pont qualsëssìa O_1,O_2,\ldots ,O_n.
As peulo ëdcò consideresse dij camp newtonian produvù da na distribussion continua ëd masse agente.

## Potensial dël camp newtonian
S'as conven che a l'infinì a vala 0, ël valor ëd la fonsion potensial d'un camp newtonian generà da na massa agenta *a* ant un pont *M* a distansa *r* da chila a l'é
:V= \frac ar .
Për un camp generà da dle masse agente a_1, \ldots ,a_n, si le distanse d*'M* da le posission ëd coste-sì a son ëd fasson rispetiva r_1, \ldots ,r_n, për ël teorema d'adission dij potensiaj, ël potensial an *M* a l'é la soma dij potensiaj dij camp component, visadì
:V= \frac{a_1}{r_1} + \ldots + \frac{a_n}{r_n} .

Categorìa:Fìsica
Prinsipi ëd conservassion ëd l'eletricità

Ël **prinsipi ëd conservassion ëd l'eletricità** a fortiss che ant un sistema ëd còrp isolà la soma dle quantità d'eletricità spantià ant ij vàire pont dël sistema a resta costanta.

Për esempi, si un condutor eletrisà con na caria total *q* a l'é butà an contat con un second condutor, apress ël contat ij doi condutor a portran carie totaj rispetive q_1 e q_2.
Un a l'ha antlora q_1+q_2=q.

Categorìa:Fìsica
Lej d'Ohm

La **lej d'Ohm** a fortiss che l'antensità *i* ëd na corent ch'a përcor un condutor linear a temperadura costanta a l'é proposional a la diferensa ëd potensial antra soe doe estremità *A* e *B*, visadì
: \frac{V_A-V_B}i = costanta.
Ël valor ëd costa costanta a dipend mach da la natura, da lë stat fìsich e da le dimension dël condutor.

A costa lej, formolà da Georg Ohm (1787-1854), a ubidisso ëd fasson motobin precisa tanti condutor për un gròss antërval ëd valor ëd *V*, *i* e temperadure.
Tutun vàire sostanse, dzortut ij semicondutor, a j'ubidisso nen.

Lajdohm
Acùstica

L**'acùstica** a l'é lë studi dla produssion e dla trasmission dël son e ëd soe relassion con ël sens dël sente.
Donca, as òcupa:
*dle sorgiss sonore (còrde, baròt, diàpason, ciòche, tubo d'òrgo e via fòrt)
*dla propagassion, ëd l'arflession, ëd la s-ciapura e via fòrt ëd jë sbalansament e dle vibrassion ant ij vàire mojen materiaj
*dle sensassion dsernùe da l'orija cand l'aria a-j trasmet le vibrassion dij còrp sonor.

Categorìa:Fìsica
Pierre Schoendoerffer

Regista ëd cine e scritor an lenga fransèisa.
D'orìgin alsassian-e, **Pierre Schoendoerffer** a l'era nà a Chamalières, ant ël Puy-de-Dôme, ai 5 ëd maj 1928.

A l'ha fàit ël liceo a Annecy e a l'era un grand letor ëd Herman Melville, Joseph Conrad, Jack London e Joseph Kessel.
An lesend n'artìcol an sla mòrt d'un cine-operator ëd l'armada, a l'ha dëscoatà l'esistensa d'un servissi cinematogràfich ëd l'esèrcit.
A l'é antlora anrolasse e a l'ha fàit un perìod d'adestrament al fòrt d'Ivry për peui parte për l'Indocin-a dël 1952.
A l'é mandà prima an Cambògia e a dventa caporal-cap e cine-operator e a filma j'operassion militar.
Séghit a la bataja ëd Dien Bien Phu, dël 1954 a l'é fàit përzoné.
A drozviv e a Hongkong, apress soa liberassion, a rancontra Joseph Kessel.
Tornà an Fransa, a dventa giornalista.
A travaja për j'atualità cinematogràfiche e a part për ël Maròch e peui për l'Algerìa.

Ël produtor Georges de Beauregard a-j dà la possibilità ëd giré doi adatament ëd Pierre Loti, *Ramuntcho* e *Pêcheurs d'Islande*, dël 1958, ma ël sucess a l'é nen rivà.
Beauregard a-j përmet d'adaté për ël cine *La 317<sup>e</sup> section*, ch'a buta an sena na session ëd l'armada fransèisa durant la guèra d'Indocin-a.
Ël film a ciapa ël premi dël senari al festival ëd Cannes dël 1965.

Pì tard, Schoendoerffer a l'ha proponù a Pierre Lazareff, ch'a dirigìa la trasmission *Cinq colonnes à la une*, ëd filmé na session ëd fanterìa ëd marin-a angagià an Vietnam.
L'arzultà a sarà *La section Anderson*, ch'a vagna dël 1968 ël premi Oscar dël mej film documentari.

Pierre Schoendoerffer a l'era marià con la giornalista Pat Chauvel e a l'avìa tre masnà: Frédéric, Ludovic e Amélie.
A l'é mòrt a Clamart, ant j'Àut ëd Sen-a, a 6 ore dla matin dij 14 ëd mars 2012.

## Euvre prinsipaj
### Filmografìa
**Ramuntcho* (1958)
**Pêcheurs d'Islande* (1958)
***La 317<sup>e</sup> section** (con Jacques Perrin e Bruno Cremer, premi dël senari al festival ëd Cannes dël 1965)
La session 317 ëd l'armada fransèisa durant la guèra d'Indocin-a, formà da 'n giovo ufissial, un sot-ufissial combativ e dj'efetiv locaj, postà a la frontera con ël Làos, a l'ha arseivù l'órdin d'artiresse 150 chilòmeter pì a sud.
Antratant, la bataja as dëscaden-a a Dien Bien Phu e ij Vietminh a sircondo ij protagonista.
**Objectif : 500 millions*
**La section Anderson* (premi Oscar për ël mej film documentari dël 1968)
**Dien Bien Phu* (1992)
**La-haut, un roi sur les nuages* (2004, tirà da un dij sò romanz)

### Lìber
**L'adieu au roi* (1969, adatà për ël cine dël 1989)

Schoendoerffer, Pierre
Schoendoerffer, Pierre
Schoenddoerffer, Pierre
Eletrolisi

A-i é dij lìquid ch'a l'han la propietà che, an fongandje andrinta doi elétrod metàlich lijà ai doi pòlo ëd na sorgiss elétrica, a së stabiliss na corent elétrica ant ël lìquid e ant l'istess temp ël lìquid a subiss na dëscomposission chìmica.
Ës fenòmeno a l'é dit **eletrolisi**.
L'elétrod a travers dël qual la corent a riva ant ël lìquid a l'é l' *ànod*, l'elétrod d'anté ch'a seurt a l'é ël *càtod*; ël lìquid a l'é n*'eletrolita*.
J'eletrolita a son j'àcid, le base e le sal, dëslijà ant l'eva o an chèich àutr lìquid coma l'aceton, opura portà a lë stat lìquid për fusion.

Ij prodot ëd la dëscomposission a comparisso mach a la surfassa dj'elétrod, e mai ant la massa midema dël lìquid.

## Le reassion secondarie
Soens ij prodot ëd la dëscomposission eletrolìtica a peulo reagì, an sj'elétrod o an sël solvent.
Coste reassion a son dite *reassion secondarie*.

## Aplicassion ëd l'eletrolisi
Për eletrolisi as peul prontesse ël sòdio, an eletrolisand ël clorur ëd sòdio fondù NaCl antra un càtod ëd fer, anté ch'as pòsa ël sòdio Na, e n'ànod ëd carbon, a la surfassa dël qual as lìbera ël clòr Cl.

D'àutre aplicassion a përmëtto d'arvestì j'oget ëd sutij seuli metàlich, an realisand parèj la doradura, l'argentadura, la bronzadura, ël nichelage.

Categorìa:Fìsica
Rafael Correa

**Rafael Correa ** a l'é nassù a Guayaquil  ël 6 d'avril dël 1963.
Dal 15 ëd gené dël 2007 a l'é 'l president nùmer 56 dla Repùblica d'Ecuador.

Correa, Rafael
Tantali

Ël **Tantali** (sìmbol *Ta*) a l'é col ch’a fa stantetrè ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 180,9479 g/mol e soa densità a l'é 'd 16.650 kg/m³.

Ël tantali a l'é stàit dëscoatà dël 1802 dal chìmich svedèis Anders Ekeberg e isolà dël 1820 dal chìmich svedèis Jöns Berzelius. 

Categorìa:Element chìmich
Òsmio

L’**Òsmio** (sìmbol *Os*) a l'é col ch’a fa stantesses ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 190,23 g/mol e soa densità a l'é 'd 22.661 kg/m³.

L’òsmio a l'é stàit dëscoatà dël 1803 dal chìmich anglèis Smithson Tennant.

Categorìa:Element chìmich
Tongsten

Ël **Tongsten** ò ëdcò **Wolframi** (sìmbol *W*) a l'é col ch’a fa stantequatr ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 183,84 g/mol e soa densità a l'é 'd 19.250 kg/m³.

Ël tongsten a l'é stàit dëscoatà dël 1779 dal chìmich Peter Woulfe e da Carl Wilhelm Scheele ma isolà dël 1783 dai chìmich ëspagneuj Juan José e Fausto Delhuyar.

Categorìa:Element chìmich
Renio

Ël **Renio** (sìmbol *Re*) a l'é col ch’a fa stantessinch ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 186,207 g/mol e soa densità a l'é 'd 21.020 kg/m³.

Ël renio a l'é stàit dëscoatà dël 1925 dai chìmich alman Walter von Noddack e Ida Tacke.

Categorìa:Element chìmich
Adunansa për la Fransa e l'indipendensa dl'Euròpa

L**'Adunansa për la Fransa e l'indipendensa dl'Euròpa** (*Rassemblement pour la France et l'indépendance de l'Europe*, *RPF*) a l'é un partì polìtich gaullista an Fransa, fondà dël 1999 da Charles Pasqua e Philippe de Villiers.

Categorìa:Fransa
Categorìa:Partì polìtich
Kadima

**Kadima** a l'é 'n partì polìtich ëd sènter-drita an Israel

## Stòria
Ël partì a l'é stàit creà dël 2005 da Ariel Sharon.
Dël 2006 Ehoud Olmert a l'ha sucedù a Sharon, frapà da n'atach serebral.
Obligà a dé le dimission da prim ministr e da la diression ëd Kadima, Olmert a l'é stàit rampiassà a sò pòst ant ël partì da Tzipi Livni.
Sota la guida ëd Livni, la formassion a l'ha vagnà j'elession parlamentar ëd fërvé 2009.
Tutun, nen riussenda formé na coalission, madamin Livni a l'ha dovù passé la man e lassé formé ël goern a monsù Nétanyahou e a sò partì, ël Likoud.
Kadima a l'é andàit a l'oposission.

## Arpresentansa parlamentar
Ël partì a l'ha 28 ëscagn a la Knesset.

Categorìa:Israel
categorìa:Partì polìtich
Adriano Ciocca Vasino

**Adriano Ciocca Vasino** (Ël Borgh Sesia, 8 ëd luj 1949) a l'é stàit vësco ëd Floresta (Brasil) dal 3 ëd mars 1999.

Dal 21 ëd mars 2012 l'é tramudasse a São Felix.

## Anliure esterne

* Prelazia de São Félix

Categorìa:Ël Borgh Sesia
Joel Barlow

**Joel Barrow** a l'era nà ai 24 ëd mars 1754 ant ël Connecticut.
A l'é stàit ministr dë stat e diplomàtich con ël pressident James Madison.
Tanme ambassador a l'ha dzortut viagià an Euròpa.
A l'é mòrt dël 1812 a Zarnowiec.

Barrow a l'é ëdcò autor ëd chèich poema (dont n'òda a la polenta dël 1793) e ëd vàire tratà 'd polìtica e drit.

Barlow, Joel
Pess ross

Ël **pess ross** a l'é 'n pess d'eva dossa, na version domestia dla carpa gris-vërda.
A l'é originari dl'Asia oriental.
An natura a viv ant ij fium, ij lagh, ij bassin d'eva pasia àuta fin-a a 20 méter.

Categorìa:Pess
Plàtin

Ël **Plàtin** (sìmbol *Pt*) a l'é col ch’a fa stanteut ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 195,078 g/mol e soa densità a l'é 'd 21.450 kg/m³.

Ël plàtin a l'é stàit dëscoatà, me scart dl’òr e dl’argent, squasi fin da l’inissi dla stòria dl’Umanità.

Platin
Òr (element)

L’**Òr** (sìmbol *Au*) a l'é col ch’a fa stanteneuv ëd j'element chìmich.

Soa massa atòmica a l'é ëd 196,96655 g/mol e soa densità a l'é 'd 19.320 kg/m³.

L’òr a l'é stàit dëscoatà squasi fin da l’inissi dla stòria dl’Umanità.

Categorìa:Element chìmich
Lej dle caden-e metàliche

La **lej dle caden-e metàliche** a l'é stàita enonsià da Volta e a fortiss che ant un sircùit tut an metal qualsëssìa, e dont tuti ij pont a son a la midema temperadura, la soma dle fòrse eletromotris ëd contat a l'é nula.

Lajdlecadenemetaliche
Atlanta

**Atlanta** a l'é la capital e la sità pi granda dla Geòrgia ant jë Stat Unì d'América.

A l'ha 519.145 abitant.

## Conomia
Atlanta a l'é arnomà për esse la sede dle sossietà Coca-Cola e CNN.

## Traspòrt
Ël reopòrt dla sità, ël *Hartsfield-Jackson Atlanta International Airport*, a l'ha avù dël 2005, dël 2006 e dël 2011 ël pi grand moviment dël mond për nùmer ëd passëgé.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Geòrgia (Stat Unì d'América)
Bismarck (Dakota dël Nòrd)

**Bismarck** a l'é la capital del Dakota dël Nòrd, un djë stat djë Stat Unì d'América.
 
A l'é stàit fondà dël 1872, a l'ha na popolassion ëd 58.333 abitant (2006) e a l'é la sconda sità dlë stat për popolassion aprèss Fargo.

Categorìa:Sità e pais dël Dakota dël Nòrd
Sistema ëd Galilei

Un sistemà ëd coordinà ch'a sodisfa ël prinsipi d'inersia, visadì anté che un còrp ansima al qual a agisso gnun-e fòrse a resta an arpòs ant ël sistema o a l'é animà da 'n moviment uniform, as dis **sistema ëd Galilei** o **sistema d'arferiment inersial**.
Minca sistema an moviment retilign e uniform rëspet a cost-sì a l'é ëdcò chiel un sistema ëd Galilei.

Ant ij lìmit dla precision dj'esperiment ch'as peulo realisesse, a arzulta inersial un sistema d'arferiment solidal al sènter ëd massa dël sistema solar, con orientassion costanta rëspet a chèiche stèile ciamà stèile fisse.

Categorìa:Fìsica
Fabio Cannavaro

**Fabio Cannavaro** a l'é stait un fotbaleur e capitani dla Juventus, con la qual l'ha vagnà doi *scudet*, peui revocà.
Ades a l'e alenatur del Guangzou Evergrande

Cannavaro, Fabio
Cannavaro, Fabio
Raj catòdich

Ij **raj catòdich** as formo an provocand na dëscaria elétrica an dij tubo anté ch'a l'é fasse un veuid motobin possà, për esempi na part ansima a 'n milion d'atmosfere.
An facia al càtod as osserva na fluoressensa vërda sbërlusenta dël véder dl'àmola.
Ij raj catòdich a son ëd natura corporin-a, visadì un fluss ëd partissele negative. Costa a l'é na propietà essensial admetùa da Lenard e dimostrà ëd fasson eleganta da Perrin.

I raj catòdich a son ëstàit ëstudià ëd fasson ancreusa da Crookes dël 1879 e a son ëstàit un dij prim fenòmeno anté ch'a l'é manifestasse l'esistensa dl'eletron.
A son invisìbij e a cisso la fluoressensa dij còrp ch'a coato.
A së spantio an linia drita. Si ël disch dël càtod a l'é pian, a formo un fassi ëd raj paralej; si ël càtod a l'é creus, ij raj as consentro an sò sènter ëd curvadura e a lo scàudo.

Ij raj catòdich a dan orìgin ai raj ëd Roentgen.

Categorìa:Fìsica
Raj X

Vers la fin dël 1895 Roentgen, professor ëd fìsica a l'Università ëd Würzburg, a l'ha constatà che un tubo ëd Crookes ativ, sarà an na scàtol ëd cartron tut afàit tërbola, a podìa spantié dij raj ch'a provocavo la fluoressensa ëd në scren ël platincianur ëd bario postà andrinta a la scàtola.
A l'ha ciamà costi raj, invisìbij, **raj X**, për marché l'incògnita ëd soa natura.

Costi raj as produvo minca vira che un fassi catòdich a l'é blocà 'd colp da na parèj sòlida.
Ant l'esperiensa ëd Roentgen a j'ero produvù da l'assion d'ës fassi an sël véder ëd l'àmola.

## Propietà dij raj X
Sota l'assion dij raj X, ël véder dl'àmola a dventa fluoressent e a pija na colorassion vërda s'a l'é a base ëd sòdio o potassi, bleu-siel s'a l'é a base ëd piomb.
Ëdcò vàire d'àutre sostanse a son fluoressente, për esempi ël tungstat ëd càuss e ël platincianur ëd bario.
Ij raj X a ampression-o le plance fotogràfiche.

La propietà pì frapanta dij raj X a l'é ch'a traverso djë spessor considerèivoj ëd còrp tërboj a la lus ordinaria.
Për le materie ch'a conten-o mach dj'element ëd massa atòmica cita, la trasparensa a l'é granda; le sostanse con d'element pì pesant, tanme ël sorfo, ël fòsfor, ël càuss, a smon-o na tërbolensa pì granda e ansima a sòn a l'é basà la radiografìa.
La tërbolensa ai raj X a l'é ancor pì gròssa për d'element tanme l'arsénich, l'argent, lë stagn; fin-a al piomb ch'a fërma dël tut ij raj e ch'a l'é dovrà tanme mojen ëd protession.

### La propagassion
Ij raj X as progago an linia drita, con l'andi dla lus.
Parèj dla lus, a pròvoco la jonisassion dij gas ch'a traverso.

## J'aplicassion
Antra j'aplicassion pràtiche dij raj X a-i son la radiografìa e la radioscopìa.

Categorìa:Fìsica
Efet fotoelétrich

Sota l'assion dij raj X, dij raj ultraviolet e ëdcò ëd coj visìbij, un gran nùmer ëd metaj e chèich gas a produvo n'emission d'eletron.
Ës fenòmeno a l'é dit **efet fotoelétrich**.

L'efet fotoelétrich a l'é stàit osservà për la prima vira da Hertz dël 1887.

Categorìa:Fìsica
Molécola

La **molécola** a l'é 'n compless atòmich, ch'a peul esse constituì d'àtom dl'istess tipo o ëd tipo diferent.
A arpresenta l'unità pì cita ant la qual element e compòst a peulo esiste a lë stat lìber.

Molecola
Categorìa:Fìsica
Lej ëd Boyle-Mariotte

La **lej ëd Boyle-Mariotte** a fortiss che ël prodot ëd la pression *p* e dël volum *v* d'un gas, për na dàita massa gaseusa, a l'é invariàbil cand che la temperadura a varia nen, visadì
:pv=costanta.

Costa lej a l'é stàita trovà da Boyle dël 1660 e, un pòch pì tard e ëd fasson indipendenta, da Mariotte.
Tutun la midema dëscuverta a l'era già stàita fàita prima dël 1660 da Townley.

La costanta ch'a compariss ant l'espression ëd la lej a l'é
: \frac 23 N( \frac 12 m \bar v^2),
anté che *N* a l'é ël nùmer ëd molécole e  \frac 12 m \bar v^2 a l'é l'energìa cinética media.

## Validità
La lej ëd Boyle-Mariotte a forniss na bon-a aprossimassion an n'antërval ëd temperadure e pression assè grand.
Tutun a-i son dle condission anté ch'a peul nen esse aplicà.

Si la temperadura a l'é davzin-a a cola ëd liquefassion dël gas, a-i son dle gròsse deviassion da la lej: ël cangiament ëd volum a l'é pì grand che col antivëddù.
Ëdcò si la pression a ven motobin granda a-i sarà na gròssa deviassion da la lej: ant ës cas-sì ël cangiament ëd volum a sarà pì cit che col ëspetà.

Lajedboylemariotte
Agitation Free

**Agitation Free** a l'é na banda ëd rock alman-a formà da Lutz Graf-Ulbrich, Gustl Lütjens, Michael Hoenig, Michael Günther, Burghard Rausch.

Fondà a la fin dël 1967 e separasse a la fin dël 1974, Agitation Free a l'é torna gionzusse për pòch temp dël 1999, prima d'arpijé torna soa atività ëd fasson regolar a parte dal 2007.

## Àlbom

* *Malesch* (Vertigo, 1972)
* *2nd* (Vertigo, 1973)
* *Last* (Barclay, 1976) dal viv
* *At the Cliffs of River Rhine* (Garden Of Delights, 1995) dal viv
* *Fragments* (Spalax, 1996)
* *The other sides of Agitation Free* (Garden Of Delights, 1999)
* *River Of Return* (Reunion) (BSC Music, 1999)
* *Shibuya Nights: Live in Tokyo* (2011)

Categorìa:Formassion musicaj rock
Talio

Ël **Talio** (sìmbol *Tl*) a l'é col ch’a fa otantun ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 204,3833 g/mol e soa densità a l'é d'11.850 kg/m³.

Ël talio a l'é stàit dëscoatà dël 1861 dal chìmich anglèis William Crookes.

Categorìa:Element chìmich
Polòni

Ël **Polòni** (sìmbol *Po*) a l'é col ch’a fa otantequatr ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 209 g/mol e soa densità a l'é 'd 9.919,6kg/m³.

Ël polòni a l'é stàit dëscoatà dël 1902 da Maria Skłodowska e da sò òm Pierre Curie.

Categorìa:Element chìmich
Shakira

**Shakira** (nom complèt: **Shakira Isabel Mebarak Ripoll**) a l'é na cantanta colombian-a d'orìgin libanèisa da part ëd sò pare, nàita ël 2 ëd fërvé 1977 a Barranquilla, Colombia.

## Àlbom

* 1991: *Magia* 
* 1993: *Peligro* 
* 1995: *Pies Descalzos* 
* 1998: *¿Dónde Están los Ladrones?* 
* 2001: *Laundry Service* 
* 2005: *Fijación Oral Vol. 1* 
* 2005: *Oral Fixation Vol. 2* 
* 2009: *She Wolf* 
* 2010: *Sale el Sol* 
* 2014: *Shakira* 
* 2017: *El Dorado*
* 2024: *Las Mujeres Ya No Lloran* 

Categorìa:Cantant
Teorema ëd forma normal ëd Cantor

Ël **teorema ëd forma normal ëd Cantor** a fortiss che tut ordinal  \alpha >0 a peul esprimse, ëd fasson ùnica, tanme
: \alpha = \omega^{ \beta_1}n_1+ \omega^{ \beta_2}n_2+ \ldots + \omega^{ \beta_t}n_t,
con  \beta_1>\beta_2> \ldots > \beta_t,0.
S'espression as ciama **forma normal ëd Cantor** d' \alpha .

Categorìa:Teorìa dj'ansem
Piomb

Ël **Piomb** (sìmbol *Pb*) a l'é col ch’a fa otantedoi ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 207,2 g/mol e soa densità a l'é d'11.340 kg/m³.
Ël piomb a l'é stàit dëscoatà squasi fin da l’inissi dla stòria dl’Umanità.

Categorìa:Element chìmich
Fotochìmica

La **fotochìmica** a trata ij process anté che antra lus e materia a-i rivo dj'assion ressìproche con na contemporania trasformassion chìmica dle sostanse reagente.

Categorìa:Chìmica
Cinemàtica

La **cinemàtica** a l'é la part ëd la mecànica ch'a studia ël moviment ëd fasson indipendenta da soe càuse.
A son concet fondamentaj ëd la cinemàtica le nossion dë spassi e ëd temp.

Categorìa:Fìsica
Bismut

Ël **Bismut** o **stagn djë specc** (sìmbol *Bi*) a l'é col ch’a fa otantetré ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 208,98038 g/mol e soa densità a l'é 'd 9.780 kg/m³.

Ël bismut a l'é stàit dëscoatà ant l’età ëd mes an travajand ël piomb e lë stagn ma isolà màch dël 1753 da Claude Geoffroy Junine. 

Categorìa:Element chìmich
Dinàmica

La **dinàmica** a l'é cola part ëd la mecànica ch'a studia la relassion antra 'l moviment e soe càuse.

Categorìa:Fìsica
Stàtica

La **stàtica** a l'é la part ëd la mecànica ch'a studia l'echilibri dle fòrse.
Sò concet fondamentaj a son coj dë spassi, ëd temp e ëd fòrsa.

## Condission d'echilibri
Na partissela a l'é an echilibri si la soma ëd tute le fòrse ch'a j'agisso ansima a l'é nula, visadì
*  \sum_i \vec{F_i} = \vec 0 .

Për un còrp rèid a venta consideré l'echilibri relativ sia a la traslassion che a la rotassion.
A-i son antlora doe condission da ciamé:
* La soma ëd tute le fòrse a dev esse nula (echilibri traslassional):
:  \sum_i \vec{F_i} = \vec 0 
* La soma ëd tuti ij moment relativ a minca pont a dev esse nula (echilibri rotassional):
:  \sum_i \tau_i = \vec 0 

Statica
Aleksandr Isaevič Solženicyn

**Aleksandr Isaevič Solženicyn** (an lenga russa **Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын**, traslitrà ëdcò 'me *Aleksandr Isaevič Solženitsyn* o *Aleksandr Isaevich Solzhenitsyn*) (Kislovodsk, 11 dë dzèmber 1918 – Mosca, 3 d'ost 2008), a l'é stàit në scritor e dramaturgh an lenga russa.

Dël 1970 a l'ha vagnà ël Premi Nobel për la literatura.

Solzenicyn, Aleksandrisaevic
Solzenicyn, Aleksandrisaevic
Solzenycin, Aleksandrisaevic
Matilde Camus

Scritris an lenga spagneula.
**Aurora Matilde Gómez Camus** a l'era nassùa a Santander ai 26 dë stèmber dël 1919 e ambelelà a l'é mòrta ai 28 d'avril dël 2012.

## Poesìa
* *Voces* (1969)
* *Vuelo de estrellas* (1969) 
* *Manantial de amor* (1972) 
* *Bestiario poético* (1973) 
* *Templo del Alba* (1974) 
* *Siempre amor* (1976)
* *Cancionero de Liébana* (1977) 
* *Corcel en el tiempo* (1979)
* *Perfiles* (1980)
* *He seguido tus huellas* (1981) 
* *Testigo de tu marcha* (1981) 
* *Testimonio* (1982)
* *La preocupación de Miguel Ángel* (1982)
* *Tierra de palabras* (1983) 
* *Coral montesino* (1983)
* *Raíz del recuerdo* (1984)
* *Cristales como enigmas* (1985) 
* *Sin teclado de fiebre* (1986) 
* *Santander en mi sentir* (1989) 
* *Sin alcanzar la luz* (1989)
* *El color de mi cristal* (1990) 
* *Tierra de mi Cantabria* (1991)
* *Amor dorado* (1993)
* *Ronda de azules* (1994)
* *Vuelo de la mente* (1995)
* *Reflexiones a medianoche* (1996)
* *Mundo interior* (1997)
* *Fuerza creativa* (1998)
* *Clamor del pensamiento* (1999)
* *Cancionero multicolor* (1999)
* *La estrellita Giroldina* (1999)
* *Prisma de emociones* (2000)
* *Vivir, soñar, sentir* (2005)
* *Cancionero de Liébana* (2006)
* *Motivos alicantinos*

Camus, Matilde
Camus, Matilde
Semnan

**Semnan** a l'é na sità ëd 200.000 abitant.
A resta ant ël nòrd-est d'Iran, an sla bordura dël desert.

Categorìa:Iran
Categorìa:Sità asiàtiche
Binele Nete

Le **Binele Nete** a j'ero na formassion musical formà da le binele Costamagna: Chin-a (Domenica, 1911-1990) e Neta (Anna, 1911-2002) originarie dla Trinità..

Neta e Chin-a a j'ero dle sartòire.
A l'han amprendù a soné ghitara e mandolin e a l'han antërpretà vàire canson popolar.

## Canson

Cheidun dij sò tòch pì arnomà a son:

* Amor di pastorello 
* Balocchi e profumi 
* Canti nuovi 
* Creola 
* Donna 
* La piccola fioraia 
* Ladra 
* Meglio sarebbe 
* Miniera 
* Nina panca 
* Sogni d'oro 
* Stornelli campagnoli 
* Tic e tic, tac e tac (Gira, rigira biondina) 
* Un bacio a mezzanotte

## Bibliografìa

* *All'ombra di Gaia. Romanzo con figure: le gemelle Nete*; di Marita Rosa, 2010, Edission Ass. Primalpe Costanzo Martini, 190 pàgine.

## Note


## Anliure esterne
* Le Binele Nete in ''Un bacio a mezzanotte'' su Youtube
* Le Binele Nete in ''Gira, rigira biondina'' su Youtube 

Categorìa:Mùsica
Pèis ëspessìfich

Ël **pèis ëspessìfich** a l'é ël rapòrt
: \rho = \frac Pv 
antra 'l pèis e ël volum d'un còrp o, ëdcò, ël pèis dl'unità ëd volum dël còrp.

Dagià che ël pèis d'un còrp dàit a dipend dal leu, ëdcò ël pèis ëspessìfich a dipend dal leu.

Peisespessifich
Còrp rèid

Un **còrp rèid** a l'é un còrp indeformàbil, visadì a l'é fàit da pont dont le distanse relative a son invariàbij.
Un còrp rèid a peul esse tratà coma un tut ùnich.
An prima e bon-a aprossimassion, ij còrp sòlid a son dij còrp rèid.

## Ij moviment rèid
Ël moviment d'un còrp rèid a peul esse traslatòri, rotatòri o na combinassion dij doi.
Costi a son ciamà *moviment rèid*.

### Moviment traslatòri
I l'oma un moviment traslatòri cand tuti ij pont dël còrp a son soget a dë spostament uguaj an grandëssa, diression e vers.
Antlora, lë spostament d'un pont qualsëssìa dël còrp a detèrmina lë spostament ëd tut ël còrp.
Së spostament a l'é da pensé tanme un vetor (ëd pont d'aplicassion indeterminà).

Minca reta solidal al còrp a bogia an restand paralela a chila-midema.

Corpreid