open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saab 2000

Ël **Saab 2000** a l'é n'avion ëd linia për curte distanse a doi motor ëd fabricassion svedèisa. 
Ël prim vòl dël protòtip a l'é stàit dël 26 mars 1992 e a l'é intrà an servissi dël 30 òst 1994.
Dal 1992 al 1999 a son stàit costruì 63 Saab 2000.
Soa lestëssa màsima a l'é ëd 685 km/h.
Ël Saab 2000 a l'é stàit desvelupà dal Saab 340.

Categorìa:Avion
Metropolitan-a ëd Àmsterdam

La **metropolitan-a ëd Àmsterdam** (an neerlandèis: *Amsterdamse metro*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Àmsterdam, ant ij Pais Bass. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 14 òtober 1977. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 5 linie longhe an total 42,5 km con 39 stassion. 

Amsterdam
Lufthansa

**Lufthansa** (**Deutsche Lufthansa AG**) a l'é la prinsipal companìa d'aviassion almàn-a.

Ël pressident a l'é Johannes Teyssen e l'aministrator delegà a l'é Carsten Spohr.

## Stòria
Lufthansa a l'é nassùa dël 6 avril 1926 a Berlin 'me Deutsche *"Luft Hansa A.G"*. e peui rifondà dël 6 gènè 1953 'me *"Aktiengesellschaft für Luftverkehrsbedarf (Luftag)"*, soa sede atual a l'é Colònia.

Categorìa:Aviassion
Metropolitan-a ëd Brussel

La **metropolitan-a ëd Brussel** (an franseis: *métro de Bruxelles*; an neerlandèis: *Brusselse metro*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Brussel, ant ël Belgi. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 20 stèmber 1976. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 4 linie ëd metropolitan-a pesant (linie 1, 2, 5 e 6) e da 3 linie ëd metro-tram (linie 4, 7 e 10) longhe an total 55,7 km con 69 stassion. 

Brussel
Emma Stone

**Emily Jean Stone**, mej conossùa 'me **Emma**, (Scottsdale, 6 novèmber 1988), a l'é n'atris american-a. A l'ha vagnà doi premi oscar.

## Biografìa
Emma Stone a l'é fija ëd Krista Jean Stone e ëd Jeffrey Charles Stone.
## Filmografìa parsial

* 2009: *Zombieland*
* 2010: *Easy Girl*
* 2011: *Crazy, Stupid, Love*
* 2012: *The Amazing Spider-Man*
* 2013: *Gangster Squad*
* 2014: *Magic in the Moonlight*
* 2015: *Irrational Man*
* 2015: *Birdman*
* 2016: *La La Land*

Stone, Emma
Roxette

Ij **Roxette** a son na formassion ëd pop svedèisa, nassùa dël 1986 e ativa fin dël 2011 e ativa torna dël 2024 con la cantanta Lena Philippsson.

La banda a L'é stàita formà da Per Gessle (vos e ghitara) e Marie Fredriksson (vos e pianofort) fin a la mòrt ëd Marie Fredriksson dël 2011.

## Àlbom ant jë studi
 * 1986 - *Pearls of Passion* (EMI)
 * 1988 - *Look Sharp!* (EMI/Parlophone)
 * 1991 - *Joyrid*e (EMI)
 * 1992 - *Tourism - Songs from Studios, Stages, Hotelrooms & Other Strange Places* (EMI)
 * 1994 - *Crash! Boom! Bang!* (EMI)
 * 1995 - *Rarities* (EMI)
 * 1995 - *Don't Bore Us, Get to the Chorus!* - Roxette's Greatest Hits (EMI)
 * 1996 - *Baladas En Español* (EMI)
 * 1999 - *Have a Nice Day* (EMI)
 * 2001 - *Room Servic*e (EMI)
 * 2011 - *Charm School* (EMI/Capitol)
 * 2012 - *Travelling* (EMI/Capitol)
 * 2016 - *Good Karma* (Warner)
 * 2020 - *Bag of Trix* (Warner)

Categorìa:Formassion musicaj pop
Domissian II

**Lucio Domissi Domissian** (an latin *Lucius Domitius Domitianus*; ... - 271 dGC), a l’é stàit un general an Galia e autoproclamà imperator roman, dël 271 D.C. 'me *Cæsar Pius Felix*.

Categorìa:Imperator roman
Aurelian

**Lucio Domissi Aurelian** (an latin *Lucius Domitius Aurelianus*; Sirmio, 9 stèmber 214 o 215 – davzin a Bisansio, 25 stèmber 275 dGC), a l’é stàit un general e imperator roman dal 270 dGC fin a soa mòrt.

Categorìa:Imperator roman
Gordian III

**Gordian III** visadì **Marc Antoni Gordian Pio** (an latin *Marcus Antonius Gordianus Pius*; Roma 20 gènè 225 – Circesium, 11 fërvè 244 dGC), a l’é stàit imperator roman dal 238 fin a soa mòrt.

Sò serior a l'é stàit Filip l'Àrab.

Categorìa:Imperator roman
Banda Cavaler

La **banda Cavaler** a l'era na banda criminal ch'a avìa operà tra Milan e la provincia ëd Turin ant na serie ëd rapin-e livrà ant j'agn sessanta. A l'era compòsta da:

* Pietro Cavallero, capbanda, (1929-1997), torinèis, dël quarté dla Bariera ëd Milan fieul d'un minusié;
* Donato Lopez, (1950-2010), disset agn, un dij ses fieuj d'un ovrié, emigrà da Tàranto a Turin;
* Adriano Pasqualino Rovoletto (1935-2015), d'orìgin vénete, fieul d'un ovrié, a stasìa ant le Ca SNIA ëd Cors Vërsèj;
* Sante Notarnicola (1938-2021), d'orìgin Pulièis, tìtol ëd quinta elementar
* Danilo Crepaldi, mòrt ant n'incident d'avion ant ël 1966.

## Stòria
Tra ël 1963 e ël 1967, la banda Cavaler a l'avìa fait na serie ëd rapin-e scavice, leste e violente, a l'avìo nen paura a dovré j'arme. 

La fin dla banda a armonta al 25 stèmber 1967 a Milan, con ël tentativ ëd rapin-a al Banch ëd Nàpoli. 

* Un travèt a l'era riussì a carché ël boton d'alarm, an ciamand la polissìa.
* Antrementre la scapada, an un violent scontr a feu, la banda a l'ha massà quatr person-e nossent.
* Ël safeur Rovoletto a l'é stait blocà con part dël botin e, durant l'anterogatòri, a l'ha fàit ij nòm dij sòcc.
* Cavallero e Notarnicola a son stàit arestà ël 3 otòber, vzin a Valensa. 

A son tuti stàit condanà a l'argasto, a part për Lopez ch'a l'era sota tùa.
Categorìa:Stòria ëd Turin
Bisansio

**Bisansio** (an grech antich: Βυζάντιον, Byzàntion; an latin Byzantium) a l’é stàit ël nòm antrames dël 659 AC e dël 330 DC dla sità che al dì d'ancheuj as ciama Istanbul, an Turchìa.

Categorìa:Stòria
AMX-13

L**'AMX-13** a l'é stàit un car armà len franseis costruì a parte da j'agn '50.
A l'é stàit progetà e costruì da j*'Aleliers de construction de Roanne*. A l'era armà con un canon da 75 mm. o da 90 mm. o ëdcò da 105 mm. a scònda dle version e da 'na mitraja MAC 31 da 7,5 mm.   
Ël car armà a l'é entrà an sevissi dël 1952 e prodovù an anviron 7.700 esemplar antrames dël 1952 e dël 1987. 

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Car armà
Barca (Turin)

La **Barca** a l'é un quarté dla Circoscrission 6 ëd Turin, piassà ant l'estrema periferìa nòrd-est dla sità. A l'é soens amparà al vzin quarté Bërtola, con chiel a l'ha pa un finagi precis.

Barca a l'é limità:

* a nòrd dla Statale 11 Padana Superiore, an contnend tuta la zòna industrial ëd Strà dla Cebrosa, al finagi con ël comun ëd Ël Seto.
* a est dai comun ëd Ël Seto e ëd San Mò, travers le campagne.
* a òvest dal torent Stura ëd Lans, traversà dal pont Amedeo VIII, ch'a fà intré ant l'Area verd dl'Arrivore e a Piassa Sofia-Via Bologna, nel vzin quarté Regi Parch.

* A sud dal quarté Bërtola, ma soens a son unì sensa distinsion tra i doi.

## Stòria
Piassà a la confluensa tra i fium Stura ëd Lans e Pò, a deuv sò topònim al servissi ëd traghèt ch'a liava San Mò e Ël Seto con la sità ëd Turin, daita la scarsa fidabilità dij pont an bòsch.

Com Bërtola, la borgià s'é ancaminà a popolé dij abitant ch'a espluatavo le arsorse dij doi fium, Stura ëd Lans e Pò.

Ël quarté a l'é soens tratà coma scondari, con la mancansa ëd servissi vajant, për lòn, dontré abitant a veulo la separassion dal comun ëd Turin.

## Nòte

Categorìa:Turin
Categorìa:Quarté ëd Turin
Bërtòla

**Bërtòla** a l'é un quarté ëd Turin, pertinent a la Circoscrission 6, ant la periferìa nòrd-est dla sità. 

## Geografìa
Piassà ant un vir dël fium Pò, soens a l'é unì al vzin quarté Barca, piassà pòch pi a nòrd, visadì oltra Strà San Mò.

A sud nòpà, ël quarté a l'é limità dla snistra idrografica dël fium Pò, an particolar dla sponda dël Canal Derivator, na deviassion artificial dël fium, batà ant ël 1953 ansem a la Diga del Pascolo, da la veja Asienda Elétrica Municipala, an batand parej l'ìsolon Bërtòla, a soa vira part dla pi granda riserva natural dël Parch dël Meisin.

A òvest, ël quarté a l'è limità dla confluensa dël fium Stura ëd Lans ant ël fium Pò.
A est, ël quarté a confina con ël comun ëd San Mò.

## Stòria
Il topònim a podrìa vnì dal cognòm d'un proprietari teren. 

Ij quarté Barca e Bërtòla a son stait ìsolà da Turin fin-a la costrussion dël pont Amedeo VIII sla Stura ëd Lans. 

Na vira, ël quarté a l'era ciamà "Borgià dij lavandé", përché l'atività conòmica prinsipal a l'era ël lavagi ëd pann për àutr.

Na part dij abitant riva dal Borgh dël Moschin, ch'a s'ero tramuvé da cost bòrgh ch'a esiste pi nen, përché a l'é stait dësblé përché a l'era un leu malfamà e malsan. (Piassà ant ël leu dij atuaj Murass).

Na sconda ondà migratòria a l'é vnùa da Turin, quand ant ël 1935, ij lavandé ëd tuta la sità a podìo lavé pi nen ij pann ant ij fium dla sità për lese, a part Bërtòla e San Mò.
Categorìa:Turin
Categorìa:Quarté ëd Turin
Borgh dël Moschin

Ël borgh dël Moschin a l'era un quarté ëd Turin piassà andoa ora a i son ij Murass, arlongh ël Pò.

## Stòria
A l'era un quarté malfamà e malsan, ël nòm a ven da lòn, da la presensa dij moschin për la vzinansa al fium.

Ël borgh a l'é stàit dësblà ant ij agn '70 dël '800, përché a l'era abità da putasche e malfasent com làder e sfrosador, ch'a vivìo ant na situassion insostenìbil, con sanità ch'a esistìa pa.

L'autra part dël quarté ch'a vivìa legalment, an fasend ij pëscador e ij lavandé, a l'é stàita sforsà a tramuvese, manca a son andà a Bërtòla, për seguité lor mesté.

## Coltura
Ël quarté a l'é l'ambientassion dël romanz "I Misteri di Torino", scrivù da Ausonio Liberi ant ël 1880

## Nòte

Categorìa:Quarté ëd Turin
Categorìa:Turin
Parela (Turin)

**Parela** (*Parella* an italian) a l'é un quarté dla Circoscrission 4 ëd Turin, ant la periferìa òvest dla sità.
A l'é limità: 

* a sud da cors Fransa (finagi con Podëstrà)
* a est da cors Lecce e via Zumaglia (finagi con Camp-ëd-Dòj)
* a nòrd da Cors Regina Margherita (finagi con Vallëtte e Lusent)
* a òvest dal comun ëd Colegn

## Stòria
Sò nòm a ven da n'antica cassin-a, ch'a l'era tra via Servais, via Gravere, cors Monte Grappa, andoa ancheuj a-i é ël Senter Civich dla Circoscrission 4. 

La cassin-a as ciamava parej përché a l'era stàita catà dai marchèis dël comun ëd Parela, ant ël Canavèis.

Durant j'agn '20 dël '900 ël quartié a logiava diverse asiende, dzortut ant ël setor mecànich, ch'a l'han storzà la coltura paisan-a dla zòna e dësblà tante tra le cassin-e ch'a-i ero.

Ancheuj la borgià a l'é dzortut residensial.

## Leu d'anteress

* Tesoriera
* Cesa dla Visitassion
* Parch dla Pëlarin-a

Categorìa:Turin
Categorìa:Quarté ëd Turin
Galup

**Galup** a l'é n'asienda italian-a dël mangé, con sede a Pinareul, specialisà ant la produssion ëd doss, an particolar ëd panaton.

## Stòria
A l'é stàita fondà a Pinereul ant ël 1922 da Pietro *Monsù* Ferrua, pastissé piemontèis. Ël prodòt pi conossù dl'asienda a l'é ël panaton bass con la glassa ëd linsòle dël Piemont, creà da l'asienda ant ël 1922.

A s'é fàita conòsse lestament ant ël Piemont, bastansa da vagné ël tìtol ëd fornisseur ëd Ca Savoja ant ël 1937.

Ant j'agn '50 e '60, l'asienda a s'é spantià an tuta l'Italia e al forësté, prinsipalment an Fransa, Regn Unì, Sudàfrica e Stat Unì d'América.

Tra j'agn '70 e '80 l'asienda a l'é rivà al cò dle vèndite, con na produssion artisanal ëd 30.000 panaton e apopré 60-70 dipendent, pi 160-180 dipendent stagionaj e un faturà ch'a dandonava tra le 15 e le 20 miliard ëd lire.

Dòp n'era ëd cal, l'asienda a l'é stàita catà ant ël 2013 da na cordà d'antrapreneur.

## GLP

La GLP (abreviatura dël nòm "Galup") a l'é la holding ëd Galup, ch'a possed ëdcò l'asienda ëd doss turinèisa Streglio.
Categorìa:Industria e produssion
Categorìa:Industria
Metropolitan-a ëd Santiago dël Cile

La **metropolitan-a ëd Santiago dël Cile** (an spagneul: *Metro de Santiago*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Santiago dël Cile, an Cile. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 15 stèmber 1975. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 7 linie longhe an total 149 km con 143 stassion. 

Santiago dël Cile
Metropolitan-a

La **metropolitan-a**, contrassion ëd ferovìa metropolitan-a, a l'é un sistema feroviari ëd traspòrt publich a grand andi e portà, tendensialment soterani o an viadot, regolà dal segnalament feroviari e separà dal tràfich dij veìcoj, cos ch'a l'é la pì granda diferensa con la tranvìa.

## Stòria

Dël 1843 Charles Pearson a progeta a Londra un sistema ëd ferovìa rapida urban-a, che a l'é approvà dël 1853. Ij travaj a inissio dël 1860. la Metropolitan-a ëd Londra a l'é duerta dël 1863, la prim-a al mònd.

Àutre metropolitan-e a son stàite fàite a New York, Budapest e Glasgow, e dal secol ch'a fa XX a l'é deventà un fenòmen comun ant lë gran sità.

## Mape

Squasi daspërtut a l'é dovrà un sistema ëd rapresentassion schemàtica che a sacrifica la real distansa antrames lë stassion për avej pì ciairëssa che a l'é stàit anventà dël 1931 da Harry C. Beck, dissenador ëd sircuit elèttrich ant n'asienda ëd telecomunicassion dël Regn Unì.

## Arferiment
* Metropolitana - Treccani
Air France

**Air France** a l'é la prinsipal companìa d'aviassion fransèisa.

L'aministrator delegà a l'é Anne Rigail.

## Stòria
Air France a l'é nassùa dël 30 d'òst 1933 e al dì d'ancheuj a l'é part dël grùp Air France-KLM.

Categorìa:Aviassion
Pòlo (spòrt)

Ël **pòlo** a l'é në spòrt d'echip giugà dzora ij cavaj.
## Fonsionament
As gieuga an doe echip, con 4 giogador për part, ël but a l'é fé intré la balin-a ëd bòsch tra ij doi paloch.

La partìa a l'é partagià an "chukker", visadì an perìod da le 7 a le 7 minute e mes, an base al regolament.

A la fin ëd minca chukker, a venta armudé minca caval; minca caval a peul esse utilisà për màssim 2 vire për partìa.

## Régole

* Ël contat a l'é limità a le spalà ch'ij giogador a peulo dé ai cavaj aversari.
* Tuti ij giogador a deuvo biandé la régola dla linia dla bala, visadì che quand la bala a l'é stàita batùa, fin ch'a sta ancor an vol, ël giogador pi vzin a chila a l'ha la precedensa e j'autr a deuvo pa ambarasselo.
* A la fin ëd minca chukker, a venta armudé la banda dël camp.

## Stòria
Ël pòlo a l'é në spòrt antich, a armonta ai përsian, quand a l'era në spòrt propedèutich a la guèra, përché la fasson ëd bate la bala a l'é da l'aut al bass, coma con na sàber. La prima partìa confermà a l'é stàita giugà ant ël '600 a.C., disputà tra ij përsian e ij turchman.

Ël gieugh a l'é stàit amportà ant l'imperi Bisantin e an India, andoa ij colòn anglèis a l'han creà le règole moderne ant ël 1862.

## Copa dël Mond
La Copa dël Mond ëd pòlo a l'é stàita vagnà:

* 5 vire dl'Argentin-a
* 3 vire dal Brasil
* 2 vire dal Cile
* 1 vira da Stat Unì d'América e Spagna

## Variant

* Gamel pòlo (camel polo): giugà ant ij Paìs dël Gòlf Persich dzora ij gamel.
* Elefant pòlo (elephant polo): giugà an Thailandia dzora j'elefant.
* Pòlocross (polocrosse): mës-ciada ëd pòlo e lacross, a ven giugà ant l'Australia, l'Anghiltèra e ël Sudàfrica. An Piemont a-e é në stabiliment a Somariva dël Bòsch.

## Nòte

Categorìa:Spòrt
Categorìa:Spòrt ant ël Regn Unì
Ghërsin

Ël **ghërsin** a l'é un bastonsin ëd pan tìpich dël Turinèis, tirà e crocant. 

A l'é una dle pi arnomà e spantià specialità dla gastronomìa piemontèisa, nen mach una dle pi arnomà dla cusin-a italian-a al forëste.

## Stòria

Soa nàssita a armonta al 1679, quand ël panaté dla cort Antonio Brunero, mnà da le indicassion dël médich lansèis Teobaldo Pecchio, a l'ha anventà sta sòrt ëd pan për podej nutre l'avnì re Vitòrio Medeo II, che a l'avia na salute dandanant e a l'era pa bon a digerì la moleja dël pan.

## La riussìa
Re Carlo Felice a-j mangiava për passatemp al Teàter Regi.

Napoleon Bon-a-part a l'avia creà un servissi ëd traspòrt da Turin a Paris, mach për porté ij ghërsin an Fransa.

## Composission
Midema ëd cola dël pan normal, ma a l'ha na forma longa e strèita ch'a përmëtt na cheuita uniforma, a-i é mach crosta e pa ëd moleja. 

## Tipo

* Ël ghërsin tradissional e pi antich a l'é ël *robatà,* ch'a l'é motobin dësregolar coma forma.
* Lë *stirà* a l'é un ghërsin pi nuviss com anvension, a l'é pi seuli e drit con na forma regolar.

Categorìa:Mangé
Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Palio dla Gru

Ël palio dla gru a l'é n'aveniment anual, organisà dl'associassion *Cojtà Gruliascheisa,* ch'a s dësvlupa ant ël comun ëd Grujasch, a dura apopré na sman-a, ma ël palio ver e pròpe a s ten minca prima dumìnica ëd giugn.

## Stòria
Ël palio dla gru a l'é nàit ant ël 1984, për memorié la liberassion dël comun dla pest ant ël 1599, anveniment capità vzin al carlevé, donch ël palio a veul memorié costa soa festa special.

## Dësvilup
A pijo part al palio 7 borgià ëd Grujasch: San Cesco d'Assisi, Borg Senter  - Ressia - San Bastian, Zèrb, Lesna, Paradiso - Quaglia, Santa Maria e San Giaco.

L'aveniment a cominsia na sman-a prima, con un crior ch'a slarga la vos che la pest a l'é finìa. Dòp diverse preuve, la prima dumìnica ëd giugn, minca borgià a l'ha un cher rapresentativ a doe roe e con un pèis dai 55 ai 65 kg, mnà dai *monaté*, visadì ij coridor.

Minca coridor a fa un vir dël përcors sensa ël cher, peuj a s fan autr 5 vir con ël cher, mnà dai 4 monaté.

Ël borg vincitor a vagna ël drap dël palio, ël "Paliet" (quàder d'un pitor local), mangé e beive.

### Bala-strass
La bala-strass (an italian "pallastraccia"), a l'é n'aveniment scondari, ch'a s ten ël vënner, a l'ha pa na rason stòrica, ma a l'é stàita anserì ant ël palio përché a l'é në spòrt, simil al fòtbal florentin, giugà da fomne, ël nòm a ven dal fàit che la bala a l'é fàita ëd strass.

Categorìa:Grujasch
Metropolitan-a ëd Ël Càiro

La **metropolitan-a ëd Ël Càiro** (an lenga àraba: *مترو أنفاق القاهر* visadì: *Metro Anfāq al-Qāhirah*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Ël Càiro, ant l'Egit. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 27 stèmber 1987. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 3 linie longhe an total 106,8 km con 84 stassion. 

El Càiro
Anlevament ëd limasse

L**'anlevament ëd limasse** a l'é na grinfa dla zootécnica, ch'a l'ha com but chërse lumasse për esse mangià o dovrà ant l'andustria cosmética.
## Stòria
L'anlevament ëd lumasse a l'é documentà dai temp dij Roman, con anlevament conossù a Tarquinia.

Plinio ël Vej a parla d'un anlevament ëd lumasse andoa le bestie a venio nutrìe con mangé e vin.

## Fasson d'anlevament

### Fasson d'anlevament al duert

Pi complicà ma pi spantià: an Italia al 97%. 

Costa fasson a consist ant l'introdussion an cioende (anti-bava e anti-scapà) dle lumasse fumele destinà a la riprodussion për moltiplicasse.

Ël teren anciovendà a l'é sëmnà con piante për nutriment, angrass lest, creassion d'un leu ideal e sicur për le limasse. Le smens a peulo esse ëd còj sivalié, còste, rampon spadon, trafeuj nan e virasol.

Ël prodòt a l'é considerà pi bon e savurì con costa fasson.

### Fasson d'anlevament sarà

Costa fasson d'anlevament l'é tipica ëd Fransa e Spagna. 

Ant n'anvironament sarà, le limasse a son riparà dai predator, ma ël cost a l'é motobin pi aut, përché a venta manten-e ël leu polid e buté andrinta ël mangé.

Ant un leu sarà a l'é men comun la cassa da part ëd bòje, reptij e osej.

L'ecessiva assimilassion d'anidrid carbònica e la mancà possibilità d'avej l'umidità natural a porta la limassa a avej na carn con bassa sust che na vira cheuita a perd n'auta part dël pèis.

### Cheujta e spurgament
Le limasse anlevà a peulo esse cheujte tut l'ann: na vita cheujte a son butà a spurghé i lìquid an gabie o cassie an bòsch për 10-15 sensa mangé, për peuj esse anvlopà.

## L'anlevament ëd limasse an Italia
An Italia a-i son apopré 9.000 asiende professionaj ant ël setor ch'a riessu a produve ël 49% dël mercë intern, antratan ël 51% dla produssion a ven dai Paìs dl'Europa dl'Est e dël Magreb. 

Ël mercà dle limasse an Italia a valej 210 milion d'euro, antratan ël prodòt intern a l'é 120 milion d'euro l'ann.

Piemont, Lombardìa e Toscan-a a son le region ch'a prodùvo pi limasse.

Tante asiende a dovro la Fasson Cheraschèisa: Cherasch a l'é an efet un pòlo dl'anlevament ëd limasse, nen mach n'esempi d'ecelensa.

A Borgh San Dalmass, a s ten la Fera Frèida dla Lumassa, ch'a l'é organisà da pi ëd 450 edission.

## Mercà mondial
Ant ël 2014 a j'ero stàite consomà 811.000 tonelà ëd limasse dle specie *Cornu aspersum*  e *Helix pomatia* an costi paìs:

Le lumasse a son consumà prinsipalment sota forma ëd mangé, ma lor bava, ant l'andustria cosmética e lor euv (ciamà cavial ëd lumassa) a son ëdcò dovrà. 

## Nòte


Categorìa:Travaj ëd la campagna
British Airways

La **British Airways** a l'é la prinsipal companìa d'aviassion dël Regn Unì.
Soa sede a l'é a Hillingdon, davzin a Londra.

L'aministrator delegà a l'é Sean Doyle.

## Stòria
La British Airways a l'é nassùa dël 31 mars 1974 da la fusion ëd la *British Overseas Airways Corporation* (*BOAC*), la *British European Airways* (*BEA*), la *Cambrian Airways* e la *Northeast Airlines*.
A l'é part dl'aliansa *Oneworld*.

## Anliure
* Sit offisial dla British Airways

Categorìa:Aviassion
Paradòss dla tampa

Ël **paradòss dla tampa** a l'é na metàfora, part dla teorìa conòmica dëscrivua dl'econòmista anglèis John Maynard Keynes, ant soa euvra "Teorìa general dl'ocupassion, dl'anteress e dla moneda".

## Achit

John Maynard Keynes, dòp ël robaton ëd Wall Street dël 1929, a l'avia capì ch'ël sistem liberìsta e an particolar la Les dël Say a j'ero fondà dzora dle busiardarìe, përché prima dl'aveniment dël 1929, a s pensava che l'oferta a davìa vita a la prope domanda, ma ël robaton ëd Wall Street a l'era causà da l'esagerassion ëd marcansìa pa vendua.

La conseguensa a l'é stàita che j'antrapreneur a l'han ancaminasse a licensié j'ovrié për causa dla ridussion dl'entrade conòmiche, e për artorné a avej la pien-a ocupassion dij mes produtiv a angagiavo pi ovrié, ma an pagand lor na gifra pi bassa ëd prima.

## L'ideja ëd Keynes
John Maynard Keynes a pensava ch'ij salari a podìo nen esse bassà, përché a j'ero già ël mìnim për la sussistensa; ma ëdcò se costa afermassion a fussa nen stàita biandà, ij liberist a l'avrìo angagià pi ovrié, ma costi a l'avrìo catà men marcansìa con un salari pi bass ëd prima, an bassand an manera ulterior la domanda general e ëd conseguensa le entrade djë antrapreneur.

Se nopà j'antrapreneur a l'avrìo pa licensià j'ouvrié për angagene ëd neuv a un pressi pi bass, la produtività e la domanda general a sarìo pa armudà.

L'unich soget, che scond Keynes a peul aumentà la domanda, a l'é lë Stat. Cost a dovrìa finansié dle euvre publiche ëd qualsëssìa tipo. An efet ël conòmista a parla con na metàfora ëd na tampa, scavà da ovrié pagà da lë Stat, përché an bassand la disocupassion, coste përson-e a podrìo caté marcansìa, e vzin a la tampa, a-i sarìo dij servissi për j'ovrié (obergi, òsto...): tut lòn a aumentërìa la domanda general.

Ël paradòss a sta ant ël fàit che la tampa a l'ha gnun sust, a part dé vita a neuva domanda, tant che na vira che la tampa a sarà scavà, Keynes a consija ëd quatela e via parej a l'infinì. (La tampa a sta a simbolisé ch'a amporta pa còs a sta finansiand lë Stat, tut a peul dé vita a neuva domanda).

## Përché pa mach aumenté ij salari dij travajeur?
Aumenté ël salari ai travajeur, donch già salarià, a j portërà a vansé l'argent, antratan ij disimpiegà, se angagià, a spendëran la pi gròssa part dël salari.

## Nòte


Categorìa:Economìa
Decio

**Decio**, visadì **Gai Messio Quint Trajan Decio** (an latin *Gaius Messius Quintus (Lucius?) Traianus Decius (Valerianus?)*; Budalia, 201 – Abrittus, 1º luj 251 dGC), a l’é stàit imperator roman dal 249 fin a soa mòrt ansema a so fieul pì grand Erenni Etrusch durant la bataja ëd Abrittus.

Sò serior a son stàit Trebonian Gal e ël fieul pì giovo ëd Decio, Ostilian.

Categorìa:Imperator roman
Filip l'Àrab

**Filip l'Àrab** (**Philippus Arabs o Arabicus**), visadì **Marc Giulio Filip August** (an latin *Marcus Iulius Philippus Augustus*; Trachontis, 204 anviron – Veron-a, 249 dGC), a l’é stàit imperator roman dal 244 fin a soa mòrt.

Sò serior a l'é stàit Decio.

Categorìa:Imperator roman
Hayreddin Barbarossa

**Hayreddin Barbarossa** (nassù vers ël 1478 - mòrt ël 4 luj 1546), conossù an Italia coma **Ariadeno Barbarossa**, a l'é stàit un amiràj otoman ch'a l'ha dàit na contribussion fondamental a l'espansion dl'Imperi Otoman ant ël Mediterani durant ël sécol XVI. Sò nòm "Barbarossa" a ven da soa barba rossa, e "Hayreddin" a veul dì "ël mej dla religion".

## Gioventù
Hayreddin a l'é nassù ant l'ìsola ëd Lesbo, antlora part dl'Imperi Otoman. A l'era ël pì giovo dij quatr fieuj ëd Yakup Aga, un turch, e Katerina, na greca. Con sò frel magior **Oruç**, a l'ha ancaminà soa cariera 'me corsar ant ël Mediterani ossidental.

## Cariera 'me corsar
An tra 'l 1503 e ël 1510, Hayreddin e Oruç a l'han operà da la costa dël Maghreb, atacand le nav cristian-e e stabilend na base a Djijeli (ant l'Algeria d'ancheuj). Soa nòmina a l'é chërsùa tant che:
* A l'han butasse al servissi dël sultan otoman
* A l'han conquistà vàire sità dla costa nord-african-a
* A son dventà na minassa për le potense cristian-e dël Mediterani

## Comandant dl'armada otoman-a
Dòp la mòrt ëd sò frel Oruç dël 1518, Hayreddin a l'é dventà ël cap ëd la flota otoman-a an Mediterani. Sò sucess pì amportant a comprend:
* La conquista d'Algeri dël 1529
* La vitòria a la bataja ëd Prevesa dël 1538
* La conquista ëd Tùnis dël 1534
* Na campagna an Italia dël 1543-44 an colaborassion con la Fransa

## La bataja ëd Prevesa
Ant ël 1538, Barbarossa a l'ha afrontà la Liga Santa sota ël comand d'Andrea Doria. Malgré ch'a l'avèissa na flota pì cita, a l'ha vagnà na vitòria decisiva ch'a l'ha:
* Confermà la superiorità otoman-a an Mediterani oriental
* Përmëttù a j'Otoman ëd controlé ël mar për àutri 30 agn
* Consolidà soa reputassion 'me amiràj genial

## Eredità
Hayreddin Barbarossa a l'é mòrt a Istanbul ant ël 1546. Soa contribussion a l'é stàita fondamental për:
* L'espansion otoman-a an Mediterani
* La creassion ëd na potensa naval otoman-a
* La difusion ëd l'Islam ant ël Mediterani ossidental

A l'é storà ant un mausolé a Istanbul, ch'a resta n'importanta atrassion turìstica.

## Ant la coltura 'd massa
Barbarossa a l'é stàit rapresentà an:
* Literatura otoman-a e àraba
* Film e serie televisive
* Videogieugh stòrich

## Vëdde 'dcò
* Imperi Otoman
* Corsar
* Mediterani
* Stòria dl'Algeria
* Bataja ëd Prevesa

Categorìa:Personalità dël sécol XVI
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Delta Air Lines

La **Delta Air Lines**, conossùa ëdcò màch 'me **Delta**, a l'é una dle prinsipaj companìe d'aviassion djë Stat Unì.
Soa sede a l'é a Atlanta, an Geòrgia.

L'aministrator delegà a l'é Ed Bastian e so prëssident a l'é Glen Hauenstein.

## Stòria
La Delta Air Lines a l'é nassùa dël 2 mars 1925 a Macon (Geòrgia).
A l'é part dl'aliansa * SkyTeam*.

## Anliure
* Sit offisial dla Delta Air Lines

Categorìa:Aviassion
Lacross

Ël **lacross** (dal fransèis "*Lacrosse"*) a l'é në spòrt d'echip, d'origin nòrdmerican-a, ch'a l'ha ël pi grand spantiament ant jë Stat Unì d'América e an Canadà. An cost'ultim Paìs a l'é un dij doi spòrt nassionaj, ansem a l'hockey an sla giassa.

A l'é stàit spòrt olìmpich doe vire (1904 e 1908) e lë a sarà ëd neuv ant l'edission dël 2028 (ma ant la variant a ses giogador).

Për dëssernlo da le autre variant ëd lacross, a l'é ciamà "*field lacrosse"* o lacross ant ël camp.

## Stòria
Ël lacross a l'é nàit dai nativ américan, ch'a giugavo në spòrt ch'ant ël secol ch'a fa XV a l'é stàit ciamà "*Baggataway".*

A l'era në spòrt dovrà ëdcò për risòlve dle custion tra le tribù: le partìe a podìo duré për di e a-i ero senten-e ëd giogador.

Ij prim a documenté cost spòrt a j'ero stàit ij fransèis, ch'ant ël 1636 a l'avio batì an regolament.

Grassie a soe rèis, ij nativ american a peul pijé part a le competission antërnassional con lor echip nassional (*Haudenosaunee Nationals Lacrosse Team).*

## Regolament
A-i son doi echip con 10 giogador l'un-a (12 për la version feminin) e a s giuga al duert. Minca echip a l'ha

* 1 portié;
* 3 difensor;
* 3 median;
* 3 atacant.

Ël but a l'é tiré la balin-a drinta dle cite pòrte, la balin-a a l'é granda coma na bala da tennis ma a l'é motobin pi grev.

Ij giogador a peulo toché la balin-a mach con la rachëtta, ciamà *"Crosse".* Tut ij giogador a deuvo vestisse con casch, ghëmmotié e guant protetiv, përché la balin-a a peul fé mal se a riva ant ël visagi, e a l'é consentì ël contat an batand la rachëtta e la man nemisa për fé campé la balin-a.

L'echip ch'a marca pi but ant le 60 minute dla partìa a vagna. La partìa a l'é partagià ant 4 temp, minca da 15 minute

## Variant

### Lacross cioendà

Ël **lacross cioendà** (o indoor lacrosse o box lacrosse) a l'é giugà da echip com 5 giogador d'andi pi un portié, dzora na pista da hockey an sla giassa andoa la giassa a l'é stàita gavà o quatà con erba sintetica.   

Le pòrte a son pi cite e ël portié a vestiss pi protession.   

### Lacross a ses
Ël **lacross a ses** (o sixes) a l'é na variant dël lacross giugà al duert con ses giogador për echip, batì ant ël 2021. 

Le differense a son un camp pi cit e che tute le rachëtte a son pi cite (short crosses).

## Nòte
Categorìa:Spòrt
Categorìa:Spòrt e dësmore
Categorìa:Spòrt d'echip
American Airlines

L**'American Airlines** a l'é una dle prinsipaj companìe d'aviassion djë Stat Unì.
Soa sede a l'é a Fort Worth, an Texas.

L'aministrator delegà a l'é Robert Isom e so prëssident a l'é Greg Smith.

## Stòria
L'American Airlines a l'é nassùa dël 25 giugn 1936.
A l'é part dl'aliansa *Oneworld*.

## Anliure
* Sit offisial dl'American Airlines

Categorìa:Aviassion
Armstrong Whitworth A.W.38 Whitley

L**'Armstrong Whitworth A.W.38 Whitley** a l'é stàit un bombardié mojen a doi motòr fabricà ant ël Regn Unì adnans la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 17 mars 1936 e a l'é intrà an servissi dal 1937.
A l'é stait dovrà dzortùt da la RAF angleisa durant la Sconda guèra mondial. 
L'Armstrong Whitworth A.W.38 Whitley a l'é stàit prodovù an 1.737 esemplar, soa lestëssa màssima a l'era ëd 370 Km/ora e son ragg d'assion a l'era ëd 2.650 Km.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Scandinavian Airlines

La **Scandinavian Airlines**, conossùa ëdcò màch 'me **SAS** (*Scandinavian Airlines System*), a l'é la prinsipal companìa d'aviassion ëd Danimarca, Norvegia e Svessia.
Soa sede a l'é a Solna, an Svessia.

L'aministrator delegà a l'é Anko van der Werff.

## Stòria
La Scandinavian Airlines a l'é nassùa dël 17 stèmber 1946.
A l'é part dl'aliansa *SkyTeam*.

## Anliure
* Sit offisial dla Scandinavian Airlines

Categorìa:Aviassion
Perth

**Perth** a l’é 'na sità australian-a. Soa popolassion a l'é ëd 2.384.371 abitant (2024) e as treuva ant lë stat dl'Australia Ossidental. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Basil Zempilas.

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Australia
Categorìa:Sità dl'Osseania
Fogassa 'd Cher

La fogassa ëd Cher a l'é na specialità dossa dla sità ëd Cher.

## Ingredient e preparassion

* 1 kg ëd farin-a 00 për doss

* 150 g ëd làit

* 300 g ëd butir

* 15 g d'alvà ëd bira

* 10 g ëd sal
* sùcher

* bastansa eva për avej n'ampast còti ma pa lìquid

A s'ampasta tut. A s lassa alvé për n'ora, quatà, a 25-30 °C, peuj a s taja e a s dëstende sle feuje d'aram: ambelessì a s lassa alvé për àutr 40 minute, a s campa bondansa ëd sùcher sëmmolà e a s anforna a pi ëd 280 °C për mes ora apopré.

## Galucio 'd Cher
Ël galucio a l'é na merendin-a, compòsta da fogassa ëd Cher a forma ëd gal.

A l'era an vòga tra ij agn '50 e '70 dël secol ch'a fa 20, peuj a l'é stàita dësmentià e ri-dëscheurvà ant ij agn '20 dël secol ch'a fa 21.

A l'é fàit a forma ëd gal përché a l'é simbol ëd salute, guerna e vitòria.

## Nòte

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Mangé
Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Categorìa:Cher
Fiat B.R.20

Ël **Fiat B.R.20 "Cicogna"** (Sicògna) a l'é stàit un bombardié mojen a doi motòr fabricà an Italia adnans la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 10 fërvè 1936 e a l'é intrà an servissi da l'otogn 1936.
A l'é stait dovrà dzortùt da la Regia Aeronautica e da l'aviassion dl'Amperi giapòneis durant la Sconda guèra mondial. 
Ël Fiat B.R.20 "Cicogna" a l'é stàit prodovù an 600 esemplar anviron, soa lestëssa màssima a l'era ëd 430 Km/ora e son ragg d'assion a l'era ëd 3.000 Km.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Sud-Aviation SE 210 Caravelle

Ël **Sud-Aviation SE 210 Caravelle** a l'é stàit n'avion 'd linia a doi motor për curte e mojen-e distanse costruì an Fransa. 

Ël prim vòl dël protòtip a l'é stàit dël 27 maj 1955 e a l'é intrà an servissi dël 6 maj 1959 con l'Air France.
Dal 1958 al 1973 a son stàit construì 279 *Caravelle*.
Soa lestëssa màsima a l'era ëd 805-850 km/h a scònda dle version.

Categorìa:Avion
Zohran Mamdani

Zohran Kwame Mamdani (Kampala, 18 ottobre 1991) a l'é n'òm polìtich american d'orìgin indian-e e ugandèise, sìndich elet ëd New York ch'a intrërà an ufissi ël 1º gené 2026.

## Biografìa
Mamdani a l'é nàit a Kampala, capital dl'Uganda, ant ël 1991, e a l'é fieul ëd Mahmood Mamdani, professor ant la Columbia University, ugandèis ëd nassita ma originari dël Gujarat an India e ëd religion islamica, e Mira Nair, arnomà regista indian-a originaria dël Punjab e ëd religion induista; sò scond nòm, Kwame, a i j'é stàit dàit da sò pare an onor ëd Kwame Nkrumah, prim president dël Ghana.

A sinch agn a l'é tramuvasse con la famija a Sità dël Cap, andoa sò pare a mostrava a l'università, nopà a set agn a l'era tramuvasse a New York. 

A l'é laureasse an studi african ant ël 2014.

Dòp jë studi a l'é ancaminasse a canté con lë stranòm ëd Young Cardamom (o Mr Cardamom).

### Cariera polìtica
A l'é stàit un dij fondator dël moviment ëd giustissia për la Palestin-a a l'università.

As considera socialist democràtich, a l'é dventà member dla ciambrea dlë stat ëd New York ant ël 2020 e a l'é dventà sìndich ël 4 novèmber 2025, an vagnand con ël 56% dle preferense contra l'aversari Cuomo, an promëttend regolamentassion an materia ëd fit e traspòrt publich gràtis.

### Corsa për l'ufissi 'me sìndich ëd New York
A fërvé 25 Mamdani a l'avia l'1% dle preferense ant ij sondagi e a novèmber cost nùmer a l'era montà a 56%. Chiel a l'ha dovrà 3 strategìe:

# Publicità ant ij social: a l'é ancaminasse a fé dij vìdeo con lë sviciofonin a cost zero, an dventand na përsonalità ant la ragnà, minca di an capend qual a j'ero ij vìdeo ch'a tiro pi l'attension. Sò canaj social a j'ero motobin pi seguité che coj dl'aversari Cuomo, ch'a l'avia spendu 25 milion ëd dollar an publicità, sensa arzultà.
# Ël 29 otòber, Mamdani a l'ha batì na conferensa stampa, pa con ij gasëttié ma pitòst con 70 creator dij vìdeo sla ragnà, seguità da 77 milion ëd përson-e an total, ëdcò costi a j'ero nen pagà, ma a chërdìo an chiel.
# Quatr di prima dle elession, Mamdani a l'ha virà ses sale da bal ant na neuit, an tirand l'attension dij giovo. Ëd conseguensa, ël 78% dij giovo dai 18 ai 29 agn, a l'han votà për Mamdani.

## Vita privà
A l'é musulman sciit duodeciman, naturalisà ant ël 2018 com american, a l'é n'amant dl'hip hop.

## Nòte

Categorìa:Òm polìtich
Categorìa:New York (stat federal)
Categorìa:Stat Unì d'América
Categorìa:Polìtica
Breda Ba.65

Ël **Breda Ba.65** stranomà "Nibbio", a l'é n'avion bombardié len italian a un motòr ëd la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël stèmber 1935 e a l'é intrà an servissi dal 1937 fin dël 1941.
A l'é stait dovrà dzortut da la Regia Aeronautica a l'inissi dla Sconda guèra mondial. 
A l'é stait prodovù an 218 esemplar. Soa lestëssa màssima a l'era ëd 430 Km/h.

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
CANT Z.506

Ël **CANT Z.506**, stranomà *Airone*, a l'é stàit n'idravion da riconission italian ëd la Sconda guèra mondial a tre motor.
Progetà da Filippo Zappata, a l'ha volà la prima vira dël 19 òst 1935 e a l'é intrà an servissi dal 1936 fin dël 1960 an Italia.
A l'é stait dovrà dzortut da la Regia Aeronautica durant tùta la Sconda guèra mondial e apress da l'aviassion dla Repùblica italian-a.
A l'é stait prodovù an 356 esemplar e soa lestëssa màssima a l'era ëd 370 Km/h.

 
Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Haluk Bilginer

**Nihat Haluk Bilginer**, (Izmir, Turchìa, 5 giugn 1954), a l'è n'ator turch.

Bilginer, Haluk
Bilginer, Haluk
Bilginer, Haluk
Bilginer, Haluk
Metropolitan-a ëd Chicago

La **metropolitan-a ëd Chicago** (conossùa 'me *The "L"*, visadì *elevated*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Chicago, ant jë Stat Unì. A l'é caraterisà për viagè squasi totalment an viadot elevà dzora lë strà dla sità. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 6 giugn 1892. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 9 linie ëd metropolitan-a pesant longhe an total 165,4 km con 144 stassion. 

Chicago
Metropolitan-a ëd Montréal

La **metropolitan-a ëd Montréal** (ciamà localment *le Métro de Montréal*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Montréal, an Canadà. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 14 otòber 1966. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 4 linie ëd metropolitan-a pesant longhe an total 65,33 km con 68 stassion. 

Montréal
Franz Marc

**Franz Marc** (Mùnich, 8 ëd fërvé 1880 – Braquis, 4 ëd mars 1916) a l'é stàit un pitor alman.

Marc, Franz
Metropolitan-a ëd Delhi

La **metropolitan-a ëd Delhi** (ciamà en hindi *दिल्ली मेट्रो; Dillī Meṭro*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dle sità ëd Delhi, New Delhi e Noida, an India. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 24 dzèmber 2002. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 10 linie ëd metropolitan-a pesant longhe an total 347,66 km con 253 stassion. 

Delhi
Biraghi (asienda)

Biraghi a l'é n'asienda italian-a ëd mangé, specialisà an formagg.

## Stòria
L'imprèisa a l'é nàita ant ël 1934 a Cavlimor da Ferruccio Biraghi, antrapreneur lòdigian.

La prodossion a l'é stàita artisanal fin a j'agn otanta, quand l'asienda a l'é coredasse ëd tecnologìe industriaj e a l'ha armudà la forma societaria an S.p.A..

Ant ël 2019 l'asienda a l'ha deurbà na botega monomarca an Piassa San Carl a Turin. Drinta a son vendù tut ij prodòt Biraghi (coma la bërgonzòla), ansema ai giassèt semiartigianaj Biraghi, disponìbil mach ant ël gust fior ëd làit. Costa sèrnita ëd vende mach na sòrt ëd gust a l'é an contratendensa con la dësferensiassion, përché con un sol gust, costa botega a l'ha l'80% dle broe conòmiche.

## Prodòt

* Gran Biraghi (formagg gran-a a pasta goregna, soens vendù ant paralelepìped ciamà "Biraghin")
* Bërgonzòla DOP Biraghi
* Gran Seirass Biraghi
* Formagg ëd feja sard Biraghi
* Burir Biraghi
* Mosarela Biraghi
* Làit Biraghi
* Giassèt Biraghi (mach al fior ëd làit)
* Ciuciòire Biraghi (al gust ël làit e cafè)

## Sponsorisassion
Biraghi a l'ha colaboré con ël fumet Luv Berto (*Lupo Alberto*) e ant ël 2023 a l'ha gifrà n'acòrd ëd sponsorisassion con la Nassional Italian-a ëd fótbal.

## Nòte

Categorìa:Industria e produssion
Categorìa:Industria
Categorìa:Cavlimor
Categorìa:Formagg
Categorìa:Mangé
Krasnodar

**Krasnodar** (*Краснодар* an russ), prima ciamà **Ekaterinodar** (*Екатеринодар* an russ), a l'é la sità pi granda ant ël sud dla Russia e sènter aministrativ dël Kraj ëd Krasnodar, ch'a resta vzin ai mar d'Azov e Néir. A l'é stàita fondà dël 1793.

## Popolassion
La sità a conta 1.154.885 abitant (pi che 1,26 milion ant l'àrea urban-a e pi che 1,77 milion ant la sità metropolitan-a), lòn ch'a la rend la sità pi popolà ant ël Distret Federal Meridional e un-a dle pi grande ant tuta la Russia.

## Përsonalità
* Anna Netrebko, a l’é na cantanta lìrica.

## Galèria

Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg
Триумфальная арка и памятник Святой Екатерине (1).jpg
Медакадемия Краснодар Russia.JPG
View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg
Здание гостиницы централь 03.JPG
Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg
2022. Краснодар DSC 9475.jpg
Екатерина Великая. Монумент.JPG


## Nòte

## Anliure esterne

Categorìa:Sità russe
Dani Rodrik

**Dani Rodrik**, (Istanbul, 14 ost 1957), a l'è un conomista turch. A l'é professor a l'Università ëd Harvard.

Rodrik, Dani
Rodrik, Dani
Ian McShane

**Ian McShane**, nòm complet **Ian David McShane**, (Blackburn, Lancashire, 29 september 1942) a l'é n'ator cinematogràfich e dla television britànich.
## Biografìa
Ian McShane a l'é fieul ëd Irene Cowley e ëd Harry McShane.

McShane, Ian
McShane, Ian
Clash Royale

***Clash Royale***  a l'é un videogieugh strategich an temp real del 2016, dësvlupà e spantià da Supercell për sistem iOS, Android, HarmonyOS e Microsoft Windows.

Ël giuegh a l'é surtì ant ël 2016 e ant ël 2024 a l'era stàit dëscarià 500 milion ëd vire su Google Play.

Dzora lë sviciofonin a l'é possibil giugheje con na man sola, an podend fé autr con l'autra man.

## But e fonsionament
Ël giuegh a cominsia ant n'aren-a, a-j son 3 tor për giogador,

le tor pi cite a son posissionà ai fianch dl'aren-a e tra coste doe a-i é la tor sentral.

As giuga 1 contra 1 (ant la modalità clàssica) e ël but a l'é dësblé le tor dël nemis e difende le pròpe. A la fin dla partìa, a vagna ël giogador ch'a l'ha dësblà pi tor rispet a l'autr, as peul ëdcò vagné an dësbland la tor sentral dël nemis.

Se a la fin dij temp normal (3 minute) ij doi giogador a son pari, a-j saran ij temp suplementar, a cola mira, ël prim giogador a dësblé na tor nemisa a vagna; se gnun a dësbla na tor nemisa, a la fin dij temp suplementar (na minuta) a vagna col ch'a fàit pi darmagi a la tor nemisa.

## Carte e "elisir"
A-j son 117 carte diferent su Clash Royale e mincadun-a a l'é part d'una categorìa:

* **trupa**: unità ch'a bogia ant l'aren-a e a peul esse volàtila o teren-a e a peul taché tute le unità nemise o mach le costrussion e le tor
* **mascheugn**: a peulo esse tirà sle unità, le costrussion e le tor nemise, a peulo fërmele, flambele o tramuvele.
* **costrussion**: carte ch'a bogio nen për l'arena, ma a sparo o svario le trupe nemise

Tute le carte, a part për dontré mascheugn, a peulo esse buté mach ant la propre metà dl'aren-a.

#### Rarità
Minca carta a l'ha un livel ëd rarità:

* Comun
* Rair
* Epich
* Legendari
* Campion

Pi a son comun, pi a l'é belfé trovele ant le cassie e ant ël negòssi.

#### Elisir
Minca carta a costa na quantità precisa d'elisir për esse butà ant l'aren-a; l'elisir a l'é prodòt autonomament dal gieugh, a l'é prodòt ël dobi pi lest ant l'ultima minuta dël gieugh e 3 vire pi lest ant ij supplementar. A-i é 'dcò na carta ch'a peul batì elisir, ch'a l'é la pompa d'elisir.

#### Bochèt
Për giughé, ël giogador a deuv avej un bochèt ëd 8 carte, e un bochèt a l'é bon për vagné quand a l'ha carte ofensive, difensive, dontré për copé le carte volàtil nemise e a deuv costé pa trop, përché se nò as riesse nen a buté bastansa carte ant l'aren-a për taché e difende.

#### Livel
Le carte a l'han un livel, pi chiel a l'é aut, pi a fa mal a le carte nemise, për mijoré le carte, a venta trovelne bastansa e paghé con le monede dël gieugh, ant ël gieugh a l'é facilità chiel ch'a l'ha le carte con ël livel pi aut, cost a fa anrabià ij giogador, ch'a diso che a basta paghé për mijoré le carte e vagné.

## Dobion
Clash Royale a l'ha ispirà tant videogieugh simil, mugiabil ant la categorìa ëd gieugh ciamà "Difèisa dla tor" (tower defense).
Categorìa:Videogieugh
Categorìa:Sviciofonin
August Macke

**August Macke** (Meschede, 3 ëd gené 1887 – Dipartiment ëd la Marna, 26 ëd stèmber 1914) a l'é stàit un pitor alman.

Macke, August
Metropolitan-a ëd Toronto

La **metropolitan-a ëd Toronto** (*Toronto subway*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Toronto, an Canadà. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 30 mars 1954. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 4 linie ëd metropolitan-a pesant longhe an total 76,9 km con 74 stassion. 

Toronto
Metropolitan-a ëd Miami

La **metropolitan-a ëd Miami** (ciamà *Metrorail*) a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Miami, ant jë Stat Unì. A l'é caraterisà për viagè totalment an viadot elevà dzora lë strà dla sità. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 20 maj 1984. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 2 linie ëd metropolitan-a pesant longhe an total 24,4 km con 23 stassion. 
An dzorpì a i é un sistema ëd traspòrt len an viadot ciamà *Metromover* formà da 3 linie longhe an total 7,1 Km con 21 stassion che a colego ij prinsipaj leugh dël sentr dla sità ëd Miami. Lë stassion ëd corispondensa antrames ël Metrorail e ël Metromover a son cole ëd *"Government Center"* e *"Brickell"*.

Miami
T-90

Ël **T-90 Vladimir** (*T-90 Владимирa*) l'é un car armà pesant russ prodovù a parte da j'inissi dj'agn '90 da la *Uralvagonzavod* o *"UVZ"* 'me evolussion ëd ël T-72. A l'é armà con un canon 2A46M-2 a cana lissa da 125 mm., da 'na mitraja coassial PKT da 7,62 mm. e da 'na mitraja KORD da 12,7 mm.   
La produssion a l'é comensà dël 1992 e a l'é entrà an sevissi dal 1993 con le forse ëd tèra dl'Armà russ-a e a l'é ëdcò an servissi an motobin armà dël Mònd.
A l'é stàit prodovù fin al dì d'ancheuj an vaire version an anviron 4.500 esemplar. 

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Car armà
T-14 Armata

Ël **T-14 Armata** (*Т-14 Армата*) l'é un car armà pesant russ prodovù a parte da j'inissi dj'agn 2010 da la *Uralvagonzavod* o *"UVZ"*. A l'é armà con un canon 2A82-1M a cana lissa da 125 mm. e da 'na mitraja KORD da 12,7 mm.   
La produssion a l'é comensà dël 2014 e a l'é entrà an sevissi dal 2022 con le forse ëd tèra dl'Armà russ-a.
A l'é stàit prodovù fin al dì d'ancheuj ant un numer nen conossù d'esemplar. 

Categorìa:Tecnologìa
Fogassa dossa

La **Fogassa dossa** o ëdcò **fogassa sucrà** a l’é 'na fogassa tipica dla sità ëd Lissandria.  
A l'é derivà da la fogassa ligurin-a ma, adnans ëd butela ant ël forn, a l'é quatà da abondant sùcher bianch.

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Rover (meison viturìstica)

La **Rover** a l'é stàita 'na meison viturìstica e soa sede a l’era a Longbridge, davzin a Birmingham ant ël Regn Unì.

## Stòria

### J'achit
La marca a l'é stàita fondà dël 1878 da John Kemp Starley e William Sutton, ch'a j'ero partì da na fusin-a 'd màchine da cusì, peuj specialisasse an biciclëtte, fin-a la progetassion ëd viture.

Dël 1948, Rover a l'ha presentà ël prim fòra-strà a trassion integral a Àmsterdam, grand dla lìnia dl'asienda ciamà Land Rover, ancheuj marca diferenta.

Dël 1967 a l’é vnùa pàrt del grop British Leyland, che dël 1975 a l'é stàit nassionalisà, dël 1981 a l'ha batì un sot-grop ciamà Austin Rover ch'a sarà privatisà dël 1988, an vendendlo a la British Aerospace. 

Dël 1994 ël grop Rover a l'é stàit vendù a BMW, che dël 2000 a l'ha dëscorporà, an vendend la lìnia Land Rover a Ford, an tenendse Mini e vendend a 1 sterlin-a Rover e MG a un consòrsi.

Ford a l'ha peuj catà la marca Rover për pa fé trigo con Land Rover.

Dal 2008 al dì d'ancheuj, Rover a l'é part dël grop indian Tata Motors, ch'a l'ha catà an col ann Rover, Land Rover, Jaguar, Daimler e Lanchester.

## Arferiment

Categorìa:Meison viturìstiche
Standard Oil

La **Standard Oil Company** a l'é stàita 'na sossietà ëd produssion, trasformassion e ëd comersalisassion ëd petròli djë Stat Unì.
## Stòria
La sossietà a l'é stàita fondà dël 1870 da John D. Rockefeller e so frel William Rockefeller.
Dël 1911 la sossietà, për via dle laj anti-concentrassion, a l'ha dovù divid-se ant le Set Seur dont: la *Socal* (Standard Oil of California, futur Chevron), la *SONJ* (Standard Oil of New Jersey, futur Exxon), la *Socony* (Standard Oil of New York, futur Mobil), la *Ohio Oil Company* (futur Marathon Petroleum), la *Sohio* (Standard Oil of Ohio), la *Standard Oil of Indiana* (futur Amoco) e la *Kyso* (Standard Oil of Kentucky).   

Categorìa:Economìa
Metropolitan-a ëd Norimberga

La **metropolitan-a ëd Norimberga** (an alman: *U-Bahn Nürnberg*, visadì *Untergrundbahn Nürnberg*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Norimberga, an Gërmania. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 1° mars 1972. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 3 linie longhe an total 38.2 km con 49 stassion. 
A l'é aministrà da la sossietà publica *Verkehrs-Aktiengesellschaft Nürnberg (VAG)*.

Norimberga
Metropolitan-a ëd Filadelfia

La **metropolitan-a ëd Filadelfia** (*SEPTA Metro*), a l'é ël sistema ëd tren rapid dla sità ëd Filadelfia, ant jë Stat Unì. 
La prim-a linia a l'é stàita inaugurà dël 4 mars 1907. Al dì d'ancheuj a l'é formà da 3 linie ëd metropolitan-a pesant e da 3 linie ëd metro-tranvìa longhe an total 64 km con 66 stassion. 

Filadelfia