open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tesin

Ël **Tesin** a l'é un fium dël Piemont, dla Lombardìa e dël Canton Tësin (Svìssera). 

## Përcors
A nass davzin al Nufenenpass (Svìssera), a forma ël lagh Magior e as campa ant ël Pò a Linarolo (PV).

## Statìstiche
Ël fium a l'é longh 248 km e a l'ha un bassin ëd 7.228 km². 

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont
* Lagh Magior

Categorìa:Afluent dë snistra ëd Pò
Categorìa:Dòire, canaj, lagh e rivo dla Lombardìa
Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Carpnea

**Carpnea** (*Carpenetta* an Italian) à le na Frassion del Comun ëd Casal, an Provincia ëd Coni

As treuva an diression  per andè a Racunis

Sá frassion a vìu ëd campagna

Categorìa:Frassion dla provincia ëd Coni
Scrivia

La **Scrivia** (an lìgur *Scrèivia*) a l'é un fium dla Liguria, dël Piemont e dla Lombardìa. 

## Përcors
A l'ha soe sorgiss en Liguria, ant ji Apenin; caland an diression nòrd a pasa peui an Piemont (provincia ëd Lissandria) campandse anfin 'nt ël Pò an Lombardìa, davzin a Cornale (PV).

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 19,2 m3/sec, un bassin ëd 1145 km² e na longheur ëd 117,2 km.

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Afluent ëd drita ëd Pò
Categorìa:Dòire, canaj, lagh e rivo dla Liguria
Categorìa:Provinsa ëd Lissandria
Categorìa:Dòire, canaj, lagh e rivo dla Lombardìa
Stassion ëd Castel d'Anon

La **stassion ëd Castel d’Anon** a l’é na stassion feroviaria dla ferovìa ch’a colega Turin con Génoa. A serv la comun-a ëd Castel d'Anon, ch’a resto ant la provincia d'Ast. A l’é servia dai treno regionaj.

Castel d'Anon
Agògna

L**'Agògna** (an italian *Agogna*) a l'é un fium dël Piemont e dla Lombardìa. 

## Përcors
A nass en Piemont dal mont Motaron, ant la comun-a d'Armagn; caland an diression sud a bagna ël teritòri 'd Noara e pasa peui an Lombardìa, campandse anfin 'nt ël Pò davzin a Mezzana Bigli (PV).

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 21,8 m3/sec, un bassin ëd 995 km² e na longheur ëd 140,2 km.

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Afluent dë snistra ëd Pò
Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Dòire, canaj, lagh e rivo dla Lombardìa
Yonne (fium)

L**'Yonne** a l'é un fium dla Fransa.  A dà sò nòm al dipartiment ëd l'Yonne.

## Përcors
A nass dal Mont Préneley (Nièvre) e as campa ant la Sen-a a Montereau-Fault-Yonne (Sen-a e Marna).

## Afluent
* Houssière 15,8 km (D) (o Oussière)
* Anguison 31,1 km (D)
* Auxois 22,7 km (D)
* Beuvron 40,5 km  (S)
* Cure 112 km (D)

## Statìstiche
Ël fium a l'é longh 292,3 km  e a l'ha un bassin ëd 10.836 km².

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Afluent dla Sen-a
Vilaine

La **Vilaine** a l'é un fium dla Fransa.  A dà sò nòm al dipartiment Ille-et-Vilaine.

## Përcors
A nass a Juvigné (Mayenne) e as campa ant l'Océan Atlàntich tra Muzillac e Pénestin.

## Afluent
* Ille
* Meu
* Seiche
* Semnon
* Chère
* Don
* Oust
* Isac

## Statìstiche
Ël fium a l'é longh 218,1 km  e a l'ha un bassin ëd 10.500 km².

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Afluent dla Sarthe
Gers (fium)

Ël **Gers** a l'é un fium dla Fransa.  A dà sò nòm al dipartiment dël Gers.

## Përcors
A nass a Lannemezan (Àut Pirené) e as campa ant la Garon-a a Layrac (Lot e Garon-a).

## Afluent
* (D) Cier, 13,7 km
* (S) Gèze, 11,7 km
* (S) Cédon, 18,7 km
* (S) Sousson, 33,9 km
* (D) Arçon, 18,2 km
* (D) Aulouste, 20,6 km
* (S) Talouch, 14 km
* (S) Ousse, 10,6 km
* (S) Lauze, 16,3 km
* (S) Auchie, 15,8 km

## Statìstiche
Ël fium a l'é longh 175,4 km  e a l'ha un bassin ëd 1.227 km².

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Afluent dla Garon-a
Joy Division

Ij **Joy Division** a son stàit na formassion rock, new-wave anglèisa, formasse dël 1977 e ativa fin al 1980, agn dla mòrt për suissidi ëd sò leader Ian Curtis. 

Ij component a j'ero: Ian Curtis (vos), Bernard Sumner (ghitara e sintetisator), Peter Hook (bass, baterìa eletrònica) e Stephen Morris (baterìa, sintetisator).

Aprèss la mòrt ëd Ian Curtis ij autr component a j'han formà ij New Order.

## Àlbom ant lë studi

* 1979 - *Unknown Pleasures*
* 1980 - *Closer*

Categorìa:Formassion musicaj dël Regn Unì
Categorìa:Formassion musicaj new wave
Tòs

La **Tòs** (an italian *Toce*) a l'é un fium dël Piemont. 

A l'é 'l pì amportant imissari dël Lagh Magior dòp ël Tesin.

## Përcors
A l'ha soe sorgiss ant la comun-a ëd Formassa e as campa ant ël  Lagh Magior dòp avèj traversà la Val d'Òssola.

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 69,9 m3/sec e na longheur ëd 83,6 km.

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Provinsa dël Verban-Cusi-Òssola
Pico Aneto

Ël **Pico Aneto** a l'é na montagna dla Spagna àuta 3.404 méter, la  pì àuta dij Pirené.

As treuva ant ël teritòri dla comun-a ëd Benasque (Aragon-a).

## Commons

Categorìa:Montagne
Categorìa:Spagna
Aude (fium)

L**Aude** a l'é un fium dla Fransa. A dà sò nòm al dipartiment ëd l'Aude.

## Përcors
A nass a Les Angles (dipartiment dij Pirené Orientaj) e as campa ant ël Mar Mediterani tra Vendres e Fleury (dipartiment ëd l'Aude).

## Afluent
* Rébenty 34 km (S)
* Sou de Val de Daigne 30 km (S)
* Lauquet 37 km  (D)
* Fresquel 63 km (S)
* Orbiel 41 km (S)
* Argent-Double 37 km (S)
* Orbieu 84 km (D)
* Cesse 54 km (S)

## Statìstiche
A l'é longh 224,1 kme a l'ha un bassin ëd 6.074  km². 

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Fium dla Fransa
Categorìa:Afluent dël Mar Mediterani
Òrba

L**'Òrba** (an lìgur e an italian *Orba*) a l'é na dòira dla Liguria e dël Piemont. 

## Përcors
A l'ha soe sorgiss en Liguria, ant ji Apenin; caland an diression nòrd a pasa peui an Piemont (provincia ëd Lissandria) campandse anfin 'nt la Bormia ën mes tra ël Castlass e Lissandria.

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 15,1 m3/sec, un bassin ëd 776,4 km² e na longheur ëd 68,4 km.

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Afluent dla Bormia
Categorìa:Dòire, canaj, lagh e rivo dla Liguria
Categorìa:Provinsa ëd Lissandria
Cròu

Ël  **Cròu** (an italian *Curone*, an lombard *Quarion*) a l'é na dòira dël Piemont e dla Lombardìa. 

## Përcors
A l'ha soe sorgiss ant ji Apenin an provincia ëd Lissandria e, caland an diression nòrd-òvest, a traversa la valada ch'a pòrta sò nòm. A pasa peui an Lombardìa, campandse anfin 'nt ël Pò davzin a Corana (PV).

## Statìstiche
A l'ha na longheur ëd 59.482 km e na portà media ëd 3,7 m3/sec.

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Afluent ëd drita ëd Pò
Categorìa:Provinsa ëd Lissandria
Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Dòire, canaj, lagh e rivo dla Lombardìa
Tardobi

Ël **Tardobi** (an italian *Terdoppio*) a l'é na dòira dël Piemont e dla Lombardìa. 

## Përcors
A nass en Piemont a sud-est dël Motaron, ant la comun-a d'Agrà e Conturbia; caland an diression sud a bagna ël teritòri 'd Noara e pasa peui an Lomlin-a, campandse anfin 'nt ël Pò davzin a Sommo (PV).

## Statìstiche
A l'ha na longheur ëd 86 km e na portà media ëd 3,7 m3/sec.
## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Afluent dë snistra ëd Pò
Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Dòire, canaj, lagh e rivo dla Lombardìa
The Prodigy

Ij **The Prodigy** a son na formassion ëd dance eletrònich anglèisa, nassùa ant ël 1990 a Braintree e ativa fin al dì d'ancheuj.

Ij component a son: Keith Flint (vos, dansa), Maxim Reality (cantant, MC), Liam Howlett (sintetisator, bateria, compositor e tastadurista) e Leeroy Thornhill (dansa e sintetisator fin ant ël 2000).

## Àlbom ant jë studi
* 1992 – *Experience*
* 1994 – *Music for the Jilted Generation*
* 1997 – *The Fat of the Land*
* 2004 – *Always Outnumbered, Never Outgunned*
* 2009 – *Invaders Must Die*
* 2015 – *The Day Is My Enemy*
* 2018 – *No Tourists*

## Àlbom dal viv
* 1996 – *Electronic Punks*
* 2011 – *World's On Fire*

## Racòlte
* 1999 – *The Dirtchamber Sessions Volume One*
* 2005 – *Their Law: The Singles 1990-2005*

Prodigy
Prodigy
Dòira Rivaria

La **Dòira Rivaria** (an italian *Dora Riparia*) a l'é un fium dël Piemont, afluent dë snistra dël Pò.

## Përcors
Con sò afluent e sub-afluent a përcor tuta la Valsusa e as campa 'nt ël Pò a Turin.

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 27,8 m3/sec e na longheur ëd 101,093 km. 

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Afluent dë snistra ëd Pò
Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Marcova

La **Marcova** a l'é na dòira dël Piemont, afluent ëd drita dla Sesia.

## Përcors
Con sò afluent a përcor la pian-a vërslèisa  meridional e as campa 'nt la Sesia davzin a Frassiné da Pò (AL).

## Statìstiche
A l'ha na longheur ëd 52,3 km. 

## Nòte


## Për chi ch'a veul fé arserche pì ancreuse
* AA.VV., *[http://www.regione.piemonte.it/acqua/pianoditutela/allegati_tec/dwd/arpa/canali_1.pdf Indagini e studi finalizzati alla predisposizione del piano di tutela delle acque (D.Lgs. 152/99) - Corpi idrici artificiali]*, Arpa - Piemonte
* Rosaldo Ordano, *[https://web.archive.org/web/20160304203645/http://www.webalice.it/r_ordano/LA%20MARCOVA.htm La Marcova - Alla vana ricerca di un paesaggio perduto]*, Bollettino Storico Vercellese, 2003

## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Afluent dla Sesia
Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Provinsa ëd Vërsèj
Categorìa:Provinsa ëd Lissandria
Gran-a (dòira)

La **Gran-a** (an italian *Grana* o *Mellea*) a l'é a l'é na dòira dël Piemont, afluent ëd drita dla Màira.

## Përcors
A përcor la valada ch'a pòrta sò nòm e la pian-a ëd Sental e Savian campandse peui ant la Màira a Cavlimor (CN).

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 7,0 m3/sec e na longheur ëd 64,7 km. 

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Afluent dla Màira
Categorìa:Provinsa ëd Coni
Sergio Mattarella

**Sergio Mattarella**, nassù a Palerm aj 23 ëd luj dël 1941, a l'é ël Pressident dla Repùblica Italian-a. 

Dagià avocà e professor ordinari ëd Drit Parlamentar a l'Università ëd Palerm, a intra an polìtica ant ël 1980 dòp che sò frel, Piersanti Mattarella, pressident ëd la Region Sicilia, a l'é stait massà da la mafia. 

A l'ha fàit part ëd la Democrassia Cristian-a e peui, viaman ch'ij partì i s'evolvìo e i viravo nòm, dël PPI, dla Margarita e dël PD. A l'é stait Ministr për ij Rapòrt col Parlament (1987-1989), Ministr ëd l'Istrussion (1989-1990), Vice-Pressident dël Consej (1998-1999), Ministr ëd la Difèisa (1999-2001) e Giùdes Costitussional (2011-2015).

Daj 31 ëd gené dël 2015 a l’é ël pressident ch'a fa 12 dla Repùblica Italian-a, elegiù con 665 vòt, pòch men dij doi ters dël Parlament, sota propòsta dël pressident dël Consèj d'anlora Matteo Renzi e con l'apògg ëd PD, SEL e Scelta Civica. A l'a giurá ël 3 ëd fërvé dl'istess ann. A l'é ël prim pressident ëd la Repùblica sicilian.

Mattarella, Sergio
Mattarella, Sergio
Thizy-les-Bourgs

**Thizy-les-Bourgs** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Ròno-Alp, ant ël dipartiment dël Ròno. A së stend për na surfassa ëd 44,44 km², con 6 373 abitant, scond ël censiment dël 2011, con na densità ëd 143 ab/km².

## Frassion
* La Chapelle-de-Mardore
* Mardore
* Marnand
* Thizy

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Ròno
Heinrich Büssing

**Heinrich Büssing** (Nordsteimke-Wolfsburg, 29 giugn 1843 - Braunschweig, 27 otóber 1929) a l'é stàit n'inventor e antrepreneur 
almàn avosà për esse un dij pionié dl'a costrussion ëd camion e bus.
A l'ha fondà la meison viturìstica ch’a porta sò nòm.

Büssing, Heinrich
Ìsola ëd Man

L**'ìsola ëd Man** a l'é una dlë ìsole britàniche.

## Geografìa
Man as treuva ant l'Euròpa nòrd-ossidental, ant Mar d'Irlanda, tra l'Irlanda e la Gran Brëtagna.
A l'ha na surfassa ëd 573 km² e a conta apopré 84.500 abitant (2011).

Isola ëd Man
Lenga Galata

La **lenga galata** a l'é na lenga mòrta. 

L'estinsion d'ës parlé-sì a podria esse antorn al IV sécol.

## Pais an dova a l'era parlà
A l'era parlà dzortut ant la Galazia, val a dì an Turchìa.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dla **lenga galata** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe séltiche
*** lenghe séltiche continentaj
**** **lenga galata**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **xga**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Philip Freeman, *The Galatian Language: A Comprehensive Survey of the Language of the Ancient Celts in Greco-Roman Asia Minor*,  Lewiston, New York, Mellen Press, 2001, 
* L. Weisgerber, *Galatische Sprachreste* In *Natalicium Johannes Geffcken zum 70. Geburtstag 2. Mai 1931 gewidmet von Freunden, Kollegen und Schülern*, 151–75. Heidelberg, Carl Winter

Categorìa:Lenghe séltiche continentaj
Categorìa:Lenghe séltiche estinte
Lilium martagon

### Descrission
Pianta erbosa auta da 30 a 120 cm. con gamba drita e con feuje. Le feuje a son longhe, a lansa e le fior, ch'a pendo, a son riunìe an rape da 3 a 5 
fior; i ses tépaj a son a lansa, carnos e virà an fòra, con dle mace porpra scure. Ël frut a l'è na càpsula ch'as deurb për ël longh e a conten vaire 
smens.

### Ambient
Bru, raisure dij bòsch, sotstrà calcaros o tèra drùa e ùmida, da 300 a 1.800 m.

### Fioridura
Da giugn a agost.

### Particolarità
Specie proteta, mnassà sia dai singhiaj ch'a-j mangio le siole, sia da l'òm. A-j pias a le farfale, tirà dai sò color e da sò nétar, e a-j pias ai 
parpajon ëd neuit, tirà da sò odor. L'odor a l'è pa tant bon, e a l'è pi fòrt ëd neuit che 'd di. Soe siole a son mangiàbile, e na vòta a j'ero cheujte an lait o eva, conossùe për soa assion médica.


File:Lilium_martagon_leaves.JPG|Feuje
File:Türkenbund Lilie, Lilium martagon.JPG|Fior
File:Lilium martagon give under.JPG|Rapa 'd fior


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Lilium martagon* (L. 1753)

Categorìa:Lilium
Categorìa:Fior ëd montagna
Gladiolus italicus

### Descrission
Pianta erbosa ch'a viv sempre, con na gamba pla e fòrta auta da 70 a 100 cm. A l'ha da 3 a 5 feuje strèite, a lansa e con dle nervadure paralele e rilevà. Le fior a son a rape, da na banda sola, an ponta a la gama e a son gròsse, reusa porpra fòrt, dle vire con dle venadure ciaire.

### Ambient
A chërs normalment arlongh ij camp, j'olivé, i teren erbos e le rive rocose, fin a 700m., ma a l'è sempre pi rair përchè a l'è danegià dai lavor përfond dij teren e da l'usagi dij diserbant.

### Fioridura
Da avril a magg.

### Particolarità
Ël nòm *gladiolus* a riva dal latin e a veul dì *spa cita*, për la forma dle feuje. As peul confondse con n'autra specie dij camp, ël Gladiolus communis, che a s'arconòss përchè a la jë smens con j'ale.


Image:Gladiolus italicus.jpg
Image:Gladiolus italicus06.jpg
Image:0 Gladiolus italicus - Samoëns (2).JPG
Image:0 Gladiolus italicus - Samoëns (1).JPG


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Gladiolus italicus* Mill. (1768)

Categorìa:Gladiolus
Categorìa:Fior ëd montagna
Diano San Pietro

**Diano San Pietro** (*Dian San Pê* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 1.115 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Mucilli (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Dianosanpietro
Rhododendron ferrugineum

### Descrission
Busson aut da 50 a 150 cm., con feuje sempervërde ovaj a bòrd virà e con scaje giandolar ferose dzor la pagina 'd sota. Le fior a son a ambossor, da sole, con un caraterìstich color fucsia. 

### Ambient
A chërs ant ij bòsch ëd pin e pin nan tra ij 1.500 e ij 2.400 m., ant ij teren àcid ëd pra e bòsch.

### Fioridura
Da giugn a agost.

### Particolarità
A l'è un dij sìmboj dle fior alpin-e, përchè soens a coata ij pendèis con sua fioridura reusa. A son ëdcà particolar soe feuje, verd scur da dzora e color ruso da sota. Sò nòm a riva dal grech *rhodon* = *reusa* e *dendron* = *erbo*, visadì *erbo dle reuse*. A l'è parsialment protet, përchè a l'ha ëd dificoltà a spantiesse, përchè a-j va da eut a des agn për fiorì. A l'é velenos.


Image:Rostblättrige_Alpenrose.jpg|Fior
Image:Rhododendron ferrugineum 1.JPG|frut
Image:0 Rhododendron ferrugineum - Vallorcine (3).JPG|Destèisa


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Rhododendron ferrugineum* L. 1753

Categorìa:Rhododendron
Categorìa:Fior ëd montagna
Diano Castello

**Diano Castello** (*O Dian* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 2.238 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Romano Damonte (dal 06/06/2016).

Dianocastello
Cervo

**Cervo**  o cò **Serv** (*Cèrvu* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 1.204 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gian Paolo Giordano (da l' 8/06/2009, second mandà dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Cervo a l'é gemelà con:
*  Cervo, Spagna
*  Pilón, Cuba

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Lucinasco

**Lucinasco** (*Luxinasco* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 280 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Domenico Abbo (dal 30/05/2006).

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
1984

## Eveniment an Piemont

## Eveniment an Euròpa

## Eveniment ant ël mond

## Nàssite
* 22 d'dzèmber - Basshunter, cantant svedèis

## Mòrt

Categorìa:Sécol ch'a fa XX
Jim Meskimen

**Jim Meskimen** (nòm complet **James Ross Meskimen**) a l'era nà ai 10 sep 1959 a Los Angeles, Califòrnia.

Meskimen, Jim
Meskimen, Jim
Lenga seltiberian-a

La **lenga seltiberian-a** ò **seltiberiàn** a l'é na lenga mòrta. 

L'estinsion d'ës parlé-sì a podria esse antorn al IV sécol.

## Pais an dova a l'era parlà
A l'era parlà ant ël nòrd dla Spagna.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dla **lenga seltiberian-a** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe séltiche
*** lenghe séltiche continentaj
**** **seltiberiàn**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **xce**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Hoz, Javier de. (1996). *The Botorrita first text. Its epigraphical background*; in: *Die größeren altkeltischen Sprachdenkmäler.* Akten des Kolloquiums Innsbruck 29. April - 3. Mai 1993, ed. W. Meid and P. Anreiter, 124–145, Innsbruck.
* Mallory, J. P. (1989). *In Search of the Indo-Europeans*. Thames & Hudson.
* Meid, Wolfgang. (1994). *Celtiberian Inscriptions*, Archaeolingua, edd. S. Bökönyi and W. Meid, Series Minor, 5, 12–13. Budapest.
* Untermann, Jürgen. (1997): *Monumenta Linguarum Hispanicarum. IV Die tartessischen, keltiberischen und lusitanischen Inschriften*, Wiesbaden.
* Velaza, Javier (1999): «Balance actual de la onomástica personal celtibérica», *Pueblos, lenguas y escrituras en la Hispania Prerromana*, pp. 663-683.
* Villar, Francisco (1995): *Estudios de celtibérico y de toponimia prerromana*, Salamanca.

Categorìa:Lenghe séltiche continentaj
Categorìa:Lenghe séltiche estinte
Lenga Cùmbrica

La **lenga Cùmbrica** ò **Cùmbrich** a l'é na lenga mòrta. 

L'estinsion d'ës parlé-sì a podria esse antorn al XIII sécol.

## Pais an dova a l'era parlà
A l'era parlà ën Gran Brëtagna.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dla **lenga cùmbrica** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe séltiche
*** lenghe séltiche insluar
**** **cùmbrich**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **xcb**


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Hervé Abalain, *Le Pays de Galles, identité, modernité*, Éditions Armeline, Crozon, 2000.
* Myles Dillon, Nora Kershaw Chadwick, Christian-J. Guyonvarc'h et Françoise Le Roux, *Les Royaumes celtiques*, Éditions Armeline, Crozon, 2001.
* Christian Y. M. Kerboul, *Les Royaumes brittoniques au Très Haut Moyen Âge*, Coop Breizh, Spézet, 1997.
* Arzel Even, *Istor ar yezhoù keltiek*, 2 vol., Hor Yezh, Lesneven, 1962.

Categorìa:Lenghe séltiche insular
Categorìa:Lenghe séltiche estinte
Emil Rathenau

**Emil Rathenau** (Berlin, 11 dzémber 1838 - Berlin, 20 giugn 1915) a l'é stàit n'antrepreneur almàn avosà për avej fondà l'AEG e la meison viturìstica NAG.

Rathenau, Emil
Lenga Pìctica

La **lenga pìctica** ò **Pìctich** a l'é na lenga mòrta. 

L'estinsion d'ës parlé-sì a podria esse antorn al IX sécol.

## Pais an dova a l'era parlà
A l'era parlà ën Scòssia.

## Classificassion
Në schema ëd classificassion dla **lenga Pìctica** a peul esse:

* lenghe indoeuropenghe
** lenghe séltiche
*** lenghe séltiche insluar
**** **Pìctich**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **xpi**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Ball, Martin J. and James Fife (eds.), The Celtic Languages, London, Routledge, 2001, 
* Cox, R. A. V., « Modern Scottish Gaelic Reflexes of Two Pictish Words: *pett and *lannerc. », ën Ronald Black, William Gillies, Roibeard Ó Maolalaigh (éd.), Celtic Connections: Proceedings of the Tenth International Congress of Celtic Studies, vol. 1., East Linton, Tuckwell Press, 1999, p. 504
* Ferguson, William. ; The Identity of the Scottish Nation, Edinburgh University Press, 1999, 
* Forsyth, K., Language in Pictland : the case against 'non-Indo-European Pictish, dans Studia Hameliana #2, Utrecht, de Keltische Draak, 1997, Etext, Rev. Damian McManus. Cambrian Medieval Celtic Studies #38 (1999), p. 109–110
* Forsyth, K.; « The Three Writing Systems of the Picts. » ën Black et al., 1999, p. 508

Categorìa:Lenghe séltiche insular
Categorìa:Lenghe séltiche estinte
Biberach an der Riss

Biberach an der Riss a l'é na sità dla Gërmania facent part del Baden-Württemberg e al conta 32.282 abitan. Par distinguila dal'atri sita' cun listes nom as ciama Biberach "an der Riß" par el cit fium cal scur atravars la sita' stessa.

## Sità gemelà
Biberach an der Riss a l'é gemelà con:
*  Ast, Italia
*  Valence, Fransa

Categorìa:Comun-e dël Baden-Württemberg
Céline Dion

**Céline Marie Claudette Dion** (Charlemagne, Québec 30 ëd mars 1968) a l'é un cantant pop canadèis.
## Discografia
### Àlbom
* 1981 - *La voix di bon Dieu*
* 1981 - *Céline Dion chante Noël* 
* 1982 - *Tellement j'ai d'amour...*
* 1983 - *Les chemins de ma maison*
* 1983 - *Chants et contes de Noël*
* 1984 - *Mélanie*
* 1985 - *C'est pour toi*
* 1987 - *Incognito*
* 1990 - *Unison*
* 1991 - *Dion chante Plamondon*
* 1992 - *Céline Dion*
* 1993 - *The Colour of My Love*
* 1995 - *D'eux*
* 1996 - *Falling into You*
* 1997 - *Let's Talk About Love*
* 1998 - *S'il suffisait d'aimer* 
* 1998 - *These Are Special Times*
* 2002 - *A New Day Has Come*
* 2003 - *One Heart*
* 2003 - *1 fille & 4 types*
* 2004 - *Miracle*
* 2007 - *D'elles*
* 2007 - *Taking Chances*
* 2012 - *Sans attendre*
* 2013 - *Loved Me Back To Life*

Dion, Céline
Dion, Céline
San Diego

**San Diego** a l'é na sità djë Stat Unì d'América an le Stat dla Califòrnia.
A l'ha 1.307.402 abitant (2010) e a l'é la sconda sità pi popolà dl'Ëstat.

Categorìa:Comun dla Califòrnia
Norimberga

**Norimberga** (*Nürnberg* an alman e * Nämberch* ant la parlà local) a l’é na sità dla Gërmania.
A l’é la sconda sità alman-a për popolassion dla Baviera, con 490 085 abitant (31/12/2011).

## Geografìa
Norimberga as treuva ant la part meridional dla Gërmania ant lë stàt (*land*) ëd Baviera e a l'é bagnà dal fium Pegnitz.

## Sità gemelà
Ast a l'é gemelà con:
*  Antalya, Turchìa
*  Atlanta, Stat Unì d'América
*  Charkiv, Ucrain-a
*  Còrdoba, Spagna
*  Cracovia Polònia
*  Gera, Gërmania
*  Glasgow, Regn Unì
*  Hadera, Israel
*  Kavala, Grecia
*  Nissa Marìtima, Fransa
*  Praga, Repùblica Ceca
*  Managua, San Carlos 
*  Shenzhen, Cin-a
*  Skopje, Macedònia
*  Venessia, Italia

Categorìa:Comun-e dla Baviera
Diano Arentino

**Diano Arentino** (*Dian Arentin* an lìgur), a l'é un comun dla Liguria ëd 680 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giacomo Musso (dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Dianoarentino
VietJet Air

**VietJet Air** a l'é na companìa d'aviassion dël Vietnam ch'a l'ha ancaminà soe atività ant l'istà 2011.

Categorìa:Aviassion
Rumex acetosa

### Descrission
Pianta erbosa ch'a viv sempre, con na gròssa reis d'anté a la prima a së svilupa na gamba drita, sempia o pòch ramificà, ch'a peul vnì auta un méter.
Le feuje a son ëd doi sòrt: cole basaj, ch'a formo na rosëtta, a l'han un longh picol e a l'han na forma astà; cole arlongh la gamba a son sensa picol e a ambrasso la gamba.
Le fior, sia maschij che feminij, a son a fass dzor na pan-a slansà. A l'han ij tépaj, forma ëd mes tra sépaj e pétaj, ëd color rossastr.
Ël frut a l'è n'acheni coatà dai sépaj përsistent che a ven-o color ross ruso.

### Ambient
A chërs ant ij pra e teren ùmid, dal livel dël mar a 2.000 méter.

### Fioridura
Da magg a agost.

### Particolarità
Le feuje a son particolarmente riche 'd vitamin-a C.
A l'ha 'd proprietà diurétiche, rinfrescante, antinfiamatòrie e contra la frev.

An piemontèis (zòna 'd Carmagnòla) a ven ciamà *rimis*, e 'l nòm a smija pròpi rivé diretament dal latin *Rumex*. Ant la zòna 'd Cavour a ven ciamà *lavaseul*.


File:Nordens_flora_Rumex_acetosa.jpg|Scheda
File:Rumex acetosa - Hapu oblikas.jpg|Pan-a 'd fior


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Rumex acetosa* (L.)

Categorìa:Rumex
Categorìa:Botànica
Eugène Viollet-le-Duc

Architet arcurvidor e teòrich architetural.
**Eugène-Emmanuel Viollet-le-Duc** a l'é nassù 'l 27 Gené 1814 a Paris e a l'é mòrt ël 17 Stèmber 1879 a Losen-a e a l'é stàit n'eminent arpresentant dl'architetura neogòtica, n'arcurvidor dij ben colturaj medievaj dla Fransa, e në scritor dont le teorìe dël proget architetural rassional a l'han lijà lë storicism romàntich con ël fonsionalism dël Sécol XX.

Sò studi an sl'archeurv a l'ha dàit un posson fòrt a le teorìe 'd sò temp: ant un-a 'd soe euvre pi avosà, ël *Dictionnaire raisonné de l'architecture*, ant ël Volum VIII, a fòrmola la teorìa dl'archeurv stilìstich. Antramentre, da Cap dla Comission dij Montument Stòrich ëd Fransa, ròl ch'a arvest dal 1846, a realisa soe idèje ant la pràtica, con ij debatù arzultà dla gesia dla Madlen-a a Vézelay, ël borgh medieval ëd Carcassonne e 'l Castel ëd Pierrefonds.

Viollet-le-Duc, Eugène
Anime

**Anime** (Giap: アニメ) a ven da l'abreviassion ëd *animēshon* (da l'inglès: *animation*) a l'è la paròla ch'as dovra, da j'agn settant dël sècol ch'a fa XX për riferisse a tuit ij film d'animassion (giaponèis e non).
Fin-a coj agn lì, as dovravo *dōga eiga* (動画 映画,? film animà) ò *manga eiga* (漫画 映画,? film ëd fumèt)
Ant l'Ocident, as dovra mach për riferisse a ij fil d'animassion giaponèis.

### Definission

A venta considerè j'anime com un prodot antèrteniment comercial e com un fenòmen ëd massa. A peul esse adressè vaire sòrt ëd publich: da j'adolessent a j'grand, da j'òm a le fije.
A-i son vaire gèner ëd manga: da coj ch'a trato ëd fantassiensa a coj ch'a trato ëd stòrie d'amor, a-i son manga d'aventura e manga eròtich për ij grand, ecc..
Edinson Cavani

Edinson Roberto Cavani Gómez (Salto, 14 Fërvé 1987) a l'é un fotbaleur dël Paris Saint-Germain e dla nassional ëd l'Uruguay.
El sò stranòm a l'é "el matador" e a l'é considerà un di pi fòrt atacant an circolassion.

## Palmarès
Con ël Nàpoli (fótbal) 
Copa italia 2011-2012 

Con ël Paris Saint-Germain
Campion ëd Frans-a: 2 (2013-2014) (2014-2015)
Vinsidor ëd la Copa ëd Fransa (2013-2014)(2014-2015)
Vinsidor ëd la Supercopa Fransèisa (2013/2014/2015)

**Selession nassional uruguayan-a**:
*Campionà d'America: 1 (Uruguay, 2011)

Cavani, Edison
Cavani, Edison
Brigitte Bardot

**Brigitte Anne-Marie Bardot**, mej conossùa tanme **Brigitte Bardot**, a l'é n'atris, cantanta e modela nassùa a Paris ël 28 dë stèmber dël 1934.
Brigitte Bardot a l'é mòrta a Saint Tropez dël 28 ëd dzèmber dël 2025.
## Film prinsipaj
* *Et dieu...créa la femme* (1956)
* *Une Parisienne* (1957)
* *La vérité* (1960)
* *Vie privée* (1962)
* *Le mépris* (1963)
* *Viva María!* (1965)
* *Shalako* (1968)

Bardot, Brigitte
Bardot, Brigitte
Giovanni Pastrone

**Giovanni Pastrone** (Monciàir, 13 dë stèmber 1883 - Turin, 27 ëd giugn 1959) a l'é stàit un regista, scenegiator, ator e produtor cinematogràfich, ativ a l'época dël cine mut.

Pastrone, Giovanni
Pastrone, Giovanni
Stassion ëd Valensa

La **stassion ëd Valensa** a l’é na stassion feroviaria piemontèisa arlongh tre ferovìe: chila ch’a colega Lissandria con Civass, chila ch’a colega Lissandria con Noara e chila ch’a colega Lissandria con Pavìa.

A serv la comun-a ëd Valensa, ch’a resta ant la provincia ëd Lissandria.

A l'é stàita uvrìa ant ël 1854.

Valensa
Categorìa:Valensa
Motòrin

Ël **Motòrin** a l'é un veìcol a doi roe e për dovrelo a venta pijesse la patent AM (fin-a al 2013, dita patentin) ch'as peul pijesse nen prima dj quatordes agn.

## Descrission
Ël motorin sinquantin ant l'Italia a peul andé al màssim ai 45 km/h.

Categorìa:Traspòrt
Zinedine Zidane

**Zinédine Yazid Zidane** (Marsèja, 23 jugn 1972) a l'é un ex fotbaleur fransèis e ades alenatur e dirigent spurtiu. A l'é bin famos grassie a soa esperiensa ëd 5 agn a la Juventus. A l'era stranomà *Zizou*, a l'e sta paraguna' a Michel Platini e a l'e cunsidera' un tra i pi fort fotbaleur al mund. Dël 2001 a l'ha fàit una tra el so pi' imputanti esperiensa ant l'Real Madrid ante' po a l'a smeti ad giuge' nel 2006

A l'é stàit ëdcò campion dël mond con la Fransa dël 1998, campion d'Euròpa dël 2000. A l'é stàit 'dcò finalista dla final dël Mondial 2006 e la so testada a Marco Materazzi a l'e ades an ta testa ad tut l'italian.

Categorìa:Fotbaleur dla Juventus
Categorìa:Fotbaleur fransèis
Messerschmitt

**Messerschmitt AG** a l'era na sossietà për assion (an alman: AG) alman-a d'avion. Ël nòm a-j vnisìa dal dissegneur Willy Messerschmitt. A l'é conossùa për sò avion dla Sconda guèra mondial, e dzortut ël Bf 109 e ël Me 262, che a l'é stait ël prim avion a reassion prodovù an manera andustriala anvers la fin ëd la Sconda guèra mondial. Dòp ëd la guera, la sossietà a l'ha cangià sò nòm da Messerschmitt a Messerschmitt-Bölkow-Blohm e a la fin a l'é staita catà da la Deutsche Aerospace (DASA, adess vnùa part ëd la EADS) ant ël 1989.

Categorìa:Aviassion
Categorìa:Industria
Supermarine Spitfire

Ël **Supermarine Spitfire** a l'é n'avion da cassa a un pòst anglèis ëd la Sconda guèra mondial.
A l'ha volà la prima vira dël 1936 e a l'é intrà an servissi dal 1938 fin al 1961 an cheich pais.
A l'é stàit dovrà dzortut da la Royal Air Force e motobin d'autre aviassion alià ëd la Sconda guèra mondial e dòp. A l'é ëdcò stàit l'avion anglèis prodovù ëd pì, con 28.820 esemplar e l'ùnich prodovù tut longh ëd la guèra.
Soa lestëssa màssima a l'era ëd 594 Km/h. 

Categorìa:Avion militar dla sconda guèra mondial
Arlesse

**Arlesse** (an valsesian [ar'lesi]; an italian: *Arlezze*) a l'é na frassion dla comun-a valsesian-a dla Val, an Provincia ëd Vërsèj.
Sò abitant a l'han lë stranòm ëd *passaròit*.

Categorìa:Frassion ëd Valdugia
Arbarèj

**Arbarèj** (*Erbareti*) a l'é na frassion dla comun-a valsesian-a ëd Varal, an Provincia ëd Vërsèj.
Al dì d'ancheuj la borgià a l'é dësabità.

Categorìa:Frassion ëd Varal
An Arva

**An Arva** (italian: *Arva*) a l'é una frassion dla comun-a valsesian-a ëd Cèj, an Provincia ëd Vërsèj.
La borgià as tròva al confin con la comun-a dla Val.
Campian

**Campian** (an italian: *Campiano*) a l'é na frassion dla comun-a valsesian-a ëd Valdugia, an provincia ëd Vërsèj.
La borgià l'é traversà dal torent Bërtagnin-a, che peui as gionta al Sisson.
Sò abitant a l'han lë stranòm ëd *calabrèis*.
Castagnòla

**Castagnòla** (an italian: *Castagnola*) a l'é na frassion dla comun-a valsesian-a ëd Valdugia, an provincia ëd Vërsèj.
Sò abitant a l'han lë stranòm ëd *cavron*.
Ans la strada ch'a va a la frassion ëd Marèit a-i é 'l Mont Trèi Cros, d'andoa as vëdo bin ël Mont Reusa, ël Motaron e la Moren-a dla Sera.
Rhododendron irsutum

### Descrission
Busson semperverd aut da 30 a 80 cm., con branch sutij gris o brun rossastr quand ch'a son pi vej, verd quand ch'a son neuv, con dij pluch rair e cite giàndole. Le feuje a son gorëgne, samblà an ponta ai branch, ovaj e pontegià con na nervadura sentral e con la part da sota ëd color verd pi ciair. La fior a l'è a bocc, con da tre a des fior a ciòca reusa, butà dzor a picoj peilos bastansa longh.

### Ambient
A chërs sovens dzor ij rocheri con sotstrà calcaros dolomìtich da 700 a 2.400 méter; ant j'Alp orientaj a peul rivé fin a 200-250 méter an posission solegià.

### Fioridura
Da giugn a agost.

### Particolarità
Pianta ch'a ven motobin veja, fin a sessant'agn, velenosa, con proprietà diurétiche, depurative e contra ij dolor.


Image:Rhododrendron hirsutum 280603.jpg|Fior
Image:Illustration Rhododendron hirsutum0.jpg|Scheda


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Rhododendron hirsutum* L. 1753

Categorìa:Rhododendron
Categorìa:Fior ëd montagna
Saxifraga oppositifolia

### Descrission
A l'é na pianta alpin-a ch'a viv sempre, tapissanta, auta fin a 15 cm., con dle gambe curte, motobin quatà 'd feuje. Le feuje a son opòste, gorëgne, cite, verd scur. Le fior a son isolà, a l'han dij pétaj butà a stèila, ovaj, ross-carmini o rosà; da rair a peulo esse bianch.

### Ambient
A chërs dzor ij giairon, dzor moren-e e peui ant le filure dle ròche con sotstrà calcaros e silicos, da 1.800 a 3.800 méter.

### Fioridura
Da mars a agost.

### Particolarità
A l'é l'ùnica Sassifraga con fior rosse. A fioriss motobin prest, quand ch'a fond la fiòca. An sj'Alp as treuva da 1800 a 2800 méter, an sj'Apnin as treuva da 1400 m.


Image:Saxifraga oppositifolia 14-98-45.jpg|Cànada
Image:Saxifraga oppositifolia upernavik 2006-06-22 1.jpg|Groenlandia
Image:Saxifraga oppositifolia IMG 4296 rödsildre endalen.JPG|Spitzbergen
Image:Saxifraga oppositifolia bgiu.jpg|Crpass


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Saxifraga oppositifolia* L. 1753

Categorìa:Saxifraga
Categorìa:Fior ëd montagna
Sempervivum montanum

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempre, auta da 5 a 15 cm., con gamba e feuje carnose. Le feuje basaj a son a rosëtta e le fior a l'han 10-15 pétaj reusa-porpra, nen tant fòrt e a son riunìe an partìe ëd 3-8, gròsse fin a 4 cm. për diàmetr, con jë stam con filament rossastr.

### Ambient
Sta fior strasordinaria a chërs sle ciaplere, sle ròche, tra le pere e ij sotstrà silicos tra 1500 e 3000 m.

### Fioridura
Da luj a agost.

### Particolarità
A fioriss dapërtut anté l'aria a l'abia portà 'n pòch ëd tèra, dapërtut a-i sia 'l mìnim ëd l'anviron ch'a përmëtt la vita. A costa particolarità as deuv sò nòm, ma costa soa caraterìstica a lo rend ëdcò motobin fràgil, e për sòn a l'é protet.


Image:Sempervivum montanum L.JPG
Image:Sempervivum montanum a1.jpg


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Sempervivum montanum* L. 1753

Categorìa:Sempervivum
Categorìa:Fior ëd montagna
Silene dioica

### Descrission
A l'é na pianta con la gamba pòch ramificà, auta da 30 a 90 cm., un pòch tachissa parej dle feuje, quatà 'd na pluria lingera, a lansa e opòste. Le fior as presento a bocc da 3 a 9, con un-a an ponta e j'autr da tute doe le part, a son faite da un bicer pi sutil e, ant la fior feminin-a, a l'han un nùmer ëd venadure për ël long dobi rispet a le fior masculin-e. A l'han sinch pétaj reusa motobin spartì.

### Ambient
A chërs sovens ant ij pra sijà e ai bord dij bòsch, tra 400 e 2300 m.

### Fioridura
Da avril a stèmber.

### Particolarità
L'impolinassion a ven faita dzortut da farfale, scalabron e parpajon, ma a peul ëdcò esse faita da l'aria.


Image:Silene01.jpg
Image:2006-10-22Silene dioica07.jpg
Image:Silene dioica - Iceland - 2007-07-10.jpg


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Silene dioica* L. 1753

Categorìa:Silene
Categorìa:Fior ëd montagna
Trifolium alpinum

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempre ch'a peul rivé a n'autëssa comprèisa tra 10 e 15 cm.; soa gamba, lignosa al pé, a l'ha dij branch montant. Le feuje a l'han la caraterìstica forma a tre feuje dël trafeuj e a son mach basaj. Minca fior a l'é butà an ponta ëd na gamba robusta bastansa longa, a l'é faita da 5 o 6 fiorin-e, con ël color ch'a va dal reusa al ross porpra e dle vire a peul esse viòla o biancastr.

### Ambient
A chërs sovens ant ij pra alpin, ant ij pòst erbos o rocos con sotstrà silicos, da 1400 e 2500 m.

### Fioridura
Da giugn a agost.

### Particolarità
A l'é n'erba da pra, mangià da le bestie ant ij pra alpin e a dà al lait e ai sò derivà un gust caraterìstich.


Image:Trifolium alpinum.jpg
Image:Trifolium alpinum 02.JPG


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Trifolium alpinum* L. 1753

Categorìa:Trifolium
Categorìa:Fior ëd montagna
Valeriana montana

### Descrission
Sta bela pianta a l'ha na gamba drita, sovens peilosa e rossastra, ch'a riva a sinquanta-stanta cm. Le feuje basaj a son riunìe a rosëtta e a l'han na bela forma oval a lansa, mentre le feuje dë dzor a son butà opòste e a son na frisa pi strèite. Le fiorin-e a son biancastre, reusa o violet.

### Ambient
A l'é comun-a ant ij pòst ùmid e ant ij giairon.

### Fioridura
Da magg a agost.

### Particolarità
Le piante dë sta famija-sì a l'han vaire propietà an comun. Ël nòm a riva dal latin VALERE, ch'a veul dì *sté bin*, e a s'arferiss a le proprietà curative dl'erba, ch'a l'é dzortut rinfrëscanta. La pianta a ven ëdcò dovrà ant la composission ëd vaire cosmétich.


Image:Valeriana montana.jpg|Fior
Image:Valeriana montana Atlas Alpenflora.jpg|Scheda


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Valeriana montana* L. 1753

Categorìa:Valeriana
Categorìa:Fior ëd montagna
Aconitum napellus

### Descrission
La gamba a l'é robusta, vërda e pòch ramificà, auta da sinquanta a sentsinquanta cm. Le feuje basaj a son verd scur brilant da dzor e biancastre da sot, nërvà, con picol e spartìe a palma; cole dla gamba a ven-o viaman pi cite an montand për la gamba e a son autërnà. La fior a l'é në spi con fior a picol ëd color bleu fòrt e violet scur, ëd forma sarà, ma adata a tiré j'avije.

### Ambient
A chërse ant ij pra, sle rive dij torent, arlongh a malghe, teren rich, argilos, silicos fin a 2000 m.

### Fioridura
Da giugn a agost.

### Particolarità
Conossùa fin da l'antichità com pianta velenosa, a l'era dovrà da Grech e Roman për anvelené le flece e për anvelené volp e luv. Dël Sincsent a l'era dovrà për curé la pugnure djë scorpion.


Image:Aconitum napellus8 ies.jpg|La feuja
Image:Aconitun napellus ENBLA01.jpg|La pianta
Image:Aconitun_napellus_ENBLA02.jpg|La fior
Image:2006-11-28Aconitum04.jpg|La smens


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Aconitum napellus* L. 1753

Categorìa:Aconitum
Categorìa:Fior ëd montagna
"Weird Al" Yankovic

**"Weird Al" Yankovic** (nòm complet **Alfred Matthew Yankovic**) a l'era nà ai 23 oct 1959 a Downey, Califòrnia.

Yankovic, "Weird Al"
Yankovic, "Weird Al"
Stassion ëd Nissa Monfrà

La **stassion ëd Nissa Monfrà** a l’é la stassion feroviaria ch’a serv la comun-a ëd Nissa Monfrà.

A resta arlongh doi ferovìe: chila ch’a colega Lissandria con Cavlimor e chila ch’a colega Ast con Génoa.

A l'é stàita uvrìa ël 13 d’otóber dël 1864.

Nissa Monfrà
Gaston Tuaillon

Lenghista dialetòlogh.
**Gaston Tuaillon** a l'é nà 'l 23 Dzèmber 1923 a Fourneaux (Savòja) e a l'é mòrt ël 7 Giugn 2011 a Grenoble. A l'é stàit ël pi amportant studios ëd lenga franch-provensal dël Sécol XX.

## Vita
A l'é diplomàsse dël 1941 a San Gian an Morian-a. A l'é angagiàsse ant l'Arzistensa anti-fassista, peui a l'ha studià a Lion. Dël 1953 a l'ha sostnù l*Agrégation*, valadì l'Esam dë Stat fransèis, a l'ha mostrà dal 1957 a Mâcon e a Lion e a l'ha avù 'n pòst da arsercador a Paris dal 1957 al 1961. Peui a l'ha tramudà a l'Università ëd Grenoble. Dël 1972 as abìlita a Strasborgh con Georges Straka con l'euvra *Etudes de dialectologie gallo-romane*. A l'é vnù professor ëd lenghìstica stòrica fransèisa e dialetologìa gal-romanza a Grenoble (a l'é vnù emèrit dël 1989).

Dal 1973 al 1980 Tuaillon a l'é stàit segretari dla Società 'd Lenghìstica Romanza.

## Euvre
**Comportement de recherche en dialectologie française*, Paris 1976
*(con Jean-Baptiste Martin) *Atlas linguistique et ethnographique du Jura et des Alpes du Nord. Francoprovençal central*, 3 Vol., Paris 1971-1981
*(con Ernest Schüle, Rose-Claire Schüle e Tullio Telmon) *L'Atlas des patois valdôtains. Etat des travaux 1978*, Osta 1979
**Les régionalismes du français parlé à Vourey, village dauphinois*, Grenoble 1983
**Le francoprovençal. Progrès d'une définition*, Valdosta 1983
*(Soen sò) *Du Moyen Age au 19ème siècle. Hommage à Robert Deschaux*, Grenoble 1989
*(Soen sò, con Michel Contini) *Atlas linguistique roman, 4 vol.*, Roma 1996-2009 (Volum serior da fé)
*(Soen e virage sòj) *Laurent de Briançon, Trois poèmes en patois grenoblois du XVIe siècle*, Grenoble 1996
*(Soen e virage sòj) *Bernardin Uchard, La Piedmontoize. Poème en francoprovençal de Bresse, en hommage au Maréchal Lesdiguières* (1619), Roma 2000
*(Soen e virage sòj) *La littérature en francoprovençal avant 1700*, Grenoble 2002
**Le francoprovençal. Tome premier. Définition et délimitation. Phénomènes remarquables*, Valdosta 2007
*(Soen e virage sòj) *Nicolas Martin, Noëls et chansons en français et en patois savoyard* (Lion 1555), Montmélian 2008

Categorìa:Lenghista
Templi dla Concòrdia d'Agrigent

Ël **Templi dla Concòrdia** a l'é 'n templi grech dla veja sità d'Akragas, ch'as treuva ant la val dij Templi d'Agrigent. Ancor ancheuj as conòss nen a chi ch'a l'era dedicà ës templi, ma 'l nòm ëd "Templi dla Concòrdia" a l'é stàit sernù da sò arcuvror Tommaso Fazello dël 1748.

Ës templi, batì dzor na massiva fondassion ch'a servìa a otnì 'n pian al pòst dl'ert seul rocos, mersì a sò stat ëd guern a l'é considërà un dj'edifissi sacrà pi notèivoj tra j'antichità greche. Soa costrussion an efet a armonta al 430 a.C.

Dzora 'n crepidòma 'd quatr gradin (m 39,44x16,91) as drissa la peristàis, guernà përfeta, ëd 6x13 colòne, e d'àutre file da eut ant ël pòrti dantorn ël nàos. Le colòne a son tute àute 6,72 méter, gravà da vint rainure e n'armoniosa entàis vers ij doi ters d'autëssa, con dzora n'architrav, un fres ëd triglif e 'd métope, con na curnis gravà a *mùtuj*; a-i son dcò j'antregh tìmpen. Për rivé a la cela a venta traversé 'l pronàos *in antis* (tanme l'opisthodòm) e monté 'n gradin; a son bin guernà le pilie con le rampe për rivé al coercc e ij përtus për la sarpenterìa 'd bòsch al cò dij trames dla cela e ant ij blòch dla trabeassion dla peristàis. Ël templi a l'era rissà afòra e andrinta, e a l'era dcò pitura 'd tàint color conforma la costuma dla policromìa. La simèisa a smonìa 'd gronde con dij pròtom ëd lion e la covertura a dovìa esse fàita 'd lòse ëd màrmol.

Soa strutura a l'é stàita ranforsà për la trasformassion an gesia cristian-a (Sécol VI) e sòn a l'ha prima che tut anvertià l'orientassion antica, donch a l'é campàsse giù la muraja al fond dla cela, a son saràsse j'antërcolumn e a son gavasse dódes ambrassure arcoà ant ij trames dël nàos, pr'otnì tre navà canòniche, le doe lateraj da la peristàis e cola sentral coansidenta con la cela. D'ës temp a l'é dcò stàita dësblà l'àutar clàssich e a son fàsse 'd sacristìe ant ij canton, an rangiand l'edifissi da basilica completa. Ij gav andrinta e afòra la gesia a son ëd sepolcr dij prim sécoj ëd mes, che conforma la costuma a l'avìo da esse motobin vzin a la basìlica.
## Nòte


Categorìa:Templi dla Magna Grecia
Melia

La **melia'' o ''meria** (***Zea mays*** L., 1753) è a l'è na pianta erbacea anual dla famija dle Poaceae, tribù dle Maydeae. A l'è un dj pì anportant cereaj, l'e tant coltivà an t'l Piemont.

## Coltivassion

As pianta a' la prima e as bat n't l'outun.

Categorìa:Botànica
Stassion ëd Turin Lingòt

La **stassion dël Lingòt** a l’é la tersa stassion feroviaria ëd Turin. A l’é stàita realisà davzin lë stabiliment dla FIAT dël Lingòt e l’é stàita uvrìa ant ël 1984.

A resta arlongh le ferovìe ch’a colego Turin con Génoa (la ferovìa Turin-Génoa), Pinareul (la ferovìa Turin-Pinareul) e Savon-a e ant ël passant feroviario ëd Turin.

A l’é servia dai treno ëd Trenitalia e dël Grup Turinèis Traspòrt.

Lingòt
Stassion ëd Moncalé

La **stassion ëd Moncalé** a l’é la stassion feroviaria ch’a serv la comun-a ëd Moncalé, ch’a resto ant la sità metropolitan-a 'd Turin.

A resta arlongh doi ferovìe: chila ch’a colega Turin con Génoa e chila ch’a colega Turin con Savon-a.

A l'é stàita uvrìa ant ël 1848.

Moncalé
Categorìa:Moncalé
Stassion ëd Vijan d'Ast

La **stassion ëd Vijan d'Ast** a l’é na stassion feroviaria dla ferovìa ch’a colega Ast con Génoa. A serv la comun-a ëd Vijan, ch’a resto ant la provincia d'Ast.

A l’é servia dai treno regionaj.

Vijan
Templi d'Aten-a ëd Siracusa

Ël **Templi d'Aten-a** a l'é na costrussion dòrica batìa a Syracusa dël Sécol V aGC dal tirann Gelon I apress la vitòria contra ij Cartaginèis ant la bataja d'Imera. Ël templi a l'é stàit precedù da 'n leu 'd cult dël Sécol VIII aGC, con n'autar dëscoatà durant jë sgav dl'inissi dël Sécol XX, e peui da 'n templi dël Sécol VI aGC.

## Stòria

Al pòst dël templi d'Aten-a na vòta a-i era n'àutr templi, pi arcàich ma sémper dòrich, com a confermo ij tòch archeològich trovà durant jë sgav dël 1912 e 1917. A son d'element architeturaj, dij cheuit e dij tòch dl'autar, datàbij aranda 'l Sécol VI aGC.

L*Athenaion* a l'é stàit fàit costruì, scond jë stòrich, dal liniagi dij tiragn Deinomènid ëd Gela e dagià che 'l prim tirann ëd Syracusa a l'é stàit Gelon, as consìdera che 'l comitent a l'era chiel, dël Sécol V aGC.

Për le smijanse con ël templi dla Vitòria a Imera, j'archeòlogh a penso che sia l'época sia la stòria a son gropà a la vitòria syracusan-a dla bataja d'Imera dël 480 aCG.

Ël templi a l'era stàit dedicà a Aten-a, la diva dla saviëssa e dla guèra, ma dij viagiator dl'Eutsent ch'a l'ha scrivù ansima 'l templi a dùbito an sla dédica a sta div:

Ës templi a l'era donch sacrà a la diva dël Savèj, Minerva o Aten-a, com a diso dcò Platon e Atené ëd Naucràtis.
N'amportant orator e testimon d'ës templi a l'é stàit Ciceron, ch'a l'ha lassàne na descrission ëd com a l'era fàit. Chiel an efet a arcòrda che ës templi a l'era motobin rëspetà dal conquistador ëd Syracusa, ël general e cònsol March Claudi Marsel, nopà peui a l'era stàit pròpe marodà dal pretor Caj Cornej Véres

## Strutura dël Templi

L*Athenaion* a l'era 'n templi perìpter esàstyl (ses colòne 'd fassada) con quatòrdes colòne ai galon longh, com as costumava ant ij cànon clàssich elaborà ant la marepatria greca. Ël front a presentava la contrassion dj'antërcolumn terminaj, 'me solussion dël conflit al canton dl'òrdo dòrich. Le mzura dij lat a l'era 22x55 méter. Ël peristili a dantornava na cela con pronàos e opisthodòm, tùit ij doi con doe colòne *in antis*.

Ël templi a l'é stàit peui dovrà 'me 'd leu 'd cult cristian e ancheuj j'element costrutiv dzorvivù a son vnù part dle muraje dël Dòm ëd Syracusa. Ancheuj as peulo s-ciairé, al galon snistr dël dòm, dle colòne e lë stilòbat dzora ch'a pogiavo, fàit con ël carcar dla zòna, mentre d'àutre reste (lòse 'd marm e gronde e forma 'd testa 'd lion) a son guernà al Musé archeològich Paolo Orsi. Al dì d'ancheuj andrinta 'l dòm as peulo voghe neuv colòne dël lat drit dël perìpter, con n'entàis assé marcà, e le doe cele dëdnans.

## Architetura e piture

Sta-sì a l'é la descrission che Tommaso Faziello a dà dlë scu d'aram dorà an sima al templi syracusan.
Da Ciceron, cha lista ij decòr marodà da Véres, i soma ch'a l'avìa 'd decòr d'avòir, grafe d'òr sla pòrta e na serie 'd tàula piturà ch'a arpresentavo 'n combatiment ëd cavalerìa tra Agàthocles e ij Carthaginèis e 27 antërsegn dij tiragn dla sità.
## Nòte


Categorìa:Templi dla Magna Grecia
Stassion d'Ast

La **stassion d’Ast** a l’é la stassion feroviaria ch’a serv la sità d’Ast. As treuva arlongh quatr ferovìe: chila ch’a colega Turin con Génoa, chila ch’a colega Ast con Génoa, chila ch’a colega Castagnòle Lanse con Mortara e chila ch’a colega Ast con Civass.

La stassion a l’é stàita uvrìa ant ël 1850 e a l’é gestìa da la RFI. As treuva an Piassa Marconi, davsin a la stassion dle coriere. Dnans la stassion a l’é na fërmà dij torpedon, ch’ij a son gestì da l’ASP.

La stassion a l’ha eut binari e a l’é servìa dai treno regionaj e nassionaj ëd Trenitalia.

Ast
Sigourney Weaver

**Sigourney Weaver** (New York, 8 otòber 1949), mej conossù tanme **Susan Alexandra Weaver**, a l'é 'n atris american-a.

Weaver, Sigourney
Günter Grass

**Günter Grass**, nàit a Dansica ël 16 otóber 1927 e mòrt ël 13 avril 2015 a Lubëcca, a l'é stàit në scritor an lenga alman-a.

A l'ha vagnà ël Premi Nobel për la literatura dël 1999.

Grass, Günter
Grass, Günter