Sistema feroviari

Un **sistema feroviari** a l'é l'ansem antregh dle **anfrastruture**, dij **mojen técnich**, dle **norme operative** e dj**'organisassion** ch'a consento l'esercissi dël traspòrt feroviari. A comprend nen mach ij binari e ij tren, ma tut ël contest necessari për fé core ij tren an manera sicura, efissienta e regolà.

## Component prinsipaj
### Anfrastruture fissa
* **Binari**: la linia fàita 'd binari ëd fer (o d'assel), traversin-e, e 'd ripar.
* **Stassion e pòste**: pont d'arest për ij passeger e 'l cariament dle mërcansìe.
* **Pont e viadòt**: për passé dzora a d'ostàcoj naturaj o artifissiaj.
* **Galerìe e viadòt**: për passé sota a 'd montagne o 'd sità.
* **Sistema d'alimentassion energética**: linie aérie për l'eletricità, depòsit ëd carburant.
* **Sistema ëd comunicassion e signal**: për la gestion dël tràfich.

### Material rotàbil
* **Locomotive**: unità motris për tiré ij tren.
* **Vagon da passeger** (caròsse).
* **Vagon da càrich**.
* **Unità mùltiple** (tren automotris).
* **Vagon speciaj** (për j'anfrastruture, ij travaj ëd manutension).

### Sistema ëd contròl e gestion
* **Sala 'd contròl** (*control centre*): andova a son coordinà tute j'operassion.
* **Sistema ëd segnalassion** (signal feroviari, deviator, blòch).
* **Sistema ëd telecomunicassion** tra ij tren e la sala.
* **Norme operative e regolament** (orari, priorità, régole 'd sicurëssa).

### Organisassion e gestion
* **Soget gestor ëd l'anfrastruture** (sovens statal o 'd concessionari).
* **Asiende feroviarie** ch'a deuvro la rèj për fé core ij tren.
* **Autorità 'd regolassion** ch'a contròla ël rispet dle régole e dla concorensa.
* **Përsonal** (machinista, cap tren, controlor, técnich ëd manutension).

## Sòrt 'd sistema feroviari
### Scond la velocità
* **Ferovìe tradissionaj**: velocità fin a 160 km/h.
* **Ferovìe ad àuta velocità**: binari speciaj për velocità > 250 km/h.
* **Metropolitan-e e tram**: për ël traspòrt urban e suburban.

### Scond la fonsion
* **Ferovìe për passeger**.
* **Ferovìe për mërcansìe**.
* **Ferovìe industriaj** (cole dle minere, dj'aciaierìe, dij pòrt).
* **Ferovìe turìstiche e stòriche**.

### Scond la gestion
* **Sistema integrà** (istessa azienda a goerna sia l'anfrastruture che ij tren).
* **Sistema separà** (soget diferent për l'anfrastruture e për l'esercissi).

## Dimension técniche
Ij sistema feroviari a peulo avèj vàire diferense técniche:
* **Scartament dij binari**: la distansa antra le doe rotaje.
** **Scartament normal** (1.435 mm): ël pì spantià an Euròpa e Amèrica dël Nòrd.
** **Scartament largh** (>1.435 mm): për esempi, an Spagna, Russia, India.
** **Scartament strèit** (<1.435 mm): për linie secondarie, montagnin-e.
* **Alimentassion**:
** **Tren a vapor** (stòrich).
** **Tren diesel** (motor a combustion).
** **Tren elétrich** (via linie aérie o tersa roa).
** **Tren ìbrid o a idrògen** (modern).
* **Sistema ëd segnalassion**:
** **Mecànich** (signal a brass).
** **Luminos**.
** **A blocch automàtich**.
** **A contròl centralisà**.
** **ERTMS/ETCS** (sistema europeo unificà).

## Sfide e evolussion
Ij sistema feroviari modern a fan front a vàire sfide:
* **Interoperabilità**: fé an manera che ij tren ëd na nassion a peulo rintré an n'àutra sensa problema técnich.
* **Sicurëssa**: mejoré sempe ij sistema për evité incident.
* **Efissiensa energética**: riduve ij consum e j'emission.
* **Capacità**: aumenté ël nùmer ëd tren për ora an sle linie pì afolà.
* **Sostenibilità**: fé ch'a sia na solussion ambientalment bon-a.
* **Finansiament**: trovè ij fond për la manutension e l'amodernament.

## Esempi 'd sistema feroviari ant ël mond

* **Euròpa**: Rèj motobin densa e interconëttùa. Ël **sistema ERTMS** a l'é në sfòrs për unifiché la segnalasson.
* **Giapon**: **Shinkansen**, un sistema d'àuta velocità motobin precis e afidàbil, separà da la rèj tradissional.
* **Cin-a**: La pì longa rèj d'àuta velocità dël mond, costruìa an pòchi desen-e d'agn.
* **Stat Unì**: Sistema motobin sbilancià vers ël trasport ëd mërcansìe, con na rèj passeger limità (Amtrak).
* **India**: Un dij sistema pì grand e complicà dël mond, con milion ëd passeger minca di.

## Futur
Le neuve tendense a comprendo:
* **Automassion completa** (tren sensa condutor).
* **Maglev** (levitassion magnética).
* **Hyperloop** (sistema a autissima velocità an tub a bassa pression).
* **Digitalisassion** (Internet of Things për la manutension preditiva).
* **Mobilità integrà** (coleghé mej tren, bus, biciclëtte e car sharing).

## Vëdde 'dcò
* Traspòrt feroviari
* Ferovìa
* Treno a àuta velocità
* Signal feroviari
* ERTMS

## Arferiment
* 
* 

## Ligure esterne
* International Union of Railways (UIC)
* European Union Agency for Railways

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI