Piemonteisism

Un **piemonteisism** a l'é na paròla ò n'espression ëd na lenga ch'a l'ha sò adoss diretament da la lenga piemontèisa, e che soens a pija ël pòst ëd na paròla dl'istess significà an cola lenga.

Ij piemonteisism as treuvo dzortut ant la varietà dla lenga italian-a ch'as parla an Piemont. Visadì ch'a l'é nen mach an piemontèis ch'a-i é d'italianism, ma bele viceversa. Soens ij piemontèis as dan pa conta 'd sòn quand ch'a parlo an italian, e sòn a val ëdcò për coj ch'a vivo an Piemont ma a parlo nen piemontèis. As n'ancòrzo, nopà, quand ch'a seurto da Piemont e a dòvro a Roma o a Nàpoli d'espression coma *far pranzo*, *cicless*, *solo più uno* e ij roman ò ij napolitan a-j vardo dròlo...

## Esempi
Vardé sì dontré esempi ëd piemonteisism ant la lenga italian-a. Coma già dit, a son ëd paròle e d'espression ch'a podrìo esse nen capìe fòra 'd Piemont...

## Piemonteisism ch'a esisto pi nen
Sì a-i é dontré piemonteisism che al di d'ancheuj as dòvro pi nen ò squasi pi nen ant gnun-a part dël Piemont.
*Fin-a a j'ani 50 ò 60, quand che l'italian a l'era ancor nen vàire spantià, n'eror motobin comun antra ij piemontèis a l'era 'd dovré 'l përnom italian *ci* al pòst dij përnom *gli* e *le*: it. *io gli\le faccio un regalo* a vnisìa *io ci faccio un regalo*. La rason ëd sòn a l'é che ël locativ it. *ci (in quel luogo)* as dis **i** an piemontèis, mentre che *gli* e *le* as diso **j**, che as pronunsia l'istess *i*, e da sì la confusion. Tutun, al di d'ancheuj pì gnun piemontèis a farìa n'eror parèj.
*Fin-a a j'ani 70 apopré: *scancellare* al pòst ëd *cancellare*, dal piem. *Scancelé*
**smangiare* për *prudere, erodere, consumare*, dal piem. *Smangé*
**briòss* al pòst ëd *brioche*, esempi 'd franseisism ch'a pija 'l pòst d'un piemonteisism.
Da noté che, fin-a a j'ani 60\70, la briòss piemontèisa a l'era na pasta fròla dossa, 'd forma quadrà, përfumà con smens dë fnoj.

## Intercalé piemontèis ant ël discors an italian
Squasi tuti coj ch'a vivo an Piemont, quand ch'a parlo an italian, bele se a son d'orìgin meridional, e bele se a son nen d'autut bon a parlé an piemontèis, a dòvro 'd frasi o d'espression piemontèise, an campandje sì e là ant ël discors. As peulo cité p. es.
***Torna?** al pòst ëd *Di nuovo?*; 
***Sah!**; 
***Va bin** al pòst ëd *Va bene*; 
***Is vëdoma!** ò a la turinèisa **As vedoma!** al pòst ëd *Ci vediamo!*. 
Da cité 'dcò l'imprecassion **Bòja fàuss!**, ancheuj pòch dovrà al contrari dla bëstëmmia  dont a deriva **Xxx fàuss**, che curtà an **Xxx fa' **, a l'é vnù n'intercalé tan difondù che ij giovo 'd Turin a l'anserisso motobin soens e squasi mecanicament an qualsëssìa discors.

## Pronunsia "piemontèisa" dl'italian
Ant la TV italian-a soens as sent la parodìa dl'acsan piemontèis, ma ij piemontèis a san bin che sò acsan a l'é pròpri nen col ch'as sent ant le senëtte còmiche dla TV, ma a l'é bin diferent, e 'dcò j'italian as n'ancòrzo quand ch'a rivo an Piemont.

L'acsan piemontèis modern, specialment ant le sità, a l'é fasse pì còti che col 'd na vira. A l'inissi dël sécol passà, për esempi,  ij piemontèis a j'ero nen bon a pronunsié certi son ëd l'italian, coma GL(I), SC(I) e la Z. Le vocaj a j'ero bin pì caraterisà, specialment la A tònica che a tendìa anvers Ò duverta motobin pì che adess. Al di d'ancheuj squasi pì gnun a pronunsia *Vogliamo* coma *Voliamo*, dovù al total ëspantiament ëd l'italian ant la region.

Comsëssìa l'acsan piemontèis a esist tutun. Vëdoma soe caraterìstiche prinsipaj:

*an general, aranda j'italian, **la vos** dij piemontèis a l'é percepìa coma pì nasal ò gotoral e pitòst aùssa; sòn a l'é dovù al fàit che për certi son piemontèis come N-, U, Ë, EU, as dòvra motobin la part darera dla gola, e a l'é coma se ij piemontèis a l'avèisso la vos "ampostà" parèj.
*la **E an fin dla sìlaba** a l'é sempe strèita, bele quand che an italian a l'é duverta: it. com. *bène*, acs. piem. *béne*
*la **E an sìlaba sarà** a l'é sempe duverta: it. com. *pénna*, acs. piem. *pènna*
*la **O tònica** a l'ha sempre 'l son dla Ò piemontèisa, bele quand che an italian a l'é strèita: it. com. *rósso*, acs. piem. *ròsso*. J'italian a la percepisso coma na cita U prima dla Ò, squasi *ruòsso*, për rende l'idèja
*la **I tònica** a l'é un pòch "andarera" e a tend na frisa anvers la É, mentre che an italian as pronunsia pì "anans": it. *Tor*'ì**no''
*la **A tònica** a l'é scura e a tend na frisa anvers Ò, specialment antra ij monfrin: it. ''càsa''
*la **U** a l'é "andarera" (coma la I) e a tend anvers la O strèita: it. ''cùra''
*la **S antra doe vocaj** a l'é sempe sonora; it. ''mese'' as pronunsia con la SS da Firense an giù, ma a l'é ''méze'' an Piemont
*la **SC e la GL** na vòta as pronunsiavo SS e LI, ma giumaj tuti ij piemontèis a l'han amprendù a pronunsié sti son...
*la **SC e la GN** a son sempe déboj, mai dobie: it. com. ''montagn-gna'', ''pesc-sce'', ma acs. piem. ''montàgna'', ''pésce''
*la **N an fin ëd parola** as pronunsia coma la N- faucal piemontèisa: it. ''non avete'', acs. piem. ''non- avete''
*la **R** a peul esse un pòch a la fransèisa, ma nen për tuti ij piemontèis. As peul sente bin an sentend paròle coma ''gio**r**nale'' pronunsià da un piemontèis.
*la **V prima o dòp dla U** as sent squasi nen: acs. piem. ''u**v**a'', ''cosa **v**uòi''
*a esist nen ël **dobiament sintàtich dòp dij monossìlab*', ch'a l'é motobin spantià ant l'Italia sentral e meridional: it. com. *ho ddétto*, *è bbèllo*, *se ppòsso*, acs. piem. *ho détto*, *é bèllo*, *se pòsso''

Categorìa:Filologìa
Categorìa:Filologìa piemontèisa