Musé Walser (Alagna)

A Alagna, ant la frassion *Z’ Kantmud* (*Pedemont* an piemontèis), probàbil prim insediament ëd lenga walser an Valsesia, as treuva 'l musé dedicà a la cultura ëd cost pòpol calà dal grand nòrd. 
L'edifissi ch'a lo òspita a l’é na ca dël 1628, arportà a soa sembiansa original mersì al travaj dj'abitant ëd la frassion e dij volontari.
Sota 'l midem tèit as treuva la stala, la ca e la fnera.
L'edifissi a l'é a tre pian, dont ël prim an pera e j'àutri doi an bòsch (second ël sistema 'd fabricassion ciamà *Blockbau*). 
Ël coercc dël tèit a l’é 'd lòse 'd pera (*blatte* an titzschu e *piòve* an valsesian) e a l'é provist ëd gronde fàite ëd bòsch ëd malëzzo scrusà.
Al pian teren ëd la ca as treuva 'l *godu* (stala) con ël seul ëd pera. Na part ëd la stala a l'é riservà a lë *stand*, anté ch'a stasìa la gent. Lë stand a l'ha ël seul ëd bòsch e a rapresenta ël cheur ëd la ca walser. Ambelelì as mangiava, as travajava ant ij longh invern valsesian e dzortut a së tnisìa ël *ses*, la vijà, ant le sèire, dzortut dij saba e as balava, as sonava la *giga* (violin) o la *trumpa* (ribeba). Da na banda a stasìo le fomne e le mariòire e da l'àutra j'òmo e ij giovo, quand ch’a tornavo *van danna* (da lë strangé), andoa a emigravo për travajé.
Ant le vijà as tramandavo j'antiche stòrie walser, le legende gropà a j'ànime dij mòrt, che, an certe neuit d’invern as vëdìo monté vers ël giassé del *Gourner* (Ròsa an piemontèis) fasendse ciàir con ël di marmlin anviscà.
As tramandava 'dcò la legenda dla mìtica *verloures tol* (val perdùa), giumai quatà sota la fiòca e la giassa, dont a j’ero rivà ij cé, ëmnà dal legendari Hainrich Stauffacher.
Ant la ca walser a s'anviscava mai ël feu për ëscaudesse. Ant lë stand a j'era mach un *haizoufu* (stuva) ëd pera, alimentà da l'àutra stansiëtta, ciamà *firhus* (ca dël feu). Ant ël firhus as fasìa feu për cusiné e fé ël formagg (*chäis*). 
Ël Muséo Walser d’Alagna a l’ha doe *firhiser* e doe *godma* (stale), dont un-a a l’é ocupà da 'n tlé.
A l'é anteressant armarché che la lenga walser a l'ha goernà dle paròle sparìe 'd pianta da la lenga alman-a moderna. Për esempi, *godu* a l'é motobin davzin a l'alman medieval *gadem*, ch'a veul dì stansia granda, magasin sensa tramese. E an efèt la stansia a l'é costituìa da quatr muraje an pera con mach djë stibi ëd bòsch ch'a delìmito lë spassi intern.
Al prim pian as treuvo le *schlofstube* (stansie da let) e na pcita boteja da meisdabòsch ch'a goerna j'utiss dël travaj dël bòsch. Ant na stansia as treuvo ij costum tradissionaj dij walser e minca sòrt d'ogèt për la vita dla ca, squasi tuti ëd bòsch, l'ùnica materia prima disponìbil, ansem a la pera.
Na curiosità dle ca dij walser, gropà a sò cult dij mòrt, a l’é la presensa, ant un-a o pì muraje, ëd na cita fnestrin-a ciama *seilbalga* (la fnestra 'd l'ànima), ch'as durbìa mach quand ch’a muirìa quaidun antëcà e peui as tornava a saré për tant che l'ànima a podèissa pì nen torné andarera.
Ël prim e lë scond pian a son circondà su tre part da 'n *schopf* (lòbia) provist dë stage, andoa ch'as fasìa sëché ij fen anans ëd porteje ant la fnera.
Al second pian i trovoma lë *stodal* (fnera), dont le muraje a son ëd trav nen tròp ësciasse, për tant ch'a podèissa circulé l'aria. Aranda a la fnera as treuva lë *spicher* (dispensa) anté ch'as goernavo le farin-e, ij salam, e 'l pan, ch'as fasìa cheuse mach un-a o doe vòlte a l'ann.

Walser
Categorìa:Sociologìa
Categorìa:Alagna (VC)
Categorìa:Walser