Rissiò

Un **rissiò** (da l'anglèis *rickshaw*, ch'a ven dal giaponèis *jinrikisha* 人力車, "veicol a fòrsa uman-a") a l'é un **veicol a doi o tre roe tirà a man o a biciclëtta**, dovrà për ël traspòrt ëd passegé. A l'é nassù an Asia e a l'é dventà 'n sìmbol dël traspòrt urban a cost bass ant vàire sità dël mond, dzortut ant ij pais an via dë svilup.

## Stòria
Ël rissiò a l'é stàit anventà an **Giapon** dël 1869 da l'american **Jonathan Scobie** (o, second d'àutri, dal giaponèis Izumi Yosuke). A l'era na version modernisà dle portantin-e, pensà për trasporté ij foresté për le sità giaponèise. Ël sucess a l'é stàit imedià e a l'é spantiasse an pressa an Cin-a, India, e an tuta l'Asia sud-oriental.

Ant la prima mità dël sécol ch'a fa XX, ij rissiò tirà a man a son ëstàit gradualment sostituì dai **rissiò a biciclëtta** (*cycle rickshaw*, *pedicab*, *becak*), pì efissient e men faticos. Ancheuj, an vàire part, a son comparì 'dcò ij **rissiò elétrich** (*e-rickshaw*), alimentà a baterìe.

## Sòrt 'd rissiò
### Rissiò a man (''hand-pulled rickshaw'')
Tirà diretament da na përson-a ch'a cor. A l'é motobin faticos e a l'é peui stàit bandì an vàire sità për motiv umanitari. As vëdd ancora an quàich leu stòrich o turìstich.

### Rissiò a biciclëtta (''cycle rickshaw'', ''pedicab'')
Con na biciclëtta modificà: ël condutor a pEdala e a tira na cabin-a për ij passegé. A l'é 'l tipo pì comun ant l'Asia e an vàire part dël mond. A esisto 'd version a tre roe (doe daré) o doe roe.

### Rissiò motorisà (''auto rickshaw'', ''tuk-tuk'')
Un mojen a tre roe con motor a combustion (sovens a doi temp). A l'é motobin difus an India (*autorickshaw*), Thailandia (*tuk-tuk*), e an àutri pais asiàtich.

### Rissiò eletrich (''e-rickshaw'')
Version moderna alimentà a eletricità, sempe pì comun përché a l'é pì silensios e a produv nen d'emission locaj.

## Utilisassion ant ël mond
* **India**: ij rissiò a biciclëtta a son motobin comun, ma a son ëstàit bandì an vàire sità grande për ël problema dël tràfich. J'auto rickshaw a son ël mojen pì dovrà për ij curt viagi urban.
* **Bangladesh**: Dhaka a l'é la sità con ël pì grand nùmer ëd rissiò a biciclëtta dël mond (apopré 400.000).
* **Thailandia**: ij *tuk-tuk* a son n'atrassion turìstica e un mojen 'd traspòrt comun.
* **Cin-a**: ij rissiò a man a son pà pì dovrà, ma a-i son vàire rissiò a biciclëtta e elétrich ant le sità cite.
* **Euròpa e Amèrica dël Nòrd**: ij "pedicab" a son dovrà dzortut për ël turism, an sità com New York, Londra, e Paris.

## Impat sossial e econòmich
Ël rissiò a l'ha 'n rol dobi:
* **Font 'd travaj**: a dà 'd travaj a milion ëd përson-e pòvre ch'a l'han gnun-e àutre competense.
* **Sfrutament**: ij condutor (*rickshaw wallah*) a vivo an condission motobin dure, con dij salari motobin bass e orari faticos.

An vàire pais, a son an cors djë sfòrs për amelioré le condission ëd travaj e modernisé la flòta con dij veicoj elétrich.

## Controversie
An vàire sità, ij rissiò a biciclëtta a son contestà përchè:
* A ralento 'l tràfich.
* A càuso d'incident.
* A son considerà 'n sìmbol ëd povertà e 'd retrocession.
* A l'han un efet negativ an sla salute dij condutor.

Parèj, vàire aministrassion locaj a l'han limità o proibì soa sircolassion ant le zòne sentraj.

## Rissiò e coltura
Ël rissiò a l'é present ant la literatura, ël cine e l'art coma sìmbol:
* Dël **colonialism** e dle relassion ëd podèj.
* Dla **povertà** e dla lòta për la sopravivensa.
* Dël **cangiament sossial** ant le sità asiàtiche.

A l'é 'dcò un element caraterìstich dël paisagi urban ëd vàire sità asiàtiche.

## Vëdde 'dcò
* Tuk-tuk
* Pedicab
* Traspòrt urban
* Veicol a propulsion uman-a

## Arferiment
* 
* 

## Ligure esterne
* Institute for Transportation & Development Policy – Cycle Rickshaws in Urban India

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Asia
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI