open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aztech

J**'Aztech** a j'eran una djë grand popolassion precolombian-e, la pij importan al temp che a l'é entrà an contat con ij Spagneul. J'Aztech a son desvelupasse ant la region mesoamerican-a dël Mèssich dal secol ch'a fa 14 fin a col ch'a fa 16.

An nahuatl, la lenga dj'Aztech, "Aztec" a signìfica "col ch'a ven ëd Aztlàn", 'na region mitica ant ël nòrd dël Mèssich. J'Aztech a ciamavo sè medèsim Mexica o Tenochca: l'usagi dël mòt "aztech" 'me definission generica për designè tute cole gent che a l'avan an comun tradission, usagi, religion e lenga con ij Mexica a l'é stèit butà andrinta dal geògraf alman Alexander von Humboldt për fè 'na distinsion con j'atuaj messicàn.

L'etimologìa dël mòt Mexica a l'é nen sicur, quaicadun a fa la congetura che a sia ël mòt Nahuatl che a veul di *Lun-a*, autri a penso che a peul derivè dal nom dël dè Mexitli. 

Categorìa:Stòria
Età dla Lus

L**'Età dla Lus** o ëdcò **Iluminism** a l'é stèit un moviment cultural, sossial, politich e filosofich desvelupàsse an Euròpa dël secol ch'a fa XVIII. A nass an Anghiltèra ma a l'ha avù so massim desvelup an Fransa, per rivè apress an tuta Euròpa e ëdcò an América. Con ël termin "Iluminism" a s'parla ëd 'na qualsëssìa forma ëd pensè che a voeul fè lus ant la ment dl'òm, "sombr" për l'ignoransa, an dovrand la crìtica, la rason e la siensa.

Categorìa: Stòria
Califà ëd j'Abàsid

Ël **Califà ëd j'Abàsid** (arab: الخلافة العباسية الإسلامية), a l'é stat un califà dl'Orient Medi e dl'Àfrica dël Nòrd che a l'é durà dal 750 al 1258.
A l'ava 'na surfassa total ëd 11.100.000 km² dël 750 d.c. e soa capital a l'era Baghdad.

Categorìa:Stòria
Dino Zoff

**Dino Zoff** (Mariano del Friuli, 28 fërvè 1942) a l'é stàir un fotbaleur e dirigent sportiv italian.
A l'é stàit campion d'Euròpa dël 1968 e campion dël mond dël 1982 con la nassional italian-a, che a l'ha ëdcò antrenà dal 1998 al 2000. 

Zoff, Dino
Imper Gupta

L**'Imper Gupta** (*गुप्त साम्राज्य* - *Gupta Sāmrājya*) a l'é stàit un ansem ëd teritòri dl'India dël nòrd, dël Pakistan oriental e part dël Bangladesh guernà da 'na dinastìa ëd Imperator.
A l'é stàit fondà da Sri-Gupta dël 240 anviron e a l'é durà dal 240 d.C al 550 d.C.
L'imper Gupta a l'é arivà a avej n'estension màsima ëd 3.500.000 km² dël 400 d.C..

Categorìa:Stòria
Antich Egit

Con ël tèrmin **Antich Egit** a s'antende la civilisassion che a l'é desvilupasse ant la strèita gansa ëd tèra che se dëstende longh le rive dël fium Nil (a parte dle soe catarate al confin con ël Sudan fin a la fos), e arconossùa 'me entità statal a parte dal 3300 a.C. fin al 343 a.C., quand a l'ha perdù soa indipendensa.

Categorìa:Stòria
Mesopotamia

La **Mesopotamia** l'é 'na region stòrica butà antrames ij fium Tigher e Eufrà, che a l'ha vist lë prim civilisassion dël mònd grassie a soa richëssa. Soa stòria a l'é comensà dël 4000 a.C. e l'é stàita una dle prime region andoa a l'é desvelupasse la scritura. 

Soa stòria a l'é stàita spartia an doe part principaj: la Sumeria e l'Acadia. Ant j'agn, la Mesopotamia a l'é stàita conquistà da ij regn dl'Egit, dla Persia e da ij Babilones, che a l'eran originari dla zona.

Lë popolazzion dla Mesopotamia a l'han lassà d'invension important, la slòira, ël car e ëdcò la mzura dël temp, e a l'han fàit dij progres ant la siensa e la matematica

## Arferiment
*Treccani

Categorìa:Stòria
Diga

Na **Diga** a l'é na costrussion ingenieristica ch'a blòca ël cors ëd n'eva (fium, ri) për creé un bassin ìdrich. A serv për generé energìa idroelétrica, irigassion, contròl dle inondassion, o për ël forniment d'eva potàbil.  

### Stòria dle Dighe
* Antichità  
Le prime dighe a nasso ant la Mesopotamia e l'Egit antich (es. la diga ëd Sadd-el-Kafara, 2600 a.C.).

* Medi Ev e Età Moderna  
Ant ël Medi Ev, le dighe a j'ero cite e ëd tèra. Ant ël sécol XIX, con la Rivolussion Andustrial, as dësvlupa la técnica dël ciman armà, ch'a përmëtt dighe àute com cola ëd **Vajont** (Italia). An Piemont, as costrùisso dighe idroelétriche ant le valade alpìne.  

* Sécol XX-XXI  
Le dighe moderne a son gigantesche (es. Diga ëd le Tre Gòle an Cin-a). An Piemont, la diga ëd **Malciaussia** (Val ëd Lans) a forniss energìa a la region.  

### Sòrt ëd Dighe
* **Diga 'd gravità**: Strutura massissa ëd ciman ch'a sopòrta l'eva con sò pèis (es. Diga ëd **Pont Ventoux** an Val d'Osta).  
* **Diga a arch**: Strutura curva ch'a spantia la pression ant le rive (es. Diga ëd **Place Moulin**).  
* **Diga 'd tèra o 'd pere**: Costruìa con tèra e pera, dovrà për bassin cit (es. dighe ant ij ri piemontèis).  
* **Diga mobila**: Con pòrte mobij për regolé ël fluss (es. dighe ant ël Pò).  

### Técniche e Ingegnerìa
* **Tombin ëd scaricament**: Strutura për evité lë straripament (es. ant la diga ëd **Gurzia**).  
* **Monitoring**: Sensor për controlé la pression e l'umor ëd la diga.  
* **Material**: Ciman, tèra compata, pere, o mëtaj.  

### Ròl ant la Società
* **Energìa idroelétrica**: 20% dl'energìa piemontèisa a ven da le dighe.  
* **Control dle inondassion**: La diga ëd **Cavour** a gestiss ël fluss dël Pò.  
* **Irigassion**: Le dighe dla Valà d'Osta a nutrisso ij camp ëd ris ëd Vërsèj.  

### Dighe an Piemont
* **Diga ëd Malciaussia**: Ant la Val ëd Lans, a alimenta la sità ëd Turin.  
* **Diga ëd Place Moulin**: Al confin con la Valà d'Osta, un dij pì grand bassin alpin.  
* **Diga ëd Gurzia**: Ant ël Canavèis, për evité inondassion ant ël ri Orc.  

### Desfide Moderne
* **Ambient**: Lë spantiament dij bassin a danegia j'ecosistema naturaj (es. ant ël Pò).  
* **Inveciament**: Dighe veje sensa manutension a peulo esse pericolose.  
* **Cambiament climàtich**: Suitin-e e pieuve ecessive a fan dlicà la gestion d'eva.  

### Vos Corelà
* Pò  
* Inondassion  

Categorìa:Architetura  
Categorìa:Coltura piemontèisa  
Categorìa:Società piemontèisa  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Cùpola

Na **Cùpola** a l'é na strutura architetònica curva e sircolar, dovrà për coaté spassi gròss ant ëd costrussion religiose, sivij, o monumentaj. A l'é stàita un sìmbol ëd podèj, fede, e técnica dësvlupà ant l'antichità e ancor motobin dovrà al di d'ancheuj.  

### Stòria dle Cùpole
* Antichità  
Le prime cùpole a nasso ant la Mesopotamia e an Egit, ma a son ij Roman ch'a-j përfession-o, com la **Cùpola dël Pantheon** (125 d.C.), ch'a resta la pì granda an ciman nen armà dël mond.

* Medi ev e Rinassiment  
Ant ël Medi Ev, le cùpole a dvento part ëd le catedral bizantin-e e romàniche (es. Santa Sofia a Istanbul). Ant ël Rinassiment, **Filippo Brunelleschi** a progeta la cùpola dël Dòm ëd Firense. An Piemont, la **Cesa ëd San Lorens** a Turin a smon na cùpola baròca.  

* Età Moderne e Contemporania  
Ant l'Eutsent, cùpole ëd fer e véder a nasso për le stassion e ij mercà (es. Crystal Palace). An Piemont, la **Mòle Antonelian-a** a Turin, con soa cùpola àuta 167 méter, a dventa n'icòna dl'architetura dël sécol XIX.  

### Sòrt ëd Cùpole
* **Cùpola Emisférica**: Tìpica dël Pantheon e dle cese baròche (es. **Santuari ëd Vicofòrt** an provincia ëd Coni).  
* **Cùpola a Ponta**: Strutura a ponta, com cole dle moschee otoman-e.  
* **Cùpola Geodésica**: Realisà con element geométrich, dovrà ant l'architetura moderna (es. **Biosfera ëd Montreal**).  
* **Cùpola ëd Véder**: Dovrà ant ij sènter comersiaj (es. la cùpola dël sènter ëd **Èrica** a Turin).  

### Técniche ëd Costrussion
* **Ciman nen armà**: Técnica roman-a con ël còfo ëd bòsch.  
* **Strutura a dobia càmera**: Doi strà ëd pera o mon për aussé la cùpola sensa sostegn (es. Brunelleschi).  
* **Metaj e Vetro**: Combinassion për cùpole trasparente (es. **Mòle Antonelian-a**).  
* **Stampagi 3D**: Sperimentassion con material compost për cùpole sostenìbij.  

### Ròl ant la Coltura
* **Religios**: Simbòl ëd la presensa divin-a (es. cùpola ëd San Pé a Roma).  
* **Polìtich**: Monument al podèj (es. cùpola dël Capitol a Washington).  
* **Artìstich**: La Mòle Antonelian-a a l'é stàita dovrà coma sìmboj dël Cinema Italian.  

### Cùpole an Piemont
* **Mòle Antonelian-a**: Progetà da Alessandro Antonelli, a l'é un dij sìmboj ëd Turin.  
* **Santuari ëd Vicofòrt**: Cùpola elìtica, un-a dle pì gròsse d'Euròpa.  
* **Cesa ëd la Gran Madre**: Cùpola neoclàssica anspirà al Pantheon.  

### Desfide Moderne
* **Conservassion**: Restaur dle cùpole antiche danegià da l'ùmid o smòg (es. cùpola dël Santuari ëd Vicofòrt).  
* **Còst**: La manutension ëd struture complesse a l'é motobin cara.  
* **Sostenibilità**: Usagi ëd material arsiclà për cùpole neuve.  

Categorìa:Architetura  
Categorìa:Coltura piemontèisa  
Categorìa:Società piemontèisa  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ca

La **Ca** a l'é na costrussion creà për dé ripar e spassi ëd vita a j'esse uman. A peul esse na caban-a sempia, un palass rich, o un condomini urban, e a varia an base a la coltura, clima, e risorse locaj.  

### Stòria dla Ca
* Preistòria e antichità  
Le prime ca a nasso ant ël Neolìtich, con struture ëd bòsch, pera, o cane (es. caban-e circolar dël 10.000 a.C.). Ant l'Egit e la Mesopotamia, as dësvlupo ca ëd mon ëd pauta. An Piemont, le tribù sèltiche a costruissoo ca ëd pera e bòsch con tèit ëd paja.  

* Epoche clàssiche e medievaj  
Ij Roman a introduvo le **domus** (ca urban-e) e le **vile** ruraj, con sistema d'evacuassion. Ant ël Medi Ev, an Piemont, le ca a j'ero ëd bòsch për ij paisan e ëd pera për ij feodatari, con tor e muraje për protession.  

* Sécoj XVIII-XXI  
Con la Rivolussion Andustrial, a nasso le ca ëd sità për ij ovrié. Al di d'ancheuj, l'architetura moderna a propon ca sostenìbij con material arsiclà e energìa solar.  

### Sòrt ëd Ca
* **Ca ruraj**: Tradissionaj ant le campagne (es. "cà 'd pais" dël Monfrà o dle Langhe).  
* **Ca urban-e**: Palass stòrich (es. ij "portij" ëd Turin) o condomini modern.  
* **Ca unifamiliar**: Vile con giardin, com cole dël sécol XIX ant ël Piemont.  
* **Ca temporanee**: Tende, iglù, o struture d'emergensa.  
* **Ca sostenìbij**: Costrussion a bass impat ambiental (es. "ca passiva" ant le valade alpin-e).  

### Material e Técniche
* **Tradissionaj**: Bòsch, pera, mon ëd tèra cheuita, e paja (es. ca dël Canavèis).  
* **Moderne**: Ciman armà, véder, mëtaj, e material isolant.  
* **Inovativ**: Tèra crasà, bambù, o stampagi 3D për reduve ij còst.  

### Ròl ant la Socetà
* **Identità**: La ca a arpresenta la stòria e j'arzorse locaj (es. ca dla Val d'Osta con tèit ëd pera).  
* **Status sossiaj**: Dimension e locassion a smon-o la posission econòmica.  
* **Comunità**: Spassi com ël "cortil" ant le ca piemontèise, andoa as viv relassion ëd visin.  

### Ca an Piemont
* **Ca stòriche**: **Palass Madama** a Turin (trasformà da fortëssa a residensa).  
* **Ca ruraj**: Le "cà 'd pais" dël Roé, restaurà për l'agriturism.  
* **Ca moderne**: Quartié **Lingòt** a Turin, esempi d'architetura industrial riconvertìa.  
* **Ca alpìne**: Struture an bòsch e pera dle valade ëd Coni.  

### Desfide Moderne
* **Urbanisassion**: Spantiament ëd periferìe ch'a menasso ij teren agricoj.  
* **Sostenibilità**: Necessità ëd riduve ij consum energétich (es. isolament tèrmich).  
* **Abitabilità**: Cost ëd ca tròp àut ant le sità piemontèise (es. Turin, Noara).  

Categorìa:Architetura  
Categorìa:Coltura piemontèisa  
Categorìa:Società piemontèisa  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Canal

Un **Canal** a l'é na strutura artifissial creà për derivé o gestì l'eva, servend për irigassion, navigassion, o drenagi. A l'é stàit essensial ant lë svilup dl'agricoltura, dij comersi, e dl'andustria, da l'antichità al di d'ancheuj.  

### Stòria dij Canaj
* Antichità  
Ij prim canaj a nasso ant la Mesopotamia (4000 a.C.) për irighé ij camp. J'Egissi a costruisso ël **Canal ëd Gosen** për coleghe ël Nil al Mar Ross. An Cin-a, ël **Grand Canal** (486 a.C.) a dventa la pì longa via d'eva artifissial dël mond.

* Medi Ev e Età Moderna  
Ant ël Medi Ev, ij monio a deuvro canaj për fé giré le roe dij molin. Ant ël sécol XV, ël **Navili** ëd Milan a dventa un model për ij comersi fluviaj. An Piemont, dël 1700, as progeto ij prim canaj.  

* Sécol XIX-XXI  
Con la Rivolussion Andustrial, ij canaj a dvento struture an ciman për ël trasport ëd materiaj. An Piemont, ël **Canal Cavour** (1866) a portava l'eva dal Pò a Vërsèj për l'irigassion dle risere. Ancheuj, ij canaj a son dovrà për ël turism e la produssion idroelétrica.  

### Sòrt ëd Canaj
* **Canal d'irigassion**: Porta l'eva ai camp (es. Canal Cavour an Piemont).  
* **Canal ëd navigassion**: Përmët ël passage dle barch (es. Canal ëd Panama).  
* **Canal ëd drenagi**: Elìmina l'eva an pi (es. ij canaj ant la Pianura Padan-a).  
* **Canal andustriaj**: Dovrà për fé giré le turbin-e idroelétriche.  

### Técniche e Material
* **Scav manual**: Métod antich con picon e angign sempi.  
* **Strutura an pera o ciman**: Pont, sostegn, e **pòrte idràuliche** për controlé ël fluss.  
* **Tecnologìa moderna**: Pompe elétriche e sistema automàtich për la gestion d'eva.  

### Ròl ant la Socetà
* **Economìa**: A l'ha consentì ël comersi ëd seda e ris an Euròpa (es. navili lombard-piemontèis).  
* **Agricoltura**: Irigassion dle risere ëd Vërsèj.  
* **Turism**: Crociere an sij canaj stòrich (es. navigassion ant ël **Lagh Magior**).  

### Canaj an Piemont
* **Canal Cavour**: Realisà dël 1866, a l'é longh 85 km e a nutris le risere ëd Vërsèj.  
* **Navili d'Ivreja**: Canal medieval che a colegavo ij lagh alpìn.  
* **Canal ëd Cirié**: Dël sécol XIX, për ël trasport ëd carbon e mineral.  

### Desfide Moderne
* **Conservassion**: Restaur dij canaj stòrich (es. Canal Cavour) danegià da l'erosion.  
* **Sostenibilità**: Riduve l'evaporassion e jë sperdiment d'eva.  
* **Concorënsa**: Trasport su stra e ferovìe a riduv l'utilità comersial.  

### Vos Corelà
* Irigassion  

Categorìa:Architetura  
Categorìa:Coltura piemontèisa  
Categorìa:Società piemontèisa  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pont

Un **Pont** a l'é na costrussion ch'a përmëtt ëd traversé n'ostàcol natural (fium, valada, stra) për garantì ël passagi ëd përson-e, véicoj, o materiaj. A l'é fondamental për ij colegament sossiaj, econòmich, e colturaj antra le comunità.  

### Stòria dij Pont
* Antichità  
Ij prim pont a nasso ant la Preistòria con tronch d'erbo o pere butà ansima a j'eve. Ij Roman a rivolussion-o la técnica con j**'arch** ëd pera e ciman, com ël **Pont Milvio** a Roma. An Piemont, ij rest dël **Pont Roman ëd Susa** a dimostro l'abilità ingenierìstica dl'época.  

* Medi Ev e Rinassiment  
Ant ël Medi Ev, as costrùisso pont ëd bòsch o pera pì cita, com ël **Pont Vej** ëd Turin (dël sécol XIV). Ant ël Rinassiment, j'architet a anrichisso ij pont con element decorativ, com ël **Pont Vej** ëd Bassan.  

* Età Moderna e Contemporania  
Con la Rivolussion Andustrial, ij pont a dvento d'assel e ciman armà. An Piemont, ël **Pont Umberto I** a Turin (1889) a smon n'esempi d'architetura dl'Eutsent. Al di d'ancheuj, ij pont modern a deuvro material avansà com ël carbòni.  

### Sòrt ëd Pont
* **Pont a Arch**: Strutura curva (es. Pont Roman ëd Susa).  
* **Pont a Trav**: Piataforma sostnùa da pilon (es. pont ëd le autostrà piemontèise).  
* **Pont ëd Suspension**: Caregià tenùe da tor e còrde (es. **Golden Gate** a San Francisco).  
* **Pont Mobij**: Ch'as deurbo për lassé passé le nav (es. **Pont Girevole** ëd Tarent).  
* **Pont Bioclimàtich**: Progetà për ridùve l'impat ambientaj (es. pont pedonaj ant ij parch piemontèis).  

### Técniche e Material
* **Pera e Ciman**: Pont roman e medievaj.  
* **Assel e Ciman Armà**: Pont dl'Eutsent (es. **Pont Mosca** a Noara).  
* **Carbòni e Material Compòst**: Pont modern për resistensa e lestëssa.  
* **Sistema Antisìsmich**: Tecnologie për soporté ij taramòt.  

### Ròl ant la Coltura
* **Simbòl ëd Union**: Pont ch'a colego region o pais (es. **Pont dël Diav** ant la Val d'Osta).  
* **Art e Stòria**: Pont decorà com ël **Pont Vej** ëd Bassan.  
* **Mitologìa**: Pont associà a legende (es. "Pont dij Sospir" a Venessia).  

### Pont an Piemont
* **Pont Roman ëd Susa**: Restaurà, a testimonja l'época imperial.  
* **Pont Umberto I**: Colega ij quartié stòrich ëd Turin.  
* **Pont dël Diav**: Pont natural ëd pera ant la Val d'Osta, con na legenda popolar.  
* **Pont Strà dla Riva**: Pont pedonaj modern ant ël sènter ëd Turin.  

### Desfide Moderne
* **Manutension**: Cost elevà për ij pont vej (es. Pont ëd Susa).  
* **Cambiament Climàtich**: Inondassion ch'a menasso la stabilità.  
* **Tràfich**: Pont urban ch'a sopòrto tràfich ecessiv (es. pont dël Pò a Turin).  

### Vos Corelà
* Pò  

Categorìa:Architetura  
Categorìa:Coltura piemontèisa  
Categorìa:Società piemontèisa  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Diga ëd Aswan

La **Diga ëd Aswan** a l'é un-a dle pì amportante costrussion idràuliche dël mond, situà an sël fium Nil, davzin a la sità d'Aswan ant l'Egit. A l'é stàita costruìa për controlé le inondassion dël Nil, generé energìa idroelétrica, e garantì l'eva për l'irigassion. A esisto doi impiant: la **Veja Diga d'Aswan** (1902) e la **Granda Diga d'Aswan** (1970), ciamà ëdcò "Diga ëd Nasser".  

### Stòria
* La Veja Diga (1902)  
La prima diga a l'é stàita progetà da j'anglèis a la fin dël sécol XIX për regolé le pien-e dël Nil. Realisà an pera e ciman, a l'ha dimostrà ij sò limit për via dla capacità limità e dij problema ëd sedimentassion.  

* La Granda Diga (1970)  
Ant j'agn '60, sota ël pressident Gamal Abdel Nasser, l'Egit a decid ëd costruì na diga neuva për afronté la crèssita demogràfica. Con ël sostegn tecnològich e finansiari dl'Union Soviética, la Granda Diga a l'é stàita inaugurà dël 1970. Soa costrussion a l'ha ciamà ël trasferiment ëd monument stòrich com ij templ d**'Abu Simbel**, salvà da l'anegament.  

### Caraterìstiche Técniche
* **Autëssa**: 111 méter  
* **Lunghëssa**: 3.830 méter  
* **Capacità dël bassin (Lagh Nasser)**: 132 km³ d'eva  
* **Generassion d'energìa**: 2.100 megawatt, ch'a forniss squasi la mità dl'energìa egissian-a.  

### Amportansa
* **Control dle inondassion**: A preven le pien-e ch'a devastavo l'agricoltura.  
* **Energìa idroelétrica**: A l'ha modernisà l'economìa egissian-a.  
* **Irigassion**: A përmët ëd coltivé teritòri prima desertich.  

### Contròversie
* **Spostament ëd la popolassion**: Oltre 100.000 përson-e (Nubian) a l'han dovù lassé soe ca.  
* **Efet ambientaj**: La ridussion dij sediment ant ël Nil a l'ha diminuì la fecondità dël teren agrìcol.  
* **Tension geopòlitiche**: L'Egit a contròla l'acess a l'eva, causand dìspute con Sudan e Etiòpia.

### Colegament con ël Piemont
Mentre la diga a l'ha gnun-a relassion direta con ël Piemont, vàire imprèise piemontèise a l'han colaborà a proget d'idrotecnia global. Dël 2020, n'esposission a Turin a l'ha arcontà l'epopea dël salvatagi d'Abu Simbel.  

### Vos Corelà
* Nil  
Categorìa:Egit  
Categorìa:Architetura  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Burj Khalifa

Ël **Burj Khalifa** a l'é un ras-ciacel, ch'a ten ël primà d'esse l'edifissi pì àut dël mond, con n'autëssa ëd 828 méter, situà a Dubai, ant j'Emirà Àrab Unì. Inaugurà dël 2010, a l'é un sìmbòl dël podèj econòmich e tecnològich dël Paìs dël Golf Pérsich.  

## Stòria

### Proget e Costrussion
L'edifissi a l'é stàit progetà da lë studi d'architetura american Skidmore, Owings & Merrill (SOM), con l'architet Adrian Smith. La costrussion, ancaminà dël 2004, a l'ha ciamà ël travaj ëd 12.000 ovrié e n'investiment ëd 1,5 miliard ëd dòlar. Ël nòm a l'é stàit cambià da "Burj Dubai" a "Burj Khalifa" an onor dël pressident dj'EAU, Khalifa bin Zayed Al Nahyan, durant la crisi finansiaria dël 2009.  

### Ispirassion
La strutura a serca d'imité la geometrìa dij minaré islàmich, con na forma aussà che a riduv ël vent. La pianta a Y a përmëtt ëd massimisé lë spassi abitàbil.  

## Caraterìstiche Técniche
* **Autëssa**: 828 méter (163 pian).  
* **Material prinsipal**: Ciman armà e véder.  
* **Elevator**: Ij pì lest dël mond (60 km/h).  
* **Osservatòri**: L'At the Top al 124° pian e l'At the Top Sky al 148° pian.  
* **Fonsion**: Ufisse, hotel (Armani Hotel Dubai), e residense privà.  

## Amportansa
* **Turism**: Atrassion prinsipal ëd Dubai, con 2 milion ëd visitator l'ann.  
* **Sostenibilità**: Sistema ëd racòlt ëd pieuva e panèj solaj për l'energìa.  
* **Architetura**: Premià për sò design avanguardista.  

## Controversie
* **Condission dij travajeur**: Acuse 'd sfrutament dj'ovrié migrant.
* **Cost ambientaj**: Consum elevà d'eva e energìa për l'aria condissionà.
* **Sfide econòmiche**: Dubaj a l'ha avù dificoltà a vempì tut lë spassi comersial.

## Vos Corelà
* Dubai  

Categorìa:Architetura  
Categorìa:Architetura  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Gran Muraja dla Cina

La **Gran Muraja dla Cina** a l'é na serie ëd fortificassion ch'a traverso le frontiere setentrionaj stòriche dla Cin-a, costruìa për protege ij teritòri cinèis da j'anvasion dij popoj nòmad. A l'é un-a dle costrussion pì avosà dël mond e a fa part dël Patrimòni Mondial ëd l'UNESCO dal 1987.  

### Stòria
* Dinastìe Antiche  
La costrussion a ancamin-a dël sécol VII a.C. sota la dinastìa Zhou, ma a l'é stàit l'imperator Qin Shi Huang (dinastìa Qin, 221-206 a.C.) a unifiché le muraje esistente për creé un sistema ëd difèisa unificà. Durant la dinastìa Han (206 a.C.–220 d.C.), la muraja a l'é slongasse fin a l'Asia Sentral.  

* Dinastìa Ming  
La part pì amportanta dla muraja visìbil ancheuj a l'é stàita costruìa ant la dinastìa Ming (1368–1644). Con na lunghëssa ëd 8.850 km, a l'ha ancludù tor ëd vardia, caserme, e sistema ëd signal.  

### Costrussion
* **Material**: Pera, mon, tèra batùa, e bòsch. Ant la dinastìa Ming, as dovravo mon cheuit con farin-a ëd ris.  
* **Técniche**: Ovrié militar e paisan a l'han travajà sota condission estreme. A l'han dovù tramudé material a man o con cavaj.  
* **Dimension**: Autëssa média ëd 6-7 méter, larghëssa ëd 4-5 méter.  

### Part Amportante
* **Badaling**: La session pì visità, davzin a Pechin.  
* **Mutianyu**: Arstruturà ant j'agn '80, con vista panoràmica.  
* **Jiankou**: Session panoràmica, amà dij fotògraf.  
* **Tor ëd Guardia**: Pi ëd 25.000 tor ëd signal a lus e fum.  

### Amportansa Coltural
* **Sìmboj**: A rapresenta la resistensa e l'ingegnosità dël popol cinèis.  
* **Turism**: Oltre 10 milion ëd visitator minca ann.  
* **Mit**: As dis che as peussa vëddse da la Lun-a, ma a l'é na legenda.  

### Desfide
* **Erosion**: Vent, pieuve, e teremòt a danegio la strutura.  
* **Atività uman-e**: Costrussion abitative e turism ecessiv.  
* **Restaur controvers**: Chèich proget a cangio l'aspèt stòrich.  

### Vos Corelà
* Dinastìa Ming  

Categorìa:Cin-a  
Categorìa:Architetura  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Empire State Building

L**'Empire State Building** a l'é un dij gratacèj pì avosà dël mond, situà a New York, ant jë Stat Unì. Inaugurà dël 1931, a l'é stàit l'edifissi pì àut dël mond për 40 agn (fin a la costrussion dël World Trade Center) e a l'é restà un sìmbòl dl'architetura Art Déco e dl'ambission uman-a.  

### Stòria
* Proget e Costrussion  
L'edifissi a l'é stàit progetà da j'architet Shreve, Lamb & Harmon, anspirà a la geometrìa dij cilìnder dël lapis. La costrussion, ancaminà dël 1930, a l'ha ciamà 3.400 ovrié e a l'é stàita completà an mach 410 di, un recòrd për l'época. A l'ha costà 41 milion ëd dòlar e a l'é stàit duvertà durant la Grand Depression.  

* Nòm e Ispirassion  
Ël nòm a ven da lë stranòm dlë stat ëd New York, "Empire State". Soa strutura a serca d'arcordé lë stil Art Déco, con decorassion ëd mëtaj, véder, e lus noturne.  

### Caraterìstiche Técniche
* **Autëssa**: 381 méter (443 méter con l'antenna), 102 pian.  
* **Material prinsipal**: Ciman armà, assel, e 10 milion ëd mon.  
* **Elevator**: 73 elevator, con na velocità ëd 366 méter a la minuta.  
* **Osservatòri**: Doi osservatòri (ai pian 86 e 102) ch'a pijo 4 milion ëd visitator l'ann.  
* **Fonsion**: Ufissi, studi televisiv, e atrassion turìstica.  

### Amportansa Coltural
* **Cìnema**: A compariss ant film come *King Kong* (1933) e *Sleepless in Seattle*.  
* **Lus**: Colorà për feste (es. ross e verd për Natal, bleu për l'indipendensa).  
* **Sìmboj**: A rapresenta la resiliensa ëd New York, dzortut dòp ij atentà dël 11 stèmber.  

### Desfide
* **Còst ëd manutension**: 60 milion ëd dòlar l'ann për lus, elevator, e sicurëssa.  
* **Concorensa**: Con ij neuv gratacej ëd Manhattan (es. One World Trade Center).  
* **Sostenibilità**: Ristrutturassion për riduve ij consum energétich (es. sostituì ij véder).  

### Vos Corelà
* New York  

Categorìa:Architetura  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Stòria

La **Stòria** a l'é lë studi dij event passà dl'umanità, registrà për mojen ëd document, testimonianse, e anàlisi crìtiche. A l'é na dissiplin-a sossial ch'a mira a comprende l'evolussion ëd le società, ij conflit, le colture, e j'idèje ch'a l'han marcà ël cors dël temp. Ël termo a ven dal grech *historia* (ἱστορία), ch'a veul dì "anvestigassion" o "conossensa otnùa për anquiry".  

### Métod e Sorgiss
La stòria as basa an sle **sorgiss primarie** (document originaj, testimonianse direte) e **sorgiss secondarie** (anterpretassion dë studios). Jë stòrich a deuvro:  
* **Archeologìa**: Scav d'oget material.  
* **Archivi**: Document scrit com tratà, litre, giornaj.  
* **Stòria oral**: Racont dij testimoni viv.  
* **Siense ausiliarie**: Cronologìa, paleografìa, numismàtica.  

### Perìod Stòrich
La stòria as divid an perìod:  
# **Preistòria**: Da la comparsa dl'òmo fin a l'invension dla scritura (circa 3500 a.C.).  
# **Età Antica**: Da la Mesopotamia a la fin ëd l'Imperi Roman (476 d.C.).  
# **Medi Ev**: Dal 476 a la drocà ëd Costantinòpol (1453).  
# **Età Moderne**: Dal Rinassiment a la Rivolussion Fransèisa (1789).  
# **Età Contemporania**: Da la Rivolussion Fransèisa al di d'ancheuj.  

### Sot-dissiplin-e
* **Stòria Polìtica**: Studi dij podèj e dij govern.  
* **Stòria Sossial**: Vita quotidian-a, class, famija.  
* **Stòria Coltural**: Art, religion, tradission.  
* **Stòria Econòmica**: Comersi, produssion, svilup.  
* **Stòria Local**: Anvestigassion dle comunità regionaj (es. stòria dël Piemont).  

### Amportansa dla Stòria
* **Memòria coletiva**: A manten vive le rèis ëd na comunità (es. la resistensa piemontèisa).  
* **Lession dal passà**: Comprende j'eror për evité ëd arpet-je.  
* **Identità**: A giuta a definì chi ch'i soma (es. l'unità d'Italia e ël ròl dël Piemont).  

### Desfide djë Studi Stòrich
* **Ogetività**: Jë stòrich a peulo esse anfluensà da pregiudissi polìtich o colturaj.  
* **Sorgiss limità**: Document perdù o censurà (es. archivi brusà durant le guère).  
* **Memòria seletiva**: Cheidun a peul strumentalisé la stòria për fin polìtich.  

### Stòria e Piemont
Ël Piemont a l'ha un patrimòni stòrich rich:  
* **Epoca roman-a**: Rest ëd *Augusta Taurinorum* (Turin).  
* **Medi Ev**: Cese gòtiche e castej feodaj.  
* **Risorgiment**: Turin capital dël Regn d'Italia (1861-1865).  
* **Andustrialisassion**: Fàbriche Fiat e trasformassion sossiaj.  

Ij musé piemontèis (es. **Museo Egissi** ëd Turin) e j'archivi stòrich (Archivi ëd Stat) a son essensiaj për preservé sta memòria.  

### Vos Corelà
* Stòria dël Piemont  

Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Hagia Sophia

**Hagia Sophia** a l'é un edifissi stòrich d'importansa mondial ch'as treuva a Istanbul, an Turchìa. Soa nòmina an grech antich (Αγία Σοφία) a veul dì "Sànta Sapiensa", arferendse al Lògos ëd la tradission cristian-a. A l'é stàita na catedral ortodòssa për senten-e d'agn, peui na moschea otoman-a, e dal 1934 al 2020 a l'é stàit un musé. Dal 2020, a l'é torna stàit trasformà an moschea.

## Stòria
La prima catedral an sël sit a l'é stàita costruìa dël IV sécol sota l'imperator roman Costantin, ma a l'é stàita brusà durant ëd revolte. L'imperator Giustinian I a l'ha comissionà la costrussion ëd l'edifissi atual ant ël 532, apress la Rivolta ëd Nika. La catedral a l'é stàita completà ant ël 537, con dj'architet Antemi ëd Tralles e Isidoro ëd Milet ch'a l'han progetà na strutura ampressionant e grandiosa. Për sécoj, Hagia Sophia a l'é stàita la catedral pì gròssa dël mond e un sìmbol dël podèj ëd l'Imperi Bizantin.

Ant ël 1453, apress la conquista d'Otoman ëd Costantinòpoli, ël sultan Mehmed II a l'ha trasformà la catedral an moschea. A son stàit giontà dij minaret, un mihrab, e un minbar, e ij mosàich figurativ a son stàit coatà për rispeté ij precet islàmich.

Ant ël 1934, sota la repùblica secular ëd Mustafa Kemal Atatürk, Hagia Sophia a l'é stàita convertìa an musé për promove l'unità cultural. An luj 2020, na decision dël Consèj dë Stat turch a l'ha permëttù che l'edifissi a tornèissa a esse na moschea, con d'arserve internassionaj.

## Architetura
L'architetura ëd Hagia Sophia a l'é n'esempi clàssich ëd l'art bizantin-a. Sò dòm central, àut 55.6 mèter e con un diàmeter ëd 31.7 mèter, a pògia su dij pendent e quatr arcà ëd supòrt. La lus a intra për ëd fnestre ch'a creo n'efet ëd lus.

Durant ël perìod otoman, a son stàit giontà element islàmich com ij minaret, un mihrab (nicia ëd preghiera), e un minbar (pùlpit). Ij mosàich bizantin, che a rapresento Crist, la Madòna, e d'àngel, a son stàit stucà o coatà, ma quàich restàur ant ël sécol ch'a fa XX a l'ha torna butàje an vista.

## Significà Religios e Cultura
Hagia Sophia a l'é un sìmbol ëd convivensa e conflit ant le religion. Për ij cristian, a arpresenta l'apogé ëd l'Imperi Bizantin; për ij musulman, a marca la conquista ëd Costantinòpol. Soa trasformassion recent an moschea a l'ha generà debat an sla conservassion dij sò element stòrich.

## Stat Atual
Dal 2020, Hagia Sophia a l'é na moschea ativa, ma a l'é duvertà ai visitator ëd tute le religion ant ij moment ch'a-i é pa 'd preghiere. A resta un sit UNESCO dël 1985 e un dij leu pì visità ëd la Turchìa.

## Arferiment
Hagia Sophia a continua a esse un pont d'ancontr ant la stòria, l'art, e la religion, testimoniand le trasformassion ëd na sità ch'a l'ha le radis ant ël mond antich e mediëval.

Categorìa:Turchìa  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Parthenon

**Parthenon** a l'é un dij monument pì famos e amportant dl'antichità clàssica. As treuva an sl'Acròpol d'Aten-e, an Grecia, e a l'é stàit dedicà a la dea Atena Parthenos, protetris ëd la sità. Costruì ant ël V sécol a.C., a l'é un sìmbol dl'architetura greca clàssica e dla potensa dl'Antica Aten-e sota Péricle.

## Stòria
La costrussion dël Parthenon a l'é ancaminà dël 447 a.C. e a l'é stàita completà dël 438 a.C., sota la supervision dë scultor Fidia. J'architet Ictin e Callicrat a l'han progetà l'edifissi, ch'a dovrava ëd fond dal tesor ëd la Liga ëd Delo. A l'era destinà a sostituì un templi pi vej crolà durant l'anvasion persian-a dël 480 a.C.

Durant soa stòria, ël Parthenon a l'ha cambià funsion vàire vire. Ant ël VI sécol d.C., a l'é stàit trasformà an na cesa cristian-a dedicà a la Madòna (Panagia Athiniotissa). Sota l'Imperi Otoman, dël 1460, a l'é stàit convertì an moschea, con l'agiunta d'un minaret. Dël 1687, na bomba venezian-a a l'ha causà dann grav a l'edifissi durant l'Assedi ëd l'Acròpol. Ant ël sécol XIX, ël diplomàtich britànich Lord Elgin a l'ha fàit gavé vàire element decorativ (ciamà "Marm d'Elgin"), che al di d'ancheuj a son al British Museum ëd Londra.

## Architetura
Ël Parthenon a l'é n'esempi clàssich ëd l'architetura dòrica, con d'influense iòniche. A l'é costruì an marm pentélich e a l'ha na pianta retangolar ëd 69.5 m për 30.9 m, con 46 colòne dòriche (8 an faciada e 17 për ij fianch). L'edifissi a l'é progetà për corege j'ilusion òtiche, con colòne legerment bombà e distanse iregolar për smon-e na linia drita a l'uciada.

La decorassion scultòria a l'é stàita realisà da Fidia e sò euvrié. Le metòpe a rapresento dë sen-e mitològiche, ël fris dòrich a mostra na procession religiosa, e ij fronton a ilustro la nàssita d'Atena e la dìsputa antra Atena e Poseidon për ël control d'Aten-e. La statua ëd cult ëd 12 méter d'Atena Parthenos, an òr e avòri, a dominava l'anterior, ma a l'é dësparìa ant l'antichità.

## Significà Religios e Cultura
Ël Parthenon a l'é stàit ël sènter religios e cultural d'Aten-e ant l'antichità, simbolisand la potensa e la richëssa dla sità-stat. Dòp soe trasformassion, a l'ha testimonià ël passagi dël podèj ant ël Mediterani, da la Grecia clàssica a l'Imperi Roman, a col Bizantin, e peui Otoman. Al di d'ancheuj, a l'é un dij leu pì studià ant l'istòria dl'art e dl'architetura.

## Stat Atual
Dël sécol XIX e XX, a son stàit fàit dë sfòrs për stabilisé e restauré ël Parthenon, che a l'é ancamin ch'a campa anans. Dal 1983, ël Proget ëd Restaur dl'Acròpol a dòvra técniche modèrne për preservé la strutura. Ël sit a l'é Patrimoni UNESCO dal 1987 e a atira milion ëd visitator minca ann. La question dij Marm d'Elgin a l'é ancora ogèt ëd debat antra la Grecia e ël Regn Unì.

## Arferiment
Ël Parthenon a resta n'icòna dla cultura ocidentaj, arpresentand l'euvra pì arnomà dl'antichità greca. Soa influensa a l'é present ant l'architetura, l'art, e l'ideal democràtich, mantenend sò leu ëd prim pian ant la memòria coletiva.

Categorìa:Grecia  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ansem ëd la piràmid ëd Giza

L**'ansem ëd le Piràmid ëd Giza** a l'é un dij sit archeològich pì amportant e arconossù dël mond, situà an sla pian-a ëd Giza, davzin al Cairo, an Egit. Cost ansem a comprend le tre piràmid prinsipaj (Cheope, Chefren e Micerin), la Sfinge, e vàire tombe e templi funerari. Costi monument a son stàit costruì ant l'Antich Egit durant l'Antich Regn (apopré 2580–2560 a.C.) e a son dedicà a ij Faraon ch'a l'han comandaje. A son ëstàit declarà Patrimoni UNESCO dël 1979.

## Stòria
Le piràmid ëd Giza a son ëstàite costruìe com tombe reaj për ij Faraon ëd la IV dinastìa. La pì granda, la Piràmid ëd Cheope, a l'é stàita edificà për ël Faraon Cheope (Khufu) e a l'é l'ùnica dle Sèt Meravìe dël Mond Antich ch'a sia ancor an pé. La Piràmid ëd Chefren (Khafre), fieul ëd Cheope, a l'ha na strutura simil ma a smija pì àuta përchè a pògia su na base pì elevà. La pì cita, cola ëd Micerin (Menkaure), a marca la fin dël perìod dle piràmid gigante.

La Sfinge, na statua giganta con la testa d'òm e ël còrp ëd leon, a l'é atribuìa a Chefren e a smija ch'a fussa na guàrdia simbolica dël compless. Durant sécoj, le piràmid a son ëstàite sachegià e danegià, ma a son restà sìmboj ëd la potensa dl'Antich Egit.

## Architetura
Le piràmid a son esempi clàssich dl'architetura funeraria egissia. La Piràmid ëd Cheope a l'é àuta 146.6 méter (originari) e a l'ha na base ëd 230.4 méter për banda. A l'é stàita costruìa con apopré 2.3 milion ëd blòch ëd pera, chèich ëd lor peisand fin a 80 tonelà. La precision ant l'alineament e l'orientament vers ij pont cardinaj a lassa antende l'abilità técnica dj'antich egissi.

La Piràmid ëd Chefren a l'ha conservà na part ëd sò rivestim original ëd pera calcar bianca an sla sima, mentre cola ëd Micerin a introduv ëd material pi prestigios com ël granit. Le càmere interne e ij coridor a son progetà për protege ël sarcofagh dël Faraon e ij sò tesòr, combin ch'a j'ero già stàit robà ant l'antichità.

## Significà Religios e Cultura
Le piràmid a j'ero part d'un compless funerari pì ampli, ch'a comprendìa templi për ël cult dël Faraon mòrt, stra ëd colegament, e tombe për ij familiar e ij nòbij. J'Egissi antich a chërdìo che le piràmid a giutèisso ël Faraon a rivé ant l'aldilà e a manten-e sò podèj divin. La Sfinge a rapresentrìa la fòrsa e la protession dël sovran.

## Stat Atual
Al di d'ancheuj, l'Ansem ëd Giza a l'é un sit turìstich magior, con milion ëd visitator minca ann. Dël 1979, a l'é stàit declarà Patrimoni UNESCO. A son an cors dë sfòrs për preservé le struture contra l'erosion, l'inquinament, e l'efet dij cambiament climàtich. La question ëd la restituission d'oget artìstich robà (coma la Barca Solar ëd Cheope, esponù al Musé dël Cairo) a l'é ancora discutùa.

## Arferiment
Le Piràmid ëd Giza a resto n'eredità sensa paragon ëd l'antica siviltà egissia, smonend në sbòss ëd l'evolussion tecnològica, religiosa, e polìtica ëd col temp. Soa presensa amponenta a continua a ispiré maravija e arserche archeològiche an tut ël mond.

Categorìa:Egit  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Basìlica ëd San Pé

La **Basìlica ëd San Pé** a l'é la pì granda e un-a dle cese pì amportante dël mond catòlich, situà an Vatican, an sla riva drita dël fium Tever a Roma, Italia. Dedicà a San Pé, ch'a sarìa stàit sotrà ambelessì, a l'é un sìmbol dël cristianésim e un capolavor dl'architetura rinassimental e baròca. A l'é stàita declarà Patrimoni UNESCO dël 1984 coma part dël sentr stòrich ëd Roma.

## Stòria
La Basìlica dël di d'ancheuj a sostituiss na cesa costruìa ant ël IV sécol sota l'imperator Costantin, ciamà "Veja Basìlica ëd San Pé". Costa a l'é stàita deteriorà për sécoj e finalment demolìa dël 1506 për deje pòst a na strutura pì grandiosa. Ël Papa Giulio II a l'ha comissionà la costrussion ëd la neuva basìlica, che a l'é ancaminà sota la diression d'architet coma Donato Bramante.

Ij travaj a son durà pì che 120 agn, con contribù ciav d'artista e architet com Michelangelo (ch'a l'ha progetà la cùpola), Carlo Maderno (la faciada prinsipal), e Gian Lorenzo Bernini (ël colonà ëd la piassa). La basìlica a l'é stàita consacrà dël 1626 sota ël Papa Urban VIII.

## Architetura
L'edifissi a uniss element rinassimentaj e baròch. La cùpola ëd Michelangelo, àuta 136 méter, a dòmina la siluèt ëd Roma e a l'é un-a dle pì arnomà dël mond. La faciada prinsipal, larga 114 méter, a presenta colòne corìnsie e statue ëd Crist, San Gioann Batista, e j'apòstoj.

L'anterior, ricamà d'òr, màrm, e mosaich, a l'ha euvre d'art com ël Baldachin ëd Bernini (na strutura ëd bronz dzora a l'autar prinsipal), la Pietà ëd Michelangelo, e la Càtedra ëd San Pé, sempe ëd Bernini. La navà sentral a l'é longa 187 méter e a peul ten-e fin a 20.000 përson-e.

## Significà Religios e Cultura
La Basìlica a l'é ël sènter dël catolicésim, sede d'assion papaj com la Mëssa ëd Pasqua e l'elession dël neuv Papa. A conten-e ëdcò la tomba ëd San Pé, sota l'autar magior, e le relichie ëd vàire sant. Soa piassa, con ël colonà ëd Bernini, a smon n'ambient ëd grandor ch'a arpresenta l'unità dla Cesa.

Da na mira cultural, la Basìlica a l'ha ispirà artista e architet për sécoj, e a l'é un sit turìstich ch'a atira milion ëd visitator minca ann.

## Stat Atual
La Basìlica a l'é doverta al cult e ai visitator minca di, con d'acòrdi për rispeté le funsion litùrgiche. A son an cors d'euvre ëd manteniment për preservé soa strutura da l'erosion e l'inquinament. Ël Vatican a organisa ëdcò d'esposission për fé conòsse sò tesòr artìstich e stòrich.

## Arferiment
La Basìlica ëd San Pé a resta n'icona global ëd la fede e dl'art, sìntesi ëd sécoj d'ingegnosità uman-a e spiritualità. Soa presensa a testimonia la fusion antra potensa divin-a e grandiosità teren-a, mantenend sò ròl ëd pont d'ancontr ant la stòria dla cristianità.

Categorìa:Roma  
Categorìa:Italia  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Film

Un **film** a l'é na forma d'art e d'intrateniment ch'a deuvra d'imàgini an moviment për conté d'istòrie, esploré tema sossiaj, o smon-e d'esperiense visuaj. Nassù ant la fin dël sécol XIX, ël cìnema a l'ha evolvù an na industria global ch'a anfluensa la cultura, la polìtica, e la manera ëd vëdde ël mond.

## Stòria
Ij prim esperiment ëd cine a armonto a j'invension dël kinetoscòpi ëd Thomas Edison (1891) e dël cinématographe dij frej Lumière, ch'a l'han organisà la prima projession pùblica dël 1895 a Paris. Ij film ëd coj temp a j'ero ëd curte durà e sensa son, con dë sene ëd vita quotidian-a.

Ant j'agn 1920, ël cinema mùt a l'ha vivù sò apogé con d'euvre arnomà com Metropolis (1927) ëd Fritz Lang. Dël 1927, The Jazz Singer a l'ha marcà l'introdussion dël son sincronisà, cambiand për sempe l'industria. Ant j'agn 1930-1950, Hollywood a l'ha dominà ël mercà con ij sò film ëd genre, musical, e drama stòrich.

Ant ël dop-guèra, moviment artìstich coma ël Neorealismo Italian (es. Ladri ëd Biciclette, 1948) e la Neuva Onda Fransèisa (es. À bout de souffle, 1960) a l'han arvolussionà ël lengage cinematogràfich.

## Tecnologìa
La realisassion ëd film a comprend ël process ëd produssion: scriture dël copion, giré, montagi, e distribussion. An prinsipi, ij film a j'ero registrà an sla pelìcola fotogràfica (celulòid), ma dal sécol XXI a l'ha dominà ël digital.

L'aviament dle técniche ëd special efet, CGI (Computer-Generated Imagery), e l'utilisassion dë scherm IMAX a l'han slargà le possibilità visual. La distribussion a l'é cambià con l'ariv dij servissi ëd streaming (Netflix, Amazon Prime) e dij platform ëd visionament an linia.

## Géner
Ij film as peulo partagesse an genre prinsipaj:
* Drama: stòrie serie con conflit uman (es. The Godfather).
* Comedia: film ch'a serco ëd fé rije (es. La Vita è Bella).
* Óror: stòrie d'angossa e misteri (es. Psycho).
* Siensa-Fasson: element futurìstich o tecnològich (es. Blade Runner).
* Documentari: arport real ëd event o përson-e.

A-i son ëdcò sotgenre e fusion, coma ël drama comich o l'óror psicològich.

## Influensa Cultural
Ij film a l'han marcà la cultura popolar an anfluensand la moda, la mùsica, e ël lengage. A peulo arflette ij problema ëd na società (es. ël film Parasite dël 2019 an sl'arzigh sossiaj) o esse d'utiss ëd propaganda.

Festival arnomà coma Cannes, Venessia, e j'Oscar a dan arconossiment a l'ecelensa artìstica.

## Stat Atual
L'industria dël cìnema a fa front a sfide com la concorensa dij servissi ëd streaming, ij cambiament ant ij gust dël pùblich, e l'efet dla pandemìa ëd COVID-19 ch'a l'ha sarà le sale për ëd mèis. Contut, ël cìnema independent e coj d'àutri pais (Bollywood, Nollywood) a pijo pì spassi.

La conservassion dij film vej a l'é n'afé crítich, con proget për restauré pelìcole dëstisse.

## Arferiment
Ij film a resto un médium potent për conté stòrie, ispiré emossion, e coleghé le përson-e an creand dij mond imaginari. Soa capacità ëd evolvse con la tecnologìa a garantiss che ël cìnema a continua a esse na part essensial ëd nòstra esperiensa coletiva.

Categorìa:Film  
Categorìa:Cultura  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Taj Mahal

Ël **Taj Mahal** a l'é un mausoleo ëd marm bianch situà a Agra, an India, e un dij monument pì arnomà dël mond. Costruì da l'imperator moghul Shah Jahan an memòria ëd soa sposa preferìa, Mumtaz Mahal, a l'é stàit declarà Patrimoni UNESCO dël 1983 e a l'é considerà n'esempi suprem dl'architetura moghul, ch'a mës-cia stij persian, islàmich e indian.

## Stòria
La costrussion dël Taj Mahal a l'é ancaminà dël 1632 e a l'é stàita completà dël 1648, con ël travaj ëd decorassion ch'a l'é durà fin al 1653. Shah Jahan a l'ha ordinà ël proget apress la mòrt ëd Mumtaz Mahal dël 1631, durant ël part ëd sò fieul 14. L'architet prinsipal a smija ch'a fussa Ustad Ahmad Lahori, con n'echip ëd pì che 20.000 ovrié e artisan.

La legenda a veul che Shah Jahan a l'avèissa progetà ëdcò un "Taj Mahal Negr" dzor l'àutra riva dël fium Yamuna, ma a l'é stàit deponù dal fieul Aurangzeb prima d'ancaminé l'euvra. Shah Jahan a l'é stàit sotrà dacant a Mumtaz Mahal dòp soa mòrt dël 1666.

## Architetura
Ël compless a comprend ël mausoleo prinsipal, quatr minaret, na moschea, un jawab (edifissi d'echilibri), e un grand giardin simétrich con un canal ch'a arflet l'edifissi. Ël Taj Mahal a l'é fàit ëd marm bianch ëd Makrana, decorà con d'incrostassion ëd pere pressiose (pera dura), com giada, cristal, e turchèis.

La strutura sentral a l'ha na cùpola a siola àuta 73 méter, sircondà da quatr cùpole pì cite. Ij minaret, àut 40 méter, a son legerment anclinà vers l'ëstern për evité ch'a tombo an sla tomba ant ël cas ëd teremòt. Le decorassion a comprendo verset dël Coran an stil caligràfich e motiv floraj.

## Significà Religios e Cultura
Ël Taj Mahal a l'é un sìmbol d'amor etern e a arpresenta l'apogé dl'Imperi Moghul. Combin ch'a sia na tomba, soa architetura a ìntegra element islàmich e indù, mostrand la toleransa cultural ëd Shah Jahan. Al di d'ancheuj, a l'é un leu ëd pelegrinagi e a atira visitator ëd minca religion.

## Stat Atual
Ël Taj Mahal a l'é un dij leu pì visità dl'India, con pì che 20.000 përson-e minca di. L'inquinament atmosférich e j'efet dij cambiament climàtich a menasso ël marm, ch'a l'é vnùit giaunastr. Dël 1998, ël govern indian a l'ha butà an pé dë mzure për ridove l'emission ant la zòna, e a son ëstàit limità ij visitator ant ij di ëd sman-a.

Dël 2018, ël Suprem Tribunal Indian a l'ha ordinà ël restàur dël compless, comprèisa la sostituission d'ale dë stagn ch'a j'ero corose.

## Arferiment
Ël Taj Mahal a resta na testimoniansa ëd la përfession artìstica e dl'amor ossessionà ëd Shah Jahan. Soa blëssa sensa temp a continua a ispiré poeta, artista, e viagiator, confermand sò statut ëd "Lerma dle costrussion uman-e" e un dij tesòr pì amirà dl'umanità.

Categorìa:India  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Radio

La **Radio** a l'é un sistema ëd telecomunicassion ch'a deuvra d'onde eletromagnétiche për tramëtte e arsèive sensa fil. A l'é stàita fondamental ant ël dësvlup ëd la comunicassion global e a l'ha giutà a trasformé la manera ëd dëscuverté l'anformassion, l'intrateniment, e ij rapòrt sossiaj.

## Stòria
L'ariv dla radio a armonta a la fin dël sécol XIX, con dë scoverte sientìfiche d'òm com James Clerk Maxwell (che a l'ha teorisà j'onde eletromagnétiche) e Heinrich Hertz (che a l'ha dimostrane l'esistensa). Nikola Tesla e Guglielmo Marconi a son considerà ij pionié dla radio pràtica: Marconi a l'ha realisà la prima comunicassion sensa fil trasatlàntica dël 1901, mentre Tesla a l'ha goernà dij patent crìtich.

Ant j'agn 1920, la radio a l'é dventà un médium ëd massa, con le prime stassion regolar (es. KDKA an Pennsylvania, 1920). Ant l'época d'òr ëd la radio (1930-1950), a son nassuje trasmission ëd neuve, drama radiofònich, e program ëd mùsica. Ant ël dòp-guèra, la radio FM (Frequensa Modulà) a l'ha ameliorà la qualità dël son.

## Tecnologìa
La radio a travaja trames la conversion ëd son an signaj eletrònich, peui tramudà com onde eletromagnétiche. J'arsetor a ciapavo ste onde e a-j convertìo torna an son. Ij tipo prinsipaj ëd transmission a son:
* AM (Ampiëssa Modulà): bon për distanse longhe, ma sensìbil a distorsion.
* FM (Frequensa Modulà): qualità d'àut son, ma për zòne pì cite.
* Radio Digital (DAB, Internet Radio): transmission pì ciàira e servissi multipl.

Ant ël sécol XXI, la radio a l'ha integrà la rej via streaming e podcast, con pì 'd flessibilità ant l'arzultà.

## Significà Cultural
La radio a l'ha democratisà l'acess a la cultura e a l'anformassion, specialment ant le zòne ruraj. A l'é stàita vital ant le guère (es. trasmission ëd propaganda), ant j'emergense (avis ëd maltemp), e për l'educassion (program ëd letura).

Géner com ij drama radiofònich, ij concert, e ij debat a l'han anrichì la vita quotidian-a. Stassion com la BBC o RAI a son dventà istitussion culturaj.

## Stat Atual
Malgré la concorensa ëd televison e internet, la radio a resta un médium popolar. La radio satelitar e cola an linia (es. Spotify Live, stassion podcàst) a atiro n'udiença global. Le radio comunitarie a dan vos a le minoranse e a le realtà locaj.

La transission vers ël digital (DAB+) a mejora la qualità e a slarga ij servissi, ma a cissa ëdcò debat an sla preservassion dël sistema analògich tradissional.

## Arferiment
La radio a continua a evolvse, adatand-se a le tecnologìe neuve e a le neuve esigense dj'auditor. Soa capacità ëd ten-e compagnìa, anformé, e coleghé le përson-e a-j garantiss un ròl sentral ant la società moderna.

Categorìa:Cultura  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI