open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sepvigny

**Sepvigny** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Loren-a, ant ël dipartiment ëd Meuse. A së stend për na surfassa ëd 6,54 km², con 83 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 12 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Meusa
Mont Arpon

Ël **mont Arpon** a l'é na montagna ëd Piemont àuta 1.603 méter.  
As treuva ant ël teritòri dla Sità metropolitan-a 'd Turin, an sël confin  tra Val Susa, Val ëd Lans e Val Casternon.

## Arferiment

Categorìa:Sità metropolitan-a 'd Turin
Arpon
Levoncourt

***Levoncourt*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Levoncourt (Àut Ren)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Àut Ren

* d'un **[[Levoncourt (Meuse)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Meuse
Allaire

**Allaire** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Brëtagna, ant ël dipartiment dël Morbihan. As dëstend an s'na surfassa ëd 41,53 km², con 2.990 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità dë 72 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Morbihan
Elasticità

An fìsica, l**'elasticità** a l'é la propietà ch'a l'ha n'oget ëd cangé soa forma e dimension sota l'assion ëd fòrse opòste e d'artrové soa configurassion originaria cand che le fòrse a son gavà.
Cost artorn a la situassion inissial a l'é scasi përfet për vàire tipo ëd materiaj, sempe che le fòrse ëd distorsion a sio nen tròp grande.
Si le fòrse ëd distorsion a son tròp grande, ël còrp a torna nen dël tut a soa configurassion inissial cand che le fòrse a son gavà, ma as deforma ëd fasson permanenta.
As dis antlora che la deformassion a l'ha sorpassà ël lìmit elàstich.

Ij materiaj pr'ij quaj ël lìmit elàstich a l'é motobin bass a son ciamà materiaj *inelàstich* o *plàstich*.
Për contra, l'assel a l'é un material motobin elàstich: a torna davzin a soe dimension inissiaj ëdcò apress avèj soportà dle fòrse pitòst grande.
Da costa mira, la goma a l'é nen motobin elàstica.

Categorìa:Fìsica
Heike Kamerlingh Onnes

Fìsich.

**Heike Kamerlingh Onnes** a l'era nassù a Groningen dël 1853.

Onnes a l'ha fondà ël Laboratòri criogénich a Lèida.
Dël 1911 a l'ha dëscoatà che chèich metaj a perdo tuta soa arzistensa a dle temperadure ëd pòchi gré ëdzora ël zero assolù.
Dël 1913 a l'ha arseivù ël premi Nobel ëd fìsica 'me arconossiment a soe arserche an sle propietà dla materia a le basse temperadure, ch'a l'han ëmnà, tra l'àutr, a la produssion dl'elio lìquid, otnùa dël 1908.
A l'é mòrt dël 1926.

Onnes, Heikekamerlingh
Onnes, Heikekamerlingh
Densità

La **densità** ëd na sostansa a l'é soa massa për unità ëd volum: ρ=m/V.
Ij sòlid e ij lìquid a son comprimù mach pòch ëdcò sota 'd grande solecitassion, donca soe densità a son ëscasi costante ant le condission normaj.
Nopà, ij gas as fa an pressa a comprimje; antlora a-i é damanca d'enonsié le condission anté che le densità a son ëmzurà.

## La densità relativa
La densità relativa ëd na sostansa a l'é ël rapòrt antra soa densità e cola ëd na sostansa campion.
Tanme sostansa campion ëd sòlit as sern l'eva a la temperadura ëd soa densità màssima, 4°C.

Categorìa:Fìsica
Robert Boyle

Fìsich.
Nassù dël 1627, mòrt dël 1691.

## A pòrto sò nòm
* Laj ëd Boyle-Mariotte.

Boyle, Robert
Boyle, Robert
Pression

La **pression** a l'é la fòrsa normal për unità ëd surfassa.

## La pression ant un flùid
A na përfondità *h* sota la surfassa d'un lìquid ëd densità ρ, la pression dovùa al pèis dël lìquid a l'é
:P=hρg.
La pression ant un gas nen confinà a l'é dovùa al pèis dël gas, ma a-i é nen na relassion sempia antra pression e përfondità tanme ant ij lìquid, përchè la densità a resta nen costanta.

La pression ant un gas a peul esse mzurà con un manòmeter o un baròmeter.
La pression barométrica normal a l'é dë 76 cm ëd Hg al livel dël mar e a 45° ëd latitùdin.

Categorìa:Fìsica
Damgan

**Damgan** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Brëtagna, ant ël dipartiment ëd Morbihan. A së stend për na surfassa ëd 10,12 km², con 1.032 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 102 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Morbihan
Houston

**Huston** a l'é na sità djë Stat Unì, la prima dël Texas për popolassion.

A l'ha 2.099.451 abitant (2010).

## Sità gemelà
*  Baku, Aserbaigian

Categorìa:Comun dël Texas
Austin (Texas)

**Austin** a l’é na sità djë Stat Unì d'América capital dël Texas.

A conta na popolassion ëd 964.254 abitant (2018).
## Geografìa
La zòna oraria d'Austin a l'é ses ore a òvest dël meridian ëd Greenwich.

La sità a l'ha 'na surfassa ëd 669,3 km² e as treuva an sël fium Colorado.

Categorìa:Comun dël Texas
Salt Lake City

**Salt Lake City** a l’é na sità djë Stat Unì d'América capital dël Utah.

A conta na popolassion ëd 189.899 abitant (2011).

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Utah
Santuari ëd Prascondù

Ël **santuari ëd Prascondù** a l'é ant la comun-a ëd Ribordon; a l'é dedicà a la Madòna ëd Loreto e a l'é postà a 1.321 méter d'autëssa.
A l'é stàit fondà për memorié n'aparission dla Madòna dël 27 d'ost 1619. La cesa a l'é dël Ses-sent.

## Nòte


Categorìa:Cese dël Piemont
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Mississippi (fium)

Ël **Mississippi** a l'é un dij fium pi longh djë Stat Unì.

A nass an Minnesota, dal Lagh Itasca e a pija la diression sud. A traversa la sità ëd Minneapolis e a arsèiv j’eve dij fium Illinois e Missouri davzin a la sità ëd Saint Louis poi cole dël fium Ohio davzin a la sità ëd Cairo an Illinois.

As campa ant ël Gòlf dël Méssich, apress 3.378 km da l'inissi.

Sò bassin idrogràfich a l’é ëd 3.238.000 km².

Categorìa:Fium djë Stat Unì
Le Cours

**Le Cours** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Brëtagna, ant ël dipartiment dël Morbihan. As dëstend an s'na surfassa ëd 15,63 km², con 401 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 25 abitant al chilòmeter quàder.

Cours
Le Saint

**Le Saint** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Brëtagna, ant ël dipartiment dël Morbihan. A së stend për na surfassa ëd 31,03 km², con 663 abitant, scond ël censiment dël 2006, con na densità ëd 21 ab/km².

## Demografia

## Arferiment


Saint
William Turnbull

**William Turnbull** a l'é stàit un pitor e scultor scosseis.
A l'era nassù a Dundee, an Ëscòssia, dël 1922, e a l'é mòrt a Londra dël 2012.

Turnbull, William
Turnbull, William
Ferdinando Petruccelli della Gattina

Giornalista e scritor.
**Ferdinando Petruccelli della Gattina** a l'era nassù a Moliterno ai 28 d'ost dël 1815 e a l'é mòrt a Paris ai 29 ëd mars dël 1890.
A l'ha travajà për ëd giornaj come *Salvator Rosa*, *Raccoglitore fiorentino*, *L'Opinione*, *Fanfulla della domenica*, *Cronaca bizantina*, *La Presse*, *Journal des débats*, *Indépendance Belge*, *The Daily News*, *The Daily Telegraph* e *Cornhill Magazine*.

## Euvre prinsipaj
**La rivoluzione di Napoli del 1848* (1850)
**Storie arcane del pontificato di Leone XII, Gregorio XVI e Pio IX* (1861)
**I moribondi del Palazzo Carignano* (1862)
**Il Re dei Re, rifacimento dell'Ildebrando* (4 voll., 1864)
**Histoire diplomatique des conclaves* (4 voll., 1864-1866)
**Pie IX, sa vie, son règne, l'homme, le prince, le pape* (1866)
**Memorie di Giuda* (1870)
**Le notti degli emigranti a Londra* (1872)
**Il re prega* (1874)
**Il sorbetto della regina* (1875)
**I suicidi di Parigi* (1878)
**Il conte di Saint-Christ* (1880)

Petruccelli della Gattina, Ferdinando
Petruccelli della Gattina, Ferdinando
Petruccelli della Gattina, Ferdinando
Petruccellidellagattina, Ferdinando
Arenys de Munt

**Arenys de Munt** a l'é na comun-a d'apopré 8000 abitant a 40 chilòmeter da Barslon-a, an Catalògna.

Categorìa:Catalògna (comunità autònoma)
Categorìa:Sità spagneule
Justin Gerbelle

**Justin Gerbelle** a l'era nà ai 18 ëd giugn 1921, prim fieul d'Angelo (dit *Ange*) e ëd Virginie.

A j'8 dë stèmber 1943 as trovava a Bari e a l'é intrà ant ël batajon *Piemont* ëd l'esèrcit dël Sud.
Dal 1965 al 1976 a l'é stàit sìndich ëd Valgrisenche e dal 1980 al 1985 consejé comunal a Osta për l'Union Valdôtaine.
A l'é ëdcò stàit candidà a doe elession regionaj, un-a ant ël Rassemblement valdôtain, l'àutra ant l'Union Valdôtaine.

Justin Gerbelle a l'é mòrt ai 20 ëd novèmber 2012 a l'ospidal Beauregard d'Osta, anté ch'a l'era arcoverà për na s-ciapura al fémur.

Gerbelle, Justin
Brignac

***Brignac*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Brignac (Hérault)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Hérault

* d'un **[[Brignac (Morbihan)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Morbihan
Fribourg

**Fribourg** a l'é na comun-a fransèisa situà ant ël dipartiment ëd Mosela, ant la region ëd Loren-a.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Mosela
Thionville

**Thionville** a l'é na sità dël nòrdest dla Fransa, la tersa sità dla region dla Loren-a, localisà ant ël dipartiment ëd Mosela vzin a la frontera dël Lussemburgh. A l'é travërsà dal ri Mosela.

## Colegament
* https://web.archive.org/web/20021201152214/http://www.mairie-thionville.fr/
* http://tourauxpuces.com
* http://perso.orange.fr/thionville
* https://web.archive.org/web/20080730054522/http://www.thionville.com/

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Mosela
Sarreguemines

**Sarreguemines** a l'é na sità dël nòrdest dla Fransa, situà ant la region ëd Loren-a e ant ël dipartiment ëd Mosela. Ant ël 1999, a l'avìa 23.202 abitant.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Mosela
Terville

**Terville** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Loren-a, ant ël dipartiment dla Mosela . A së stend për na surfassa ëd 3,83 km², con 6469 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 1689 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Mosela
Lej general dij gas

La **lej general dij gas** a goerna la relassion antra pression *P*, volum *V* e temperadura *T* d'un gas.
A fortiss che
:PV=nRT
anté che *n* a l'é 'l nùmer ëd chilomòle dël gas e
:R=8317 joule/(kmole)(K°)
a l'é la costanta general dij gas.

Si la massa e la temperadura a resto costante, l'equassion as arduv a
:PV=costanta,
visadì la lej ëd Boyle-Mariotte.
Si la massa e ël volum a son costant, antlora
: \frac PV = \text{costanta} ,
antant che, si massa e pression a son costante,
: \frac VT = \text{costanta} ,
visadì la lej ëd Charles.

## D'àutre forme për la lej general dij gas
Për dovré la lej general dij gas, a peul ven-e a taj scriv-la an d'àutre forme e esprim-la an fonsion ëd condission inissiaj e finaj.
Antlora, costa a dventa
: \frac{P_1V_1}{m_1T_1} = \frac{P_2V_2}{m_2T_2} .
An dovrand la densità  \rho = \frac mV , as oten
: \frac{P_1}{ \rho_1T_1} = \frac{P_2}{ \rho_2T_2} .

Lejgeneraldijgas
Coesion

La fòrsa con la qual molécole dl'istess tipo as tiro a l'é dita **coesion**.

Ant un sòlid le fòrse ëd coesion a son grande, përchè le molécole a son motobin davzin-e.
Si ël sòlid a l'é s-ciapà, a l'é malfé possé le molécole davzin a basta përchè coste fòrse a torno a esse grande.
Cand che na sbara ëd fer a l'é rota, ij tòch a peulo compon-se për da bin, ma sensa ch'a-i sia coesion.
Doe plance ordinarie ëd véder o d'assel butà tacà a mostro pòca coesion, përchè as toco mach an pòchi pont, ma a l'é possìbil sulié coste surfasse a basta për che, an butandje a contat, le fòrse ëd coesion a dvento motobin grande.

Categorìa:Fìsica
Adesion

L'atrassion antra molécole ëd tipo diferent a l'é ciamà **adesion**.
Për esempi, la còla a aderiss al bòsch.

Le fòrse adesive a peulo esse pì grande che le fòrse coesive.

Categorìa:Fìsica
Missouri (fium)

Ël **Missouri** a l'é un dij fium pi longh djë Stat Unì e ël pi grand afluent dël Mond.

A nass an Montana, dla confuensa dij fium Madison, Jefferson e Gallatin, conossùa 'me *Three Forks*.

A pija la diression sud-est peui a traversa la sità ëd Sità ëd Kansas e a arsèiv j’eve dël fium Kansas.

As campa ant ël fium Mississippi, apress 3.767 km da l'inissi.

Sò bassin idrogràfich a l’é d'1.376.180 km².

Categorìa:Fium djë Stat Unì
Spantiament

Lë **spantiament** a l'é ël process ëd la mës-cia ëd na sostansa con n'àutra an rason dël moviment molecolar.
Për esempi, si na bota d'amonìaca a l'é duvertà ant un canton ëd na stansia sarà, l'odor as sentirà tòst an tut ël rest ëd la stansia, bele s'a-i é gnun-a corent d'aria.

Categorìa:Fìsica
Osmòsi

L**'osmòsi** a l'é lë spantiament ant un vers sol a travers na membran-a semi-permeàbil.
A l'é un process amportant ant la vita dj'animaj e dij vegetaj.

Categorìa:Fìsica
Termodinàmica

La **termodinàmica** as òcupa dla conversion dl'energìa mecànica an energìa tèrmica e dël process contrari, la conversion dël calor an travaj.

Le prime doe lej dla termodinàmica a sintetiso l'esperiensa ch'a mostra che an costi process l'energìa a l'é goernà e ël process a peul mai esse anvertì ëd fasson completa.
A parte da coste lej motobin generaj, la termodinàmica a përmet d'oten-e dle relassion pràtiche a propòsit ëd particolar sistema d'echilibri ch'a son indipendente da assonsion detajà a propòsit dla strutura atòmica o dël mecanism precis dont l'energìa a l'é scambià.

## Dësvlup ëstòrich
Da na mira stòrica, la siensa dla termodinàmica a l'é dësvlupasse durant ij sécoj XVIII e XIX, cand ij concet ëd calor e temperadura a j'ero pa stàit capì ancor bin.
A l'ha evolvù tanme na teorìa pitòst formal e eleganta dont j'arzultà a son ëvnù motobin amportant për l'angegnerìa.
A l'ha argionzù sò cò a la fin dël sécol ch'a fà XIX con ij travaj ëd Carnot, Joule, Kelvin e d'àutri, pròpe cand as ancaminavo a antroduve ij mètod ëstatìstich a travers ij travaj ëd Mayer, Boltzmann, Gibbs e d'àutri.
Ël dësvlup dij métod ëstatìstich e soa aplicassion ai process chìmich a l'ha rendù necessaria na revision dla formolassion dla termodinàmica.
Tutun, da la mira ëd soe aplicassion, gnun-a modìfica sostansial a l'é stàita antroduvùa.

## Process e echilibri termodinàmich
Un sistema a l'é dit an *echilibri termodinàmich* cand a l'é an në stat d'echilibri mecànich, tèrmich e chìmich.
A-i é gnun-a fòrsa nen bilansà a l'anterior dël sistema o antra 'l sistema e sò ambient.
Tute le part dël sistema a son a la midema temperadura.

Cand un sistema a l'é an echilibri termodinàmich, soe condission a peulo esse spessificà an dasend ij valor ëd mach pòche quantità (tanme la pression, ël volum, la temperadura e la quantità ëd na sostansa particolar), ch'a son ciamà *variàbij dë stat*.
Con *process termodinàmich*, o *cangiament dë stat*, as antend qualsëssìa cangiament, cit comsëssìa, ch'a ìmplica dij cangiament ëd coste variàbij.
Un *cangiament ëd fas* as arferiss a 'n cangiament pì fondamental ëd la forma fìsica, coma col da 'n lìquid a 'n vapor o da na forma cristalin-a a n'àutra.

Un *sicl* a l'é na sequensa ëd cangiament ch'a finiss con l'artorn dël còrp o dël sistema a lë stat inissial.

Categorìa:Fìsica
André Marie Ampère

Fìsich.
Nassù dël 1775, mòrt dël 1836.

Dël 1820 a l'ha armarcà che doi condutor përcorù da 'd corent a esèrcito na fòrsa l'un an sl'àutr e a l'ha sugerì che ël magnetism dij magnete a fussa originà da 'd corent andrinta 'l còrp dij magnete.

## A pòrto sò nòm
* Ampère (unità dë mzura)
* Lej d'Ampère-Maxwell

Ampere, Andremarie
Ampere, Andremarie
Luigi Galvani

Fìsich.

**Luigi Aloisio Galvani** a l'é nassù a Bològna dël 9 ëd stèmber 1737 e a l'é mòrt amblessì dël 4 ëd dzèmber 1798.

## Biografìa
Luigi Galvani a l'era fieul ëd Domenico Galvani e ëd Barbara Caterina Foschi.
A l'ha studià a l'Università ëd Bològna.

## A pòrto sò nòm
* Efet galvanomagnétich
* Efet termogalvanomagnétich
* Efet termogalvanomagnétich longitudinal
*Galvanòmeter

Galvani, Luigi
Galvani, Luigi
Jérôme Ferrari

**Jérôme Ferrari** a l'é në scritor an lenga fransèisa.
A l'é nassù a Paris, an Fransa, dël 1968, an na famija d'orìgin còrse ëd Sartène.

A l'a ancaminà la cariera ëd professor ëd filosofìa e a l'ha mostrà filosofìa al Liceo 'd Porto-Vecchio, al Liceo internassional Alexandre-Dumas d'Algeri e aprèss al Liceo Fesch d'Ajaccio.

A l'a vagnà ël Premi Goncourt 2012 per so lìber *Le Sermon sur la chute de Rome*.

## Euvre

* 2012: *Le Sermon sur la chute de Rome*
* 2010: *Où j'ai laissé mon âme* 
* 2009: *Un dieu un animal*
* 2008: *Balco Atlantico*
* 2007: *Dans le secret*
* 2002: *Aleph zéro*

Ferrari, Jérôme
Juvelize

**Juvelize** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Loren-a, ant ël dipartiment ëd Mosela. A së stend për na surfassa ëd 7.82 km², con 95 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 12 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Mosela
Mecànica statìstica

La **mecànica statìstica** as òcupa dël moviment d'un grand nùmer ëd partissele andividuaj ëd na sostansa e coma costi moviment a men-o a le propietà osservàbij, ëd larga scala, tanme la pression e la temperadura d'un gas.
La mecànica statìstica a l'é pì detajà e ëd chèich fasson pì complicà che la termodinàmica.
Parèj dla termodinàmica, as lìmita al tratament ëd sistema an echilibri.

La necessità ëd n'apròcc ëstatìstich për traté dle propietà macroscòpiche dla materia as arconòss s'as pensa che ant un centim cubo ëd gas an condission normaj a-i son anviron 3 \cdot 10^{19} molécole.
A l'é nen mach impossìbil da na mira pràtica, ma ëdcò nen necessari consideré an detaj ël moviment ëd mincadun-a ëd coste molécole për determiné dle propietà globaj dël gas tanme soa pression o soa temperadura.
D'àutra part, për fé n'anàlisi statìstica d'un sistema ëd tante partissele, a venta fé cheich ëstim rasonèivol a propòsit ëd lë stat dinàmich ëd minca partissela basà an sle propietà generaj dle partissele.

La mecànica statìstica clàssica a l'é stàita dësvlupà a la fin dël sécol ch'a fà XIX e a l'ancamin ëd col ch'a fà XX coma arzultà dij travaj ëd Ludwig Boltzmann (1844-1906), James Clerk Maxwell (1831-1879) e Josiah Willard Gibbs (1839-1903).
A l'ha n'aplicabilità motobin ampia, dzortut a lë studi ëd tante propietà dij gas.

Categorìa:Fìsica
Lej dla termodinàmica

*La prima **lej dla termodinàmica** a fortiss che cand ël calor a l'é trasformà an qualsëssìa àutra forma d'energìa ël total ëd l'energìa a resta costant.
*La sconda lej dla termodinàmica a fortiss che gnun angign a peul trasferì dël calor da 'n còrp a n'àutr a temperadura pì àuta s'as forniss nen da fòra dl'energìa a l'angign.
*La tersa lej dla termodinàmica a fortiss che as peul nen argionz-se la temperadura dël zero assolù.
A-i é 'dcò peui na lej zero dla termodinàmica, ch'a fortiss che:
*Si doi sistema a son an echilibri tèrmich con un ters, a devo esse an echilibri tèrmich antra 'd lor.
: Ël nòm ëd *lej zero* a ven dal fàit che soa amportansa a l'é stàita apressià mach dòp ch'a l'era già stàita stabilìa la numerassion dla prima e dla sconda lej.

Ël tratament da na mira d'autut macroscòpica ëd coste lej a men-a a n'ampli ansem ëd conseguense e a constituiss l'argoment ëd la termodinàmica.

Lajdlatermodinamica
Lej ëd Faraday dl'eletrolisi

Dle mzure quantitative mnà da Faraday dël 1833 a l'han contribuì a la comprension dij process ch'as dësrolo ant le cele eletrolìtiche e a l'ha mostrà na relassion amportanta antra 'l comportament eletrolìtich e le propietà chìmiche ëd vàire sostanse.
Faraday a l'ha stabilì le doe **lej dl'eletrolisi** sì-dapress:
***Prima lej**: la massa *m* ëd na sostansa separà ant l'eletrolisi a l'é proporsional a la quantità Q=It d'eletricità ch'a passa.
***Sconda lej**: la massa dla sostansa deposità a l'é proporsional a l'equivalent chìmich *c* dël jon, visadì a la massa atòmica dël jon dividù për soa valensa.
Donca
:m=kcQ=zQ=zIt
anté che *k* a l'é na costanta ëd proporsionalità, dont ël valor a dipend mach da j'unità implicà.
Nopà *z* a l'é na costanta për na dàita sostansa, dita *equivalent eletrochìmich* ëd la sostansa considerà: a l'é la massa deposità për unità ëd caria.

Lejedfaradaydleletrolisi
Régole ëd Kirchhoff

Le **régole ëd Kirchhoff** a son doi prinsipi ch'a smon-o un métod për analisé qualsëssìa sircùit anté ch'a-i passa na corent.
La prima régola as basa an sël prinsipi ëd conservassion ëd la caria.
La sconda an sël prinsipi ëd conservassion ëd l'energìa.
*La **prima régola ëd Kirchhoff** a fortiss che ant un pont qualsëssìa d'un sircùit, la soma dle corent direte vers ël pont meno la soma dle corent ch'a seurto da col pont a l'é ugual a zero.
*La **sconda régola ëd Kirchhoff** a fortiss che, arlongh un qualsëssìa senté sarà, la soma algébrica ëd tuti ij cangiament ëd potensial a l'é zero.

Regoleedkirchhoff
Prinsipi ëd conservassion ëd l'energìa

Ël **prinsipi ëd conservassion ëd l'energìa** a fortiss che l'energìa a l'é ni creà ni dëstruvùa, ma mach trasformà da na forma a n'àutra.

Categorìa:Fìsica
Arzistività

Georg Simon Ohm a l'ha osservà che l'arzistensa *R* d'un condutor a varia ëd fasson direta con soa longheur *l* e ëd fasson anversa con soa session *A*, visadì
:R= \rho \frac lA .
La quantità ρ, caraterìstica dël material dël condutor, a l'é ciamà **arzistività** ëd la sostansa.
La relassion sì-dzora as peul ëdcò sciv-se tanme
: \rho =R \frac Al .
Donca, da na mira numérica, ρ a l'é ugual a l'arzistensa d'un condutor ch'a l'ha session e longheur unitarie.
Àut valor ëd ρ a corëspondo a materiaj ch'a son cativ condutor.

Categorìa:Fìsica
Arthur Holly Compton

Fìsich.

**Arthur Holly Compton** a l'era nà a Wooster, ant l'Ohio, dël 1892.

A l'é stàit professor ëd Fìsica a l'Università ëd Chicago.
Dël 1927 ël premi Nobel ëd fìsica a l'é stàit assignà a chiel e a Wilson.
La motivassion për Compton a l'é stàita soa dëscuverta ëd l'efet Compton, ch'a l'ha confirmà la teorìa dij quant ëd la radiassion, assignand massa e energìa ai quant ëd lus.

Arthur Holly Compton a l'é mòrt dël 1962.

## A pòrto sò nòm
*Efet Compton
* Longheur d'onda Compton

Compton, Arthurholly
Compton, Arthurholly
Baudrecourt

***Baudrecourt*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Baudrecourt (Àuta Marna)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Àuta Marna

* d'un **[[Baudrecourt (Mosela)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Mosela
Aboncourt (Mosela)

**Aboncourt** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Loren-a, ant ël dipartiment ëd Mosela. A së stend për na surfassa ëd 5,9 km², con 346 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 58 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Mosela
Domnom-lès-Dieuze

**Domnom-lès-Dieuze** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Loren-a, ant ël dipartiment ëd la Mosela. As dëstend an s'na surfassa ëd 6,63 km², con 96 abitant, scond ël censiment dël 2010, con na densità ëd 14 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Mosela
Goma (sità)

**Goma** a l'é na sità d'un milion d'abitant, capital dël Nòrd Kivu, ant l'est dla Repùblica Democràtica dël Còngo.

Categorìa:Repùblica Democràtica dël Còngo
Categorìa:Sità african-e
Mansour Al-Kikhia

Òm polìtich.
**Mansour Al-Kikhia** a l'era nà dël 1931.
Dël 1972 a l'ha fàit ël ministr ëd j'afé strangé ëd Mouammar Kafhafi, prima ëd passé a l'oposission ant ël 1980.
Mansour Al-Kikhia a l'era dësparì al Càiro ant ël 1993.
Sò còrp a l'é stàit artrovà dël 2012 an na vila dij servissi d'anformassion dël vej regim lìbich.

Alkikhia, Mansour
Condutansa

Dagià che ël ressìproch ëd l'arzistensa d'un sircùit an paralel a ven fòra soens, a l'é còmod deje un nòm.
A l'é ciamà **condutansa**.
Donca la condutansa d'un resistor a l'é definìa tanme
:G = \frac 1R .

Categorìa:Fìsica
Condutività elétrica

La **condutività** d'un material a l'é na quantità dovrà për descrive le propietà elétriche ëd metaj e d'àutri condutor.
A l'é definìa tanme ël ressìproch ëd soa arzistività:
: \sigma = \frac 1{ \rho } .

Categorìa:Fìsica
Pont ëd Wheatstone

Ël **pont ëd Wheatstone** a l'é un dij pì còmod, precis e pì dovrà utiss pr'ëmzuré n'arzistensa.
A consist ëd na baterìa, un galvanòmeter e na rej ëd quatr arzistor, dont tre a son conossù e ël quart a dev esse determinà.

Pontedwheatstone
Categorìa:Utiss
Val ëd Mòss

La ** Val ëd Mòss** a l'é na val dël Piemont; as treuva ant ël teritòri dla provinsa ëd Biela.
Ant la val a scor la Stron-a ëd Mòss. 

## Comun-e dla valada
* Mòss,
* La Val Mòss,
* Cossà,
* Alson-a,
* Bioj,
* Calabian-a,
* Camandon-a, 
* Cròsa, 
* Piat,
* Pcinengh,
* Quaregna,
* Ronch,
* Selve,
* Stron-a, 
* Ternengh,
* Trivé.
* Valansengh,
* Val San Nicolà,
* Vej,
* Zumaja.

## Vardé ëdcò

* Lach ëd Pont Vitòrio

Categorìa:Provinsa ëd Biela
Mòss
Oscar Niemeyer

Architet.

**Oscar Ribeiro de Almeida Niemeyer Soares Filho** (**Niemeyer** a l'era 'l nòm ëd soa mare-granda) a l'era nassù a Rio de Janeiro aj 15 dë dzèmber dël 1907 e a l'é mòrt a Rio de Janeiro aj 5 dë dzèmber dël 2012.

A l'é stàit un dij pi arnomà architet dël sécol ch'a fa vint.
A l'ha travajà për lë studi Lúcio Costa e l'a colaborà con l'architet Le Corbusier, ch'a l'avìa rancontrà dël 1936.

Dël 1928 a l'era mariasse con Annita Baldo.
A l'ha avù na fija, Ana Maria.

Niemeyer, Oscar
Donjeux

***Donjeux*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Donjeux (Àuta Marna)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Àuta Marna

* d'un **[[Donjeux (Mosela)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Mosela
Richemont (Mosela)

**Richemont** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Loren-a, ant ël dipartiment ëd MoselaMoselle. A së stend për na surfassa ëd 8,48 km², con 1 879 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 221,58 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Mosela
Vescheim

**Vescheim** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Loren-a, ant ël dipartiment ëd la Mosela. As dëstend an s'na surfassa d'1,81 km², con 228 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 125 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Mosela
Longeville-lès-Metz

**Longeville-lès-Metz** a l'é na comun-a ant ël dipartiment dla Mosela, an Loren-a, ant ël nòrd-est dla Fransa.

Situà a n'altitùdin tra 165 e 315 m, la comun-a a l'ha na surfassa ëd 2,71 km² e na popolassion ëd 3.834 abitant *([[censiment]] [[2006]])*.

## Colegament
* http://www.mairie-longeville-les-metz.fr
* http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087&amp;CommuneId=53452

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Mosela
Bousbach

**Bousbach ** a l'é na comun-a fransèisa ant ël dipartiment dla Mosela an Loren-a, ant ël nordest dla Fransa.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Mosela
Alligny-Cosne

**Alligny-Cosne** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Borgògna, ant ël dipartiment ëd Nièvre. As dëstend për na surfassa ëd 33,71 km², con 809 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 24 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Nièvre
Secondo Pia

Fotògraf.
**Secondo Pia** a l'era nà an Ast dël 1855 da na bon-a famija.
A l'ha fàit djë studi an giurisprudensa e a l'é anteressasse a la neuva art ëd la fotografìa mersì a sò barba Orazio Mussi, ëdcò chiel n'apassionà, ch'a l'ha regalaje pr'ij sò vintun agn sò prim material fotogràfich.
Durant l'ostension dël 1898, Pia a l'ha fotografà la Sìndone.

Secondo Pia a l'é mòrt a Turin dël 1941.

Pia, Secondo
Elena König Scavini

**Elena König** a l'era nà a Turin dël 1886 da 'n pare alman, dotor an siense naturaj e grand apassionà 'd pitura.
Soa mare a l'era na fomna d'orìgin austrìache, assè anstruìa.

Séghit a la mòrt ëd sò pare, la fija a viv an Ësvìssera, an Àustria, an Ungherìa e an Almagna e a la fin a va a sté a Losana, con la mare ch'a l'avìa trovà 'd travaj coma antërpreta.
A vint agn a tramuda a Düsseldorf, anté ch'a frequenta la Scòla d'art aplicà, as diplòma an fotografìa e a duverta në studi fotogràfich.

Rintrà a Turin, dël 1915 as maria con Enrico Scavini e dël 1919 ij doi a fondo la fàbrica Ars Lenci, për la produssion ëd dësmore, buate, babacio, artìcoj për l'abiliament e la ca, cussin, ridò, mobilia an bòsch e via fòrt.
Dël 1937 Elena König a da via l'asienda, dont a resta a travajé 'me dipendenta findi al 1941.

Elena König Scavini a l'é mòrta dël 1974.

Konigscavini, Elena
Mont Mars

Ël **Mars** a l'é na montagna dj'Alp àuta 2600 méter, la  pì àuta dël Bielèis.
As treuva al confin fra la Val d'Osta e ël Piemont, ant ël teritòri dle comun-e ëd Fontainemore e ëd Polon.
Davzin a la sima a-i é l'arfugi alpin *Coda*.

## Nòte


Categorìa:Geografìa dla Val d'Osta
Categorìa:Provinsa ëd Biela
Categorìa:Riliev piemontèis
Pietro Scoppola

Stòrich.

Nassù dël 1926, mòrt dël 2007.

## Euvre prinsipaj
**Alcide De Gasperi e la sua proposta politica* (1977)
**La repubblica dei partiti*

Scoppola, Pietro
Tapolòn

Ël **tapolòn** a l'é na specialità piemontèisa a base ëd carn d'aso ciapulà fin-a e cheuita 'nt ël vin.

A l'é tìpich ëd Borbané e ëd la Valsesia.

As mangia ëd preferensa ënsèma la polenta o le patate bujìe.

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Mario Nigro

Artista.
**Mario Nigro** a l'era nà dël 1917.
A l'é stàit protagonista dl'art astrata apress la sconda guèra mondial.
A l'é mòrt dël 1992.

Nigro, Mario
Carlo Terzolo

Pitor.
**Carlo Terzolo** a l'era nà dël 1904 a Ansisa e a l'é mòrt a Turin ant l'otóber dël 1975.

Terzolo a l'ha studià a l'Academia Albertin-a, a l'é stàit professor ëd figura e ornà al liceo artìstich e titolar ëd la cadrega ëd Decorassion a l'Academia.

Terzolo, Carlo
Jimi Hendrix

**James Marshall "Jimi" Hendrix**, nòm ver **Johnny Allen Hendrix** a l'é stàit un ghitarista rock.
A l'era nassù a Seattle ai 27 ëd novèmber 1942 e mòrt a l'obergi Samarkand ëd Londra ai 18 dë stèmber 1970.

Hendrix, Jimi
Annay

***Annay*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Annay (Pass ëd Calais)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Pass ëd Calais

* d'un **[[Annay (Nièvre)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Nièvre
Owen Willans Richardson

Fìsich.
**Owen Willans Richardson** a l'era nà a Dewsbury, ant ël Yorkshire, dël 1879.

A l'é stàit diretor dël laboratòri fìsich al King's College, a Londra.
Dël 1928 a l'ha arseivù ël premi Nobel ëd fìsica për sò travaj an sij fenòmeno termiònich e la dëscuverta dla laj ch'a pòrta sò nòm.
A l'é mòrt dël 1959.

Richardson, Owenwillans
Richardson, Owenwillans
Galvanòmeter

Ël **galvanòmeter** a l'é n'utiss elétrich ch'a serv për arlevé e mzuré ëd corent elétriche motobin cite.

Antra ij tipo pi conossù ëd galvanòmeter a-i son:
*ël galvanòmeter a gucia mòbil
*ël galvanòmeter a sircùit mòbil
*ël galvanòmeter a ciuciada
*ij galvanòmeter eletrodinàmich

Categorìa:Fìsica
Categorìa:Utiss
Saint-Agnan

***Saint-Agnan*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Saint-Agnan (Aisne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Aisne

* d'un **[[Saint-Agnan (Nièvre)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Nièvre

* d'un **[[Saint-Agnan (Saône-et-Loire)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Saône-et-Loire

* d'un **[[Saint-Agnan (Yonne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Yonne
Dunkerque

**Dunkerque** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Nòrd-Pass ëd Calais, ant ël dipartiment dël Nòrd. A së stend për na surfassa ëd 43.89 km², con 92923 abitant, scond ël censiment dël 2009, con na densità ëd 2117 ab/km².

## Binelagi
 Corumbá, Brasil

 Vitória, Brasil

 Santa Maria, Brasil

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Nòrd
Douai

**Douai** a l'é na sità dël dipartiment dël Nord, an Fransa. A l'é butà an sle rive dël ri Scarpe. Soa aglomerassion urban-a a ciapa le sità ëd Lens, Béthune e Valenciennes e a l'ha sirca 1.248 mila abitant. A l'é nassùa com fortëssa roman-a dël sécol IV, con ël nòm ëd *Duacum*.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Nòrd
Villeneuve-d'Ascq

**Villeneuve-d'Ascq** a l'é na Sità dla Fransa, ant ël dipartiment dël Nòrd (*Nord*), a la frontera con ël Belgi. A fà part dl'aglomerassion urban-a ëd Lille.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Nòrd
Thumeries

**Thumeries** a l'é na sità fransèisa, situà ant ël **[[dipartiment fransèis|dipartiment]] dël [[Nord (dipartiment)|Nord]]**. A l'é favosà për esse la località ëd nàssita dël regista fransèis Louis Malle, che a l'é nassù ambelelì ai 30 d'otober dël 1932.

## Colegament
* Pagina ufissial
* Pagina pa ufissial

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Nòrd
Maubeuge

**Maubeuge** a l'é na comun-a fransèisa ant ël dipartiment dël Nord, ant la region ëd Nòrd-Pass ëd Calais. Popolassion ëd 34.051 abitant (1999).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Nòrd
Tourcoing

**Tourcoing** a l'é na sità e comun-a dël nòrd dla Fransa, ant ël dipartiment dël Nòrd, vzin a le sità ëd Lille e Roubaix e a la frontera con ël Belgi. Soa popolassion dël 1999 a l'era ëd 94.204 abitant.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gérald Darmanin (UMP, dal 2014).

## Colegament
*http://www.ville-tourcoing.fr/ Pàgina ëd Tourcoing

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Nòrd
Cambrai

**Cambrai** a l'é na sità ant ël dipartiment dël Nòrd, an Fransa. Cambrai a l'era sede ëd n'arsidiòcesi che a l'era motobin gròssa ant l'Età dël mes.

La Bataja ëd Cambrai a l'é na campagna dla Prima Guèra Mondial. A l'é stàit sperimentà për la prima vira l'usagi dij cher armà. Na sconda Bataja ëd Cambrai a l'é stait-ie ant ël 1918 com part dla *Ofensiva dij 100 Di*.

## Personalità
* Guillaume Dufay (1397-1474), compositor.
* Fénelon (1651-1715),  teòlogh catòlich, poeta e scritor fransèis,
* Charles François Dumouriez (1739-1823), general.
* Louis Blériot (1872-1936), aviador.
* Henri dël Lubac (1896-1991), cardinal, gesuita e teòlogh.
* Maurice Godelier (1934), pensador,  antropòlogh social neomarxista.
* Marie-Georges Pascal (1946-1985), atris fransèisa

## Da vëdde
*Fransa

## Colegament
* Website ëd Cambrai (Fransèis)

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Nòrd
Béthencourt

**Béthencourt** a l'é ël nòm ëd na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment dël Nòrd ant la region ëd Nòrd-Pass ëd Calais.

Ij sò abitant a së s-ciamo &quot;*béthencourtois*&quot;

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Nòrd
Valenciennes

**Valenciennes** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Nòrd-Pass ëd Calais, ant ël dipartiment dël Nòrd. A së stend për na surfassa ëd  13.84 km², con 41278 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 2982 ab/km².

### Binelagi
* Agrigent (Sicilia, Italia)
* Düren (Almagna)
* Gliwice (Polònia)
* Medway (Regn Unì)
* Mosca (Russia)
* Nacka (Svessia)
* Obuda (Ungherìa)
* Salgotarjan (Ungherìa)
* Yichang (Cin-a)

## Colegament
* https://web.archive.org/web/20070119051340/http://www.ville-valenciennes.fr/ Web site ufissial

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Nòrd
Quesnoy-sur-Deûle

**Quesnoy-sur-Deûle** a l'é na comun-a dël dipartiment dël Nord, ant la region nòrd-est dla Fransa. A fà part dla Comunità Urban-a Metropolitan-a ëd Lille.

## Populassion

## Colegament
* https://web.archive.org/web/20180414071250/https://www.ville-quesnoysurdeule.fr/

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Nòrd
Noordpeene

**Noordpeene** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Nòrd-Pass ëd Calais, ant ël dipartiment dël Nord. A së stend për na surfassa ëd 17.12 km², con 762 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 44 ab/km².

## Comunas limítrofes
* Nòrd-est: Rubrouck
* Nòrd-est: Ochtezeele
* Ovest: Buysscheure Nieurlet
* Est:Zuytpeene
* Sud-ovest:Clairmarais

## Arferiment


## Colegament
* http://www.insee.fr/en/home/home_page.asp
* http://www.ign.fr/rubrique.asp?rbr_id=1&amp;lng_id=EN

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dël Nòrd
Lej ëd Lenz

La **lej ëd Lenz** a fortiss che tute le vire ch'as crea na fòrsa eletromotris, la corent creà a l'ha na diression ch'as opon, për soa assion magnética, al cangiament ch'a crea la corent.
As trata ëd n'esempi particolar dël prinsipi ëd conservassion ëd l'energìa.

Lejedlenz
Eletrònica

L**'eletrònica** a l'é la siensa e la tecnologìa ch'a studia ij fenòmeno e j'aplicassion dël moviment dj'eletron e d'àutre partissele carià. A l'é na branca dla fìsica e dl'angegnerìa ch'a l'ha rivolussionà la vita moderna, an essend la base dij computer, dle comunicassion, dij sistema ëd contròl e 'd na gran part dij dispositiv eletrònich.

## Stòria
La stòria dl'eletrònica a ancamin-a con la dëscuverta dël tub a veuid (valvola termoiònica) dël 1904 da John Ambrose Fleming. Dël 1906, Lee De Forest a l'ha anventà 'l trìod, ch'a l'ha përmëttù l'amplificassion dij segnaj. Ant j'agn '40 e '50 a son ëspantiasse ij semicondutor, e dël 1947 John Bardeen, Walter Brattain e William Shockley a l'han anventà ël transistor. Ant j'agn '60, con l'integrasion dij transistor an sle piastre ëd silissi, a son nàit ij circuit integrà, ch'a l'han portà a la miniaturisassion e a l'anformàtica moderna.

## Component prinsipaj
Ij component eletrònich as divido an:
*   Component passiv: resistensa, condensator, indutor.
*   Component ativ: dìod, transistor, circuit integrà.

## Branche
L'eletrònica a comprend vàire sot-dissiplin-e:
*   Eletrònica analògica: a trata ij segnaj continuà.
*   Eletrònica digital: a trata ij segnaj discret.
*   Eletrònica ëd potensa: a gestiss ij sistema a àuta corent e tension.
*   Eletrònica radio: a s'ocupa dle comunicassion sensa fil.
*   Microeletrònica: a studia la miniaturisassion dij circuit.

## Aplicassion
L'eletrònica a l'ha aplicassion an squasi tuti ij setor:
*   Informàtica: computer, server, dispositiv mòbij.
*   Telecomunicassion: radio, television, telefonìa, anternet.
*   Automassion: contròl industrial, robòtica.
*   Medzin-a: aparà diagnòstich, pacemaker.
*   Traspòrt: sistema ëd navigassion, contròl dij motor.

Categorìa:Siense aplicà
Categorìa:Eletrònica
Categorìa:Siense
Eletron

J**'eletron** a son le partissele fondamentaj dl'eletricità.
Tute le carie a son dij mùltipl ëd la caria dl'eletron.

L'eletron a l'é stàit dëscheurvù dël 1897 da Joseph John Thomson, ma l'antensità ëd soa caria a l'é stàita mzurà con precision për la prima vira mach da Robert Andrews Millikan e ij sò colaborator ant ël perìod 1909-1913.
Ël valor otnù a l'é
: -e=-1,6 \cdot 10^{-19}C.
La massa dl'eletron a l'é
:m=9,11 \cdot 10^{-31}kg.

Categorìa:Fìsica
Ernest Orlando Lawrence

Fìsich.

**Ernest Orlando Lawrence** a l'era nà a Canton, ant ël Dakota dël Nòrd, dël 8 d'òst 1901. 

Dël 1939 a l'ha arseivù ël premi Nobel ëd fìsica për soa anvension e dësvlup dël siclotron e për la produssion d'element radioativ artifissiaj.

A l'é mòrt a Palo Alto dël 27 d'òst 1958.

Lawrence, Ernestorlando
Lawrence, Ernestorlando
Onda

N**'onda** a l'é na përturbassion ch'a bogia a travers un mojen, ëd fasson che an tuti ij pont lë spostament (o d'àutre quantità ch'a vario) a l'é na fonsion dël temp, antant che a minca moment lë spostament a l'é fonsion ëd la posission dël pont.
Ël mojen an sò ansem a avansa nen ant la diression dël moviment ëd l'onda.

Ël moviment ëd l'onda a travers ël mojen a l'é l'arzultà dl'assion dle part sucessive dël mojen l'un-a an sl'àutra.
Donca n'onda parèj a peul mach viagé ant un mojen elàstich.
Se la partissele a fusso d'autut indipendente l'un-a da l'àutra, gnun-a onda a podrìa passeje a travers.
A-i son ëdcò d'onde ch'a l'han nen damanca d'un mojen material: a son j'onde eletromagnétiche, anté che le propietà ch'a vario a son ij camp elétrich e magnétich.

A-i son vàire tipo d'onde.
Ij tipo pì comun a son j'onde trasversaj e j'onde longitudinaj, ma ëdcò d'àutri tipo a son osservà ëd frequent, për sòlit tanme combinassion d'onde trasversaj e longitudinaj.

## Propietà dj'onde
L'andi ëd n'onda a l'é la distansa ch'a përcon për unità ëd temp.
Ël nùmer d'onde ch'a passo për un pont për unità ëd temp a l'é la frequensa dël moviment d'onda.
Ël temp ch'a-i va për che na sìngola onda a passa a l'é ël *perìod* dël moviment d'onda.
La longheur d'onda a l'é la distansa antra doe partissele adiacente ch'a son ant l'istessa fas.
L*'ampiëssa* ëd n'onda a l'é lë spostament màssim dle partissele da soa posission d'echilibri.
Un *front d'onda* a l'é na surfassa ch'a passa a travers tuti ij pont ëd l'onda che a son ant l'istessa fas.

## Onde longitudinaj
Ant j'onde longitudinaj la vibrassion dle vàire partissele a l'é paralela a la diression ant la qual l'onda a viagia.

## Trasmission d'energìa
An tuta onda ch'a viagia, l'energìa a viagia a travers ël mojen ant la diression arlongh la qual a viagia l'onda.
Minca partissela dël mojen a l'ha n'energìa ëd vibrassion e a passa dl'energìa a le partissele ch'a-j ven-o dapress.

Categorìa:Fìsica
Nassionalisassion

La **nassionalisassion** a l'é l'assion ëd trasferiment a la coletività nassional ëd la propietà total o parsial ëd chèich ben, mojen ëd produssion o servissi.

Categorìa:Economìa
Pare nòstr

Ël **Pare nòstr** (an grech antich ****, an latin **Pater Noster**) a l'é la pì conossùa dj'orassion cristian-e. 

Sò nòm a l'é "Pare nòstr" për le paròle ch' a anandio costa orassion, ma a l'é 'dcò ciamà l'"Orassion dël Signor".
L'Evangeli ëd Luch a dis che costa orassion a l'ha mostrala Gesù ai sò apòstoj cand che lor a l'han ciamaje 'd mostreje n'orassion 'me ch'a l'avìa fàit Gioann Batista con ij sò.

## Ël test
### Original an grech antich (test ëd Maté)

:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:
:

**Transliterassion:**

:*Pater hēmōn, ho en tois ouranois*
:*hagiasthētō to onoma sou;*
:*elthetō hē basileia sou;*
:*genethetō to thelēma sou,*
:*hōs en ouranōi, kai epi tēs gēs;*
:*ton arton hēmōn ton epiousion dos hēmin sēmeron;*
:*kai aphes hēmin ta opheilēmata hēmōn,*
:*hōs kai hēmeis aphiemen tois opheiletais hēmōn;*
:*kai mē eisenenkēs hēmas eis peirasmon,*
:*alla rhusai hēmas apo tou ponērou.*
:*[Hoti sou estin hē basileia, kai hē dúnamis, kai hē doxa eis tous aiōnas;]*
:*Amēn.*

### Tradussion an latin ([[Vulgata]])

:*Pater Noster qui es in cælis:*
:*sanctificétur nomen tuum;*
:*advéniat regnum tuum;*
:*fiat volúntas tua,*
:*sicut in cælo, et in terra.*
:*Panem nostrum cotidianum*
:*da nobis hódie;*
:*et dimítte nobis débita nostra,*
:*sicut et nos*
:*dimíttimus debitóribus nostris;*
:*et ne nos indúcas in tentatiónem;*
:*sed líbera nos a malo.*
:*Amen.*

### Tradussion Piemontèisa
Pare nòstr, ch'it ses ant ij Cej,
ch'a sia santificà tò nòm,
ch'a ven-a tò regn,
ch'as fasa toa volontà,
coma 'n cel parèj an tèra.
Dane ancheuj nòstr pan cotidian,
e përdon-ne ij nòstri débit,
coma noi i-j përdonoma ai nòstri debitor.
E fane nen droché an tentassion,
ma liber-ne da la mal.
Amen.

Categorìa:Neuv Testament
Pietro Metastasio

Scritor an lenga italian-a.
**Pietro Metastasio** a l'era nassù a Roma ël 3 ëd gené dël 1698 e ambelelà a l'é mòrt ël 12 d'avril dël 1782.

Metastasio, Pietro
ASP

L’**ASP** (acrònim d’*Asti Servizi Pubblici*, Ast Servissi Pùblich) a l’é l'asienda ch’a gestiss ël traspòrt pùblich, la fornidura dl’eva e l’archeujta dlë mnis ant la provincia d’Ast.

A l’é stàita creà ël 1m dë stèmber dël 1974 e a l’ha la sede an Ast.

## Anliure esterne
* Sit ofissial (an italian)

Categorìa:Provinsa d'Ast
Categorìa:Traspòrt an Piemont
Nicolet ëd Turin

**Nicolet ëd Turin** (**Nicolez de Turrin**) a l'é stait ën gioglar e trovador piemontèis dla prima mità dël sécol ch'a fa XIII, probabilman ëd Turin, cò se cheidun a chërd che 'l nòm as arferiss al pare. Ëd chiel an resto tre tenson con Gian d'Albisson, Falquet ëd Romans e Ugo ëd Saint Circ.

Nicolet miraco a l'é 'l midem Nicolet ch'as treuva ant la lista dij gioglar an *Li fol e il put e il filol*, ën sirventes d'Aimeric de Peguilhan, scrivù a la cort dij Malaspin-a dantorn al 1220. As peul dé sta data fondandse an sj'euvre ch'a son restane 'd Nicolet e grassie a j'arferiment contnù an cole-lì. Da soa tenson con Falquet as capiss che Nicolet a l'ha viagià për la Borgògna, anté ch'a treuva 'd gent "maleducà", e parèj a torna da costa banda dj'Alp a la cort ëd Biandrà.

Nicolet a scangia cò 'd vers con Ugo ëd Saint Circ, lagnandse che Adelàide ëd Viadan-a a l'era nen ëstàita tratà con l'istess onor dovrà për Donela da Bressia e Madama Sirvan-a (miraco Sirvan-a d'Auramala, fija 'd Conrà I Malaspin-a). Sta tenson a l'é datà anviron 1223, cand Sirvan-a a dovìa esse ant la fior dla gioventura.

## Test

*Gian d'Albisson e Nicolet ëd Turin
*Ugo ëd Saint Circ e Nicolet ëd Turin

## Sorgiss

*Bertoni, Giulio. *I Trovatori d'Italia: Biografie, testi, tradizioni, note*. Roma Società Multigrafica Editrice Somu, 1967 [1915].
*Paterson, Linda. "Joan d'Albuzon – Nicolet de Turin: ''En Nicolet, d'un sognie qu'ieu sognava'' (BdT 265.2 = 310.1)." *Lecturae tropatorum*, **1** [2008), pp.&nbsp;1&ndash;18.


Categorìa:Përsonalità turinèise
Categorìa:Scritor an lenga ossitan-a
Compiègne

**Compiègne** a l'é na sità fransèisa dël dipartiment ëd l'Oise, ant la region ëd Picardìa. La sità a l'è an sla drira dël ri Oise, e a l'ha na popolassion ëd 41254 abitant (1999).

## Colegament estern
* Sit dla prefetura ëd Compiègne
* Museo dël castel

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Oise
Pierrefonds

**Pierrefonds** a l'é na sità fransèisa ant ël dipartiment ëd l'Oise. So monument pi imponent a l'è ël Château ëd Pierrefonds. 

## Binelagi
*Zwingenberg (Almagna)
*Pel (Mali)
*Pierrefonds-Roxboro (Quebec)

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Oise
Ully-Saint-Georges

**Ully-Saint-Georges** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l'Oise. A së stend për na surfassa ëd 18,71 km², con 1 819 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 97 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Oise
Chantilly

**Chantilly** a l'é na comun-a fransèisa. As treuva a nòrd ëd Paris e soa popolassion dël 1999 a l'era ëd 12.300 abitant.

## Colegament
* Portal ëd Chantilly
 
Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Oise
Beauvais

**Beauvais** a l'é na comun-a localisà ant ël nòrd dla Fransa e a capital dël dipartiment ëd l'Oise. A l'é pi o men a 79 km da Paris. Popolassion (1999): 100,733.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Oise
Saint-Martin-aux-Bois

**Saint-Martin-aux-Bois** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Picardìa, ant ël dipartiment ëd l'Oise. As dëstend an s'na surfassa ëd 9,31 km², con 282 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 30 abitant al chilòmeter quàder.

## Demografia

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Oise
Froissy

**Froissy** a l'é na comun-a fransèisa situà ant la region aministrativa dla Picardìa (al di d’ancheuj al aparten a la Hauts-de-France), ant ël dipartiment ëd l'Oise.

### Geografia
Froissy as treuva ant ël nòrd ëd la Fransa, ant la region stòrica dël Beauvaisis. A l'é bagnà dal fium Thérain, un afluent ëd l'Oise. Soa surfassa total a l'é ëd **6,56 km²** e soa autitùdin a varia dai 120 ai 172 méter.

La comun-a a fa part dël canton ëd Saint-Just-en-Chaussée e dl'arondissement ëd Clermont.

### Popolassion
Scond ël censiment dël 1999, Froissy a l'avìa **909 abitant**, con na densità ëd popolassion ëd 138 abitant al km².
Ij sò abitant a son ciamà *Froissyllois* o *Froissylloises*.

### Stòria
Ël pais a l'ha d'orìgine medieval. Ël nòm a peul ven-e dal latin *fractus* (s-ciapà) o dal nòm ëd na përson-a germanica, "Frodo". Durant la Prima Guèra Mondial, Froissy a l'é trovà davzin a la linia dël front e a l'ha patì dij dann.

### Monument e pòst d'antëresse
* La **Cesa ëd San Medard**, costruìa dël sécol ch'a fa XVI, con ël cò campanari da le part.
* Ël **Musé dij tram a vapor ëd Froissy-Crèvecœur-le-Grand**, na linia stòrica a vapor, butà an pé dël 1971 an sl'antica via ferà militar.
* Na quàich cà tradissional an pera dla region.
* Senté ëd passegiada arlongh ël Thérain.

### Economìa
L'atività tradissional a l'é stàita l'agricoltura, dzortut la coltivassion ëd gran e dla biaravaa. Al di d'ancheuj a-i é ëdcò 'd cita industria e d'artisanà locaj. Ël turism a l'é dësvlupasse grassie al musé dij tram.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Oise
Michel Chevalier

**Michel Chevalier** a l'era nà dël 1806 e a l'é mòrt dël 1879.
A l'ancamin saint-simonian, Chevalier a l'é stàit consejé ëd Napoleon III.

Chevalier, Michel
Laj dij sereaj

Le **laj dij sereaj** (*Corn laws*) a j'ero 'd laj protessioniste, emanà dël 1815 ant ël Regn Unì për limité j'amportassion ëd gran da lë strangé e garantì ai paisan britànich dij bon guadagn.
A son ëstàite abrogà dël 1846.

Categorìa:Document polìtich
Categorìa:Regn Unì
Jules Méline

Òm polìtich.
**Jules Méline** a l'era nà dël 1838 e a l'é mòrt dël 1925.

Méline a l'é stàit vàire vire ministr ëd l'agricoltura an Fransa.
A l'ha ripristinà le bariere doganaj an sij prodot agrìcoj amportà.

## A pòrto sò nòm
*Tarifa Méline

Meline, Jules