Papé dle Franchise dla Val d'Osta

__TOC__
Dël 1191 a-i riva na prima organisassion dël podej feodal dla Val d'Osta. Ël Cont Tomà I ëd Savòja a firma con vintequatr arpresentant ëd la noblëssa local un **Papé dle Franchise dla Val dOsta**, che për ses sécoj a resterà coma fondamenta dla legislassion fiscal dla val. As trata d'un papé che a anquadra l'evolussion dël mond comunal valdostan ant la midema condission ëd col turinèis e canavzan, che a resto fòra da la tendensa padan-a e monfrin-a anvers a la pijn-a andipendensa, ma pitòst as oriento anvers al regim mës-cc antra podej feodaj e mërcantij ch'a l'é tìpich dël rest d'Euròpa. 

Ambelessì as ës-ciàiro bin le rèis ëd cola *diferensa cultural* antra *comun-a italian-a* (coma Ast e Lissandria) e sità feodal europenga (Turin, Osta, Susa e via fòrt) che a vnirà viaman pì arlevanta ant ij teritòri dlë Stat Savojard, antramentr che ël podej savojard as ëslarga anvers al meridion dël Piemont.

A l'era stàit ël vësco d'Osta Valbert (1186-1212), bon diplomàtich, a oten-e 's papé dal cont.

## Intrada dij Savòja ant j'afé dla val
As trata ëd n'intrada dij Savòja ant j'afé dla val, e ëd n'intrada ch'a riva nen sensa oposission. La famija che pì a-j da contra a ij Savòja a son j'Avis, ma pr'esempi ëdcò ij Valèis (bele che sensa mai bogesse contra a ij Savòja) a pretenderan për squasi 200 agn d'esse anfeodà ëdcò da j'imperator alman, për nen arconòss-je aj Savòja na posission dominanta esclusiva ant la val. Ëdcò ij Quart a vniran vassaj dij Savòja mach dël 1252.

## Ël test dël Papé
### Fedeltà polìtica contra a l'autodetermission fiscal
Ël test dël Papé a dis: "Mi, Tomà, Cont dla Morien-a e Marchèis d'Ivrèja, ën avend ës-ciairà ij malafé e ij tòrt patì, i-j don la libertà a la sità d'Osta e a sò anviron, conforma al consej dël vësco Valbert e dij mè baron ch'as firmo ambelessì sota. Donca da ancheuj nì mi, nì mè sucessor i ciamëroma mai pì, nì 'd përson-a nì con dj'agent, dj'ampòste ò dij contribut ch'a sio nen stàit acetà an manera lìbera. An cambi dë ste libertà-sì, j'abitant dël dì d'ancheuj e coj ch'a-i ëvniran a-j promëtto fedeltà al Cont."

### Contropart dël cont: la protession militar
La part ch'a determina j'angagg dël Cont a dis: "Mi, Cont Tomà, i pijo sot a mia tùa la gent dla la gesia, ij sitadin, ij borzoà, le vigne e tuti sò ben, mòbij e nen, për sarament sacrà". 

## Sust dël Papé
La nos prinsipal dël papé a l'era donca che ël cont as angagiava a pretende gnun-e taje sensa che coste a fusso dëscutùe a aprovà dai valdostan.
An contracambi, ij valdostan as consacravo a la ca 'd Savòja e as angagiavo da soa part a andé an agiut dël prinsi con dle donassion volontarie.

La forma dël papé a buta tut coma na concession dël Cont, che a smija capitolé dadnans a la val. A dé l'amportansa polìtica dël papé a-i resta mach un cit agetiv: col *mè baron* ch'a detérmina ël passagi dla fedeltà nobiliar (e donca la sorgiss dj'anvestidure për la val) da l'imperator alman ai cont ëd Savòja. D'àutra part, la Val as treuva nen sot a n'aministrassion foresta, ma a scambia mach dij *cadò* fiscaj contra a la protession militar. 

Ël Papé a buta le fondamenta për na mesa andipendensa dla Val d'Osta, ch'as treuva unìa a lë Stat Savojard mach da n'union përsonal basà an sla famija dij Savòja.

Ij contribuent a fasìo ëd fasson regolar minca ses agn na donassion volontaria ordinaria al prinsi, për contribuì ai fré dlë stat, e minca vira ch'a-i na j'era da manca për djë bzògn nen antivëdù e amperios a fasìo dle donassion volontarie strasordinarie.

## Conseguense ant ij temp longh dël Papé
Për sécoj ij prinsi ëd Savòja a ven-o an Val sùbit dapress a soa elession (o për ten-e j'udiense generaj), për giureje rispet al Papé (combin che ël test original a pija vàire modìfiche ant ël cors dij sécoj). Ël teritòri valdostan a resta aministrà dal Consej dij Tre Stat. Ël consej a decid dle question d'Osta sità, ma soe decision a resto bon-e për tuta la val.
An vàire époche coste franchise a son ëstàite ancora spantià: dël 1253 dal cont Tomà II; dël 1296 dal cont Medeo V; dël 1351 dal cont Medeo VI.

La situassion d'andipendensa aministrativa as ëslarga anco' ai 7 ëd Mars dël 1536, quand dapress a j'event dl'andipendensa ëd Gënevra e dël Moviment Calvinista as forma ël Consèj ëd Tùa (an fransèis *Conseil des Commis*), che as treuva a gestì ëdcò na polìtica foresta dëstacà da cola dlë Stat Savojard, ën rivand a firmé vàire pat ëd neutralità con la Fransa, antramentr che ël rest ëd lë stat a l'é an guèra con ij fransèis.

Le franchise a son torna confermà dal duca Vitòrio Medeo II con na patenta dj'11 ëd gené dël 1700.

Ùltim efet dël Papé a l'é col ëd feje da fondamenta a j'arceste d'autonomìa dla Val giumaj sot a la Repùblica Italian-a. Lë Statù dla Region Autònoma Val d'Osta a nass basà ansima al precedent ëstòrich d'ës papé-sì, mai decadù ëdcò sot al Règn d'Italia.

## Bibliografìa
*

Categorìa:Tratà dl'età ëd mes
Categorìa:Diplomassìa savojarda dl'età ëd mes
Categorìa:Stòria dla Val d'Osta