Armadura

N**'armadura** a l'é na protession përsonal portà për paré j'atach nemis ant le bataje o ant ij torneo. A l'é stàita un element essensial dl'equipagiament militar da l'antichità fin-a a l'adossion dj'arme da feu, e a l'é restà n'oget dë spetàcol e ëd simbologìa fin-a a ancheuj.

## Stòria
### Antichità
J'arme 'd difèisa a son comparìe con cole d'atach. Ant l'Età dël bronz, as deuvravo corsal ëd coram e 'd tòch ëd metal sutil.
* **Grecia antica**: L**oplita'' a l'avìa na corassa (''thorax'') ëd bronz, gambaj e 'n grand scù.
* **Roma antica**: Ël legionari a portava na **lòrica** (a scaje, a piastre, o segmentà), un elm (''galea'') e ëd gambaj.

=== Medi ev ===
L'armadura a l'é dventà pì completa e complicà:
* **Sécoj XI-XIII**: **Còta 'd maja** (hauberk) longa fin-a ai ginoj, con elm cònich.
* **Sécol XIV**: Comensa l'usagi dle **piastre** d'assel an sël coram o la maja.
* **Sécol XV**: **Armadura a piastre completa** (dita "a cavalié"), ch'a quatava tut ël còrp, fàita a mzura. A l'era l'apogé técnich dl'armadura ossidental.

=== Rinassiment e déclin ===
Con l'ariv dj'arme da feu (archibugi, canon), l'armadura a përd efetività. A dventa pì spëssa e pèisa, ma a l'é nen pì bon-a për paré le bale. A resta dovrà an sle part vital (corassa, elm) e ant ij torneo.

== Part dl'armadura a piastre ossidental ==
* **Elm** (''helm''): Ch'a quata la testa. A peul esse un bassinet, un armet, un elm grand con visiera.
* **Gorgèira** (''gorget''): Për protege 'l còl.
* **Spalere** (''pauldron''): Për le spale.
* **Brassaj** (''vambrace''): Për ij brass.
* **Manopole** (''gauntlet''): Guant d'assel.
* **Corassa** (''cuirass''): Për tòrs e schin-a.
* **Gambaj** (''greaves''): Për le gambe.
* **Scarpe d'assel** (''sabatons'').

== Material e fabricassion ==
* **Maja 'd fer**: Mila 'd cit anej sutij an tra 'd lor.
* **Piastre d'assel**: Batù a man an sël brun, peui temperà.
* **Coram bojì**: Dur e resistent.
* **Material compòsit**: Coram e metal ansema.

== Armadura nen ossidental ==
* **Giaponèisa** (''yoroi''): Fàita 'd piastre 'd coram o fer lià con ëd cordon, pì flessìbil.
* **Mòngola e dël Médi Orient**: Maja e coram, pì adata a la cavalerìa lesta.
* **Mès-America**: Corsal ëd coram cotonà e dë scù motobin elaborà.

== Armadura moderna ==
A l'ancamin dël sécol XX, con la guèra 'd trincea, a-i na rivo 'd neuve forme:
* **Elm d'assel**: Për paré le schegge.
* **Giache antiprojétil**: An assel (Prima Guèra).
* **Giache a giaca** (''flak jacket'') dla Sconda Guèra.
* **Giache tàtiche moderne**: Ën Kevlar o material compòsit, con piastre d'assel o siràmica.

== Simbologìa e euvra d'art ==
L'armadura a l'é stàita 'dcò:
* Un **sìmbol dë stat** e 'd nobiltà.
* N'oget d**'esposission** ant ij castej.
* Un soget artìstich, decorà a incision, dorà, o argentà.
* Present ant la **literatura e 'l cine** (cavalié, fantassiensa).

== Armadura ant lë spetàcol ==
* **Torneo**: Con armadura special për le giostre.
* **Armadura ëd parà** (''parade armour''): Mach për le cerimonie, motobin elaborà.
* **Cine e teatro''': Version semplificà o fantasiose.

## Vos corelà
* Cavalié
* Cota 'd maja
* Elm
* Scù
* Torneo
* Giache antiprojétil

## Arferiment


Categorìa:Stòria militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI