Traspòrt pùblich

Ël **traspòrt pùblich** a l'é l'ansem dij **mojen ëd traspòrt** ch'a son disponìbij a tuta la popolassion, gestì da 'd soget pùblich o privà concessionari, e ch'a son dovrà për ël moviment ëd përson-e ant le zòne urban-e, suburban-e o antra sità. A l'ha la mira d'ofrì na solussion dë spostament **econòmica, sicura e sostenìbil**, riduvend la dipendensa da l'automòbil privà.

## Definission e caraterìstiche
Ël traspòrt pùblich a l'é caraterisà da:
* **Acessibilità general**: a l'é dovrà da qualsëssìa sìtadin ch'a paga ël tìchet o l'abonament.
* **Percors e orari fissà**: a l'ha d'àree ëd servissi e dij temp ëd viagi stabilì.
* **Gestione pùblica o regolà**: l'ufissi ëd traspòrt a l'é 'n soget pùblich o a l'é controlà da 'd régole pùbliche.
* **Scalabilità**: a peul servì da pòche përson-e a milen-e 'd passegé a l'ora.

## Sot-sistema e tipo
A esisto vàire mojen ëd traspòrt pùblich, ch'as peulo classifiché scond lor capacità e l'ambit d'operassion:

### Traspòrt su sità
* **Bus e autobus**: ël sistema pì comun e flessìbil.
* **Trolleybus**: autobus alimentà da 'd lìnie elétriche aéree.
* **Tram e tranvìe**: veìcoj su binari con alimentassion elétrica, sovens ant le sità.
* **Metropolitan-a (metro)**: sistema su binari separà dal tràfich, sot-teren o an àut.
* **Tren urban e suburban**: colegament tra 'l sènter ëd na sità e le periferìe o le sità visin-e.
* **Funicolar e cabinovìa**: për superé dislivej motobin grand.

### Traspòrt marìtim e fluvial
* **Traghet e batel**: për ël servissi su fium, lagh o traversà marin-e curte.

### Traspòrt avion pùblich
* **Avion ëd linia**: për colegament antra sità o region lontan-e.
* **Elicòter**: an quàich contest (servissi medich, ìsole).

## Vantagi
* **Ridussion dël tràfich**: men congestion stradal.
* **Efissiensa energética**: men energìa për passegé për chilòmeter.
* **Men inquinament**: ridussion dle emission ëd gas sèra e 'd pover fin-a.
* **Acessibilità econòmica**: a cost motobin men che l'automòbil privà.
* **Sicurëssa**: statisticament pì sicur che 'l viagi an màchina.
* **Svilup urban**: a incentiva un disegn ëd sità pì compat e caminàbil.

## Sfide
* **Cost d'esercissi**: sovens a deuvra 'd sussidi pùblich për la gestion.
* **Flessibilità limità**: a peul nen rivé an tuti ij pòst a minca orari.
* **Temp ëd viagi**: peul esse pì longh che con ël veicol privà.
* **Densità demogràfica**: a l'é men econòmich ant le zòne motobin popolà.
* **Confort e sovrafolament**: an temp ëd ponta.

## Finansiament e gestion
Ël traspòrt pùblich a peul esse gestì da:
* **Aziende pùbliche** diret.
* **Concessionari privà** sota contrat pùblich.
* **Partnership pùblich-privà (PPP)**.

Ël finansiament a ven da:
* **Incass dij tìchet**.
* **Sossidi** locaj o nassionaj.
* **Tasse 'd sircolassion** o dël carburant destinà al setor.
* **Publicità** e sponsorisassion.

## Traspòrt pùblich ant ël mond
* **Euròpa**: vàire sità a l'han dij sistema motobin evolù (për esempi, Paris, Londra, Berlin).
* **América dël Nòrd**: dipendensa da l'automòbil, ma con d'ecession (New York, Toronto, Vancouver).
* **Asia**: sistema motobin modern (Tokyo, Shanghai, Singapore).
* **América Latina**: BRT (*Bus Rapid Transit*) a Bogotà e Curitiba a son dj'esempi 'd sucess.

## Futur e inovassion
Le neuve tendense a comprendo:
* **Veicoj a emission zero**: bus elétrich o a idrògen.
* **Automassion**: treno e metro sensa condutor.
* **Mobilità 'd servissi (MaaS)**: piataforme ch'a antëgro traspòrt pùblich, car sharing, bike sharing, e taxi an n'ùnica aplicassion.
* **Pagament sensa contat e digital**.
* **Traspòrt su domanda** (*on-demand*) an periferìe.

## Vëdde 'dcò
* Mobilità sostenìbila
* Metropolitan-a
* Bus Rapid Transit
* Tìchet integrà
* Traspòrt urban

## Ligam da fòra
* International Association of Public Transport (UITP)
* American Public Transportation Association (APTA)

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI