open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pinus ponderosa

## Ël pin giàun dl'ovest: Pinus ponderosa
### Descrission
Ël ***Pinus ponderosa*** a l'é na conìfera sempevërda dla famija dle Pinaceae, un-a dle pì gròsse e spantià dël nòrd-òvest american . A peul rivé a 50-70 méter d'autëssa, con un bion drit e na copa piramidal . La scòrsa dij branch giovo a l'é brun giàuna (da sò nòm), peui a dventa gris scur e fessurà con l'età . Le feuje a son d'uje longhe (12-25 cm), a ters an fassëtta, ëd color verd giaunastr . Le pin-e a son ovàj, longhe 8-15 cm, con dë scaje lignose e 'n cit spin . A l'é un pin a chërsùa lesta .

### Distribussion
A l'é nativ dël nòrd-òvest djë Stat Unì e dël sud-òvest dël Canadà, da la Columbia Britànica a la Califòrnia e al Méssich . A viv ant le montagne e ant le pian-e, da 200 a 3.000 méter . A l'é stàit antrodot an Euròpa com erbo ornamental e për la silvicoltura . An Piemont a l'é present ant ij parch e ij giardin, ma a l'é nen comun .

### Notissie
Ël bòsch a l'é dur e resistent, dovrà për fé 'd mobij, për la costrussion e për la pasta 'd carta . A l'é un dij pin pì important për la silvicoltura ant l'América dël Nòrd . A l'é arzistent a la suitin-a e a l'é dovrà për rimboschì ij teren degradà . An Piemontèis a l'é ciamà **pin giàun dl'ovest** për la scòrsa dij branch giovo .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Pinus ponderosa*** Douglas ex C. Lawson

Categorìa:Botànica
Categorìa:Pinus
Thuja plicata

## La tuja giganta: Thuja plicata
### Descrission
La ***Thuja plicata*** (an piemontèis **tuja giganta** o **tuja dël Passìfich**) a l'é na conìfera sempevërda dla famija dle Cupressaceae, un-a dle pì gròsse specie 'd sò géner . A peul rivé a 45-70 méter d'autëssa, con un diàmeter dël tronch ch'a peul rivé fin a 5-7 méter . La scòrsa dij branch giovo a l'é brun rossastra, fin-a a 25 mm dë spëssor, fibrosa e fissurà an fasse verticaj . Le feuje a son a scaje, longhe 3-6 mm, vërde lustre da dzora e con dle marcature bianche da sota . Quand a son s-ciasse, a l'han n'odor fòrt ch'a arcòrda l'ananass. Le pin-e a son ovaj, longhe 10-18 mm, con 8-12 scaje, e a maduro a l'otonn . Le smens a son cite, con doe ale sutile.

### Ambient
A viv ant le foreste ùmide dla còsta dël Passìfich, da l'Alaska fin a la Califòrnia setentrional . A chërs ant ij teren ùmid, soens ansema a *Pseudotsuga menziesii* e *Tsuga heterophylla* . A preferiss ij leugh con motobin pieuva, fin a 2.000 méter d'autëssa . A l'é stàita antrodòta an Euròpa e an Neuva Zelanda com erbo ornamental e për la silvicoltura .

### Notissie
Ël bòsch a l'é aromàtich, linger e motobin resistent al marsum, përchè a conten ëd sostanse naturaj (tujaplicin-e) ch'a servo da fonzicida . A l'é dovrà për fé dë stecà, 'd palissade e për l'edilissia . Ij nativ american dla còsta dël Passìfich a lo dovravo për fabriché ëd canòe e 'd totem . La scòrsa a l'é dovrà për fé 'd tanin . A l'é l'erbo ufissial dla Columbia Britànica . La póer ëd sò bòsch a peul provoché d'alergìe e d'asma ant ij travajeur .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Thuja plicata*** Donn ex D.Don
Tsuga canadensis

## Tsuga canadèisa: Tsuga canadensis
### Descrission
La ***Tsuga canadensis*** (an piemontèis **tsuga canadèisa** o **sapin dël Canadà**) a l'é na conìfera semprevërda dla famija dle Pinaceae, aut 20-30 méter (fin a 40), con na copa piramidal e un bion drit . La scòrsa dij branch giovo a l'é gris brun-a, peui a dventa grisa e fissurà con l'età . Le feuje a son d'uje cite, piate, longhe 0,8-1,8 cm, color verd scur da dzora e con doe bande bianche da sota . A son butà a spiral an sël branch, ma a smijo a doi file për la torsion dij branch . Le pin-e a son cite, ovaj, longhe 1,5-2,5 cm, color brun ciàir, pendente . A son le pì cite an tra le tsughe . A l'é na pianta ch'a viv fin a 800 agn .

### Distribussion
A l'é nativa dël nòrd-est djë Stat Unì e dël sud-est dël Canadà, da Teraneuva e Nova Scòssia a Minnesota e a sud fin a Georgia e Alabama . A viv ant ij bòsch ùmid e ombros, an sle colin-e e ant le montagne, fin a 1.500 méter . A l'é stàita antrodota an Euròpa dël sécol XVIII com erbo ornamental. An Piemont a l'é present an quàich giardin e parch, ma a l'é nen comun.

### Notissie
A l'é l'erbo ofissial dla Pennsylvania . Soa scòrsa a l'é dovrà për fé 'd tanin për la concia dle pèj . Ël bòsch a l'é linger e resistent, dovrà për la costrussion e për la produssion ëd papé . La pianta a l'é motobin sensìbil a l'inset *[[Adelges tsugae]]*, ch'a l'ha dësblà vàire popolassion ant l'América dël Nòrd . A l'é na conìfera ch'a chërs bin ant l'ombra e a l'é dovrà për fé 'd sev e për rimboschì ij teren degradà . An Piemontèis a l'é ciamà **tsuga canadèisa**.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Tsuga canadensis*** (L.) Carrière
Tsuga heterophylla

## Ël sapin pianzent: Tsuga heterophylla
### Descrission
La ***Tsuga heterophylla*** (an piemontèis **sapin pianzent** o **tsuga dël Passìfich**) a l'é na conìfera sempevërda dla famija dle Pinaceae, un-a dle pì gròsse specie ëd tsuga. A peul rivé a 50-70 méter d'autëssa, con un bion drit fin a 2,7 méter ëd diàmeter e na copa piramidal. La caraterìstica pì vistosa a son ij branch ch'a pendo vërs ël bass (da sì ël nòm "sapin pianzent"). La scòrsa a l'é gris brun-a, scajosa e fessurà. Le feuje a son d'uje cite, longhe 5-23 mm, motobin variàbil ëd longhëssa (da sì ël nòm *heterophylla*, ch'a veul dì "feuje variàbij"), con doi fasse bianche motobin marcà sota. Ij con-i a son cit, pendent, longh 1,5-2,5 cm, color brun. A chërs an pressa apress ij prim agn, e a peul vive fin a 1.200 agn.

### Distribussion
A l'é nativa dle còste dl'América dël Nòrd setentrional-ossidental, da la penìsola ëd Kenai an Alaska fin-a al nòrd ëd la Califòrnia. As treuva 'dcò ant l'entrotèra fin-a a 1.800 méter, ant ij Mont Columbia dla Columbia Britànica, ant l'Idaho setentrional e ant ël Montana ossidental. A viv dzortut ant le foreste ùmide temperà, davzin a l'Océan Passìfich, andoa a l'é na specie amportanta e dominanta.

### Notissie
A l'é la tsuga pì amportanta për la produssion ëd bòsch, dovrà për fé 'd mobij, për la costrussion e dzortut për la produssion ëd pasta 'd carta e raion. La scòrsa a l'é dovrà për fé 'd tanin për la concia ëd le pèj. A l'é 'l sìmbol (erbo ofissial) dlë stat ëd Washington, ant jë Stat Unì. A l'é coltivà 'dcò com erbo ornamental an Euròpa e a l'ha vagnà l'Award of Garden Merit dla Royal Horticultural Society.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Tsuga heterophylla*** (Raf.) Sarg.
Populus alba

## N'arbron: Populus alba

### Descrission
A forma na còma pòch ramificà, pòch ordinà. A l'ha la scòrsa gris-maròn, chërpà. La scòrsa da giovo a l'é biancastra e con mace scure. Le rame giovo a son coatà da në strat bianch e a fan dle feuje vërde da dzora e bianche da sota. Le fior a son da mars a avril; cole masculin-e a son ross ciair con plucia grisa e longhe fin a 10 cm; cole feminin-e a son vërdastre con fior bin separà. A l'é resistent a l'aria e a fa dj'arbut.

### Distribussion
A l'é present ant ij bòsch fin a 1.500 méter.

### Notissie
A l'é sicurament originari dla penìsola italian-a.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Populus alba*** L.
Populus canescens

## N'arbron: Populus canescens
### Descrission
Ël ***Populus canescens*** (an piemontèis **albronòt gris**) a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Salicaceae, aut 20-30 méter, con na copa largha e un bion drit . La scòrsa dij branch giovo a l'é seulia e gris brun-a, peui a dventa scura e fissurà . Le feuje a son ovaj, longhe 5-10 cm, con ël bòrd dentà, 'd color verd scur da dzora e bianch argentà da sota. Le fior a son gatin-e, ij mas-cc a son ross, le fumele a son vërde . A l'é n'erbo a chërsùa lesta .

### Distribussion
A l'é nativ d'Euròpa e d'Asia sentral . A viv ant ij teren ùmid, an sle rive dij fium e ant le palud, dal livel dël mar fin a 1.000 méter . An Piemont a l'é present an tuta la region, dzortut ant la Pian-a Padan-a .

### Notissie
A l'é n'ìbrid natural antra mas-cc ëd Populus tremula e fumele ëd Populus alba. Ël bòsch a l'é linger e resistent, dovrà për fé 'd mobij, për la costrussion e për la pasta 'd carta . A l'é dovrà 'dcò për la consolidassion dle rive .

Da finì.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Populus canescens*** L.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Populus
Salix eleagnos

## Ël sàles dle rive: Salix eleagnos
### Descrission
Ël ***Salix eleagnos*** (sàles gris, sàles dle rive) a l'é na pianta dla famija dle Salicaceae, caraterìstica dle rive. A l'ha la forma d'un busson arbòreo ch'a peul rivé a 6-8 méter d'autëssa. Le feuje a son longhe e sutil, liniar-lansëttà, con bòrd dentà, ëd color verd scur da dzora e motobin peilos e biancastr (gris peui rossastr) da sota; da lì ël nòm "eleagnos" për la somijanza con le feuje dl'Eleagnus. Le fior a son dij gatin pendent, ëd color giàun verdastr. La scòrsa a l'é seulia e gris brun. A l'é na pianta dioica (fior mas-cc e fumele dzora a piante diferente).

### Distribussion
A l'é nativ dle region temperà d'Euròpa e Asia Minor. As treuva dzortut an sle rive dij fium e dij torent, ant le gore e ij teren umid, da la colin-a a la montagna fin a 1.800 méter. An Italia a l'é comun an tuta la penìsola, dzortut ant j'Alp e j'Apenin. An Piemont a l'é frequent ant le valade alpin-e e apenìniche, e a forma 'd bòsch a galerìa arlongh ij cors d'eva.

### Notissie
Ël sàles gris a l'é dovrà për la consolidassion dle rive e për la produssion ëd vimin. La scòrsa a conten ëd tanin e d'erba dla chin-a. A l'é un dij pòch sàles ch'a peulo vive an ambient ëd montagna e ch'a resisto bin al frèid. A l'é parent dël sàles ross (*Salix purpurea*). An piemontèis a l'é ciamà **sàles gris**.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Salix eleagnos*** L.
Salix fragilis

## Un sàles: Salix fragilis
### Descrission
Ël ***Salix fragilis*** (an piemontèis **sàles fràgil**) a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Salicaceae, aut fin a 15-20 méter, con na copa larga e na scòrsa gris brun-a, fissurà. Ij branch a son giàun-verd, motobin fràgij a la base (da sì ël nòm), e as ës-cianco fàcil. Le feuje a son lansetà-longhëtte, longhe 9-15 cm, con ël bòrd dentà e na ponta longa, verd scur da dzora, gris-biancastre e con un cit peil da sota. Le gate a comparisso ansema a le feuje: ij mas-cc a son giaun, le fumele a son vërde. A l'é na pianta dioica. A së s-ciapa 'dcò facilment, për dëstach ëd branch.

### Distribussion
A l'é nativ d'Euròpa e Asia ossidental. A viv an sle rive dij fium, ant ij teren ùmid, ant le zòne paludose, dal livel dël mar fin a 1.200 méter. A l'é spantià an tuta Italia, comprèis ël Piemont, andoa a l'é comun ant le pian-e e le colin-e.

### Notissie
Ël bòsch a l'é dovrà për fé d'oget, për ij vengh e për la pasta 'd carta. Ij branch a son dovrà për antërsé e për la consolidassion dle rive. Le feuje a servo da mangé për le ruve 'd vàire farfale. A l'é na pianta ch'a chërs an pressa. An Piemontèis a l'é ciamà **sàles fràgil** për la fragilità dij branch. A l'é soens confondù con ël Salix alba, ma a l'ha le feuje pì gròsse e la scòrsa pì sombra.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Salix fragilis** L.
Salix grisea

## Ël sàles gris: Salix cinerea
### Descrission
Ël ***Salix cinerea*** (an piemontèis **sàles gris**) a l'é un busson o cit erbo a feuje drocante dla famija dle Salicaceae, aut 4-6 méter, con na copa larga e pa regolar. Ij branch dij prim agn a l'han un toment gris (da sì ël nòm) ch'a-j dà n'aspet feltrà . La scòrsa a l'é gris brun-a e seulia. Le feuje a son obovà o lanseolà, longhe 4-10 cm, con ël bòrd ondulà e dentà, verd grisastre e peilose da dzora, gris tomentose da sota, con fòrt nervadura . A l'é na pianta dioica: le fior mas-cc a son ëd gatin ovoidàj (2-5 cm) con antere giàune; le fumele a son pì longh e verdastre . Ij frut a son ëd càpsule tomentose con smens bianche lanose .

### Ambient
A viv ant ij teren ùmid e torbos, sempre anrosà d'eva, rich d'humus . As treuva ant ij bòsch ùmid, le rive dij fium, jë stagn e le torbiere, da 0 a 1000 méter . A l'é na specie pionié ch'a colonisa ij pòst disturbà e a forma 'd bussonà s-ciasse ch'a servo d'arfugi për l'avifauna . A l'ha da manca ëd pien-a lus e a peul ibridesse con d'àutri sàles (S. caprea, S. viminalis, S. purpurea) .

### Distribussion
A l'é nativ d'Euròpa (da la Spagna a la Scandinavia), Asia ossidental, Càucaso e Siberia ossidental . An Italia a l'é present an squasi tute le region (Piemont comprèis) ma a l'é ràir ant le zòne pì àride . A l'é stàit antrodot an América dël Nòrd, Australia e Neuva Zelanda, andoa a l'é dventà na specie anvadenta ch'a dà problema a j'ecosistema locaj .

### Notissie
A l'é dovrà për la consolidassion dle rive e dij teren acquitrinos, për soa capassità ëd fissé 'l teren con le rèis . Ij branch a son dovrà ant la produssion ëd vimin . Le feuje a servo da mangé për le bestie cite e le fior a son na sorgiss amportanta 'd netar për j'avije (sconda classificà ant l'arvista anglèisa) . La pianta a l'é 'dcò dovrà ant le aziende faunìstiche për creé d'arfugi për la fauna . An Piemontèis a l'é ciamà **sales gris** (Lombardìa) o **sarpa** (Sardëgna) .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Salix cinerea*** L.
Salix pentandra

## Ël sàles odoros: Salix pentandra
 
### Descrission
Ël **Salix pentandra** a l'é n'erbo.

### Distribussion
A l'é originari d'Euròpa e Asia, ma a l'é stàit antroduvù ëdcò ant la Mérica dël nòrd.

### Notissie
Da finì.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Salix pentandra*** L.
Salix alba

## Ël sàles bianch: Salix alba
### Descrission
Ël ***Salix alba*** (an piemontèis **sàles bianch**) a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Salicaceae, aut fin a 20-25 méter, con na copa larga e na scòrsa gris brun-a, fissurà con l'età. Ij branch a son giàun-verd, peui brun, e a l'han dij cit peil bianch (da sì ël nòm). Le feuje a son lansetà-strèite, longhe 5-12 cm, con ël bòrd fineman dentà, vërde da dzora e quatà da 'd cit peil bianch da sota, ch'a-j dan n'aspet biancastr. Le gate a seurto a la prima ansema a le feuje: ij mas-cc a son giaun, le fumele a son vërde. A l'é na pianta dioica. A l'ha 'd rèis fòrte ch'a coro arlongh la surfassa.

### Distribussion
A l'é nativ d'Euròpa, Asia sentral e nòrd-òvest dl'Àfrica. A viv an sle rive dij fium, ant ij teren ùmid, ant le pian-e e le colin-e, fin a 1.200 méter. A l'é spantià an tuta Italia, comprèis ël Piemont, andoa a l'é comun ant le pian-e e arlongh ij cors d'eva.

### Notissie
Ël bòsch a l'é linger e resistent, dovrà për fé 'd mobij, dë scàtole, për ij vengh e për fé carbon ëd bòsch. La scòrsa a l'é dovrà an erboristerìa për soe proprietà astringent e anti-infiamatòrie (a conten ëd salicin-a). Ij branch a son dovrà për intërsé e për la consolidassion dle rive. Le feuje a servo da mangé për le ruve 'd vàire farfale. An Piemontèis a l'é ciamà **sàles bianch** për ël color bianch ëd la part inferior dle feuje. A l'é l'erbo ch'a buta për prim le feuje a la prima.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Salix alba** L.

Categorìa:Salix
Salix viminalis

## Un sàles venghé: Salix viminalis
### Descrission
Ël ***Salix viminalis*** (an piemontèis **sàles venghé** o **sàles da cavagne**) a l'é un busson o cit erbo a feuje drocante dla famija dle Salicaceae, aut fin a 5-10 méter. Ij branch a son longh e drit, motobin flessìbij, color gris-verd o giàun . Le feuje a son lansetà-strèite, longhe 10-20 cm, con ij bòrd drit, vërde da dzora e quatà da 'd cit peil bianch e setos da sota (da sì l'aspet argentà) . Le gate a seurto a la prima, prima dle feuje: ij mas-cc a son giaun, le fumele a son vërde. A l'é na pianta dioica. A l'ha 'd rèis fòrte ch'a coro arlongh la surfassa .

### Distribussion
A l'é nativ d'Euròpa e Asia ossidental . A viv an sle rive dij fium, ant ij teren ùmid, ant le pian-e e le colin-e . A l'é spantià an tuta Italia, comprèis ël Piemont, andoa a l'é comun ant le pian-e e arlongh ij cors d'eva .

### Notissie
Ij branch a son motobin flessìbij e resistent, e për sòn a l'é coltivà për la produssion ëd **vengh** (cavagne, sëste) . Le cavagne a son ëd contnidor tradissionaj fàit intersand 'd sàles . Le feuje a servo da mangé për le ruve 'd vàire farfale . A l'é dovrà 'dcò për la consolidassion dle rive e për produssion ëd biomasse për energìa . An Piemontèis a l'é ciamà **sàles venghé** pròpi për sò usagi ant la fabricassion dle cavagne .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Salix viminialis*** L.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Salix
Salix × chrysocoma

## Ël sàles pianzent: Salix × chrysocoma

### Descrission
Ël **Salix × chrysocoma** (sàles pianzent, sàles piorant) a l'é n'erbo ornamental dla famija dle **Salicaceae**. A l'é n**'ìbrid natural** antra ël **Salix alba** (sàles bianch) e ël **Salix babylonica** (sàles piorant oriental). A l'ha un portament motobin caraterìstich, con ëd branch longh e drocant ch'a dan a l'erbo n'aspet drocant. Le feuje a son linear-lanseolà, verd scur an sla facia dzora e argentà sota. Le cite fior (ament) a comparisso a la prima, prima dle feuje, e a son giaune. L'erbo a peul rivé a n'autëssa 'd 10-15 méter e a l'ha na chërsùa motobin lesta. A l'é motobin coltivà për sò efet decorativ, dzortut an sël bòrd dë stagn e 'd cors d'eva.

### Distribussion
St'ìbrid a l'é naturalisà e coltivà an tuta l'Euròpa temperà, an América dël Nòrd e an vàire àutre part dël mond. A preferiss ij teren ùmid, an sla riva dij fium, djë stagn e ant le zòne con n'umidità elevà. An Italia, a l'é spantià an tuta la penìsola, dzortut ant le pian-e e ant le colin-e, e a l'é dovrà motobin ant ij parch e ij giardin për soa arzistensa e soa bela forma drocanta. As propaga facilment për talea e a l'é pa esigent an sël teren.

### Notissie
Ël sàles pianzent a l'é un dj'erbo ornamentaj pì coltivà ant ij giardin e ant ij parch pùblich. Soa forma drocanta a dà un efet romàntich e a l'é sovens butà an sla riva djë stagn o dij lagh artificiaj. Soa bërtavela (la part drocanta) a peul rivé fin-a a tèra. Ël bòsch a l'é mòl e pa duràbil, e a l'é nen dovrà an ebanisterìa, ma a l'é bon për fé 'd carbon vegetal. Le feuje e la scòrsa a conten-o **salicilin-a**, na sostansa ch'a l'ha dj'efet anti-infiamator e ch'a l'é stàita l'ispirassion për la sintesi dl**'àssid acetilsalicìlich** (aspirin-a). A l'é 'dcò n'erbo ch'a atira vàire spece d'osej e d'inset.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

***''Salix'' Sepulcralis Group 'Chrysocoma' **
Alnus glutinosa

## La verna: Alnus glutinosa

### Descrission
La **verna** (*Alnus glutinosa* (L.) Gaertn.) a l'é n'erbo o busson dla famija dle *Betulaceae*, aut da 20 a 30 méter, con na scòrsa ëd color gris-brun, fissà e chërpà con l'età. Le feuje a son auterne, sempie, tonde o rionde, con ël bòrd seghëttà e na surfassa ch'a resta un pòch viscosa (da sì l'epitet *glutinosa*). Le fior a son ament separà: coj mas-cc a son pendent, longh, giaunastr; coj fumela a son pì curt e a resto durant l'invern, trasformand-se an strobil legnos ch'a conten-o le samare (frut alà). Le reis a l'han dij nòdoj radical ch'a fisso l'asòt atmosfèrich, grassie a na simbiosi con dij bater (genere *Frankia*), rendend-lo bon për mijoré 'l teren.

### Distribussion
La verna a l'é nativa dla pì part dl'Euròpa, dl'Asia minor e dl'Àfrica setentrional. An Italia, a chërs spontaniaman ant tuta la penìsola e ant j'ìsole, dzortut ant le zòne ùmide: a-j piaso le rive dij fium, ij pantan, le torbere e le zòne con an pianta l'eva (a l'é un dij pòchi erbo ch'a sopòrto le reis ambagnà an manera duratura). As treuva dal livel dël mar fin a 1.200 méter d'autëssa. A forma 'd bòsch pur (onere) o mës-cià con sàles, frasso e àutre piante ripariaj.

### Notissie
Ël bòsch dla verna a l'é motobin apressià, përchè a l'é compat, omogeni e a marsa nen sota eva, an essend ch'a l'ha n'àut contnù 'd tanin. Storicament a l'é stàit dovrà për fé 'd pilotage sota eva (fondament ëd cà e 'd pont), ëd condòte, ëd baril e 'd trav da minera. A l'é 'dcò un bon bòsch da travaj e da intaj. Le feuje e la scòrsa a son dovrà ant la medzin-a tradissional për soe proprietà astringente e antisétiche.

Ecologicament, la verna a l'ha un ròl amportant ant la stabilisassion dle rive e ant la creassion d'ambient ripariaj për la fauna. A l'é n'erbo pionié ch'a colonisa teren ùmid degradà, amponent l'asòt e preparand ël teren për l'ariv d'àutre spece. A l'é 'dcò coltivà 'me pianta ornamental ant ij parch e an sle rive dë stagn artifissiaj.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Alnus glutinosa*** L.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Alnus
Alnus incana

## La verna bianca: Alnus incana
### Descrission
La **Alnus incana** (verna bianca) a l'é n'erbo o busson dla famija dle **Betulaceae**. A peul rivé a 15-20 méter d'autëssa, con na scòrsa seulia, da grisa a biancastra, e con dë screpoladure da vej. Le feuje a son ovaj, a ponta, con ël bòrd seghëttà, e a son verd scur an dzora, ma **argentà e motobin peilose sota** (da sì l'epìtet *incana*, "bianch-gris"). Le fior a son ament separà (mas-cc e fumele), ch'as dësvlupo a la fin dl'invern. Jë strobij legnos, d'un brun scur, a resto an sla pianta tut l'ann. Le reis a fisso l'asòt atmosfèrich, rendendla bon-a për mijoré la tèra.

### Distribussion
La verna bianca a l'é nativa dle region temperà e freide dl'emisfer setentrional: a chërs an **Euròpa sentral e setentrional**, ant l**'Asia setentrional** e ant l**'América dël Nòrd**. An Italia, a l'é present ant j'Alp e ant j'Apenin setentrionaj, antra ij 500 e ij 1.800 méter d'autëssa. A preferiss ij teren ùmid, le rive dij torent, ij bòsch ripariaj e le zòne con eva 'd surfassa. A l'é 'dcò coltivà 'me pianta ornamental ant ij parch e an sle stra, për soa resistensa al frèid e al vent.

### Notissie
Ël bòsch ëd la verna bianca a l'é motobin **leger, mòl e arzistent a l'eva**, parèj ëd col d'àutre verne, e a l'é dovrà për fé 'd brichet, d'utiss ëd miniera e 'd mobij rùstich. Soa capacità 'd fissé l'asòt a la rend na pianta **pionera** amportanta për mijoré teren degradà o neuv. Ant la medzin-a popolar, la scòrsa e le feuje a j'ero dovrà për soe proprietà astringente e anti-inflamatorie. A l'é 'dcò un bon arfugi për vàire spece 'd bestie e d'osej, e a contribuiss a stabilisé le rive e a evité l'erosion.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Alnus incana*** (L.) Moench

Categorìa:Botànica
Categorìa:Alnus
Alnus viridis

## La verna vërda: Alnus viridis
### Descrission
L**'Alnus viridis** (verna vërda) a l'é n'erbo o busson ch'a aparten a la famija dle **Betulaceae**. A l'ha na chërsùa motobin ràpida e a forma 'd boschèt dens. La scòrsa a l'é seulia e verdastra da giovo, peui a dventa grisa e un pòch chërpà. Le feuje a son ovaj-lanseolà, con ël bòrd seghëttà e na surfassa lustra, verd motobin viv. Le fior a son ament: coj mas-cc a son longh e pendent, coj fumela a son curt e legnos. Ij frut a son strobij legnos ch'a ten-o le samare, ch'a resto an sla pianta fin-a a l'invern. Le rèis a l'han dij nòdoj ch'a fisso l'asòt atmosfèrich, rendendlo bon për anrichì teren pòver.

### Distribussion
La verna vërda a l'é na spece ch'a viv ant le region montagnose dl'Euròpa sentral e meridional, daj Balcan a j'Alp e a j'Apenin. An Italia, a chërs spontani ant j'Alp e j'Apenin setentrionaj, antra ij 1.000 e ij 2.300 méter d'autëssa. A preferiss ij teren ùmid e fresch, le rive dij torent montagnin, le zòne 'd bòsch ëd transission. A l'é sovens un dij prim erbo a colonisé le zòne frëscament dësblà o përturbà, grassie a soa capacità 'd fissé l'asòt e a soa resistensa al frèid. A forma 'd busson pì che d'erbo àut.

### Notissie
Ël bòsch ëd la verna vërda a l'é motobin leger e pa dur, e për sòn a l'é pa dovrà 'me bòsch da euvra, ma a l'era tradissionalman dovrà për fé 'd carbon vegetal o për alimenté 'l feu. Soa amportansa ecològica a l'é granda: a stabiliss ij teren dësblà, a contrasta ël dilavament e a anrichiss ël teren con l'asòt. A l'é 'dcò n'erbo nutriss për vàire spece 'd bëstie montagnin-e. Ant la medzin-a popolar, feuje e scòrsa a j'ero dovrà për soe proprietà astringente. A l'é na pianta ch'a resist bin al frèid e a la fiòca, e për sòn a l'é ëdcò coltivà 'me pianta ornamental ant ij giardin d'auta quòta o për arforsé le rive.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Alnus viridis*** (Chaix.) D.C.

Categorìa:Alnus
Betula pendula

## La biola: Betula pendula

### Descrission
A l'ha na caraterìstica scòrsa sutila, seulia e bianca.
Mach anans con l'eta as chërpa, vers ël bass, con ëd nuanse pì sombre.
Le feuje a son a forma ëd romb, triangolar an sla ponta, con ij bòrd a lama ëd ressia; ij branchèt ch'a-j pòrto a son sutij e grotolù.
Le fior mas-ce a pendo, cole fumele as alvo.
La pianta a riva a n'autëssa màssima ëd na vinten-a ëd méter.

### Distribussion
A chërs an Asia, an Mérica e an Euròpa, gavà ant ël sud-est.

### Notissie
La biola a chërs soens su 'd teren assè primitiv, ma a peul ëdcò ven-e su ant ij teren crejos.
La fioridura a riva a la prima, an forma ëd gate, e as manifesta al moment anté che la pianta a buta fòra le feuje.
Le smens a son cite, con j'alëtte; a son produvùe an gran quantità e sò spantiament a l'é favorì dal vent.

Le biole a l'han ëd fòrte esigense ëd lus e d'eva; për sòn ij sò boschèt a son ràir e con pòca sombrura.
Ël bòsch ëd la biola a forniss un combustìbil bastansa bon, ma a l'ha nen d'amportansa për esse travajà.
Na vira, ij sò branch sutij e flessìbij, ma arzistent, as dovravo për confessioné le ramasse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Betula pendula*** Roth

Categorìa:Botànica
Salix triandra

## Ël sàles venghé (da vengh): Salix triandra
### Descrission
Ël ***Salix triandra*** (an piemontèis **sàles venghé**) a l'é un busson o cit erbo a feuje drocante dla famija dle Salicaceae, aut 3-6 méter, con na copa larga e branch giàun-verd, lusent e peilos da giovo . La scòrsa a l'é gris brun-a, a dësprend an fasse . Le feuje a son lansetà-lansetà, longhe 4-11 cm, con ël bòrd dentà e na ponta fin-a, verd sombr da dzora e pì ciàire da sota, con nervadura motobin marcà . La caraterìstica pì amportanta a l'é che le feuje a l'han ëd **citìcole** bin dësvlupà, a forma 'd rognon, ch'a resto ansema për un bel tòch . Legate a seurto an mars-avril, ansema a le feuje: ij mas-cc a son giaun, le fumele a son vërde . A l'é na pianta dioica . As arproduv 'dcò për via vegetativa, da dij branch ch'a campo radis .

### Distribussion
A l'é nativ d'Euròpa, Asia sentral e nòrd-òvest dl'Àfrica . A viv an sle rive dij fium, ant ij teren ùmid, ant le pian-e e le colin-e, fin a 1.000 méter . A l'é spantià an tuta Italia, comprèis ël Piemont, andoa a l'é comun ant le pian-e e arlongh ij cors d'eva .

### Notissie
Ij branch a son motobin flessìbij e resistent, e për sòn a l'é coltivà për la produssion ëd **vengh** (cavagne, sëste) . Le cavagne a son ëd contnidor tradissionaj fàit intersand 'd sàles . A l'é dovrà 'dcò për la consolidassion dle rive e për la produssion ëd biomasse për energìa . As difernsia dal *S. viminalis* për le feuje pì curte e le stìpole pi gròsse . An Piemontèis a l'é ciamà **sàles venghé** pròpi për sò usagi ant la fabricassion dle cavagne .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Salix triandra*** L.
Salix caprea

## Ël salzron: Salix caprea
### Descrission
Ël ***Salix caprea***, ciamà comunement **salzron** o **sàles** an Piemont, a l'é n'erbo o busson a feuje drocante dla famija dle Salicaceae, aut fin a 10 méter. La scòrsa dij branch giovo a l'é gris-verdastra e peilosa, peui a dventa seulia e gris-brun-a. Le feuje a son ovà-lansetà, longhe 5-12 cm, con ël bòrd ondulà e dentà, verd scur e rugose da dzora, gris-tomentose e con nervadura marcà da sota. Le fior a son ëd gatin-e: ij mas-cc a son gròss, ovàj, giaun motobin vistos a la prima; le fumele a son pì cite e verdastre. A l'é na pianta dioica. Ij frut a son ëd càpsule ch'a conten-o dë smens con na lanosità bianca.

### Distribussion
A l'é nativ d'Euròpa, Asia ossidental e Càucaso. A viv ant ij bòsch mës-cià, ij tajiss, le rive dij fium, ij pòst ùmid, dal livel dël mar fin a 1.500 méter. A l'é comun an tuta Italia, comprèis ël Piemont, andoa a chërs ant le pian-e, le colin-e e le montagne.

### Notissie
Le fior (gatin-w) a son na sorgiss ëd nétar motobin amportanta për j'avije a la prima. Le feuje a servo da mangé për le ruve 'd vàire farfale. La scòrsa a l'é dovrà an erboristerìa për soe proprietà astringent e anti-infiamatòrie (a conten ëd salicin-a). Ij branch a son dovrà për la produssion ëd vìmin e për la consolidassion dle rive. An Piemontèis a l'é ciamà **salzron** (an Turin) o **sàles** (an Langa). A l'é la pianta ch'a buta për prim le gatin-e a la fin dl'invern, e soa fioridura a marca l'inissi dla prima.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Salix caprea*** L.
Juglans regia

## La nosera: Juglans regia

### Descrission
La **nosera** a l'é n'erbo ëd dimension assè gròsse e a riva a n'autëssa ëd 15 o 30 méter.
A l'ha un tronch goregn e drit e ij branch a formo na còma larga e ariondà.
La scòrsa a l'é grisa, da giovo seulia, peui a ven pi grotolùa con ëd chërpure ant ël sens dël longh ant le piante pi veje.
Le feuje a son gropà a bocc e a l'han na forma oval.
A son vërde lùcide an sla part dëdzora e na frisa pi spalie da sota.

#### La nos
Ël frut ëd s'erbo, la nos, a l'ha na forma oval e a l'é già bin dësvlupà a la fin ëd giugn.
A l'ha na pleuja vërda carnosa, la ròla; andrinta as forma la nos, con la part legnosa, la greuja, dividùa an doe part.
Andrinta a la greuja a-i é ël garij, ëdcò ciamà galucio, ch'a l'é na smens mangiativa.

### Distribussion
La nosera a chërs ëd fasson ëspòtica an Asia Minor e an Grecia.

### Notissie
La nosera a peul sorpassé ël sécol ëd vita.
Ant la meisin-a tradissional piemontèisa as deuvro le feuje për soagné giaunissa, èrpete, scròfola, linfatism, pèrdite bianche vaginaj, bognon.
Ël bòsch, ëd color brun fonsé, a l'é bon për fabriché 'd mobilia o për l'ebanisterìa.

La nos a l'é mangià tanme fruta sëcca o coma angredient ant ij doss.
An Liguria e ant le zòne dël Piemont lì-davzin-e as pronta ëdcò na sàussa ëd nos për condì la pasta.
La ròla a conten na sostansa maròn dël midem nòm e a l'era dovrà për tenze.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Juglans regia*** L.

Categorìa:Botànica
Juglans nigra

## La nosera nèira: Juglans nigra
### Descrission
La ***Juglans nigra***, ciamà comunement **nosera nèira** an Piemont, a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Juglandaceae, originari dl'América dël Nòrd. A peul rivé a 30-40 méter d'autëssa, con un bion drit e na copa larga. La scòrsa a l'é brun sombra, fissurà. Le feuje a son gròsse, longhe 30-60 cm, composte da 15-23 fojolin-e lanceolà, con ël bòrd dentà. Ij frut (le nos) a son gròsse, 4-5 cm, con na scòrsa dura, motobin resistenta e color brun nèir. La greuja a l'é motobin dura e a l'é dovrà për polidé.


### Distribussion
A l'é nativ dël nòrd-est djë Stat Unì e dël sud-est dël Canadà. A l'é stàit antrodot an Euròpa dël sécol XVII com erbo ornamental e për sò bòsch. An Piemont a l'é present ant ij parch e ij giardin, ma a l'é nen tant comun.

### Notissie
Ël bòsch dla nosera nèira a l'é motobin apressià për fé 'd mobij, e për l'intaj. A l'é dur, resistent e a l'ha na colorassion brun viòla motobin caraterìstica. Le nos a son comestìbij e a l'han un savor fòrt e aromàtich. La pianta a l'é dovrà 'dcò com porta-inest për enté d'àutre varietà 'd nos. An Piemontèis a l'é ciamà **nosera nèira**.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Juglans nigra*** L.
Ostrya carpinifolia

## Ël cherpo nèir: Ostrya carpinifolia
### Descrission
L**'Ostrya carpinifolia** (an piemontèis **cherpo nèir**) a l'é n'erbo a feuje drocante dla famija dle Betulaceae, aut 10-15 méter, con na copa larga e na scòrsa gris brun-a, scajosa, ch'as dësfà an cite plance longitudinaj. Le feuje a son ovà-lansëttà, longhe 5-10 cm, con ël bòrd doi vire dentà, verd scur da dzora e pì ciàire e con cit peil da sota. Le fior a son ëd gatin pendent (mas-cc e fumela sla midema pianta). Ij frut a son butà ant ëd rape ovaj, pendente, longhe 3-5 cm. Minca frut a l'é na smens cita anvlupà an na bràtea membranosa. A l'ha 'd bòsch dur e peisant.

### Distribussion
A l'é nativ dël sud ëd l'Euròpa (da la Spagna a la Turchìa) e dël Càucas. A viv ant ij bòsch mës-cià ëd latifeuje, dzortut an sle colin-e e ant le montagne fin a 1.000-1.300 méter. An Italia a l'é present an tuta la penìsola, dzortut ant ij teren calcaros e bin drenà. An Piemont as treuva ant le colin-e (Langhe, Monfrà) e ant le prealp.

### Notissie
Ël bòsch a l'é dur e resistent, dovrà për fé 'd man-i d'utiss, travaj al torn, paviment e për fé carbon ëd bòsch. A l'é dovrà 'dcò për la costrussion e për fé 'd bòsch da feu. An Piemontèis a l'é ciamà **cherpo nèir** për la scòrsa sombra e për diferensié dal cherpo bianch (*Carpinus betulus*). A l'é na specie arzistenta e a chërs ëdcò ant ij teren pòver. Le feuje a servo da mangé për le bestie e le fior a son na sorgiss ëd nétar për j'avije.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Ostrya carpinifolia*** Scop.
Populus tremula

## Ël trëmmo: ''Populus tremula''

### Descrission
Ël **Populus tremula** a l'é 'l pi cit albronòt europé, da rair a riva a 15 m. Ël *trëmmo* a l'ha la scòrsa seulia verd argentà che, dle vire, a ven maròn o grisastra e dij ramet ch'a sbërluso. A peul conòss-se al vòl për soe feuje scasi sircolar, che a tërmolo dzor ij ramet ëdcò a la mìnima frisa d'aria. Le feuje, a forma 'd cheur e nen dentà, a nasso dai but ch'a buto dal pe dla pianta e ch'a peulo fé dij busson. Prima che a sponto le feuje, l'erbo mas-cc a fà dle fior sedose longhe 4-8 cm, j'erbo feminin a fan dle fior vërde ch'a ven-o bianche an magg, quand a dròco jë smens lanose. 

### Distribussion
Ël trëmmo a l'é spantià da l'Artich al Mediterani a l'Asia.

### Notissie
As peul trovesse ant ij bòsch ùmid, ant le file 'd sev, ant le bruere, sovens an compagnìa dla biola bianca. Ant ij bòsch soa presensa as nòta për le feuje ch'a marso pian e a resto sot forma 'd letera për tut l'invern.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Populus tremula*** L.
Carpinus betulus

## Ël chërpo: Carpinus betulus

### Descrission
Ël **chërpo** (*Carpinus betulus* L.) a l'é n'erbo o busson dël géner *Carpinus*, dla famija dle *Betulaceae*, conossù 'dcò con ij nòm comun ëd "chërpo bianch". A peul rivé a n'autëssa 'd 20-25 méter, con na scòrsa seuliaa e grisa, motobin caraterìstica. Le feuje a son sempie, auterne, ovaj, con ël bòrd seghëttà e a pijo na colorassion giaun-òcra motobin bela d'otonn. Ël bòsch a l'é dur e compat, motobin apressià an ebanisterìa.

Le fior a son ament separà (mas-cc e fumele), ch'as dësvlupo a la prima. Ël frut a l'é un achen alà përcorù da na bràtola a tre lòb (samara), ch'a përmëtt la disseminassion dal vent. A l'ha na chërsùa lenta e a peul vive fin a 150 agn.

### Distribussion
Ël chërpo a l'é nativ dl'Euròpa sentral e oriental, ma a l'é present 'dcò ant l'Euròpa ossidental fin-a a l'Asia minor. An Italia, a chërs spontani ant le region setentrionaj e sentraj, dzortut ant ij bòsch ëd pian-a e 'd colin-a, ant le foere mës-cià con rol e castagne. A-j piaso ij teren fons e ùmid, ma nen ristagnant. A l'é motobin dovrà 'dcò 'me essensa ornamental ant ij parch e për formé ëd sev, përchè as fà bin tajé e a l'ha na ombra densa.

### Notissie
Ël bòsch dël chërpo a l'é motobin dur e compat, e për sòn as dòvra për fé 'd mòbij ëd qualità, ëd feramenta, d'utiss agrìcoj e 'd ciòche. A l'era dovrà 'dcò për fé 'd carbon vegetal. Ant la tradission popolar, a l'era considerà n'erbo portafortuna e a l'era dovrà për fabriché d'angranagi e 'd component ch'a l'avìo da resiste a 'd fòrt solicitassion mecàniche.

Për soa resistensa a taj e s-cianch, a l'é un-a dle piante pì dovrà ant le tòpie e për creé 'd labirint vegetaj. An natura, a l'é n'erbo ch'a-j piaso j'ambient fresch e mës-cià, e a l'é n'indicator ëd teren bin drenà.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Carpinus betulus*** L.

Categorìa:Carpinus
Populus × gileadensis

## N'arbra: Populus × gileadensis
### Descrission
Ël **Populus × gileadensis** (“arbra ëd Galaad” o “arbra balsàmica”), ciamà 'dcò **Populus × jackii** o arbra balsàmica, a l'é n**'ìbrid natural** antra ël **Populus balsamifera** (arbra balsàmica american-a) e ël **Populus deltoides** (arbra american-a). A l'é n'erbo àut e slansà, ch'a peul rivé a 20-30 méter d'autëssa, con na scòrsa grisa e fissurà. Le feuje a son a forma 'd cheur o triangolar, verd scur e lustr an sla facia dzora, e pì ciàire e motobin resinose sota, ch'a dan un përfum ëd balsam quand a së s-cianco. A l'ha na chërsùa motobin lesta e a l'é sèmper coltivà për sò përfum e për sò efet ornamental.

### Distribussion
St'ìbrid a l'é naturalisà e coltivà an Euròpa, América dël Nòrd e àutre part dël mond. A preferiss ij teren ùmid e fons, an sla riva dij fium e dij lagh. An Italia, a l'é coltivà dzortut ant le region setentrionaj e sentraj, ant ij parch e ant ij giardin, ma a peul trovesse 'dcò an manera spontania an sle rive dij cors d'eva. A l'é motobin resistent a le basse temperadure e a l'ha 'd bzògn ëd tanta lus.

### Notissie
L'arbra balsàmica a l'é motobin conossùa për soe **smens resinose e aromàtiche**, ch'a esalo un përfum fòrt ëd balsam (ël nòm *gileadensis* a ven da la region bìblica 'd Galaad, famosa për sò balsam). Le feuje e le giovo rame a son dovrà ant la medzin-a popolar për soe proprietà antisétiche e anti-infiamatorie. Ël bòsch a l'é mòl e pa duràbil, e a l'é nen motobin dovrà an ebanisterìa, ma a l'é bon për fé dë scatolage e 'd papir. A l'é 'dcò n'erbo ch'a fà da sosta për vàire spece d'osej e d'inset. Soa chërsùa lesta a lo rend bon për formé dij filar ëd protession o 'd barìere ant ij camp.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Populus × gileadensis***

Categorìa:Botànica
Categorìa:Populus
Betula pubescens

## La biola bianca: Betula pubescens
### Descrission
La **Betula pubescens** (biola bianca, biola peilosa) a l'é n'erbo caduchifeuje dla famija dle **Betulaceae**. A peul rivé a 10-20 méter d'autëssa, con na scòrsa motobin caraterìstica, **bianca e seulia** da giovo, peui con ëd tache scure e un pòch fissurà da vej. Le feuje a son romboidaj o ovaj, con ël bòrd seghëttà, e a son **peilose sota la surfassa**, dzortut dzora le ven-e (da sì l'epìtet *pubescens*). Le fior a son ament: coj mas-cc a son longh e pendent, coj fumela a son curt e drit. A la fin ëd l'istà, a produv dle cite samare alà ch'as dëspartisso al vent. Soe rèis a chërso an surfassa e a son motobin adatà ai teren ùmid.

### Distribussion
La biola bianca a l'é nativa dle region frèide e temperà dl'emisfer setentrionaj: a chërs an **Euròpa setentrional e sentral**, ant l**'Asia setentrional** e ant l**'América dël Nòrd**. An Italia, a l'é spontaniamen present ant j'Alp e ant j'Apenin setentrionaj, antra ij 800 e ij 2.000 méter d'autëssa. A preferiss ij teren **ùmid e àssid**, com le **torbiere**, le **zòne paludose** e ij **bòsch ëd conìfere**. A l'é 'dcò coltivà 'me pianta ornamental për soa bela scòrsa bianca e soa chërsùa lesta.

### Notissie
Ël bòsch ëd la biola bianca a l'é **leger, mòl e pa duràbil**, ma motobin bon për fé dë scatolage, ëd brichet e 'd carbon vegetal. La scòrsa a l'é stòricament dovrà për fé 'd papé e 'd tanin. Le feuje a son dovrà ant la medzin-a popolar për soe proprietà diurétiche e antisétiche. La biola bianca a l'é n'erbo pioné ch'a colonisa teren brusà o dësblà, grassie a soe smens ch'as spataro facilment. A contribuiss a creé 'd soste ëd vita për vàire spece 'd bëstie e d'osej.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Betula pubescens*** Ehrh.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Betula
Populus × canadensis

## L'arbra canadèisa: Populus × canadensis
### Descrission
Ël **Populus × canadensis** (arbra canadèisa) a l'é n**'ìbrid coltivà** antra ël **[[Populus nigra]]** (arbra nèira) e 'l **[[Populus deltoides]]** (arbra american-a). A l'é n'erbo àut e slansà, ch'a peul rivé a 30-40 méter d'autëssa, con na sima cònica e piramidal. La scòrsa a l'é grisa e fissurà, motobin chërpà. Le feuje a son triangolar, con ël bòrd dentà, verd scur e lustr an dzora, pì ciàire sota, e a son motobin longhe an sle branche giovo. J'ament (fior) a comparisso a la prima, prima dle feuje. A l'ha na chërsùa motobin lesta e a l'é motobin dovrà ant ël rimboschiment e ant la produssion 'd bòsch.

### Distribussion
St'ìbrid a l'é stàit selessionà e coltivà an **Euròpa** a partì dal sécol XVIII. A l'é motobin spantià an tuta la pian-a padan-a e an vàire àutre region d'Euròpa. An Italia, a l'é coltivà dzortut ant le pian-e e ant le zone agrìcole, ant ij filar e ant le bariere frangivent. A preferiss ij teren fons e ùmid, an sla riva dij fium e dij canaj. A l'é 'dcò dovrà coma pianta ornamental ant ij parch e an sle stra, për soa ombra e soa resistensa.

### Notissie
A l'é n'ìbrid an tra ël Populus nigra e ël Populus deltoides.

Ël bòsch dl'arbra canadèisa a l'é **leger e mòl**, ma motobin bon për fé 'd **papé, dë scatolage** e 'd **compensà**. A l'é 'dcò dovrà ant la fabricassion ëd **brichet** e 'd **carbon vegetal**. La chërsùa motobin lesta a lo rend ideal për la produssion 'd bòsch an curt perìod. A l'é motobin resistent a le maladìe, ma a peul esse atacà da d'inset. Soa coltivassion a l'é motobin difondùa ant la pian-a padan-a për l'andustria dël papé.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

****Populus × canadensis***

Categorìa:Botànica
Categorìa:Populus
Celtis australis

## Celtis australis
Ël nòm an piemontèis a l'é ***fanfarin***.

### Descrission
A l'é na pianta eleganta o un busson, con la còma regolar e un bion longh e drit; rame e ramet a son sutij e sirà. A l'ha na scòrsa seulia, grisa e feuje dentà 'd forma oval e strèita ch'a finisso con dle ponte longhe e coatà da sota da na bora.

Le fior ch'a seurto da mars a magg, a l'han dij pétaj sutij brun-rossastr e, ansem a dle fior ermafrodìe a-i é 'dcò dle fior masculin-e. Ij frut cit e carnos a son pi o men 1 cm e a son portà da dij longh picoj; da giovo a son bianch peuj ross e anfin viòla-maròn.

### Distribussion
A chërs ant ël Mesdì dl'Euròpa e dj'Alp; ant l'ossident ëd la Fransa, ant ij teren sech e rocos, soens arlongh j'eve.

### Notissie
Dle vire a l'é 'dcò piantà pi a setentrion.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Celtis australis*** L.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Celtis
Corylus avellana

## Ël ninsolé: Corylus avellana

### Descrission
A l'é n'erborin ch'a riva fin-a ai 5 o 6 méter d'autëssa.

A produv dij fust sutij che, rivanda apopré a 5 centim ëd diàmeter, a sëcco e a son rampiassà da d'àutri novej.
Soa vegetassion a ancamin-a motobin prest a la prima (fërvé o avril, a sconda dl'autëssa), con na fioridura vistosa dle gate giàune, ch'a son ëd fior masculin-e.
Le fior fumele a son pì cite e pòch visìbij e a smijo a 'd gëmme ariondà.
Le feuje a son dentinà a la bordura.

Le ninsòle, visadì ij frut dël ninsolé, a maduro an ost o stèmber.
Coste a son anfassà al càuss da n'anvlup verd ësfrangià.

### Distribussion
Ël ninsolé a l'é na pianta motobin ëspantià dël sot-bòsch e dla boscaja.
A chërs dai 200 ai 1200 o fin-a ai 1600 méter d'autëssa.
A arzist a na fòrta sombrura, ma a viv ëdcò al dëscuvert.

### Notissie
Da finì.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
****Corylus avellana*** L.

Categorìa:Botànica
Castanea sativa

### Descrission
Ël **castagné** a l'é na bela pianta che sovens a chërs fin a 30 méter d'autëssa e che scasi 'd sigur a l'é stait amportà an Europa dai Roman. Ha l'ha na còma bin struturà con pòchi branch bin dëstèis. La scòrsa a l'é motobin caraterìstica con dle përfonde rigature che a giro dantorn al bion vzin al pe; ij but a l'han dle gëmme piate. Le feuje, strite e lusente, verd sombr e motobin dentà, a son tra le pi longhe ch'as peussa trovesse (fin a 25 cm). Le fior mascolin-e a son a rape motobin spassià bianch-giaunastr; le fior feminin-e a son a tre a tre a l'atach dle fior mascolin-e. Quand che la fior feminin-a a movra originand ël caraterìstich frut verd e spinos, le fior mascolin-e a sëcco. Minca frut a conten normalment doe castagne con na scorsa motobin dura e la polpa dossa, farinosa.

### Distribussion
A chërs an tuta italia, dzor le colin-e a an montagna, an sij teren àcid.

### Notissie
Le castagne a j'ero 'l *pan 'd tùit ij di* an tute le valade dle montagne, dal Càucas a la Spagna. Adess le castagne a son dovrà dzortut për preparé dij doss.


Image:Chestnut02.jpg|Ël frut
Image:Castanea_sativa_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-173.jpg|Na descrission
Image:Castanea sativa MHNT.BOT.2006.0.1272.JPG|Ël bion


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Castanea sativa** Miller 1768

Categorìa:Botànica
Categorìa:Castanea
Ficus carica

## Ël fighé: Ficus carica

### Descrission
A l'é ën cit erbo.

### Distribussion
As treuva an Asia e Euròpa.

### Notissie
Ant la meisin-a tradissional piemontèisa ël làit dël fi a l'era dovrà për verùe, porèt, ajassin.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Ficus carica*** L.

Categorìa:Botànica
Liriodendron tulipifera

## Liriodendron tulipifera

### Descrission
Bela pianta ch'a l'ha dle feuje ch'a finisso con un taj a forma 'd "V" e nen con na ponta, com j'autre feuje. A forma na còma auta e streita con dle rame ch'as piego an bass e peui torna an aut, con un bion ch'a l'ha na scòrsa grisa e chërpà. Le gëmme a son lunghe e barosse, soens sirà. Le fior a son gròsse, fin-a a 6 cm, a fiorisso a giugn e a l'han dij pétaj a copa largh e sirà, verd e arancion, sercià da djë stam giaun e carnos. La ponta grassa e verda che a-i é ant ël mes a produv na rapa ëd frut alà, maròn, ch'a resto an sla pianta për cheich meis.

### Distribussion
A riva da jë Stat Unì orientaj.

### Notissie
A l'é coltivà ant ij parch fin a la Scòssia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Liriodendron tulipifera*** L.

Categorìa:Botànica
Magnolia grandiflora

## Na magnòlia: Magnolia grandiflora
### Descrission
La ***Magnolia grandiflora***, ciamà comunement **magnòlia** an Piemont, a l'é n'erbo sempreverd ëd la famija dle Magnoliacee, aut 20-30 méter, con na copa larga e piramidal. La scòrsa a l'é gris brun-a e seulia. Le feuje a son gròsse, ovà, longhe 12-20 cm, com coram, lustre e verd scur da dzora, brun rossastre e peilose da sota. Le fior a son gròsse (20-30 cm ëd diàmeter), bianch crema, motobin profumà, a forma 'd tassa, con 6-12 pétaj. A seurto a la prima e a l'istà, ma a peulo esse sporàdiche fin a l'otonn. Ij frut a son ëd sòrt ëd pin-e ovaj, rossastre, longhe 8-12 cm, ch'as deurvo për lassé seurte jë smens rosse.

### Distribussion
A l'é nativa dël sud-est djë Stat Unì, da la Carolin-a dël Nòrd a la Florida e a l'ossident fin al Texas. A chërs ant le foreste ùmide e ant le zòne bass-e. A l'é stàita antrodòta an Euròpa dël sécol XVIII e ancheuj a l'é motobin spantià 'me erbo ornamental ant ij parch e le stra dle region a clima temperà. An Piemont a l'é present an quasi tute le sità, dzortut ant ij giardin stòrich e le leje.

### Notissie
A l'é 'l sìmbol dla Luisian-a e un-a dle piante pì caraterìstiche dël sud djë Stat Unì. Soe fior a son motobin apressià për la decorassion e për la produssion d'euli essensiaj. Ël bòsch a l'é dur e a l'é dovrà për fé 'd mòbij e d'arnes. An Piemontèis a l'é ciamà sempi **magnòlia**. A l'é arzistent a l'inquinament e a l'é dovrà soens ant le sità. A fioriss an magg-giugn, ma a peul avèj 'd fior ëdcò d'istà.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Magnolia grandiflora*** L.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Magnolia