Stòria d'Ast

La **stòria d'Ast** (italian: *Asti*) a l'é marcà da soa posission stratégica ant le colin-e dël bass Piemont, ch'a l'ha fane un sènter comersial, militar e cultural da l'época roman-a a cola moderna. Soa evolussion a l'ha travërsà perìod ëd grandëssa com comun-a lìbera, conflit con jë stat visin, e trasformassion andustriaj.  

## Preistòria e fondassion
Ij prim ansediament a armonto al Neolìtich (4000 a.C.), con tribù ligurin ch'a popolavo le colin-e. Ant ël sécol II a.C., ij Roman a fondo **Hasta Pompeia**, n'avan-pòst militar longh la Via Fulvia, ch'a colegava Torton-a a la Galia. Ast a dventa un sènter amportant për l'agricoltura (vin, gran) e jë scambi, con n'anfiteatro, terme, e un fòr.  

## Àut Medi Ev (V–X sécol)
Apres la fin ëd l'Imperi Roman (476 d.C.), Ast a passa sota:  
* **Ostrogòt** (V sécol)  
* **Longobard** (569): A ven un ducà militar.  
* **Franch** (774): Carl Magn a na fa un contà.  
Ant ël 888, a nass ël **Marcheisà d'Ivreja**, ch'a comprend Ast. Sota Arduin ëd Marchèis (X sécol), Ast a oten d'autonomìa e as fortìfica.  

## Età d'òr comunal (XI–XIII sécol)
Ant ël 1095, Ast a dventa na **comun-a lìbera**, un dij prim esempi an Piemont. Sò perìod dë splendrior a comprend:  
* **Espansion comersial**: Grassie a soa posision, Ast a dventa un pòrt sëch con fere famose (es. Fera dë San Scond). Soa moneda, ël **gròss astesan**, a l'é dovrà an tuta Europa.  
* **Guerre contra Alba e Monfrà**: Conflit continuà contra ij marchèis d'Alba e ëd Monfrà për ël contròl dij comersi.  
* **Lìber comun**: Redigiù dël 1228, un dij pì antich statut comunaj italian.  
* **Architetura**: Costrussion dla Catedral (1309) e dle tor (120 an total, ëncor 15 visìbij).  

## Dominassion forëstere (XIV–XVI sécol)
Ant ël 1313, Ast a perd soa libertà sota ij **Viscont** ëd Milan. A passa peui sota:  
* **Orléans** (1387): Valentin-a Viscont a la pòrta an dòta a Luis d'Orléans.  
* **Savòja** (1531): A l'é anetùa dal duca Carl II.  
Ël perìod a l'é ëd dëclin: pestilense (1348), invasion fransèise (1499), e ridussion dij comersi.  

## Età moderna (XVII–XIX sécol)
* **Guerre 'd sucession**: Ast a l'é assedià durant la Guèra 'd Sucession Spagneula (1703-1706) e cola d'Austria (1745).  
* **Dominassion fransèisa**: Sota Napoleon (1800-1814), a dventa capleu dël dipartiment ëd Tani.  
* **Risorgiment**: Partessipassion a j'arvire ant ël 1821 e 1848. Dòp l'unità d'Italia (1861), a viv na rinàssita econòmica con la ferovìa (1853) e l'industria vitìcola.  

## Sècol XX e contemporani
* **Andustrialisassion**: A nasso fàbriche ëd vis (*Contratto*, *Gancia*) e d'utiss agrìcoj.  
* **Guère mondiaj**: Bombardament durant la Sconda Guèra Mondial (1943-1945).  
* **Ast ancheuj**: Sènter ëd servissi, turism (Palio, Douja d'Or), e produssion ëd vin (Barbera, Moscà).  

## Monument e përsonage amportant
* **Tor Comunala** (XIII sécol)  
* **Catedral ëd Santa Marìa Assunta** (gòtica)  
* **Palas Alfieri** (cà nativa dël poeta Vittorio Alfieri)  
* **San Gioann**: Përsonagi: Vittorio Alfieri, Carlo Gancia  

## Vardé ëdcò
* Gròss astesan  
* Palio d'Ast  

### Bibliografìa
* F. Gabotto, *Storia di Asti*, 1903  
* G. Visconti, *Asti comuna medievale*, 1973  
* R. Bordone, *La società astigiana nel Medioevo*, 2000  

Categorìa:Stòria dël Piemont  
Categorìa:Ast  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI