open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Canson torinèise

## Introdussion
Le **Canson torinèise** a son quatr poesìe publicà an ël volum **[[I Freschi della Villa]]**, già sità da Bernardino Biondelli ma che peui a smijavo përdùe. 
Le poesìe a son ëstàite artrovà da Gianrens P. Clivi (Gianrenzo P. Clivio an lenga franca) ant ël 1973 ant la Biblioteca Real ëd Turin.


## Test
La lenga dle quatr poesìe a l'è pur turinèis dël temp. 
Ij tìtoj dle quatr poesìe a son: 
# *[[Canson ëd madòna Luchin-a]]* ; 
# *[[La canson dij dësbaucià]]* ; 
# *[[Canson dla Baleuria]]* ; 
# *[[Canson 'd San Michel|Canson për ël tramùé 'd San Michel]]* . 


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0029
Canson dla Baleuria

## Introdussion
Poesìa an piemontèis da le Canson torinèise **Canson dla Baleuria**.

## Test
L'inissi dla poesìa: 

*Viva viva l'usansa <BR>*
*e tùit ij nòstr antigh <BR>*
*ch'han fàit sta bela dansa <BR>*
*con tant bej antrigh, <BR>*
*... <BR>*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002903
Canson 'd San Michel

## Introdussion
Poesìa an piemontèis da le Canson torinèise **Canson për ël tramùé 'd San Michel**.

## Test
L'inissi dla poesìa: 

*Da la botea d'un panaté <BR>*
* 's pòrta gran bisace e galòsse, <BR>*
*sach e burat da buraté <BR>*
*pale da forn e miche gròsse, <BR>*
*... <BR>*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002904
Nouvelle vague

La **Nouvelle vague** a l'é ël moviment anandià a la fin dj'agn 1950 daj giovo regista fransèis, ch'a vorìo chité-lì con la tradission cinematogràfica e ancaminé a conté le stòrie al cine ëd na fasson neuva.
Antra ij prinsipaj përsonage ëd costa vangoardia coltural a-i son Truffaut, Godard, Lelouch.
Ël nòm a ven dal tìtol ëd n'ancesta an sla gioventura fransèisa, publicà dël 1957 e aplicà a na partìa ëd regista ch'a l'avìo realisà ij sò prim travaj longh antra 'l 1958 e ël 1960.
Ës moviment as ampon dël 1959, cand Godard a realisa sò prim film longh e cand al festival ëd Cannes a son ësmonù film ëd M. Camus, F. Truffaut, e *Hiroshima, mon amour* d'A. Resnais.
Ant j'agn apress l'espression a l'é ëdcò dovrà an arferiment a d'àutre partìe ëd regista che, dzortut an Brasil, Giapon e Cecoslovachia, ant ij sò scrit teòrich e ij sò film, a l'avìo pijà na posission fòrt crìtica contra ël conformism ëstilìstich e ideològich dël cine ëd coj temp.
An Fransa sota la tichëtta ëd Nouvelle vague a son ëstàit butà nen mach la partìa, pitòst omogenia, dij colaborador a l'arvista Cahiers du Cinéma (C. Chabrol, Truffaut, J.-L. Godard, J. Doniol-Valcroze, J. Rivette, Ë. Rohmer) ma ëdcò ëd regista ch'a l'avìo già na gròssa esperiensa ant ij documentari (Resnais, G. Franju, Ch. Marker) o già anserì ant l'andustria (R. Vadim, Camus), e fin-a ëd giovo ëd vàire proveniense colturaj e professionaj che a ancaminavo a col temp (Louis Malle, J.P. Mocky, F. Reichenbach, J. Demy, M. Hanoun, Agnès Varda, M. Deville).

### L'anspirassion dël moviment
Ij prinsipi dla Nouvelle vague a j'ero doi: l'indipendensa dal cine andustrial e la nossion ëd cine d'autor.
Për podèj esse indipendent, as praticava l'autofinansiament e a së sfrutavo ij premi 'd qualità, anstituì an Fransa dël 1955.
Sòn a l'ha përmetù a vàire esordient ëd fé sensa dij produtor.
A-i era donca da manca ëd ten-e bass ij cost ëd produssion, e sòn a l'ha anfluensà la selession dij soget e soa tratassion: j'esponent ëd la Nouvelle vague a l'han ëd sòlit preferì ij tema privà a coj sivij.
An vàire cas (Godard, Resnais, Demy, Rivette) sòn a l'ha ëdcò mnà a n'arnovament lenghìstich e dla narassion.
Comsëssìa, ij regista d'ës moviment a son ëstàit ëd testimòni cossient ëd soa época (la Fransa ëd De Gaulle), an vivendne e an arfletendne ij problema e le crisi ëd valor.

Categorìa:Cine
Cit teorema ëd Fermat

Ël **cit teorema ëd Fermat** a fortiss che si p a l'é un nùmer prim e a a l'é n'antregh, antlora a^p-a a l'é divisìbil për p.

Fermat a nunsia ës teorema, sensa dimostrassion, dël 1640, ant na litra a sò amis Bernard Frénicle de Bessy.
Le prime dimostrassion a son ëd Leibniz e d'Euler, ch'a lo generalisa ëdcò.

## La dimostrassion
Ël teorema as peul nonsiesse ëd fasson equivalenta an disend che, si a a l'é nen un mùltipl ëd p, antlora a^{p-1}-1 a l'é divisìbil për p.

Consideroma antlora ij prim p-1 mùltipl d'a:
:m_1=a,m_2=2a, \ldots ,m_{p-1}=(p-1)a.
Dagià che p a divid nì a nì gnun antra 1, \ldots ,p-1, a-i na ven che m_1, \ldots ,m_{p-1} a esaurisso tute le class ëd resta mòdol p.
An multiplicandje tuti ansema,
:1 \cdot 2 \cdot\ldots\cdot (p-1)a^{p-1} \equiv_p1 \cdot 2 \cdot\ldots\cdot (p-1),
visadì
:1 \cdot 2 \cdot\ldots\cdot (p-1)(a^{p-1}-1) \equiv_p0.
Dagià che 1 \cdot 2 \cdot\ldots\cdot (p-1) a l'é nen divisìbil për p, sòn a ìmplica che a^{p-1}-1 a l'é divisìbil për p, visadì la conclusion.

Categorìa:Àlgebra
BUNCH

## Introdussion
**BUNCH** an anglèis a veul dì **baron, mugg**; come sigla a son le inissiaj ëd Burroughs, UNIVAC, NCR, Control Data e Honeywell, tùit
produtor d'elaborator. 


## Stòria
Ant j'agn '60 as parlava dij produtor ëd computer com ëd *Biancafiòca e ij set nanèt*, an dova *Biancafiòca* a l'era l'IBM e *ij set nanèt* a j'ero 
Burroughs, UNIVAC, NCR, Control Data, Honeywell, General Electric e RCA. Ël tut a l'era motivà dal fàit che l'IBM a vendìa parèj ëd j'àutri set butà ansema. 

Quand che la General Electric e la RCA a l'han vendù ij sò compart che a fasìo computer, i *nanèt* a son restà sinch e alora a l'è ancaminasse a dovré la sigla
**BUNCH**. 

Peui, ant j'agn '70, a l'é rivaje Hewlett Packard e Digital e a l'é torna ancaminasse a parlé ëd *Biancafiòca e ij set nanèt*. 


## Conclusion
Ant ël 1981 a l'é rivaje ël Personal Computer che a l'ha cambià tut. 


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Informàtica
Annibale Pastore

Filòsof e matemàtich, a l'ha ëdco scrivù doe poesìe an lenga piemontèisa.
Nassù a Orbassan dël 1868 e mòrt a Turin dël 1956, a l'é stàit mèmber dl'Academia dij linceo, diretor ëd la session ëd Siensa moral a l'Academia dle Siense ëd Turin, fondator dël Laboratòri ëd lògica sperimental a l'Università ëd Turin.
A l'é sotrà al camposanto ëd Bruin, ansema a soa fomna.

## Euvre
* Logica formale dedotta dalla considerazione dei modelli meccanici, 1906
* Del nuovo spirito della scienza e della filosofia, 1907
* Sillogismo e proporzione, 1910
* Dell'essere e del conoscere, 1911
* Il pensiero puro, 1913
* Il problema della causalitá, con particolare riguardo alla teoria del metodo sperimentale, 1921
* Il solipsismo, 1923
* La logica del potenziamento, 1936
* Logica sperimentale, 1939
* L'acrisia di Kant, 1940
* La filosofia di Lenin, 1946
* La volontá dell'assurdo. Storia e crisi dell'esistenzialismo, 1948
* Logicalia, 1957
* Dioniso, 1957
* Introduzione alla metafisica della poesia, 1957

Pastore, Annibale
Pastore Annibale
Pastore, Annibale
Pastore, Annibale
Carlo Giambattista Tana

**Carlo Giambattista Tana** a l'era nassù a Cher dël 1649 e a l'é mòrt ambelelà dël 1713 (ò dël 1718).
A l'era marchèis d'Entràive e sivalié dla Nonsià.

## Ël cont Piolèt
Tana a l'é l'autor dla comedia *Cont Piolèt*, scrivùa a l'é probàbil vers la fin dël Ses-sent e publicà mach ëd gené 1784 da l'avocat Guido Gaschi (1727-1804).

La comedia a l'é an tre at e doe lenghe (piemontèis e italian).
A l'é na sàtira, scrivùa con j'euj dl'aristocrassìa la pì veja, ch'a pitura 'l monté dla borzoasìa e soa anvìa ëd fesse valèj, al moment mach an sumionand sensa deuit j'aristocrat.

### La stòria
Silvio, gentilòm roman, a l'é an-namorà d'Aurelia, ma sò pare a veul nen savèjne e a j'ampon d'àutre nòsse.
Chiel a fa finta d'aceté e a sot-signa ël contrat, ma peui a pianta la sposa e a cor a sërché Aurelia pr'ëscapé con chila.
Antratant Aurelia, chërdend-se tradìa, a va a stërmesse a ca 'd Bias, un paisan dle colin-e 'd Turin, padron 'd na vigna, e as fa ciamé Biasin-a spaciand-se për soa fija adotiva.
Bias a l'ha ëdcò n'àutra fija, Roseta.

Ël cont Piolèt, gentilòm ëd campagna già un pòch grumòto, a vorërìa marié un-a dle doe fije, ëdcò për ven-e padron dla vigna.
Silvio con sò servidor Pippo passand për da là a treuva Aurelia, ma chila a fa finta ëd nen conòss-lo e 'd nen capì sò parlé.
Parèj, për castighelo, as promèt al cont Piolèt; antratant Roseta a l'é an-namorasse ëd Pippo.
Però, al moment ëd mariesse, Aurelia as fa arconòsse da Silvio, ch'a jë spiega tut e che, con ël consens ëd sò pare rivà giusta a temp për përdoné, a la sposa.
Roseta e Pippo as mario 'dcò lor e 'l cont Piolèt as adata, diciairand-se sodësfàit che tut a sia finì përparèj.

### Test
Doi vers dla comedia: 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Tana, Carlo Giambattista
Tana, Carlogiambattista
Francesco Antonio Tarizzo

## Biografìa
**Francesco Antonio Tarizzo** ëd Favria a l'era un prèive.


## Euvre
A l'é l'autor dël poemèt L'arpa dëscordà dël 1812 che a selebrava la fin dl'assedi 'd Turin dël 1706.

**La fin dël poemèt:**

*Già che Turin l'é liberà,* 
*pòso mia arpa dëscordà* 
*e i la taco eternament*
*al muraje de Casal con cheur content.*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Tarizzo, Francesco Antonio
L'assedi ëd Turin (canson)

## Introdussion
**L'assedi ëd Turin** a l'è na canson cujìa da Costantin Nigra ant ël 1888 ant sò travaj *[[Canti popolari del Piemonte]]*. 


## Test
Ij vers pì conossù: 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0032
Categorìa:Canson popolar piemontèisa
Relassion 1746

## Introdussion
La **Relazione dell'assedio della città di Alessandria stata da' Gallispani presa e del blocco della sua cittadella essendo Governatore il Sig.e Marchese di Caraglio**
a l'è un componiment an vers che a selebra la liberassion ëd Lissandria da l'assedi dij Galispan ant ël 1746. 


## Test
Cheich vers: 

*'D bale, ansoma, a-i n'é sautà* 
*pì 'd tremila ant la sità.* 
*Col è stàit un brut tabuss,* 
*an tre di fé tant spatuss!* 


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0034
Medeo III

**Medeo III**, dit *ël Crosà*, prim fieul d'Umbert II e ëd Gisla ëd Borgògna, a l'era nassù dël 1095 (a diso ëdcò dël 1087) ant ël castel ëd Montmélian.
Dël 1103 a-j suced al pare, an ëdventand ël nùmer set ant la lista dij cont ëd Savòja.
Essend ancora na masnà, Medeo a resta sota la tùa d'Ajmon ëd Gënevra e për ses agn la regensa a l'é an sle spale ëd soa mare.
Ël goern ëd Medeo III a l'é stàit caraterisà da l'aspirassion costanta a arpijesse ij teritòri ch'a j'ero d'Adelàide.

Dël 1106 a-i meuir l'amperator Enrich IV e a-j suced Enrich V.
Coma sò predecessor, ëdcò chiel-sì a mostra ëd malànim anvers ël vësco ëd Roma e sòn a lo buta an contrast con ël cont ëd Savòja: Medeo a arfudrà sempe ëd fé part ëd la cort amperial.
Medeo III a l'ha mnà na vajanta polìtica dij mariage, cola strategìa che a l'ha avù un ròl fondamental ant ël dësvlup ëd ca Savoja: ij Savòja a strenzo dle parentele amportante cand Adelàide, un-a dle seur ëd Medeo, as maria con Luis VI re ëd Fransa e l'àotra seur, Agnes, a maria Arcimbald VI ëd Borbon.

Medeo III a sosten Conrà ëd Hohenstaufen contra Lotari ëd Suplimborgh për la sucession amperial, ma a l'é Lotari ch'a vagna e, dventà amperator, për arvangia a conced pì gran privilegi al vësco ëd Turin (la sità a l'era già diciairasse libera comun-a dël 1126, con l'aprovassion d'Enrich V).
Tutun con Medeo III, mersì ëdcò al sostegn ëd sò barba ël vësco ëd Roma Calist II, ël podèj dij Savòja an Piemont as agrandiss.

Dël 1125, Medeo III a l'ha fondà l'abassìa d'Autacomba, an sle rive dël lagh ëd Bourget.
Ant ël 1137 a l'ha dàit ël castel ëd Saint-Oyen, ciamà *château Verdun*, an cadò ai canònich dël Grand San Bernard, e a l'ha daje ël drit esclusiv ëd caté dle tère an sël Mont-Joux.

Dël mars 1147 papa Genio III, ch'a l'era ancamin ch'a andasìa an Fransa për convince ël re a pijé part a la crosià, as fërma a Susa, ospità da Medeo; ant l'ocasion ël cont a conced a la sità dij privilegi statutari.
Sòn e l'esempi dël re 'd Fransa, sò novod Luis VII, a posso Medeo III a parte ëdcò chiel ant la sconda crosià, ma a meuir ël 1m d'avril dël 1148 ch'a l'era mach rivà a Nicosìa, ant l'ìsola ëd Cipro.
Prima ëd parte a l'avìa lassà la regensa a Medeo d'Aotariva, vësco ëd Losan-a, ch'a la tnirà fin-a che ël sucessor Umbert a sarà fòra 'd tùa.

Medeo III a l'ha avù doe fomne (Adelàide e Matilde d'Albon) e des masnà: Alis, Matilde (1125 anviron - 1158), ch'a maria re Fonso I ëd Portugal, Agnes (mòrta dël 1172), ch'a maria Gulielm I cont dël Gënevèis, Umbert, ch'a-j suced, Gioan, Pero, Gulielm, Margrita, monia a Bons, Isabela e Giulian-a, badëssa a Sant Andrea ëd Vienne.

Categorìa:Ca ëd Savòja
Sacra 'd San Michel

La **Sacra 'd San Michel ëd la Ciusa** a l'é un dij monument sìmboj ëd Piemont.
A resta ant la comun-a ëd Sant Ambreus, al termo meridional dla Valsusa.

## Stòria
A l'é stàita fondà an tra 'l 983 e ël 987 - ansima a 'd teren che ël baron Hughues de Montboissier a l'avìa catà dal marchèis ëd Vian-a - cand ij monio beneditin a l'han creà an sël Mont Pirchirian, a 962 méter d'aotëssa, na comunità cenobìtica, lì andoa già ant ij sécoj prima a vnisìo a vive an solitùdin j'armita (coma San Gioann Vincens).
La gran costrussion dla sacra a l'é però mach ancaminà a la fin dël sécol ch'a fa X e a l'é andàita anans për vàire desen-e d'agn, coma a mostra la diversità dj'element, dal romànich al gòtich.

An passand da la capela simiterial (ël *sepolcr dij monio*, dël sécol ch'a fa XI) a la foresterìa, a la *pòrta 'd fer* (che as duverta an sle fortificassion, sign ëd l'antich podèj sivil e militar, an dzorpì che religios) as riva 'dnans a la scalinada che a men-a a l'intrada dl'abassìa e al basament an pera che a res le tre àbside dla cesa superior.
Da 'nté ch'a-i era lë *scalon dij mòrt*, travers la *pòrta dël zodìo* (euvra dlë scultor Nicholaus dël 1120) e su për lë scalon dij contrafòrt as riva al ripian 'dnans al portal romànich ëd la cesa abassial.

La cesa a l'ha n'anterior luminos, ëd forme gòtiche ant le tre navà resùe da pilie (sécol ch'a fa XIII) e romàniche ant j'àbside (sécol ch'a fa XII).
Surtend da la cesa travers ël *portal dij monio* an sla trassa ch'a dà vers la Valsusa, oltra le ruin-e dël *monasté neuv*, fabricà tra 'l 1300 e 'l 1400, la vista as argala con ël paisage ch'a së spantia d'antorn.

## Retor ëd la Sacra
* Andrea Alotto (1943-1946) 
* Andrea Alotto (1951-1984) (secunda volta)
* Angelo Giupponi (1984-1990)
* Antonio Salvatori (1990-2003)
* Giuseppe Bagattini (2003-2018)
* Claudio Massimiliano Papa (dal 2018)

## Ël sàut dla bela Àuda
An tra le vàire legende gropà a la sacra 'd San Michel, la pì anciarmanta a l'é cola ch'a conta la stòria dla bela Àuda.
Arfugiasse ant ël santoari con soa famija, pr'ëscapé aj ravage dij soldà 'd Federich I, an lòta contra Adrian IV, la fija për difend-se a sarìa campasse da na fnestra ant ël pressipissi lì sota, an tocand tèra sensa fesse mal.
Ansuperbìa, a sarìa torna campasse për blaghé, ma sa vira, coma a conta Màssim d'Azèj, ël tòch pì gròss restà a l'era l'orija.

## Galerìa ëd foto

Sacra di San Michele 2.jpg|La Sacra 'd San Michel
Mondi paralleli.jpg|La Sacra 'd San Michel e la Cometa Neowis (2020)
Sacra di san michele 12 torre della bell'alda.JPG|La tur dla bela Àuda
Sacra di san michele, chiesa abbaziale, interno 00.JPG|Intern ëd la Cesa
Sant'Ambrogio di Torino - Borgo Superiore e Sacra di San Michele.JPG|la Sacra vista da Sant Ambreus
Aerial view of the Sacra di San Michele 2.jpg|la Sacra vista dal ciel
SacraSM.JPG|pianta dla Sacra 'd San Michel
San Giovanni Vincenzo.jpg|San Gioann Vincens


Michel
Categorìa:Piemont medioeval‎
Categorìa:Valsusa
Categorìa:Cese ëd Sant Ambreus
Grand teorema ëd Fermat

Ël **grand teorema ëd Fermat** a fortiss che si n a l'é 'n natural da 3 an su, antlora l'equassion a^n+b^n=c^n a l'ha pa 'd solussion (a,b,c) anté che a,b,c a son ëd naturaj positiv.

## Stòria
Pierre de Fermat a nonsia ës teorema an ëscrivend na nòta an sla bordura dla pàgina dël lìber II, problema 8, dj'euvre ëd Diofant, antitlà *Divide un quadrà dàit an doi quadrà*.
Fermat a scriv: *Divide un cubo an doi cubo, na potensa quarta an doe potense quarte o na potensa qualsëssìa an doe potense dël midem órdin as peul pa fesse. I l'hai dëscoatà na dimostrassion fiamenga ma a-i é nen lë spassi për butela an sa bordura*.
Da antlora vàire matemàtich a l'han sërcà ëd trové la dimostrassion.
Frénicle de Bessy a dmostra ël teorema, con un sugeriment ëd Fermat, për n=4; Euler a lo dmostra për n=3 e ij sò mùltipl.
A resta donca mach ëd provelo për esponent prim dëscobi.
Legendre (1823) a lo fa vëdde për n=5; Lebesgue për n=7; Kummer për tuti j'esponent pì cit che 100.
Tra l'àutr, ant ij sò tentativ ëd dimostrelo, Kummer a l'ha antroduvù ij nùmer ideaj.
Vàire travaj, dont coj ëd Mirimanoff, Mordell e Faltings (con la dimostrassion dla congetura ëd Mordell) a fan fé 'd progress al problema, ma a l'é mach ai 23 ëd giugn dël 1993 che Andrew Wiles, a la fin d'un seminari ëd tre di, a nonsia na dimostrassion completa.
Ant lë dzèmber 1993 a l'han trovà un përtus ant la dimostrassion ëd Wiles, ma dlë stèmber 1994 Taylor e Wiles a treuvo la manera d'argiré ël problema.

Categorìa:Teorìa dij nùmer
Nùmer ëd Fermat

Un **nùmer ëd Fermat** a l'é 'n nùmer dla forma F_n=2^{2^n}+1, anté che n a l'é 'n nùmer natural.

Fermat a osserva che për n\leq 4 ël nùmer F_n a l'é prim e a fortiss che sòn a l'é vera për tuti j'n.
Ma Euler a fa vëdde che sòn a l'é fàoss për n=5, da già che F_5=4294967297=641 \cdot 6700417.
Dël 1880 Landry a treuva che F_6=274177 \cdot 67280421310721.
Da antlora a l'han mostrà che për 7 \leq n \leq 16 e për n=18,19,21,23,36,38,39,55,63,73, ël nùmer F_n a l'é compòst.

Nùmer ed Fermat
Zenodòr

Matemàtich dla sconda mità dlë II sécol aGC.
As conòsso nen notissie ëd soa vita.
Ij sò travaj a rësgoardo ij problema isoperimétrich.
Ël Lìber V dle *Colession matemàtiche* ëd Pap, ch'a trata 's soget, a conserva quatòrdes soe proposission, ch'as artreuvo ëdcò ant ij coment dl*'Almagest* ëd Teon ëd Lissandria.
Zenodòr a nunsia an particolar l'arzultà che, an tra le surfasse sarà d'ugoal àrea, la sfera a l'é cola con ël volum pì gròss.

Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dlë II sécol aGC
Burroughs

## Introdussion
La **Burroughs** a l'era un dij pì gròss produtor mondiaj d'ordinator dj'agn '60 e '70. 


## Stòria
La **Burroughs** a l'era nassùa ant ël 1886 con ël nòm d*'American Arithmometer Company*. 
Ant ël 1904 a l'era ciamasse *Burroughs Adding Machine Company* an onor ëd William Seward Burroughs, l'anventor dla Adding Machine. 
Ant ël 1953 a l'era ciamasse *Burroughs Corporation* e a l'avìa ancaminà a prodùe ordinator. 
Ant ël 1986 la Burroughs Corporation a l'é fondusse con la Sperry Corporation (la veja UNIVAC) per formé la Unisys Corporation. 


## Prodot
Ij prodot pì conossù dla Burroughs a j'ero:

* MCP (Master Control Program, sistema operativ).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Industria
Categorìa:Informàtica
Pap ëd Lissandria

Matemàtich dël III-IV sécol, a fasìa part ëd l'ansidita sconda scòla ëd Lissandria.
Na nòta an bordura d'un manuscrit dël sécol ch'a fa X an fa savèj che a scrivìa durant ël regn ëd Dioclessian (284-305).
Ant un perìod dë stagnassion generalisà djë studi matemàtich, **Pap** a l'é stàit n'ecession armarchèivol.
A l'é ocupasse dzortut ëd geometrìa e anviron dël 300 a l'ha dimostrà ël pont ëd j'aso.

A l'é malfé arconòsse soe contribussion originaj; për tradission as fan armonté a chiel un teorema an sël barisènter (d'àutra part atribuì ëdcò a Guldin) e un teorema ëd geometrìa projetiva ch'a l'é un cas particolar dël teorema ëd Pascal.

## A pòrto sò nòm
* Problema ëd Pap.
* Teorema ëd Pap.
* Teorema ëd Pap-Guldin.

## Euvre
* **Colession matemàtiche**.
A l'é un-a dj'euvre pì pressiose, bele ch'a l'é rivane incompleta, për la conossensa dla geometrìa greca, dagià ch'a resta la sola sorgiss për ël travaj ëd vàire geòmetra, pr'esempi Archimede e Apolòni.
As trata 'd na sòrt d'enciclopedìa, con d'amportante armarche stòriche, ëd contribussion pì o men amportante dij matemàtich grech rangià 'd fasson sistemàtica, gavà j'euvre clàssiche ant ël sens pì s-ciass; j'arzultà precedent a son ëspiegà o spantià da dle nòte.
Sò stil dë scritura a l'é fiamengh e elegant.
Le Colession a l'han avù na granda anfluensa ansima a coj ch'a son ëvnù apress.
Dël sécol ch'a fa XVII a l'han fongà an lor Girard Desargues e Blaise Pascal për oten-e dij sò teorema.

Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël 200
Categorìa:Siensià dël 300
Vittorio Amedeo Borrelli

## Biografìa
**Vittorio Amedeo Borrelli** a l'era nassù a Valensa ël 18 ëd giugn dël 1723.
A l'ha sërvù ant l'Esèrcit piemontèis fin-a a rivé al grad ëd colonel e governador dla sità d'Àich.
A-i é pi gnun-e notissie ëd chiel dòp ël 1800.


## Euvre
A l'é l'àutor d'un tòni:
* **Ritrat d'una vìdoa**
L'inissi dël tòni:

*Cara vidoa, finalment*
*Già ch'voi finze, e mi badin-o,*
*Còsa var-lo ch'is andvin-o?*
*Diomse ciàir nòst sentiment.*

*Voi sé fomna dël grand mond,*
*Consumà da l'esperiense,*
*Ch'i dije mai nen ëd lò ch'iv pense,*
*Ch'avì sempre un dobi fond,*

...

E a l'é l'àutor d'almeno set sonèt:
* **Gran Re, ch'la Providensa ha destinà**
Chèich vers dël sonèt:

*Gran Re, ch'la Providensa ha destinà*
*Për istrument dij sò fin ij pì grandios*
*E për fissé con j'arme e con la vos*
*La fortun-a dij stat e dle sità.*

...
* **A sor Cont Bogin - I**
Chèich vers dël sonèt:

*O Ministr d'un gran Re, giust e clement*
*Ch'a dispensa j'impiegh, ij ran, j'onor*
*Ai militar ch'lo servo fedelment,*
*E dont iv glòrie d'esse protetor;*

...
* **A sor Cont Bogin - II**
Chèich vers dël sonèt:

*O  gran ministr elet për secondé,*
*Un pì gran Re ant sò vast intendiment,*
*E su chi 'l pèis moltiplicà dj'afé*
*A n'fà ch'arlvé la fòrsa dël talent,*

...
* *Sonet ant ël gust grech su un ritrat*
* **Mariana, com j'avì cambià**
Chèich vers dël sonèt: 
*Oh, Mariana, com j'avì cambià* 
*da quàich temp a sta part e 'd che manera!* 
*Che diferensa adess da lò ch'a l'era* 
*quand i patìo tanta càud st'istà!*
* **Rosalìa, còs é-ve mai pensà**
Chèich vers dël sonèt: 
*Oh, Rosalìa, còs é-ve mai pensà* 
*d'andé a sërché un sonet da un grenadié?* 
*S'i lo fass, chi sà peui s'av piasirà?* 
*Mi v'aviso, i sé a temp a torné andré.*
* **Sent, amor bosaron**
Chèich vers dël sonèt:

*Sent, amor bosaron, l'é temp ëd funila,*
*Rendme mè cheur, tornme la mia rason,*
*Romp sta caden-a, seurtme da 'n përzon:*
*A l'é tròp strèita, i peuss pì nen sufrila.*

...

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Borrelli, Vittorio Amedeo
Borrelli, Vittorio Amedeo
Silvio Balbis

**Silvio Balbis** a l'era në scritor piemontèis, nassù a Caraj ai 29 d'otóber dël 1737.

## Biografìa
A l'ha squase sempe vivù a Salusse, dòp ch'a l'era vnù **teòlogo** a l'Università 'd Turin.
A l'é mòrt a Salusse ël 25 ëd luj dël 1796.

## Euvre
E a l'è n'onest àutor ëd vàire géner literari. Quatr sonet an piemontèis a son ëstàit publicà dzora a un dij Parnas piemontèis. Ëd cheidun a son disponìbil ëd frament. 
### Margritassa

### Testament d'un can

### La vidoa ëd sinch òm

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Balbis, Silvio
Balbis, Silvio
Balbis, Silvio
Ventura Cartiermetre

## Biografìa
**Ventura Cartiermetre**, stranòm ëd **Giuseppe Ignazio Avventura** a l'era nassù a Turin ël 15 ëd giugn dël 1733.
Dòp esse vnù dotor an Giurisprudensa a l'Università ëd Turin ant ël 1755, dal 1757 a l'ha sërvi ant l'Esèrcit piemontèis.
A l'é mòrt a Turin ël 21 ëd giugn dël 1777.


## Euvre
E l'é àutor ëd vàire tòni, tra ij quaj:
* **Instrussion pastoral dël vësco dël Balon**
Chèich vers dël tòni:

*Andé pur a j'ostarie*
*giughé pur a la schiné,*
*a taròch, al gieugh dle bije,*
*ma sté nen a travajé.*
* **An lòde dl'Agujar**
L'inissi dël tòni:

*Cola cara Bastardela*
*a l'ha tant d'abilità*
*e na vos ch'a l'é tant bela,*
*am anciarma an verità.*

*Am soleva da mie pen-e,*
*am rapiss e am toca 'l cheur,*
*am dëscassa da 'nt le ven-e,*
*col umor ch'am rend reveur.*

...
* **L'istrussion dël corporteur**
L'inissi dël tòni:

*Pòvra còsa ch'a l'é mai*
*Studié tròp e avèje 'd guaj!*
*Certament col corporteur*
*Ch'a l'ha scrit për sò maleur*
*Un pò tròp liberament,*

*A sarìa pì content*
*S'a l'avèissa passà j'ore*
*A contene a nòste sgnore,*

...
* **Tòni sul bondisserea scrit con órdin precis**
Da noté che ël bondisserea a l'é ël salut che a l'ha dàit orìgin al cerea o dserea dij nòsti temp.

L'inissi dël tòni:

*Con col sò "bondisserea",*
*coj sgnorass am sëcco già,*
*ansi a dijo mach "dserea",*
*për sostnì soa nobiltà.*

*A lo dijo con na bòria,*
*da tiresse ij pugn sui dent,*
*e la soa pì bela glòria,*
*l'é spressé sempre la gent.*

...
* **Tòni su le sgnore ch'a van a caval**
L'inissi dël tòni:

*Fomne amàbil, doce sgnore,*
*ch'iv dilete dij cavaj,*
*e ch'i smije, quand i core,*
*d'eroin-e opur d'afaj;*

*Lassé non daré le spale*
*j'amorin ch'av coro apress,*
*a l'é vera ch'a l'han j'ale,*
*ma as ëstraco ant cost ecess.*

...

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Cartiermetre, Ventura
Monsù Sarus

## Introdussion
**Monsù Sarus** a l'é una comedia publicà ant ël 1868 da Stefano Mina, miraco nativ dë Scarnafis. 
As sa nen se la comedia a sia d'origin popolar, com a dis ël Mina, o se a sia dl'istess Mina. 


## Test
Chèich vers dla comedia: 
*A ste fije pòch impòrta* 
*ch'a sia pòver 'l sfojor* 
*o ch'a sia 'd gambe stòrte:* 
*basta sol ch'a vira fior.* 


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0053
Pegemage

## Biografìa
**Pegemage** a l'é në pseudònim che as sa nen a chi che a corisponda.
Sota costo pseudònim a son ëstàite publicà ant ël 1777 tre òpere tratraj bilenghe, an piemontèis e an italian. 


## Euvre
Le tre òpere a son:
* *Il notajo onorato*, ëdcò *[[Ël nodar onorà]]*
* Adelasia
* *L'Adelaide regina d'Italia e poi imperatrice*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Pegemage
Pegemage
Scarnafis

**Scarnafis** (*Scarnafigi* an italian) a l’é un comun ëd 1.984 abitant dla provincia ëd Coni.

## Storia
Le prime notissie ëd Scarnafis as treuvo ant un papé ëd l'an 989 quand ël vësco ëd Turin, Amizon, a l'a regalà al convent dle monie ëd San Benedet doi capele dedicà a Santa Marìa e a San Martin ant un post ch'as ciamava "Scarnificum" (*Item capellam sancte marie in loco scarnifico titulum eciam sancti martini*) . 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Lovera (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Caraj

**Caraj** (*Caraglio* an italian) a l’é un comun ëd 6.476 abitant dla provincia ëd Coni.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giorgio Lerda (da l' 8/06/2009).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Coni
Gianinat

## Introdussion
**Gianinat** a l'é un curt componiment teatral, n'intermes, dla fin dël Setsent. 
As sa nen se a sia mai stàit rapresentà 


## Test
Chèich vers dl'intermes: 
*fin che la sacòcia a fa blin blin* 
*av mosto tui 'd volèive bin.* 
*Ma quand av sento veuid* 
*av scasso tant ëd dì com ëd neuit.* 


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0054
Fàule moraj

## Introdussion
Le **Fàule moraj**, poesìe an tersa rima piemontèisa, a son l'euvra pì conussùa d'Edoardo Ignazio Calvo. 


## Tìtoj
Ij tìtoj dle **Fàule** (1802-3) a son: 
** *[[L'intendent e 'l poj]]* ; 
** *[[Le sansùe e 'l bòrgno]]* ; 
** *[[Platon e ij pito]]* ; 
** *Ji scalavron e j'avije* ; 
** *[[La passra solitaria e la berta]]* ; 
** *[[Ël can e l'òss]]* ; 
** *[[La spa e la lumassa rabloira]]* ; 
** *[[La cioss e le pole]]* ; 
** *[[Ël balon volant e le grùe]]* ; 
** *[[Le tre virtù a l'Ostarìa dla Pas]]* ; 
** *[[Ij strunej e ij merlo]]* ; 


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0060
L'intendent e 'l poj

## Introdussion
**L'intendent e 'l poj** a l'é un-a dle Fàule moraj ëd Edoardo Ignazio Calvo. 
A l'é datà ant ël 1802-3. 


## Test
Chèich vers dla fàula: 
*così sota col clima a l'é permess* 
*ai givo, ai përpojin, ai can, ai gat* 
* 'd risponde bif e baf al re istess.* 
*dal vel dl'oscurità, dla letargìa.* 


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

006001
Provincia ëd Lissandria

La **Provincia ëd Lissandria** (*Provinsa 'd Lisòndria* an Lissandrin) a së spantia ant ël setor sud-oriental dël Piemont.
A comprend 190 comun e a conta 432.129 abitant.
A l'ha na surfassa ëd 3.560 km² e për estension a l'è la tersa provincia dël Piemont, daré a le provinse ëd Coni e 'd Turin.
Sò capleugh a l'é Lissandria.

## Geografìa
A confin-a a nòrd con la provincia ëd Vërsèj, a òvest con le provinse ëd Turin e d'Ast, a est con la Lombardìa (provincia ëd Pavìa) e l'Emilia-Romagna (provincia ëd Piasensa), a sud con la Liguria (provinse ëd Génoa e Savon-a.
Ël teritòri a l'é pian al nòrd e as àussa ant ël Monfrà e ant ël piuvent setentrional dl'Apenin lìgur.

## Stòria
A l'è stàita istituìa con ël Decret Real n. 3702 dël 23 d'otòber dël 1859 (l'ansidita Lej Ratass) da l'union dle provinse (dël 1818) ëd Lissandria, Torton-a e Casal, ch'a fasìo part a soa vira dij Dipartiment ëd Lissandria, Ast, Àich e Neuve.

Dël 1935 a l'ha perdu ël teritòri d'Ast, istituì capleugh ëd provincia.

## Conomìa
L'agricoltura a resta na vos amportanta ant la conomìa dla provinsa: vigne (ant ël Monfrà), fruta, vërdura, forment, foragi.
Le pì grande consentrassion andustriaj a son localisà dantorn a Lissandria, Torton-a e Neuve.

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'è Paolo Filippi (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Geografìa piemontèisa
Ël balon volant e le grùe

## Introdussion
**Ël balon volant e le grùe** a l'é la fàula moral X d'Edoardo Ignazio Calvo. 
A l'é datà ant ël 1802-3. 


## Test
Chèich vers dla fàula: 
*Ma disend lò 's dëstaca la s-cionfëtta* 
*dont a-i era 'l feu sot, e 'l gran balon* 
*a l'é restà rupì giust com n'erbëtta* 


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

006010
Art astrata

L**'art astrata**, o **art nen figurativa**, as dësvlupa an Euròpa a ancaminé dal 1910 e a së spantia an tut ël mond.
Pionié ëd costa tendensa a son ëstàit Kasimir Malevich e Piet Mondrian.

Da sempe ij pitor e jë scultor a conossìo e a sfrutavo la capassità dle linie, dle surfasse, dij volum, dij color d'esse butà ansema për toché la sensibilità e ël pensé, e d'element d'art astrata as peulo trovesse già ant l'art primitiva; ma fin-a antlora a stimavo che an butandje ansema as dovìa fé arferiment a l'arpresentassion, pì o meno conforma, dla realtà tangìbil.
Ij predecessor diret ëd së stil a son ëstàit ij doi moviment novator dj'achit dël sécol ch'a fa XX: la pitura fauve, ch'a buta an second pian dissegn e prospetiva për ponté an sël color, e ël cubism, angiagià 'd fasson direta ant la scomposission ëd la forma.
L'advent ëd la fotografìa a l'ha miraco possà vàire artista a l'arserca 'd lòn ch'a scapa a la vision ogetiva dël real, visadì 'd lòn ch'a rintra nen ant un fàit figurativ.
J'artista astrat a atribuisso a j'ansem ëd linie, surfasse, volum, color un podèj emotiv bastant për fabriché d'art.
Ant l'art astrata ël soget arpresentà a resta nen essensial, ma as lìmita a sugerì dij valor cromàtich, linear, volumétrich, compositiv, a travers dij quaj l'artista a smon soe concession.

Donca l'astratism, ch'a l'é pa mach un moviment, a l'ha dàit l'andi a na neuva fas ant la stòria dla pitura e dla scoltura; d'àutra part la pitura nen figurativa a gropa dle liure s-ciasse con l'architetura moderna, coma testimonià ëdcò dal moviment De Stijl, fondà dël 1917.

La stagion dl'astratism a finiss apress la sconda guèra mondial, cand ch'as preciso ij tema dl'informal.
Tutun al di d'ancheuj as peulo arconòsse d'element d'art astrata an scasi tuti ij fenòmeno estétich pì recent.

Categorìa:Art e costume
Canson ëd madòna Luchin-a

## Introdussion
Poesìa an piemontèis da le Canson torinèise **Canson ëd madòna Luchin-a**.

## Test
L'inissi dla poesìa: 

*E mi pòvra mëschin-a <BR>*
*che stogn tavòta a ca <BR>*
*cassà ant la cusin-a, <BR>*
*... <BR>*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

002901
Panissa

La **panissa** (o paniscia) a l'é na specialità dla pian-a piemontèisa a base prinsipalment ëd ris e faseuj. Sò nom a ven dal latin *panicium*.

La panissa a l’é tìpica ëd Vërsèj.
Soa arseta a varia second le tradission famijar e a consist ëd ris ëd qualità preferibilment Arbeu, faseuj dla qualità coltivà a La Vilata o Salugia, siola, lard, salam dla doja, vin Barbera, sal e pèiver.  As peulo giuntesse le cone ëd crin.

La paniscia a l’é tìpica ëd Noara e a l’è compòsta da ris ëd qualità preferibilment Arbeu, faseuj, siola, còj, vërza, séler, caròta, vin nèir, lard, cone ëd crin, salam dla doja, sal e pèiver.

As bagna bin con un bon vin nèir, an particolar Barbera dël Monfrà, Ghem o Gatinera. 

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Salam ëd turgia

Ël **salam ëd turgia** a l'é un doganeghin ëd carn ëd vaca, tìpich dle Val ëd Lans e dël Canavèis ossidental. As mangia sia fresch che stasonà.

Sit dedicà: www.salamediturgia.it  

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Le ridicole illusioni

## Introdussion
**Le ridicole illusioni dell'anno IX ossia il generoso perdono** a l'é na comedia scrivùa da 'n giacobin anònim vers ël 1800-1802 e publicà a Turin. 
L'ambientassion a l'é cola dla Rivolussion fransèisa e j'ilusion a son cole dij reassionari ch'a vorërìo fé torné ël re e campé ij giacobin an përzon.

## Test
Un tòch dla comedia: 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0067
Stefano Incisa

**Stefano Giuseppe Incisa** a l'era nassù an Ast ant ël 1742 e ambelelì a l'é mòrt ant ël 1819.
A l'era prior dla Catedral d'Ast.

## Euvre
L'Incisa as firmava ëdcò **Incisa Astzan dla contrà Meistra**.
A dovrava la parlada d'Ast.
Ëd chiel as conòsso set sonet.

### N'esempi
Cost a l'é l'achit d'un sò sonet. Ch'as nòta da na banda la parlada d'Ast, ma da n'àutra la grafìa, an pràtica cola moderna. 

*Coj ch'veuro lesi giust ij mè sonet*
*ch'vagh fasend ant'o nòst linguagi astzan,*
*Ch'a-j leso taj e quaj com a-j trovran*
*Sensa 'lveji o gionziji gnanch un et.*

*...*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*
Giuliano Gasca Queirazza, Gianrenzo P. Clivio, Dario Pasero - La letteratura in piemontese dalle Origini al Settecento - Raccolta di testi antologici

Incisa, Stefano
Incisa, Stefano
Categorìa:Ast
Maurizio Bertetti

## Biografìa
**Maurizio Bertetti** as firmava Morissi Bertat o Barba Morissi.
A l'é un dj'àutor minor dël Setsent.


## Euvre
Ël Bertetti a l'é l'àutor ëd pì che sinquanta poesìe për ij nosse.
La prima poesìa a l'é datà dël 1788 e l'ùltima del 1823.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Bertetti, Maurizio
Bertetti, Maurizio
Vitòrio Alfé

## Biografìa
Ël cont **Vitòrio** (**Tòjo**) **Alfé** a l'era nà an Ast ai 16 ëd gené dël 1749 (bele che an soa àuto-biografìa a disa ai 17) e a l'é mòrt l'8 d'otóber dël 1803 a Firense. Soe lenghe mare a j'ero ël Piemontèis e ël Fransèis e për amprende l'Italian a l'ha dovù studié nen pòch.

Alfé a l'avìa fàit na curta cariera militar: a l'era andà a l'Academia real ëd Turin e ai 2 ëd maj 1766 Carl Emanuel III a l'ha nominalo alfé dël regiment d'Ast.
Ëd gené 1774, Alfé a l'ha dàit soe dimission da l'esèrcit.

Al moment ëd la pijà dla Bastija, Alfé a l'era a Paris, anté ch'a cudìa a na neuva stampa ëd soe euvre.

Dël 1792 a l'ha tramudà ëd fasson definitiva a Firense.
A l'é sotrà an Santa Cros a Firense.

## Euvre

Coma aotor an lenga piemontèisa, Vitòrio Alfé a l'ha lassane doi sonèt polémich.

### Prim sonèt
Ël prim sonèt a l'é datà Roma, 23 avril 1783.
A l'é stàit publicà, con d'àutri, dël 1786 a Martinsbough, an Alsassia, andoa as trovava con
la contëssa d'Albany.
A l'é belfé che con cost sonèt Alfé a vorèissa arbate a chèich crìtich ch'a l'avìa acusà 'd durëssa lë stil ëd soe prime tragedie.
 
*Son dur, lo seu, son dur, ma i parlo a gent* 
*ch'ha l'ànima tant mola e dëslavà* 
*ch'a l'é pa da stupì se 'd costa nià* 
*i-j piaso apen-a apen-a a l'un për sent.* 

*Tuti s'amparo 'l Metastasio a ment* 
*e a n'han j'orije, 'l cheur e j'euj fodrà:* 
*j'eròj a-j veulo vëdde, ma castrà,* 
*ël tràgich a lo veulo, ma impotent.* 

*Pure im dogn nen për vint fin ch'as decida* 
*s'as dev troné sul palch o solfegé,* 
*strassé 'l cheur o gatié marlàit l'orìa.* 

*Già ch'ant cost mond l'un l'àutr bzògna ch'as rija,* 
*l'è un mè dubiet ch'i veui ben ben rumié:* 
*s'l'é mi ch'son 'd fer o j'italian 'd potìa.* 


### Scond sonet
Lë scond sonèt a l'é datà Roma, giugn 1783.

*S'l'é mi ch'son d'fer o j'italian 'd potìa*
*l'era pa un dubi mai ch'a dvèissa andé*
*(com i sento purtròp ch'ven d'arivé)*
*a ferì ij Piemontèis pì an là dl'orija.*

*L'é un mè dubièt, an soma, e as deuv nen pijé*
*për voi pì ch'për l'Italia quanta a sia.*
*E peui, d'un pòvr autor a la babìa,*
*com a la vòstra, sfògh bzogna ben dé.*

*Mè sonetass, pòst ch'a va comentà*
*parlava an general e solament*
*a coj ch'han, pì che 'l cheur, l'orija dlicà.*

*Direu, s'a veulo vnì a'n comodament,*
*ch'né lor 'd potìa né 'd fer mi son mai stà:*
*o mi 'd fer doss, lor 'd pauta consistent.*

## A pòrto sò nòm
* Concors Vittorio Alfieri

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese
UNIVAC

## Introdussion
La **UNIVAC** a l'era un dij pì gròss produtor mondiaj d'elaborator dj'agn '60 e '70. 


## Stòria
La UNIVAC a l'era nassùa ant ël 1950 com division dla Remington Rand. 
Ant ël 1951 a l'avìa fàit seurte sò pì famos ordinator, l**'UNIVAC 1**. 
Ant ël 1955 la Remington Rand a l'é fondusse con la Sperry e UNIVAC a l'é vnùa na division dla Sperry Rand. 
Ant ël 1978 la Sperry Rand a l'ha decidù ëd concentresse an sj'ordinator, a l'ha vendù j'àutre division e a l'é ciamasse Sperry Corporation. 
Ant ël 1986 la Sperry Corporation a l'é fondusse con la Burroughs Corporation per formé la Unisys Corporation. 


## Prodot
Ij prodot pì conossù dla **Burroughs** a j'ero: 
* EXEC 8 (sistema operativ). 


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

Categorìa:Industria e produssion
Categorìa:Informàtica
Cesare Lucco

Poeta e scritor.
Nassù a Turin ij 20 ëd mars dël 1878 e mòrt ambelelì ij 31 ëd gené dël 1957 a l'é aotor ëd pròse an italian e ëd componiment poétich an piemontèis.
Soa poesìa a rispond a la sensibilità decadentìstica dël prim neuv-sent piemontèis.
Anlev d'Arturo Graf, a l'é stàit për tanti agn professor ëd litre e filosofìa a la scòla Valperga Caluso ëd Turin.

Lucco, Cesare
Lucco, Cesare
Lucco, Cesare
Lucco, Cesare
Ernest Francòt

Poeta e pitor.
**Ernest Francòt** (a l'anàgrafe **Ernesto Francotto**) a l'é nassù a Busca dël 1883.
Dal 1908 a l'ha fàit ël médich condot.
A l'é mòrt a Busca dël 1968.

Ant ël 1985 la comun-a ëd Busca a dédica a l'arcòrd ëd soa euvra 'd poesìa e 'd pitura ël lìber *Ernesto Francotto, l'uomo e il poeta*.

Francòt Ernest
Francòt, Ernest
Giuseppe Cacherano

## Biografìa
Ël Cavalier **Giuseppe Cacherano della Rocca** as firmava Militar Astesan e a l'era d'Ast.
A l'é un dj'àutor minor dël Setsent.


## Euvre
Ël Cacherano a dovrava ël piemontèis comun. Ambelessì sota i arpòrtoma l'inissi d'un sò sonet dicà al Palio d'Ast. Antra tuti a son rivan-ne neuv.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Cacherano, Giuseppe
Cacherano, Giuseppe
Maurizio Pipino

## Biografìa
**Maurizio Pipino** a l'era nassù a Coni e a l'é mòrt ëd pest ant ël 1788 a Ìsola ëd Simio. 
Monsù Pipino a l'era médich. 


## Euvre
Maurizio Pipino a l'é stàit autor dla prima gramàtica, dël prim vocabolari e dla prima antologìa poética, stampà tut ansema a Turin ant ël 1783.
Ël but ëd l'euvra a l'era ëd mostreje la lenga piemontèisa a Marìa Adelàide Clotilde Saveria 'd Fransa, dventà prinsipëssa ëd Piemont.

J'euvre an detaj a son: 
* **Gramatica piemontese**
La presentassion ëd Pipino: 
*Për mi j'eu sempre crëddù ch'ël dialèt piemontèis a fussa nen solament preferìbil a qualonque autr ch'a-i sia ant l'Italia e 'nt la Fransa,*
*ma ch'a podèissa 'nt quàich manera compete con la lingua fransèisa e con l'istessa italian-a, përchè ch'la nòstra gent ëd Cort a l'han sempre usalo, ...*
* **Vocabolario piemontese**
Ël vocabolari a l'é an quatr lenghe: piemontèis, fransèis, latin e italian.
La presentassion ëd Pipino: 
*I Cortigiani dicono ... *'sofièt**, **blèt**, **taborèt**, ... mentre gli altri pronunziano **sofiàt**, **blàt**, **taboràt**, ...''
* **Poesie piemontesi**

=== Litre ===
Ëd Pipino as conòsso vàire litre, për esempi: <BR>
* **Litra dë discors**
A l'é na litra andoa Maurizio Pipino a spiega përchè a fasìa la ''Gramatica piemontese''. <BR>
Un tòch dla litra: <BR>
''Për mi j'heu sempre crëdù, ch'ël dialet piemontèis a fussa non solament preferìbil a qualonque àutr ch'a-i sia 'nt l'Italia e 'nt la Fransa; ma ch'a podèissa 'nt quàich manera compete con la lingua fransèisa e con l'istessa italian-a, përchè ch'la nòstra gent ëd Cort a l'han sempre usalo, ben ch'a sio tute përson-e ch'a san e l'italian e 'l fransèis ugualment coma 'l piemontèis, e ch'a l'han bon gust, un gust fin, e l'é sicur ch'a l'avrìo nen spetà adess a sbandì 'l nòst parlé da la Cort, s'l'avèisso non podù esprime al viv, con proprietà, con polissìa, con precision ògni còsa, ch'a-j podèissa capité, e s'l'avèisso nen stimalo un parlé nòbil, e pròpri d'una Cort tant rispetàbil com l'é la nòstra.''
***Litra 'd racomandassion**
Un tòch dla litra: <BR>
''A l'é vnù jersèira da mi Giacolin, ch'voi i conòsse, fieul ëd talent, dë spìrit, e tan dvòt e rispetos, ch'ansissì as fà amé da tuti. Cost fieul l'avrìa piasì 'd seguité le scòle e fesse prèive...''
***Litra 'd proposission*'
Un tòch dla litra: <BR>
*I crëddo ch'essend giumai finì 'l temp dl'educassion, ch'j'heu procurà 'd feve dé ant cost monësté, i dëvrìe pensé a l'elession dël vòst stat, cioé o 'd feve monia o 'd marideve...''

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese
Louis Capello

## Biografìa
**Louis Capello**, cont ëd Sanfranch a l'é stàit un vocabolarista. 


## Euvre
* Louis Capello - *Dictionnaire portatif piémontais-français* - Turin, Bianco, 1814 . 


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese
Michele Ponza

**Michele Ponza** a l'era nassù dël 1772.
A l'era un prèive e a fasìa ël professor ëd gramàtica latin-a e italian-a a Turin.
A l'avìa fondà ël giornal Annotatore e a l'avìa publicaje ansima vàire monografìe literarie.
A l'é mòrt ij 18 ëd novèmber dël 1846.

## Euvre prinsipaj

Sò vocabolari a l'ha avù bin des edission, dal 1827 al 1888.
* Michele Ponza - *Dizionario piemontese-italiano approvato dalla R. Direzione delle Scuole* - Turin, Ghiringhello, 1827
* Michele Ponza - *Vocabolario piemontese-italiano* - Turin, Stamperia Reale, 1830-33
* Michele Ponza - *Vocabolario piemontese-italiano e italiano-piemontese* - Turin, Paravia, 1843 - ristampà fin-a a l'edission ch'a fa des, Pinareul, Lobetti-Bodoni, 1888

A l'ha ëdcò scrivù na *Antologia piemontese* (Turin, 1844).

Ponza a l'é ëdcò autor ëd ses manuaj pr'ëstudié ël latin.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

Ponza, Michele
Ponza, Michele
Vittorio di Sant'Albino

**Vittorio Righini di Sant'Albino** a l'é stàit un vocabolarista.

A l'era nassù a Turin ai 24 d'ost dël 1787 e a l'é mòrt a j'11 d'avril dël 1865.
A l'é stàit decorà con l'Órdin dij Sant Morissi e Làser.

## Euvre
* *Gran dizionario piemontese-italiano*, Turin, Unione Tipografico-Editrice, 1859.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

Sant'Albino, Vittorio
Sant'Albino, Vittorio
Poirin

**Poirin** (*Poirino* an italian) a l’é un comun ëd 10.192 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria
Dël sécol ch'a fa XI ël pais a smija ch'a marchèissa ël confin ossidental dla Diòcesi d'Ast .
L'archivi dla comun-a 'd Poirin a goerna ël famos At ëd Poirin, dël 1465, un dij pì vej esempi ëd papé legaj an piemontèis.

## Përsonalità
* Paolo Gaidano, pitor, nassù a Poirin dël 1861

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sergio Tamagnone (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Vial

**Vial** (*Viale* an italian) a l’é un comun ëd 239 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Oscar Gavello (da l' 12/06/2022).

Si sota a-i é na tabela relativa a j'aministrassion ch'a son stàit-ie an costa comun-a.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Tonch

**Tonch** (*Tonco* an italian) a l’é un comun d' 891 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Cesare Fratini (dal 11/06/2017).

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Nissa Monfrà

**Nissa Monfrà** (*Nizza Monferrato* an italian) a l’é na comun-a ëd 10.119 abitant dla provincia d'Ast.

Sò nòm dla tradission a l'é **Nissa dla Paja**, visadì "Nissa an campagna (andoa ch'a-i é motobin ëd paja)", për distinguìla da Nissa dël Mar, sità che adess a aparten a la Fransa.

## Stòria
Arlongh soa stòria, Nissa a l'é stàita sota j'Aleram, ij marchèis ëd Salusse, ij re 'd Nàpoli, ij duca 'd Màntoa, ij Gonsaga, fin-a ch'a l'é passà ai Savòja dël 1708.

## Conomìa
La conomìa dla sità e dj'anviron a l'é dzortut basà an sla produssion dij vin e an sla coltivassion ëd la biarava da sùcher.

## Musé, monument e edifissi amportant

* Ca dla comun-a, dël 1300, con da banda la tor quadra
* Palass Cròva ëd Vaglio, euvra dl'architet Gioann Batista Nicòlis ëd Robilant
* Cesa ëd San Gioann, dël 1772, su proget ëd Nicòlis ëd Robilant
* Cesa ëd Sant Ipòlit, edificà antra 'l 1750 e ël 1760
* Cesa ëd San Sir: soa prima costrussion a armonta al 1311; a l'é stàita arcostruìa vers la fin dël Set-sent su proget ëd l'architet Biagio Pizzorno
* Musé Bersan

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Flavio Pesce (da l' 16/05/2011).

## Lese ëdcò
* Stassion ëd Nissa Monfrà

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Nissamonfra
Provincia d'Ast

La **Provincia d'Ast** a l'é an Piemont e a comprend 118 comun.
A l'ha na surfassa ëd 1.511 km² e a conta 220.156 abitant.
Sò capleugh a l'é Ast.

## Geografìa
A confin-a a nòrd e a òvest con la provincia ëd Turin, a òvest con la provincia ëd Coni, a est con la provincia ëd Lissandria, a sud con la Liguria (provincia ëd Savon-a).

## Stòria
A l'è stàita istituìa con ël Decret Real n. 297 dël 1m d'avril dël 1935, dëstacandse da la provincia ëd Lissandria.

## Comun prinsipaj
* Ast
* Canèj
* Nissa Monfrà
* San Damian
* Costiòle
* Vilaneuva d'Ast
* Moncalv

## Aministrassion
Ël President dla Provincia a l'é Maria Teresa Giovanna Armosino (dal 28/04/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Provinsa d'Ast