open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John Archibald Wheeler

**John Archibald Wheeler** a l'é stàit un dij gigant ëd la fìsica antra le doe guère mondiaj.
A l'era nassù a Jacksonville (an Florida) ai 9 ëd luj dël 1911 e a l'é mòrt ëd polmonìa a Hightstown (ant ël New Jersey) ai 13 d'avril dël 2008.

Ant j'agn 1930, pen-a livrà la tesi, a l'é partì për la Danimarca, për andé a travajé con Niels Bohr, ch'a l'era un dij pare dla mecànica quàntica.
Dël 1938 a l'é stàit nominà professor ëd fìsica a l'Università 'd Princeton, anté ch'a l'ha mostrà fin-a al 1976.
Dël 1941 a intra a partissipé al proget Manhattan, dont j'arzultà a mnëran dl'ost 1945 a le bombe atòmiche su Hiroshima e Nagasaki.
Antratant, dël 1944 sò frel Joe a l'era mòrt an combatiment an Euròpa.
Pì tard, a diferensa ëd tanti sò colega, Wheeler a sostenrà na posission militarista, an travajand an sla bomba H, an sostnend la guèra ëd Vietnam e an fasend la promossion dlë scu antimìssil.

An sërcand ëd travajé a l'unificassion ëd relatività general e mecànica quàntita, Wheeler a antroduv ël concet ëd geometrodinàmica quàntica, concet ch'a sarà bandonà ant j'agn 1970.
Malgré 's faliment, sò travaj a fa s-ciòde un foson d'anteresse për la teorìa dla relatività general.

### Ij përtus nèir
Wheeler a l'é l'anventor dl'espression përtus nèir.
N'artìcol teòrich dël 1939 ëd Robert Oppenheimer e Hartland Snyder a descrivìa la mòrt ëd na stèila massissa, ch'a dròca dzora 'd chila midema sota l'efet ëd soa massa al pont che tuta la materia, e con chila lë spassi-temp, as ambaron-a an na cita region d'anté che gnanca la lus a peul ëscapé.
A l'ancamin pa tut afàit convinciù, Wheeler a finiss për aceté costa idèja che antlora a l'era conossùa sota 'l nòm dë *stèila stopa*.
Dël 1967, durant na conferensa ël fìsich a treuva n'espression ch'as amponrà.
An fasend arferiment a *Alis al pais dle maravìe*, Wheeler a dis che la stèila an amplosion «a dësparirà a la vista parèj dël gat dël Cheshire. Un a lassa mach sò soris daré 'd chiel; l'àutra a lassa mach la gravità. La gravità, ma pa la lus. Nì lus nì partissele a na seurto. Nen mach: lus e partissele ancidente ch'a intro ant ël *përtus nèir* a fan gnente d'àutr che agrandì soa massa e soa gravità».

An dzorpì dl'espression *përtus nèir*, Wheeler a l'ha creà na bon-a part dël vocabolari dla dissiplin-a, tanme ël fassinos *përtus ëd verm*, për descrive na scursa teòrica dlë spassi-temp.

## Euvre prinsipaj
**Gravitation* (1973, an colaborassion con Charles Misner e Kip Thorne, doi dij sò vej anlev)

Wheeler, John Archibald
Kazuo Shiraga

Artista.
**Kazuo Shiraga** (白髪一雄 an giaponèis) a l'era nassù dël 1924 a Amagasaki.
Apress ël 1945, ij sò prim ëstudi a son ëd pitura a la Scòla professional ëd pitura ëd Kyoto, fin-a al 1948.
L'ann apress a l'ha continuaje a Osaka.

Dël 1952, antratant ch'a pràtica ancor la pitura a l'euli e al cotel, a l'é un dij quatr fondador ëd la formassion ëd vangardia Zero-Kai.
Coj sò amis Akira Kanayama, Saburo Murakami e Atsuko Tanaka a fortiss ël programa ch'a spiega ël nòm ch'as son dasse: l'art a dev parte dal pont zero assolù e dësvlupesse conforma a soa pròpia creatività.
Për l'esposission ëd la formassion dël 1954, a smon për la prima vira na tèila piturà coj sò pé patanù.
L'ann apress, ël Zero-Kai a dëspariss për fé nasse ël moviment Gutaï, dont ël nòm a veul di *concret*.

Dël 1957 ël crìtich Michel Tapie as anteressa a chiel e a contribuiss a felo conòsse a Paris, anté che Shiraga, prim esponent dla formassion Gutaï, a espon a la galarìa Stadler dël 1962 e a intra an rapòrt con la vangardia, an particolar con Jean-Jacques Lebel.
A New York soe esibission a tiro l'atension d'Allan Kaprow.

A ancaminé dal 1968 Shiraga a mostra la pitura a Osaka.
Dël 1971 a intra ant un monasté bodista an sël mont Hiei.
Da antlora, vàire esposission përsonaj e coletive a l'han arcordà ël ròl ch'a l'avìa avù.

Kazuo Shiraga a l'é mòrt an Giapon a j'8 d'avril dël 2008.

Shiraga, Kazuo
Dozón, Dozón

**Santa María** ëd **Dozón** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Dozón. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 332 abitant (154 òm e 178 fomne), distribuì an 12 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Dozón
Sigrid Undset

Scritris norvegèisa.
**Sigrid Undset** a l'era nassua a Kalundborg, an Danimarca, ai 20 ëd magg dël 1882 e a l'é mòrta a Lillehammer ai 10 ëd giugn dël 1949.
Dël 1928 a l'é stàita ansignìa dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Fortællingen om Viga-Ljot og Vigdis* (1909)
* *Jenny* (1911)
* *Et kvindesynspunkt* (1919)
* *Kristin Lavransdatter* (1920-22)
* *Olav Audunssøn* (1925-1927)
* *Gymnadenia* (1929)
* *Den brændende busk* (1930)
* *Madame Dorthea* (1939)

Undset, Sigrid
Undset, Sigrid
Undset, Sigrid
Erik Axel Karlfeldt

Poeta svedèis.
**Erik Axel Karlfeldt** a l'era nassù a Karlbo ai 20 ëd luj dël 1864 e a l'é mòrt a Stocòlma j' 8 d'avril dël 1931.
Dël 1931, dòp soa mòrt, a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura, che chiel a l'avìa arfudà dël 1918.

## Euvre prinsipaj
* *Flora och Pomona* (1906)
* *Fridolins visor* (1898)
* *Tankar och tal* (1932)

Karlfeldt, Erik Axel
Karlfeldt, Erik Axel
Karlfeldt, Erik Axel
Vicente Aleixandre

Poeta spagneul.
**Vicente Aleixandre Merlo ** a l'era nassù a Sevilla ai 26 d'avril dël 1898 e a l'é mòrt a Madrid ai 13 de dzèmber dël 1984.
Dël 1977 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Ámbito* (1928)
* *Espadas como labios* (1932)
* *La destrucción o el amor* (1935)
* *Sombra del paraíso* (1944)
* *Historia del corazón* (1954)
* *En un vasto dominio* (1962)
* *Poemas de la consumación* (1968)
* *Sonido de la guerra* (1972)
* *Diálogos del conocimiento* (1974)
* *En gran noche* (1991)
## Chèich esempi ëd soa euvra
Da *Con tut ël rispet*

Aleixandre, Vicente
Aleixandre, Vicente
Aleixandre, Vicente
Władysław Reymont

Scritor polonèis.
**Władysław Reymont** (sò nòm ver a l'era *Władysław Stanisław Rejment*) a l'era nassù a Kobiele Wielkie ai 7 ëd magg dël 1867 e a l'é mòrt a Varsavia ai 5 de dzèmber dël 1925.
Dël 1924 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Komediantka* (1896)
* *Fermenty* (1897)
* *Ziemia obiecana* (1898) 
* *Chłopi* (1902–1909)
* *Rok 1794* (1914–1919)
* *Wampir* (1911)
* *Bunt* (1924)

Reymont, Wladyslaw
Reymont, Wladyslaw
Reymont, Wladyslaw
Halldór Laxness

Scritor islandèis.
**Halldór Laxness** (sò nòm ver a l'era *Halldór Guðjónsson*) a l'era nassù a Reykjavík ai 23 d'avril dël 1902 e a l'é mòrt-ie j'8 ëd fërvé dël 1998.
Dël 1955 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre prinsipaj
* *Barn Náttúrunnar* (1919)
* *Nokkrar Sögur* (1923)
* *Undir Helgahnúk* (1924)
* *Vefarinn Mikli fra Kasimir* (1927)
* *Kvæðakver* (1927)
* *Salka Valka* (1931/32)
* *Sjálfstætt fólk* (1934/35)
* *Heimsljos* (1937-40)
* *Islandsklukkan* (1943-46)
* *Atomstöðin* (1948)
* *Gerpla* (1952)
* *Brekkukotsannáll* (1957)
* *Paradísarheimat* (1960)
* *Innansveitarkroníka* (1970)
* *Kristnihald undir Jökli* (1978)

Laxness, Halldór
Laxness, Halldór
Laxness, Halldór
Trovo

**Trovo** (*Tröv* an dialèt pavèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.041 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mattia Sacchi (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Verrua

***Verrua*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Verrua Po]]**, an provincia ëd Pavìa

* **[[Avrùa|Verrua Savoia / Avrùa]]**, an provincia ëd Turin
Gambolò

**Gambolò** (*Gambulò* an dialèt lomlin) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 10.091 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël comun a l'é an amministrassion straordinaria, ël Commissari a l'é Raffaella Corsaro (da l'11/07/2016).

## Sità gemelà
Gambolò a l'é gemelà con:
*  Kyrros, Grecia
*  Mālpils, Letònia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Ottobiano

**Ottobiano** (*Utibiän* ant ël dialèt lomlin) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.090 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Serafino Carnia (dal 26/05/2014).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Breme

**Breme** (*Brèmi* an dialèt lomlin) a l'é un comun dla Lombardìa d'800 abitant , an provincia ëd Pavìa.
A resta a 101 méter d'autëssa.

## Stòria
Dël sécol ch'a fa XVII Breme a l'é stàit fortëssa dij duca 'd Savòja, peui djë Spagneuj.

A goerna ant la cort ëd la ca dla comun-a pòche reste dl'avosà abassìa ëd san Pé, fondà ant l'ann 929 dai monio benedetin dl'Abassìa dla Novalèisa, ch'a l'aviò dovù bandoné la Val ëd Susa apress a le arpetùe predassion dij Sarasin. L'abassìa ëd Breme a l'ha avù ëd possediment dësmisurà an Piemont e a l'era sostnùa da re e imperator.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Berzero (dal 30/05/2006, scond mandà dal 16/05/2011, ters mandà dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Rocca de' Giorgi

**Rocca de' Giorgi** (*Roca di Giorgi* an dialèt oltrapadan) a l'é un comun dla Lombardìa d' 87 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Fiocchi (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Roccadegiorgi
Santa Maria della Versa

**Santa Maria della Versa** (*La Madòna* an dialèt oltrapadan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 2.430 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maurizio Ordali (dal 26/05/2014, dagià sìndich dal 1995 al 2004).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Santamariadellaversa
Gravellona

***Gravellona*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Gravellona Lomellina]]**, an provincia ëd Pavìa

* **[[Gravelon-a|Gravellona Toce (Gravelon-a)]]**, ant la provincia dël Verban-Cusio-Òssola
Canneto sull'Oglio

**Canneto sull'Oglio** (*Cané* an dialèt mantoan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 4.433 abitant , ant la provinsa ëd Màntoa. As treuva an riva al fium Òj, davzin a la confluensa dël fium Cese.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Raffaella Zecchina (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Màntoa
Montù Beccaria

**Montù Beccaria** (*Muntü* an dialèt oltrapadan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.690 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Amedeo Pietro Quaroni (dal 30/05/2006, second mandà dal 16/05/2011, ters mandà dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Montubeccaria
San Damiano

***San Damiano*** a l'é 'l nòm ëd tre comun italian:

* **[[San Damiano al Colle]]**, an provincia ëd Pavìa

* **[[San Damian (AT)|San Damiano d'Asti / San Damian d'Ast]]**, an provincia d'Ast

* **[[San Damian (CN)|San Damiano Macra / San Damian ëd l'Arma]]**, an provincia ëd Coni
Zerbo

**Zerbo** (*Zèrb* o *Zèrp* an dialèt pavèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 429 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Petrali Razzini (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
San Zenone al Po

**San Zenone al Po** (*San Zanón* an dialèt pavèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 596 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Eugenio Tartanelli (da l' 8/06/2009, second mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sanzenonealpo
Yannick Simbron

Sindicalista.
**Yannick Simbron** a l'era nassù a Nantes ai 21 ëd giugn dël 1938 e a l'é mòrt davzin a Nancy, dapress ch'a l'avìa avù n'anfart, ai 15 d'avril dël 2008.
A vint'agn, mach con la maduridà an man, a dventa magìster dë scòla; a amprend ël mësté e as dédica a le masnà an dificoltà.
Ant l'istess temp as angagia al Sindicà nassional dij magìster (SNI) e ant la Gioventura sossialista.
Dël 1970 a intra ant l'ufissi nassional dlë SNI e dël 1974 a na dventa segretari nassional.
Des agn apress a intra a la diression ëd la Federassion dl'educassion nassional (FEN).
Animator dla tendensa sossialista ch'a l'era an magioransa, Simbron a l'é segretari nassional ancarià dla conomìa.
Ai 22 dë stèmber 1987 a dventa segretari general dla FEN; a l'ha dovù chité soe fonsion ai 10 ëd giugn 1991.
Dal 1991 al 1998 a l'é stàit diretor ëd l'ufissi dl'OIT a Paris.

## Soa assion sindical
Vnù segretari dla FEN, Simbron a l'ha dlongh amponù soa marca.
Al congress ëd La Rochelle ëd fërvé 1988 a compendia sò programa ant le paròle ciav *Travajé an n'àutra manera*.
A travers ël proget *Na scòla për l'ann 2000*, an butandse an contraposission con la minoransa comunista, a fa mostra ëd vorèj gavé la póer al sindicalism e polidé l'imàgin corporativista dla federassion dj'ansegnant.
Ai 5 ëd gené 1990, ansima a Le Monde, as diciara a pro dla costrussion ëd na gran confederassion sindical.
Ancoragià dal PS, ël proget a l'ha 'l but d'argropé an n'istessa organisassion arformista la FEN, la CFDT, FO e j'autònom.
Ij comunista as buto contra e l'istessa FEN a l'é tëbbia.
Al congress ëd Clermont-Ferrand, Simbron a l'é confirmà mach ëd giustëssa e ai 10 ëd giugn 1991 a dev chité soe fonsion.

Simbron, Yannick
Pietra de' Giorgi

**Pietra de' Giorgi** (*La Preda* an dialèt oltrapadan) a l'é un comun dla Lombardìa d'862 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gianmaria Testori (dal 14/06/2004, second mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Lucoli

**Lucoli** a l'é un comun dl'Abruss ëd 1.013 abitant , an provincia dl'Àquila.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luciano Giannone (dal 14/06/2004).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia dl'Àquila
Casteggio

**Casteggio** (*Castégiu* an dialèt oltrapadan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.643 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lorenzo Callegari (da l' 8/06/2009, second mandà dal 26/05/2014, dagià sìndich dal 1995 al 2004).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Casatisma

**Casatisma** (*La Catìsma* an dialèt oltrapadan) a l'é un comun dla Lombardìa d'899 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Moroni (dal 26/05/2014, dagià sìndich dal 1989 al 1990 e dal 1995 al 2004).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Pizzale

**Pizzale** (*Al Pissà* an dialèt oltrapadan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 735 abitant , an provincia ëd Pavìa. Ël pais a resta a 21,5 chilòmeter da Pavìa, a n'autëssa dë 78 méter.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sonia Grazioli (dal 31/05/2015).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Galarìa feroviaria dël Fréjus

Sota al Mont Fréjus a-i passa na galarìa feroviaria longa 13.636 méter ch'a fa da relé antra Bardonecia e Modane, a n'autëssa media ëd 1200 méter.
A l'adoss a l'era mach longa 12.847 méter, ma dël 1881 a l'han ëslongala për rende sigura l'intrada da Modane.
La galarìa a l'era stàita proponùa dël 1832 da Joseph-François Médail, comissari ëd dugan-a.
Costruìa, për decision ëd Cavour, antra 'l 1857 e ël 1870, euvra dj'anginié Piatti, Sommeiller, Grattoni e Grandis (dzorantendent ai traspòrt militar), a l'é stàita inaugurà ai 17 dë stèmber 1871.
Ël prim treno a l'ha butaje 40 minute a passela.
Ai 26 d'otóber 1879 a l'han dëscoatà an piassa Statù a Turin, a la presensa dla famija real, un monument a la realisassion ëd la galarìa e a la gent ch'a l'ha travajaje.

Ant ël sécol apress a l'han giontà na galarìa autostradal, ch'a l'é stàita inaugurà ai 12 ëd luj dël 1980.

Categorìa:Traspòrt an Piemont
Bastida Pancarana

**Bastida Pancarana** (*La Bastida* an dialèt local) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.023 abitant , an provincia ëd Pavìa.

Ël pais a resta a 16 chilòmeter da Pavìa, a n'autëssa ëd 67 méter.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marina Bernini (dal 07/05/2012).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Bastidapancarana
Pancarana (omònim)

***Pancarana*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian an provincia ëd Pavia:

* **[[Pancarana]]**

* **[[Bastida Pancarana]]**
Bastida de' Dossi

**Bastida de' Dossi** (*Bastìa* an dialet local) a l'é un pais dla Lombardìa, an provincia ëd Pavìa. 

A l'é stait un comun autònom fin al 03/02/2014; dal 04/02/2014 a fa part dël comun ëd Cornale e Bastida.

Categorìa:Cornale e Bastida
Mezzana Bigli

**Mezzana Bigli** (*La Msäna* an dialèt lomlin) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.098 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vittore Ghiroldi (dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Mezzanabigli
Mezzana

**Mezzana** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl d' 887 abitant , an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuliano Dalla Serra (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Mezzana (omònim)

***Mezzana*** a l'é 'l nòm ëd quatr comun italian:

* **[[Mezzana]]**, an provincia ëd Trent

* **[[Mezzana Bigli]]**, an provincia ëd Pavìa

* **[[Mzan-a Mortiengh|Mezzana Mortigliengo (Mzan-a Mortiengh)]]**, an provincia ëd Biela

* **[[Mezzana Rabattone]]**, an provincia ëd Pavìa
Renato Fucini

Scritor e poeta italian.
**Renato Fucini** a l'era nassù a Monterotondo Marittimo j' 8 d'avril dël 1843 e a l'é mòrt a Empoli ai 25 ëd fërvé dël 1921.
A l'é conossù ëdcò con lë stranòm ëd **Neri Tanfucio**.

## Euvre prinsipaj
* *Cento sonetti in vernacolo pisano di Neri Tanfucio* (1872)
* *Napoli a occhio nudo: Lettere ad un amico* (1877)
* *Cinquanta nuovi sonetti in vernacolo* (1879)
* *Le veglie di Neri: paesi e figure della campagna Toscana* (1882)
* *All'aria aperta* (1887)
* *Le poesie di Neri Tanfucio con l'aggiunta di 50 nuovi sonetti in vernacolo* (1892)
* *Poesie in vernacolo Pisano, in Lingua* (1898)
* *Nella campagna toscana: tre nuovi racconti: Castore e Polluce, Tigrino, Il signor colonnello* (1908)
* *Poesie in lingua* (1920)
* *Acqua passata: storielle e aneddoti della mia vita* (1921)
* *Foglie al vento* (1922)
* *Il ciuco di Melesecche : storielline in prosa e in versi* (1922) 

Fucini, Renato
Fucini, Renato
Fucini, Renato
Germain Sommeiller

**Germain Sommeiller** a l'era nassù a Saint-Jeoire-en-Faucigny, an Àuta Savòja, ai 15 ëd fërvé dël 1815, prim ëd sinch masnà (a l'avìa tre frej, Alexis, Paul e Léandre, e na seur, Apollonie).
Ij sò prim ëstudi a-i fa a sò pais, peui a intra al colege 'd Melan, davzin a Taninges.
A tërdes agn a-i meuir sò pare e quatr agn apress ëdcò soa mare; ij frej Sommeiller a son antlora goernà dai sò grand ëd mare.

A disdeut agn Germain a intra al colege dij Capussin a Annecy, d'anté ch'a seurt con na borsa dë studi dël 1836; l'ann apress as anscriv ai cors ëd la Facoltà ëd teologìa, siense e litre dl'Università 'd Turin.
Dël 1842 a pija la patenta an angegnerìa.
Livrà jë studi, a l'ancamin as buta a mostré matemàtica an na scòla privà.
A l'é an cost perìod ch'a fa conossensa con Severino Grattoni.

Dël 1845 Sommeiller a pija un pòst ant ël còrp real dël genio sivil e tòst a l'é mandà a la diression dij traspòrt.
Con Sebastiano Grandis a partìssipa ant jë stabiliment ëd la Sossietà Cockerill, davzin a Liegi, a 'n përfessionament an sla teorìa e la pràtica dj'angign për le ferovìe.
Dël 1848 Sommeiller e Grandis a son butà a l'esercissi dla linia feroviaria Turin-Moncalé, un a le bòite, l'àutr a la trassion.
Dël 1850, Sommeiller a l'é nominà angigné 'd prima class e diretor ëd tute le bòite feroviarie dlë stat.
Sò nòm a l'é restà gropà ai travaj ëd realisassion dla galarìa dël Fréjus dont, ansema a Grattoni e Grandis, a l'é stàit nominà diretor dij travaj con decret dij 4 ëd novèmber 1857 e na paga ëd 10.000 l'ann.

Con ël passage ëd Savòja e ëd Nissa Marìtima a la Fransa dël 1860, Sommeiller a sern la sitadinansa dël regn ëd Sardëgna.
Dal 1860 al 1867 a l'é stàit parlamentar, prima dël regn ëd Sardëgna e peui dël regn d'Italia.

A l'é mòrt an soa ca 'd Saint-Jeoire-en-Faucigny a j'11 ëd luj dël 1871.
Dl'istess ann, Martino Baretti a l'ha ciamà Ponta Sommeiller na sima ëd 3333 méter an cò dla comba ëd Rochemolles.

Sommeiller, Germain
Sommeiller, Germain
Sommeiller, Germain
Jane Austen

Scritris an lenga anglèisa.
**Jane Austen** a l'era nassùa a Steventon (ant ël Hampshire) ai 16 dë dzèmber dël 1775, fija ëd George Austen e Cassandra Leigh.
A l'avìa na seur, Cassandra, e un frel, Henry.
A l'ha passà na vita tranquila con soa famija, a l'ancamin a Bath e apress a Chawton, sempe ant ël Hampshire.
A l'é mòrta ai 18 ëd luj dël 1817 a Winchester.

## Euvre prinsipaj
* **Pride and prejudice** (1813)
Soa euvra pì popolar e pì arnomà. A conta la stòria ëd sinch seur Bennet.
* *Mansfield park* (1814)
* *Emma* (1815)
* **Northanger Abbey** (1818)
Sò prim romanz për da bon complet, surtì dòp la mort ëd l'autris.
* **Persuasion** (1818)
Sò darié romanz, ël pì mur, surtì dòp la mort ëd l'autris.
A conten un ritrat ëd la provinsa anglèisa dl'ancamin dl'Eut-sent, con na fòrta polémica anti-aristocràtica.
Anne Elliot, la protagonista, cand ch'a l'avìa disneuv agn a l'é fasse convince da sò pare a chité sò moros Frederick Wentworth, ufissial ëd marin-a.
Adess, a vintesset agn, a l'é sola, ma a l'ha torna l'ocasion ëd rancontré sò vej moros.

Austen, Jane
Austen, Jane
Taio

**Taio** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 2.833 abitant, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Bruno Campadelli (dal 9/05/2005).

## Sità gemelà
Taio a l'é gemelà con:
*  Heroldsberg, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Tres (omònim)

***Tres*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Tres]]**, an provincia ëd Trent

* **[[Trés]]** (*Trezzo Tinella* an italian), an provincia ëd Coni
Topologìa d'ancamin

Ch'as consìdera na famija nen veuida qualsëssìa dë spassi topològich  \{ (X_{ \iota }, \mathcal T_{ \iota }) \}_{ \iota\in I}, n'ansem X e, për tut ìndes ι, na fonsion f_{ \iota }:X \to X_{ \iota }.
La **topologìa d'ancamin**, definìa ansima a X da costi spassi e coste fonsion a l'é la men rafinà topologìa  \mathcal T  për la qual tute le fonsion f_{ \iota } a son continue.

La topologìa d'ancamin a l'é ëdcò caraterisà da la proprietà sì-dapress: a l'é l'ùnica topologìa ansima a X për la qual, për minca spassi topològich T e minca fonsion f:T \to X, a val l'equivalensa
:f a l'é continua  \Leftrightarrow  për tuti ij  \iota\in I la fonsion f_{ \iota } \circ f a l'é continua.

Categorìa:Topologìa
Teorema ëd Cauchy dle chërsùe finìe

Ël **teorema ëd Cauchy dle chërsùe finìe** a fortiss che si f e g a son doe fonsion continue definìe ant l'antërval sarà [a,b] e derivàbij an tuti ij pont a l'anterior, con g(a) \neq g(b) e f'(x) e g'(x) mai uguaj a zero ant n'istess pont a l'anterior dl'antërval, antlora a-i é almanch un pont ξ a l'anterior dl'antërval andoa
: \frac{f(b)-f(a)}{g(b)-g(a)} = \frac{f'( \xi )}{g'( \xi )} .

Categorìa:Anàlisi matemàtica
Vigo di Fassa

**Vigo di Fassa** (*Vich* an ladin) a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 1.142 abitant, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gino Fontana (dal 15/11/2004).

Vigodifassa
Gioachin da Fiore

Predicator.
**Gioachin da Fiore** a l'era nassù a Celico anviron dël 1135 e a l'é mòrt a Pietrafitta ai 30 ëd mars dël 1202.
A profetisava, apress j'età dël Pare e dël Fieul, l'advent ëd na tersa età, cola dlë Spìrit Sant, con la liberassion da tuta sòrt ëd gerarchìa.
Dël 1289 a l'ha fondà an sij mont dla Sila, davzin al cit pais ëd Fiore (al di d'ancheuj San Giovanni in Fiore), n'abassìa dedicà a San Gioann Batista. 

## Euvre prinsipaj

* *Concordia Novi ac Veteris Testamenti*
* *Expositio in Apocalypsim*
* *Psalterium decem chordarum*

Categorìa:Biografìe
San Giovanni in Fiore

**San Giovanni in Fiore** a l'é un comun dla Calabria ëd 18.229 abitant, an provincia ëd Cosensa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Nicoleti (dal 3/04/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Sangiovanniinfiore
Martino Baretti

Geòlogh e alpinista.
**Martino Baretti** a l'era nassù a Turin ai 25 ëd novèmber dël 1841 e a l'é mòrt al Forn Canavèis j' 8 dë stèmber dël 1905.
A l'era laureasse an Siense Naturaj a l'Università ëd Bològna e a l'avià mostrà siense naturaj a Bari e peui mineralogìa e geologìa a Turin.

Baretti, Martino
Baretti, Martino
Baretti

* **[[Carlo Baretti]]** (1888-1946), poeta

* **[[Eraldo Baretti]]** (1846-1895), scritor ëd teatro

* **[[Giuseppe Baretti]]** (1719-1789), scritor

* **[[Martino Baretti]]** (1841-1905), geòlogh e alpinista
Tonadico

**Tonadico** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 1.462 abitant, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fabio Bernardin (dal 10/05/2004).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Méixome, Lalín

**Santiago** ëd **Méixome** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Lalín. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 142 abitant (68 òm e 74 fomne), distribuì an 5 partìe ëd popolassion.

Meixome, Lalín
Anzo, Lalín

**San Xoán** d**'Anzo** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Lalín. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 218 abitant (109 òm e 109 fomne), distribuì an 12 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Lalín
Emmanuel Mounier

Filòsof përsonalista.
**Emmanuel Mounier** a l'era nassù a Grenoble ai 1m d'avril dël 1905 e a l'é mòrt a Châtenay-Malabry ai 22 ëd mars dël 1950.

Dël 1932 a l'ha fàit seurte l'arvista Esprit, ch'a l'ha dirigiù fin-a ch'a l'é mòrt.

## Euvre prinsipaj
* *Révolution personnaliste et communautaire* (1934)
* *Qu'est-ce que le personnalisme?* (1947) 
* *L'éveil dl'Afrique noire* (1948)
* *Feu la chrétienté* (1950)

Mounier, Emmanuel
Buster Keaton

Ator e regista ëd cine.
**Joseph Frank "Buster" Keaton** a l'era nassù a Piqua, un cit vilagi ant ël Kansas, ai 4 d'otóber dël 1895 e a l'é mòrt a Woodland Hills, Los Angeles, al 1m ëd fërvé dël 1966.
A l'é stàit un dij pi famos ator còmic dël *cine mut*. Soa ciadeuvra a l'é considerà *The General*, ambientà a j temp dla guèra ëd secession american-a.

## Euvre prinsipaj
* *Three Ages* (1923)
* *Our Hospitality* (1923) 
* *Sherlock, Jr.* (1924) 
* *The Navigator* (1924) 
* *Seven Chances* (1925) 
* *Go West* (1925)
* *Battling Butler* (1926) 
* *The General* (1927) 
* *College* (1927) 
* *Steamboat Bill Jr.* (1928) 
* *The Cameraman* (1928) 

Keaton, Buster
Keaton, Buster
Larry Seamon

Ator e regista ëd cine.
**Larry Semon**, conossù an Italia con lë stranòm **Ridolini**, a l'era nassù a West Point ai 16 ëd luj dël 1889 e a l'é mòrt a Victorville, an Califòrnia, j' 8 d'otóber dël 1928.
A l'é stàit un dij pi famos ator còmich dël *cine mut*. 

Seamon, Larry
Seamon, Larry
Francesca Bertini

Atris italian-a.
**Francesca Bertini**, nòm d'art ëd **Elena Seracìni Vitiello**, a l'era nassua a Prato j' 11 d'avril dël 1892 e a l'é mòrta a Roma, ai 13 d'otóber dël 1985.
A l'é stàita un-a dle pi famose atris dël *cine mut*. 

## Film prinsipaj
* *La dea del mare* (1904)
* *Idillio tragico* (1912)
* *Histoire d'un Pierrot* (1913) 
* *Tramonto* (1913)
* *Assunta Spina* (1915)
* *La signora dalle camelie* (1915)
* *Fedora* (1916)
* *Odette* (1916)
* *La piccola fonte* (1917)
* *Malia* (1917)
* *Tosca* (1918)
* *La donna nuda* (1918)
* *I sette peccati capitali* (1919):
** *L'orgoglio*
** *L'avarizia*
** *La gola*
** *L'ira*
** *L'accidia*
** *La lussuria* 
** *L'invidia* 
* *Anima allegra* (1919)
* *Serpe* (1919)
* *Novecento* (1976, regìa ëd Bernardo Bertolucci)

Bertini, Francesca
Ronzo-Chienis

**Ronzo-Chienis** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 1.011 abitant, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alberto Cappelletti (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Ronzochienis
Lenga Axamb

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Axamb** o **Axamb** a fa part dle lenghe austronesian-e e a l'é parlà specialment an Vanuatu.


## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Axamb** a peul esse:

* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polynesian
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche sentro-orientaj
******* lenghe osseàniche lontan-e
******** lenghe nòrd e sentral Vanuatu
********* lenghe Ìsole Vanuatu-Banks nòrd-orientaj
********** lenghe Malekula Coastal
*********** **lenga Axamb**



## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: ahb


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=ahb

Categorìa:Lenghe austronesian-e
Lenga araki

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga araki** ò **Araki** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut an Vanuatu.

## Classìfica

Në schema ëd classìfica dl**'Araki** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polinesian-e
*** lenghe sentro-orientaj
**** lenghe Malayo-Polinesian-e orientaj
***** lenghe osseàniche
****** lenghe osseàniche sentro-orientaj
******* lenghe osseàniche lontan-e
******** lenghe nòrd e sentral Vanuatu
********* lenghe Ìsole Vanuatu-Banks nòrd-orientaj
********** lenghe West Santo
*********** **lenga Araki**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **akr**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=akr

araki
araki
Ubertin da Casal

Filòsof e teòlogh.
**Ubertin da Casal** a l'era nassù al Casal dël 1259 e anviron dël 1273 a l'era intrà ant l'Órdin fransëscan.
Dal 1285 al 1289 a l'é stàit a Firense e dal 1289 al 1298 a l'ha studià teologìa a Paris.
Pì tard a l'é surtì da sò órdin e a l'é vnù beneditin.

A smija ch'a sia mòrt dòp dël 1329.

## Euvre prinsipaj
* *Declaratio frati Ubertini et sociorum eius*
* *Arbor vitae crucifixae Jesu* (1305)

Categorìa:Filòsof
Categorìa:Teòlogh
Categorìa:Casal Monfrà
Biblioteca e Musé Morgan

Ant l'istess temp biblioteca universitaria e musé, la **Biblioteca Morgan** a resta a Manhattan (New York), an cors Madison al canton con la stra 36.
A l'é stàita fondà dël 1906 për cudì la biblioteca privà dël padron ëd banca John Pierpont Morgan.
Dël 1924 sò fieul a l'ha trasformala an anstitussion pùblica e dël 1966 a l'é dventà monument ëstòrich nassional.
A l'originaria vila paladian-a, ant ij temp recent a l'han giontaje n'estension dissegnà da Renzo Piano, ch'a l'ha përmetù d'ardobié la surfassa dël musé.

An dzorpì dj'esposission temporanie, a goerna na colession ëstrasordinaria ëd còdes, ëd manuscrit, na Bibia ëd Gutenberg, ëd gravure e 'd dissegn ëd Leonard da Vinci, Michelàngel, Rembrandt, Rubens, Gainsborough, Picasso, ëd manuscrit ëd Balzac, George Sand, Byron, Charlotte Brontë, Dickens, Walter Scott, Bob Dylan, ëd partission notà ëd Mozart, Beethoven, Brahms, Chopin, Verdi.

Categorìa:Musé
Categorìa:Siense
Errol Flynn

Ator e regista american d'orìgin australian-a.
**Errol Flynn** (sò nòm complet a l'era **Errol Leslie Thomson Flynn**) a l'era nassù a Hobart ai 20 ëd giugn dël 1909 e a l'é mòrt a Vancouver ai 14 d'otóber dël 1959.

## Filmografìa
* *Captain Blood* (1935)
* *The Charge of the Light Brigade* (1936)
* *The Perfect Specimen* (1937)
* *The Prince and the Pauper* (1937)
* *Another Dawn* (1937)
* *The Adventures of Robin Hood* (1938)
* *Dodge City* (1939)
* *The Private Lives of Elizabeth and Essex* (1939)
* *The Sea Hawk* (1940)
* *Santa Fe Trail* (1940)
* *Gentleman Jim* (1940)
* *They Died with Their Boots on* (1941)
* *Northern Pursuit* (1943)
* *Uncertain Glory* (1944)
* *Silver River* (1948)
* *Adventures of Don Juan* (1948)
* *That Forsyte Woman* (1949) 
* *It's a Great Feeling* (1949)
* *Kim* (1950)
* *Montana* (1950)
* *Against All Flags* (1952)
* *The Dark Avenger* (1955)
* *Istanbul* (1957)
* *Too Much, Too Soon* (1958)
* *The Roots of Heaven* (1958)

Flynn, Errol
Flynn, Errol
Joséphine Baker

Cantant e balarin-a american-a, dël 1937 naturalisà franseisa.
**Joséphine Baker** (sò nòm ver a l'era **Freda Josephine McDonald**) a l'era nassua a Saint Louis ai 3 ëd giugn dël 1906 e a l'é mòrta a Paris ai 12 d'avril dël 1975.

Ant j'Ann Vint dël sécol ch'a fa XX a l'era la pi famosa balerin-a ëd charleston ëd Paris, bin conossua ëdcò përchè a balava sèmper mesa patanua. A l'era stranomà *la perla nèira* e *la Vénere nèira*.

Durant la Sconda guèra mondial a l'ha travajà për la Resistensa fransèisa e për lòn a l'é stàita ansignìa dla Legion d'Onor.

Baker, Josephine
Baker, Josephine
‎
Siensa

Ël concet ëd **siensa** as arferiss a qualsëssìa sistema ëd conossense ch'a sërca d'oten-e ëd modej ogetiv ëd la realtà.
Ant un sens pì s-ciass, le siense a fan arferiment a 'd sistema d'aquisission dle conossense basà ansima a 'd métod acetà tanme sientìfich, ma ëdcò a 'n còrp organisà ëd conossense otnù për mojen dl'arserca.

La siensa donca a peul esse definìa tanme l'ansem dle proposission dont minca òm assè anstruì e competent a peul ëstabilì daspërchiel la vrità.

Le proposission sientìfiche as peulo spartisse an doe categorìe.
* Dle proposission ëd fàit dël tipo: si un sistema natural a l'é prontà a l'istant t=0 an në stat (ëdcò chiel-sì definì da 'n protocòl ëd preparassion), antlora as osserva ant j'istant t>0 un chèich fenòmeno.
* Dle proposission ëd tipo organisassional, o teòrich, dont ël caràter comun a l'é cost-sì: na proposission a l'é acetàbil si minca conseguensa lògica dël tipo ëd cole ëd fàit a l'é vera. Coste proposission a son dite *ipòtesi*.
Le propossission dël prim tipo a formo la *descrission* ëd na morfologìa empìrica; cole dlë scond tipo a na dan na *spiegassion*.

Chèiche siense a son nassùe a parte da 'd técniche ëd divinassion; për esempi, l'astronomìa a l'ha a soa adoss l'astrologìa.
La Bela Otero

Balerin-a e cantant d'orìgin espagneula.
**Caroline Otero** (sò nòm ver a l'era **Agustina Carolina del Carmen Otero Iglesias**), stranomà **La Bela Otero**, a l'era nassua a Pontevedra, an Galissia, ai 4 ëd novèmber dël 1868 e a l'é mòrta a Nissa Marìtima ai 10 d'avril dël 1965.

A l'é stàita una dlë stèile dël cabaret, prima a Barslon-a, peui a Marsèja e a le Folies Bergère ëd Paris.
As dis ch'a sia stàita la morosa ëd vàire re e prinsi (Albert I ëd Mònaco, Edoard VII d'Anghiltèra...).

Bela Otero, La
Eleonora Duse

Atris ëd teatro.
**Eleonora Duse** a l'era nassua a Vigevano ai 3 d'otóber dël 1858 e a l'é mòrta a Pittsburgh, ant ij Stat Unì, ai 21 d'avril dël 1924.

A l'é stàita una dlë pi famose atris ëd teatro dij sò temp e a l'é conossua ëdcò për le soe relassion sentimentaj con Arrigo Boito e Gabriele d'Annunzio.

Duse, Eleonora
Trambileno

**Trambileno** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 1.371 abitant, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Stefano Bisoffi (dal 9/05/2005).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Luigi Pautasso

**Luigi Pautasso** a l'era nassù dël 1912 e a l'é mòrt dël 1991.
A l'era un prèive.

Dl'ost 1972, a l'ocasion d'un mariage, a l'ha componù n'Ave Marìa për quatr vos.
Ël tema 'd s'Ave Marìa a l'é stàit rangià da Enzo Vacca an sò tòch *Tèra sagrinà*.

Pautasso, Luigi
Riccardo Cinato

**Riccardo Cinato** a l'era un sonador ëd tromba.
A l'era dël Lajet (Valsusa), a l'era nassù dël 1911 e a l'é mòrt dël 1945.
Sò frel Mario a l'era mùsich ëdcò chiel.

Riccardo Cinato a l'ha lassà vàire scartari ëd mùsiche; doi dij sò tòch (*Vàlser ëd Droné* e *Polca ëd Prioca*) a son ëstàit rangià da Enzo Vacca an sò *Ten la còrda e arvëdse!*

Cinato, Riccardo
Fiestras, Silleda

**San Martiño** ëd **Fiestras** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Silleda. Soa popolassion al censiment dël 2004 a l’era ëd 155 abitant (79 fomne e 76 òm), distribuì an 9 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Silleda
Afinità

As ciama **afinità** minca bijession ëd në spassi afin an chiel-midem dont la plancia ëd minca reta a l'é na reta.

Categorìa:Geometrìa
Spassi geométrich

Ch'as consìdera n'ansem S nen veuid e na sot-famija nen veuida  \mathcal G  dl'ansem dle part d'S, visadì  \mathcal G \in \mathcal P ( \mathcal P (S))- \{\emptyset\} .
La cobia (S, \mathcal G ) a l'é ciamà në **spassi geométrich**.
J'element d'S a son dit ij *pont* d'S, la famija  \mathcal G  a l'é ciamà *strutura geométrica* e S a l'é ël *sostegn* dlë spassi (S, \mathcal G ).

## Categorìa djë spassi geométrich
A-i son doe manere naturaj dë struturé la class djë spassi geométrich tanme categorìa, scond ch'as definisso ij morfism antra jë spassi geomètrich (S, \mathcal G ) e (S', \mathcal G') 'me cole fonsion da S an S' dont le plance dj'element ëd  \mathcal G  a son d'element ëd  \mathcal G' opura dont le contraplance dj'element ëd  \mathcal G' a son d'element ëd  \mathcal G .
Ant ël prim cas as oten la *categorìa covarianta* djë spassi geométrich; ant l'àutr, la *categorìa contravarianta*.
J'isomorfism dle doe categorìe a son j'istess e a son cole bijession antra S e S' ch'a detèrmino dle bijession antra  \mathcal G  e  \mathcal G'.
Lë studi djë spassi geométrich a l'é mnà a manch d'isomorfism, visadì an identificand doi spassi geométrich cand a son isomorf.

### La geometrìa 'd në spassi
Considerà në spassi geométrich (S, \mathcal G ), ij sò automorfism, visadì j'isomorfism antra (S, \mathcal G ) e chiel-midem, a formo në strop, ciamà *strop dë strutura* d'(S, \mathcal G ) e denotà Aut(S, \mathcal G ).
Lë studi dle proprietà d'(S, \mathcal G ) invariante rëspet a së strop as ciama geometrìa dlë spassi geométrich.

Si  \mathcal G  e  \mathcal G' a son doe struture geométriche d'un midem ansem S, a peul esse che jë strop Aut(S, \mathcal G ) e Aut(S, \mathcal G') a sio l'istess.
Antlora as dis che le doe struture geométriche a son *equivalente*.
Për esempi, sòn a ancàpita ansima al pian  \mathbb R^2 an considerand la famija  \mathcal R  dle rete e la famija  \mathcal T  dle terne ëd pont nen alinià: j'automorfism a son j'afinità d' \mathbb R^2.
N'àutr esempi as treuva ansima a  \mathbb R^3 an considerand la famija  \mathcal R' dle rete e la famija  \mathcal P  dij pian: j'automorfism a son j'afinità d' \mathbb R^3.

### Spassi geométrich finì
Si (S, \mathcal G ) a l'é në spassi geométrich finì, minca bijession f:S \to S ch'a manda element ëd  \mathcal G  an element ëd  \mathcal G  a l'é n'automorfism.

Si S a l'ha n element, ël nùmer dle struture geométriche ansima a S a l'é 2^{2^n}-1.
D'àutra part, fissà na strutura geométrica  \mathcal G  d'S, ël nùmer dle struture su S isomorfe a  \mathcal G  a peul pa esse pì gròss che n! (ël nùmer dle bijession d'S).
Donca, si g(n) a l'é 'l nùmer dle struture geométriche nen isomorfe antra 'd lor an sn'ansem d'n element, a-i ven che g(n) \geq \frac{2^{2^n}-1}{n!} , donca g(n) a l'é na quantità ch'a chërs an pressa cand n a chërs (për esempi, g(4) \geq 2731,g(5) \geq 35791393.

## Esempi
*Spassi ëd rete.
*Spassi ëd saradura.

Categorìa:Geometrìa
Moena

**Moena** (*Moena* ëdcò an ladin) a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl, an provincia ëd Trent, ëd 2.628 abitant.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Riccardo Franceschetti (dal 9/05/2005).

## Sità gemelà
Moena a l'é gemelà con:
*  San Mauro Pascoli, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Mezzolombardo

**Mezzolombardo** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 6.792 abitant , an provincia ëd Trent.

Ël pais a resta a 19,5 chilòmeter da Trent, a n'autëssa 'd 229 méter.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Anna Maria Helfer (dal 4/05/2009).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Alexandr Medvedkin

Regista ëd cine.
**Alexandr Ivanovič Medvedkin** (Александр Иванович Медведкин an sirìlich) a l'era nassù a Pensa ai 24 ëd fërvé dël 1900 e a l'é mòrt a Mosca ai 20 ëd fërvé dël 1989.

## A pòrto sò nòm
*Formassion Medvedkin

Medvedkin, Alexandr Ivanovic
Belfast

**Belfast** (*Béal Feirste* an irlandèis) a l'é na sità dël Regn Unì, capital ëd l'Irlanda dël Nòrd.
A l'ha na popolassion d'apopré 280.000 abitant, 580.000 s'as conta ëdcò tuta l'area metropolitan-a.

## Geografìa

Belfast a l'é an sla còsta nòrd-oriental ëd l'Irlanda dël Nòrd.

## Sità gemelà
Belfast a l’é gemelà con:
*  Belfast, Stat Unì d'América
*  Bonn, Gërmania
*  Hefei, Cin-a
*  Nashville, Stat Unì d'América

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Sità nòrd-irlandèise
Rumo

**Rumo** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl, an provincia ëd Trent, d' 857 abitant.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vito Fedrigoni (dal 9/05/2005).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Livo (TN)

**Livo** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl d' 894 abitant, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franco Carotta (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Luigi Pareyson

Filòsof.
**Luigi Pareyson** a l'era nassù al Piasch ai 4 ëd fërvé dël 1918, da na famija ëd such valdostan, e a l'é mòrt a Rapal a j'8 dë stèmber dël 1991.

A 21 agn a l'é laureasse an filosofìa, anlev d'Augusto Guzzo.
A l'ha frequentà ij cors ëd Karl Jaspers a Heidelberg e apress a l'ha mostrà al liceo clàssich ëd Coni.
A Coni a l'é intrà an contat con l'Arzistensa local.
Dël 1944 a l'é stàit fin-a arestà, ansema a Pietro Chiodi e a Duccio Galimberti.

Dal 1952 al 1988 a l'ha travajà a l'Università 'd Turin.
Antra ij sò anlev a l'ha avù Umberto Eco, Gianni Vattimo e Sergio Givone.

## Euvre prinsipaj
* *Studi sull'esistenzialismo* (1943)
* *Esistenza e persona* (1950)
* *Verità e interpretazione* (1971)
* *Filosofia della libertà* (1989)
* *Ontologia della libertà* (1995, publicà dòp soa mòrt, soagnà da S. Givone)

Pareyson, Luigi
Pareyson, Luigi
Lagh Leman

Ël **Lagh Leman** (ciamà ëdcò **Lagh ëd Gëneva**) a l'é 'l pì gròss lagh ëd l'Euròpa ossidental.
A l'ha na surfassa ëd 582,4 km² e a resta antra Fransa e Svìssera.

Leman
Leman
Robert Wise

Regista ëd cine.
**Robert Wise** a l'era nassù a Winchester, ant l'Indian-a, ai 10 dë stèmber dël 1914 e a l'é mòrt a Los Angeles ai 14 dë stèmber dël 2005.

Andasend dapress a so frel Dave, ch'a fasìa ël contàbil a la RKO a Hollywood, Wise a l'é stàit pijà a travajé ant l'istessa sossietà e a l'ha tacà a studie da montador.
Dël 1941, a 26 agn, a l'é montador dël prim film d'Orson Welles, *Citizen Kane*.
Ël corage ëd cost travaj a sburdiss ël mond dël cine e Wise a l'é nominà a l'Oscar për ël mej montage për ës travaj «sclint, ciàir, ch'a fà vëdde ëd fasson sutila a lë spetator lòn ch'a conta an minca sena», conforma a lòn ch'a l'ha dit Martin Scorsese.
La sconda colaborassion con Welles, ancor dël 1941, a finiss mal: ël pùblich dle projession ëd preuva a resta deludù e, profitand d'un viage ëd Welles an Brasil, la sossietà a ciama a Wise, giutà da 'n futur regista, Mark Robson, ëd modifiché ël film; Welles a-j përdonrà mai lòn ch'a l'ha considerà tanme un tradiment insoportàbil.
Robert Wise a l'é vnù arnomà con la version an film ëd *West Side Story*, dël 1961.
Durant tuta soa cariera, Wise a l'é mostrasse bon a fé 'd film an tuti ij géner. A l'ha vagnà doi Oscar tanme mej realisator.
A l'é artirasse apress ij faliment dël film dë *Star Trek* e ëd *Rooftops*.

## Euvre prinsipaj
* *The body snatcher* (1945)
* *West Side Story* (1961)
* *Star Trek: The Motion Picture* (1979)
* *Rooftops* (1989)

Wise, Robert
Mondialisassion

Conforma a sò sens pì general, as ciama **mondialisassion** (o **globalisassion**) lë s-ciòde ëd situassion dont l'anteresse a l'é pa pì local, ma planetari.

Costa nossion a l'è assè veja, an armontand a j'agn 1940-1950.
Tutun ij prim ch'a l'han dovrala an manera fòrta a son ëstàit ant j'agn 1980-1990 dij conomista parèj ëd Theodore Levitt, ch'a l'han parlà ëd *globalization*.
Con sòn, a vorìo parlé ëd n'época neuva dla stòria dël capitalism, marcà da la globalisassion finansiaria, ël nasse ëd multinassionaj globaj (visadì bon-e a concepì, prodùe e distribuì dij prodot an ësfrutand d'arsorse naturaj, uman-e e finansiarie a travers ël mond), la liberalisassion dël comersi o ancor la constitussion d'ansem regionaj, tanme l'Union Europenga o ël Mercosur.

Al di d'ancheuj, as consìdera che la mondialisassion a l'é nen mach limità a la conomìa, ma a l'ha ëdcò d'aspet polìtich, sossiaj e colturaj, gropà a l'aument ëd le migrassion e ai mojen ëd comunicassion.

Categorìa:Sociologìa
Montfort-sur-Meu

**Montfort-sur-Meu** a l'é na sità fransèisa an Brëtagna, nen leugn da Rennes.
A conta 6.028  abitant.

## Sità gemelà
Montfort-sur-Meu a l'é gemelà con:
*  Marktheidenfeld, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Ille-et-Vilaine
Polenta

La **polenta** a l'é 'l piat tìpich dij nòst nono.
A l'é fàita ëd meria (o melia) e àutre còse.
A venta fela beuli intra l'eva e peui mangela.

Categorìa:Cusin-a italian-a
Castel Condino

**Castel Condino** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl, an provincia ëd Trent, ëd 247 abitant.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maurizio Tarolli (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Castelcondino
Bresimo

**Bresimo** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl, an provincia ëd Trent, ëd 264 abitant.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giulio Giovanni Arnoldi (dal 9/05/2005).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Molveno

**Molveno** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 1.125 abitant, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Nicolussi (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Spassi ëd rete

Në spassi geométrich (S, \mathcal R ) a l'é në **spassi ëd rete** s'a valo le condission sì-dapress:
* \mathcal R  a l'ha almanch doi element;
*minca r \in \mathcal R  a l'ha almanch doi element;
*për minca cobia d'element P,Q diferent antra 'd lor, a-i é un e mach un r \in \mathcal R  tal che P,Q \in r.
Si an dzorpì tuti j'element d' \mathcal R  a l'han la midema cardinalità, as parla dë *spassi ëd rete equipotente*.

Spassi ed rete
Albiano

***Albiano*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Albiano (TN)|Albiano]]**, an provincia ëd Trent

* **[[Albian|Albiano d'Ivrea (Albian)]]**, an provincia ëd Turin
Spassi dë Sperner

As ciama **spassi dë Sperner** (o **S-ëspassi**) në spassi ëd rete equipotente (S, \mathcal R ) anté ch'a l'é definìa na relassion d'equivalensa ||, ciamà paralelism, con la proprietà che për minca P \in S e minca r \in \mathcal R , a-i é giust un r' \in \mathcal R  con P \in r',r||r'.
A-i na ven che doe rete paralele e diferente antra 'd lor a l'han antërsession veuida.

Spassi de Sperner
Canal San Bovo

**Canal San Bovo** a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 1.652 abitant, an provincia ëd Trent.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luigi Zortea (dal 15/03/2004).

## Sità gemelà
Canal San Bovo a l'é gemelà con:
*  Civitella Alfedena, Italia

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent
Căpriana

**Căpriana** a l’é un cit pais dla Moldavia davzin a la capital Chişinău.

A l'é conossù për ël sò monasté ortodòss dël sécol ch'a fa XV.

## Sità gemelà
Căpriana a l'é gemelà con:
*  Capriana, Italia

Capriana
Capriana (omònim)

***Capriana*** a l'é 'l nòm ëd doi pais:

* **[[Capriana]]**, an Italia (provincia ëd Trent)

* **[[Căpriana]]**, an Moldavia
Spassi ëd saradura

Në spassi geométrich (S, \mathcal C ) as dis **spassi ëd saradura** si  \mathcal C  a l'é un *sistema ëd saradura* për S, visadì si  \mathcal C  a l'é sarà për antërsession:
:( \forall i \in \mathcal I,C_i\in \mathcal C ) \Rightarrow \bigcap_{i \in \mathcal I }C_i \in \mathcal C .
An particolar, për  \mathcal I = \emptyset , as oten che S \in \mathcal C .

### Esempi
Esempi dë spassi ëd saradura a son:
*në spassi topològich rëspet a soa famija sarà;
*në spassi vetorial rëspet a la famija dij sò sot-ëspassi vetoriaj;
*në strop rëspet ai sò sot-ëstrop;
*n'anel rëspet ai sò ideaj;
*në spassi projetiv rëspet ai sò sot-ëspassi.

### L'operador ëd saradura
Ch'as consìdera un sot-ansem X d'S e ch'as denota  \bar X  l'antërsession ëd tuti j'element ëd  \mathcal C  ch'a conten-o X.
Costa antërsession a aparten a  \mathcal C  e a l'é ciamà la *saradura* d'X.

A resta parèj determinà na fonsion da l'ansem ëd le part d'S an chiel-midem ch'a fa corësponde a minca X \subseteq S soa saradura  \bar X  e ch'as ciama operador ëd saradura d'(S, \mathcal C ).
L'operador ëd saradura a l'ha coste sempie propietà:
* \forall X \subseteq S,X \subseteq \bar X ;
* \forall X,Y \subseteq S,X \subseteq Y \Rightarrow \bar X \subseteq \bar Y .

Spassi ed saradura
Cavalese

**Cavalese** a l'é na comun-a dël Trentin-Sud Tiròl ëd 3.888 abitant, an provincia ëd Trent.
Ël pais a resta a n'autëssa ëd 1000 méter.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sergio Finato (dal 21/09/2020).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trent