Arma nuclear

N**'arma nuclear** a l'é n'arma ch'a dòvra l'energìa liberà da reassion nuclear ëd fission o fusion për generé n'esplosion ëd potensa sensa precedent. Coste arme a peulo causé dëstrussion massisse e efet a long términ an sl'ambient e la salute uman-a. Durant la Guèra Frèida, l'Euròpa e ël Piemont a son trovàsse ant un contest ëd tension global, con base NATO an Italia ch'a podìo ospité arme nuclear.

## Composission e produssion
Le arme nuclear a peulo esse:
* Arma a fission (bombe atòmiche): A dòvro la division d'atòm pesant com l'urani-235 o ël plutòni-239, liberand energìa an caden-a.
* Arma a fusion (bombe a idrògen): A dòvro la fusion d'atòm ëd idrògen (deuteri e trissi), ma a ciamo na fission inissial për ativé ël process.

La produssion a ciama:
* Arichiment d'urani: Separé l'U-235 da l'U-238 con sentrìfughe o difusion gassosa.
* Tratament dël plutòni: Otnù da reator nuclear ch'a trasformo l'urani-238.
* Montagi ëd l'esplosiv: Combiné ël material fissìbil con esplosiv convensional për ativé la reassion.

An Piemont, a-i son pa d'impiant për prodùe arme nuclear, ma l'Italia a l'ha partessipà a programà NATO ëd condivision nuclear durant la Guèra Frèida.

## Stòria
La prima arma nuclear a l'é stàita realisà dël 1945 dal Proget Manhattan (Stat Unì), con l'esplosion 'd Trinity ant ël desert dël New Mexico. A la fin ëd la Sconda Guèra Mondial, le sità giaponèise ëd Hiroshima e Nagasaki a son ëstàite colpìe da bombe atòmiche, causand dzor a 200.000 mòrt.

Ant la Guèra Frèida, l'Euròpa a l'é dventà 'l camp ëd bataja antra NATO e Pat ëd Varsavia, con arme nuclear instalà an Italia, comprèisa base com Aviano (ant ël Véneto, ma con n'influensa an sjë strategìe piemontèise). An Piemont, la sità ëd Turin a l'ha vëddù manifestassion contra l'usagi d'arme nuclear, com cola dël 1983 contra l'instalassion ëd mìssij Cruise.

Ant j'agn '90, ël Tratà ëd Non Proliferassion Nuclear a l'ha limità la produssion, ma ancor ancheuj, Stat Unì, Russia, Cin-a, Fransa, Regn Unì, Israel, Pakistan, India, e Corea dël Nòrd a son nassion nuclear.

## Sòrt d'arme nuclear
Bombe atomiche (fission): Potensa fin a 500 chilotòn.

Bombe termonuclear (fusion): Potensa fin a vàire megatòn.

Arme tàtiche (es. mìssile a curt ragg): Për us limità ant le bataje.

Arme sòta j'eve (es. mìssile balìstich): Lancià da sot-marin.

## Utilissassion
Militar: Dësfonsion (deterensa), menasse ëd dëstrussion reciproca assicurà (MAD).

Polìtich: Strument ëd negossiassion ant ij tratà antërnassionaj.

Sientìfich: Test ant j'ani '50-'60 për studié j'efet dj'esplosion.

## Impat ambientaj e umanitari
Bòt nuclear: Onda 'd scòssa, radiassion tèrmica, e precipitassion radioativa.

Invern nuclear: Pover ch'a blocherìa la lus solàr, con efet globaj.

Maladìe da radiassion: Leucemìa, tumor, e mutassion genétiche.

An Piemont, j'efet ipotétich ëd n'atach nuclear a sarìo devastant për l'agricoltura e le sità, dzortut considerà la densità ëd popolassion.

## Arma nuclear e cultura piemontèisa
Manifestassion: An j'agn '80, Turin a l'é stàita sènter ëd proteste contra j'arm nuclear NATO, con partessipassion dë student e sindacà.

Musé: Ël Musé Nassional dla Siensa e dla Tecnologìa a Milan (visin al Piemont) a ospita esposission dzora a l'energìa nuclear.

Literatura: Scritor piemontèis com Primo Levi a l'han discutù ij perìcoj dla tecnologìa militar ant soe euvre.

## Avnì dle arme nuclear
Le sfide modèrne a ancludo:
* Disarm: Tratà antërnassionaj com ël New START (2021) për ridùe j'arsenaj.
* Non-proliferassion: Controlé lë spantiesse dle tecnologie nuclear.
* Sicurëssa: Prevëni j'atach terrorìstich o incident.

Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI