Database

Un **database** (an anglèis, sovens ciamà **base ëd dàit**) a l'é na colession organisà ëd dàit memorisà e gestì për mojen ëd sistema informàtich. A përmet ëd memorisé, modifiché, e arcuvré anformassion an manera eficenta, garantend la coerensa, la sicurëssa, e l'antegrità dij dàit. Ij database a son gestì da sistema ëd gestion ëd base ëd dàit (DBMS) com MySQL, Oracle, o MongoDB.
 
## '''Stòria'''
* **Ani 1960**: Primi database geràrchich e a rej, dovrà ant ij sistema bancari e telecomunicassion.  
* **1970**: **Edgar F. Codd** a presenta ël **model relassional** për IBM, rivolussionand la gestion dij dàit.  
* **Ani 1980**: Svilup dël lengagi **SQL** (Structured Query Language) për antëragì con ij database relassional.  
* **Ani 1990**: Nàssita dij database orientà a oget (OODBMS) për aplicassion complesse.  
* **Ani 2000**: Espansion dij **database NoSQL** për gestì grand volum ëd dàit nen struturà (Big Data).  
* **Al di d'ancheuj**: Database an nìvola (cloud) e sistema ibrid SQL/NoSQL.  

## '''Strutura e Component'''
Un database a l'é formà da:  
* **Tàule (Tabele)**: Organisassion dij dàit an righe (record) e colòne (camp).  
* **Schema**: Definission ëd la strutura dij dàit (relassional, document, graf).  
* **DBMS**: Sistema ch'a gestiss j'arserche, transassion, e sicurëssa.  
* **Index**: Strutura për velocisé l'arcuper dij dàit.  
* **Transassion**: Operassion ch'a garantisso l'antegrità (ACID: Atomicità, Coerensa, Isolament, Durabilità).  
 
## '''Tipologìe'''
* **Relassional (SQL)**: Dàit organisà an tàule colegà (es. MySQL, PostgreSQL).  
* **NoSQL**:  
** **Document** (es. MongoDB): Memorisa dàit an document (JSON/XML).  
** **Ciav-valor** (es. Redis): Assòcia na ciav a un valor.  
** **Graf** (es. Neo4j): Model relassion complesse antra oget.  
** **Colonar** (es. Cassandra): Otimisà për arcuper ràpid.  
* **Geràrchich/Retajà**: Vej model për strutura a gerarchìa o rej.  
* **Distribuì**: Dàit spantià an pì server (es. Amazon DynamoDB).  
* **An memòria** (es. SAP HANA): Velocità àuta për anàlisi an temp real.  
 
## '''Usagi Pràtich'''
Ij database a servo ant:  
* **Aplicassion d'ampressa**: Gestional (ERP), relassion client (CRM).  
* **E-commerce**: Archivi ëd prodot e ordin.  
* **Salute**: Stòria médica dij patient.  
* **Sossial media**: Gestion d'utent e post.  
* **IoT**: Colession ëd dat da sensor.  
 
## '''Avantagi e Svantagi'''
* **Avantagi**:  
** **Coerensa**: Dàit agiornà an temp real.  
** **Sicurëssa**: Contròl d'acess e backup.  
** **Scalabilità**: Capacità ëd gestì milion ëd record.  
** **Antegrità**: Validassion e regole për evité error.  
* **Svantagi**:  
** **Complessità**: Progetassion e manteniment técnich.  
** **Còst**: License DBMS e hardware potent.  
** **Performansa**: Latense ant le operassion complesse.  
** **Dipendent dal fornidor**: Difìcil migrassion tra sistema.  
 
## '''Evolussion Tecnològica'''
* **Ani 2000**: Nàssita dël **Big Data** e database NoSQL.  
* **Ani 2010**: Migrassion vers ël cloud (Amazon RDS, Google Cloud SQL).  
* **Al di d'ancheuj**:  
** **Database multi-model**: Sopòrt për pì schema (es. ArangoDB).  
** **AI integrà**: Prognòstich e gestión automatisà.  
** **Database ëd blockchain**: Archivi decentralisà (es. BigchainDB).  
** **NewSQL**: Combinassion ëd SQL e scalabilità NoSQL (es. CockroachDB).  
 
## '''Arferiment'''
# Codd, E. F. (1970). "A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks". *Communications of the ACM*.  
# Elmasri, R. (2016). *Fundamentals of Database Systems*. Pearson.  
# Leavitt, N. (2010). "NoSQL Databases: New Hope for Big Data". *IEEE Computer Society*.  
 
## '''Ligam esterne'''
* Documentassion ufissial ëd MySQL  
* Introduzion ai database NoSQL  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI