Màchina dël treno

Na **locomotiva** (dal latin *locus*, "leu" e *motivus*, "ch'a bogia", valadì "ch'a bogia da 'n leu") a l'é la **màchina motris** d'un treno, un veicol feroviari autopropulsà ch'a l'ha 'l but ëd tiré o possé dij vagon për trasporté passeger o mërcansìe. A l'é la fòrsa motris ëd vàire tren, malgré che 'dcò d'unità automotris (tren ch'a l'han 'l motor ant ij vagon midem) a esisto.

## Stòria
### L'era dël vapor
La prima locomotiva a vapor funsional a l'é stàita dësvlupà da **Richard Trevithick** dël 1804 an Anghiltèra, ma a l'é stàit **George Stephenson** ch'a l'ha rendula pràtica con soa *Locomotion No. 1* dël 1825. Soa *Rocket* (1829) a l'ha stabilì lë stamp për le locomotive a vapor dël sécol ch'a fa XIX, con soa caudera a tub e sò sistema ëd trassion. Le locomotive a vapor a l'han dominà le ferovìe fin a la mità dël sécol ch'a fa XX.

### L'andiura dla diesel
Ant j'agn '30 dël sécol ch'a fa XX, le locomotive **diesel-elétriche** a son comparìe, ofrend pì d'efissiensa, men manutension e la possibilità 'd viagé an linie nen eletrifià. An Euròpa e an América dël Nòrd, a l'han sostituì ël vapor an pressa apress la Sconda Guèra Mondial.

### L'andiura dl'elétrich
Le locomotive elétriche a esisto dal tard Eutsent, ma a l'han pijà slans quand che vàire ferovìe a son ëstàite eletrifià ant ël sécol ch'a fa XX. A son motobin efissient, silensiose e a përmëtto ëd granda potensa, dzortut an sle linie d'àuta velocità e ant j'aree urban-e.

## Sòrt 'd locomotive
### Scond la sorgiss d'energìa
* **Locomotiva a vapor**: a deuvra na caudera ch'a produv vapor për fé andé 'd piston ch'a fan giré le roe.
* **Locomotiva diesel**: a deuvra un motor diesel.
** **Diesel-elétrica**: ël motor diesel a fà andé 'n generador elétrich ch'a alimenta dij motor elétrich an sle roe.
** **Diesel-idràulica**: ël motor diesel a fà andé na trasmission idràulica.
* **Locomotiva elétrica**: a pija l'energìa da na linia aérea o da na terza roa.
* **Locomotiva a baterìa**: a deuvra 'd baterìe ricariàbij.
* **Locomotiva ìbrida**: a combin-a doi o pì sorgiss (për esempi, diesel e baterìa).

### Scond l'utilisassion
* **Locomotiva da maneuvra**: potenta për fé le maneuvre ant le stassion e ij depòsit.
* **Locomotiva da linia**: për tiré ij tren an corsa.
* **Locomotiva da montagna**: progetà për le piste anclinà, con dij sistema ëd fren motobin potent.
* **Locomotiva articolà**: con dij tren motris ch'a peulo giré 'd pì për le curve strèite.

## Component técnich
Na locomotiva a l'ha vàire part prinsipaj:
### Për le locomotive a vapor
* **Caudera**: andoa l'eva a l'é riscaudà për fé 'l vapor.
* **Fornel**: andoa a brusa 'l carbon (o d'àutri combustìbij).
* **Cilinder e piston**: converto la pression dël vapor an moviment linear.
* **Bièla e manovela**: trasformo 'l moviment linear dij piston an moviment rotatòri dle roe.
* **Tender**: vagon ch'a pòrta l'eva e 'l combustìbil.

### Për le locomotive diesel e elétriche
* **Cabina 'd guida**: andoa a sta 'l machinista.
* **Motor primari**: diesel o sistema për pijé l'eletricità.
* **Generador o convertidor**: për trasformé l'energìa.
* **Motor ëd trassion**: motor elétrich (o idràulich) an sle roe.
* **Sistema 'd fren**: pneumàtich, elétrich o 'd recùper.
* **Sistema 'd climatisassion e eletrònica 'd contròl**.

## Locomotive famose
* **Flying Scotsman** (1923, UK): locomotiva a vapor anglèis famosa për soe prestassion.
* **Big Boy** (1941, USA): la pì granda locomotiva a vapor mai costruìa, për ij tren da càrich travers le montagne.
* **FS E.626** (1928, Italia): ciamà "la balia d'Italia", për sò servissi longh.
* **SNCF CC 72000** (1970, Fransa): locomotiva diesel-elétrica motobin spantià.
* **Taurus (ÖBB 1016/1116)** (Aòstria): locomotiva elétrica moderna për ij tren antërnassionaj.

## Evolussion moderna
Al di d'ancheuj, le neuve locomotive a son sempe pì:
* **Computerisà**: con sistema ëd diagnòstica a bòrd.
* **Efissient energéticament**: con motor a bass consum e 'd sistema ëd recùper ëd l'energìa.
* **Modular**: për facilité la manutension.
* **A emission zero**: locomotive a idrògen o a baterìa ch'a sostituisso le diesel ant j'aree nen eletrifià.

## La locomotiva ant la coltura
La locomotiva a vapor, an particolar, a l'é dventà un sìmbol dla Revolussion Andustrial e dël progres. A l'é motobin arpresentà ant la literatura, la pitura, ël cine e la mùsica (për esempi, l'euvra *Pacific 231* d'Arthur Honegger).

## Vëdde 'dcò
* Tren
* Tren a vapor
* Automotriss
* Ferovìa
* Machinista

## Ligam estern
* International Union of Railways (UIC)
* Railway Technical Web Pages

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI