Cesa

La **Cesa** o **comunità cristian-a** a l'é l'ansem dle përson-e ch'a l'han chërdù a l'arsuression ëd Gesù ëd Nàsaret, a l'han fé an chiel, a na scoto l'ansegnament e a lo tramando.
A prédica che Gesù a l'é ël Crist, ël fieul ëd Dé.
Fondador e cap ëd costa comunità a l'é Gesù.

Ël nòm a ven dal grech ἐκκλησία, ch'a veul dì *convocassion* o *ciambrea*.
Ël sign dl'adesion a la Cesa a l'é ël batésim.

## Caraterìstiche dla Cesa
Conforma a la Tradission, as arconòsso a la Cesa quatr caraterìstiche ch'a son peui stàite ratificà ant ël *Credo* durant ël concili ecuménich ëd Costantinòpoli dël 381: la Cesa a l'é un-a, santa, catòlica, apostòlica.

### Unità
La Cesa a l'é *un-a*.

Gesù a la presenta tanme *mia Cesa* (Maté 18,18), a veul *në strop ùnich, un sol bërgé* (Gioann 10,14-16) e a l'ha pregà për l'union ëd tuti coj ch'a l'avrìo chërdù an chiel (Gioann 17).
Al di d'ancheuj tutun la Cesa a l'é partagià an vàire partìe, che soens as opon-o l'un-a a l'àutra.
Le prinsipaj Cese cristian-e a son:
*Ij catòlich
*J'ortodòss
*Ij protestant
*J'anglican

### Santità
La Cesa a l'é *santa*.

Sconda ël concet ebreo ëd santità, la Cesa a aparten a Dé.

### Catolicità
La Cesa a l'é *catòlica*.

Sòn a veul dì che la Cesa a l'é universal, përchè as adressa a tuti j'òm.
La paròla *catòlica* a l'é aplicà për la prima vira a la Cesa da Ignassi d'Antiòchia (mòrt vers ël 107).

### Apostolicità
La Cesa a l'é *apostòlica*.

Sòn a veul di che:
*La Cesa a l'é *fondà da j'apòstoj*, coj che Gesù a l'avìa sernù a mandà a prediché l'evangeli
*La Cesa a l'é *fondà an sj'apòstoj*, visadì a goerna la fé dj'apòstoj
*La Cesa a l'é *missionaria*, lòn ch'a l'é ël sust dël verb grech ἀποστέλλω (*mandé*).

## Stòria
### J'orìgin
J'orìgin ëd la Cesa a son contà ant ij lìber cristian dël I sécol, dzortut j**At d'Apòstoj'', ëd [[san Luch|Luch]].

Dantorn a j'agn 30, Gesù ëd Nàsaret a l'ha predicà sò mëssage an sël regn ëd Dé ant le sità dla [[Palestin-a (ANP)|Palestin-a]].
Dantorn a chiel a l'é constituisse na partìa ëd dissìpoj, la ''comunità pre-pascal'', ch'a lo consideravo tanme ël Mëssia, ma ant ël sens polìtich, visadì coma ël liberator dël pòpol ebreo da la dominassion [[siviltà roman-a|roman-a]].<br />
Con l'arestassion e la [[mòrt]] ëd Gesù, ij dissìpoj a son ëspatarasse, delus.
J'aparission ëd Gesù arsussità a l'han përmetù d'arcostituì la partìa dij sò dissìpoj.

J'apòstoj a prédico l'arsuression ëd Gesù e l'achit dël regn ëd Dé; dantorn a lor as constituisso dle partìe ëd giudé ch'a arconòsso an Gesù ël Mëssìa dle promësse (''comunità pòst-pascal'').
Costi as son organisasse dantorn a j'apòstoj, cap arconossù përchè anstruì an manera direta da Gesù, e ai frej ëd Gesù.
[[Simon-Pero|Pero]] a l'é ël cap arconossù dla comunità.
Con chiel a resto an evidensa d'àutri doi përsonage: [[Giaco d'Alfé|Giaco]] e [[Gioann (apòstol)|Gioann]].
Ansema a formo le ''pilie'', coma a-j ciama [[Pàul ëd Tars|Pàul]] ant la litra ai Galat (<small>2,9</small>).

Coste comunità a vivìo andrinta al [[giudaism]], dont a goernavo le tradission e le costume, ma as na diferensiavo përchè a andasìo dapress a j'ansegnament ëd Gesù.
As consideravo tanme ël ''neuv Israel'', l'Israel ëd Dé (<small>Galat 6,16</small>), an sostitussion dël vej Israel che, scond lor, a l'avìa nen capì la realisassion an Gesù dle promësse ëd Dé.

=== Le përsecussion ===
La predicassion dl'arsuression ëd Gesù a l'é càusa ëd violent batibeuj, dzortut con ij cap ebreo, e a men-a a tute sòrt ëd përsecussion: ampërzonament, fustigassion, esecussion popolar, scomùniche.
Séghit a la pì greva ëd coste, la lapidassion dë [[Stevo]], vàire dissìpoj ëd Gesù a scapo da [[Gerusalem]] e a së spataro për le sità 'd Palestin-a e ëdcò fòra, dzortut a [[Antiòchia]] e [[Lissandria an Egit]].
Ij cristian restà an Palestin-a a l'han butà an pé na forma ëd comunion dij ben antra 'd lor, për paresse da le përsecussion e, an particolar, da la scomùnica, e as son dëstacasse viaman ëd pì da l'ebraism anstitussional.

La dispersion dij cristian fòra dl'ambient giudé palestinèis a l'ha përmëtù che la bela notissia cristian-a a fussa spantià ëdcò ai nen ebreo: coj ch'a acetavo ëd chërde a j'ero acujì ant la comunità.

=== La conversion ëd Pàul ===
A l'é an cost contest ch'a l'é rivaje la conversion ëd Pàul ëd Tars. Chiel a fortiss ch'a l'ha vist Gesù arsussità antramentre ch'a andasìa a [[Damasch]] për aresté ij cristian.
A Damasch, un cristian ch'as ciamava Ananìa a-j prédica ël cristianésim.
Pàul as convertiss, a l'é batjà e a va a Gerusalem anté ch'a rancontra Pero.
Tut sòn a ancàpita con probabilità ant j'agn 36-37.

Vers ël 45 Pàul a l'é a Antiòchia con [[Bàrnaba]].
Durant n'ann a organiso dij rancontr an cola Cesa e a anstruisso un grand [[nùmer]] ëd dissìpoj.

=== Ël problema dla sirconcision ===
La coesistensa ëd cristian ch'a vnisìo dal giudaism e coj ch'a rivavo dal [[paganésim]] a l'ha mnà a dij problema.
Unì da la fé an Gesù Crist, a l'avìo djë stij ëd [[vita]] diferent.
A-i son ëstaje dij debà an sla laj ëd [[Mosé]]: a ventava che ij pagan as sotmëttèiso e, an particolar, ch'as fèisso sirconcide?
Daré 'd coste discussion a-i era un problema d'identità: ij cristian a j'ero un dij tanti moviment giudé (donca soget a la laj ëd Mosé) opura un moviment ësc-iodù antra j'ebreo ma giumaj dëstacassne (e donca afrancà da la laj)?<br />
Pàul e Bàrnaba a sostnìo che la [[sirconcision]] a l'era pa necessaria për ij pagan ch'as convertìo e sòn a l'ha provocà le proteste dij cristian ëd Gerusalem, educà conforma a la laj ëd Mosé.

=== Ël concili ëd Gerusalem ===
Për fé chité la controversia, dël 49-50 a l'é stàit convocà ël [[concili ëd Gerusalem]], na ciambrea ëd tuti j'apòstoj, comprèis Pàul e Bàrnaba.
A apreuvo a l'unanimità un document ch'a fortiss la separassion da l'ebraism e sò sorpassament.
Ij pagan a peulo intré ant la Cesa sensa dovèj passé për l'ebraism nì conformesse a soe costume.

=== Fondassion dle comunità fòra ëd Palestin-a ===
Ël pì infatigàbil predicator dël cristianésim a l'é stàit Pàul ëd Tars: mersì a chiel as son fondasse un baron ëd comunità.
Për fé conòsse ël cristianésim fòra dl'ambient palestinèis, rivà an na sità chiel a andasìa ëd saba 'd matin an na sinagòga, cand la comunità ebrea as radunava për preghé e lese la laj ëd Mosé.
Anvità a fé la prédica, Pàul a na profitava për fé savèj che Gesù a l'era ël Crist nonsià da le Scriture.
Ëd sòlit, le përson-e as mostravo anteressà e a anvitavo Pàul a torné ij saba apress.
Durant la [[sman-a]], Pàul a intrava ëdcò an contat con dij pagan, a-j predicava e a j'anvitava 'dcò lor për ël saba dòp a la sinagòga.

L'angagg ëd Pàul, ch'a predicava la libertà da la laj ëd Mosé, a mnava soens a dle ruse con ij cap ebreo. Pàul e coj ch'a l'avìo chërdù a fondavo antlora na neuva sinagòga, ch'a sarìa dventà na neuva comunità cristian-a.
Coste neuve comunità a arproduvìo soens la struture dle comunità ebree dla diàspora, visadì a j'ero resùe da 'n consèj d'ansian (o ''presbìter'').
Pen-a che la comunità a l'era bon-a a marcé daspërchila, l'apòstol a nominava (o a fasìa elege) un o pì cap e a andasìa a prediché da n'àutra part.

Minca comunità a podìa organisesse 'me ch'a vorìa, ma sempe sota 'l contròl ëd j'apòstoj.
An pì, le vàire Cese a giutavo da la mira econòmica ij cristian ëd Gerusalem, ch'a j'ero pòver për via dle përsecussion ebree.

Vers j'agn 60 as artreuvo ant ël mond tre sòrt ëd comunità: cole formà da cristian ch'a vnisìo da l'ebraism, cole formà da cristian ch'a vnisìo dal paganésim e cole mës-cià, formà da ebreo e da pagan convertì.
Antratant, la Cesa mare ëd [[diòcesi ëd Gerusalem|Gerusalem]] a perd pian pianòt d'amportansa, a pro 'd cole d'Antiòchia e 'd Lissandria, e peui ëd [[diòcesi ëd Roma|Roma]].

== Organisassion ==

L'organisassion ëd la Cesa a l'ha evolvù durant ij sécoj.

=== L'organissassion dj'orìgin ===
Le comunità cristian-e dël I sécol, tòst presente ant le sità prinsipaj dl'[[imperi Roman|amper roman]], a l'han avù da manca ëd tiré su n'organisassion ch'a-j garantèissa la continuità dla presensa ëd Gesù ant la Cesa, la predicassion ëd l'evangeli a tuti, l'acujensa ant le comunità ëd coj ch'as convertìo, l'assistensa ant la fé ëd tuti ij fidej, ël contròl contra le deviassion, l'agiut ressìproch.

J'apòstoj a j'ero ij cap naturaj vorsù da Gesù.
Dacant a j'apòstoj, as treuvo ëdcò j**ansian*, ch'a agisso tanme consejé dj'apòstoj.<br />
Dagià che ël nùmer ëd fidej a aumentava, j'apòstoj a l'han dovù serne an minca sità dij cap ([[vësco]], [[prèive]] - o ansian - e [[diaco]]) ch'a goernèisso ant la comunità la presensa e l'autorità ëd Gesù.
Ël sign ëd costa sernia a l'era l'amposission dle man an sla testa ëd la përson-a sernùa da part ëd l'apòstol (pì tard rampiassà dal vësco).
Cost rit a l'é stàit ciamà [[ordinassion]].

A la fin dël I sécol a-i é gia na distinsion ëd fonsion ant la gerarchìa:
*ël vësco (ἐπίσκοπος, *dzorvijant*) a l'é ël cap ëd la comunità, sucessor ëd j'apòstoj, sènter ëd la comunion dij cristian, sign ëd la presensa ëd Gesù.
A giuté ël vësco a-i son:
*ij presbìter (*ansian*) për la guida spiritual ëd la comunità
*ij diaco (*servent*) për l'organisassion material
Tuti ij cristian ch'a fan nen part ëd la gerarchìa a son ciamà *làich* (da λαὸς), *pòpol*).

=== A parte dal II sécol ===
Antra ël II e ël III sécol, le vàire comunità cristian-e as organiso an sël terìtòri, scond ël *prinsipi d'acomodament*, an copiand le division aministrative dl'amper roman (provinsa, diòcesi e via fòrt).
Ël cap ëd la comunità cristian-a a l'era ël vësco, giutà dai prèive e dai diaco.

Pì la sità a l'era amportanta ant l'organisassion [[siviltà roman-a|roman-a]], pì ël vësco ch'a-i era a l'era considerà amportant e a podìa esercité un contròl an sij vësco davzin.
A l'é për lòn che dij vësco a l'han arseivù ël tìtol ëd *patriarca* o ëd *metropolita'' (arsivësco).
Ij vësco locaj a l'han ancaminà a dipende dai metropolita, ij quaj a dipendìo a soa vira dai patriarca.
Le Cese metropolitan-e a l'avìo dij vësco sufragan (visadì ch'a concorìo a l'elession dël metropolita) e ël patriarcà a l'era formà da vàire Cese metropolitan-e, dont la pì amportanta a l'era cola dla sede patriarcal.

### Al di d'ancheuj
Al di d'ancheuj la Cesa a l'é partagià da na mira teritorial an diòcesi, dont a la testa a-i é un vësco, sucessor ëd j'apòstoj e sign visìbil ëd la presensa ëd Gesù, dal qual a arsèiv soa autorità.
An ossident, për sòlit, ij vësco a son nominà dal vësco ëd Roma.
Antra ij vësco a-i son dij tìtoj d'amportansa: patriarca, arsivësco, vësco.

Tuti ij vësco a formo ël colege episcopal, dont ël cap a l'é col ëd Roma, antant che sucessor ëd Pero.
Ël colege dij vësco, cand ch'as radun-a, a forma ël concili ecuménich.
L'ansem dij vësco an na region o nassion a forma na conferensa episcopal.
Ël vësco a l'é giutà dai prèive, ij diaco e d'àutri ministr minor.
Ij prèive e ij diaco a son ordinà dal vësco.

Categorìa:Cristianésim