Giorgio Vasari

**Giorgio Vasari**, a l'era nassù a Aress ai 30 ëd luj dël 1511 e a l'é mòrt a Firense ai 27 ëd giugn dël 1574.

## Formassion
Vasari a l'é stàit n'anlev ësvicc ëd Gulielm da Marsèja, brav vedrié, al qual a l'era stàit arcomandà da sò parent Luca Signorelli, pitor. A disset agn, ël cardinal Silvio Passerin a lo manda a studié a Firense anté ch'a frequenta 'l laboratòri dlë scultor Baccio Bandinelli e 'l sìrcol d'Andrea del Sarto e sòj student Ross Fiorentin e Jacopo Pontormo. A Fiorensa a conòss ëdcò Michelàngel pòch anans sò tramud a Roma dël 1532, cand a l'é intrà al servissi dël cardinal Ipòlit dij Médici. St'ancontr a anfluensa tant la pitura 'd Vasari.

## Soe euvre
### Pitura
Dël 1529 a l'ha visità Roma anté ch'a l'ha studià j'euvre ëd Rafael e d'àutri artista dl'Arnassensa roman-a. Le piture maneriste ëd Vasari a son stàite apressià pì cand a l'era viv che peui. Dël 1547 a l'ha completà l'ala dla canslerìa 'd *Palazzo della Cancelleria* a Roma con ëd fresch ch'a l'han arseivù 'l nòm ëd *Sala dei Cento Giorni*. A l'é stàit tòst angagià dai mèmber dla Famija Médici a Fiorensa e Roma, e a l'ha travajà 'dcò a Nàpoli, Aress e d'àutre sità.

La pì part ëd soe piture a esisto ancora ancheuj e la pì amportanta a l'é l'euvra dle muraje e dij plafon ant la *Sala di Cosimo I* a Palass Vej a Firense, andoa chiel e sòj assistent a l'han travajà dal 1555 e ij fresch a son stàit anandià da chiel ant la granda cùpola dël Dòm ëd Firense; a son stàit furnì da Federico Zuccari con l'agiut ëd Giovanni Balducci. Chiel a l'ha 'dcò giutà a organisé la decorassion dlë *Studìolo*, che adess a resta un tòch ëd Palass Vej.

Ëd chiel as goerna ëdcò n**Autoritrat'' dël 1566-1568 ([[euli]] su tèila, 100,5x80 centim; conservà a la [[galarìa dj'Ufissi]] a Firense).

=== Architetura ===

Vasari a l'é stàit mèistr dël [[Architetura manerista|Manerism]] e a l'ha travajà për squasi tuta soa vita artìstica ant la sità 'd Firense, dzortut mersì ai travaj che a-j dasìa da fé la [[famija]] fiorentin-a dij Médici.

Vasari a l'é stàit maraman pì bon da architet che da pitor. Soa [[lògia]] 'd Palass dj'Ufissi vzin a l'[[Arn]] a duverta la vista a l'estremità ëd soa longa e strèita cort, n'esempi ùnich d'urbanìstica ch'a fonsion-a 'me piassa pùblica e che, se considerà 'me 'n viasseul, a resta ùnica grassie a sòj trat architeturaj uniform. La vista dla lògia dal fium Arn a mostra che, con ël Coridor ëd Vasari, a l'é un-a dle pòche struture arlongh ël fium ch'as duverta vers ël fium midem e a smija ambrassé l'ambient dla riva fluvial.

A Fiorensa Vasari a l'ha 'dcò batì ël longh passage, ancheuj ciamà [[Coridor ëd Vasari]], ch'a gionza j'Ufissi con [[Palass Pitti]] an sl'àutra riva dël fium. Ël coridor sarà a passa arlongh l'Arn dzora d'arcà, a traversa 'l Pont Vej e a anvlupa l'esterior ëd vàire costrussion dël pont edificà.

A l'ha 'dcò arnovà le cese dl'[[età ëd mes]] ëd [[Santa Marìa Neuva]] e [[Basìlica ëd Santa Cros (Firense)|Santa Cros]]. An tute e doe a l'ha gavà 'l [[còro àut]] e 'l plafon e a l'ha armodlà 'l [[còro]] daré conforma 'l gust manierista 'd sò [[temp]]. An Santa Cros a l'é stàit responsàbil dle piture dl**Adorassion dij Mago* ch'a l'é stàita comissionà da Papa [[Pio V]] dël 1566 e a l'é stàita completà an [[fërvé]] 1567. A l'é stàita restaurà ëd recent, prima 'd na mostra dël 2011 a Roma e [[Nàpoli]]. Giorgio Vasari a l'ha travajà ëdcò an la Cesa ëd Santa Cros ëd [[Bòsch Marengh]] ([[Provincia ëd Lissandria|Lissandria]]).

Dël 1562 Vasari a l'ha batì la cùpola otagonal dla [[Basìlica dla Madòna dl'Umiltà]] a [[Pistòja]], n'amportant esempi d'architetura manierista

A Roma Vasari a l'ha travajà con Giacomo Barozzi da Vignola e Bartolomeo Ammanati a la [[Vila Giulia]] ëd Papa [[Giulio III]].

=== Le Vite ===

Soens ciamà "ël prim stòrich d'art",, Vasari a l'ha anventà 'l géner dl'enciclopedìa dle biografìe dj'artista con soa euvra *Le Vite de' più eccellenti pittori, scultori, ed architettori, da Cimabue insino a' tempi nostri* (*Le Vite dij pì Ecelent Pitor, Scoltur e Architet*), dedicà al granduca [[Còsim I Médici]], ch'a l'é stàita publicà për la prima vira dël 1550. A l'é stàit ël prim ch'a l'ha dovrà 'l mòt [[Arnassensa]], bele che na cossiensa dla corent "arnàssùa" a l'era già presenta ant j'art dal temp d'[[Leon Battista Alberti|Alberti]] e chiel a l'é 'dcò stàit col ch'a l'ha definì l'[[Art gòtica]], combin che chiel a l'ha dovrà mach la definission *gòt*, associà a n'idèja d'art djë stij bàrbar germànich contrari a col latin. *Le Vite* a conten-o ëdcò 'n tratà sij meud e le técniche dovrà ant j'art. Ël lìber a l'é stàit parsialman riscrivù e slargà dël 1568 con la gionta dij ritrat gravà dj'artista (dont cheidun revà).

L'euvra a l'é nòta për favorì motobin Firense e a tend a atribuì ai fiorentin tùit ij dësvlup ëd l'[[art dl'Arnassensa]], pr'esempi l'anvension dla [[gravura]]. L'art venessian-a an particolar (tanme tuta ël rest ëd l'art europenga), a l'é motobin ignorà ant la prima edission. Fra la prima e la sconda edission Vasari a va a [[Venessia]] e dòp la vìsita a da motobin pì d'atension a l'art venessian-a (ancludend ant soa euvra ëdcò [[Tissian]]), ma a l'ha falo sensa rivé a 'n giudissi neutral an s'argoment.

Le biografìe ëd Vasari a son pien-e d'amusant petegolam. Vàire conte a son vere, mentre d'àutre a son legende; pr'esempi la conta ëd [[Giotto di Bondone|Giotto]] che da giovo a l'ha piturà na [[mosca (animal)|mosca]] an s'un quàder ëd [[Cimabue]] che 'l vej mèistr a l'ha tentà dë scassela chërdendla vera a riva da na midema conta greca antica sël pitor [[Apel]]. Comsëssìa con dle cite ecession ël giudissi estétich ëd Vasari a l'é mostrasse obietiv e aùss. Chiel a l'ha nen sërcà le dàite precise dj'euvre e dij përsonage, 'me a fan jë stòrich d'art modern, e naturalman soe vite a son për la pì part dij pitor a chiel contemporani e dla generassion dlongh anans. Ij rìtich modern, con ij neuv materiaj disponìbij për j'arserche, a l'han coregiù vàire 'd soe dàite e atribussion.

Vasari a anclud dë sbòss dla vita soa pròpia a la fin ëd *Le Vite*, e a gionta d'àutri detaj ëd chiel e 'd soa famija ant la biografìa ëd Lazzaro Vasari e [[Francesco de' Rossi Salviati]].

Scond lë stòrich Richard Goldthwaite, Vasari a l'é stàit un dij prim autor ch'l'han dovrà 'l mòt "competission" (o *concorrenza'' an italian) con sò sens econòmich. A l'ha dovrala pì che na vira e dzortut ant l'achit dla vita 'd Pietro Perugino, spiegand le rason dla supremassìa artìstica 'd Fiorensa. Da la mira ëd Vasari, j'artista fiorentin a son ëstàit ecelent përchè a j'ero afamà e a j'ero afamà përché a-i era na rudia competission antra 'd lor pr'otnì le comission djë sgnor. Sta competission, a dis, a l'é "un dij nuriment ch'a-j manten".

## A pòrto sò nòm
* Ca Vasari

## Nòte


Vasari, Giorgio
Vasari, Giorgio
Vasari, Giorgio