Lira

__TOC__

La **lira** a l'é n'unità d'amzura ëd massa roman-a, ch'a la peisava anviron a 327 grama. 

A l'era dovrà 'cò për la definission dij valor fiscaj (visadì për fé 'l cont ëd j'ampòste), che as contavo soèns an *lire d'òr* ò an *lire d'argent*. Për tut ël Medioev (fin a l'adossion dël sistema métrich decimal) a l'é stàita l'unità pì spantià an Euròpa tant coma pèis che coma moneda. D'àutra part già ij pèis campion dij grech a l'avìo la forma 'd na moneda, e fin ch'a l'é dura-ie la convertibilità dla moneda an efet ij concet ëd pèis e moneda a restavo intercambiàbij.

An italian la lira a l'ha pijàit doi nòm diferent a sconda ch'a fussa dovrà coma moneda (*lira*) ò coma amzura 'd pèis (*libbra*). Sòn a l'é nen rivà tant an anglèis che an russi, fransèis e piemontèis, andoa moneda e pèis a son sempe restà omònim.

## La lira coma pèis

Contut ch'a fussa dovrà daspërtut an Euròpa për tut ël Medioev, al dì d'ancheuj coma sistema ëd pèis la lira a l'é restà bele mach che an Anghiltèra (e ant ij pais dont coltura comersial a deriva da cola anglèisa), andova a l'ha dàit la lira anglèisa (an anglèis *pound*, abrevià an *lb* ant ël Sistema imperial). 

Dël 1958, jë Stat Unì e ij pais dël Commonwealth of Nations a son butasse d'acòrd për n'unificassion dël valor ëd la lira-pèis, che sot a costa definission a ven dita *lira antërnassional* e a la resta basà ansima a l'antica *Lira avoirdupois* anglèisa. La lira antërnassional a l'é stàita fissà a 453,59237 grama. Dël 1963 l'òbligh ëd dovré costa lira-sì a l'é stàit fissà ant ël Regn Unì con ël *Weights and Measures Act* (At dij pèis e dj'amzure). Ën chitand la costuma dë divide na lira antra 12 onse, cola antërnassional a në val 16.

### Minca pòst (e mësté) a l'ha sua lira

An soa longa vita la lira-pèis a l'é stàita ridefinìa vàire vire, a sconda dij pòst e dle fonsion. Ën essend però un-a dle base fondamentaj dël comersi ëd bin mòbij antra mërcà diferent (e dle vire motobin lontan), cola dla verìfica dij pèis campion a l'é sempe stàita na fonsion motobin controlà. Vàire vire, quindi, a determiné 'l cambi 'd valor ëd la lira a l'é stàit pitòst un chèich but pràtich, che nen n'eror casual dovù a la tecnologìa dël temp. Pitòst, dj'eror parej a peul bin esse ch'a sio stàit responsàbij ëd le diferense antra j'amzure locaj dij bin imòbij, coma trabuch e pé liprand. 

Le diferense antra pèis ëd la lira dle vire a l'han avù dj'efet ëdcò ant sël mërcà dël travaj. Dël 1395 a Turin doi amprenditor (Antòni Cornaja e Fransesch Dj'Angelet) a posso an consej comunal për unifichè ij pèis con coj ëd Moncalé. Ën essend che la lira 'd Moncalé a l'era pì greva, ij tessior turinèis a pijavo travaj mach da j'amprenditor ëd Moncalé, che a felo a jë smijava dë vagné dë pì quand che an efet a jë pagavo franch midem. Ant ës cas-sì i s-ciairoma na pression *polìtica* anvers a na ridefinission dij pèis.

A deje autorità a na definission ëd *lira* pitòst che a n'àutra a restava donca dzortut l'amportansa e 'l bon nòm dël mërcà ch'a la dovrava e controlava. Dij temp dël medioev, ël mërcà fondamental për ij mërcandin europengh a l'era col ëd le fere dla Campagna fransèisa, a meridion ëd Paris. Sòn 'cò për ij piemontèis, dzortut coj d'Ast, ma a manco pa j'esempi `d contrat basà ansima a le fere dla Campagna ëdcò antra mërcandin turinèis e 'd Moncalé. Ën fasend ancontré negossiant ëd tut ël mond, ste fere a restavo lòn che al dì d'ancheuj a podrìo esse Wall Street ò la Borsa 'd Londra e a l'han avù n'anfluss motobin grand ansima a tuta la stòria dij pèis e dle monede medioevaj ossidentaj.

An Anghiltèra, pr'esempi, l'amzura pì davsin-a a la *lira piemontèisa* a l'era dita *lira 'd Troy* (373,24 grama, ciamà parej da 'nt ël mërcà fransèis ëd Troyes, sempe 'nt la region ëd la Campagna). La lira 'd Troy a l'è stàita chità da j'anglèis ai 6 ëd Gené dël 1859, an favor ëd la *lira d'Avoirdupois*, ch'a la pèisa ~0.453 grama e a l'era stàita anventà dël 1303 dai mërcandin ëd Londra. Àutre forme 'd lira a j'ero dedicà a dij comersi particolar, pr'esempi col dla lan-a e col dël gran, për riesse a fé dj'unità ch'a fussa belfé tant produve che tramudé. Antra le *lire-pèis* ëstòriche anventà ant ij mërcà fransèis a-i é 'cò cola *lira sterlin-a* (an fransèis *livre esterlin*, për un pèis ëd 367,1 grama) che an Fransa a l'é dovrasse antra ij sécoj ch'a fan IX e XIV, e dont bele che tuti al dì d'ancheuj a penso ch'a sia nà coma moneda anglèisa.

### Sotamzure e mùltiplo
Daspërtut la lira a l'era fàita ëd 12 onse, a truch e branca le mideme che as dòvro 'cò al dì d'ancheuj ant ël comersi dl'òr e dij metaj pressios, dle vire 'cò an col dj'opaj (an anglèis a jë diso *Troy ounces*, e a son l'ùnica forma dla *lira 'd Troy* ch'a sia restà legal ant ël comersi dël Regn Unì).  

An Piemont as në dovrava 'cò 'n mùltiplo ciamà **[[rub]]**, ch'a valìa 25 lire (9,22 chilo) e ant ël comersi a fasìa la fonsion ch'a l'é peui passaje al **[[miriagram|miria]]**, dapress a l'adossion dël sistema métrich decimal. Ël rub a l'é dovrasse anco' an temp motobin recent: un contrat dël 1799 antra la comun-a 'd Corgnè e Monsù Michel Bruneau (dla Comba d'Isère) a trata la cession ëd 150 rub ëd sal.

An Anghiltèra a-i resta na version local dël *rub* che però a val nen 25 ma 28 lire, e as ciama *quarter* (un quart). An campagna comsëssìa j'anglèis a dòvro dzortut l'amzura da 14 lire, ch'a diso *stone* (pera).

## La lira coma moneda

Passa-ie ij temp ch'a l'era la denominassion ëd moneda pì spantià an Euròpa, al dì d'ancheuj la *Lira* a l'é anco' dovrà an vàire nassion, coma pr'esempi Libia, Turchìa e dzortut Regn Unì. Për la lira anglèisa la costuma an Italia a l'é 'd nen ciamela *lira*, ma pitòst sterlin-a, për evité confusion, ma as trata comsëssìa sempe 'd *lire*. An Italia la lira italian-a a l'é dovrasse fin al 1 ëd Gené dël 2002, quand a l'é passasse a l'euro.
### Evolussion ëd la lira moneda
Dapress a j'arforme monedarie ëd Carl Magn *lira* a ven a esse 'l nòm ëd la moneda dl'Imperi Roman Sacrà. Con ste arforme na *lira* a ven dividùa antra 20 sòld ò pura 240 dné. Quindi 12 ëdné për fé un sòld. Coma sistema ëd cont, ës sistema nen decimal a resterà dovrà fin al 1971 an Anghiltèra, con ij sòld ciamà sielin e jë dné ciamà penny. Col temp an vàire pòst a-i nasseran ëdcò dj'àutre unità, coma la parpajòla da doj sòld e mes, ël gròss (4 ëdné) e l'òbol (mes ëdné).

An pràtica, ël but ëd l'arforma carolin-a a l'é col ëd fissé la porsion d'argent bon ch'a l'ha da ess-ie andrinta a le monede, an manera ch'a-i sia la possibilità dë podèj bat-je an pòst diferent con dij tass ëd cambi ciàir. L'idèja a l'era che për tant che la lira a l'avèissa na facia diferenta a sconda d'andoa ch'a la batìo, na moneda con l'istess nòm a dovìa sempe avèj ël midem valor. Da 'nt la lira carolin-a a-i ven ël nòm ëd la Lira piemontèisa (con sò Liron da 3 lire), che peui a-j andrà a la Lira italian-a dapress a l'Unificassion italian-a. 

Creà dël 1562 coma moneda dla Stat Sabàud da Emanuel Filibert, la *Lira piemontèisa* a l'ha pijàit l'ardità dla *lira astësan-a* e dij *tornèis* ch'a l'avìo costumà ij mërcandin a *pensé an lire* për vàire sécoj. Dël 1793 (dij temp dla Rivolussion fransèisa) a l'ha peui chità la veja division an sòld e dné për passé a dovré ij *centésim*. 

Ël sistema decimal a-j piasìa a j'anluminista e a j'amprenditor për via ch'a l'era pì còmod, mach che a gavé ij nòm vej ëd la moneda as andava contra a dle tradission secolar. Parèj dapress a st'arforma a son na-ie le costume popolar dë ciamé *sòld* la moneda da 5 centésim e *des sòld* la mesa lira. L'ironìa dla popolassion piemontèisa anvers a j'arforme *fransèise* dla moneda a farà nasse 'cò l'espression *sòld dël pento*, che an prinsipi dël 1800 as riferìa ai dent ëd la coron-a dle monede imperiaj dël Regn d'Italia ëd Napoleon Bon-a-part. Comsëssìa, dapress a la sconda anession a la Fransa la moneda corenta an Piemont a sarà nen *cola dël pento*, ma 'l franch, e la lira a sarà torna dovrà mach dapress a la Restaurassion.

### Na definission balarin-a
Coma tute j'amzure medioevaj, 'cò la lira-moneda a l'é sempe restà pitost balarin-a coma definission. Ma la question ant ël cas ëd la moneda a l'é nen colegà a dij particolarism locaj, quant pitòst a la definission precisa dàita da Carl Magn: an temp d'anflassion d'argent për bate moneda a-i në sarà nen vàire, ma la moneda cita a l'avrà da esse batùa franch l'istess, për podèj fé travajé l'economìa. Për rimedié as batran djë dnè con pòch argent andrinta, ën sbassandne 'l valor unitari. Parèj a resta atestà da 'nt ij papé dla comun-a 'd Turin che, dël 1277, la svalutassion a l'avìa mnà a bate moneda amperial a 18 ëdné për sòld (al pòst ëd 12), con n'anflassion dël 50%. La moneda an question a l'era batùa a Vienne, capital dël Delfinà, antlora motobin colegà a l'economìa piemontèisa.

Nen sempe lë sbassament dël tass d'argent a vnisìa diciarà, e vàire comun-e d'antlora a son profitassne për vagné an manera disonestạ, dand-je dapress a na costuma anandià già sot a l'Imperi Roman. A-i në ven che vàire contrat medioevaj, ant sël pat dë definì la valuta dël pagament, a buto nèir ansima a bianch che paghé a venta *an sòld bon*, ën obligand chi a paga a serne le monede an manera ch'a sio nen tarocà. An finitiva, quindi, costi truschin a-j fasìo fé a le comun-e na gran bruta figura ant sëj mërcà e a vnisìo a pianté pì darmagi che profit. Dël 1270 Ast as treuva parèj a dovej bate moneda con un dissègn neuv për podejla conòsse da cola veja tarocà, e a conferma dla pì gran autorità dle fere dla Campagna l'arferiment ch'a pija a l'é col dël gròss tornèis.

### Emission e sircolassion ant l'economìa piemontèisa
Gavà ij tornèis ch'as dovravo për ij gròss afé, le lire dovrà ant ël Piemont medioeval a vnisìo batùe an vàire pòst diferent. A le prime emission ëd Vienne a son giontasse cole 'd Susa (dël sécol ch'a fa XI), d'Ast (da la mità dël sécol ch'a fa XII) e 'd Cesan-a (che coma Vienne a fasìa part dël Delfinà). Comsëssìa, a smija che 'l Piemont a sia tornà a n'atività 'd comersi basà ant sla moneda pitòst an ritard, rispet ai pòst pì dësvlupà dl'Euròpa ossidental. Le fere comersiaj che a son l'ànima dël comersi medioeval e pòst prinsipal andoa dovré la lira, an Piemont a ven-o atestà coma spantià mach dapress a la mità dël sécol ch'a fa XII. 

An particolar a son atestà ij mërcà d'Ast, ëd Cher, ëd Noara, ëd Salusse, ëd Torton-a e Vërsèj. A completé la lista dle *gran sità* dl'economìa medioeval piemontèisa a son atestà 'cò 'd gròss mërcà an dij pòst che peui a l'han smonusse soa amportansa comersial ant ij sécoj a lë vnì, coma Castlët, Majon e Vërzeul. A testimonié 'l dësvijesse dël comersi e dël passagi ant le tère subalpin-e a-i é 'cò, già dël sécol ch'a fa XI, l'overtura dël mërcà 'd Pòrta dla Pau, an Osta, ant sla stra dël Cit San Bernard. Da armarché coma antra le *prime potense* d'antlora a-i sia pa Turin, che anco' për vàire temp a sarà nomach un paisòt sensa gran amportansa ant l'economìa dla region.

Se l'emission astësan-a a vnisìa da la potensa comersial ëd la sità, dij temp dël medioev a decide andoa bate moneda për sòlit a l'era dzortut la geografìa dij giassiment d'argent. Për evité j'arzigh gropà a dij traspòrt esagerà longh, për tut ël medioev la moneda a l'é batusse andoa as trovava la materia prima për felo. An Piemont ij giassiment a j'ero tuti cit, con l'ecession dle minere d'òr an Valsessra, ant sël Mont Isolà, andoa dël sécol ch'a fa XIII a l'é sta-ie miraco l'ùnica andustria mineraria stàbil dël Piemont medioeval. A-i ero 'cò dij cit giaciment d'argent, òr, aram e fèr, ant ël Canavèis, an Val d'Osta e ant ël Bielèis e Vërslèis, che però a giustificavo mach n'atività ocasional.

## La lira ant la coltura popolar piemontèisa

An Piemont la lira a l'é restà ant ël parlé corent dzortut coma amzura ëd valor, ma a manco 'cò nen dj'esempi d'espression proverbiaj ch'as viso bin ëd soa fonsion coma pèis. Jë *dné* a son restà dzortut ant ël gieugh dij Taròch, ma pì an general an tuti ij gieugh dle carte basà ant sëj mass a l'italian-a.

Soèns ant ël parlé dij piemontèis j'espression *lira* e *franch* a son intercambiàbij, coma dël rest a son sempe stàit ant la Fransa dël Vej Regim. Ij franch a j'ero an orìgin na coniassion an òr për un contravalor ëd na lira tornèisa, e quindi a l'era mach normal dovreje coma sinònim ant ël comersi. A l'é belfé che a creé st'ambivalensa ant la testa dij piemontèis a l'abia contribuì 'cò la sconda anession a la Fransa, quand për vàire agn a esse dovrà a l'é stàit pròpe 'l franch ëd Napoleon.

### Proverbi
*A val pì n'onsa 'd fortun-a che na lira 'd siensa (ëd talent)
*Carn ch'a së stira a val gnanca un sòld la lira (andoa *sòld* a l'é moneda e *lira* a l'é pèis)
*A lira, sòld e dné (con ël sust ëd *fin-a a l'ùltim centésim*)
*A-i va 20 sòld për fé na lira
*A-j manca disneuv sòld për fé na lira (visadì *esse sensa 'n pich an sacòcia*)
*Ròba da quatr sòld (visadì *da bon pat*)
*Avej ëd sòld (visadì *esse sgnor*)
*Adieu, ij mè sòld (visadì *i son bele panà*)
*Dé 'l sòld dla giassa (visadì *paghé j'anteressi d'un préstit*)
*Avejne për ij sò dné (visadì *avejne 'sé*)
*Carià dë dné coma 'n can ëd quajëtte (visadì *scanà*)
*A ponta dë dné (visadì *an contant*)
*Dné sech (visadì *contant*)
*Dé via dë dné për caté 'd fum (visadì *campé via ij sòld*)
*Ess-ie gnun dné ch'a lo pago (visadì *sensa pressi*)
*Fé dë dné ant sla pel dij poj (visadì *gavé sangh da 'nt le rave*)
*Nen valèj doj dné forà (visadì *esse sensa valor*)
*Për jë dné a vendrìa sò pare (dit ëd na përson-a mach tacà ai sòld)
*Re da dné (visadì *sgnor*)
*Jë dné e mi i stoma mal ansema (visadì *i son un ch'a-j pias ëspende*)
*Dné mòrt (visadì *capital ch'a da nen frut*)
*Jë dné a fan ij sòld e ij sòld a fan le lire, e tuti ij pòch a fan ij pro
*Jë dné a son ël second sangh
*Jë dné a son coma la sabia: daspërtut a-i në resta
*Chi a fa jë dné a l'adora ij sò dné
*Chi a l'ha dë dné as fa sò afé
*Pòchi dné, pòca festa
*Jë dné a ven-o al pass e as në van al galòp
*L'amor a fa tant, ma jë dné a fan tut
*Jë dné dj'àutri a son misteri doloros
*Ëd fede e dë dné a-i në j'é mai da sgairé
*Sensa dné as fa gnanca canté 'n bòrgno
*Dné a paga, caval a tròta
*Dné sotrà a fan gnun aquist
*Sensa dné e mangiament as rintra nen an Parlament
*Sensa dné ij prèive a diso nen mëssa
*Chi a mostra jë dné a mostra 'l cul
*Dné e amicissia a-j rompo 'l còl a la giustissia
*Dné a fa dné
*Chi a sa nen lo ch' fé djë dné, ch'as buta a litighé e a fabriché
*A diso che lë dné a fa tut, ma për tant ch'a fasa chiel për noj a farà sempe meno che lòn che noj i foma për chiel
*Mità dné e mità consèj
*Jë dné a l'han la pèis: as taco ai dì
*Dné e pecà gnun a jë sa
*Pecà e dnè a l'é 'n brut stimé (visadì *malfé a giudichesse*)
*Vardlo bin, vardlo tut, l'òm sensa dné com a l'é brut
*Chi ch'a serv jë dné a perd la fé

## Nòte e arferiment

Categorìa:Amzure piemontèise
Categorìa:Monede
Categorìa:Filologìa piemontèisa