Victor Hugo

Dzortut avosà tanme scritor e poeta an lenga fransèisa e òm polìtich an Fransa, **Victor-Marie Hugo** a l'é stàit ëdcò dissegnator.
A l'era nassù a Besançon ël 26 ëd fërvé dël 1802, tersa masnà dël capitani (peui general) Joseph Léopold Sigisbert Hugo e ëd soa fomna Sophie.
Soa biografìa a peul esse dividùa an set perìod.

### L'anfansia (1802-1815)
L'anfansia d'Hugo a l'é stàita assé giojosa.
Con so pare ant l'armada, da masnà a viagiava soèns.

A sinch agn a l'é andàit dapress a sò pare a Roma, Nàpoli, an sël Monsnis, a Avlin.
Dël 1811 an Ëspagna, cand sò pare a l'era cont dl'amper, goernador ëd Madrid, consejé dël re Giusep, cont ëd Cifuentes e marchèis ëd Siguenza.
Victor e sò frel Eugène a son ëstàit mandà al colege dij nòbij a Madrid, anté ch'as pensava ch'a l'avrìo gropà con l'aristocrassìa spagneula; ma costi-sì a-i consideravo d'anvasor.
Dla prima dël 1812 la situassion fransèisa a Madrid a l'era fasse dlicà e ël general Hugo a l'ha pensà bin ëd fé rintré soe fomna e le masnà a Paris.

Ant j'antërvaj antra costi viage, madamin Hugo a educava soe masnà a Paris, anté ch'a vivìo al nùmer 12 ëd passage dle Feuillantines; antra ij sò amis a-i era la cita Adèle Foucher.
A l'ancamin, a l'é stàita soa mare ch'a l'ha guidà le sèrnie literarie ëd Victor.

Ansema a sò pare, ël cit a l'é stàit ëdcò an Còrsica.

Drocà Napoleon, la posission dla famija Hugo a l'é dësblasse a l'amprovista.
Ël general, antërnà a Bloys, a l'é trovasse n'àutra fomna e madamin Hugo a l'ha dovù tramudé ant un cit alògg ëd contrà Bon-a-part.
Victor a l'é stàit mandà a la pension Cordier, an contrà Marguérite, për prontesse për l'École Polytechnique.

### Ël giovo portent (1815-1822)
Ij tre agn passà a la pension Cordier, le lession pijà a Louis-le-Grand, a son ëstàit amportant për chiel, dagià ch'a constituisso l'ùnica educassion sistemàtica e antrega ch'a l'ha arseivù.
A l'era fiamengh an matemàtica, superfissial ant jë studi clàssich e a lesìa con passion.
La passion për la literatura a l'é vnuje a quatòrdes agn e durant j'agn ëd la scòla a l'ha componù tuta sòrta ëd vers, òde, sàtire, acròstich, andvinaje, epopee e madrigaj.
A l'ha scrivù ëdcò na tragedia, *Irtamène*, a la fasson ëd Voltaire; na poesìa longa; un melodrama antitlà *Inez de Castro*; n'òpera còmica e na serie ëd tradussion dij clàssich.

Dël 1817 a l'ha otnù na mension d'onor da l'Academia Fransèisa për na poesìa an sël tema dla gòj ch'a-i ven da lë studi e da l'aplicassion; ancoragià da sòn a l'ha ancaminà a travajé a sò prim romanz *Bug-Jargal*.
Dël 1819 l'Academia dij gieugh floreaj a l'ha daje ël prim premi për na poesìa an sla restaurassion ëd la statua d'Enrich IV; as dis che a l'é an costa ocasion che Chateaubriand a l'ha dilo *ël giovo portent*.
D'àutra part, Chateaubriand a l'era sò model.

Antratant, so frel pì vej Abel a l'avìa ancaminà a fé seurte un giornal, durà pòch, Le conservateur littéraire.
Victor Hugo a l'ha contribuì a 's giornal con sò romanz *Bug-Jargal* e na gran quantità 'd pròse e 'd vers, ch'a valìo franch pòch.

La mòrt ëd soa mare dël giugn 1821 e sò arfud d'aceté 'd sòld da sò pare a l'han portalo a dovèj fé front a le dificoltà econòmiche: për n'ann antregh a l'ha vivù con 700 franch an na nìvola ëd contrà dël Dragon, n'esperiensa ch'a l'ha peui sfrutà ant ël përsonage ëd Marius dij *Misérables*.
Durant costi mèis a l'ha seghità a scrive con costansa e con cola fiusa an chiel-midem ch'a l'ha compagnalo për tuta soa vita.

### Ël perìod realista (1822-1827)
Dël giugn 1822, Hugo a l'ha publicà sò prim volum ëd poesìe, antitlà *Odes et poésies diverses*.
Gavà chèich vers sentimental adressà a soa amìa dl'anfansia Adèle Foucher (*Le vallon de Chérizy*, *À toi*, *Le regret*), j'euvre arcujìe ant ës volum a j'ero lòn ch'a-i andasìa për tiré l'atension ëd la cort e sòn a l'é sucedù.
An quatr mèis a son ëstàite vendùe mila e sinchsent còpie e un-a ëd coste a l'é rivà ant le man ëd Luis XVIII e a l'é piasuje.
Hugo a l'é vnù poeta dla famija real.

Ai 14 d'otóber 1822, Victor Hugo e Adèle Foucher as son mariasse con na sirimònia a San Sulpissi.
Victor as concilia con sò pare, ma ël mariage a l'é stàit vastà da sò frel Eugène che a l'era ëdcò chiel an-namorà dla sposa: a l'ha pijaje na crisi e a l'é vnù fòl.
A l'é stàit peui arcovrà e a l'é mòrt an manicòmi dël 1837.
Për manten-e la famija, Hugo a l'ha scrivù ëd romanz (tanme *Han d'Islande*, 1823) e d'artìcoj.

Dël 1824 a l'ha fondà la Muse française.
Ij contributor a 's giornal a formavo ël *Cenàcol*, na sossietà literaria ch'as rancontrava ant ij locaj ëd Charles Nodier, librari dl'Arsenal, e dont mèmber ëd prim pian a j'ero Hugo, Alfred de Vigny, Charles Nodier, Alexandre Soumet, Émile Deschamps e Delphine Gay.
Ëd costi giovo scritor mach Nodier a l'era franch arvolussionari e romàntich, antant che Hugo a l'achit a l'era diciairasse conciliador antra classicism e romanticism.
A ancaminé dal 1825, Hugo a resta viaman ëd pì anfluensà da Nodier: ansema a chiel a l'ha visità la Svìssera; a l'é andàit a trové Lamartine a St-Pont; a l'ha lesù dle balade alman-e.
Dël 1826 a l'ha publicà *Bug-Jargal* e an na neuva edission dj**Odes'' surtìa ëd col'ann a l'ha giontaje le ''Ballades'', anté ch'a së s-ciàira la transission dal classicism al romanticism.

=== Ël perìod romàntich (1827-1830) ===
Për la fin dël 1826 j'anandiator dël moviment romàntich fransèis, Chateaubriand e Lamartine, a j'ero artirasse për desse a la polìtica e na sconda ondà ëd romanticism a l'era an camin ch'a pijava dzorvent an sla literatura fransèisa.
Hugo a l'ha tòst capì la fòrsa d'ës neuv moviment e a l'ha decidù ch'a dovìa cavalchelo.<br />
Sò rompiment con la cort a l'é simbolisà da la publicassion d**Ode à la colonne*, anté che Hugo a pija le part dij marëssal ëd Napoleon contra j'ofèise fàitje da l'ambassador austrìach.

*Cromwell*, dël 1827, a resta ël prim drama stòrich romàntich.
A l'avìa gia butane giù na prima version për fërvé, ma ant ij mèis apress a l'é stàit ocupà a scrivne l'achit, ch'a resta na sòrt ëd diciarassion dij drit dël moviment romàntich.
La nos d'ës manifest a l'é l'atach contra la stagnassion dla literatura fransèisa, efet ëd le régole rèide ëd Boileau.
Costa avosà prefassion, publicà dl'otóber 1827, a l'ha falo dventé profeta e protagonìsta dla neuva scòla.

Lë sperimentalism a l'é a la rèis dj'euvre ëd cost perìod.<br />
L'euvra teatral *Marion Delorme* (1829), n'arflession polìtica-stòrica, a l'é stàita proibìa da la censura.
Ai 25 ëd fërvé dël 1830, *Hernani* a l'é stàit butà an sena al Teatro fransèis, con tòta Mars ant ël ròl ëd Doña Sol.
L'euvra a l'ha pòrtaje 15000 franch e Hugo a l'ha tramudà con soa fomna e le masnà an na ca pì gròssa davzin ai Champs Élysées.

=== La riussìa (1830-1845) ===
Con l'advent ëd la [[monarchìa ëd luj]] la vita d'Hugo a intra ant un perìod ëd quìndes agn ëd sucess.

Dël 1830, ij rapòrt d'Hugo con soa fomna a l'han ancaminà a andé pes e soa fomna a l'ha avù na relassion con lë scritor, e amis d'Hugo, [[Sainte-Beauve]]; a l'ha ëdcò ancaminà la redassion ëd *Notre-Dame de Paris*, publicà ant l'avril dl'ann apress otnend na gròssa popolarità an d'ambient anté ch'as lesìo pa 'd poesìe e ij [[drama]] controvers a j'ero nen apressià.<br />
Dlë dzèmber a arsèiv l'amirassion dj'anteletuaj për *Feuilles d'automne*.

Tut a j'andasìa bin: soe quatr masnà Léopoldine, Charles, François-Victor e Adèle a chërsìo bin; a l'era assè an oposission a [[Luis-Filip]] da esse considerà un màrtir sensa ess-lo për da bon; a l'ha tramudà an n'àutr alògg an piassa dij Vosges, anté che peui a l'avrìo fàit ël Musé Victor Hugo.<br />
Ëd novèmber 1832 a l'ha butà an sena *Le roi s'amuse*, censurà da la sconda sèira.
Ai 2 ëd fërvé 1833 a l'ha arpresentà *Lucrèce Borgia* dnans a 'n pùblich antusiàstich: a antërpreté la part ëd la prinsipëssa Negroni a-i era Juliette Gauvin, conossùa 'me [[Juliette Drouet]], ch'a l'é vnùita la morosa d'Hugo për pì che sinquant'agn.<br />
*Lucrèce Borgia* a l'é stàit ël penùltim sucess d'Hugo a teatro: dël 1833 *Marie Tudor* e *Angelo* a son ëstàit doi faliment; për un moment ël trionf ëd *Ruy Blas* ant ël 1838 a l'ha arciamà ij [[temp]] d*'Hernani*, ma la fin dël drama romàntich a l'é rivaje con la derota completa dij *Burgaves* ant ël 1843.<br />
Tutun an costi agn soa riputassion tanme grand poeta lìrich a l'é fissasse ëd fasson gorëgna.
Apress le *Feuilles d'automne* a son rivaje *Les chants du crépuscule* dël 1835, *Les voix intérieures* dël 1837 e *Les rayons et les ombres* ant ël 1840.

Dël 1839 Hugo a l'é candidasse për l'elession a l'[[Academia fransèisa]], ma a sò pòst a l'han elegiù [[Emmanuel Dupaty|Dupaty]].
A në scond tentativ a l'é stàit batù da [[Louis-Mathieu Molé|Molé]].
Na tersa vira, dël 1840, a l'é stàit elegiù [[Pierre Flourens|Flourens]].
A l'é mach al quart tentativ, dël 1841, ch'a l'ha fàila.<br />
An costi agn ëd popolarità ël temperament egoista d'Hugo a l'é dventa pes e si prima a l'avìa dle costume rigorose, adess a-j piasìa passess-la bin, lòn che soèns a scandalisava la gent.<br />
Ant ël 1843 a-j son rivaje doi colp dur: ël faliment dij *Burgraves* a l'é stàit complet e crasant e, dl'otonn, soa fija Léopoldine a l'é nià ant la [[Sen-a]].

Ël cìflis dij *Burgraves* a l'é considerà tanme ël moment anté che Hugo a l'ha bandonà la poesìa.
An efet, chiel a l'era giumaj tirà da la cariera polìtica e da la vita 'd mond.
Dël 1845 a l'é stàit creà pari ëd Fransa.

=== La polìtica e l'esili (1845-1870) ===
Hugo a l'era nen bon an polìtica.
Ant la ca dij pari a dovrava tanta [[retòrica]] ch'a l'era malfé pijelo an sël serio.
Apress l'[[arvolussion dël 1848]] a l'é presentasse për la pressidensa dla [[repùblica]], ma a l'ha pijà mach pòchi vot.

Rivà al podèj [[Napoleon III]], Hugo as opon an manera ciàira e decisa con na serie ëd dëscors.
Ai 14 dë dzèmber 1851 a l'é forsà a andé an esili e a scapa a [[Brussel]] travestì da ovrié.
Dl'ost 1852 a l'ha tramudà a [[Jersey]] e dël 1855 a l'é trasferisse a [[Guernsey]] andoa a l'ha catà ca Hauteville për abiteje.

Leugn da la Fransa a l'ha publicà vàire scrit an sla situassion polìtica fransèisa, a l'ha pijà 'd bala l'amperador an *Napoléon le petit* (1852) e a l'ha giutà esilià e republican an finansiandje.

Dël 1853 a l'ha publicà *Les châtiments*.
*Les contemplations*, dël 1856, a conten-o miraco la part pì durèivola dij sò vers lìrich.
Doi agn apress a l'ha componù la prima session ëd la *Légende des siècles*.<br />
Dël 1862 a l'é publicà ël romanz *Les misérables*, arseivù an manera trionfal.
A-j son ëvnùje apress *Les travailleurs de la mer* dël 1866 e *L'homme qui rit* ant ël 1869.

Ant ij darié agn ëd sò esili soa famija a l'é dësblasse: soa fomna a l'ha tramudà a Brussel anté ch'a l'é mòrta dël 1868 e tre agn apress a l'é mórt só fieul Charles.
Soa fija Adèle a l'é scapà con n'ufissial anglèis; mach Juliette Drouet a l'é restaje fidela.

=== Ij darié agn (1870-1885) ===
Drocà Napoleon III e stabilìa la repùblica, dlë stèmber 1870 Hugo a l'é rintrà a Paris, arseivù an trionf, e a l'é dventà cantor e profeta dla [[tersa repùblica]].<br />
Sò artorn a la vita polìtica a l'ha nen durà vàire.
A l'é stàit elegiù a la Ciambrea nassional ma a l'ha tòst dàit soe dimission.

Durant la [[Comun-a ëd Paris|Comun-a]] a l'ha tramudà a Brussel; a l'era ufrisse d'ospité ij comunard esilià, ma për sòn ël goern belgi a l'ha taparalo via.<br />
Rintrà a Paris a l'é stàit elegiù al Senà, ma a l'era nen ativ ant ij debà.
Tutun findi a soa mòrt a l'ha partissipà a le ciambree dël Senà, angagiand-se tra l'àutr për ël condon ai comunard, e dl'Academia fransèisa.

Dël 1883 a l'é mòrtie Juliette Drouet.<br />
Victor Hugo a l'é mòrt, motobin rich, a Paris ël 22 ëd magg dël 1885.
Conforma a soe volontà, sò còrp a l'é stàit butà an na cassia da pòver.
Për na neuit a l'han piassalo sota l'arch ëd trionf e peui a l'han sotralo al [[Panthéon]].

== La crìtica ==
L'idolatrìa ch'a l'avìo për chiel vàire dij sò amirator a l'ha provocà na reassion inevitàbila.
Possà da costa reassion, soe qualità grame - dzortut sò caràter - a l'han butà an ombra sò talent armarchèivol.
Tutun a l'é possìbil fé në stim pì echilibrà.

Da na mira stòrica Victor Hugo a l'é 'd sigura un-a dle përsonalità pì grande dla literatura an lenga fransèisa.
Soa anfluensa a l'é stàita motobin ancreusa e spantià: ant ij sò travaj as treuvo j'ambrion ëd tanti moviment ch'a-i son ëvnuje apress, tanme ij [[parnassian]], ij [[simbolista]], ij [[decadent]].
D'autor motobin diferent, tanme [[Charles Baudelaire|Baudelaire]], [[Paul Verlaine|Verlaine]] o fin-a [[Arthur Rimbaud|Rimbaud]] a-j devo cheicòs.<br />
L'anfluensa literaria d'Hugo a l'ha rësguardà dzortut la técnica.

Hugo a l'era franch nen l'arvolussionari ch'a disìa d'esse, ma a l'ha torna antroduvù ij [[méter]] e la cadensa dël sécol ch'a fa XVI e a l'ha rompù con jë schema rèid ëd Boileau.
D'àutra part, ij sò romanz a son pa al livel ëd coj ëd [[Balzac]] o ëd [[Sand]].
Tutun a l'é stàit mèistr dël lengage e na gran figura literaria, ël pì grand poeta an lenga fransèisa dël sécol ch'a fa XIX.

== Euvre prinsipaj ==
=== Literatura ===
* Irtamène (tragedia)
* Inez de Castro (melodrama)
* Odes et poésies diverses (poesìe, 1822)
* Han d'Islande (romanz, 1823)
* Nouvelles odes (1824)
* Bug-Jargal (romanz, 1826)
* Odes et ballades (1826)
* Cromwell (drama, 1827)
* *'Amy Robsart** (1829)
Publicà con në stranòm, a l'é n'arfassiment ëd ''Kenilworth'' dë [[Scott]].
A l'é stàit un faliment.
* Les orientales (poesìe, [[gené]] 1829)
* Les derniers jours d'un condamné (1829)
* Marion Delorme (1829)
* **Hernani** (1830)
Euvra teatral ch'a l'ha fàit ës-ciopé na vera bataja antra 'l mond literari tradissional e na neuva ondà dë scritor giovo.
* **Notre-Dame de Paris** (1831)
A l'é la stòria ëd na fomna motobin bela, disputà da 'n gheub e un [[prèive]] an-namorà.
* Feuilles d'automne (1831)
* Le roi s'amuse (1832)
* Lucrèce Borgia (1833)
* Marie Tudor (1833)
* Angelo (1833)
* **Claude Gueux** (1834)
La stòria ëd n'[[òm]] da la miseria a la [[ghijotin-a]] a dventa n'arflession an sna sossietà ch'a crea 'd përson-e arfudà e a traonda 'd vìtime nossente.
* Les chants du crépuscule (1835)
* Les voix intérieures (1837)
* Ruy Blas (1838)
* Les rayons et les ombres (1840)
* Le retour de l'empereur (arcòlta ëd poema, 1840)
* Les burgraves (1842)
* **Napoléon le petit** (1852)
Ambelessì Hugo a pija 'd bala ël colp dë stat dij 2 dë dzèmber 1851 ëd Luis-Napoleon Bon-a-part.
* Les chatîments (1853)
* Dieu (1855)
* Les contemplations (1856)
* **Les misérables*' (romanz, 1862)
*Les misérables* a l'é la ciadeuvra d'Hugo, e a l'ha avù un sucess motobin grand.
As trata d'un romanz épich con ëd sene memoràbij (parèj dla descrission dla [[bataja ëd Waterloo]]) e moral, andoa educassion, giustissia sossial e carità a son ës-ciairà tanme j'ùnich mojen për l'emancipassion da l'ignoransa e d'la miseria.
Costi miseràbij a son le vìtime ëd n'ordinament sossial dësgiust.<br />
Ël film realisà da [[Raymond Bernard]] dël 1933 a l'é vnù a esse n'euvra capital ant la stòria dël cine.

Jean Valjean, vej forsà, a treuva arpar dal [[vësco]] ëd Digne, Myriel, ma a-j pòrta via doe girìndole d'[[argent]] e a scapa.
Cand ch'a l'é arestà, ël vësco a testimònia për chiel.
Valjean a resta motobin tocà da tanta generosità e a cangia fasson ëd vive.<br />
Ël temp a passa e Valjean giumaj a marcia drit, an dovrand ël nòm fàuss ëd Madeleine.
Fantine, na pòvra fomna ancantà e bandonà con soa fija Cosette, a l'é arestà e maltratà dal comissari Javert; Valjean as buta an mes e a la fa liberé.
Javert a l'ha na conferma che Valjean e Madeleine a son l'istessa përson-a.<br />
Passaje dël temp, Champmathieu, un pòvr òm, a l'é pijà për Valjean, ch'a l'era ancor arsercà; apress na tormentà lòta anterior, Valjean a dësvèila soa identità an tribunal.
Lassà për un moment lìber, a vija Fantine ch'a sta për meuire e a-j fa sarament ëd cudì Cosette; peui a treuva sosta a Paris.
Cosette a va a servissi dal gram Thénardier.
Valjean, torna arestà da Javert, a scapa torna; ma tuti a chërdo ch'a sia mòrt nià.
A salva Cosette, portandla via da Thénardier, e a la buta a l'arpar.<br />
Adess as fa ciamé Fauchelevent: a dventa amis d'un giovo republican, Marius, ch'a veul bin a Cosette.
Durant ij [[batibeuj dël 1832]], Valjean a combat an sle baricade ansema a Marius e al dësbela Gavroche.
A-j dan an guerna Javert, pijà përzoné; con generosità a lo lassa andé lìber e peui a salva Marius ferì.
Chiel-sì, na vira varì, a maria Cosette.
Parèj Valjean a l'ha mantnù la promëssa fàita a Fantine: cand ch'a meuir, dacant a chiel a-i son, anvische, le girìndole dël vësco.
* Victor Hugo raconté par un témoin de sa vie (nòte autobiogràfiche dità a soa fomna, 1863)
* William Shakespeare (1864)
* Les travailleurs de la mer (1866)
* L'homme qui rit (1869)
* Actes et paroles (1872)
* L'année terrible (1872)
* Quatre-vingt-treize (1874)
* L'art d'être grand-père (1877)
* L'histoire d'un crime (1877)
* Discours pour Voltaire (1878)
* Le pape (1878)
* La pitié suprême (1879)
* Religions et religion (1880)
* Torquemada (1882)
* La légende des siècles (tersa serie, 1883)
* Combats politiques et humanitaires
Dij vàire travaj publicà dòp soa mòrt dai sò amis Paul Meurice e Auguste Vacquerie, ij pì anteressant a resto ël volum ëd nòte autobiogràfiche *Choses vues* e l'arcòlta ëd poesìe *Toute la lyre''.
J'àutre colession pòstume a l'han mach fàit dla mal a la riputassion dël poeta.

### Dissègn
* Ruines de Gros-Nez (1854-1855)

Hugo, Victor
Hugo, Victor
Hugo, Victor
Hugo, Victor