open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lenin

**Vladimir Ilyich Ulyanov**, mej conossù com **Lenin** (an russi Ленин), nassù ai 22 d'avril dël 1870, mòrt ai 21 ëd gené dël 1924, a l'é stàit n'avocat e un rivolussionari russi e ël leader dël Partì Bolsevich e dla Rivolussion d'Otober.

A l'é stàit ël prim leader ëd l'URSS e dël govern comunista d'apress dla Rivolussion dël 1917. Le soe ideje a son conossùe com *leninism*.

Dël 1891 a l'avìa laureasse an lege, ma soe atività polìtiche a l'han portalo a esse confinà an Siberia. Liberà dël 1900, a l'ha ancaminà a viagé për l'Euròpa. Dël 1917, an pien-a Prima Guèra Mondial, a l'é rientrà an Russia con dij finansiament alman. La Rivolussion d'Otober dël 1917 a l'ha portà a la conquista dël podèj da part dij Bolsevich, e Lenin a l'é vnù a cap dël govern.

Soa salute a l'é pegiorà man a man, e dal 1922 a podìa pa pi bogesse. A soa mòrt, dël 1924, sò còrp a l'é stàit ambalsamà.

Lenin
Neutron

Ij **neutron** a son ëd partissele nen carià dont la massa a l'é apopré la midema che cola dij proton, visadì
: m_n=1,67482 \cdot 10^{-24}g.

Categorìa:Fìsica
Rosa Luxemburg

**Rosa Luxemburg**, nassùa ai 5 ëd mars dël 1870 (o 1871), mòrta ai 15 ëd gené dël 1919, a l'é stàita na marxista alman-a nassùa an Polònia. 

Sò nòm ëd nàssita a l'era Rozalia *Luxenburg*; soa famija a l'era ebrea e chila a l'era la quinta ëd sinch masnà. Sò pare, negossiant ëd bòsch, a l'era Eliasz Luxenburg III e soa mare Line Löwenstein. 

La Luxemburg a l'avìa organisà ël partì comunista an Almagna, ma a l'é stàita massà da na fassion ëd drita ciamà ij Freikorps. 

Rosa Luxemburg a l'ha portà na serie ëd neuve ideje che a continuo a anfluensé ël comunism ancheuj. A l'avìa apogià la Rivolussion Russa ëd Lenin e ëd Trotsky, ma a vedìa che a stasìo fasend dj'eror antidemocràtich an organisand cola ch'as pensava a dovèissa esse na nassion pi democràtica. A insistìa ëdcò an sla libertà d'assemblea, libertà dë stampa, e an sl'abolission ëd la pen-a ëd mòrt. 

Dël 1913 a l'ha publicà un sagg (*L'Acumulassion dël Capital*) che a sosten che l'acumulassion dël capital a causa l'imperialism.

Luxemburg, Rosa
Mao Zedong

**Mao Zedong** (edcò **Mao Tse-tung**), nassù ai 26 dë dzèmber dël 1893, mòrt ai 9 dë stèmber dël 1976, a l'é stàit un dirigent comunista cinèis. A l'é stàit ël pi amportant òm polìtic ëd la Repùblica Popolar Cinèisa da la proclamassion dël 1949 fin a soa mòrt dël 1976.

A l'era nassù ant la provinsa ëd Hunan, da na famija paisan-a, e a l'avìa ancaminà a travajé ant na librerìa. D'apress ël 1920, a l'ha ancaminà a fé cariera ant ël Partì Comunista Cinèis, fin a vnì ël Segretari dël 1933. 

Antrament, a l'era s-ciopaje la Guera Sivil Cinèisa tra ij Comunista e ël Kuomintang, guidà da Chiang Kai-shek. Dël 1935 ël Kuomintang a l'ha batù vàire vire ij Comunista, ch'a l'han dovù scapé con la Lunga Marcia. Dël 1937 ij giaponèis e l'han anvadù la Cin-a e la Guera Sivil a l'é fërmasse. D'apress dla fin dla Sconda guèra mondial, dël 1945, la Guera Sivil a l'é torna ancaminà fin a la vitòria dij Comunista e a la proclamassion dël 1949 dla Repùblica Popolar ëd Cin-a.

Da col moment fin a soa mòrt, dël 1976, Mao Zedong a l'ha guidà la Cin-a.

Categorìa:Òm polìtich cinèis
Costantin

**Costantin I**, nassù 'l 27 Fërvé dël 272, mòrt ël 22 Magg dël 337, a l'é stàit n'imperator ëd l'Imperi Roman. A l'ha portà la capital ëd l'Imper Roman a *Bisansi*, adess Istanbul, (Turchìa). Com imperator, a l'ha ciamà la sità *Costantinòpoli*, che an grech a veul dì *"Sità ëd Costantin"*.

Për vnì imperator, a l'avìa combatù la bataja dël *Pont Milvi*. La tradission a veul che a l'ha vëddù an ciel na cros con le paròle  *IN HOC SIGNO VINCES* (an latin a veulo dì "an sto sign it vagnëras"), che a l'é passà a j'ansëgne cristian-e e che a l'ha vagnà la bataja.

Peui Costantin a l'ha fàit an manera che le persecussion dij Cristian a finìisso, e che le propietà dij cristian a fusso rendùe. A l'ha organisà ël Consili ëd Nicea, ma a l'ha pa batesasse se nen a la fin dla vita.

Costantin
Ciro ël Grand

**Ciro ël Grand** (an iranian کوروش بزرگ, Kurosh e Bozorg) nassù tra ël 590 e ël 576 prima ëd Nosgnor, mòrt ëd l'aost dël 530 prima ëd Nosgnor, a l'é stàit ël fondator ëd l'Imper e ëd la Dinastia Acheménid an Persia.

A l'era stàit sernù com rè dij pòpoj përsian a Anshan, a l'avìa batù ij Med e a l'era vnù Shah dël 599 prima ëd Nosgnor. Peui a l'ha slargà l'Imper batend Babilònia e la Lidia. 

A l'avìa liberà j'Ebré, a l'avìa butà fin a la schiavitù an tut sò Imper e a l'ha përmëttù a minca pòpol d'adoré soe divinità.

A l'é mòrt a Pasargade, anté a-i resta edcò soa tomba.

Categorìa:Sovran
Solesmes

**Solesmes** a l'é na comun-a fransèisa situà ant ël sud-est dël dipartiment ëd Sarthe ant la region dël Paìs dla Lòira.

Ij sò abitant a son ciamà *Solesmiens*.

## Comun confinant
* Avoise
* Juigné-sur-Sarthe
* Parcé-sur-Sarthe
* Sablé-sur-Sarthe
* Vion

## Colegament
*Abbassìa Saint-Pierre ëd Solesmes

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sarthe
Vaas

**Vaas** a l'é na sità e comun-a fransèisa, ant ël dipartiment ëd Sarthe, region dij Paìs dla Lòira.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sarthe
Douillet

**Douillet** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Paìs dla Lòira, ant ël dipartiment ëd Sarthe. As dëstend për na surfassa ëd 18,99 km², con  278 habitants abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 15 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sarthe
Jawaharlal Nehru

**Jawaharlal Nehru**, nassù ai 14 ëd novèmber dël 1889, mòrt ai 27 ëd magg dël 1964, a l'é stàit ël prim ministr ëd l'India për 17 agn, da quand a l'é vnùita indipendenta dël 1947 al 1964. A l'era nassù a Allahabad, ant l'Uttar Pradesh. 

Prima che l'India a l'avèissa l'indipendensa dal domini britànich, Nehru a l'é stàit ampërzonà vàire vòte. An costi perìod, chiel a scrivìa dle longhe litre a soa fija, Indira, dzor la stòria dl'India o dël mond. Ste litre a son franch bin scrivùe e a son stàite dij lìber ëd sucess quand a son stàite publicà con ij tìtoj ëd *Glimpses of World History* e *The discovery of India*. 

Sò pare Motilal Nehru a l'é ëdcò stàit na figura amportanta për la libertà ëd l'India, e soa fija Indira Gandhi e sò anvod Rajiv Gandhi a son stàit prim ministr ëd l'India. 

Nehru, Jawaharlal
Kwame Nkrumah

Ël dotor **Kwame Nkrumah**, nassù com **Francis Nwia-Kofi Ngonloma** ai 21 dë stèmber dël 1909 e mòrt ai 27 d'avril dël 1972, a l'é stàit n'amportant polìtich african. A l'é bin conossù përché a l'é stàit ël prim Prim Ministr (peui President) dël Ghana, e për ij sò sfòrs a favor d'un continent african unì. 

Apress d'avèj otnù ël prim diplòma dël 1930, dël 1934 a l'é andàit ant jë Stat Unì a studié, e peui dël 1945 a Londra. Dël 1947 a l'é tornà ant sò paìs, che ai temp a së s-ciamava Còsta d'Òr. Ai 6 ëd mars dël 1957, apress des agn ëd campagna për l'indipendensa dël Ghana, Nkrumah a l'ha vagnà j'elession e ël Ghana a l'é vnùit indipendent dal domini britànich.

A l'ha avù sempe pi 'd problema a governé, fin che dël 1966 a l'é stàit campà giù da un colp dë stat; apress a l'ha vivù com privà sitadin. A l'é mòrt dël 1972 an Romanìa anté ch'a l'era andàit për soagnesse.

Nkrumah, Kwame
Pero I ëd Russia

**Pero I ëd Russia** (Mosca, 9 giugn 1672 - San Peroborgh, 8 fërvé 1725), a l'é stàit në zar ëd Russia. 
A l'ha trasformà la Russia da un regn isolà ant na potensa transcontinental. A l'ha ëdcò fondà la sità ëd San Peroborgh che a l'é dventà capital ëd la Russia dël 1711. 

A l'ha cangià la società russa, an rendendla moderna com j'àutre nassion europee dël temp.

Categorìa:Zar ëd Russia
Saladin

Ël sultan **Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb**, nassù ai 25 dë dzèmber dël 1138, mòrt dël 1193 a l'é stàit n'avosà sultan àrab ai temp dle Crosià. Ant ël mond ossidental a l'é ëdcò ciamà **Saladin**. 

Ant ël mond mussulman a l'é motobin avosà përché a l'ha batù ij Crosià d'apress ëd vint agn ëd bataje. Soa pi gran vitòria a l'é stàita Hattin a luj dël 1187, e d'apress Gerusalem a otober dël midem ann a l'é stàita pijà dai mussulman e mai pi arconquistà dai Crosià. A l'é ëdcò arcordà për na serie ëd bataje vagnà e përdùe contra ël re Ricard I d'Anghiltèra, bataje mai decisive ma a la fin a favor ëd Salah ad-Din, quand che la Crosià ëd Ricard a l'é falìa e ël re a l'é tornà an Euròpa.

Ël Saladin a l'ha fondà la Dinastìa Ayyubid d'Egit, ëd Siria, dlë Yemen, dl'Iraq.

Categorìa:Sovran
Soliman ël Magnìfich

**Soliman I** (سليمان *Sulaymān*, Süleyman; *Kanuni Sultan Süleyman* an turch), nassù ai 6 ëd novèmber dël 1494, mòrt ai 5 o 6 dë stèmber dël 1566, a l'é stàit ël Sultan ch'a fà X ëd l'Imper Otoman. A l'ha regnà dal 1520 al 1566, ël regn pi longh ëd qualsëssia sultan otoman. 

A l'é conossù an ossident com **Soliman ël Magnìfich** e ant ël mond islàmich com **ël Legislador** (an turch *Kanuni*; القانونى, *al‐Qānūnī*), përchè a l'ha ricostruì ël sistem legal otoman.

Categorìa:Sovran
Tamerlan

**Tamerlan**, nassù ai 8 d'avril dël 1336, mòrt ai 18 ëd fërvé dël 1405, a l'é stàit un conquistador ëd l'Asia Séntral dël sécol ch'a fà XIV.

Sò ver nòm a l'era *Tīmūr bin Taraghay Barlas*. A l'é ëdcò conossù con sti àutr nòm-sì: Temur, Taimur, Timur Lenk, Timur-i Leng, Temur-e Lang, Amir Timur, Aqsaq Timur, and Tamburlaine.

Categorìa:Militar
Categorìa:Sovran
Sun Yat-sen

**Sun Yat-sen**, nassù ai 12 ëd novèmber dël 1866, mòrt ai 12 ëd mars dël 1925, a l'era nassù an Cin-a e a l'é stàit un polìtich cinèis. Sun a l'ha giutà a fé droché la Dinastìa Qing, l'ùltima dinastìa imperial cinèisa, ant l'otóber dël 1911.

A l'é vnù President quand che la Repùblica ëd Cin-a a l'é stàita fondà, dël 1912. Pi tard a l'ha partecipà a fondé ël Kuomintang. Sun a l'é onorà sia ant la Repùblica ëd Cin-a sia a Taiwan.

Sun Yat-sen
Umar

**Umar**, nassù tra ël 581 e ël 583, mòrt ai 7 ëd novèmber dël 644, ëdcò conossù com **Umar ël Grand** o **Omar ël Grand** a l'é stàit un mussulman dël clan Banu Adi. 

AS l'era un dissépol dël profeta Maomet e a l'é stàit lë scond Calif ëd l'Islam.

Categorìa:Sovran
George Washington

**George Washington**, nassù ai 22 ëd fërvé dël 1732, mòrt ai 14 dë dzèmber dël 1799, a l'é stàit ël 1m Pressident djë Stat Unì dal 1789 al 1797. A l'é ëdcò stàit ël comandant ëd tute le fòrse american-e an mentre dla Rivolussion American-a. 

Washington a rivava da na famija ëd coltivator ëd la Virginia, ma a l'ha ancaminà la cariera militar e a 23 agn a l'era colonel. Dël 1775 a l'é stàit nominà comandant an cap, ancàrich ch'a l'ha tnù fin a la fin dla guèra, dël 1783. 

Dël 1789 a l'é stàit nominà Pressident sensa gnun-e votassion, ancàrich ch'a l'ha tnù për doi mandà. A la fin dij mandà, dël 1797, a l'é artirasse a vita privà.

Washington, George
Washington, George
Washington, George
Abram

**Abram** a l'é un përsonagi dla Bibia e dël Coran e a l'é ël prim patriarch ëd l'ebraism, dël cristianésim e dl'islamism.

L'ùnica testimoniansa stòrica dla figura d'Abram a l'é ant ël lìber ëd la *Génesi*. Se a l'é esistù com përson-a stòrica, soa esistensa as piassa tra ël sécol ch'a fà XX e col ch'a fà XIX prima ëd Nosgnor.

La stòria a veul che a sia partì da Ur dij Caldèj, a sia rivà a Carran an Mesopotamia, e peui da lì an Canaan, la tèra di'Israel.

La tradission a veul che fij d'Abram a sio stàit Ismael e Isach.

Abram
Tomà d'Aquin

**San Tomà d'Aquin**, nassù dël 1225, mòrt ai 7 ëd mars dël 1274, a l'é stàit un fra catòlich italian ëd l'ordin dij Domenican. A l'ha studià filosofìa e teologìa. 

Soe euvre pi avosà a son la *Summa Theologica* e la *Summa Contra Gentiles*. Tomà d'Aquin a l'é un dij 33 *Dotor ëd la Gesia*. A-i é tante scòle antitolà a chiel, com l*'Academia pontificia ëd San Tomà d'Aquin* e la *Pontificia Università ëd San Tomà d'Aquin*.

Tomà d'Aquin a l'é ëdcò conossù për sò ansegnament che a-i son dle *lej naturaj* che a peulo esse capìe con la rason da j'uman. Tomà a l'avìa na vista otimìstica dla natura uman-a, an chërdend che a l'era pròpi ëd la natura uman-a fé ël bin e pa ël mal.

d'Aquin, Tomà
Aurora boreal e austral

Ant le region polar ëd la Tèra as peulo s-ciairesse dle lus antense ant ël cel nuité: a son j**'aurore**, *boreaj* al nòrd e *austraj* al sud.
A son provocà da l'intrada ëd partissele ch'a rivo dal sol ant ël camp magnétich ëd la Tèra.

Categorìa:Sistema solar
Stèila polar

La **Stèila polar** a l'é na stèila ch'a resta apopré an slë slongament ëd l'ass terestr a nòrd.
Durant la rotassion ëd la Tèra, la stèila polar a bogia donca nen e a peul serve për andiché ël nòrd.

Steilapolar
Al-Ghazali

**Abū Ḥāmid Muḥammad ibn Muḥammad al-Ghazālī**, nassù dël 1058 e mòrt dël 1111, (an persian **ابو حامد محمد ابن محمد الغزالی**), soens **Algazel** an Ossident, a l'é nassù e mòrt a Tus, ant la provinsa ëd Khorasan an Iran. A l'é stàit un teòlogh islàmich, giurista, filòsof, astrònom e mìstich e a resta un dij pi selebrà magìster dla stòria dël pensé islàmich sunita.

A l'é considerà un ëd coj ch'a l'han ancaminà ël métod dël dùbi e dël seticism, e un dij sò travaj pi avosà, l*'Incoerensa dij filòsof* a l'ha cangià ël cors ëd la filosofìa islàmica. A l'ha cangià la filosofìa islàmica, che prima a l'era anfluensà da j'antich Grech e elenista, e a l'ha basala an sla *causa e efet*, determinà da De e medià da j'àngej, na teorìa conossùa com ocasionalism.

Ghazali dle vire a l'é stàit considerà com ël pi gran mussulman d'apress a Maomet.

Ghazali, Al
Ghazali, Al
Ghazali
Maomet

**Maomet** (an àrab: محمد), nassù ai 20 d'avril dël 571, mòrt a j'8 ëd giugn dël 632, a l'é stàit un religion e òm polìtich àrab. Për ij mussulmen a l'é l'ùltim profet d'Allah (Dé). A chërdo ch'a sia un dissendent d'Ismael, fij d'Abram, e a l'é considerà la përson-a pi amportanta ant la religion islàmica.

D'antorn al 610 Maomet a l'ha ancaminà soa predicassion, e a l'avrìa arsèivù le prime rivelassion da l'Arcàngel Gabriel. Dël 622 a l'ha dovù scapé da Mëcca e riparesse a Medina; ël 622 a l'é stàit pijà com ann inissial për la conta dël calendari àrab. 

Dël 630 Maomet con ij sò a l'era già basta potent da ataché Mecca e conquistela. Doi agn d'apress, dël 632, a murìa sensa lassé andicassion dzor a chi a dovìa esse ël sucessor.

Maomet
Martin Luter

**Martin Luther**, nassù ai 10 ëd novèmber dël 1483 a Eisleben, mòrt ai 18 ëd fërvé dël 1546 sempe a Eisleben, a l'é stàit un fra alman e teòlogh cristian. A l'ha ancaminà l'Arforma Protestanta, an dëstacandse da la Gesia Catòlica e ancaminand la Gesia Luteran-a, la prima Gesia Protestanta.

Dël 1505 a l'era intrà ant j'Agostinian, e dël 1507 a l'era stàit ordinà preive. Dël 1510 a l'era stàit mandà a Roma, anté a l'era stàit sburdì da tut lòn ch'a l'avìa vëddù. Dël 1517 a l'ha publicà le soe *95 tesi*. Ël Papa a l'avìa scrivuje, intimandje ëd ritireje, ma chiel a l'ha brusà la bola papal.

J'agn ch'a veno a vëddo Martin Luter atacà dal Papa e da l'Imperator, ma protegiù dai Prinsi Alman. Dël 1522 a ven stampà ël Vangeli an alman, an 6.000 còpie. A s-ciòpo arvire e guère, e Martin Luter dël 1525 a sposa na monia ch'a l'ha campà via ël vel, Katharina von Bora. Ij doi a l'avran ses fij.

Dël 1534 a l'é surtije la Bibia tuta voltà da Martin Luter an Alman. A l'ha passà j'ùltim agn ëd vita a organisé la gesia Luteran-a.

Luter, Martin
Mosè

**Mosè** (an ebreo: **מֹשֶׁה**, standard *Moshé*; grech: Mωϋσῆς; latin: *Moyses*; àrabo : *موسىٰ*, standard *Mūsa*) a l'é conforma a la Bibia la guida dël pòpol ebreo fòra dl'Egit; për ij mussulman, Mosè a l'é un dij profeta, ma soa rivelassion a sarìa andàita përdùa.

Scond chèich ëstudios (ma costa-sì a l'é nen la convinsion dle fé ebraica e cristian-a), la figura ëd Mosè e j'eveniment dont as conta ëd chiel a l'avrìo gnun riferiment ëstòrich, ma a sarìo na finsion religiosa che a colega vàire element ëd vàire époche diferente.

Categorìa:Përsonage dël Vej Testament
Boda

**Boda** (ëdcò ciamà **ël Boda** o **Gautama Boda**) a l'era nassù **Siddhartha Gautama** (an sànscrit: सिद्धार्थ गौतम), vivù pi o men dal 563 al 483 prima ëd Nosgnor, e a l'é stàit un religios e filòsof indian. A l'é stàit l'òm ch'a l'ha fondà ël Bodism, anté che un **Boda** a l'é na përson-a santa, e a l'é considerà la përson-a pi amportanta dël bodism.

L'ansegnament ëd Gautama Buddha an dis com vive na *bon-a* vita (scond l'opinion ëd Boda).
Boda a l'era un prinsi rich. A l'avìa dàit tut për capì la mej manera ëd vive. Sò ansegnament a l'é partì da l'India e a l'é spantiasse an pressa, apress a soa mòrt, an vàire part ëd l'Asia, dël Tìbet, dlë Sri Lanka, dla Cin-a, dla Mongòlia, dla Coréa e dël Giapon; adess a l'é rivà ant l'ossident.

La paròla *Boda* an Sànscrit a veul dì "n'anluminà"; d'àutre vòte le përson-e a ciamo "Boda" un ch'a l'ha trovà l'iluminassion. Se na përson-a a l'ha pa anco' trova l'iluminassion, ma a l'é vzin a trovela, a l'é ciamà *Bodhisattva*.

Chèich bodista a prego Boda, ma Boda a l'é pa na divinità. 

Categorìa:Filòsof

map-bms:Buddha

bat-smg:Buda
Proserpin-a

Ant la mitologìa roman-a, **Proserpin-a** a l'era la fija ëd Céres, dea dla Tèra.
Proserpin-a a l'era stàita rapìa da Pluton, ël dé dj'ìnfer.
Antlora Céres a l'ha fàit rivé l'invern an sla Tèra, fin-a cand Pluton a l'ha renduje soa fija.
Céres a l'ha antlora përmëttù a la prima ëd torné.
Ma Proserpin-a a dovìa comsëssìa torné a j'ìnfer tuti j'agn e costa a sarìa la rason dl'artorn tuti j'agn ëd l'invern.

Categorìa:Mitologìa
Orion (dé)

Ant la mitologìa greca, **Orion** a l'era un cassador, che Zeus a l'avìa piassà ant ij cej.

Categorìa:Mitologìa
Radiassion

Na **radiassion** a l'é n'emission d'onde o ëd partissele ant lë spassi.
Tute le radiassion a së spantio 'me dj'onde, ma as diferensio për soa longheur.
Pi la longheur d'onda a l'é cita, pi la radiassion a l'é potenta.

Categorìa:Fìsica
Prisma (òtica)

Un **prisma** a l'é un tòch ëd véder delimità da doe surfasse pian-e ch'a formo n'àngol *A* e ch'a partagia la lus an në spetr ëd color.

Categorìa:Òtica
William Herschel

Astrònom.

**William Herschel** a l'era nà dël 1738.

## J'anfraross
Herschel a l'ha dovrà un prisma për oten-e lë spetr ëd la lus solar.
An piassand un termòmeter davzin a l'estremità rossa, cost-sì a l'ha mostrà la presensa ëd calor: Herschel a l'avìa parèj dëscoatà la radiassion anfrarossa invisìbil.

## J'osservassion astronòmiche
Herschel a l'ha fabricà pi 'd quatsent telescòpi.
Soa seur Caroline a lo giutava ant j'osservassion dë stèile e pianeta.
Ai 13 ëd mars 1781 a l'ha dëscoatà Uran.
Dël 1785 a l'ha dissegnà na carta dla Stra ëd San Giaco.

William Herschel a l'é mòrt dël 1822.

Herschel, William
Herschel, William
Karl Jansky

Astrònom.

**Karl Jansky** a l'era nà dël 1905.
Dël 1931 a l'ha dsernù dj'onde radio an proveniensa da la Stra ëd San Giaco.
A l'é mòrt dël 1950.

Jansky, Karl
Jansky, Karl
Renzo Rubino

Cantant an lenga italian-a.
**Renzo Rubino** a l'é nassù a Martina Franca (an provinsa ëd Tàranto) dël 1988.

## Discografìa

*2013: *Il postino (amami uomo)*

Rubino, Renzo
Edwin Hubble

Astrònom.
Nassù dël 1889, mòrt dël 1953.

## A pòrto sò nòm
* Ël telescòpi spassial *Hubble*

Hubble, Edwin
Hubble, Edwin
Filosofìa

Na **filosofìa** a l'é na manera ëd pensé a propòsit dël mond, ëd l'univers, ëd la società. Na filosofìa a l'é na partìa d'ideje. J'ideje an filosofìa a son *astrate*, visadì a son ròbe "ch'as peulo pa tochesse". Ma sòn sì a veul pa dì che la filosofìa a studia pa ël mond real. L'ética, për esempi, as ciama lòn ch'i dovrìo fé minca dì, e la metafìsica as ciama ëd lòn ch'a l'é fàit ël mond.

Për milen-e d'agn ij filòsof a l'han fasse ëd chëstion, com: "*A-i é-lo cheich conossensa ant ël mond ch'a sia talment sigura che gnun òm a podrìa dubitene?*".

Esempi ëd chëstion ch'a son fasse ij filòsof ant ël temp:
* Lòn ch'a l'é ël bin?
* Lòn ch'a l'é ël bel?
* Lòn ch'a l'é ël lìber arbitri?
* A esist-lo Nosgnor?
* A esist-lo ël mond d'antorn a noi?
* Lòn ch'a l'é la vrità?
* Cola ch'a l'é la relassion tra la ment e ël còrp?
* Lòn ch'a l'é la siensa?
* Lòn ch'a l'é la filosofìa?
* Lòn ch'a l'é l'amor?

A-i son vàire sòrt diferente ëd filòsof da temp e pòst diferent. Cheich filòsof a ven-o da la Grecia antica, com Platon e Aristòtil. D'àutr a rivo da l'Asia, com Confucio o Buddha. Cheich filòsof a rivo da l'Età ëd mes an Euròpa, com Jermo d'Ockham o Tomà d'Aquin. 

Tra ij filòsof dël 1600, 1700, e 1800 as treuvo Thomas Hobbes, René Descartes, John Locke, David Hume, e Immanuel Kant. Tra ij filòsof dël 1900 as treuvo Ludwig Wittgenstein e Jean-Paul Sartre.

La paròla "filosofìa" a riva da due paròle dël grech (φίλος + σοφία), ch'a veulo dì "amor dël savèj".

Categorìa:Filosofìa
Hector Berlioz

**Hector Berlioz** (nassù a La Côte-Saint-André, Isère, ai 11 dë dzèmber dël 1803, mòrt a Paris ai 8 ëd mars dël 1869) a l'é stàit un composidor fransèis. 

A l'é stàit un dij pi avosà composidor dël sécol ch'a fà XIX. Soa mùsica a l'é tìpica dël perìod romàntich: pien-a ëd passion e soens basà dzora ideje fòra dla mùsica. A l'era nen bon a soné cheich strument an particolar, ma a l'era brilant a scrive për n'orchestra.

Cheidun dij sò travaj pi avosà a comprendo vàire tòch për orchestra, la *Sinfonìa Fantàstica*, l'euvra *Ij Trojan*, ël requiem *Gran Mëssa dij Mòrt*, e ël sicl ëd sonà *Le neuit d'istà*. A l'era motobin original com composidor, e soa mùsica a l'é stàita presià mach vàire agn d'apress ëd soa mòrt.

Berlioz, Hector
Ròca Doi Dent

La **Ròca Doi Dent** a l'é na montagna àuta 885 méter.
As treuva al confin fra ij teritòri dle comun-e ëd Cumian-a e ëd Cantaluva, ën provincia ëd Turin.
An sla ponta dël dent oriental (ël pì àot dij doi) a-i é na capela dedicà a San Sist.

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Turin
Categorìa:Riliev piemontèis
Marco Mengoni

**Marco Mengoni**, nassù a Ronciglione dël 1988, a l'é un cantant an lenga italian-a.

Mengoni, Marco
Estética

L**'Estética** a l'é na branca dla filosofìa. A l'é lë studi dl'art e dël bel.

Ij filòsof estétich as ciamo lòn che a la gent a-j pias vardé, scoté, sente o tasté, e përché a la gent a-j piaso ste còse. Ij filòsof estétich as ciamo ëdcò se l'art a l'abia cheich valor. Për esempi, a podrìo ciamesse se cheich art ch'a-j pias pa a gnun e che gnun a veul a sia ëdcò art, o cheicòs d'àutr.

Platon, Aristòtil and Immanuel Kant a son amportant filòsof ëd l'estética..

## Sogetivism
Na teorìa an estética a l'é ciamà *sogetivism*. Ël sogetivist a dis che minca përson-a a l'ha ël sò sens dël bel. Parèj, l'ùnica manera ëd giudiché la blëssa ëd cheicòs a l'é se na përson-a a dis ch'a l'é bel. Na manera comun-a ëd descrive sòn-sì a l'é *"La blëssa a l'é ant j'euj dlë spetator"*. Ël sogetivism a dis ëdcò, për la midema rason, che cheicòs a l'é art mach përchè cheidun a dis ch'a l'é art. Sòn a l'é confirmà da l'esperiensa che, combin che cheidun a treuva che cheicòs a sia bel, a riess pa a spieghé përchè.

## Ogetivism
A son stàite butà an pé tante teorìe ogetive dla blëssa, an partend da la veja ideja ëd Platon e d'Aristòtil, che a l'ha anco' un gran pòst ant j'arserche neurosientìfiche dzor l'arsposta dël sërvel a le figure e a j'àutr sens. Al moment, combin ch'i sapio pa lòn che na përson-a a staga pensand, la tecnologìa a peul identifiché quand che le përson-e a stan arpondend con piasì a le figure.

Categorìa:Filosofìa
Dialética

An filosofìa, la **dialética** a l'é na discussion o un dibàtit tra përson-e diferente. Ant l'Euròpa dl'Età ëd mes, la dialética (o lògica) a l'era un-a dle tre art liberaj dël cors dë studi conossù com ël trivi; j'àutre art a j'ero la retòrica e la gramàtica.

Ël but dël process dialétich a l'é prové a arzòlve na controversia travers a un discors rassional e l'arserca ëd la vrità an la materia.

La dialética a l'é tre ideje prinsipaj:
* 1: Tut a l'é fàit ëd fòrse opòste/ëd lat opòst.
* 2: Ij cangiament graduaj a pòrto a pont ëd cangiament, anté na fòrsa a sùpera l'àutra.
* 3: Ël cangiament as bogia an spiraj, pa an sercc.

Categorìa:Dialética
Ética

L'ética a l'é la part ëd la filosofìa ch'a trata dël bin e dël mal. L'ética a preuva a arsponde a chëstion com:
* Che assion a son bon-e? Che assion a son mal?
* Com i podoma vëdde le diferense?
* Bin e mal a son ij midem për tùit?
* Com i podoma pijé decision malfé ch'a peulo giuté o frapé dj'àutr?
* Nòste assion com a toco j'àutr?

Cheich filòsof a ciamo l'ética la *siensa dla moralità*. 
La *moralità* a l'é lòn che un a pensa o a sent ch'a sia bin o mal.
A-i son vàire moralità diferente, ma a condivido cheicòs.
Për esempi tante përson-e a penso che massé a sia mal.
Cheich filòsof a l'han sperà ëd trové cheicòs che le moralità a condivido.
A penso che l'ética a dovrìa dovré ël métod sientìfich për studié le còse che la gent a pensa a sia bin o mal.
Ij sò travaj a peulo esse dovrà për prové la giustëssa ëd na situassion, për esempi com che le përson-e a dovrìo tratesse l'un l'autra.
N'esempi dë sta manera ëd pensé a l'é l'imperativ categòrich; tanti paìs a l'han le lej basà dzor st'ideja.

Autri filòsof a penso che l'ética a sia separà da la moralità.
Lor a penso che l'ética a peussa pa esse studià con ël métod sientìfich e a penso ch'a sia pi vzin a la metafìsica. A l'é un pòch com l'ideja platònica dël bin e dël mal.

N'àutra partìa ëd filòsof a chërd che l'ética a sia sogetiva. Sòn a veul dì che a penso che lòn ch'a l'é giust për mi a l'é lòn che mi i diso ch'a l'é giust. Sòn a veul dì che l'ética a l'é la moralità ëd na përson-a. Sti filòsof a penso che l'ética a sia pa la midema për tute le përson-e.

Categorìa:Filosofìa
Mercuri (mitologìa)

Ant la mitologìa, **Mercuri** a l'era ël mëssagé dij dé.
A së spostava mersì a j'ale an soe grole e an sò caschèt.
A l'é chiel ch'a portava ij seugn a j'uman antramentre che costi a durmìo.

Categorìa:Mitologìa
Feminism

Ël **Feminism** a l'é un moviment social e polìtich. Ël feminism a dis che le fomne a l'han avù pòchi drit ant ël passà e che sòn a deuv finì. Chi ch'a pràtica ël feminism a l'é ciamà *feminista*.

A-i é vàire sòrt diferente ëd feminism:
* Cheich feminista a penso che òm e fomne a dovrìo esse tratà ant la midema manera. Lor a penso che ël géner ëd përson-a (mas-cc o fumela) a sia pa amportant. 
* Cheich feminista a penso ch'a-i sia dle diferense amportante tra òm e fomne. An tùit ij cas, lor a penso che ste diferense a dovrìo nen porté a tratament diferent tra òm e fomne. Për esempi, lor a penso che tante fomne a vorerìo sté a ca a vardé le masnà; ma a penso ëdcò ch'a dovrìo pa esse obligà a fé parèj e che a dovrìo esse pagà da j'òm o dal govern.
* Cheich feminista a penso che la società a dovrìa cangé un baron. Lor a penso che la società a l'é stàita dominà fin adess da j'òm e ch'a dovrìa esse cangià da na rivolussion. Cost a son ciamà *feminista radicaj*.

A-i é ëdcò tante àutre sòrt ëd feminism. Ant la figura, na feminista dël sécol ch'a fà XIX, Mary Wollstonecraft.

Categorìa:Filosofìa
Drancy

**Drancy** a l'é na sità ant le visinanse ëd Paris, anté a-i vivo sirca 66.000 abitant.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a-Saint-Denis
Aubervilliers

**Aubervilliers** a l'é na sità fransèisa, ch'a resta ant la periferìa nòrd-est ëd Paris, ant ël dipartiment ëd Sen-a Saint-Denis, region ëd l'Ìsola ëd Fransa. Soa popolassion a l'era ëd 63.136 abitant, ant ël 1999.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Stéphane Baudet (PCF, dal 2014).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a-Saint-Denis
Bobigny

**Bobigny** a l'é na comun-a fransèisa dël dipartiment ëd Sen-a Saint-Denis, ant la region ëd l'Ìsola ëd Fransa, con na surfassa ëd 67700 are e na popolassion ëd 48.156 abitant ant ël 2006.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Stéphane De Paoli (UDI, dal 2014).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a-Saint-Denis
Sinistra Ecologia Libertà

**Sinistra Ecologia Libertà** (**Sel**) a l'e 'n moviment polìtich fondà da Nichi Vendola.

Categorìa:Partì polìtich
Nichi Vendola

**Nichi Vendola** (nàit ai 28 d'ost 1958, a Bari) a l’era pressident ëd la Pulia.
Dël 2009 a l'ha fondà Sinistra Ecologia Libertà.

Vendola, Nichi
Noisy-le-Grand

**Noisy-le-Grand** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd l'Île-de-France, ant ël dipartiment ëd Seine-Saint-Denis. A së stend për na surfassa ëd 12,95 km², con  62 529 abitant, scond ël censiment dël 2007, con na densità ëd 4 828 ab/km².

## Demografìa

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a-Saint-Denis
Épinay-sur-Seine

**Épinay-sur-Seine** a l'é na comun-a ant le visinanse dël nòrd ëd Paris, Fransa, localisà a 11.3km da Paris. 

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a-Saint-Denis
Villetaneuse

**Villetaneuse** a l'é na comun-a fransèisa localizada no dipartiment  ëd Seine-Saint-Denis, region dël Île-de-France.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a-Saint-Denis
Conossensa

La **conossensa** a l'é la familiarità con cheidun o con cheicòs, e a peul comprende fàit, anformassion, descrission, o le competense vagnà con l'esperiensa o l'educassion. As peul fesse arferiment a la comprension teòrica o pràtica d'un soget. A peul esse amplìssita (com n'abilità pràtica o n'esperiensa) o esplìssita (com la comprension teòrica d'un soget), ma a peul esse pi o men formal o sistemàtica.

An filosofìa, lë studi dla conossensa as ciama epistemologìa.

A-i esist pa gnun-e definission ëd conossensa anté tùit a sio d'acòrdi, combin ch'a-i sio vàire teorìe al rësguard. 

Ël pijé conossensa a veul dij process cognitiv complicà: përcession, comunicassion, associassion e rasonament; la conossensa a l'é ëdcò an relassion a la capassità d'arconossiment ëd l'òm.

Categorìa:Filosofìa
Saint-Denis (Sen-a Saint-Denis)

**Saint-Denis** a l'é na comun-a fransèisa ëd 94700 abitant (2004), la sità pi popolà dël dipartiment ëd Sen-a Saint-Denis, ant la region ëd l'Ìsola ëd Fransa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Didier Paillar (PCF).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a-Saint-Denis
Lògica

La **Lògica** a l'é la siensa dël rasonament. La lògica a giuta le përson-e a decide se cheicòs a l'é ver o fàuss.

N'esempi bin conossù ëd silogism fàit da Aristòtil:

# Tùit j'òm a son mortaj
# Sòcrate a l'é n'òm
# Donca, Sòcrate a l'é mortal.

## Lògica simbòlica
Ël midem silogism a peul esse scrivù an forma simbòlica:

\land a l'é lesù com "e", e a veul dì tùit doi.
\lor a l'é lesù com "o", e a veul dì almanch un ëd doi.
\rightarrow a l'é lesù com "a ìmplica", o "Se ... antlora ...".
\lnot a l'é lesù com "nò", o "a l'é pa ël cas ëd ...". Le parèntes *(*,*)* a son giontà për ciarëssa e precedensa; sòn a veul dì che lòn ch'a l'é an parèntes a dev esse valutà prima ëd lòn ch'a l'é fòra.

Cost a l'é ël midem esempi an dovrand dij sìmboj lògich:
:\rm((uman\rightarrow mortal)\land(Aristotil\rightarrow uman))\rightarrow(Aristotil\rightarrow mortal)

E cost a l'é ël midem esempi an dovrand dij tèrmin simbòlich:
:((a\rightarrow b)\land(c\rightarrow a))\rightarrow(c\rightarrow b)

A la fin dla fera, coj ch'a parlo a propòsit ëd *lògica* a parlo a propòsit ëd *diciarassion*. Na diciarassion a l'é an paròle pòvere cheicòs com "Aristòtil a l'é uman" o "tùit j'uman a son mortaj".  Le diciarassion a l'han un *valor ëd vrità*; a son *vere* o *fàusse*, ma pa tùit doi. J'eror an lògica a son ciamà *faussità*.

## Preuva lògica
Na preuva lògica a l'é na lista ëd diciarassion. Minca diciarassion ant la preuva a l'é n'assunsion o a riva da na diciarassion ëd prima ant la preuva. Na preuva a mostra che na diciarassion, la *conclusion*, a deriva da j'assunsion. Un a peul, për esempi, prové che "Aristòtil a l'é mortal" an conseguensa d'"Aristòtil a l'é n'òm" and "Tùit j'òm a son mortaj".

A-i é ëd diciarassion ch'a son sempe vere.

(a \lor \lnot a) a l'é sempe ver. A l'é ciamà na *tautologìa*. (për esempi: "O a pieuv, o a pieuv pa")

## Usagi
La lògica dovrà da j'ordinator a l'é ciamà n'algoritm. N*'algoritm* a dis a l'ordinator còsa fé e quand felo.
La lògica a l'é dovrà an matemàtica. Le përson-e ch'a studio matemàtica a creo dle *preuve matemàtiche* ch'a dòvro la lògica për mostré che j'assunsion matemàtiche a son giuste. A-i é na branca dla matemàtica ciamà lògica matemàtica ch'a studia la lògica an dovrand la matemàtica. 

La lògica a l'é ëdcò studià an filosofìa.

Categorìa:Lògica
Ment

La **ment** a l'é la part ëd na përson-a che a pensa, a rason-a, a përcepiss, a veul, preuva d'emossion. Cheiche religion a penso che la ment a sia separà dal còrp e a la ciamo ànima (ch'as vëdda dualism). Për la siensa, lòn che a l'é ciamà ment a l'é an tut e për tut causà dal travaj dël sërvel. 

A-i é vàire opinion al rësguard ëd lòn ch'a compon la ment. N'opinion a l'é che mach la rason e la memòria a fan part ëd la ment, përché a son process cossient. An costa opinion j'emossion com amor, òdi, por and gòj a son diferente da la ment. Cheiche përson-e con costa opinion a diso che j'emossion a fan part dël cheur. N'àutra opinion a l'é che nòsta part rassional e emotiva a peulo pa esse separà e a sarìo tute doe part ëd lòn che ciamoma ment.

Soens as dòvra *ment * për andiché ël *pensé*: la manera ëd parlé a noiàutr midem "drinta nòste teste". Un-a dle còse pi amportante dla ment an cost sens-sì a l'é ch'a l'é privà. Pa gnun d'àutr a peul "conòsse nòsta ment".

Categorìa:Filosofìa
Realtà

La **realtà** a l'é na paròla ch'as arferiss a cheicòs ch'a l'é real. As dis ch'a l'ha *"realtà"* n'event ch'a l'é capità adess, o na còsa ch'a esist realment. Cheicòs vzin a la realtà a l'é *realìstich*, visadì a smija real.

## Realtà ëd Descartes
Descartes a l'é ël fondament ëd la scòla ossidental.

An soa vision "real" a l'é n'oget ëd "realtà ogetiva".

La realtà ogetiva a l'é definìa da j'estimador ëd la vision ëd Descartes com jë siensià e tanti àutr studios ossidentaj.

## Realtà condivisa
An costa vison "real" a l'é lòn ch'a l'é condivis da na partìa ëd përson-e.

Për esempi:
* Dé a l'é real për ij credent.
* La blëssa a l'é real për jë spetator.
* J'erbo a son reaj për j'osservador ëd j'erbo. 

Generalment na përson-a a giùdica che na còsa a l'é "real" se a conòss la còsa o se a l'ha d'esperiense passà con la còsa.

Categorìa:Filosofìa
Nìger (fium)

Ël **Nìger** a l'é un fium dl’Àfrica ossidental longh 4.160 km.
 
A nass ant la region dij Mont Loma, e a l'ha soe sorgiss davzin al confin antrames la Guinea e la Sierra Leone.

Ël Nìger a traversa ël Mali, ël Nìger, ël Benin, dòp a traversa la Nigeria e a la fin as duverta ant un gran delta e as campa ant ël Gòlf ëd Guinea.
 
Sò bassin idrogràfich a l’é ëd 2.117.700 km².

Categorìa:Fium d'Àfrica
Vrità

La **vrità** a l'é lòn ch'a l'é real. Na còsa a l'é vera s'a l'é un fàit. 

*Vrità* a l'é un sostantiv, ël corispondent agetiv a l'é *ver* e l'adverb a l'é *vreman*, bele ch'as deuvra pi 'd soens *për da bon*.

## Ver e fàuss an lògica e filosofìa
*Ver* a l'é ëdcò un dij doi valor bas ëd la lògica. L'àutr dë sti doi valor a l'é *fàuss*.

Aristòtil a l'é stàit ël prim a buté la lògica ant na strutura formal. Soa version a l'é ciamà lògica proposissional (a comprend ël silogism e ël rasonament dedutiv).
Vàire forme ëd lògica a son part ëd la matemàtica (lògica matemàtica) e a deuvro dle notassion lògiche (lògica simbòlica). L'àlgebra boolean-a a l'é a propòsit ëd còse vere o fàusse.

Ij filòsof a discuto a propòsit ëd lòn ch'a l'é ver e ëd com definì e dserne la vrità, e se la vrità a sia sogetiva o ogetiva, relativa o assolùa.

Categorìa:Filosofìa
Tallahassee

**Tallahassee** a l'é na sità djë Stat Unì, capital dla Florida. 
A l'ha 181.376 abitant (2010).

Categorìa:Comun dla Florida
Comportament

Ël **comportament** a l'é lòn che n'animal o na pianta a fà o com che a agiss. Ij comportament a peulo esse cossient o ancossient, e a peulo esse ardità o amparà.

Ant j'esperiment, un comportament a l'é la reassion osservà quand che as dà në stìmol a n'organism. Se ël comportament a l'é cossient, a veul dì che l'organism a s'arcòrz ëd lòn ch'a-i càpita. Se l'organism as n'arcòrz pa, ël comportament a l'é ancossient.

J'uman a tiro andré le man sensa penseje s'a toco cheicòs ch'a brusa. Sòn a l'é përchè noi (e j'àutr animaj) i l'oma ardità dij rifless dël sistem nervos che an fan tiré andré da còse ch'a causo dolor.

Ël comportament a l'é lià al sistem nervos e al sistem ormonal. Ël sistem ormonal a l'é pa lest com ël sistem nervos. N'esempi ëd comportament dël sistem ormonal a l'é ël cangiament da masnà a grand. Sòn a comprend vàire ormon ch'a modìfico la chërsùa e ël comportament.

Ël comportament a l'é ëdcò gropà a l'aprendiment. J'organism pi compicà a peulo amparé mej che coj pi sempi. An tùit ij cas, ëdcò j'animaj pi sempi a mosto d'abituesse, ch'a l'é na sòrt primitiva d'aprendiment. Për n'organism, amparé a veul dì che a cangia sò comportament përchè a arcòrda ch'e a l'é già stàit ant na situassion e a sà com reagì.

Soens as dòvra la paròla "comportament" për andiché com le përson-e a interagisso un-a con l'àutra. A le masnà as mosta coj ch'a son comportament bon e coj ch'a son comportament gram. Ij comportament bon a son coj che le përson-e ant na società a së speto da j'àutr.

Categorìa:Psicologìa
Amor

L**'amor** a l'é ël vorèj pròpi bin a na përson-a, a na còsa, a un consèt o a n'ideal. Dësnò, a peul vnì definì sota n'àutr pont ëd vista (sientìfich), n'impuls dij nòst sens che an possa an vers na determinà përson-a.

## Forme d'amor
A-i é vàire sòrt d'amor. A peul ess-ie l'avor an vers noiàutr midem (orgheuj), l'amor romàntich, l'amor familiar, l'amor ëd Dé. 

Soens l'amor a peul esse confondù con àutr sentiment. Esse sessualment o fisicament tirà a l'é ël sentiment ëd la lussuria. Lussuria e amor a peulo esse vist com diferent. An pi, na normal amicissia a peul trasformesse an amor. Dle vire, l'amor a peul finì e, an cost cas, na cobia a peul separesse. 

L'amor a l'é basà dzor ël rispet, la comprension, e esse bon a parlesse un con l'àutr.

Categorìa:Psicologìa
Pensé

Ël **pensé** a l'é l'operativà dël sërvel ant l'atività cossienta. A peul avèj o nen avèj un but precis, andirissà a arzòlve un problem specìfich. A l'é nen l'ùnica manera dont ël servel a travaja. Ël comportament a peul esse n'arzultà dl'istint, e l'inconsi adatativ a peul arzòlve dij problem sensa che la përson-a as n'arcòrza.

J'àutr animaj a peulo dovré ël sërvel për arzòlve dij problem, ma a-i é gnun-e manere ëd savèj s'a lo fan consiament. Ël pensé a l'é andagà da vàire specialità académiche, mincadun-a ant soa manera. Le specialità a comprendo la psicologìa, la filosofìa, la biologìa, la fisiologìa, la psicoanàlisi e la sociologìa.

Categorìa:Psicologìa
Psicologìa

La **psicologìa** a l'é lë studi dla ment e dël pensé, dël sentiment e dël comportament. A s'anteressa dzortut ëd j'uman ma dle vire ëdcò dj'animaj. Da già che a l'é malfé studié la psicologìa com un tut ùnich, jë psicòlogh soens a s'anteresso mach a cite session për vòta. La psicologìa a l'ha motobin an comun con d'àutr camp, e dle vire a j'anvad. Cheidun dë sti camp a son la misin-a, la biologìa, l'anformàtica, e la lenghìstica.

## Branche
La psicologìa a l'é stàita dividùa an session ciamà **branche**. Le branche dla psicologìa pi studià a son:
* la *psicologìa cognitiva* a studia com che le përson-e a penso, a parlo, a arcòrdo e a dësmentio;
* la *psicologìa percetiva* a studia com che le përson-e a vëddo e a sento e com ch'a dòvro le anformassion arseivùe;
* la *psicologìa social* a studia com che dle partìe ëd përson-e a travajo ansema;
* la *psicologìa dlë svilup* a studia com che le masnà as dësvilupo;
* la *psicologìa evolutiva* a studia com l'evolussion a l'ha anfluensà ij pensé e j'assion dle përson-e;
* la *neuropsicologìa* a studia ël sërvel e com che a anfluensa ël comportament;
* la *psicologìa clìnica* a studia le përson-e ricoverà për maladìe mentaj;
* la *psicologìa geriàtrica* a studia le përson-e veje, con pi ëd sessant'agn;
* la *psicologìa dl'educassion* a studia ij comportament ëd jë student;
* la *psicologìa industrial* a studia ij comportament dle përson-e che a travajo;
* la *psicologìa dla salute* a studia le relassion tra salute fìsica e mental.
Blëssa

La **Blëssa** a l'é na propietà ëd serte còse. Na còsa a l'é bela se a pias vardela, scotela, sentila, tastela o penseje. L'opòst ëd *bel* a l'é *brut*. A l'é ëdcò ël nòm ëd cheicòs ch'a l'é malfé descrive. La natura dë sto sentì a cangia da përson-a a përson-a e da cultura a cultura. As sà pa se mach j'uman a peusso provelo.

A-i é vàire ideje dzor a lòn ch'a sia la blëssa. Për esempi:
* Quand che n'oget d'art a smija real. Për esempi, na bela pitura a peul esse un-a cha smija pròpi real.
* Quand che n'oget a smija pròpi lòn ch'it pense a dovrìa smijé. Për esempi, un bel erbo a peul esse un con un bel bion maron e dle bele feuje vërde.
* La manera che n'oget an fà sente: content, trist, anrabià, o cheich àutra emossion. Për esempi, un bel tòch ëd  mùsica a peul esse un che a fà sente le përson-e pròpi contente o pròpi triste.
* La qualità ëd n'oget. Për esempi, na bela stòria a peul esse un-a bin scrivùa.

A-i é anco' d'àutre ideje. Cheiche còse che la gent a pensa a sio bele a intro pa an gnun-e ëd coste ideje.

Categorìa:Filosofìa
Fontainebleau

**Fontainebleau** a l'é na sità dla Fransa, ant ël dipartiment ëd Sen-a e Marna (region aministrativa ëd l'Ìsola ëd Fransa).
A conta 19.595 abitant.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a e Marna
Luzancy

**Luzancy** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd l'Île-de-France, ant ël dipartiment ëd Seine-et-Marne. La comun-a a l'ha 778 abitant scond ël censiment dël 1990.

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a e Marna
Lissy

**Lissy** a l'é na comun-a fransèisa localisà ant ël *[[dipartiment fransèis|dipartiment]]* ëd Seine-et-Marne, ant la region aministrativa ëd l'Île-de-France.

D'acòrdi con ël censiment dël 1999 a l'ha 171 abitant.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a e Marna
Netun

Ant la mitologìa roman-a, **Netun** a l'era ël dé dij mar.

## A pòrto sò nòm
* Netun (pianeta)

Categorìa:Mitologìa
Probabilità

Ël conset ëd **probabilità**, dovrà a parte dal sécol ch'a fà XVII, a l'é dventà con ël passé dël temp la fondamenta ëd vàire specialità sientìfiche, combin ch'a sia pa restà unìvoch. Dzor dë sto conset as basa dzortut na part ëd la statìstica, ch'a l'é dovrà da vàire siense sia naturaj che sociaj.

## Definission
An probabilità as considra un fenòmen osservàbil mach dal pont ëd vista dla possibilità ch'as verìfica o nò, sensa vardé soa natura. Tra le doe estreme, dite *event sert* (për esempi: tirand un dà as oten un nùmer comprèis tra 1 e 6) e *event pa possìbil* (oten-e 1 com total quand as tiro doi dà), as treuvo dj'event pi o men probàbij.

## Definission clàssica
Scond la definission *clàssica* ëd probabilità ("clàssica" miraco përchè a l'é stàita la prima), la probabilità ëd n'event a l'é *ël rapòrt tra ël nùmer dij cas favorévoj a l'event e ël l nùmer dij cas possìbij, mach che costi ùltim a l'abio tùit la midema probabilità*. Sta definission as dis ch'a sia ëd Pierre Simon de Laplace e donca a l'é ëdcò ciamà *definission clàssica ëd Laplace*. 

Categorìa:Filosofìa
Combs-la-Ville

**Combs-la-Ville** a l'é na comuna fransèisa, situà ant ël dipartiment ëd Seine-et-Marne e ant la region ëd l'Île-de-France.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a e Marna
Provins

**Provins** a l’é na comun-a fransèisa an Seine-et-Marne. A l’é na comun-a sotprefetura. Provins, dal 13 dë dzèmber dël 2001, a l’é classificà com patrimòni mondial ëd l’UNESCO.

## Galeria

Image:Provins Tour Cesar.jpg
Image:City walls Provins.jpg
Image:Provins from north.jpg


Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a e Marna
Coulommiers

**Coulommiers** a l’é na comun-a fransèisa situà ant ël dipartiment ëd Seine-et-Marne. A l’è conossùa com la tèra natal dël wrestler André the Giant.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a e Marna
De

Chèiche religion a diso ch'a-i n'ent *dzor-natural* ciamà **De**. D'àutre religion a diso ch'a-i é pi d'un de. N'ent dzor-natural a l'é ëdcò ciamà na *divinità*. Vàire religion a chërdo che un De a l'abia creà minca còsa ch'a esist.
Vàire religion a chërdo che De a sia imortal, e ch'a l'abia ël podèj ëd controlé la natura. Na divinità feminin-a a l'é ciamà *dea*. Pa tute le religion a chërdo ant un De, për esempi ij Budista a chërdo pa ant un De.

Ël chërde ch'a-i é almanch un de a l'é ciamà teism. Le përson-e ch'a arfudo ëd chërde ch'a-i sia ëd de a son ciamà atei. J'agnòstich a penso che i podoma pa esse sigur s'a esisto ëd de. Le përson-e ch'a chërdo ant un de ma pa ant na religion a son ciamà *deista*. 

Chèiche religion a l'han pi d'un de, e a son ciamà politeista.
D'àutre religion, anté ch'a-i n'a-i é mach un, a son ciamà monoteista. Ant ël politeism la paròla "de" a l'é normalment scrivùa an litre cite. *De* a l'é normalment scrivù con la prima litra majùscola ant ël monoteism. Chèich politeista a deuvro la litra majùscola quand ch'a parlo ëd sò de pi amportant.

Categorìa:Religion
Mitologìa

Na **mitologìa** a l'é na colession ëd *mit* për na cultura. Un mit a l'é na stòria o na serie dë stòrie dovrà për spieghé ël mond d'antorn a noi e descrive lòn ch'a-i càpita, për esempi për spighé ij fenòmen climàtich. 

Ij mit normalment a l'han n'eroe, ëd dé, e ëd creadure che a son pi gròsse o pi fantàstiche che ant la vita ral, o ëdcò dle përson-e normaj ch'a fan ëd còse anciarmante. 

Cheich mit a preuvo a spieghé ël mond natural. N'esempi a l'é ël mit grech d'Aracne. Chila a chërdìa ëd podèj filé mèj che qualsëssìa àutr, comprèisa la dea Atena. Parèj, Atena a l'ha sfidà Aracne. Aracne a l'ha përdù, e Atena a l'ha trasformala ant na ragnà. Sto mit a spiega përchè le ragnà a filo j'aragnà.

Categorìa:Religion
Chelles (Sen-a e Marna)

**Chelles** a l'é na comun-a fransèisa localisà ant la region aministrativa ëd l'Ìsola ëd Fransa, ant ël dipartiment ëd Sen-a e Marna. La comun-a a l'ha 53.000 abitant.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a e Marna
Lus zodiacal

La **lus zodiacal** a l'é në slusor ëspali che dle vire a së s-ciàira ant ël cel a l'alba o al tramont, provocà da le partissele ëd póer spatarà për ël sistema solar.

Categorìa:Sistema solar
Ateism

L**'Ateism** a l'é ël nen chërde an gnun Dé.
A l'é ël contrari dël teism, ch'a l'é ël chërde che almanch un dé a esista. Na përson-a ch'a arfuda ëd chërde an qualsëssìa dé a l'é ciamà *ateista*.

L'ateism a l'é pa la midema còsa dl'agnosticism. J'agnòstich a diso che a-i é gnun-e manere ëd savèj se un dé a esista o nò, ma lor a peulo chërde (o nen chërde) ant un o pi dé.
Na përson-a a peul chërde ant un dé, ma anco' aceté la posission filosòfica dl'agnosticism, e as peul esse antlora teista e agnòstich al midem temp. Pròpi com serte përson-e a peulo esse teista agnòstich, àutre përson-e a peulo esse ateista agnòstich se lor a s'arfudo ëd chërde che un dé a esista ma a pretendo pa ëd dimostré che a-i esist pa gnun dé.

J'ateista soens a spiego përché lor a chërdo pa an gnun dé. Le spiegassion prinsipaj ëd l'ateism a son:
* ël problem dël mal;
* l'argoment ëd na rivelassion anconsistenta;
* e l'argoment dël nen chërdent.
Pa tùit j'ateista a penso che coste rason a dago na preuva completa che a-i esist gnun dé, ma coste a son le rason dàite pi soens për spieghé l'arfud ëd chërde che un dé a esista.

Categorìa:Religion
Fondamentalism

Le paròle **fondamentalism religios** a son stàite dovrà a l'inissi për descrive chèiche përson-e ant la comunità protestant ant jë Stat Unì a l'inissi dël sécol ch'a fà XX. Ste përson-e a l'avìo un bin definì ansema ëd valor *"fondamentaj"*. Sti valor a j'ero contra le idee moderne.  Ël trop a disìa ëdcò ch'a ventava scoté la Bibia an manera literal. Ancheuj, la paròla a l'é dovrà an manera pi general.

Ël fondamentalism a l'é stàit prevalent ant la società dai sò inissi a la fin dël sécol ch'a fà XIX e l'inissi dël sécol ch'a fà XX. Le përson-e che ancheuj a studio ël fondamentalism a lo vëddo com arspòsta a la società moderna. Ancheuj la società a l'é pa sempia com a l'era antlora, motobin ëd përson-e a vivo an società ch'a son malfé da capì. Ij cambi ant le còse familiar a fan sentì ansicure le përson-e. Parèj tante përson-e a vardo a la religion an serca ëd cheicòs ch'a cangia pa. 

Quand che le përson-e a vardo a la religion an sta manera, a vëddo ant la religion cheicòs d'assolut. Sòn-sì a veul dì che a l'é pa possìbil për lor cangé. Quand che la religion a dventa n'assolut, i soma an presensa dël fondamentalism.

Përson-e ëd qualsëssìa religion a peulo esse fondamentalist.

Categorìa:Religion