Unix

**Unix** a l'é un sistema Operativ multitasking e multiutent dësvlupà ai Bell Labs dël 1969 da **Ken Thompson**, **Dennis Ritchie**, e d'àutri. A l'ha arvolussionà l'anformàtica modern-a an anspirand sistema com Linux, macOS, e BSD. Unix a l'é arnomà për soa portabilità, strutura modular, e filosofìa "tut a l'é n'archivi" (*everything is a file*). A l'é stàit un dij prim sistema a dovré ël lengagi C e a stabilì lë standard POSIX.

## '''Stòria'''
* **1969**: Primi dësvlup ëd Unix ai Bell Labs, an dovrand un PDP-7.  
* **1971**: Prima edission pùblica (Unix Version 1), con shell e utilità base.  
* **1973**: Arscrission an C, ch'a përmet ëd porté Unix su d'àutre piataforme.  
* **1977**: Nàssita ëd **BSD** (Berkeley Software Distribution), na variant académica.  
* **1983**: Standardisassion **POSIX** për garantì compatibilità antra sistema Unix-like.  
* **Ani 1990**: Guèra dij sistema Unix proprietari (Solaris, AIX, HP-UX).  
* **Al di d'ancheuj**: Eredità viventa an Linux, macOS, e j**open source''.  

== **Strutura e Component** ==  
Unix a l'é organisà an:  
* **Kernel**: Gestiss l'hardware, ij process, e la memòria.  
* **Shell**: Antërfacia ëd riga ëd comand (es. Bash, Korn Shell).  
* **Utilità**: Programa base (es. `ls`, `grep`, `awk`) ch'a travajo ansema via pipe (`|`).  
* **Sistema d'archivi**: Gerarchìa unificà (/, /bin, /home) e tut tratà com archivi (anche ij dispositive).  
* **Lengagi C**: Strument prinsipal për dësvlupé aplicassion e midem Unix.  

== **Variant** ==  
# **Sistema BSD**: FreeBSD, OpenBSD, NetBSD (derivà dal còdes ëd Berkeley).  
# **Sistema comerciaj**: Solaris (Oracle), AIX (IBM), HP-UX (Hewlett-Packard).  
# **Unix-like**: Linux, macOS (basà su Darwin/BSD), MINIX.  
# **Standard**: POSIX, ch'a definiss j'API për sistema compatìbij.  

== **Usagi** ==  
* **Server**: Gestì rej, database, e servissi crìtich (es. internet a deuvra motobin Unix-like).  
* **Workstation**: An ambient sientìfich e d'angigneria.  
* **Dispositiv embedded**: Router, sistema ëd control industriaj.  
* **Educassion**: Base për amprende la programassion e ij sistema operativ.  

== **Avantagi e Svantagi** ==  
* **Avantagi**:  
** **Stabilità**: Session ëd servissi ëd longa durà.  
** **Sicurëssa**: Mecanism avansà ëd contròl d'acess.  
** **Flessibilità**: Personalisàbil për minca bisògn.  
* **Svantagi**:  
** **Complessità**: Curva d'amprendiment àuta për prinsipiant.  
** **Fragmentassion**: Concorrensa antra variant comerciaj.  

== **Evolussion Tecnològica** ==  
* **Ani 1980**: Nàssita dij sistema **System V** e BSD coma standard concorent.  
* **Ani 1990**: Guèra tra sistema Unix proprietari e l'avent ëd Linux.  
* **Al di d'ancheuj**:  
** **Sistema ìbrid**: macOS ch'a uniss BSD, Mach, e Aqua GUI.  
** **Cloud**: Linux e BSD coma base për servissi an ligna.  

== **Vardé ëdcò** ==  
* [[Linux]]  
* [[BSD]]  
* [[POSIX]]  
* [[Ken Thompson]]  
* [[Dennis Ritchie]]  

== **Arferiment** ==  
# Ritchie, D. M. (1984). *The Evolution of the Unix Time-sharing System*. AT&T Bell Laboratories.  
# Kernighan, B. W. (2019). *Unix: A History and a Memoir*. Independently Published.  

== **Ligam estern''' ==  
* The Unix Heritage Society  
* Stòria ëd Unix (Bell Labs)  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI