Esistensa

L**'esistensa** a l'é un dij concet pì fondamentaj e problemàtich dla filosofìa. A ìndica la realtà d'esse, ël fàit che na còsa a sia present ant ël mond. La riflession filosòfica an sl'esistensa a toca vàire problema metafìsich, epistemològich e esistensiaj.

## Definission e problema
L'esistensa a peul esse definìa com:
* Ël fàit d'esse real, ëd aparten-e a la realtà
* La presensa d'un esse ant ël mond
* La realisassion ëd n'essensa

Ël problema filosòfich sentral a l'é: l'esistensa a l'é na proprietà com j'àutre? As peul dimostré l'esistensa? Che diferensa a-i é antra esistensa e essensa?

## Stòria dël concet

### Filosofìa antica
* Parménid: a diferensia l'Esse (ch'a esist) dal Nen-esse (ch'a esist pa)
* Aristòtil: a svilupa na metafìsica dl'esse e dla sostansa
* Platon: le Ideje a esisto an n'ambient trassendent

### Filosofìa medieval
* Tomà d'Aquin: distinsion antra essensa e esistensa
* Anselm d'Osta: argoment ontològich për l'esistensa ëd Dé
* Vielm ëd Occam: nominalism e crìtica dj'entità inùtij

### Filosofìa moderna
* René Descartes: "I penso, donca i son" (cogito ergo sum)
* Immanuel Kant: crìtica dl'argoment ontològich, esistensa pa 'me predicà
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel: l'esistensa com moment dël dësvlup dl'Assolù

### Filosofìa contemporania
* Søren Kierkegaard: esistensa com esperiensa sogetiva
* Martin Heidegger: l'Esse e sò problema
* Jean-Paul Sartre: esistensa prima dl'essensa

## Teorìe filosòfiche

### Essensa e Esistensa
La relassion stòrica antra essensa e esistensa:
* **Essensialism**: l'essensa a ven prima (Aristòtil, Aquin)
* **Esistentialism**: l'esistensa a ven prima (Sartre, Heidegger)

### L'argoment ontològich
Tentativ ëd dimostré l'esistensa ëd Dé:
* Version d'Anselm: Dé com l'esse pì grand possìbil
* Version ëd Descartes: perfession e esistensa
* Crìtiche ëd Kant: l'esistensa a l'é pa un predicà

### Esistensa e Conossensa
Coma conossoma l'esistensa?
* Empirism: për esperiensa sensorial
* Rassionalism: për dimostrassion lògica
* Fenomenologìa: për esperienza direta

## Esistentialism
L'esistensialism a buta l'esistensa uman-a al sènter:
* **Søren Kierkegaard**: l'esistensa com angossa e libertà
* **Friedrich Nietzsche**: la mòrt ëd Dé e la creassion ëd valor
* **Martin Heidegger**: l'Esse-nel-mond e l'esse-për-la-mòrt
* **Jean-Paul Sartre**: libertà radical e responsabilità
* **Albert Camus**: l'assurd e la rivolta

## Caraterìstiche dl'esistensa uman-a

### Libertà
L'òm a l'é condanà a esse lìber (Sartre):
* Sernìa continuà
* Assensa d'un determinism
* Responsabilità për tuti j'àutri

### Angossa
La cossiensa dla libertà e dla mòrt:
* Angossa dl'arbitri
* Angossa dla mòrt
* Angossa dla responsabilità

### Temporalità
L'esistensa uman-a a l'é temporal:
* Passà com memòria
* Present com decision
* Futur com proget

### Autenticità
Vive conforma a soa vera natura:
* Arconossiment dla condission uman-a
* Acetassion dla libertà e responsabilità
* Arfud dle mistificassion sociaj

## Esistensa an d'àutri camp

### Lògica
Tratament formal dl'esistensa:
* Quantificator esistensial (∃)
* Teorìa dj'ansem
* Lògica modal

### Siensa
L'esistensa an siensa:
* Esistensa d'oget sientìfich
* Problema dj'entità teòriche
* Realism e antirealism sientìfich

### Religion
L'esistensa an contest religios:
* Esistensa ëd Dé
* Esistensa dl'ànima
* Esistensa dël mal

## Problemi contemporani

### Esistensa artifissial
* Inteligensa artifissial e esistensa
* Realtà virtual e soa esistensa
* Status ontològich dij program informàtich

### Esistensa e Ecologìa
* Esistensa dle specie e dj'ecossistem
* Responsabilità anvers a j'àutri esse vivent
* Esistensa e sostenibilità

### Esistensa ant na società globalisà
* Esistensa coletiva e identità
* Esistensa an tra le culture
* Problema dla solitùdin e dl'alienassion

## Autor amportant
* Parménid (sécol V a.C.)
* Aristòtil (384-322 a.C.)
* Tomà d'Aquin (1225-1274)
* René Descartes (1596-1650)
* Immanuel Kant (1724-1804)
* Søren Kierkegaard (1813-1855)
* Martin Heidegger (1889-1976)
* Jean-Paul Sartre (1905-1980)

## Euvre fondamentaj
* *Ël Parmènide* ëd Platon
* *Metafìsica* d'Aristòtil
* *Esse e temp* ëd Heidegger
* *L'Esse e ël Gnente* ëd Sartre
* *O un o n'àutr* ëd Kierkegaard

## Vëdde ëdcò
* Metafìsica
* Ontologìa
* Esistensialism
* Essensa
* Cogito ergo sum

## Bibliografìa
* Heidegger, M., *Esse e temp*, 1927
* Sartre, J.-P., *L'Esse e ël Gnente*, 1943
* Kierkegaard, S., *O un o n'àutr*, 1843

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI