Cuba

**Cuba** (an spagneul: *República de Cuba*) a l'é un pais dij Caràib e 'l pì grand ëstat ëd l'Arcipelagh ëd Cuba, ch'a comprend l'ìsola prinsipal ëd Cuba, l'Ìsola dla Gioventù (*Isla de la Juventud*) e vàire àutre ìsole minor.

La capital a l'é **[[L'Avan-a]]** (*La Habana*).

A l'ha na surfassa ëd 100.860 km² e a conta anviron 11.400.000 abitant (2023). A l'é l'ìsola pì popolà dij Caràib.

## Geografìa
### Anté ch'as treuva

Cuba as treuva ant ël **Mar dij Caràib**, a l'intrada dël **Golf dël Méssich**. A confin-a a òvest con ël **Canal dël Yucatán** (Mèssich), a nòrd con lë **Stret ëd Florida** (Stat Unì), a est con ël **Passagi dël Vent» (Haiti) e a sud con ël **Mar dij Caràib**.

=== Teritòri ===
L'ìsola a l'é longa e s-ciassa, con dle colin-e motobin àute ant la part sud-oriental (la **Sierra Maestra**), andova ël **Pico Turquino** a riva a 1.974 m. Le coste a son motobin frastajà, con vàire baje e pòrt naturaj. Ël clima a l'é **tropical**, con na stagion ùmida (magg–otóber) e na stagion sëcca (novèmber–avril). Cuba a l'é sogeta a **uragan**.

== Stòria ==
=== Colònia spagneula ===
L'ìsola a l'é stàita dëscoatà da **Cristòfo Colomb** dël **28 d'otóber 1492** e a l'é stàita butà sota la dominassion ëspagneula. A l'é dventà un amportant sènter për la produssion ëd **tabach** e **can-a da sùcher**, an dovrand s-ciav african. La lòta për l'indipendensa a l'é ancaminà dël 1868 con la **Prima guèra d'indipendensa**, peui con la **Sconda guèra d'indipendensa** (1895–1898) guidà da **José Martí** e **Antonio Maceo**.

=== Protetorà american e Repùblica ===
Apress la **guèra spagneula-merican-a dël 1898**, vagnà da jë [[Stat Unì d'América|Stat Unì]], Cuba a l'é dventà an pràtica un **protetorà merican**, situassion ch'a l'é durà fin-a a l'ariv ëd [[Fidel Castro]] dël 1959. Jë Stat Unì a l'han goernà l'ìsola fin al 1902, quand Cuba a l'ha otnù na formal indipendensa, ma con l**'Emendament Platt** ch'a-j dava a jë Stat Unì ël drit d'antërvnì. Ël perìod republican (1902–1959) a l'é stàit marcà da corussion, dëstabilità polìtica e 'l goern autoritari ëd **Fulgencio Batista**.

=== Rivolussion e perìod castrista ===
Ël **1m ëd gené 1959**, ël **Movement 26 ëd luj** guidà da **Fidel Castro**, so frel **Raúl Castro**, ël **Che Guevara** e d'àutri a l'han campà fòra Batista. Ël neuv regim a l'ha anstalà un **goern comunista** e a l'ha nassionalisà le propietà merican-e. Sòn a l'ha portà a la **rotura dle relassion con jë Stat Unì**, a l**'embargh econòmich** (1960) e a la **Crisi dij mìssij ëd Cuba** dël 1962, ch'a l'ha portà ël mond an sël bòrd d'una guèra nuclear.

Sota Fidel Castro (1959–2008), Cuba a l'é dventà në stat **ateista**, con un **partì ùnich** (Partì Comunista ëd Cuba), un **sistema sanitari pùblich** efissient e n'istrussion gratuìa, ma con na limitassion dij drit sivij e 'd penurìe econòmiche. L'Union Soviética a l'ha dàit apògg econòmich fin a soa dissolussion (1991), causand na greva crisi (''Perìodo Special an temp ëd pas'').

=== Cuba contemporania ===
Dël 2008, Fidel Castro a l'ha dàit ël podèj a sò frel **Raúl Castro**, ch'a l'ha ancaminà 'd **rifòrme econòmiche limità**. Dël 2018, **Miguel Díaz-Canel** a l'é dventà pressident, ël prim nen dël clan Castro dal 1959. Le relassion con jë Stat Unì a son ameliorasse sota l'aministrassion Obama (2014–2016), ma a son tornà an tension sota Trump e Biden.

== Organisassion polìtica ==
Cuba (nòm ofissial: **República de Cuba**) a l'é na **repùblica sossialista** sota la diression ëd l**'ùnich partì legal**, ël **Partì Comunista ëd Cuba (PCC)**.
* **President**: cap dë stat e dël goern. Dal **2019**: [[Miguel Díaz-Canel]].
* **Prim Ministr**: cap dl'esecutiv. Dal **2019**: [[Manuel Marrero Cruz]].
* **Parlament**: l**'Assemblea Nassionaj dël Podèj Popolar** (''Asamblea Nacional del Poder Popular'') a l'ha 605 mèmber elegiù për 5 agn.
* **Partì ùnich**: ël PCC a fissa la linia polìtica.

== Economìa ==
L'economìa cuban-a a l'é pianificà da lë stat. J'atività prinsipaj a son:
* **Agricoltura**: cana da sùcher, tabach, café, fruta.
* **Minadure**: nìchel, cobalto.
* **Turism**: un dij setor pì amportant.
* **Servissi sanitari**: esportassion ëd medzin-e e d'infërmé.
* **Biotecnologìa** e produssion ëd vacin.

Cuba a l'ha un sistema sanitari e educativ gratuit e a livel àut, ma lë stat a contròla la libertà 'd paròla, d'associassion e 'd moviment.

== Coltura ==
La coltura cuban-a a l'é na mës-cia afro-crèola con anfluense spagneule:
* **Mùsica**: son cuban, mambo, cha-cha-cha, salsa. Mùsich famos: Benny Moré, Compay Segundo (Buena Vista Social Club).
* **Literatura**: José Martí, Alejo Carpentier, Guillermo Cabrera Infante.
* **Dansa**: balet cuban, dansa popolar (rumba, son).
* **Cinema**: Instituto Cubano del Arte e Industria Cinematográficos (ICAIC).
* **Religion**: sincretism antra catolicésim e santerìa (religion afro-cuban-a).

== Demografìa ==
La popolassion a l'é 'd **11,3 milion** d'abitant (2023). La composission ètnica a l'é stimà:
* 64% bianch (d'orìgin spagneula)
* 27% mulat (mës-cia)
* 9% nèir

La lenga ofissial a l'é lë **spagneul**. La religion pì difusa a l'é 'l **catolicésim**, ma a-i é 'dcò na presensa fòrta dla **santerìa**.

== Sfide atuaj ==
* **Embargh merican**: ch'a blòca l'achit ëd prodòt e la sircolassion 'd capital.
* **Scarsità 'd prodòt essensiaj** (mangé, misin-e, combustìbil).
* **Esili e migrassion**: milion ëd cuban a l'han chità l'ìsola.
* **Cambiament generassionaj** ant la diression polìtica.
* **Efet dël cambiament climàtich''' an sël livel dël mar.

## Vëdde 'dcò
* L'Avan-a
* Fidel Castro
* Che Guevara
* Crisi dij mìssij ëd Cuba
* Moviment 26 ëd luj

## Arferiment bibliogràfich
* 
* 

## Ligam estern
* Sit dël Govèrn ëd Cuba (an spagneul)
* Granma – Giornal ofissial dël Partì Comunista ëd Cuba