open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grünen

Die Grünen - Die Grüne Alternative a l’é un partì polìtich ant l’Àustria.
Ël partì a l’é stàit fondà ant ël 1986.

Ël cap dël partì a l’é Alexander Van der Bellen.

Ël partì a pùblica Planet.

Ant le elession parlamentar dël 2002 ël partì a l’ha pijà 464.980 vot (9.47%, 17 segg).

Ël partì a l’ha 2 segg ant ël Parlament Europengh.

## Link
*www.gruene.at

Categorìa:Partì polìtich
Categorìa:Àustria
LIF

**LIF** a l'é l'acrònim për **Li**berales **F**orum, un partì polìtich liberal ant l’Àustria.
Ël partì a l’é stàit fondà ant ël 1993 da Heide Schmit.

Ël cap dël partì a l’é Alexander Zach.

Ant j'elession parlamentar dël 2002 ël partì a l’ha pijà 48.083 vot (0,98%). Ma ël partì a l’ha pijà gnun segg ant ël parlament.

Ël partì a l’ha 1 segg ant ël Parlament Europengh.

## Liure
* www.liberale.at

Categorìa:Àustria
Categorìa:Partì polìtich
EK

**Ε**υρωπαϊκό **Κ**όμμα (*Evropaiko Komma*, an caràter latin; *Partì Europengh* an piemontèis) a l’é un partì polìtich ant ël Cipro.
Ël partì a l’é stàit fondà ant ël 2005.

Ant le elession parlamentar dël 2006 ël partì a l’ha pijà 24 196 vot (5.8%, 3 segg).

L'oganisassion zovanil dël partì a l'é Νεολαία Ευρωπαϊκό Κόμμα.

## Link
*www.europaikokomma.org

Categorìa:Partì polìtich
Categorìa:Cipro
KOP

Κίνημα Οικολόγων Περιβαλλοντιστών a l’é un partì polìtich ecologista ëd l'ìsola ëd Cipro. Ant j'elession parlamentar dël 2006 ël partì a l’ha pijà 8.193 vot (2%, 1 segg).

## Anliura
*www.cyprusgreens.org

Categorìa:Partì polìtich
Categorìa:Cipro
EDI

L**'EDI**, Ενωμένοι Δημοκρατές, a l’é un partì polìtich liberal dl'ìsola ëd Cipro.
Ël partì a l’é stàit fondà ant ël 1996.
Ël cap dël partì a l’é George Vasiliou.
Ant j'elession parlamentar dël 2006 ël partì a l’ha pijà 1.000 vot (1%). Ma ël partì a l’ha pijà gnun segg ant ël parlament.

## Link
*www.edi.org.cy

Categorìa:Partì polìtich
Categorìa:Cipro
Siam

**Siam** (*Sessame* an italian) a l'é un comun ëd 275 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Carlo Berchio (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Brun

**Brun** (*Bren* an monfrin, *Bruno* an italian), a l'é un comun ëd 373 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Manuela Bo (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Frances Hodgson Burnett

Scritris an lenga anglèisa.
**Frances Eliza Hodgson** a nass a Manchester (Anghiltèra) ël 24 ëd novèmber dël 1849, tersa ëd sinch masnà.
Sò pare a meuir dël 1853, lassand la famija ant la miseria.
Sòn a possa la cita *Fanny* a ancaminé a scrive, coma mojen d'evasion.
Ant ël 1865 la famija as trasferiss a Knoxville an Tennessee.
An Mérica a conòss Swann Burnett, ch'a dventrà sò òm dël 1873 e dont a divorsiërà dël 1898.
Scritris për grand e masnà, soa produssion a consist an pì che quaranta lìber.
Soa creassion pì avosà a l'é ël protagonista ëd *Little Lord Fauntleroy*, un përsonage ëd bel deuit dventà dun-a un model ampegnativ për le masnà 'd cola generassion.
Publicà dël 1886, ël lìber a l'ha avù dlonch sucess.
Frances Hodgson a meuir a Plandome, Long Island, davzin a New York, ël 29 d'otóber dël 1924.

## Euvre prinsipaj
* *That lass o' Lowrie's* (1877, conta sla vita ant ël Lancashire)
* *Through one administration* (1883, stòria romàntica)
* *Little Lord Fauntleroy* (1886, dventà un travaj teatral)
* *Sara Crewe* (1888, butà an sena tanme *The little princess*)
* *A lady of quality* (1896, stòria romàntica)
* *One I knew the best of all* (1904, autobiogràfich)
* *The dawn of a to-morrow* (1906, stòria romàntica)
* *The shuttle* (1907, stòria romàntica)
* *The Secret Garden* (1911)
* *T. Tembarom* (1913, stòria romàntica)
* *The head of the house of Coombe* (1922, stòria romàntica)
* *The Little Prince*

Frances Hodgson a l'é stàita ëdcò autris ëd vàire comedie, dont doe an colaborassion con sò scond marì, ël médich Stephen Townsend.

Hodgson Burnett, Frances
Hodgson Burnett, Frances
Strop ëd përmutassion

Në **strop ëd përmutassion** ansima a n'ansem X a l'é në strop G dont j'element a son ëd përmutassion d'X e l'operassion a l'é la composission ëd fonsion.
La cardinalità d'X a l'é ciamà *gré* ëd G e j'element d'X a son soens ciamà *litre*.
La colession ëd tute le përmutassion d'X a l'é soens denotà Sym(X).
Dagià che la composission ëd fonsion a l'é associativa, che l'identità ansima a X a l'é na përmutassion e che l'anversa ëd minca përmutassion a l'é na përmutassion, a arzulta che Sym(X) a l'é në strop, ciamà *strop simétrich* dzora X, e che jë strop ëd përmutassion ansima a X a son tuti ij sot-ëstrop ëd Sym(X).
S'a-i son almanch 3 litre, Sym(X) a l'é nen abelian.
An efet, al concet dë strop ëd përmutassion a l'é d'aotut general trames a jë strop, për via dël teorema sì da press.

**Teorema.**
Minca strop G a l'é isomòrfich a në strop ëd përmutassion ansima a G.
*Dimostrassion.*
La fonsion f:a \in G \mapsto a^* \in Sym(G) definìa da a^*(g)=ag per tuti ij g \in G a l'é n'isomorfism tra f e soa plancia.

Minca strop ëd përmutassion G a agiss an sl'ansem ëd soe litre X con n'assion G \times X \to X definìa da gx=g(x).

## Strop ëd sostitussion
Cand X a l'é n'ansem finì con n element, antlora Sym(X) a l'ha n! element e le përmutassion d'X a son ëdcò ciamà sostitussion.
Ël sot-ansem dle sostitussion par a l'ha  \frac{n!}2  element e a l'é 'n sot-ëstrop normal ëd Sym(X); a l'é ciamà *strop alternà*.

## Isomorfism dë strop ëd përmutassion
Si G a l'é në strop ëd përmutassion ansima a X e H a l'é në strop ëd përmutassion ansima a Y, n'isomorfism an tra la cobia (X,G) e la cobia (Y,H) a l'é na cobia (T,U) anté che T:X \to Y a l'é na bijession, U:G \to H a l'é n'isomorfism dë strop e T \circ g(a)=U(g) \circ T(a) për minca a \in X,g \in G.

Si (X,G) e (Y,H) a son isomòrfich, antlora jë strop G e H a son isomòrfich e j'ansem X e Y a l'han la midema cardinalità, ma G e H a peulo esse dë strop isomòrfich e X e Y a peulo avèj la midema cardinalità sensa che (X,G) e (Y,H) a sio isòmorfich tanme strop ëd përmutassion.

Categorìa:Àlgebra
Arthur Conan Doyle

Scritor ëscossèis an lenga anglèisa.
**Arthur Ignatius Conan Doyle** a l'é nassù a Edimborgh, an Ëscòssia, ël 22 ëd maj dël 1859, prim fieul dl'artista Charles Doyle, e a l'é mòrt a Crowborough, ant ël Sussex, dël 1930.
A l'avìa fàit le scòle a lë Stonyhurst College, an Almagna.
Peui a l'ha studià meisin-a a la Edinburgh Medical School e a l'ha fàit ël médich a Southsea fin-a al 1890; dòp a l'é dédicasse mach pì a la literatura.
A l'era tornà a la meisin-a mach durant la guèra ant ël Sudan contra ij derviss (1890) e cola contra ij boero (1899-1902), anté ch'a l'era ufissial médich.
Dël 1902 a l'é stàit fàit sivalié.
Soa preparassion médica a l'ha përmëttuje d'anandié un neuv géner literari, dit dël romanz polissiesch sientìfich.
A l'é dventà famos dzortut për sò përsonage Sherlock Holmes.
Ant ij darié agn a l'era dventà spiritualista, an ëscrivend e mostrand an sl'argument.

## Euvre prinsipaj
* *Micah Clarke* (1888)
* *The White Company* (1891)
* *The Story of Waterloo* (1894)
* *Rodney Stone* (1896)
* *The Exploits of Brigadier Gerard* (1896, na serie dë stòrie dle goère napoleòniche)
* *The Great Boer War* (1900)
* *The War in South Africa; its Causes and Conduct* (1902)
* *The Fires of Fate* (1909)
* *The House of Temperley* (1909)
* *The Lost World* (1912, na contribussion fondamental al géner ëd fantassiensa ch'a nassìa antlora)
* *The Poison Belt* (1913)
* *Cause and Conduct of the World War* (propaganda për j'Aleà durant la prima goèra mondial)
* *History of the British Campaign in France and Flanders* (6 volum, 1915-1920)
* *A New Revelation* (1918)
* *My Memories and Adventures* (1924)
* *History of Spiritualism* (2 volum, 1926)

### J'aventure ëd Sherlock Holmes
* *A Study in Scarlet* (1887)
* *The Sign of Four* (1890)
* *The Adventures of Sherlock Holmes* (1891, a compariss ansima a The Strand Magazine)
* *The Memoirs of Sherlock Holmes* (1893)
* *The Hound of the Baskervilles* (1902, sò romanz pì arnomà)
* *The Return of Sherlock Holmes* (1905)

Conan Doyle, Arthur
Conan Doyle, Arthur
Pont-Saint-Martin

**Pont-Saint-Martin** (an piemontèis *Pont San Martin*, an franch-provensal *Pon-Sèn-Marteun*) a l'é un comun dla Val d'Osta ëd 4.029 abitant (2023).

A resta a 51 chilòmeter da Osta, a 345 méter an sël livel dël mar.

A l'é ël prim paìs dla Val d'Osta ch'a s'ancontra an rivand da la provincia ëd Turin con la ferovìa o l'autostrà. Soa posission a l'é stàita amportanta fin da l'época roman-a për controlé l'acess a la Val d'Osta e al Pass dël Gran San Bernard.
Da Pont San Martin a-i part na strà për Gressoney-Saint-Jean e la Vàl dël Lys.

## Stòria
Ël pont roman a resta anco' al dì d'ancheuj a testimonié l'amportansa stratégica dël pais ant la mobilità dij temp imperiaj roman.

Ant l'Età 'd mes ël pais a sarà sot al contròl dla famija Bard, ch'a contròla ël tràfich stradal dla val d'Osta. Dël 1214 ël compromess dla bataja antra fratej (ch'a l'é anandiasse dapress a la mòrt d'Ugon ëd Bard) a-j dà ël pais e 'l castel ëd Pont San Martin a Gulielm ëd Bard. Da chiel a-j passërà a sò fieuj, anandiand ël branch dij *Pont San Martin* dla Ca dij Bard.

## Nòm
Durant ël fassism ël comun as ciamava *Ponte San Martino*. Ël nòm a ven dal senté roman e dal sant patron, San Martin.

## Atrassion
* **Pont roman** an sël ri Lys, àut 23 méter, a n'arcada sola, dël sécol I d.C., ancó dovrà.
* La **Cesa parochial ëd San Martin**, dël sécol XV, butà ansima al pont.
* Le ruvin-e dël **Castel dij Bard**, an slë speron rocos ch'a dòmina 'l pais.
* **Fòrt dël Bard**, na pòsta militar ëd l'Eutsent, restaurà.

## Mobilità
A Pont San Martin a-i é na stassion dij treno, an sla linia Civass-Pré-Saint-Didier. A l'é servì 'dcò da la Statal 26 dla Val d'Osta e a-i é l'ancamin ëd la Statal 506 dël Lys.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Marco Sucquet (da l'11/05/2015). Ël comun a fa part dla Comun-a montan-a Mont-Rosèis.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Pontsaintmartin
Arvier

**Arvier** (*Arvì* an franch-provensal) a l'é un comun dla Val d'Osta d' 873 abitant .
Ël pais as treuva a 14,5 chilòmeter da Osta, a 776 méter an sël livel dël mar.

## Nòm
Durant ël fassism, dal 1939 al 1945, ël comun as ciamava *Arviè*.

## Personalità
Maurice Garin, coridor ciclista, vincitor dël prim Gir dla Fransa, nassù a Arvier dël 1871

## Aministrassion
Ël sindich a l'é Mauro Lucianaz (dal 24/05/2010, second mandà dal 28/05/2015).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla Val d'Osta
Avise

**Avise** (an franch-provensal *Aveuzo*) a l'é un comun dla Val d'Osta ëd 305 abitant .
Ël pais as treuva a 17,5 chilòmeter da [Osta]], a 775 méter an sël livel dël mar.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maria Romana Lyabel (dal 10/05/2005, second mandà dal 24/05/2010, ters mandà dal 28/05/2015).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla Val d'Osta
Ayas

**Ayas** a l'é un comun dla Val d'Osta ëd 1.401 abitant , ant l'omònima comba dont a dà ël nòm.
As treuva a 63,5 chilòmeter da Osta 
An tra soe frassion, bin arnomà a l'é Champoluc, na stassion ëd vilegiatura a 1.568 méter d'autëssa.

## Nòm
Durant ël fassism ël comun as ciamava *Aias*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alex Brunod (dal 16/05/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla Val d'Osta
Brusson

**Brusson** (*Bretchón* an franch-provensal) a l'é un comun dla Val d'Osta d' 897 abitant , ant la Val d'Ayas.
Ël pais as treuva a 54 chilòmeter da Osta, a 1.338 méter an sël livel dël mar.
A l'é na stassion ëd vilegiatura dla comba ëd Challant.

## Nòm
Durant ël fassism ël comun as ciamava *Brussone*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giulio Grosjacques (dal 9/05/2005, second mandà dal 29/05/2010, ters mandà dal 25/05/2015).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla Val d'Osta
Aymavilles

**Aymavilles** (an franch-provensal *Le-z-Amaveulle*) a l'é un comun dla Val d'Osta ëd 2.086 abitant .
Ël pais as treuva a 8 chilòmeter d'Osta, a 640 méter an sël livel dël mar.

## Leu d'anteresse
* Ël castel

## Nòm
Durant ël fassism, dal 1939 al 1945, ël comun a l'é ciamasse *Aimavilla*.

## Vardé ëdcò
* Blanc perdrix

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Loredana Petey (da l'11/05/2015).

## Anliure esterne
*  Sit istitussional

## Arferiment
Bard

**Bard** (an franch provensal *Bar*) a l'é un comun dla Val d'Osta ëd 134 abitant.
Ël pais as treuva a 47,5 chilòmeter d'Osta, an na gòrgia topa, a 400 méter an sël livel dël mar.
A l'é ant un leu ëd passage për la comba ëd Champorcher.

## Stòria

Ël pais ëd Bard a resta anfeodà a Ugon ëd Bard, quand chiel a fa at ëd sotmission a Tomà I dël 1191. Peui Castel ëd Bard e pais a resto ciapà ant le question antra fratej ch'a-i ven-o dapress a la mòrt d'Ugon, e dël 1242 pais e castel a-j van ai Savòja. Con sòn la sgnorìa ëd Bard as treuva separà da cola ëd Champorcher, che a-i resta a la famija Bard. 

Ël castel a ven angrandì dai Savòja, fin-a a esse demolì da Napoleon, ai temp dla Sconda anession a la Fransa. Dël 1830, na vira che Val d'Osta e Piemont a-j torno an man ai Savòja, a sarà arfàita la fortificassion, ant la forma ch'a së s-ciàira anco' al dì d'ancheuj.

## Atrassion
* Ca Nicole
* Fòrt ëd Bard

## Mobilità
La stassion dij treno Hône-Bard, an sla lìnia Civass-Pré-Saint-Didier, a l'é ant la comun-a d'Hône.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Deborah Francesca Albina Jacquemet (dal 19/05/2005).

## Bibliografìa
*
Saint-Christophe (Val d'Osta)

**Saint-Christophe** (*Sèn-Cretoublo* an franch-provensal) a l'é un comun dla Val d'Osta ëd 3.432 abitant .
Ël pais a resta a 4 chilòmeter da Osta, a 790 méter an sël livel dël mar.

## Traspòrt
An sël teritòri dël comun a-i é l'aeropòrt *Corrado Gex*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Cheney (dal 24/05/2010, second mandà da l'11/05/2015).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Saintchristophe
Allein

**Allein** (*Allèn* an franch-provensal) a l'é un comun dla Val d'Osta ëd 229 abitant . Ël pais as treuva a 14 chilòmeter d'Osta, a n'autëssa 'd 1.190 méter.

## Nòm
Durant ël fassism, dal 1939 al 1945, ël pais a l'é stàit ciamà *Alleno*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Piergiorgio Collomb (dal 29/05/2015).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla Val d'Osta
Edith Wharton

Scritris an lenga anglèisa.
**Edith Newbold Wharton** a nass ël 24 ëd gené dël 1862 a New York, da George e Lucretia Jones, ant na famija rica e amportanta dla sità.
A arsèiv n'educassion privà e as forma na coltura sòlida e nen comun-a ai sò coscrit, mersì a la rica biblioteca 'd sò pare.
Ant ël 1885 as maria con Edward Wharton, banché ëd Boston.
Chiel a l'avìa 'd serios problema mentaj e ël mariage a sarà maloreus; a divorsiëran dël 1913.
Chèich agn apress ess-se marià, Edith a ancamin-a soa cariera literaria scrivend ëd poesìe e conte curte për lë *Scriber's Magazine*.
A viagia soens con sò òm e dël 1907 la cobia a tramuda an Fransa.
La scritris a arsèiv d'arconossiment për sò ampegn umanitari durant la prima goèra mondial.
A meuir a Saint-Brice-Sous-Fôret, an Val d'Oise, l'11 d'agost dël 1937.

## Soa produssion literaria
Ij sò lìber a comprendo romanz, conte curte, lìber ëd viage, memòrie.
Ant sò travaj a-i son ëd fòrte anfluense ëd Henry James, ch'a l'era ëdcò sò grand amis.
Scond Edmund Wilson a l'é la *stòrica dla sossietà merican-a dij sò temp*, për la denonsia ant ij sò lìber dla sossietà aristocràtica e dle class privilegià merican-e.
Ij sò eròe tràgich a son vìtime dle convension opressive d'un grop sossial e a finisso për crasesse da soj o për rassegnesse a soa s-ciavensa e a vive da mòrt.

### Euvre prinsipaj
**Crucial instances* (1901)
***Italian villas and their gardens** (1904)
Lìber ëd viage.
***The house of myrth** (1905)
Sò prim romanz ëd sucess.
**The fruit of the tree* (1907)
***Madame de Treymes** (1907, conta)
***Tales of men and ghosts** (1910)
***Ethan Frome** (1911)
Romanz curt, considerà soa ciadeuvra. A conta la stòria dl'amor impossìbil ëd doi dësgrassià dla Neuva Anghiltèra, con chiel (Frome) ch'a l'é marià ma a l'ha nen ël corage 'd chité soa fomna. Ij doi moros a decido ëd massesse ansema campand-se con la lesa ant un rivass. Ma la lesa a finiss contra n'erbo: chila a restrà invàlida e chiel a dovrà vive con doe fomne ch'a-l l'han an ghignon.
**The reef* (1912)
**The custom of the country* (1913)
**Xingu and other stories* (1916)
***Summer** (1917)
Na conta men amèra dij sò romanz precedent.
***The age of innocence** (1920)
Lìber ch'a l'ha avù un bon sucess ëd letor. A conta le dificoltà 'd na cobia a resiste ai pregiudissi dl'ambient sossial; la capitolassion a sarà marcà da la fin ëd la relassion passional.
**A son at the front* (1923)
***False dawn**, **The old maid**, **The spark**, **New year's day** (tuti publicà dël 1924)
Quatr volum ch'a fan un ritrat dla vita dla vèja New York da j'agn 1840 a j'agn 1870.
**The writing of fiction* (1925)
**Twilight sleep* (1927)
**The children* (1928)
**A backward glance* (1934, autobiografìa)
**The valley of decision*

Wharton, Edith
Wharton, Edith
Wharton, Edith
Teorìa dij nùmer

La **teorìa dij nùmer**, mincatant ciamà ëdcò *aritmética superior*, a l'é un-a dle pì vèje branche dla matemàtica, armontand andaré a vàire milen-e d'agn.
Le prime chestion considerà a j'ero gropà ai problema ëd fé ëd cont e ai concèt elementar dl'aritmética.
Tra j'àotri problema considerà ant la teorìa dij nùmer clàssica a-i son vàire rompatesta matématich e ij problema dla paròla.

Ant sò sust pì grand, la teorìa dij nùmer as anteressa dle proprietà dij nùmer naturaj, lòn ch'a comprend la divisibilità, lë studi dij nùmer prim e ëd coj compòst.
Ëd sòlit, ij problema e le congeture dla teorìa dij nùmer a son franch bel fé a enonsié e fòrt mal fé a dimostré: a-i son ëd problema ch'a resto ancora duvert dòp senten-e d'agn dë sfòrs, coma l'avosà congetura ëd Goldbach.

Ant ij darié temp la teorìa dij nùmer a l'ha avù d'amportante aplicassion a le comunicassion an rèj e a la complessità computassional.

## Përsonage amportant ant la stòria dla teorìa dij nùmer
* Pitàgora (585-501 aGC)
* Euclid (323-285 aGC)
* Archimede (287-212 aGC)
* Eratòstene (anviron 276-anviron 194 aGC)
* Diofant (anviron 250)
* Sun Zi (anviron 300)
* Aryabhata (anviron 476-anviron 550)
* Brahmagupta (598-anviron 660)
* al-Karaji (anviron 1090)
* Bhaskara (1114-anviron 1185)
* Leonardo Fibonacci (anviron 1180-anviron 1250)
* Ch'in Chiu-shao (anviron 1202-1261)
* Rafael Bombelli (1526-1572)
* Claude-Gaspard Bachet (1581-1638)
* Marin Mersenne (1588-1648)
* Pierre de Fermat (1601-1665)
* Bernard Frenicle de Bessy (anviron 1602-1675)
* John Pell (1610-1685)
* John Wallis (1616-1703)
* William Brouncker (1620-1684)
* Christian Goldbach (1690-1764)
* Leonhard Euler (1707-1783)
* Edward Waring (1734-1798)
* Joseph-Louis Lagrange (1736-1813)
* John Wilson (1741-1793)
* Adrien-Marie Legendre (1752-1833)
* Carl Friedrich Gauss (1777-1855)
* Gabriel Lamé (1795-1870)
* Carl Gustav Jacob Jacobi (1804-1851)
* Peter Gustav Lejeune-Dirichlet (1805-1859)
* Ernst Eduard Kummer (1810-1893)
* Pafnouti Lvovitch Cebicev (1821-1894)
* Ferdinand Gotthold Max Eisenstein (1823-1852)
* Édouard Lucas (1842-1891)
* David Hilbert (1862-1943)
* Axel Thue (1863-1922)
* Jacques Salomon Hadamard (1865-1963)
* Charles Jean de la Vallée-Poussin (1866-1962)
* Godfrey Harold Hardy (1877-1947)
* Ivan Matveevič Vinogradov (1891-1983)

Categorìa:Teorìa dij nùmer
Majon

**Majon** (*Maglione* an italian) a l’é un comun ëd 484 abitant  dla provincia ëd Turin.
Ël pais a resta a 47 chilòmeter da Turin, a n'autëssa ëd 310 méter.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pier Franco Causone..

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Masel

**Masel** (*Macello* an italian) a l’é un comun ëd 1.231 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Bruno Bonetto (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Massè

**Massè** (*Mazzè* an italian) a l’é un comun ëd 4.189 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Teresio Comerro (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Masse
Massel

**Massel** (*Massello* an italian, *Masel* an ossitan) a l’é un comun ëd 61 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Daniela Linda Libralon (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Mati

**Mati** (*Mathi* an italian) a l’é un comun ëd 4.079 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
El sìndich a l'é Crispino Lorenzo Caudera (dal 28/05/2007).

## Sità gemelà
Mati a l'é gemelà con:
*  Las Parejas, Argentin-a
*  Mgarr, Malta

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Matie

**Matie** (*Mattie* an italian, *Màtie* an franch-provensal) a l’é un comun dë 747 abitant  dla provincia ëd Turin.

Ël pais a resta a 50 chilòmeter da Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo "Nico" Catalano (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Mesnil (Turin)

**Mesnil** (*Mezzenile* an italian, *Meisinì* an franch-provensal) a l’é na comun-a d' 852 abitant  dla provincia ëd Turin, ant la bassa val ëd Lans.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Umberto Pocchiola Viter (da l' 8/06/2009).

## Vardé 'dcò
* Bòrna Granda

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Mompantè

**Mompantè** (*Mompantero* an italian; *Mumpantìa* an franch-provensal) a l’é un comun ëd 675 abitant  dla provincia ëd Turin.
An sò teritòri as treuva ël Rociamlon.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Davide Gastaldo (dal 2021).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Albanìa

L' **Albanìa** (*Shqipëri / Shqipëria* an albanèis) a l'é un pais dl'Euròpa balcànica.

A confin-a con ël Montnèigr a nòrd-òvest, ël Kosovo a nòrd-est, la Macedònia dël Nòrd a est e la Grecia a sud.
A l'é bagnà a òvest dal mar Adriàtich e dal mar Jòni.
La capital a l'é Tiran-a.
A l'ha na surfassa ëd 28.748 km² e a conta 3.619.778 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Geografìa fìsica
L'Albanìa a l'é për la pì part montagnosa e a l'é travërsà da nòrd a sud da na serie ëd massiss dësregolar che mincatant a rivo fin-a davzin a la còsta.
La sima pì àota a l'é ël Korab (2764 méter).
Ij fium pì amportant a son ël Drini a nòrd e la Vjosa a sud.
Arlongh la còsta a fa assè càod e a l'é piuvos (a Durass a pieuv an mojen-a sent di l'ann, con na temperadura mojen-a d'8&nbsp;°C a gené e 25&nbsp;°C a luj); viaman ch'as va vers l'anterior la temperadura a dventa pì rèida e, dzortut an sle sime, le precipitassion pì bondose.

## Art e testimonianse stòriche
Jë sgav a l'han arvelà d'ansediament ëd prima dla penetrassion dj'iliri.
Dël temp dj'iliri a-i resto ën bon nùmer ëd tùmoj, necròpoj, fortësse e aglomerà urban, spatarà për tut ël pais, ch'a testimònio ëdcò dla chërsenta anfluensa greca.
Reste dla colonisassion greca, dzortut për euvra ëd Corint e Corfù a-i në son vàire a Butrinti, Apolònia, Durass.
A Butrinti a l'é stàita dëscoatà n'acròpoli cintà da na muraja grandiosa con set pòrte, anté ch'a-i era un teatro andoa element roman as gionto a struture greche pì vèje.
Ël midem fenòmeno ëd sovraposission as artreuva a Apolònia, un grand sit archeològich con muraje, bagn, monument tombaj, ginasio e via fòrt.
Dòp dla fin dl'Imperi Roman d'Ossident, ant ël sud as fa pì fòrta la penetrassion bisantin-a, dont an resto ël monasté d'Ardenitza, la cesa ëd San Michel a Berati, la cesiòta ëd Mesopotam (dël sécol ch'a fa XI).
La strutura tìpica a l'é a pianta basilical, con cioché squasi sempe quàder.
A-i son ëdcò na stanten-a ëd monasté ortodòss, dont squasi la metà da le part d'Argirocastr.
Dai venessian an rivo fortësse, castej e pont, spatarà ën pòch daspërtut (Durass, Alessio, Butrinti, Valon-a, Scutari), ma squasi tuti armanegià o an ruin-a.
Con la dominassion turca, la pì part dle cese a son ëstàite trasformà an moschee.
A Elbasani a-i në i-é vàire ch'a armonto a la fin dël sécol ch'a fa XIV.

## Organisassion polìtica
L'Albanìa (nòm ofissial: **Republika e Shqipërisë**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Ilir Meta (dal 2017).
Ël Prim Ministr a l'é Edi Rama (dal 2013).
Andorra

Ël **Prinsipà d'Andorra** (*Andorra* an catalan) a l'é un cit pais dël sud-òvest dl'Euròpa.

A confin-a a nòrd con la Fransa e a sud con la Spagna.
La capital a l'é Andorra la Vella.
A l'ha na surfassa ëd 468 km² e a conta anviron 70.000 abitant.

## Anté ch'as treuva

## Lenga
La lenga ofissial a l'é 'l catalan.

## Organisassion polìtica
Andorra (nòm ofissial: **Principat d'Andorra**) a l'é un prinsipà.
A-i son doi *cò-prinsi*: ël vësco espagneul d'Urgell e 'l president dla repùblica fransèisa.
Ël Prim Ministr a l'é Xavier Espot Zamora (dal 2019).

## Moneda
Dal 1m ëd gené 2002 Andorra a deuvra l'Euro.
Àustria

L' **Àustria** (*Österreich* an alman) a l'é un pais dl'Euròpa central.

A confin-a con Svìssera e Liechtenstein a òvest, Ungherìa e Slovachia a est, Italia e Slovenia a sud, Gërmania e Repùblica Ceca a nòrd.

La capital a l'é Vien-a.

A l'ha na surfassa d' 83.883 km² e a conta 9,104,772 abitant (2023).

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva

## Organisassion polìtica
L'Àustria (nòm ofissial: **Republik Österreich**) a l'é na repùblica federal.

Ël president a l'é Alexander Van der Bellen (dal 2017).

Ël Prim Ministr a l'é Karl Nehammer (ÖVP, dal 2021).

## Conomìa
L'anflassion an Àustria a l'é al ~9%.

Anviron na përson-a minca eut a viv sota 'l livel ëd la povertà.

### Moneda

Dal 1m ëd gené dël 2002 l'Àustria a deuvra l'Euro.

Për savèjne ëd pi, ch'a guarda soa vos.
Belgi

Ël **Belgi** (*België* an neerlandèis, *Belgique* an fransèis, *Belgien* an alman) a l'é un pais dl'Euròpa ossidental.

A confin-a con Fransa, Pais Bass, Gërmania e Lussemborgh.
La capital a l'é Brussel.
A l'ha na surfassa ëd 30.510 km² e a conta anviron 10.300.000 abitant.

A l'é mèmber dl'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva

## Stòria
Dal 1815 (Congress ëd Vien-a) al 1830 ël Belgi a l'ha fàit part dël regn dij Pais Bass.
Lë stat indipendent belgi a l'é stàit creà dël 1830.

## Organisassion polìtica
Ël Belgi (nòm ofissial: **Royaume de Belgique / Koninkrijk België / Königreich Belgien**) a l'é na monarchìa constitussional.
Ël re a l'é Filip (dai 21 ëd luj 2013).
Ël Prim Ministr a l'é Bart De Wever , (dal 3 ëd fërvé dël 2025).

## Moneda

Dal 1m ëd gené dël 2002 ël Belgi a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, ch'a varda soa vos.
Bielorussia

La **Bielorussia** (*Беларусь* an bieloruss) a l'é un pais dl'Euròpa oriental.

A confin-a con Polònia e Lituania a òvest, Federassion Russa a est, Ucrain-a a sud e Letònia a nòrd.
La capital a l'é Minsk.
A l'ha na surfassa ëd 207.600 km² e a conta anviron 10.300.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
La Bielorussia (nòm ofissial: **Рэспубліка Беларусь**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Aleksandar Lukašenko (Александр Лукашенко) (dal 1994).
Ël Prim Ministr a l'é Raman Haloŭčenka (Раман Галоўчэнка) (dal 2020).
Bòsnia e Erzegòvina

La **Bòsnia e Erzegòvina** (*Bosna i Hercegovina* / *Босна и Херцеговина* an bosnian) a l'é un pais dl'Euròpa balcànica.

A confin-a con Croassia, Serbia e Montnèigr.
La capital a l'é Sarajevo.
A l'ha na surfassa ëd 51.129 km² e a conta apopré 4 milion e mes d'abitant.

## Anté ch'as treuva

## Stòria
La Bòsnia e Erzegòvina a l'é indipendenta dal 1992.

## Organisassion polìtica
La Bòsnia e Erzegòvina a l'é no stat federal, formà da la Federassion dla Bòsnia e dl'Erzegòvina e da la Repùblica Srpska. Ël Distret ëd Brčko, al nòrd-est del pais, a l'é n'entità autònoma.
La Bòsnia e Erzegòvina a l'ha n' *Ufissi ëd Presidensa* colegial.
Dël 2022 a son stait elegiù Denis Bećirović për ij Bosnian, Željko Komšić për ij Croat e Željka Cvijanović për ij Serb.
Bulgarìa

La **Bulgarìa** (*България* an bùlgar) a l'é un pais dl'Euròpa balcànica.

A confin-a con Serbia, Macedònia dël Nòrd, Grecia, Turchìa e Romanìa. A l'é bagnà dal Mar Nèir.
La capital a l'é Sòfia.
A l'ha na surfassa ëd 110.994 km² e a conta apopré 6.875.040 abitant.

Dal 1 ëd gené dël 2007 a fa part ëd l'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
La Bulgarìa (nòm ofissial: **Република България**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Rumen Radev (Румен Радев) (dal 2017).
Ël Prim Ministr a l'é Stefan Yanev (Стефан Янев) (dal 2021).

## Anliure esterne
Croassia

La **Croassia** (*Hrvatska* an croat) a l'é un pais dl'Euròpa balcànica.

A confin-a a nòrd con la Slovenia, a nòrd-est con l'Ungherìa, a est con la Serbia e a sud con la Bòsnia e Erzegòvina e 'l Montnèigr. A l'é bagnà a òvest dal mar Adriàtich.
La capital a l'é Zagabria.

A l'ha na surfassa ëd 56.542 km² e a conta apopré 4200000 abitant.

## Anté ch'as treuva

## Stòria
La Croassia a l'ha diciairà soa indipendensa ai 19 ëd maj dël 1991.
Da cola dàita a l'ha dij contrast con la Slovenia a propòsit dle frontere.

A la fin dël 2005, la Croassia a l'ha duvertà ëd negossiassion për l'adesion a l'Union Europenga e dal 1m ëd luj dël 2013 a l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

## Conomìa
Ël salari medi mensil a l'é ëd 729 éuro.
Ël prodot anterior ëspòrch a l'é ëd 45,9 miliard d'éuro.
La disocupassion a l'é dël 17,4%.

## Organisassion polìtica
Ël president a l'é Kolinda Grabar-Kitarović (dal 2015).
Ël Prim Ministr a l'é Zoran Milanović.

Categorìa:Croassia
Danimarca

La **Danimarca** (*Danmark* an danèis) a l'é un pais dl'Euròpa setentrional.

A confin-a con la Gërmania a sud.
La capital a l'é Copenàghen.
A l'ha na surfassa ëd 43.094 km² e a conta 5.475.791 abitant.

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva

## Conomìa
### Moneda
La moneda a l'é la coron-a danèisa.
Dël 2000 na votassion a l'ha bocià l'éuro.

## Organisassion polìtica
La Danimarca (nòm ofissial: **Kongeriget Danmark**) a l'é na monarchìa constitussional.
L'argin-a a l'é Frederik X (dal 2024).
Ël prim ministr a l'é Mette Frederiksen (dal 27 d'giugn 2019).
Estònia

L**'Estònia** (*Eesti* an éston) a l'é un pais dël nòrd-est dl'Euròpa.

A confin-a con Letònia e Federassion Russa. A l'é bagnà dal Mar Bàltich.
La capital a l'é Tallin.
A l'ha na surfassa ëd 45.226 km² e a conta anviron 1.300.000 abitant.

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga e a l'ha ancaminà a dovré l'euro ël 1 gené 2011.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
L'Estònia (nòm ofissial: **Eesti Vabariik**) a l'é una repùblica.
Ël president a l'é Kersti Kaljulaid (dal 2016).
Ël Prim Ministr a l'é Kaja Kallas (dal 2021).
Finlandia

La **Finlandia** (*Suomi* an finlandèis, *Finland* an svedèis) a l'é un pais dl'Euròpa setentrional.

A confin-a con Svessia, Norvegia e Federassion Russa.
La capital a l'é Helsinki.
A l'ha na surfassa ëd 338.145 km² e a conta anviron 5.300.000 abitant.

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
La Finlandia (nòm ofissial: **Suomen tasavalta / Republiken Finland**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Alexander Stubb (dal 2024).
Ël Prim Ministr a l'é Petteri Orpo (dal 2023).

## Moneda

Dal 1m ëd gené dël 2002 la Finlandia a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.
Fransa

La **Fransa** (*France* an fransèis) a l'é un pais dl'Euròpa ossidental, mèmber ëd l'Union Europenga.

A confin-a con Belgi, Lussemborgh, Gërmania, Svìssera, Italia, Mònaco, Spagna e Andorra.
Për la forma 'd soa part continental, ël pais a l'é ëdcò ciamà l**Esàgon''.<br />
La capital a l'é [[Paris]].
A l'ha na surfassa ëd 547.030 km² e a conta 65.600.000 abitant (2013), ël 13,1% dla popolassion dl'Union Europenga.

== Anté ch'as treuva ==


== Stòria ==
Ai 4 dë stèmber 1870 a l'é stàita proclamà la Tersa Repùblica.

Ant ël sécol ch'a fa XX la Fransa a l'é stàita amplicà an vàire conflit: le doe guère mondiaj, le guère [[d'Indocin-a]] (1945-1954) e [[d'Algerìa]] (1954-1962), j'antërvension an [[Ciad]] e an [[Repùblica Democràtica dël Còngo|Zaire]] (1969-1984), an [[Lìban]] ([[1982]]-1987) e la [[guèra dël Gòlf]] (1991).

== Evolussion demogràfica ==
La popolassion a l'era 'd 62,3 milion d'abitant ant ël [[2004]] e ëd 64,3 milion ant ël [[2009]].

Dël 2013 a-i son ëstaje 810.000 nassense e 572.000 [[mòrt]].

== Conomìa ==
La disocupassion an Fransa a l'é a l'é al 10,6% (10,2% an Fransa metropolitan-a, dàit dël 2012).
Ij fré pùblich a son al 66% dël [[prodot anterior ëspòrch]].
Dël 2007, ël passiv pùblich a l'é stàit dël 2,4% dël prodot anterior ëspòrch.<br />
Ël 12% dj'abitant a viv sota la seuja dla miseria (908 éuro al mèis).<br />
Ël tass ëd risparmi dle [[famija|famije]] a l'é dël 16,8% (2011).

Lë 78% dl'[[eletricità]] a l'é fornì dai 58 reator nuclear an fonsion.
Ël rest dal [[carbon]], ël [[gas]], l'energìa idràulica e j'energìe arnovàbij (eòlich e fòto-voltàich, ch'a arpresento l'1% ëd la produssion).

Dël 2012 ël 2,26% dël prodot anterior ëspòrch a l'é stàit dedicà a l'arserca e al dësvlup.

=== Torism ===
La Fransa a l'é ël pais pi visità al mond: dël 2013 ij torista a son ëstàit 84,7 milion.

=== Moneda ===
 
Dal 1<sup>m</sup> ëd gené dël [[2002]] la Fransa a deuvra l'[[Euro]].<br />
Për savèjne ëd pi, ch'a varda soa [[Monede Euro dla Fransa|vos]].

== Organisassion polìtica ==

La Fransa (nòm ofissial: **République française*') a l'é na [[repùblica]].<br />
Ël parlament fransèis a l'é formà dal Senat (*Sénat*, con 331 senator) e da la Ciambrea Nassional (*Assemblée Nationale'', con 577 diputà).
Ël prim ministr a l'é sernù dal pressident e a partagia con chiel ël podèj esecutiv.
Ël president a l'é Emmanuel Macron (dal 14 maj 2017).
Ël Prim Ministr a l'é Sébastien Lecornu (dal 9 stèmber 2025)

An Fransa a-i son anviron 36.000 comun-e, dont 3.000 a son cole con pi che 3.500 abitant.
Almagna

L**Almagna** (*Deutschland* an lenga tedesca) a l'é 'n pais dl'Euròpa sentral, mèmber ëd l'Union Europenga.

A confin-a con Danimarca, Polònia, Repùblica Ceca, Àustria, Svìssera, Fransa, Lussemborgh, Belgi e Pais Bass.
La capital a l'é Berlin.
A l'ha na surfassa ëd 357.022,90 km² e a conta anviron 80,5 milion d'abitant (2013), ël 16,1% dla popolassion dl'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva

## Stòria
L'Almagna a l'é riunificasse dël 1990: apress l'adossion dël tratà d'unificassion dij 31 d'ost e la signadura dël tratà 'd Mosca dij 12 dë stèmber, l'adesion dl'Almagna oriental a la repùblica federal a l'é vnùita ai 3 d'otóber 1990.

## Evolussion demogràfica
La popolassion a l'era d'82,5 milion d'abitant ant ël 2004 e d'82 milion ant ël 2009.

## Conomìa
La disocupassion a l'é al 7,5% (2010).
Dël 2012 ël 2,92% dël prodot anterior ëspòrch a l'é stàit dedicà a l'arserca e al dësvlup.
Apopré ël 26% dl'eletricità alman-a a l'é fornìa da j'anstalassion nuclear.

## Organisassion polìtica
L'Almagna (nòm ofissial: **Bundesrepublik Deutschland**) a l'é na repùblica federal.
Ël president a l'é Frank-Walter Steinmeier (dal 2017).
Ël Prim Ministr (*Bundeskanzler*) a l'é Olaf Scholz (SPD, dal 2021).

## Aministrassion
La Gërmania a l'é formà da 16 Ëstat Federaj (*Bundesländer*), elencà sì-sota:

*** Le sità-stat ëd Berlin e d'Amborgh, da na mira giurìdica, a son sia un Land sia na sità e a son nen ulteriorment sudividùe an comun-e (*Gemeinde*). Ël Land ëd Brema a l'é formà da la sità ëd Brema e da la sità ëd Bremerhaven. 

Ij Länder a son peui sudividù an *distret* (*Kreise*); a-i na son complessivament 438.

### Moneda

Dal 1m ëd gené 2002 la Gërmania a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, vardé soa vos.
## Anliure esterne
Irlanda

L' **Irlanda** (*Éire* an irlandèis, *Ireland* an anglèis) a l'é un pais dl'Euròpa nòrd-ossidental. 

A òcupa l'83% dl'ìsola d'Irlanda e a confin-a con l'Irlanda dël Nòrd (Regn Unì).
La capital a l'é Dublin.
A l'ha na surfassa dë 70.273 km² e a conta anviron 4.500.000 abitant.

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
L'Irlanda a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Michael D. Higgins (dal 2011).
Ël Prim Ministr a l'é Micheál Martin

## Conomìa
Dël 2012 la chërsùa a l'é stàita dël 0,2%.

### Moneda

Dal 1m ëd gené 2002 l'Irlanda a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.
Islanda

L' **Islanda** (*Ísland* an islandèis) a l'é un pais dl'Euròpa setentrional.

A l'é n'ìsola ant l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é Reykjavík.
A l'ha na surfassa ëd 103.125 km² e a conta anviron 399.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
L'Islanda (nòm ofissial: **Lýðveldið Ísland**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Halla Tómasdóttir  (dal 2024).
Ël Prim Ministr a l'é Bjarni Benediktsson (dal 2024).

## Moneda
La moneda a l'é la coron-a islandèisa.


Categorìa:Ìsole dl'Euròpa
Italia

L’**Italia** a l'é un pais dl'Euròpa meridional, mèmber ëd l'Union Europenga.

A confin-a con Fransa, Svìssera, Àustria, Slovenia, Vatican e Repùblica ëd San Marin.
La capital a l'é Roma.
A l'ha na surfassa ëd 301.318 km² e a conta anviron 60,2 milion d' abitant (2019), l'11,7% dla popolassion dl'Union Europenga.

## Stòria
L'inaugurassion dël prim parlament dël regn d'Italia a l'é tnusse a Palass Carignan a Turin ai 18 ëd fërvé dël 1861, con la proclamassion ëd Vitòrio Emanuel II tanme re.
Ai 27 ëd mars, ël parlament a l'ha proclamà Roma capital.
Ai 31 dë dzèmber 1861, ël parlament a anviara ël prim censiment dla nassion: as conto apopré 22 milion d'abitant.

## Evolussion demogràfica
La popolassion a l'era ëd 57,9 milion d'abitant ant ël 2004 e ëd 60 milion ant ël 2009.

## Spece vivente
A vivo ant l'Italia 57468 spece animaj e pì che 33700 spece vegetaj.

## Organisassion polìtica
L'Italia (nòm ofissial: **Repubblica Italiana**) a l'é na repùblica.
Ël President dla Repùblica a l'é Sergio Mattarella (dal 31 ëd gené dël 2015).
La Prim Ministr-a a l'é Giorgia Meloni dal 22 otóber dël 2022.

Lë Stat a l'é formà da region, provinse e comun-e.
A-i son quìndes region a statù ordinari (Piemont, Liguria, Lombardìa, Véneto, Emilia-Romagna, Toscan-a, Umbria, Lassio, Marche, Abruss, Molise, Campania, Pulia, Basilicà, Calabria) e sinch region autònome a statù special (Val d'Osta, Trentin-Sud Tiròl, Friul-Venessia Giulia, Sicilia, Sardëgna).

## Conomìa
L'anflassion a l'é al 1.9% (2025).

### Moneda

Dël 1862, su propòsta dël ministr a le finanse Quintin Sela, ël parlament a decreta che la *[[lira]] piemontèisa* a dventa la *lira itàlica*, rampiassand tute j'àutre monede an sël teritòri dla nassion.
Dal 1m ëd gené dël 2002 l'Italia a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.

## Lenghe
La lenga nassional a l'é l'italian.
Da banda 'd costa, a-i son tante lenghe locaj an tuta la nassion: vardé le vos dle region.
## Anliure esterne
Meana

**Meana** (*Meana di Susa* an italian) a l’é un comun ëd 941 abitant  dla Sità metropolitan-a 'd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Adele Cotterchio (dal 2019).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Grecia

La **Grecia** (*Ελλάδα / Ελλάς* an grech) a l'é un pais dl'Euròpa meridional.
A confin-a con Albanìa, Macedònia dël Nòrd, Bulgarìa e Turchìa.
La capital a l'é Atene.
A l'ha na surfassa ëd 131.990 km² e a conta apopré 10.718.565 abitant.

A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

## Anté ch'as treuva

## Stòria
Dal 1967 al 1974 an Grecia a-i é staje la ditatura dij colonej.

## Organisassion polìtica
La Grecia (nòm ofissial: **Ελληνική Δημοκρατία**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Katerina Sakellaropoulou (dal 2020).
Ël Prim Ministr a l'é Kyriakos Mitsotakis (dal 2019).

## Moneda

Dal 1m ëd gené dël 2002 la Grecia a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.
## Anliure esterne
Letònia

La **Letònia** (*Latvija* an léton) a l'é un pais dël nòrd-est dl'Euròpa.

A confin-a a **nòrd** con l**'[[Estònia]]**, a **est** con la **[[Federassion Russa]]**, a **sud-est** con la **[[Bielorussia]]**, a **sud** con la **[[Lituania]]**. A l'é bagnà a **òvest** dal **[[Mar Bàltich]]** (Gòlf ëd Riga).

La capital a l'é **[[Riga]]** (anviron 620.000 abitant).

A l'ha na surfassa ëd **64.589 km²** e a conta anviron **1,88 milion d'abitant** (2023).

Da magg **[[2004]]** a l'é mèmber ëd l'Union Europenga. A l'é 'dcò mèmber dla **NATO** dal 2004 e a l'ha adotà l**'Euro** dël 2014.

## Anté ch'as treuva

### Geografia
La Letònia a l'ha 'n teritòri dzortut **pian e motobin verd**, con vàire **foreste** (apopré 50% dël teritòri), **palude** e **lagh** (ël pì grand a l'é ël Lagh Lubāns). Ël fium prinsipal a l'é la **Daugava**, ch'a traversa 'l pais da est a òvest. La còsta a l'é motobin frastajà, con vàire sabie e dun-e. Ël clima a l'é **temperà-frèid**, con invern frèid e istà mit.

### Stòria
La region a l'era abità da le tribù **bàltiche** (Lét). Ant ël sécol **XIII**, a l'é stàita conquistà dai **Cavalé Livonian** e dai **Cavalé Teutònich**, an portand cristianésim e cultura alman-a. Dël **1561**, a l'é passà sota 'l contròl dël **Granducà ëd Lituania**, peui dël **Regn ëd Polònia** e dël **Imperi Svedèis**. Dël **1721**, apress la **Gran Guèra dël Nòrd**, a l'é dventà part ëd l**'Imperi Russ**.
La Letònia a l'ha proclamà soa **indipendensa** ël **18 ëd novèmber 1918**, ma a l'é stàita ocupà da l'Union Soviética (1940), da la Gërmania (1941-44) e torna da l'URSS fin-a al **1991**, cand a l'ha artrovà soa indipendensa. A l'é intrà ant l'UE e NATO dël 2004.

### Organisassion polìtica
La Letònia (nòm ofissial: **Latvijas Republika**) a l'é na **[[repùblica]] parlamentar**.

Ël president (càrica dzortut cerimonial) a l'é **[[Edgars Rinkēvičs]]** (dal **2023**).

Ël Prim Ministr a l'é **[[Evika Siliņa]]** (dël partì "Unità"), (dal **2023**).

Ël parlament (*Saeima*) a l'ha 100 mèmber.

### Economìa
L'economìa leton-a a l'é 'n mës-cc ëd servissi, industria e agricoltura:
* **Servissi** (finansa, turism, TIC).
* **Industria** (alimentar, farmacéutica, bòsch).
* **Agricoltura** (gran, patate, làit).
* **Traspòrt** (pòrt ëd Riga, corié feroviari).
La Letònia a l'ha na **posission strategica** antra Russia e Euròpa ossidental.

### Coltura e società
La Letònia a l'é na società **multi-étnica**:
* **Lét** (apopré 62%).
* **Russ** (apopré 25%).
* **Bieloruss**, **Ucrain**, **Polonèis**.
La **lenga létone** a l'é la lenga ofissial, un-a dle doe lenghe bàltiche vivente (ansema al Lituan). La religion prinsipal a l'é 'l **Luteranésim**, ma a-i son 'd comunità ortodosse e catòliche.
La Letònia a l'é famosa për soa **tradission musical** (Festival Nassional dle Canson e Dansa, Patrimòni UNESCO) e për soa **architetura art nouveau** a Riga.
Liechtenstein

Ël **Liechtenstein** a l'é un cit pais dl'Euròpa central.

A confin-a con Svìssera e Àustria.
La capital a l'é Vaduz.
A l'ha na surfassa ëd 160,40 km² e a conta anviron 35.000 abitant.

## Anté ch'as treuva

## Organisassion polìtica
Ël Prinsipà dël Liechtenstein (nòm ofissial: **Fürstentum Liechtenstein**) a l'é na monarchìa costitussional.
Ël prinsi a l'é Hans-Adam II (dal 1989).
Ël Prim Ministr a l'é Brigitte Haas (dal 2025).

## Conomìa
Na gran part dla conomìa dël Liechtenstein as res an sël sistema bancari.
### Moneda
Ël Liechtenstein a l'ha nen na soa moneda e a deuvra ël franch ësvìsser.
Macedònia dël Nòrd

La **Macedònia dël Nòrd** (*Северна Македонија* an macedonèis) a l'é un pais dl'Euròpa balcànica.

A confin-a con Kosovo, Albanìa, Serbia, Bulgarìa e Grecia.
La capital a l'é Skopje.
A l'ha na surfassa ëd 25.713 km² e a conta apopré 2 milion d'abitant, dont anviron ël 65% ëd macedonèis ëslav e ël 25% d'albanèis.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
La Macedònia dël Nòrd (nòm ofissial: **Република Северна Македонија**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Gordana Siljanovska-Davkova (Гордана Силјановска-Давкова) (dal 2024).
Ël Prim Ministr a l'é Hristijan Mickoski (Христијан Мицкоски) (dal 2024).
Malta

**Malta** a l'é un pais dl'Euròpa meridional.

Dantorn a confin-a mach con ël mar Mediterani.
La capital a l'é La Valëtta.
A l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

## Lenghe

An dzorpì dl'anglèis a Malta as parla ël malti l'ùnica lenga semìtica scrivùa ant l'alfabet latin, che a l'ha ëdcò tante paròle d’adoss italian-a dzortut ant la lenga sostnùa.

## Anté ch'as treuva



## Organisassion polìtica
Malta (nòm ofissial: **Repubblika ta' Malta** / **Republic of Malta**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Myriam Spiteri Debono (dal 2024).
Ël Prim Ministr a l'é Robert Abela.

## Moneda

Dal 1m ëd gené dël 2008 Malta a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.
Moldavia

La **Moldavia**, nòm ufissial **Repùblica ëd Moldavia** (an romen *Republica Moldova*, përnonsià ) a l'é 'n pais sensa mar dl'Euròpa dl'Est, ch'a confin-a con la Romanìa a òvest e l'Ucrain-a a nòrd, est e sud. La capital a l'é Chişinău.
A l'ha na surfassa ëd 33.843 km² e a conta anviron 4.320.000 abitant, dont doi ters a son romenòfon e un ters a l'é russòfon.

La Moldavia a l'é stàita mèmber dle Nassion Unìe, dël Consèj d'Euròpa, dël WTO, dl'OCSE, dël GUAM, dël CSI, dël BSEC e d'àutre organisassion antërnassionaj. La Moldavia àor a mira a intré ant l'Union Europenga, e a l'ha aplicà 'l prim pian d'assion ëd tre agn ant l'àmbit dla Polìtica dë Vzinansa Europenga (ENP).

## Anté ch'as treuva

## Nòm
Ël nòm "Moldavia" a ven da l'omònim fium, dont la val a l'é stàita ël sènter polìtich dël Prinsipà ëd Moldavia fondà dël 1359. L'adoss dël nòm dël fium a l'é pa ciàir. Na conta a dis che 'l prinsi Dragoș a l'ha ciamà 'l fium parèj dòp avèj cassà n'ur con sò can *Molda*. Ël can, tròp strach, a l'é nijà ant ël fium, e sò nòm a l'é stàit dàit al fium e al prinsipà.

## Stòria
A l'adoss teritòri rumen, la Moldavia a l'é stàita gionzùa a l'Union Soviética apress la sconda guèra mondial.
Dël 1991, na vira dësblasse l'Union soviética, la Moldavia a l'é vnùita indipendenta con j'istess confin dla Repùblica Socialista Soviética ëd Moldavia.

Ël 29 Luj 1994 a l'é stàita adotà la neuva constitussion ëd Moldavia. Na binda dël teritòri moldav arconossù, a la riva est dël fium Dnìster a l'é passà *de facto* sot ël contròl dël goern secessionista dla Transnistria dal 1990.

## Conomìa
As trata d'un pais dzortut agrìcol: a l'era ciamà *la frutera dl'Union Soviética*.
Dal cròl dl'Union Soviética, ël cit pèis dij servissi tersiari ant la conomìa dla Moldavia a l'ha tacà a chërse e a dominé 'l Prodot Interior Concc (ancheuj anviron 63,5%), 'me n'arzultà dël cal d'industria e agricoltura. Comsëssìa, la Moldavia a resta ël pais pì pòver d'Euròpa.

## Organisassion polìtica
La Moldavia (nòm ofissial: **Republica Moldova**) a l'é na repùblica parlamentar con un pressident 'me cap dë stat e 'n prim ministr 'me cap ëd goern.
Ël president a l'é Maia Sandu (Майя Санду) (dal 2020)
Ël Prim Ministr a l'é Alexandru Munteanu (Александру Мунтяну)  (dal 2025).