Lenga alemànica

## Pais andova a l'é parlà

La **lenga alemànica**, ò **alemànich**, o **svìsser-alman** a l'é parlà d'apopré 10 milion ëd përson-e  an Svìssera, Almagna,  Àustria, Liechtenstein, Fransa (Alsassia), Italia (Piemont e Val d'Osta), Venessuela (Colonia Tovar).

## Àmbit lenghìstic alemànich

Ël nòm Alemànich (ISO 639-2: gsw) a comprend na serie ëd lenghe ò dialèt parlà ant un teritòri motobin grand e compòsit. L’alemànich a l’é parlà d’apopré 10 milion ëd person-e. An Svissera a l’é conossù pitòst con ël nòm dë *Schwyzerdütsch* (alman ëd la Svissera), an Fransa a së s-ciama *Elsässerditsch* (alman d’Alsassia) ant ël Baden-Württemberg (Almagna) a lo ciamo *Schwäbisch* e ‘dcò *Badensisch*, dal nòm ëd le region ëstòriche dla Svevia e dël Baden.
As peul trové tanti sot-dialèt, ch’a cambio d’un pais a l’àutr. Ël nòm ëd la lenga alemànica a deriva dël pòpol dj'Alamann ò Alemann.
L’alemànich ch’as parla ancheuj a l’é dësvlupasse da l’alemànich antich e dl'età ëd mes.
A l’é nen da tant temp ch’as parla ëd lenga “alemànica” an arferendse a tut l’àmbit lenghìstich. A l’é stàit lë scritor Johann Peter Hebel ch’a l’ha dovrà costa definission an sò lìber ëd poesìe *Allemannische Gedichte* (Poesìe alemàniche). A l’é anteressant noté che ant ël test i trovoma la paròla alemànich ëscrita con un-a o doe “l”. Ancheuj as s’é imponusse la forma con mach na “l” sempia. Jë studios e jë stòrich a son anco’ an camin ch’a studio l’evolussion ëd la paròla ant ij prim sécoj ëd l’età ëd mes, e soa estension a tuta la nassion e la lenga dj’alman.

## Variant

**Alemànich ant ël sens pì s-ciass**
***Ël bass alemànich** (Niideralemannisch) as parla ant un teritòri pitòst grand, ch’a va da l’Alsassia, passand për ël Baden meridional, fin-a al Voralberg, ant Àustria ossidental. Squasi tut ël Liechtenstein a parla alemànich. Për esempi:
**Bodeseealemannisch (alemànich dël lagh ëd Costansa)
**Allgäuerisch, Wälderisch, Montforter Düütsch 
**Oberrhiinalemannisch: (alemànich ëd l’àuta val del Ren):
***Ël vej Baseldytsch (alman ëd Basiléa) -con na gran part ëd Elsässerditsch (alman alsassian) e alemànich ant le region dël Brisgau e Ortenau).
***An Venessuela as parla ëdcò un dialèt ëd sorgiss alemànica, ciamà Alemán Coloniero.

***L’àut alemànich** (Hochalemannisch) as parla dzortut ant ël Sundgau alsassian, ant ël Baden, ant la Foresta Nèira meridional, squasi an tuta la Svìssera alman-a, ant le comunità Walser dël Voralberg e ant la Lechtal an Tiròl. Për esempi:
**Bärndütsch e Züritüütsch (alman ëd Berna e Zurich) 
**Hotzewälderisch as parla ant ël Hotzewald, dzortut ant le comun-e ëd Rickchebach, Härräschried e Görwihl 
***L’alemànich pì àut** (Höchstalemannisch). Për esempi: 
**Bärner Oberländisch e Wallisertiitsch ò Seyslertütsch 
**Walsertitsch (titschu, töitsch), la lenga Walser, parlà an dontré paìs dël Piemont e dla Val d’Osta.

**Alemànich ant ël sens pì largh**
*Svev (Schwäbisch) 
Foravìa dle sudivision ch’i l’oma vist pì dzora, l’alemànich as divid ëdcò an:
*alemànich ossidental (Westalemannisch) e oriental (Ostalemannisch)
*Alemán Coloniero: Dël 1843 a l’é staje n’emigrassion ëd përson-e da le comun-e d'Ändinge am Kaiserstuhl e Wyhl im Kaiserstuhl (Oberbaden). Sò anvod, ch’a vivo ant la sità ëd Colonia Tovar, a parlo anco’ na variant dël dialèt alemànich ardità da sò cè.

## Alemànich: lenga ò dialèt?

Ij lenghist a discuto tant se l’alemànich a sìa na lenga ò mach un dialèt. A podrìo giuté a arsolve la question coste paròle dël grand ëscritor alman Goethe, ch’a dis che *Minca na region a-j veul bin a sò dialèt, an essend l’element d’andova che l’ànima a pija sò spìrit*. Ò miraco a podrìa vnì a taj la citassion ëd Max Weinrich:  *Eine Sprache ist ein Dialekt mit einer Armee und einer Marine* (*Na lenga a l’é un dialèt con n’esèrcit e na marin-a*).

A-i son vàire discussion ëdcò antra coj che a lo consìdero coma lenga, dzortut për decide lòn ch'a sia da ciamé *alemànich* e lòn ch'a lo sia nen. La version corenta dla classìfica ISO 639-3, pr'esempi, a considera l'ansema lenghìstich dont as parla ant st'artìcol-sì coma n'ansema ëd tre lenghe diferente e indipendente: Svev, Alemànich e Walser, minca un-a classificà daspërchila.

## Classificassion
Në schema ëd classificassion ëd l'alemànich a peul esse:
*lenghe indoeuropenghe
**lenghe germàniche
***lenghe germàniche ossidentaj
****lenghe àut germàniche
*****lenghe àut alman-e
******lenga alemànica

## Sudivision
*Alman ësvìsser/Alemànich
*Alemànich pì àut
*Àut alemànich
*Bass alemànich
*Svev
*Walser
*Alemán Coloneiro

## Còdes ISO
*Còdes ISO 639-1: -
*Còdes ISO 639-2: GSW
*SIL:	GSW (Schwizerdütsch/Alemànich); SWG (Schwäbisch); WAE (Walser); GCT (Alemán Coloneiro)

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gsw

alemànich
alemànich 
alemànich  
alemànich 
alemànich 
alemànich 
alemànich