open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Josep Massot i Muntaner

Scritor an lenga catalan-a.
**Josep Massot i Muntaner** a l'é nassù a Palma ëd Majòrca dël 1941.
Dal 1962 a l'é monio benedetin a l'Abassìa ëd Montserrat.
Ij sò lìber e ij sò studi a son improntà an l'Età 'd Mes, la stòria 'dla Cesa e la guèra sivil espagneula.
An Italia a l'é conossu për sò liber *Vida i miracles del "Conde Rossi"*, che arconta dla partesipassion dël govern fassista italian a l'ocupassion e aj massacri franchista ant le Balear.   

## Euvre prinsipaj
* *Els mallorquins i la llengua autòctona* (1972)
* *Aproximació a la història religiosa de la Catalunya contemporània* (1973)
* *La Guerra Civil a Mallorca* (1973)
* *Església i societat a la Mallorca del segle XX* (1977)
* *Cultura i vida a Mallorca entre la guerra i la postguerra (1930-1959)* (1978)
* *Els creadors del Montserrat modern. Cent anys de servei a la cultura catalana* (1979)
* *Vida i miracles del "Conde Rossi"* (1988)
* *Els escriptors i la Guerra Civil a les Balears* (1990)
* *Els intel·lectuals mallorquins davant el franquisme* (1992)
* *El primer franquisme a Mallorca* (1996)
* *Guerra civil i repressió a Mallorca* (1997)
* *Tres escriptors davant la guerra civil* (1998)
* *Els viatges folklòrics de Marià Aguiló* (2002)

Massot i Muntaner, Josep
Massot i Muntaner, Josep
Ulisse Gobbi

Conomista matemàtich.
**Ulisse Gobbi** a l'era nassù a Milan ai 10 ëd gené dël 1859 e a l'é mòrt ai 21 ëd mars dël 1940.
A l'é stàit lìber ansegnant an col che al di d'ancheuj a l'é ël Politécnich ëd Milan. Dal 1930 al 1934 a l'é stàit Retor dl'Università Comersial Luigi Bocconi ëd Milan.

## Euvre prinsipaj
**Scritti vari di economia* (Milan, 1934)

Gobbi, Ulisse
Pasquale Boninsegni

Conomista matemàtich.
**Pasquale Boninsegni** a l'era nassù a Rìmin ai 10 d'otóber dël 1869 e a l'é mòrt a Losana ai 16 d'otóber dël 1939.
A l'avìa studià matemàtica a j'università ëd Bològna e Turin, ma a smija ch'a sia nen laureasse përché a l'era tròp angagià con la polìtica, travajand con ël Partì Socialista.
Dël 1901 a l'é stàit condanà e, për andè nen an përzon, a l'é scapà an Ësvìssera, andoa a l'ha conossù Vilfredo Pareto, ch'a mostrava conomìa polìtica a l'Università ëd Losana.  A l'é diventà sò assistent e dël 1907, quand Pareto a l'é artirasse, a l'ha otnù soa càtedra.
Dòp dla prima guèra mondial a l'ha aderì al fassism.

## Euvre prinsipaj
* *Précis d'économie politique* (1910)
* *Traité d'économie politique* (1935)
* *Manuel élémentaire d'économie politique* (1930)

Boninsegni, Pasquale
Eugenio Gays

Pitor.
**Eugenio Gays** a l'era nassù dël 1861 a Ruvera.
Sò pare, diretor dël demani ëd Turin, a vorìa che sò fieul a studièissa da avocat, ma chiel, assè giovo, a l'é anscrivusse a l'Academia dle Bele Art ëd Turin.
Ambelessì a l'é stàit anlev d'Enrico Gamba e d'Andrea Gastaldi.
Antra ij sò cambrada a-i son ëstaje Edoardo Calandra, Giacomo Grosso, Vittorio Cavalleri, Leonardo Bistolfi e Pietro Canonica.

Livrà jë studi, Gays a l'ha frequentà për un pòch ëd temp l'atelié d'Alberto Pasini e Carlo Pittara.
A l'ha peui tramudà për un pòch a Paris e apress a l'ha ancaminà a viagé pr'ësté an dij pòst pì leugn: a l'é fërmasse an Tunisìa, an Egit, an Maròch, an Algerìa e a Costantinòpoli.

A la fin a l'ha vorsù torné an sò Canavèis.
A l'ha seghità a pituré e a smon-e ij sò quàder a la Promotris dle Bele Art e al Sìrcol ëd j'Artista ëd Turin e a l'ha torna fàit dij viage a Paris e a Londra.
Dël 1906 a l'ha smonù soe euvre a Bristol e a l'é stàit premià con na mudaja d'òr.
A l'ha partissipà a d'àutre mostre amportante a Génoa, Triest e Osta.

Eugenio Gays a l'é mòrt a Corgné dël 1938.

La técnica prinsipal ëd Gays a l'é stàita l'aquarela.
Ij sò travaj a l'han sempe trovà l'aprovassion e l'amirassion ëd la crìtica.

## Euvre prinsipaj
**Fior* (1928, aquarela, 28,5x38 centim)
**Rivara - Piassa dël mërcà* (aquarela, 35x54,5 centim)
**Sota ij pòrti 'd Turin* (aquarela, 33x23 centim)

Gays, Eugenio
Jaco Calleri

**Jaco Calleri** a l'era nassù a Graja dël 1928.

Dël 1968, ansema a Tavo Burat, a l'ha anandià le Feste dël Piemont.
As devo a chiel vàire bataje për l'adossion dël drapò stòrich dël Piemont.

A l'é mòrt ai 25 ëd gené dël 2008.

Calleri, Jaco
Lenga aklanon

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga aklanon** o **Aklanon** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.

## Classìfica

Në schema ëd classificassion dl**'Aklanon** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polynesian
*** lenghe Filipin-e
**** lenghe Filipin-e Sentraj
***** lenghe Bisayan
****** lenghe òvest
******* lenghe Aklan
******** **lenga Aklanon**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **akl**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=akl

aklanon
aklanon
François Furet

Stòrich.
**François Furet** a l'era nassù a Paris ai 27 ëd mars dël 1927 e a l'é mòrt a Tolosa ai 12 ëd luj dël 1997.

A l'ha dirigiù la Scòla dj'àuti studi an siense sossiaj e a colaborava al Nouvel Observateur.

## Euvre prinsipaj
* *Penser la révolution française* (1978)
* *Le passé d'une illusion* (1995)

Furet, François
Augustin Cochin

Stòrich.
**Augustin Cochin** a l'era nassù a Paris ai 22 dë dzèmber dël 1876 e a l'é mòrt an guèra a Maricourt j'8 ëd luj dël 1916.

## Euvre prinsipaj
* *La Crise de l’histoire révolutionnaire: Taine et M. Aulard* (1909)
* *Actes du gouvernement révolutionnaire (23 août 1793 – 27 juillet 1794)* (1920)
* *Les Sociétés de pensée et la démocratie: Études d’histoire révolutionnaire* (1921)
* *Les Sociétés de pensée et la Révolution en Bretagne (1788-1789)* (1925)

Cochin, Augustin
Kisangani

**Kisangani** a l'é na sità dla Repùblica Democràtica dël Còngo
A conta apopré 700.000 abitant.

## Nòm
La sità a l'è stàita ciamà *Stanleyville* fin al 1966 an onor ëd Henry Morton Stanley che, dël 1883, a l'avìa fondà li davzin un cit avampost dij "bianch" an sle rive dël fium Còngo.

Categorìa:Sità african-e
Categorìa:Repùblica Democràtica dël Còngo
Lenga tagbanwa, calamian

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga Tagbanwa, Calamian** o **Tagbanwa, Calamian** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Tagbanwa, Calamian** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polynesian
*** lenghe Filipin-e
**** lenghe Kalamian
***** **lenga Tagbanwa, Calamian**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **tbk**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tbk

Categorìa:Lenghe austronesian-e
Franco Balmamion

**Franco Balmamion** a l'é nassù a Nòle j'11 ëd gené dël 1940.

## Vitòrie pi importante
* 2 Gir d'Italia (1962, 1963)
* 1 Campionà Italian (1967)
* 1 Milan-Turin (1962)

## Curiosità
Balmamion a l'ha vagnà doi Gir d'Italia sensa mai vince 'na tapa.

Balmamion, Franco
Lenga yami

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga Yami** o **Yami** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut a Taiwan.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **Yami** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polinesian-e
*** lenghe Filipin-e setentrionaj
**** lenghe Bashiic - Luzon sentraj - Mindoro setentrionaj
***** lenghe Bashiic
****** lenghe Yami
******* lenga Yami

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: tao

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tao

Categorìa:Lenghe austronesian-e
Giovanni Rezzonico

## Biografìa
**Giovanni Rezzonico** a l'era nassù a Còm, ant l'otóber dël 1789 e ambelelì a l'é mòrt ant l'avril dël 1875. 
A l'era titolar ëd na manifadura ëd seda e a l'é stàit consijé comunal. D'apress chèich preuve literarie an italian, dël 1835 a l'avìa ancaminà a poeté an lombard.

## Euvre
A l'é stàit autor d'euvre an italian : 
* *Le rimembranze di Blevio sul lago di Como* ; 
* *Ritornando al suo lario Giuseppe Frank: cantata*. 

E peui autor d'euvre an lombard; da soe *Poesie varie* i arportoma doi s-cianchèt. La lenga a l'é ël lombard ossidental (ò ìnsubr), la grafìa a l'é cola clàssica.

### Ringraziament per un on fior d'ona legnada
An drinta al sonèt **Ringraziament per un on fior d'ona legnada**, ël Rezzonico a conta ëd na soa disaventura. L'inisse: 

### All'amis Tomasin Pert Podestàa de Com
An drinta al sonèt **All'amis Tomasin Pert Podestàa de Com**, con sot-tìtol : *"che per fam tasè el m'ha mandaa ona musiroeula de can"*, ël Rezzonico as la pija bonariament con ël Podestà ëd Còm. L'inisse: 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Regione Lombardia - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Rezzonico, Giovanni
Civitavecchia

**Civitavecchia** a l'é un comun dël Lassio ëd 51.925 abitant, an provincia ëd Roma.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Moscherini (dal 29/05/2007).

## Sità gemelà

Civitavecchia a l'é gemelà con:
*  Amelia, Italia
*  Betlem, Palestin-a
*  Ishinomaki, Giapon
*  Nantong, Cin-a

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Roma
Vasanello

**Vasanello** a l'é un comun dël Lassio ëd 4.157 abitant, an provincia ëd Viterb.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Primo Paolocci (dal 29/05/2006 -second mandà-).

## Sità gemelà

Vasanello a l'é gemelà con:
*  Åsnes, Norvegia
*  Dschang, Cameron

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Viterb
Acquapendente

**Acquapendente** a l'é un comun dël Lassio ëd 5.748 abitant , an provincia ëd Viterb.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alberto Bambini (dal 28/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Viterb
Alexandre Volkoff

Regista ëd cine.
**Alexandre Volkoff** a l'era nassù a Mosca ai 27 dë dzèmber dël 1885 e a l'é mòrt a Roma ai 22 ëd mars dël 1942.
Sò nòm giust a l'era **Aleksandr Aleksandrovič Volkov** (Александр Александрович Волков an russ), ma a l'é pi conossù con la version fransèisa dël nòm.
A l'era scapà da l'arvolussion russa e ansema a Alexandre Kamenka a l'era andàit a anstalé a Montreuil soa neuva sossietà, la Firme Albatros, ant ij locaj anté che Charles Pathé a l'avìa creà dël 1904 djë studi ëd cine.
Ambelessì ij doi a l'han anvità vàire autor giovo për profité dle struture.

Volkoff, Alexandre
Volkoff, Alexandre
Silea

**Silea** a l'é un comun dël Véneto ëd 9.897 abitant, an provincia ëd Trevis.

## Nòm
Ël nòm *Silea* a ven dal fium Sile, ch'a travërsa 'l pais.
Ël comun a l'é ciamase *Melma* fin al 1935, quand a l'ha tramudà sò nòm përchè ël vej a l'era tròp dròlo (an italian la *melma* a l'é la *pàuta*).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Silvano Piazza (dal 28/05/2007).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Trevis
Lenga agta, cagayan sentral

## Pais an dova a l'é parlà
La **lenga agta, cagayan sentral** o **agta, cagayan sentral** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.

## Classificassion

Në schema ëd classificassion dël **agta, cagayan sentral** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe Malayo-Polynesian
*** lenghe Filipin-e setentrionaj
**** lenghe Luzon setentrionaj
***** lenghe Cordilleran setentrionaj
****** lenghe Dumagat
******* lenghe setentrionaj
******** **lenga agta, cagayan sentral**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **agt**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=agt

Categorìa:Lenghe austronesian-e
Giugliano in Campania

**Giugliano in Campania** a l'é un comun dla Campania ëd 112.340 abitant, an provincia ëd Nàpoli.

## Curiosità
Giugliano in Campania a l'é la sità italian-a con pi abitant fra cole ch'a son nen capleugh ëd provinsa.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Giovanni Pianese (dal 16/04/2008).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Nàpoli
Pozzuoli

**Pozzuoli** a l'é un comun dla Campania d' 83.146 abitant, an provincia ëd Nàpoli.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pasquale Giacobbe (dal 16/04/2008).

## Sità gemelà

Pozzuoli a l'é gemelà con :
*  Agios Dimitrios, Grecia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Nàpoli
Sesto San Giovanni

**Sesto San Giovanni** (*Sèst San Giuàn* an dialèt milanèis) a l'é un comun dla Lombardìa d'81.608 abitant , ant la Sità metropolitan-a 'd Milan.

## Curiosità
Sesto San Giovanni a l'é stàita stranomà *la [[Volgograd|Stalingrad]] d'Italia* për la partecipassion dij sò abitant a la Resistensa e peui dij sò uvrié a le lòte sindacaj.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Monica Luigia Chittò (dal 22/05/2012).

## Sità gemelà
Sesto San Giovanni a l'é gemelà con:
*  Saint-Denis, Fransa
*  Zlín, Repùblica Ceca

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sestosangiovanni
Sestosangiovanni
Cinisello Balsamo

**Cinisello Balsamo** (*Cinisèll* e *Bàlsom* an dialèt milanèis) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 75.078 abitant , ant la Sità metropolitan-a 'd Milan.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Siria Trezzi (dal 13/06/2013).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Milan
Categorìa:Comun dla Sità Metropolitan-a ëd Milan
Lamezia Terme

**Lamezia Terme** a l'é un comun dla Calabria dë 70.261 abitant , an provincia ëd Catanzaro.

## Stòria
Ël comun a l'é stàit costituì ai 4 ëd gené dël 1968, butand ansema ij vej comun ëd Nicastro, Sambiase e Sant'Eufemia Lamezia.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Giovanni Speranza (dal 19/04/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Catanzaro
Altamura

**Altamura** a l'é un comun dla Pulia ëd 68.443 abitant , an provincia ëd Bari.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Stacca (dal 5/04/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bari
Aprilia

**Aprilia** a l'é un comun dël Lassio ëd 67.260 abitant , an provincia ëd Latin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Domenico D'Alessio (dal 22/06/2009).

## Sità gemelà

Aprilia a l'é gemelà con:
*  Ben Arous, Tunisìa
*  Buja, Italia
*  Cingoli, Italia
*  Montorio al Vomano, Italia
*  Mostardas, Brasil
*  Sciacca, Italia
*  Tulcea, Romanìa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Latin-a
Afragola

**Afragola** a l'é un comun dla Campania ëd 63.578 abitant , an provincia ëd Nàpoli.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Vincenzo Nespoli (dal 28/04/2008).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Nàpoli
Guidonia Montecelio

**Guidonia Montecelio** a l'é un comun dël Lassio d' 85.570 abitant, an provincia ëd Roma.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Eligio Rubeis (dal 22/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Roma
Rapon

**Rapon** a l'é la part vërda 'd la rapa d'uva.
A l'é fait ëd materia fibrosa, come cola 'd le picole dij pom, bonben resistenta a la trassion, e che an sëccand a diventa fin-a un pòch legnosa. 
Costa fibra a l'é squasi sempre danosa a la fabricassion dël vin, e për costa razon a ven sempre scartà da la machina da pisté.

Categorìa:Travajé ël vin
Calliano

***Calliano*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Calian|Calliano (Calian)]]**, an provincia d'Ast

* **[[Calliano (TN)|Calliano]]**, an provincia ëd Trent
Castro (BG)

**Castro**  (*Càster* an dialèt bërgamasch) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.331 abitant , ant la provinsa ëd Bérghem. As treuva an sla riva ossidental dël Lagh d'Isé.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mariano Foresti (dal 26/05/2014, dagià sìndich dal 1999 al 2004).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bérghem
Castro

***Castro*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Castro (BG)|Castro]]**, an provincia ëd Bérghem

* **[[Castro (LE)|Castro]]**, an provincia ëd Lece
Pinetto Fumagalli

**Pinetto Fumagalli** a l'era nassù a Briosco (an Briansa) dël 1888 e a l'era trasferisse për studi a Còm dël 1900. A l'é mòrt a Còm dël 1963.
An soa poesìa an lenga lombarda a l'ha descrivù dzurtut le tinte dël Lario (ël lagh ëd Còm).
A l'é stàit squase magìster ëd la poetëssa Gisella Azzi.

## Euvre
Tute soe euvre a son cuìje ant ël liber **"I do facc..."**, dont i arportoma doi s-cianchèt. 
La lenga a l'é ël lombard ossidental (o ìnsubre), la grafìa a l'é cola clàssica.

### Quand son rivaa la prima volta a Comm
An drinta a la poesìa **Quand son rivaa la prima volta a Comm**, ël Fumagalli a parla ëd quand che a l'era rivà a Còm për studié. L'inisse: 

### Bosch
An drinta a la poesìa **Bosch**, ël Fumagalli a parla ëd le corse, da masnà, ant ij bòsch. L'inisse: 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardia - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Fumagalli, Pinetto
Fumagalli, Pinetto
Fumagalli, Pinetto
Briosco

**Briosco** (*Briusch* an dialèt brianseul) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 6.010 abitant , ant la provinsa ëd Monza e dla Briansa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Anna Maria Casati (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Monza e dla Briansa
Dmitrij Mendeleev

Chìmich.
**Dmitrij Ivanovič Mendeleev** (Дмитрий Иванович Менделеев an russ) a l'era nassù a Tobol'sk, ant la Siberia ossidental, j' 8 ëd fërvé dël 1834 e a l'é mòrt a San Peroborgh ai 2 ëd fërvé dël 1907.

A l'é famos për avej prontà, dël 1869, la tàula periòdica dj'element.

## A pòrto sò nòm
*Tàula periòdica ëd Mendeleev

Mendeleev, Dmitrij
Mendeleev, Dmitrij
Benzenediol

**Benzenediol** a l'é 'l nòm genérich për na molécola C_6H_4(OH)_2, ch'a peul esse sintetisà dal benzen-e an rampiassand doi àtom d'idrògen con n'argropament OH (ossìgen e idrògen).

Ël benzenediol a l'ha tre isòmer:

Categorìa:Aromàtich
Màira

La **Màira** (an italian *Maira* o *Macra*, an provensal alpin *Mairo*) a l'é 'n fium ëd la provincia ëd Coni, afluent ëd drita dël Pò.

## Përcors
A nass sota al Còl Maurin; a traversa peu la valada ch'a pòrta 'l nòm dël fium. 
Arlongh la valada a bagna pais come La Marmo, Stròp, San Damian, Cartignan, Droné e Ël Vilar San Costans. Intrand ant la pian-a a taca a viré a nòrd, bagnand ij teritòri 'd Busca, Vila Falèt, Votignasch, Savian, Cavlimor (andoa ch'a cheuj j'eve dël Gran-a) e Racunis. Arivà 'nt ël teritòri 'd Lombriasch (TO), as campa 'nt ël Pò.

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 19,5 m3/sec, un bassin ëd 1213,6 km² e na longheur ëd 111,1 km..

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dël Piemont

Categorìa:Afluent ëd drita ëd Pò
Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Provinsa ëd Coni
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Peglio (CO)

**Peglio** (*Pej* an dialèt laghé) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 167 abitant , ant la provinsa ëd Còm. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giorgio Feloj (dal 14/06/2004, second mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Còm
Peglio (PU)

**Peglio** a l'é un comun dle Marche ëd 729 
abitant, an provincia ëd Pésaro-Urbin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Daniele Tagliolini (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pésaro-Urbin
San Teodoro (OT)

**San Teodoro** (*Santu Diadòru* an sard, *Santu Tiadòru* an galurèis) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 4.088 abitant , an provincia d'Òlbia-Tempio.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Marongiu (dal 10/05/2005).

## Arferiment

Santeodoro
San Teodoro

***San Teodoro*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[San Teodoro (ME)|San Teodoro]]**, an provincia ëd Messin-a

* **[[San Teodoro (OT)|San Teodoro]]**, an provincia d'Òlbia-Tempio
Marcianise

**Marcianise** a l'é un comun dla Campania ëd 40.142 abitant , an provincia ëd Caserta.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Antonio Tartaglione (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Caserta
San Teodoro (ME)

**San Teodoro** (*U Casali* an sicilian) a l'é un comun dla Sicilia ëd 1.457 abitant , an provincia ëd Messin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Salvatore Sirna (dal 27/05/2003 -second mandà: 2008-).

## Demografìa

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.8)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:455 height:303
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:3000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001

PlotData=
  color:barra width:20 align:left

  bar:1861 from: 0 till:1099
  bar:1871 from: 0 till:1398
  bar:1881 from: 0 till:1776
  bar:1901 from: 0 till:1986
  bar:1911 from: 0 till:2074
  bar:1921 from: 0 till:2005
  bar:1931 from: 0 till:2050
  bar:1936 from: 0 till:2352
  bar:1951 from: 0 till:2708
  bar:1961 from: 0 till:2395
  bar:1971 from: 0 till:2124
  bar:1981 from: 0 till:1823
  bar:1991 from: 0 till:1689
  bar:2001 from: 0 till:1578

PlotData=

  bar:1861 at:1099 fontsize:XS text: 1099 shift:(-8,5)
  bar:1871 at:1398 fontsize:XS text: 1398 shift:(-8,5)
  bar:1881 at:1776 fontsize:XS text: 1776 shift:(-8,5)
  bar:1901 at:1986 fontsize:XS text: 1986 shift:(-8,5)
  bar:1911 at:2074 fontsize:XS text: 2074 shift:(-8,5)
  bar:1921 at:2005 fontsize:XS text: 2005 shift:(-8,5)
  bar:1931 at:2050 fontsize:XS text: 2050 shift:(-8,5)
  bar:1936 at:2352 fontsize:XS text: 2352 shift:(-8,5)
  bar:1951 at:2708 fontsize:XS text: 2708 shift:(-8,5)
  bar:1961 at:2395 fontsize:XS text: 2395 shift:(-8,5)
  bar:1971 at:2124 fontsize:XS text: 2124 shift:(-8,5)
  bar:1981 at:1823 fontsize:XS text: 1823 shift:(-8,5)
  bar:1991 at:1689 fontsize:XS text: 1689 shift:(-8,5)
  bar:2001 at:1578 fontsize:XS text: 1578 shift:(-8,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Dàit ëd l'ISTAT



## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Santeodoro
Peglio

***Peglio*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Peglio (CO)|Peglio]]**, an provincia ëd Còm

* **[[Peglio (PU)|Peglio]]**, an provincia ëd Pésaro-Urbin
Honiara

**Honiara** a l’é la capital ëd l' Ìsole Salomon.

A conta apopré 54.600 abitant.

## Geografìa
Honaria a resta ant la còsta setentrional ëd l'ìsola ëd Guadalcanal.

Categorìa:Sità dl'Osseania
Categorìa:Ìsole Salomon
Nana pom pom

**Nana pom pom ** a l'è un-a dle filastròcole che ant la tradission piemontèisa as dòvro për niné le masnà e feje deurme. La rima dij prim doi vers a sfruta l'ambivalensa sonòra dle consonant *m* e *n* an piemontèis.

## Test
*Nana pom pom*
*tre galin-e quatr capon*
*quatr capon e na cicolata*
*la galin-a a l'é mesa mata*

Categorìa:Filastròcole për niné le masnà
Ìsole Salomon

J**'Ìsole Salomon** a son un pais ëd l'Osseania.
A son formà da anviron 1.000 ìsole ant l'Océan Passìfich a est ëd la Neuva Guinea.

A l'han na surfassa ëd 28.896 km² e a conto anviron 750.325 abitant.
La capital a l'é Honiara.

## Anté ch'as treuvo



## Stòria moderna
J'Ìsole Salomon a son ëstàite un protetorà dël Regn Unì dal 1893 al 1978, quand a l'han otnù l'indipendensa.

## Lenghe ofissiaj
La lenga ofissial a l'é l'anglèis, ma a l'é parlà mach da l' 1-2 % dla popolassion.
Ant j'ìsole a j'ero parlà 74 lenghe, ma 4 adess a son estinte.
La popolassion a parla dzortut na lenga franca, ël pijin.

## Organisassion polìtica
J'Ìsole Salomon a son un regn dël Commonwealth.
Ël re a l'é Carl III dël Regn Unì.
Ël prim ministr a l'é Jeremiah Manele (dal 2024).
San Nazzaro

**San Nazzaro** a l'é un comun dla Campania d' 880 abitant , an provincia ëd Benevènt.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luigi Pasquale Pepe (dal 29/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sannazzaro
A tònica velarisà

La **A tònica velarisà** a l'é na caraterìstica fonética ëd chèich part dla lenga piemontèisa. 

As agiss ëd n'evolussion ëd la pronunsia dla A tònica, che gavà chèich ecession a la fa viré ëd son anvers a na Ò. St'evolussion-sì a l'é nen sempe completa, an chèich pòst as trata ëd na Ò fàita e finìa, an dj'àutri la diferensa antra na A velarisà e na Ò normal a la resta motobin ciàira. An tute le manere a venta tnì present che le variassion locaj d'ës fenòmeno-sì a peulo esse squasi anfinìe. 

## Spantiament
La velarisassion dla A tònica as sent ant un continuo geogràfich ch'a passa arlongh ëd la crësta dj'Apenin, da la Langa a l'Àut Monfrà, ën ciapand andrinta le valà dj'Alp Marìtime, ël Monregalèis, ël Seban e vàire pòst ëd lenga lìgure. As rëscontra peui a Lissandria e an quàich pais dël Bass Monfrà (miraco fin-a a Trin). Geoffrey Hull a l'ha trovala ëdcò ant ël Canavzan a nòrd ëd Turin e antra Noara e Milan. As treuva ëdcò an vàire àutri pòst d'Italia, an val Blenio (Svìssera) e an Olanda ossidental. A l'é 'n fonema ch'as rëscontra a Neuve tanme che an Alba, e ch'a resta comun a pì 'd na lenga, donca a l'é nen n'isoglòssa ch'a peula esse considerà për dësferensié ij dialèt dël piemontèis da coj lìgur.

## An scritura
A l'é mach tònica (es. lissandrin: *me a c*'ä**nt'', ma ***ä*'m pias c**a**ntè*), e quindi a fa nen dë manca dë scrivla për fòrsa, ën restand pi che d'àutr l'[[acsan]] ëd la person-a, e nen na modìfica dla paròla midema. La scritura a resta ridondanta ëdcò për via che comsëssìa la posission tònica an piemontèis ëscrit a l'é sempe marcà, e a-i son dle règole motobin precise ch'a diso se e quand velarisé. 

Chèich autor a l'ha comsëssìa pì car d'armarché la velarisassion 'cò an forma gràfica, soèns për dé na valorisassion d'anvironament lenghìstich che a-j giuta ai letor a anquadré n'ambientassion sossial ò geogràfica. Quand as veul marchesse an piemontèis, ës son-sì as marca *Ä*, conforma a la gramàtica ëd [[Milo Bré|M.sù Bré]]. Comsëssìa, da dj'àutri autor a son ëstàite smonùe ëdcò dj'àutre grafìe, notaman:
* vocabolari *Rastlèire d Langa e Roè*, ch'a dòvra na *Á*

==Ecession==
Soèns na A tònica as velarisa nen quand a-i ven dadnans a na
* N (coma an *can*)
* R (coma an *ara*)

==Percession sossial==
Soèns ant ël passà dlë Stat Sabaud la velarisassion dla A tònica a l'é contasse coma marca [[basilèt|basiletal]], e a l'é condanasse coma *parlé da campagnin''. Al dì d'ancheuj la concession prevalenta a l'é ch'as trata ëd na qualità teritorial da preservé, coma tute j'àutre. Sòn a l'é an part n'efet dl'anteresse pì spantià anvers a la lenga piemontèisa, e an part n'efet dla decadensa dl'acrolèt turinèis, ch'a l'ha giumaj tut afàit perdù soa prevalensa sossial.

## Arferiment

## Vardè ëdcò

* Rotacisassion

Categorìa:Lenghìstica piemontèisa
San Nazzaro Val Cavargna

**San Nazzaro Val Cavargna** (*San Nazzee* an dialèt local) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 314 abitant , ant la provinsa ëd Còm. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Tiziana Rita Guidi (dal 25/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sannazzarovalcavargna
San Nazzaro (omònim)

***San Nazzaro*** a l'é 'l nòm ëd quatr comun italian:

* **[[San Nazzaro]]**, an provincia ëd Benevènt

* **[[La Badìa|San Nazzaro Sesia / La Badìa]]**, an provincia ëd Noara

* **[[San Nazzaro Val Cavargna]]**, an provincia ëd Còm

* **[[Sannazzaro de' Burgondi]]**, an provincia ëd Pavìa
Silvano Pietra

**Silvano Pietra** (*Silvän* an dialèt oltrapadan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 672 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luciano Antonio Calderini (dal 31/05/2015).

## Anliure esterne
* Sit ististussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Zeme

**Zeme** (*Zem* an dialèt lomlin) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.074 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gian Andrea Pagani (dal 14/06/2004, second mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 26/05/2014).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Olevano di Lomellina

**Olevano di Lomellina** (*Ulévän* an dialèt lomlin) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 729 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luca Mondin (da l'8/06/2009, second mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Palestro

**Palestro** (*Palèstar* an dialèt lomelin) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 1.935 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paola Franzo (dal 25/05/2014).

## Sità gemelà
Palestro a l'é gemelà con:
*  Montebello della Battaglia, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Pavìa
Pieve del Cairo

**Pieve del Cairo** (*La Piév* an dialèt lomlin) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 2.063 abitant , an provincia ëd Pavìa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Roberto Ansandri (dal 30/03/2010, second mandà dal 31/05/2015).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Pievedelcairo
Borela, Cotobade

**San Martiño** ëd **Borela** a l’é na paròchia che a aparten al munissipi (‘‘concello’’ an galissian) ëd Cotobade. Soa popolassion al censiment dël 2006 a l’era ëd 388 abitant (189 òm e 199 fomne), distribuì an 9 grup ëd popolassion.

Categorìa:Paròchie dël Munissipi ëd Cotobade
Piero Collina

**Piero Collina** a l'era nassù a Còm ij 23 ëd mars dël 1910 e ambelelì a l'é mòrt ai 9 d'aost dël 1983.
A l'avìa traduvù *I promessi sposi* an comasch; minca ann a l'ha soagnà l'Almanacco della Famiglia Comasca e a l'avìa creà la mostacia comasca Ul Tavà.

## Euvre
Soa euvra pì avosà a l'é **Süi riv del Cösa** , dont i arportoma doi s-cianchèt.
Collina a l'ha dovrà na grafìa fonética, e a l'ha scrivù an comasch genit.

### Il risveglio di Como
Ant la poesìa **Il risveglio di Como**, Collina a descriv Còm antramentre che as dësvija. L'inissi:

### Ul fiuur
La poesìa **Ul fiuur**, a l'é na lìrica dzora a la metafìsica ëd la fior. L'inissi: 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Collina, Piero
Collina, Piero
Strutura órdin-minimal

Na **strutura órdin-minimal** (pì 'd soens ciamà mach **strutura o-minimal**)  \mathcal R =(R, a l'é n'ansem nen veuid R dotà ëd n'órdin total satì a,b \in R \cup\{ + \infty ,- \infty\} .

Ël concet dë strutura o-minimal a smon na generalisassion eleganta dla geometrìa semi-algébrica e dla teorìa dj'ansem semi-analìtich e sub-analìtich dësvlupà da A. Gabrielov, H. Hironaka e S. Łojasiewicz ant j'agn 1960 e l'ancamin djë Stanta.
Ël nòm *órdin-minimal* a fa arferiment al fàit che j'ansem definìbij d'R a peulo esse definì an fonsion mach ëd la relassion d'órdin, sensa dovré la strutura adissional.
Le struture o-minimaj a son considerà anteressante da na part përchè j'ansem definìbij an coste struture a partagio tante propietà ëd regolarità dj'ansem semi-algébrich, da l'àutra përchè a-i é un përfond d'esempi.

Minca strutura o-minimal a l'é o-minimal ëd fasson fòrta, ant ël sens che minca strutura equivalenta ëd fasson elementar a chila a l'é 'dcò chila-sì o-minimal.

### Esempi
*N'esempi dë strutura o-minimal a l'é ël camp ordinà  \mathbb R  dij nùmer reaj. Ant ës cas-sì, për l'eliminassion dij quantificator ëd Tarsi-Seidenberg, ij sot-ansem definìbij d' \mathbb R^n a son j'ansem semi-algébrich; donca, për n=1 a son union finìe ëd pont e antërvaj.
*Al contrari, ël camp ordinà  \mathbb Q  dij nùmer rassionaj a l'é nen o-minimal, dagià ch'a-i é na fórmola (con quantificator) ch'a definiss ël sot-ansem  \mathbb Z \subseteq \mathbb Q  dj'antregh ant la strutura.
*Dël 1991 A. Wilkie, dovrand ëd travaj d'A. Khovanskiĭ, a l'ha stabilì l'arzultà fondamental che ël camp ordinà dij nùmer reaj con la fonsion esponensial a l'é model-complet e o-minimal. Da antlora l'argoment a l'ha fàit ëd grand progress e a son ëstàite trovà ëd neuve struture o-minimaj.

Categorìa:Lògica matemàtica
Mostacia

Na **mostacia**, da mira literal, a l'é un chèich-còs ch'as dòvra për coatesse la facia e nen lassesse conòsse. As trata ëd na costuma motobin antica e spantià an tut ël mond, tant con fonsion religiosa che mach për amusesse.

## Etimologìa
La paròla piemontèisa a ven da 'nt ël grech për *barbis* e a denòta na técnica ëd travestiment ëd la facia. Da 'nt la midema rèis a-i ven l'espression mostafaj tërdòch, sempe arferìa a la facia. 

Ël sust ëd *mostacia* ant le lenghe romanze, germàniche e slave a l'é soèns basà ansima a na chèich variassion ëd masca, paròla che però an piemontèis a manten sò sust religios original. Dle vire an piemontèis la mostacia as sent ëdcò ciamé *mascra*, che miraco a resta la midema espression dël tard latin volgar ('cò chila derivà da *masca*) dont peui a l'é belfé ch'a sia vnu-ie l'italian *maschera*.

## But religios
Miraco la pì veja atestassion ëd mostacia a ven da 'nt le piture dla cròta ëd Lascaux an Fransa, che a fan data dël Paleolìtich superior. A son dle pràtiche antra magìa siamànica e técnica ëd cassa (j'anie fàusse as buto anco' adess për ciapene dj'àutre). A l'é belfé che ij cassador ò bele mach lë siaman as convinsèisso d'esse 'cò lor un-a dle bes-ce ch'a vorìo ciapé, an manera dë nen sbaruveje quand a-j andavo tacà. Dle mostacie parej as fan anco' ant j'Alp ëd l'Àustria e dla Svìssera.

Coma evolussion dë ste prime manifestassion màgiche, ant le religion animìstiche e politeìstiche ëd tut ël mond la mostacia a ven soèns dovrà për ampersoné dle divinità an vàire sòrt ëd rapresentassion sacrà. Da sòn a son peui na-ie dij dovré dla mostacia che col temp a l'han smonusse për la stra soa adoss sacrà, pr'esempi an passand ant ël dovré comun dël teatr grech e roman.

Chèich sirimònia religiosa pagan-a peui, pr'esempi ël carlevé an Euròpa ossidental, a l'é restà ciapà andrinta a le costume làiche dël dì d'ancheuj, e pur ëvnisend dësveujdà 'd sò contnù religios a l'ha mantnù la costuma dle mostacie.

## Ël dovré an teatro
Viaman che 'l teatro as dëstacava da soa fonsion religiosa, la **mostacia** a l'ha avù n'evolussion che an Italia a l'ha mnala a vnì na técnica dla Comedia dl'Art. Ant cost contest-sì la mostacia a l'é pì nen ëstàita limità a la facia, ma a l'é passà a esse un costum fàit e finì, che a identìfica e caraterisa un personagi fiss. Con la pijn-a translassion a *costum*, an teatro a son peui na-ie ëdcò dle mostacie coma cola ëd Colombin-a, ch'a l'han la facia d'autut dëscoatà. An Piemont, la mostacia pì avosà dë sta tradission-sì a l'é cola 'd Giandoja, ma a manco nen vàire fiamengh esempi locaj coma 'l Babi 'd Biela e la Bela mulinera d'Ivrèja, che tùit e doj a l'han na part fondamental ant sò carlevé sitadin.

Categorìa:Carlevé
Categorìa:Mostacie
Categorìa:Sirimoniaj religios
Cognòm piemontèis

Ij prim cognòm piemontèis atestà an resta da 'nt le scriture dij Lìber ëd le comun-e. Vàire test cità dal Prof. Gasca Queirazza ant sò artìcol për la *Stòria ëd Turin* an ësmon-o 'd cognòm coma *Sapavigna* (scritura dël 1277), *Belegròs* (dël 1155) e *Tripa* (dël 1223). 

## L'orìgin e la mancansa dë standardisassion
Ij cognòm piemontèis a resto, coma sempe për l'area romanza e gërmànica, dle descrission adissionaj dla person-a, basà ant sël fìsich, al pòst andoa ch'a stan e ant sël mesté. Comsëssìa, la denominassion piemontèisa a resta motobin pluralisà. Aranda dël cognòm ant tut ël Piemont a-i resterà 'd soèns la costuma dlë stranòm, che a génera na sòrt ëd cognòm local, dovrà e conossù mach ant ël pais ëd residensa. As trata 'd na costuma dzortut fòrta ant ël bass canavzan, e che mach dj'ùltim ann a l'é antramentr ch'as perd. 

As ës-ciàiro nen vàire cas ëd definission basà ansima a pare e mare, coma pì comun per le lenghe scandìnave e slave. Però ant ël parlé 'd Civass e anviron a l'é normal identifiché na person-a col nòm dël pari (pr'esempi *Gioanin ëd Mini*), ën formand na strutura che a peul avej tacà dapress ëdcò 'l cognòm, visadì na tripla ëd nòm, patronìmich e cognòm a la fasson russa (pr'esempi *Gioanin ëd Mini dij Fré*). Chèich esempi ëd nòm d'un personagi amportant ëd na famija passà peui a fé fonsion da cognòm as peul trovesse ant la lista dle famije medioevaj ambelessì sota.

## La declinassion fomnin-a
A l'é bin documentà la costuma medioeval dë decliné ij cognòm (com a resta normal ant le lenghe slave), con *Peilagal* che a ven *Peilagala* për le fomne. . Për via dl'italianisassion dj'anàgrafe, al dì d'ancheuj sòn a peul ësmijeje dròlo a vàire gent, ma as trata 'd na costuma anco' motobin viva an vàire bande dël Piemont, pr'esempi an Cherasch.

## Ij cognòm dij borgh
Ën rivand dzortut da 'nt ij lìber comunaj, l'atestassion dij cognòm a l'é nen uniforma për tuti ij borgh. Tut a dipend da che papé a son conservasse andoa, e pì ancora da coj che a son ëstàit studià, e dont studi a son publicà. 

### Turin
An Turin antra ij cognòm pì vej documentà come famije amportante fin dai temp dël medioev a-i son 
*Arpin
*Badé
*Becut
*Borgèis
*Calcagn
*Dla Rol
*Dùdol
*Ëd San Dalmass
*Lissandri
*Maltravers
*Porsel
*Podisi
*Sil
*Suca

## Arferiment

Categorìa:Lenga piemontèisa 
Categorìa:Società piemontèisa
Lenga mòrta

As dis **Lenga mòrta** na lenga che a l'ha pì gnun parlant nativ, visadì gnun cit che a ven chërsù ën dovrandla coma prima lenga.

L'espression a fa soèns pensé a na lenga dont as sa nen vàire, ma sòn a l'é nen ch'a sia për fòrsa parej. Da na mira técnica strèita a resta na lenga mòrta ëdcò 'l latin, che però a l'é lenga uffisial dël Vatican e comsëssìa dovrà da vàire desmila person-e për ël mond. Vàire lenghe mòrte a l'han na pigran tradission literaria, e a ven-o anco' studià e dovrà ant jë scòle. Àutre a son da bon lenghe përdùe, dont an resta pen-a chèich marca, coma për ël parlé dla Galia ò 'l Lepontin. 

Categorìa:Lenghìstica
Stranòm

Cola dlë **Stranòm** (o *stragninòm*, o *straninòm*; an Monfrà ëdcò *suvernòm* e *numbrage*) a l'é na costuma dzortut dël Bass Canavzan, che a resta na sòrt ëd cognòm paralel, dovrà ant ël pais për definì na përson-a che fòra dël pais a l'é conossùa con sò cognòm sòlit. 

Lë stranòm a l'ha la midema forma d'un cognòm normal, chèich cas documentà a l'é marcà ant la tàola ambelessì sota:

Categorìa:Lenga piemontèisa 
Categorìa:Società piemontèisa
Arpin (famija turinèisa)

J**Arpin** a son un-a dle famije amportante dla Comun-a 'd Turin dij prim temp medioevaj. Ant le publicassion stòriche an italian a son për sòlit butà coma *Arpino*, al singolar. La midema forma italianisà ëd cognòm a l'é restà ant le anàgrafe dël Piemont fin-a al dì d'ancheuj.

## Prime marche
L'atestassion pì veja a l'é dël 1153, quand ël fondator dla famija (che as ciama *Arpin* ëd nòm, e a l'ha gnun cognòm), a-j fa da testimòni për la donassion che Guido Suca a-j fa a la Gesia ëd San Salvator ëd Campagna. Ant j'ann dapress a ven torna mensionà ansema a sò fieul *Guido Arpin*.

Dj'agn 1180-1190 *Guido* e *Ubèrt* (che miraco a resta sò fratel) a l'han dj'ancàrich prestigios a la cort dël vësco ëd Turin. Dël 1190 Ubèrt a resta plenipotensiari dël vësco ansema a Pero Porsel e Ubèrt Suca a la firma dël tratà ëd pas con Rìvole. Dël 1196 ij papé restà a-j diso *nòbij*, ansema a coj Dla Rol.

## La costrussion dël patrimòni
J'anliure dj'Arpin a resto motobin varià. A smija ch'a sio parent ëd coj Dla Rol, e d'àutra part a l'han an comun la patent ëd nobiltà dël 1196. A son a bon rapòrt con ij Suca, ij Badé, ij Podisi. A l'han ëd relassion documentà con jë sgnor ëd Piossasch, con j'ent ëd San Solutor e San Giaco, ma a resto dzortut gropà al vësco. Soa relassion con la Comun-a 'd Turin a l'é nen vàire strèita: a venta spité fin al 1210 për trové un *Gulielm Arpin* coma cónsol.

## Arferiment

Categorìa:Famije dla Turin medioeval
Dla Rol (famija turinèisa)

Ij **Dla Rol** a son un-a dle famije amportante dla Comun-a 'd Turin dij prim temp medioevaj. Për deje pì 'd ghëddo ël nòm dla famija a ven virà an latin, ma che as trata d'un viragi ëd circostansa a l'é evident da che as treuva virà an doe manere diferente, a sconda dël nodar. As treuvo tant la forma *De Rovore* che cola *De Quercu*. Ant le publicassion stòriche an italian a son për sòlit butà coma *Della Rovere*, che a l'é peui la forma dël cognòm stabilisasse pi tard e conossùa an tuta Italia, ën essend che col passé dij sécoj la famija a spantierà sò anteressi ant sna scala motobin pì larga 'd cola turinèisa.

## Prime marche
Ël prim element atestà dla famija a l'é *Bongioan Dla Rol*, ch'a-i fa da testimòni a n'at dël vësco dël 1160. Dël 1169 un *Pero Dla Rol* (*Peri* an latin) a ven anfeudà ëd teren dël vësco. Dël 1173 *Turin Dla Rol* (*Taurino* an latin) a-j vend ëd ben mòbij a l'Ospidal ëd San Giaco. Dël 1170 *Aimon Dla Rol* (*Aimon De Quercu* an latin) a-j fa da testimòni a n'at dël midem Ospidal. Aimon a l'é cónsol magior dla Comun-a, e a resta atestà ant la midema càrica ëdcò dël 1193 e dël 1199 (contut ch'as sapia nen se sòn sia stàit un continuo ò a resto vàire nòmine diferente). Dël 1196 ij papé restà a-j diso *nòbij*, ansema a j'Arpin.

## La costrussion dël patrimòni
Dël 1193 Aimon dla Rol a l'arsèiv dij podej giurisdissionaj (*Iustitia* an latin) dal vësco ansima a Pióbes. A l'é la prima marca dj'atività che la famija a slargherà ant ël sécol ch'a-i ven. J'anliure dla famija a son dzortut anvers a j'Arpin, dont miraco a resto parent, ij Podisi (che a son sò colegament con l'Ospidal ëd San Giaco) e ij Porsel. Ma 'l gròss dla fòrsa dla famija a ven da l'anliura con vësco, coma d'àutra part për squasi tute le gran famije turinèise d'antlora.

## Arferiment

Categorìa:Famije dla Turin medioeval
Calcagn (famija turinèisa)

Ij **Calcagn** a son un-a dle famije amportante dla Comun-a 'd Turin dij prim temp medioevaj. La forma latin-a dël cognòm ch'as treuva ant ij papé medioevaj a l'é *Calcanei de Taurino*, ant le publicassion stòriche an italian a son për sòlit butà coma *Calcagno*, al singolar. La midema forma italianisà ëd cognòm a l'é restà ant j'anàgrafe dël Piemont fin-a al dì d'ancheuj.

## Prime marche
La prima atestassion a l'é cola ëd *Ribald Calcagn*, dël 1169. Ribald a-j fa da testimòni a al vësco Carl che a l'arsèiv na donassion. Dël 1164 un *Melior Calcagn* a fa da testimòni a n'at ëd l'Abbassìa ëd San Solutor.

## La costrussion dël patrimòni
A smija che a l'avèisso n'anliura motobin fòrta con l'Ospidal ëd San Giaco, che dël 1192 a aceta la vocassion ëd na fija ëd Melior. Con l'ocasion ij doi fradej *Ubèrt* e *Macagnon Calcagn* a-j fan cadò a l'ospidal ëd tut lòn ch'a l'han dadlà da Stura. A la donassion a dan consens ëdcò dj'àutri Calcagn, che a l'é belfé ch'a fusso sò cusin.

Pròpi sta branca ëd cusin a smija esse stàita cola pì fòrta. Dël 1193 *Giaco Calcagn* a l'é cónsol magior dla Comun-a e dël 1196 a fà arbitragi antra jë sgnor ëd Piossach e 'l Priorà ëd Rivalta. Dël 1197 *Borel Calcagn* a ven dit *vassal dël vësco*, e già dal '94 a fasìa da testimòni a dj'at vëscovij. N'àutr *Ribald* dë sta branca-sì dël 1200 a sarà elegiù ant la Credensa turinèisa.

## Arferiment

Categorìa:Famije dla Turin medioeval
Ëd San Dalmass (famija turinèisa)

Coj **ëd San Dalmass** a son un-a dle famije amportante dla Comun-a 'd Turin dij prim temp medioevaj. Sò nòm a ven da che a stavo tacà a la Gesia 'd San Dalmass, andova che a resto për vàire, a son anco' atestà ambelelì dël 1183. Ant le publicassion stòriche an italian a son për sòlit butà coma *Di San Dalmazzo*.

## Prime marche
Le prime atestassion dl'atività dla famija a son dël 1146, quand a travajavo ansema ai Dùdol. Soe màssime figure a son *Guliem ëd San Dalmass* e *Anselm ëd San Dalmass*, che a ven-o cónsoj magior dla Comun-a, ël prim 1170 e l'àutr dël 1176. N'àutr Gulielm e 'n Giaco as treuvo ant un at dla Comun-a dël 1193. Sempe stë scond Gulielm-sì a l'é censì antra ij sitadin turinèis dël 1200. 

## La costrussion dël patrimòni
Ansema ai Becut, coj ëd San Dalmass a son un-a dle famije manch colegà al podej dël vësco ëd Turin. Coma ij Dùdol, an prinsipi a son motobin colegà a San Benedet. Peui as treuvo an dj'at dël 1164 ëd l'Ospidal ëd San Giaco, ansema ai Podisi. Dël 1202 *Aimon ëd San Dalmass* a pija na grangia a Stupinis da l'Abassìa dë Stafarda, grangia che peui dël 1209 la famija a tnirà ansema a cola dij Becut, che già a l'avìo fait l'arbitragi dl'at dël 1202.

## Arferiment

San Dalmass
Gisella Azzi

**Gisella Azzi** a l'era nassùa a Còm dël 1912 e a l'ha passà j'ùltim agn ant na ca d'arpòs ëd Rebbio, an dova a l'é mòrta ai 24 dë dzèmber dël 2002.
A l'é stàita giornalista e scritris, promotris coltural e fin-a pianista (al Conservatòri Verdi ëd Milan).
A l'é stàita squase anleva dël poeta Pinetto Fumagalli.

## Euvre
A l'é stàita autris ëd pì che 500 poesìe, sia an italian che an lombard, cuìje an vàire euvre:
* *Il bottegone*
* *Furetto del grattacielo*
* *le indiscrezioni della Marietta*
* *Tutt i canzonett al ciaar e al scur* (1993), an dova a son publicà tute soe poesìe an lombard, e dont i arportoma doi s-cianchèt.

La lenga a l'é ël lombard ossidental (o ìnsubre), la grafìa a l'é un pòch andecisa.

### Brevacc (l'è nòtt)
An drinta a la poesìa **Brevacc**, l'Azzi a canta dla *Breva*, l'ariass che a sofia an sël lagh ëd Còm. L'inisse: 

### Un campanèll inütil
An drinta al sonèt **Un campanèll inütil**, l'Azzi a arcòrda un ciochin che a dovrava da masnà për tiré l'atension. L'inisse:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

Azzi, Gisella
Azzi, Gisella
Azzi, Gisella
Becut (famija turinèisa)

Ij **Becut** a son un-a dle famije amportante dla Comun-a 'd Turin dij prim temp medioevaj. Sò nòm a ven dal mesté dij bëcché e a-i son dle variant ëd grafìa possìbij an *Bech*, contut che a sia nen ciàir s'as trata dla midema famija. Ant le publicassion stòriche an italian a son për sòlit butà coma *Beccuti*.

## Prime marche
Le prime neuve dla famija dël 1138 a s-ciàiro ij Becut ch'a rintro antra le famije dont anteresse a son colegà a coj dl'Abassìa 'd San Pero dle Fije. Dël 1193 un *Gulielm Becut* a l'é cónsol magior dla Comun-a e dël 1196 a fà arbitragi antra jë sgnor ëd Piossach e 'l Priorà ëd Rivalta, ansema ai Calcagn. Dël 1202 sempe con arbitragi ëd Gulielm Aimon ëd San Dalmass a pija na grangia a Stupinis da l'Abassìa dë Stafarda, grangia che peui dël 1209 a passa an comproprietà a Gulielm.

## La costrussion dël patrimòni
J'anliure pì fòrte dla famija ën prinsipi a van anvers a la famija Borgèis, che a van viaman colegand-se a l'Ospidal ëd San Giaco. Conpresense a testimòni d'at nodarij ëd Becut e Borgèis as treuvo già dël 1184. Dël 1198 Gulielm Becut as treuva tutor dj'eredi dla famija *dë Dòm*, ansema ai Borgèis. Ël midem Gulielm dël 1189 a l'avìa faje da testimòni a n'at ëd Pero Porsel e as presenta coma na figura polìtica ëd prim pian dla Comun-a ëd Turin.

## Arferiment

Categorìa:Famije dla Turin medioeval
Lenga alta meridional

## Pais andoa a l'é parlà
La **lenga alta meridional** ò **Alta Meridional** a fa part ëd le lenghe austronesian-e e a l'é parlà dzortut ant le Filipin-e.

## Classìfica
Në schema ëd classìfica dl**'alta meridional** a peul esse:
* lenghe austronesian-e
** lenghe malayo-polinesian-e
*** lenghe filipin-e setentrionaj
**** lenghe Luzon setentrionaj
***** lenghe cordilleran sud-sentraj
****** lenghe alta
******* **lenga alta meridional**

## Còdes ISO
* Còdes ISO 639-3: **agy**

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=agy

Categorìa:Lenghe alta
Stupinis

**Stupinis** (*Stupinigi* an italian) al dì d'ancheuj a l'é na frassion dël Niclin. 
## Stòria
Dël 1202  a Stupinis a l'ha 'd possediment l'Abassìa dë Stafarda, dont na grangia che a ced a Aimon ëd San Dalmass. Dël 1209 la midema grangia a passa an comproprietà con ij Becut, ën marcand parej ël passagi dë Stupinis ant la sfera d'anfluensa dle famije sgnore turinèise dël temp.

## Arferiment

Categorìa:Niclin
Categorìa:Frassion dla sità metropolitan-a 'd Turin
Scòla Normal Superior ëd Pisa

La **Scòla Normal Superior** ëd Pisa a l'é stàita creà dël 1812 da Napoleon Bon-a-part.
A l'avìo sarala con la Restaurassion e a l'é stàita torna duvertà dal goern dël granducà dël 1847.

Ancheuj a travajo a la Scòla Normal 37 professor ordinari e strasordinari, 3 professor assossià e 53 arsercator.

Categorìa:Pisa
Scòla normal superior ëd Pisa