open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ël Castlà

**Ël Castlà** (*Castellar Guidobono* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 401 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva an sla riva ossidental dël torent Cròu, ant la pian-a a nòrd ëd la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis.

## Stòria
Ël prim document ch'a parla dël Castlà a l'é n'at dël 979, quand che l'imperador Oton II conced al sò cancelié Gërbert la giursdission sla sità 'd Torton-a e ij sò anviron ant ën ragg ëd tre mija fin-a al "Castrum Squarzonum", l'ansidit Castlà: la famija tortonèisa djë Squarson a l'ha tnù an feod ël pais dal sécol ch'a fa X a la mità dël Dosent. Dël 1234 a l'è stàit fossairà ël camin dla Bealera, un canal ch'a la costituì ant ij sécoj na richëssa për le coltivassion dël pòst ma 'dcò na rason ëd ciacòt sensa fin con ij pais d'avzin. Da la sconda mità dël Dosent ël Castlà a passa an feod a la famija Guidbòu, dont a ven l'atual nòm offisial. Ij Guidbòu a tniran ël pais an feod fin a la dësparission dël feodalésim a la fin dël Setsent. 

Dël Setsent ël pais, tanme tut ël tortonèis, a passa sota la protession dël re Carl Emanuel III ëd Savòja. D'apress a la fin dla dominassion fransèisa dl'Imperi 'd Napoleon Bon-a-part, ël Castlà a intra definitivament ant ël Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Vigseu. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Stefano Arrigone (dal 14/06/2004, scond mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 09/06/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Castla
Castlèt d'Òrba

**Castlèt d'Òrba** (*Castelletto d'Orba* an italian; *Casteleto* an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 2.006 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta a 32 chilòmeter da Lissandria, a 200 méter d'autëssa, an sël piuvent oriental dla comba dël torent Òrba.
A l'é na stassion idro-mineral, con vàire sorgiss d'eve frèide salso-solfat-alcalin-e. A l'é frequentà ëdcò për la vilegiadura.

## Stòria
A smìja ch'ël teritòri ëd Castlèt a sìa stàit abità fin da l'época roman-a: ant j'anviron dël pais a-i dovìa esse na fortificassion e la cesa romànica 'd Sant Inocens, ancheuj ant ël camposant, a l'é stàita fondà ans ij rest d'ën templi pagan. Ant l'Età 'd Mès, un prim castel a l'é stàit costruì ai temp dij marchèis obertengh ëd Paròd e peul essi ch'a sìa stait col ch'a l'ha dàit ël nòm al pais, atestà dël 1142 tanme *Castellettus*. Un castel pì grand a l'é stàit costruì dël Dosent dai Marchèis dël Monfrà, ch'a l'avìo la giurisdission sël pais. A l'inissi dël Tërzent, l'imperador Enrico VII ëd Lussemborgh a anfeoda Castlèt a Opissin Spìnola. Dël 1481 ël feod a l'é vendù a la famija genoèisa dj'Adorn, che a goerneran ël pais për sécoj ëdcò quand che la giurisdission ëd la region a passa sota ij Duca 'd Màntoa (1556) e quand ch'ël Ducà dël Monfrà a passa sota al Ducà 'd Savòja ëd Vitòrio Medeo II (1708) e al Regn ëd Sardëgna (1720).

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Castlèt a torna ant ël Regn ëd Sardëgna, e dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), a l'é aministrà sota a la Provinsa ëd Lissandria, al Sircondari ëd Neuve e a l'é a cap d'ën Mandament ch'a comprend ëdcò Bisio, Casalegio, Lerma, Montondé, Mornèis, San Cristòfi, Silvan e Tassareu.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Pesce (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Castletdorba
Castlèt Molèina

**Castlèt Molèina** (*Castelletto Molina* an italian) a l'é un comun ëd 180 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Massimiliano Caruso (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Castletmoleina
Cavàu

**Cavàu** (*Cavatore* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 286 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà e sò teritòri a comprend le colin-e an sla riva oriental dël torent Er e an sla riva meridional ëd la Bormia.

## Stòria
Le prime sorgiss ch'a documento l'esistensa 'd Cavàu a armonto al sécol ch'a fa X, quand che n'at ëd l'imperador Oton III a cita l'abità 'd Cavàu antra ij domini dij vësco d'Àich. A smìa ch'ël topònim a fussa atestà tanme *Castellum Cavatorium* o *Cavatorius*, derivà dal verb latin *cavare*, che ant l'area monfrin-a a l'era dovrà 'dcò për indiché l'assion ëd sapé la tèra. Col diplòma dl'imperador Enrich II dël 1039, Cavàu a l'é confirmà sota la giurisdission dij vësco d'Àich: a dovìo essje un borgh abità e un castel goernà da 'n castelan nominà dal vësco, dont a j'ero esercità ij podèj giurìdich e militar. A l'inissi dël Tërzent Càvau a l'era organisà tanme Comun-a, dirigiùa da tre cónsoj e da 'n Consèj ëd quatórdes mèmber, ma tuti j'at ëd la Comun-a a j'ero stabilì a la presensa dël castelan e donca sempre sota la tùa vëscovil. Dël 1364 l'imperador Carl IV a conferma al vësco d'Àich ij sò drit e possediment, ma ant la sconda mità dël Tërzent la giurisdission sël teritòri 'd Cavàu a ven cedùa ai marchèis ëd Monfrà e soe sòrt a saran lijà a cole dël Monfrà për pì che tre sécoj.

A l'inissi dël Setsent, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Cavàu a passa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II e pì tard al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament ëd Ponson.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Olivieri (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Cavau
Castlèt d'Er

**Castlèt d'Er** o mach **Castlèt** (*Castelletto d'Erro* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 152 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà e sò teritòri a comprend le colin-e comprèise antra ël torent Er a est, la Bormia dë Spign a òvest e la Bormia a nòrd.

## Stòria
Le orìgin dël pais a armonto a l'Età 'd Mès, quand che sò nòm a l'é atestà ant la forma 'd *Castelletum*. An col'época ël borgh a l'é dotà d'un castel e 'd na sinta 'd muraje a protession dai nemis. Castlèt a resta për la pì part dl'Età 'd Mès antra le pertinense dël Vëscovà d'Àich. Dël Tërzent ij vësco a concedo 'l pais an feod ai marchèis ëd Monfrà, contut che le impòste a rimanèisso ant la disponibiltà dij vësco. Castlèt a segue le sòrt dël Monfrà fin a tant che a ven agregà sota la giurisdission dël Ducà 'd Savòja prima e al Regn ëd Sardëgna peui.

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Castlèt a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament ëd Bistagn.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Panaro (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Castletder
Ël Casal Nosé

**Ël Casal Nosé** (*Casalnoceto* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 961 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva an sla riva oriental dël torent Cròu, ant la pian-a a nòrd ëd la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis.

## Stòria
 Le testimonianse archeològiche a mostro ch'ël teritòri dël Casal Nosé a sìa stàit abità fin da la Preistòria: a son stàit fàit artrovament dl'ansidita siviltà dij Vas a Boca Quadra e as pensa che la vis a sìa stàita coltivà fin dal IV mileni prima 'd Crist. Ël topònim ëd Nocetum as fa armonté a l'época roman-a, mentre che ant l'época dij Longobard a smìa che l'abità pì important a fussa col ëd la frassion Rosan, andova ch'a j'era na diramassion ëd la via Postumia, ch'a colegava Génoa a Aquilèja, an passand për la pian-a dël Pò. Ant l'Età 'd Mès ij topònim ëd Casà e 'd Nosé a son tùit e doi atestà coma s'a fusso doi località distinte: dël 972 l'imperador Oton I a conferma 'l possess ëd Nosé a l'abassìa 'd San Colomban ëd Beubi e ant l'istess ann a don-a Casà al monasté 'd San Pé an Cel d'Òr ëd Pavìa. Passà sota la giurisdission ëd Torton-a, a partécipa a le lòte contra Federich I Barbarossa. Dël sécol ch'a fa XIV, a l'é lijà a la sgnorìa dij Viscont ëd Milan e as buta da la part dij Ghiblin ant le varie contèise ch'a carateriso 'l perìod. A ven për sòn atacà e devastà për pì vire. A la fin dël Tërzent ij Viscont a l'arcostruvo pì fortifià, conforma al model ëd le ròche viscontil. Dël 1415 Flip Maria Viscont a assegna torna ël Casà Nosé a la Comun-a 'd Torton-a. 

Dël 1469 ël pais a l'é anfeodà a la famija Spìnola da jë Sfòrsa, dël 1523 a la branca Spìnola de Los Balbassos da l'imperador Carl V, che contestualment a conced lor gran benefissi con l'esension perpétua da imposission fiscaj. Jë Spìnola a l'avran gran rilevansa ant ël goern dël Ducà 'd Milan e a s'ansedio ant la frassion ëd Rosan, andova ch'a costruisso 'dcò na cesa e un monasté për fé sotré Ambreus Spìnola, conquistador ëd le Fiandre. La presensa djë Spìnola a don-a importansa al pais, ch'a contròla ij comersi dël gran e dël guald con la Repùblica 'd Génoa. Dël Setsent, col passagi a j'autrìach, la famija Spìnola a cad an maleur e 'l pais a perd sò ròl sentral ant l'economìa dla Val Cròu. Ël pais, tanme bon-a part dël Tortonèis, a passa sota la protession dij Savòja. D'apress a l'anession a l'Imperi Fransèis ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 ël Casà Nosé a intra ant ël Regn ëd Sardëgna ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Volped.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ernesto Vegezzi (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Casalnose
Castelspèina

**Castelspèina** (*Castelspina* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 418 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant la pian-a lissandrin-a, a sud dël capleugh, antra ij cors ëd la Bormia e dl'Òrba.

## Stòria
Le orìgine ëd Castelspèina a smìo armonté a l'Età 'd Mès, antra ij sécoj ch'a fan XII e XIII. A l'inissi a fasìa part dël teritòri dla Comun-a 'd Gamond (ancheuj Ël Castlass). Un prim castel, ciamà Castelvèj o Castel dij Mavzin, a l'ha pià 'l nòm ëd "vèj" d'apress a la costrussion ëd në scond castel ciamà Castel ëd la Spin-a, dël 1240. Ël topònim a podrìa derivé da la presensa 'd rovij ant l'area dël pais, mentre ch'ël nòm dij Mavzin (*Malvicini* an italian) a l'é da coleghesse a col ëd na famija piasentin-a che a l'avìa partessipà a la fondassion ëd la Comun-a 'd Lissandria dël 1168. Castelspèina a l'é documentà për la prima vira dël 1321, quand ch'ël capitan ëd ventura Rinald dël Delfinà, an riussend nen a conquisté Torton-a, a sachegia Tsé e 'l *Castel ëd la Spin-a*. A l'é peui cità tanme pais ëd *Castrum Spinae* ant na sentensa dël 1367. 
Dël Tërzent, quand ch'a imperverso le lòte antra guelf e ghiblin, Castelspèina as consegna al contròl dël Ducà 'd Milan, d'antlora sota ai Viscont. D'apress a la mòrt ëd Gian Galeass Viscont, dël 1402 ël pais a ven cedù al re 'd Fransa Carl VI. Filip Maria Viscont, neuv sgnor ëd Milan, a manda 'l capitan Facin Can a arprendse le tère perdùe e tanti pais ëd la region - antra ij quaj Castelspèina - a son devastà ant le bataja. Con la fin ëd la dinastìa dij Viscont, Castelspèina a passa për chèich agn a Vielm marchèis ëd Monfrà ch'a lo anfeoda a la famija Ferufin, ma peui a torna sota ai milanèis ëd la dinastìa Sfòrsa. Dël 1535 ëdcò la famija Sfòrsa a s'esauriss e l'imperador e re Carl V d'Asborgh, an considerand ël Ducà tanme 'n feod imperial, as n'ampadroniss e parèj Castelspèina a intra a fé part dël regn dë Spagna. Dël 1713, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Castelspèina a ven cedù al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e al Mandament dë Tsé. Dël 1929 ël comun ëd Castelspèina a l'é ancorporà an col dë Tsé ma a oten torna soa indipendensa aministrativa dël 1954.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Mussi (dal 16/05/2011, scond mandà dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Castelspeina
Sela (Lissandria)

**Sela** o **Selamont** (*Cella Monte* an italian) a l'é un comun ëd 532 abitant  dla provincia ëd Lissandria.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Silvio Cosseta (dal 30/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Sregh

**Sregh** o **Srèj** (*Cerreto Grue* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 317 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ant la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis. Sò teritòri a comprend le colin-e ch'a separo la val dël torent Gruve da cola dël torent Osson-a.

## Stòria
 J'artrovament archeologich a mostro ch'ël teritòri dë Srègh a l'é stàit popolà fin da l'età roman-a. Le prime sorgiss ch'a documento ël pais a armonto a l'Età 'd Mès: dal sécol ch'a fa XII che Sregh a fasìa part dël Vëscovà, l'ansem ëd le tere sota la giurisdission dël vësco 'd Torton-a. Ël pais a passa peui an man a la famija ghiblin-a dj'Opisson, ch'a sostnìa l'imperador e për sòn a l'era lijà a la protession dël Ducà 'd Milan. Ant ij sécoj sucessiv, Sregh a ven anfeodà ai Dòria ansema a Garbagna, peui sota ai Bussé ant ël marchisà d'Avolasca. 

Contut ch'a sìa stàita butà sota la protession ëd re Carl Emanuel III ëd Savòja da j'agn Trenta dël Setsent, a l'é mach dël 1815 - d'apress a la fin dla dominassion fransèisa dl'Imperi 'd Napoleon Bon-a-part - che Sregh a intra ant ël Regn ëd Sardëgna ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Vigseu. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Piero Giuseppe Bonadeo (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Srej
Còsta

**Còsta** (*Costa Vescovato* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 333 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva an sle colin-e an sla drita dla Scrivia, ant la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis. Sò teritòri a comprend ij crinaj dle colin-e ch'a separo la val dël torent Osson-a e cola dël torent Corniasca.

## Stòria
Le orìgin ëd Còsta a armonto a l'Età 'd Mès: ël pais a ven mensionà la prima vira ant ën document dël 1187. Për sécoj e sensa interussion Còsta a l'ha fàit part dël Vëscovà Tortonèis, valadì l'ansem dij possediment goernà diretament dal vësco ëd Torton-a. Tute le comun-e dël Vëscovà a l'avìo un cit Consèj ëd Chërdensa, ant ël qual tuti j'agn a j'ero elegiù tre cónsoj. Për soagné j'anteress generaj dël Vëscovà o për difendse da le mnasse ai drit comun as podìa samblé a Carzòu na Ciambrea General ëd tùit ij chërdensari. Contut ch'a sìa stàit sogetà al Ducà 'd Milan e peuj a jë Spagneuj, ël Vëscovà a manten soa autonomìa aministrativa. Dël 1713, an séguit al Tratà d'Utrecht, Còsta e 'l Tortonèis a passo a l'Imper Austrìach. Dël 1735 Torton-a e ij sò anviron a passo sota la Cà 'd Savòja ëd Carl Emanuel III ant ël Regn ëd Sardëgna. A ven creà la Contà 'd Torton-a antestà al re, ma 'l Vëscovà a ven ancora anfeodà al vësco 'd Torton-a. A l'é mach dël 1786 ch'ël vësco Carl Morissi Peyret a ced ël Vëscovà al re, an cambi d'ën neuv tìtol prinsipesch. 

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, Còsta a torna al Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Vila Vèrnia. Dël 1863 al nòm ëd Còsta a ven giontà col ëd Vëscovà, a memòria dla stòria passà.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ottavio Rube (dal 26/05/2019).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Costa
Dernìs

**Dernìs** (*Dernice* an italian, *Dernìxe* an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 182 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ant l'Apenin Lìgure, an së'n crinal antra la Val dël Cròu, la Val Borbaja e la Val dël Gruve. La frassion ëd Montèivo (*Montebore* an italian) a dà 'l nòm a un dij formagg pì ràir e arnomà, ch'as produv prinsipalment ant ël comun ëd Mongiardin, an val Borbaja.

## Stòria
Ël pais a nass ant l'Età ëd Mes arlongh a la Strà dla Sal ch'a colegava Génoa a la Pian-a dël Pò. A l'é nominà për la prima vira ant un at dël sécol ch'a fa IX ant ël qual l'imperador Luis II a confermava la propietà dël local monasté ëd Vì (*Vico Pontio*) e dij sò anviron a l'abassia 'd San Colomban ëd Beubi. A parte dal sécol ch'a fa XII a passa sota la giurisdission dij vësco-cont ëd Torton-a, ch'al passo an feod a le famije djë sgnor Malaspin-a, peui Spìnola e peui Sfrondà.

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, ch'a sanciss la fin dij feod imperiaj, Dernìs a passa al Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Garbagna.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Carlo Buscaglia (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014, dagià sìndich dal 1985 al 2004).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Dernis
Francavila

**Francavila** (*Francavilla Bisio* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 516 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ai bòrd ëd l'Apenin Lìgure, ant la bassa val dël torent Lèm, ch'a cala giù për la provinsa 'd Lissandria fin a campesse ant l'Òrba.

## Stòria
Le prime testimonianse ch'a documento l'esistensa ëd Francavila a armonto a l'Età 'd Mès: a-i son arferiment a *Bassgnan-a an Val Lèm* o *Bassgnanela*, tanme ch'as ciamava an col temp ël pais, ant na donassion dël 1181 dël marchèis ëd Gavi ai monio dl'abassìa 'd Sant Andrea ëd Sestri. Ant ël teritòri a l'era present na grangia benedetin-a: na cita strutura agrìcola e religiosa fornìa 'd na gesia (Santa Maria), dormitòri, refetòri, fornasa e mulin e dipendent da l'abassìa 'd Santa Maria 'd Rivàuta Scrivia, davzin a Torton-a. Dël sécol ch'a fa XIV, ël nòm ëd Bassgnan-a, ch'as trovava pì ant la pian-a, a dëspariss për esse sostituì da col ëd Francavila, con arferiment a le esenssion fiscaj dël castel e dla vila àuta. Ëdcò Bisio (topònim ch'a peul derivé dal ligurin *boso*, ch'a veul dì ambrun-a, bin presenta an coj bòsch) a l'é documentà da l'Età 'd Mès. Tant Francavila che Bisio a son anfeodà a le vajante famije d'orìgin genoèisa ch'a l'avio giurisdission an sla gran part dle val dël Lèm e dla Scrivia: Francavila a l'é anfeodà a jë Spìnola, Bisio daprima ai Dòria, peui ai Guasch. Dël Setsent ij feod dël teritòri a passo sota la protession dij Savòja e për fé part dël Regn ëd Sardëgna.

Tërminà l'época dla dominassion fransèisa 'd Napoleon Bon-a-part, dal 1815 ël pais a torna al Regn ëd Sardëgna. Dal 1859, col Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), Francavila a fa part ëd la Provinsa ëd Lissandria, dël Sircondari ëd Neuve. Francavila a fa part dël Mandament ëd Cavirià, Bisio a fa part dël Mandament ëd Castlèt d'Òrba. Dal 1m ëd luj 1873 ij doi Comun a ven-o unì ansema a formé n'ùnica entità ministrativa.


## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Lucio Bevilacqua (da l'11/06/2018).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Fruareu

**Fruareu** o ëdcò **Friarò** (*Frugarolo* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.961 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant la pian-a lissandrin-a, sël piuvent oriental ëd la comba dël torent Òrba.

## Stòria
Le orìgin ëd Fruareu a armonto a l'Àuta Età 'd Mès. Ël topònim a l'é atestà a parte da l'ann 943 con le forme 'd *Filigarolius* o 'd *Felegariolus*, lijà a l'agetiv latin *filicaroleus* derivà da *filex*, valadì da flèiss (*felce* an italian): a peul esse ch'ël nòm a indichèissa 'n trat ëd bòsch rich ëd flèiss, ant ël contest ëd la gran foresta ch'a curvìa completament la pian-a dl'Òrba. Ant la sconda mità dël sécol ch'a fa X, ël vilagi a l'é donà al monasté 'd San Salvador ëd Pavìa da Alasia, fomna dl'imperador Oton I. La donassion a l'é confermà chèich agn pì tard da l'imperador Oton II (981), fieul d'Alasia. Fruareu a passa peui sota la giurisdission dël Contà d'Àich fin al 1187, quand che l'imperador Enrich IV a la don-a a la vajanta abassìa 'd Santa Maria dël Tijé. 

Da la tarda Età 'd Mès, ël pais a l'é stàit interessà da le guère antra la Comun-a 'd Lissandria, ël Marcheisà ëd Monfrà e 'l Ducà 'd Milan, an passand viaman sota al contròl ëd l'un o 'd l'àutr. Ecession fàita për doi perìod ëd dominassion fransèisa, Fruareu a segue le sòrt dij pais ëd j'anviron e a fa prima part dël Ducà 'd Milan e peui dij possediment imperiaj ëd la coron-a spagneula. A livel ëd giurisdission feudal a l'é stàita controlà da le famije dij Crera, dj'Anfossa e dij Pusterla. Dël 1713, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Fruareu a ven cedù al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pòch pì tard, dël 1720, a dven ël Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e al Mandament dël Bòsch. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Martino Giovanni Pio Valdenassi (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Garbagna

**Garbagna** a l'é 'l nòm ëd doi comun piemontèis:

* **[[Garbagna (AL)|Garbagna]]**, an provincia ëd Lissandria

* **[[Garbagna (NO)|Garbagna]]**, an provincia ëd Noara
Garbagna (AL)

**Garbagna** (*Garbagna* 'dcò an italian e an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 685 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Garbagna as treuva an testa a la Val ëd la Grua, ant ij Còj Tortonèis.

## Stòria
Garbagna a l'é stàita fondà ant l'àuta Età 'd Mes: sò teritòri a l'é cità ant un diplòma dël rè Ugo 'd Provensa dël 29 ëd mars 945. Ël borgh a ven an pressa a trovesse ant la sfera d'influensa ëd Torton-a e a la fin dël sécol ch'a fa X l'imperador Oton II ëd Sassònia a conferma 'l possess ëd l'abità 'd Garbagna ai vësco-cont ëd Torton-a, ch'a-i costruisso 'n castel për sorvelié mej l'acess a la Val dla Grua. Dël sécol ch'a fa XIV ël castel a l'é concedù dai Viscont ëd Milan al soldà 'd ventura Anichin ëd Baumgarten, ch'a lo vend a la famija genoèisa dij Fiesch. Për vàire agn ël castel a pendrojerà antra ël domini ëd Torton-a, sità fidel ai Viscont, e la giurisdission direta dij Fiesch. Dël 1495 Gian Luis Fiesch a oten da l'imperador Massimilian I d'Asborgh la conferma dël possess ëd la Val dla Grua e la costitussion dël Feod Imperial, valadì un teritòri ch'a dependìa diretament da l'Imperi Roman Sacrà, tanme àutr ant l'Oltragiov geonèis. Dël 1547 la famija dij Fiesch a faliss na congiura contra Andrea Doria për pié 'l podèj ant la Repùblica ëd Genoa; dël 1548, l'imperador Carl V d'Asborgh, ch'a sostenìa la Repùblica genoèisa, a passa ad Andrea Doria tùit ij Feod Imperiaj dij Fiesch. 

Contut che dal 1738 a ven-a butà sota la protession dij Savòja, Garbagna a resterà feod autònom sota ij Dòria fin al 1797, quand che a darà soa adesion prima a la Repùblica Ligure e peui a l'Imperi Fransèis ëd Napoleon Bon-a-part. Dël 1815 a intra ant ël Regn ëd Sardëgna ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e a cap d'un Mandament.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Fabio Semino (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Dens

**Dens** (*Denice* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 172 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà al confin con la Langa Astesan-a e sò teritòri as treuva an sla riva ossidental ëd la Bormia dë Spign.

## Stòria
L'orìgin dël topònim a armonta a l'Età 'd Mès quand ch'a l'é cità a l'ablativ tanme *Denece* o *Denice*, probàbil derivassion ëd l'agetiv *Adennicus* dal nòm personal *Adenna*. Ël teritòri 'd Dens a fasìa anticament part dël contà d'Àich e dël sécol ch'a fa X a passa sota a la giurisdission ëd la Marca Aleràmica. Dël 991 na part a ven donà dal marchèis Anselm a l'abassìa ëd San Quintin dë Spign. Antra ij dissendent aleràmich, ij marchèis Dël Carèt ëd Savon-a dël 1209 a anfeodo ël pais a la Comun-a d'Àich, dont ij vësco a na concedo l'anvestidura al marchèis Bonifass ëd Ponson. Dens a intra peui antra ij possediment dël Marcheisà ëd Monfrà e a l'é anfeodà a la famija astesan-a djë Scramp (1379), ch'a pijo 'l tìtol dë sgnor dël pais. Ël feod a passa an ardità për generassion e as sucedo le famije Scramp-Crivel (1605), Cacheran-Scramp-Crivel (1702) e ai Cavorèt ëd Birvèj (1781). 

Dal 1708, con l'estinsion ëd la famija Gonsaga-Nevers, ël Ducà 'd Monfrà a ven assegnà a Vitòrio Medeo II e Dens a passa prima al Ducà 'd Savòja, peui al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Dens a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament ëd Rocavran. Dal 1929 ij Comun ëd Monciar e 'd Dens a son ancorporà ansema për formé 'l neuv Comun ëd *Monciar Dens*, ma dël 1946 a ven-o torna dëstacà e a oten-o l'autonomìa aministrativa. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Nicola Cosma Papa (dal 14/06/2004, scond mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Lerma

**Lerma** (l'istess nòm an italian, e an lìgure) a l'é un comun dël Piemont d'866 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva al bòrd meridional ëd l'Àut Monfrà, al confin con l'Apenin Lìgure, ant la val dël torent Piòta.

## Stòria
Le orìgin dël borgh a armonto al 1166, quand ch'ël marchèis dël Monfrà Vielm V, ch'a l'avìa arseivù an feod da l'imperador Federich I Barbarossa ij pais ëd Castlèt, Ròca, *Rondinaria* e Tajeu, a dà l'assedi al castel ëd Paròd. Ant jë scontr ël pais ëd Rondinaria a ven devastà e j'abitant a s'arfugio an sla somità 'd na colin-a ch'a sovrastava la val dël torent Piòta e a fondo 'n pais ch'a ciamo *Erma* o *Elma*. Contut ch'ël pais a fussa pcit, soa posission ëstratégica a l'ha fàit sì ch'a sìo stàit costruì 'n castel ësgnoril fortificà e un borgh con sò arset për la difèisa dj'aliment an cas ëd guère. Ël castel a l'é già documentà dël 1185 quand che jë sgnor ch'a lo goernavo a l'han concedùlo ai Lissandrin an cas dë bzogn. A l'inissi dël sécol ch'a fa XIII, la Repùblica 'd Génoa a ancamin-a na lenta atività d'espansion ëd soa influensa ant ij teritòri dë dlà dij mont. Dël 1209 lë sgnor local Vielm Tonso as ciama vassal ëd la Repùblica e 'l pais a ven anfeodà prima a la Comun-a 'd Génoa, peui viaman a le famije genoèise Dla Vòlta, Dòria, Grij e Spìnola. A parte dal Tërzent, combin ch'ël pais a fussa goernà da famije genoèise, Lerma a l'é arconossùa tanme part dël Marcheisà dël Monfrà, sota la sgnorìa dla dinastìa dij Paleòlogh. A la fin dël Quatsent, Luca Spìnola a arcostruiss ël castel ant le forme ch'as peulo ancora amiré ancheuj. La famija Spìnola 'd Lerma a s'esauriss a la fine dël Sessent. Dël 1708, an séguit a la pas d'Utrecht, ël Ducà dël Monfrà a passa a Vitòrio Medeo II ëd Savòja e le sòrt ëd Lerma a saran lijà a cole dël Ducà 'd Savòja prima e dël Regn ëd Sardëgna peui.

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Lerma a torna ant ël Regn ëd Sardëgna, e dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), a l'é aministrà sota a la Provinsa ëd Lissandria, al Sircondari ëd Neuve e al Mandament ëd Castlèt d'Òrba. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Bruno Aloisio (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Sità gemelà
Lerma a l'é gemelà con:
*  Lerma, Méssich 

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Ìsola Sant Antòni

**Ìsola Sant Antòni** (*Isola Sant'Antonio* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 686 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ant la pian-a aluvional lissandrin-a, an sla riva meridional dël Pò, davzin a la confluensa dla Scrivia. A mach 76 méter d'autëssa, a l'é 'l Comun pì bass dël Piemont, ansema a Molèj dij Tòrt.

## Stòria
Ël nòm d'Ìsola a l'é dovù al fàit che fin a l'Eutsent, ël teritòri dl'atual comun a l'era circondà da le eve dël Pò, dël Tani e dla Scrivia. Ant ij temp antich a l'era n'ansem d'ìsole traversà da canaj che a fasìo ravagi 'd tut a minca inondassion. L'ìsola prinsipal a porta 'l nòm ëd Sant Antòni përché a esistìa na capela dedià al sant; ant l'ìsola a j'ero tre frassion ciamà *Infern*, *Purgatòri* e *Paradis*; ant ël mès as trovava 'l *Camp dël Diav*.

Ij prim insediament stàbij ëd popolassion stansial a armonto al 1545, quand che j'Isimbard, ch'a j'ero na nòbil famija dla Lomlin-a, a l'han mandà ans l'ìsola un grup ëd contadin për cudì e coltivé le tere, che a coi temp a j'ero paludose, sarvaje e anvironà da bòsch impraticàbil. A smìa che ancò dël 1799 un cit còrp ëd soldà russ a l'abio tentà 'd passé sël teritòri dl'ìsola për fé rassìa e che j'abitant dël pais a l'abio campaje ant ël fium. Dël Setsent, tanme la gran part dël Tortonèis e dla Lomlin-a, Ìsola Sant Antòni a passa sota la protession dël re Carl Emanuel III ëd Savòja. D'apress a la fin dla dominassion fransèisa dl'Imperi 'd Napoleon Bon-a-part, ël pais a intra definitivament ant ël Regn ëd Sardëgna. Ël re Vitòrio Emanuel I a decreta dël 1818 la nàssita dël Comun d'Ìsola Sant Antòni, che ai temp as trovava ant la Divison (peui Provinsa) ëd Noara, ant la Provinsa (peui Sircondari) dla Lomlin-a e ant ël Mandament ëd la Piev. Dël 1877 re Vitòrio Emanuel II a sanciss ël passagi al Piemont, ant la Provinsa ëd Lissandria, ant ël Sircondari 'd Torton-a e ant ël Mandament ëd Sal

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Cristian Scotti (dal 06/06/2016).

## Sità gemelà
Ìsola Sant Antòni a l'é gemelà con:
*  Saint-Jean-de-Folleville, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Isolasantantoni
La Guassora

**La Guassora** (*Guazzora* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 306 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Sò teritòri as treuva an sla riva ossidental ëd la Scrivia nen lontan da soa confluensa ant ël Pò, ant la pian-a aluvional lissandrin-a comprèisa antra ij Còj Tortonèis e 'l fium Pò.

## Stòria
Ël prim nòm atestà dla Guassora a l'é *Guadatorium*, përché l'abità as trovava aranda a në svass ëd fium atravers ël qual as colegavo ël Tortonèis e la Lomlin-a. Ël borgh atual a nass dël sécol ch'a fa XIII e a ven nominà tanme *Curte Guazzatoria*. Contut ch'a fussa pì davzin a Torton-a, a livel aministrativ a l'era sota la giurisdission ëd la Comun-a e dël Prinsipà 'd Pavìa. A j'ero sgnor dël pòst ij nòbij dla famija Curt, d'orìgin vogherèisa. Dël 1314, Maté Viscont a don-a ai Curt ël castel ëd Montmers a la confluensa dla Scrivia, e a dëstina a lor ël contròl dij passagi sël Pò e la guerna dij pòrt. Dël 1507 ij Curt a j'ero ancora resident a la Guassora ma dël sécol sucessiv a j'ero tramudasse an manera definitiva a Pavìa. Ël pais a va dapress a le sòrt dël Ducà 'd Milan, an passand dai Viscont a jë Sfòrsa e pì tard a jë spagneuj. A l'inissi dël Setsent, la Guassora a l'é anfeodà a la famija Biglia.

Dël Setsent ël pais, tanme tut ël Tortonèis, a passa sota la protession dël re Carl Emanuel III ëd Savòja. D'apress a la fin dla dominassion fransèisa dl'Imperi 'd Napoleon Bon-a-part, La Guassora a torna ant ël Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Sal.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pierino Cereda (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014; dagià sìndich dal 1985 al 2004).

## Sità gemelà
La Guassora a l'é gemelà con:
*  Mumpròn, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Guassora
Mavzin

**Mavzin** (*Malvicino* an italian) a l'é un comun dël Piemont d'80 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà, an sle colin-e antra le valà dla Bormia e dl'Er.

## Stòria
La prima sorgiss ch'a documenta l'esistensa dël pais a l'é n'at dël 1179 ëd papa Lissànder III ant ël qual a ven cità la cesa parochial ëd San Michel antra ij privilegi dël monasté ëd San Quintin dë Spign. Ël teritòri a l'era stàit anfeodà a parte dal sécol ch'a fa X ai dissendent d'Aleram e a l'era intrà ant la giurisdission djë vzin borgh ëd Ponson e dë Spign controlà dai marchèis ëd Ponson. A la fin dël sécol ch'a fa XIII a ven anglobà antra ij possediment ëd la Comun-a 'd Génoa, ch'a conced l'anvestidura dël feod ai marchèis Dël Carèt. Mavzin a ven lijà a Monciar e mach dël 1483 a oten soa autonomìa. Dël 1579 la famija Dël Carèt as dëstissa e l'imperador a anfeoda ij borgh ëd Mavzin e dë Spign a la famija Asiné 'd San Marsan. Dël 1670 ël feod a passa sota al contròl ëd la famija Invrèja. A la fin, dël 1724 l'imperador a vend ël feod imperial ai Savòja e Mavzin a intra ant ël Regn ëd Sardëgna.

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament dë Spign.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Nicolotti (dal 27/05/2013, scond mandà da l'11/06/2018).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Meiran-a

**Meiran-a** (*Merana* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 189 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà, al confin con la Langa Astesan-a e con la Liguria, e sò teritòri a l'é ocupà da le colin-e àute ch'as treuvo an sla riva ossidental ëd la Bormia dë Spign, pì coltivà ant la part bassa e lassà a bòsch viaman ch'as avzin-a a l'Apenin Lìgure.

## Stòria
Dagià abità ant l'Età dël fer, coste bande a j'ero popolà da tribù ligurin-e dla branca djë *Statielli* e a l'han conossù un perìod ëd fioridura ant l'época roman-a, coma ch'a testimònio j'artrovament archeològich ëd tombe, siràmiche, véder e utiss an bronz. Ël topònim a l'é atestà a parte dal 1170, tanme “*Mairana*” e “*Meyrana*”. Ant l'Età 'd Mès a intra a fé part dël feod dë Spign e a na segue le sòrt ant ij sécoj, an passand dai marchèis Aleràmich a coj ëd Ponson, a la Repùblica 'd Génoa a la famija dij marchis Dël Carèt, a cola dj'Asiné. 

A l'inissi dël Setsent, l'imperator Carl VI d'Asborgh a vend ël Marcheisà dë Spign a Vitòrio Medeo II ëd Savòja për 300.000 fiorin. Meiran-a a intra parèj ant ël Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament dë Spign. Dal 1928 ël Comun a l'é ancorporà an col dë Spign, ma dël 1947 a ven torna dëstacà e oten andaré soa autonomìa aministrativa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Claudio Francesco Isola (dal 06/06/2016).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Gremiasch

**Gremiasch** (*Gremiasco* an italian e 'dcò ant la parlà local anfluensà da la lenga lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 320 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ant l'Apenin Lìgure, ant la Val dël Cròu, an sla riva oriental dël torent.

## Stòria
Contut ch'ël nòm dël pais, an avend ël sufiss an *-asch*, a smìa avèj orìgin ligurin-e e che ij rest ëd n'ansediament preistòrich a sìo stàit artrovà ant la località Vardamont, la prima sorgiss ëscrita ëd Gremiasch a armonta al 1157, quand ch'ël papa Adrian IV a conferma la giurisdission dël vësco-cont ëd Torton-a an sla val. Ël pais a séguita a dipende da Torton-a fin a l'anfeodassion a la famija Malaspin-a, ch'a fonda ël castel ch'as peul vëdde ancora ancheuj. Ël feod a passa ai Fiesch tanme Feod Imperial, valadì un teritòri ch'a dependìa diretament da l'Imperi Roman Sacrà, e an séguit a la congiura dij Fiesch contra Andrea Doria dal sécol ch'a fa XVI a passa Dòria, ch'a lo mnistro fin al 1797.

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, ch'a sanciss la fin dij Feod Imperiaj, Gremiasch a passa al Regn ëd Sardëgna, e a ven istituìa për la prima vira na Comun-a autònoma, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd San Bastian da Cròu. Dël 1928 ël comun a ven ancorporà ant ël comun ëd San Bastian, ma a torna autònom dël 1947.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Umberto Dallocchio (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Mombè

**Mombè** (*Mombello Monferrato* an italian) a l'é un comun ëd 1.119 abitant  dla provincia ëd Lissandria.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maria Rosa Dughera (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Mombe
Monzeugh

**Monzeugh** (*Montegioco* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 319 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ant la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis. Sò teritòri a comprend le colin-e ch'a separo la val dël torent Gruve da cola dël torent Cròu.

## Stòria
Ant l'Età 'd Mès Monzeugh a fasìa part dij teritòri sota la giurisdission dla Comun-a 'd Torton-a. Un castel a l'era anfeodà a la famija tortonèisa dj'Opisson, dont na branca a l'ha pijà 'l tìtol dë sgnor ëd Monzeugh. A l'é stàit teren ëd conflit antra le fassion locaj dij Guelf e dij Ghiblin, tant che dël 1305 a l'é stàita passà an consegna a j'àrbiter milanèis Dla Tor, ch'a l'han liberà ij përzoné ant la galera dël castel. Dël sécol sucessiv, Monzeugh a intra ant ël feod ëd Garbagna, goernà da la famija Fiesch e peui dai Dòria, ma an sborsand na gran quantità ëd sòld a la Ciambra Ducal ëd Milan a oten soa andipendensa da minca forma 'd vassalagi feodal. Epura, dël 1647 a passa torna an feod a la famija Bussé, ch'a tnisìa an feod ëdcò ël Marchesà d'Avolasca e a resterà sota ij Bussé fin a l'estinsion dël feodalesim dël 1797.

Contut ch'a sìa stàita butà sota la protession ëd re Carl Emanuel III ëd Savòja da j'agn Trenta dël Setsent, a l'é mach dël 1815 - d'apress a la fin dla dominassion fransèisa dl'Imperi 'd Napoleon Bon-a-part - che Monzeugh a intra ant ël Regn ëd Sardëgna ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Volped.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Ireneo Fornasari (dal 26/05/2014, dagià sìndich dal 2004 al 2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Gognèd

**Gognèd** o **Gognèrd** (*Grognardo* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 253 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà, an sle colin-e an sla riva oriental ëd la Bormia ch'a men-o an diression ëd l'Apenin Lìgure. 

## Stòria
La prima atestassion dël topònim a armonta al 991 con l'at ëd fondassion ëd l'abassìa 'd San Quintin dë Spign, anté ch'as deuvra 'l nòm *Ragnardus*, ch'a fa pensé a na rèis ëd l'àuta Età 'd Mès ch'a peul derivé dal nòm germànich Raginard. Dël 1052 l'imperador Enrich III a conced ël pais al vëscovà d'Àich e sempre dël sécol ch'a fa XI ël vësco Guido a fa edifiché ant ël teritòri la piev ëd San Felis. Gognèd a resta sota la giurisdission vëscovil për chèich sécol, contut ch'a sìa stàita testimon ëd le bataje antra le sgnorìe feodaj ëd j'anviron. Un castel fortificà an sima a la colin-a a përmetìa la difèisa dël borgh an cas ëd privo. Ël contròl sël pais a passa peui a la famija Malaspin-a e an séguit ai cont Becarìa-Ansisa, dont a resta na vila residensial dël Sinchsent. Grognard a segue le sòrt dël teritòri, an passand dal Marcheisà ëd Monfrà al Ducà 'd Savòja a inissi Setsent e peui al Regn ëd Sardëgna.

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Gognèd a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament ëd Ponson. A la fin ëd la Sconda guèra mondial, la famija Garofalo, dont a j'era 'l podestà dël Comun, a don-a arfugi a na famija ebrea genoèisa e për sòn dël 1979 Francesco e Elsa Garofalo a arsèivo l'àuta onoreficiensa ëd *Giust antra le Nassion*.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luca Roggero (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Gogned
Giaròli

**Giaròli** (*Giarole* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.309 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta an sla pian-a comprèisa antra ël Pò e 'l Bass Monfrà. 

## Stòria
Ël topònim ëd Giaròli a derivo da la qualità dla tèra dla region, costituìa për la pì part ëd giàira për la vzinansa dël Pò. La vos latin-a *glarea* a ven peui diminuì an *glareola* e peui simplificà a la forma atual. Le orìgin dël pais a armonto a l'Età ëd mes: ij prim ansediament a dovìo trovesse d'antorn a la cesa 'd San Pé, anté che ancheuj as trova 'l camposant. Dël 4 dë dzèmber 1163, l'imperator Federich I Barbarossa a conced ai frèj Vido, Burgundio, Assalì e Rainé, cavalié 'd San Nazà, ël privilegi d'edifiché 'n castel dondsëssìa ch'a vorèisso ant ij lor possediment. Ij San Nazà a costruisso 'l castel a Giaròli e 'l prim document ch'a mostra la conclusion dij travaj a l'é dël 1277: a son completà ij fossà, ël pont levateuri, la tor d'intrà e n'arset. Dal 1200, j'abitant dël borghèt as tramudo pì davzin al castel. La cesa dij castlan, dedicà a san Giaco, a resta la paròchia dël pais fin al 1840. Tanme tut ël teritòri dj'anviron, Giaròli a intra sota la giurisdission dël Marcheisà ëd Monfrà e a ven anfeodà a jë sgnor locaj dij San Nazà "de Giarolis" che a manten-o 'l feod fin a la fin dël feodalésim e che a abito ant ël castel ancora ai nòst dì. 

Dël 1708, an séguit a la Guèra 'd Sucession Ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Giaròli a passa ansema a tut ël Monfrà al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II, che pì tard a dventa Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1814 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Casal e al Mandament d'Aussimian. 

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Pavese (dal 26/05/2014, scond mandà dal 27/05/2019).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Giaroli
La Priosa

**La Priosa** (ëdco *La Piriosa* ant la parlà local, *Predosa* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 2.010 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta sël piuvent ossidental ëd la comba dël torent Òrba e sò teritòri a comprend ëdcò l'àuta pian-a lissandrin-a an diression ëd la comba dla Bormia.

## Stòria
Fin a l'ann 1000, le rive dl'Òrba a son stàite coèrte 'd bòsch e 'd na vegetassion satìa: j'anteress ëd l'òm a j'ero mach lijà a la cassa a j'animaj ch'a popolavo coste bande (serv, singial, luv e luve ravasse) e nen a l'agricoltura. La tèra, pòch creusa, a l'era nen fèrtil për via dle tante pere ch'a formo la trassa detrìtica arlongh al cors dël fium. L'istess topònim ëd l'abità a s'arferiss a costa caraterìstica e a l'é atestà tanme *Petrosa*, pròpi për armarché la presensa 'd pere. Ij prim document ch'a testimònio l'esistensa dla Priosa a armonto al sécol ch'a fa XII, quand ch'ën pais con n'arsèt a ven fondà da l'union ëd quat sènter pì cit. Soa importansa a chërs dël sécol ch'a fa XIII përché la Comun-a 'd Lissandria, la Repùblica 'd Génoa e 'l Marcheisà ëd Monfrà a sancisso n'acòrdi për la costrussion ëd na strà neuva an sla snistra dl'Òrba, ciamà strà dij Cavalé, për agevolé ij comersi antra Lissandria e Génoa. Dal 1390 la Priosa a l'é part dël quartié lissandrin ëd Gamond e a segue le sòrt ëd la sità. 
Dël 1430 ij cont Becarìa a ven-o anfeodà dël teritòri dai Viscont e a edìfico 'n castel. Dël 1450 ël pais a l'é ocupà da Filip Spìnola e da Luigi de Montagna Castro Pallavicini për cont dël marchèis Vielm ëd Monfrà. Da la Priosa a parto le incursion ëd Filip Spìnola ai darmagi dël Ducà 'd Milan e dla Repùblica, ch'a sërco a longh d'assedié 'l castel. L'assedi a va anans për doi agn ma sensa sucess e sòn a marca 'n deteriorament ëd l'aleansa antra Milan e Génoa. A la fin, Filip Spìnola a ven invità a traté diretament con Fransesch Sfòrsa ma a dëspariss an circostanse misteriose. Dël 1454 a l'é signà la pas antra 'l Ducà 'd Milan e 'l Monfrà, e la Priosa a passa sota al control ëd Milan, ch'a l'anfeoda torna a la famija Becarìa ch'a resta an possess dël pais fin al 1591. Dël 1619 ël feod a l'é vendù a la famija Guasch ëd Soleri. Dël 1707, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, la Priosa a passa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II e pì tard al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) ëd Lissandria e al Mandament dë Tsé. Dël 1929 al Comun ëd la Priosa a ven-o cedù ij teritòri ëd Castelfer e 'd Mantoan-a, ch'a j'ero porsion dëstacà dël Comun ëd Lissandria.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giancarlo Rapetti (dal 27/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Priosa
Piòvra

**Piòvra** (*Piovera* an italian) a l'é na località dël Piemont, an provinsa ëd Lissandria. 

A l'é stait un comun autònom fin al 31/12/2017; dal 01/01/2018 a l'é stàit unì al comun d'Aluvion Cambià për formé 'l neuv comun d'Aluvion Piòvra. 

Al 01/01/2017 Piòvra a l'avìa 843 abitant .

## Arferiment

Categorìa:Frassion ëd Aluvion Piòvra
Poncròu

**Poncròu** o **Poncron** (*Pontecurone* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 3.653 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Sò teritòri as treuva tut an pian, nen lontan da la riva oriental dël torent Cròu, a nòrd ëd la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis.

## Stòria
Ël nòm dël pais a ven dal latin *Pons Coronis*, con arferiment a la presensa d'ën pont an corispondensa 'd në svass sël torent Cròu. Abità dagià da tribù ligurin-e e da tribù dij Sèlt Bòj, Poncròu a chërs ant l'época roman-a imperial, an sla Via Postumia, na strà consolar ch'a colegava Genoa a Aquilèja, an passand për Libarna, Torton-a e Piasensa. Le orìgin roman-e a treuvo conferma ant la pianta squadrà dël pais, con le contrà ch'a s'ancrosio an perpendicolar a arciamé j'antich card e decuman. Dël 962 a ven cità për la prima vira ël nòm dël pais, quand che l'imperador Oton I a na don-a la giurisdission al monasté pavèis ëd San Pé an Cel d'Òr. Intrà ant ij possediment ëd la Comun-a 'd Torton-a, dël 1155 Poncròu a ven atacà da l'imperador Federich I Barbarossa, ch'a na pija 'l contròl për peui rendla andaré chèich agn pì tard, dël 1164. A sarà 'l prim comun a oten-e la sitadinansa tortonèisa, ansema a Vigseu e Castelneuv, segn ciàir ëd soa importansa stratégica. Dël 1392 Torton-a a passa sota al Ducà 'd Milan dij Viscont e Gian Galeass Viscont a fa edifiché na tor e arforsé 'l castel dël pais. Flip Maria Viscont a anfeoda 'l pais a Guasco Isnard. Passà sota jë Sfòrsa, ël pais a ven anfeodà a la famija Moron. Dël 1656 a ven dàita a jë Spìnola 'd Los Balbassos. 

Dël Setsent ël pais, tanme tut ël Tortonèis, a passa sota la protession dël re Carl Emanuel III ëd Savòja. D'apress a la fin dla dominassion fransèisa dl'Imperi 'd Napoleon Bon-a-part, Poncròu a intra definitivament ant ël Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Torton-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Rino Feltri (dal 06/06/2016).

## Personalità
* Don Luigi Orione, sant, nassù a Poncròu dël 1872

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Poncrou