Umanésim

L**'Umanésim** a l'é stàit un moviment cultural, literari e filosòfich ch'a l'é dësvlupasse an Italia ant ël sécol XIV e a l'é spantiasse an Euròpa durant ij sécoj XV e XVI. A butava l'òm e soe capacità al sènter ëd soe riflession, an arviand l'antëress për la literatura, la filosofìa e j'art dl'antichità clàssica.

## Definission
L'Umanésim a peul esse definì 'me:
* Un moviment cultural ch'a arvërsa la scolàstica medieval
* Na riscoperta dj'autor clàssich grech e latin
* N'afirmassion dël valor e dla dignità dl'òm
* La nàssita ëd n'aprossimassion pì crìtica a jë studi

## Stòria

### Orìgin an Italia
L'Umanésim a l'é nassù an Italia vers la fin dël sécol XIV:
* Francesco Petrarca (1304-1374): prim esponent
* Giovanni Boccaccio (1313-1375): autor dël "Decameron"
* Coluccio Salutati (1331-1406): cancelé ëd Firense

### Svilup al sécol XV
* Lorenzo Valla (1407-1457): crìtica testual e filologìa
* Leonardo Bruni (1370-1444): tradutor ëd Platon e Aristòtil
* Poggio Bracciolini (1380-1459): dëscuerta 'd test antich

### Difusion an Euròpa
* Desideri Erasmus (1466-1536): umanista olandèis
* Thomas More (1478-1535): autor dl'"Utopia"
* Johann Reuchlin (1455-1522): umanista alman

## Caraterìstiche prinsipaj

### Ritorn a j'autor clàssich
* Studi diret dij test grech e latin
* Arfud dl'antërmediari medieval
* Valorisassion dla filologìa

### Antropocentrism
* L'òm al sènter dël real
* Dignità e libertà dl'esse uman
* Fiusa ant le capacità uman-e

### Educassion e paideia
* Formassion completa dl'individual
* Studi dle litre uman-e (studia humanitatis)
* Ideal dl'òm universal

### Spìrit crìtich
* Dùbit e anàlisi dij test
* Arfud dj'autorità sensa verìfica
* Anterdissiplinarità

## Dissiplin-e umanìstiche

### Filologìa
* Studi crìtich dij test
* Restaurassion dij manuscrit
* Tradussion precisa

### Stòria
* Vision pì secular dj'event
* Atension a le sorgiss primarie
* Métod storiogràfich crìtich

### Filosofìa
* Ritorn a Platon e Aristòtil
* Arfud dla scolàstica
* Etica e moral teren-e

### Retòrica
* Amportansa dla paròla
* Art dla persuasion
* Studi dj'orator clàssich

## Umanista amportant

### Italia
* Francesco Petrarca (1304-1374)
* Giovanni Boccaccio (1313-1375)
* Lorenzo Valla (1407-1457)
* Marsilio Ficino (1433-1499)
* Giovanni Pico della Mirandola (1463-1494)

### Euròpa setentrional
* Desideri Erasmus (1466-1536)
* Thomas More (1478-1535)
* Johann Reuchlin (1455-1522)

## Euvre fondamentaj
* *Canzoniere* ëd Petrarca
* *Decameron* ëd Boccaccio
* *Elògi dla folìa* d'Erasmus
* *Utopìa* ëd Thomas More
* *Discors an sl'antegrità dl'òm* ëd Pico dla Mirandola

## Anfluensa

### An sla literatura
* Nàssita dla literatura an lenga volgar
* Svilup dla poesìa lìrica
* Creassion dël sagism

### An sj'art
* Nàssita dël Rinassiment
* Art ch'a célebra la figura uman-a
* Architetura ispirà a l'antich

### An sla religion
* Crìtica dla Cesa
* Preparassion dla Reforma
* Studi diret dla Bibia

### An sla siensa
* Spìrit d'osservassion
* Métod sperimental
* Separassion da la magìa

## Umanésim e società

### Nàssita dl'anteressi pùblich
* Biblioteche pùbliche
* Scòle comunaj
* Academie culturaj

### Trasformassion polìtiche
* Ideal dël prinsi coltivà
* Teorìa dlë stat
* Conçet ëd sitadinansa

## Eredità moderna
L'Umanésim a l'ha lassà n'eredità duratura:
* Sistema educativ basà an sle litre uman-e
* Valorisassion dla libertà 'd pensé
* Ideal dl'educassion antëgral
* Conçet ëd dignità uman-a

## Vëdde 'dcò
* Rinassiment
* Filologìa
* Studia humanitatis
* Antichità clàssica
* Reforma protestanta

## Bibliografìa
* Burckhardt, J., *La siviltà dël Rinassiment an Italia*, 1860
* Garin, E., *L'Umanésim italian*, 1952
* Kristeller, P.O., *Ij pensé e j'ideje dl'Umanésim*, 1961

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI