Assensor

N**'assensor** (a ven da *ascendere*, "monté") a l'é na cabin-a mòbila che a së spòsta an vertical o quasi, travers në spassi confinà ciamà **colòna**, për trasporté 'd përson-e o d'oget tra ij pian d'un edifissi o d'àutre struture. A l'é un sistema essensial për la mobilità ant le costrussion àute e ant jë spassi pùblich.

## Stòria
Ij prim mecanism ch'a arcòrdo j'assensor modern a armonto a l'antichità, con dj'angign assionà a man o con contrapèis (Archimede a l'é atribuì dël prim disegn). Ant ël Mediev, d'«assenseur» a j'ero dovrà ant le fortësse e ij monasté. La vera evolussion a l'é rivà con la Revolussion Andustrial e l'ariv dla sicurëssà ant la trassion mecànica.

Ant ël 1853, l'american **Elisha Otis** a presenta un mecanism ëd **sicurëssa contra la calada** ch'a blocava la cabin-a an cas ëd rotura ëd la còrda, rendend l'assensor assicurà për ël traspòrt ëd përson-e. Ël prim assensor pùblich për përson-e a l'é stàit instalà a New York dël 1857.

Con l'invension dël motor elétrich, a la fin dël sécol ch'a fa XIX, a son comparije j'assensor elétrich, che a l'han përmëttù d'àutre velocità e 'd contròl pì precis.

## Component prinsipaj
# **Cabin-a**: ambient ch'a conten l'utensa.
# **Contrapèis**: un pëscant ch'a bilansa la cabin-a, riduvend la potensa necessaria al motor.
# **Motor e sistema ëd trassion**: a l'é 'l "cheur" ch'a fa bogé l'assensor. As treuva motobin sovens an cò dla colòna.
# **Còrde o caden-e d'assel**: a colego la cabin-a e 'l contrapèis al motor.
# **Sistema ëd guida**: dle sbare andrinta a la colòna che a guido la cabin-a.
# **Porte automàtiche**: a la cabin-a e a minca pian.
# **Sistema ëd comand**: për selessioné ij pian e gestì la marcia.
# **Mecanism ëd sicurëssa**: fren d'emersion, limitator ëd velocità, sistema ëd blocagi an cas d'assident.

## Sòrt d'assensor
* **Assensor idràulich**: la cabin-a a l'é possà da un piston idràulich. Bon për costrussion basse (2-5 pian).
* **Assensor a trassion**: la cabin-a a l'é tirà da 'd còrde ch'a passo su na pulija motris. A l'é 'l pì comun për edifissi àut.
* **Assensor doméstich (monta-përson-e)**: për ca 'd doi o tre pian, instalà andrinta a le muraje.
* **Assensor panoràmich**: con le muraje dla cabina trasparente, dàit la vista a l'estern.
* **Assensor për mërcansìe**: pi robust, sensa finidure particolar.
* **Assensor a dobia cabin-a**: doe cabin-e ch'a travajo ant l'istess ass, për otimisé 'l tràfich.

## Norme 'd sicurëssa
J'assensor a son soget a 'd régole motobin severe për garantì la sicurëssa dj'utent. Le norme prinsipaj a comprendo:
* **Porte automàtiche** che a deurbo mach quand l'assensor a l'é al pian.
* **Sistema d'alarm e comunicassion** an cas ëd blocagi.
* **Ventilassion adeguà**.
* **Manutension programà** da técnich autorisà.
* **Sistema ëd salvëssa** che a përmëtt ëd seurte quand l'assensor a l'é blocà tra doi pian.

## Impat sossial e architetural
L'assensor a l'ha arvolussionà l'architetura, përmëttend ëd costruì d'edifissi motobin àut (grata-ciel). A l'ha 'dcò ameliorà l'acessibilità për le përson-e a mobilità ridòta e a l'ha cambià la manera 'd vive e 'd travajé ant le sità.

## Evolussion tecnològica
Ij model modern a son dotà ëd:
* **Contròl a microprocessor** për na gestion pì eficienta ëd le ciamà.
* **Sistema «destination control»**: l'utent a marca 'l pian prima d'intré, e 'l sistema a organisa ij viagi për minimisé jë spostament.
* **Energìa dëspërdùa**: recùper ëd l'energìa cinética durant la calada.

## Vëdde 'dcò
* Scale mòbile
* Monta-përson-e
* Pian idràulich
* Elisha Otis

## Ligam da fòra
* National Association of Elevator Contractors (NAEC)

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Architetura
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI