Ética deontològica

L**'ética deontològica** a l'é na teorìa etica normativa ch'a fortiss che la moralità d'un'assion a dipend da s'a conforma a 'd dover o a 'd prinsipi moraj. Ël tèrmin a ven dal grech *deon* (ël dovèj) e *logos* (studi). A l'é l'opòst dl'utilitarism, ch'a vàluta n'assion për soe conseguense.

## Tichëtte prinsipaj
La deontologìa as caraterisa për:
* L'ideja che vàire assion a sio bon-e o grame an lor mideme, indipendentement da soe conseguense
* L'importansa dij dovèj e dj'obligassion moraj
* Ël valor assolù ëd vàire prinsipi moraj
* La responsabilità ëd fé lòn ch'a l'é giust, fin-a quand le conseguense a peulo esse pa ideaj

## Prinsipi fondamentaj
### L'imperativ categòrich
Immanuel Kant, ël filòsof pì amportant ëd costa tradission, a l'ha formulà l'imperativ categòrich coma la lege fondamental dla moralità:
# **Fòrmula dl'universalità**: "Agiss mach an manera che la volontà a peuda vorej che soa màssima a dventa na lege universal"
# **Fòrmula dl'umanità**: "Agiss an manera ëd traté l'umanità, tant an ti che ant j'àutri, sempe coma fin e mai mach coma mojen"
# **Fòrmula dël regn dij fin**: "Agiss coma s'ij prinsipi ëd toa assion a dovèisso dventé, për toa volontà, na lege universal ëd la natura"

### La diferensa an tra dovèj
* **Dovèj përfet**: Obligassion ch'a l'han gnun-e ecession (es. "Dësmentia mai")
* **Dovèj imperfet**: Obligassion ch'a lasso dë spassi a la libertà 'd giudissi (es. "Giuta j'àutri")

## Caraterìstiche
* **Nen-consequensialism**: La moralità a dipend nen mach dai risultà
* **Assolutism moral**: Vàire dovèj a son assolù e sensa ecession
* **Rassionalism**: La rason a l'é la sorgiss dij prinsipi moraj
* **Formalism**: A dà pì amportansa a la forma dël rasonament moral che al contnù

## Esempi
* **Ël dovèj ëd dì la vrità**: Për un deontologista, as deuv sempe dì la vrità, fin-a se lòn a peul causé dël mal (për Kant, mentì a na përson-a ch'a serca 'd massene n'àutra a sarìa gram, combin ch'a peussa salvé na vita).
* **Ël rispet dij dirit**: Ij dirit uman a devo esse sempe rispetà, indipendentament da le conseguense utilitarie.

## Autri contributor
Oltra a Kant, d'àutri filòsof a l'han contribuì a l'ética deontològica:
* **W.D. Ross**: A l'ha parlà dij "dovèj primàri" (fideltà, riparassion, gratitùdin, giustissia, beneficensa, automijorament, nen-fé 'd mal)
* **John Rawls**: Soa teorìa dla giustissia a l'ha 'd bas deontològiche, an butand la giustissia prima dl'eficassia

## Crìtiche
Le prinsipaj crìtiche a la deontologìa a son:
* **Rigidità**: As peul mené a 'd situassion andoa ël rispet assolù dël dovèj a causà 'd conseguense catastròfiche
* **Conflit dij dovèj**: Còsa fé quand doi dovèj a son an conflit?
* **Astratëssa**: A peul esse tròp astràita da le situassion reaj e dai contest
* **Ignoré le conseguense**: A peul esse iresponsàbil ignoré completament j'efet ëd nòstre assion

## Difèise
Ij difensor ëd la deontologìa a rëspondo che:
* La dignità uman-a a l'é sensa pressi e a deuv esse sempe rispetà
* A garantiss na base sicura për ij dirit uman
* A évita la strumentalisassion ëd le përson-e
* A preserva l'integrità moral ëd l'agent

## Aplicassion
L'ética deontològica a l'é aplicà an vàire camp:
* **Ética médica**: Consens informà, rispet dl'autonomìa dël malavi
* **Ética dël travaj**: Obligassion dij dator ëd travaj vers ij dipendent
* **Ética polìtica**: Rispet dij dirit fondamentaj, ancheuj ant un regim d'utilità
* **Giurisprudensa**: L'ideja dël dirit natural e dij dirit inalienàbij

## Vos corelà
* Deontologìa
* Immanuel Kant
* Ética normativa
* Imperativ categòrich
* Utilitarism
* Ética dle virtù
* Dovèj

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Ética
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI