Filosofìa moderna

La **filosofìa moderna** a l'é ël period dël pensé filosòfich ch'a va dal sécol XVII al sécol XIX, marcà da na riflession an sij fondament dël savèj e da la nàssita dle siense moderne. A l'é caraterisà da l'antëress për l'epistemologìa, la crìtica dla tradission e la serca ëd métod neuv ëd conossensa.

## Contest stòrich
La filosofìa moderna a l'é nàita ant un contèst ëd gròss cambiament:
* La Rivolussion Sientìfica (Copernico, Galileo, Newton)
* La Reforma protestant e le guère ëd religion
* La nàssita djë Stat nassion modern
* Ël dësvlup dël capitalism e dla borghesìa
* L'Iluminism e la Rivolussion Fransèisa

## Periodisassion
La filosofìa moderna as peul divid-se an tre perìod prinsipaj:
* **Prima età moderna** (sécol XVII): rassionalism e empirism
* **Iluminism** (sécol XVIII): fiusa ant la rason e crìtica social
* **Idealism e romanticism** (sécol XIX): arvolussion filosòfica alman-a

## Caraterìstiche prinsipaj
* **Epistemologìa** al prim pòst: problema dël fondament dël savèj
* **Crìtica** dla tradission e dle autorità
* **Soget** al sènter dla riflession filosòfica
* **Métod** com problema filosòfich central
* **Autonomìa** dla filosofìa rispet a la religion

## Scòle e corent prinsipaj

### Rassionalism
A fortiss la superiorità dla rason për la conossensa:
* René Descartes (1596-1650): **cogito ergo sum**, dùbit metodològich
* Baruch Spinoza (1632-1677): monism e determinism
* Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716): mònade e armonìa prestabilìa

### Empirism
A sosten che la conossensa a ven da l'esperiensa sensorial:
* John Locke (1632-1704): tabula rasa e drit naturaj
* George Berkeley (1685-1753): esse a l'é esse percepì
* David Hume (1711-1776): crìtica dël prinsipi ëd causà

### Iluminism
A valorisa la rason, la libertà e ël progress:
* Voltaire (1694-1778): toleransa e crìtica dle superstission
* Jean-Jacques Rousseau (1712-1778): contrat social e volontà general
* Denis Diderot (1713-1784): Ancyclopédie e materialism

### Idealism alman
Arvolussion filosòfica an Germania:
* Immanuel Kant (1724-1804): arvolussion copernican-a, criticism
* Johann Gottlieb Fichte (1762-1814): idealism sogetiv
* Friedrich Schelling (1775-1854): idealism ogetiv
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831): idealism assolù, dialética

### Materialism
A sosten che la realtà a l'é mach materia:
* Paul-Henri Thiry d'Holbach (1723-1789): materialism e ateism
* Ludwig Feuerbach (1804-1872): crìtica dla religion

## Tema prinsipaj
* Ël problema dla conossensa: com conòssoma?
* Ël rapòrt antra soget e oget
* La natura dël soget pensant
* La fondassion ëd la moral e dla polìtica
* Ël rapòrt antra siensa e filosofìa
* La crìtica dla religion e dla metafìsica

## Eredità e anfluensa
La filosofìa moderna a l'ha:
* Dàit nassita a la siensa moderna e a soe metodologìe
* Anspirà le rivolussion polìtiche moderne
* Creà le base për la filosofìa contemporania
* Dësvlupà j'idèje ëd libertà, egalità e drit individuaj
* Butà le base për la psicologìa e la sociologìa

## Autor amportant
* René Descartes (1596-1650)
* Baruch Spinoza (1632-1677)
* John Locke (1632-1704)
* Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716)
* David Hume (1711-1776)
* Jean-Jacques Rousseau (1712-1778)
* Immanuel Kant (1724-1804)
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831)
* John Stuart Mill (1806-1873)
* Karl Marx (1818-1883)

## Opere fondamentaj
* *Discors sul métod* ëd Descartes (1637)
* *Sagi an sla ment uman-a* ëd Locke (1689)
* *Crìtica dla rason pura* ëd Kant (1781)
* *La fenomenologìa dlë spìrit* ëd Hegel (1807)
* *Ël capital* ëd Marx (1867)

## Vëdde ëdcò
* Filosofìa contemporania
* Epistemologìa
* Iluminism
* Rassionalism
* Empirism
* Idealism alman

## Bibliografìa
* Copleston, F. *Storia della filosofia moderna*, 1978
* Cassirer, E. *La filosofia dell'Illuminismo*, 1932
* Hegel, G.W.F. *Lezioni sulla storia della filosofia*, 1833-1836

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI