open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Agostino Bosco

## Biografìa
**Agostino Bosco** a l'era nassù a Poirin ant ël 1741.
A l'era laureasse an Giurisprudensa, a l'é stàit sìndich ëd Poirin ant ël 1789 e a l'é mòrt ant ël 1817.


## Euvre
As conòsso tre euvre stampà e un manoscrit.

Le tre euvre a stampa a son:
* *Rime piemontesi*, 1801
* *Nel passaggio di Pio Settimo pel Piemonte, egloga latina e piemontese*, 1805
* *Rime piemontesi*, sconda part, 1807 

### Chèich vers da le Rime

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Bosco, Agostino
Bosco, Agostino
Carlo Casalis

## Biografìa
**Carlo Casalis** a l'era (miraco) nassù a Moncalé. A l'era teòlogh e professor ëd filosofìa.
A-i é nen d'àutre anformassion sicure dzora ëd chiel, ma as càlcola che a sia nassù antorn al 1775 e as sa che a l'era ancora viv ant ël 1842.


## Euvre
* *Epigrammation*, comedia an latin, con version an piemontèis, 1801
**La festa dla Pignata, ossìa amor e conveniensa*, comedia an tre at, stampà a Turin dël 1804
* *Quaresimal sacociabil an vers Piemonteis-Italian con l'aggiunta d' doi Poemet*, 1805
* *Paraphrase de la Parabole de l'Enfant Prodigue an vers piémontais*, 1808
* *Faule esopiane volgarisà an dialet piemonteis*, 1838

### La Paraphrase

### Ël Quaresimal
Ant sël pat dël **Quaresimal**, a conten ëdcò:  
* *La limòsna*, un poemet ;  
* *Un avis ai malavi*, n'àutr poemet ;  
* *Ricòrd d'un vej moribond a soa famija*, eut otave ;  
* *Favole esopiane*, set fàule;  
* *Ritrat fisich e moral dl'Autor*, un sonet.  

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Casalis, Carlo
Chiaffredo Casale

## Biografìa
Ëd **Chiaffredo Casale** as sa gnente. Dnans a sò nòm a-i é na **D.** che a fà pensé a fussa un prèive.


## Euvre
Chiaffredo Casale a l'é autor d'un bel poemet ëd 90 quartin-e (mincadun-a ëd tre endecasìlab, sarà da 'n quinari e con rima *abab*), conservà a la Biblioteca Real ëd Turin, antra lòn ch'a-i é 'd mej dla literatura piemontèisa dl'época dl'ocupassion napoleònica:
* *Amor marcand da mòda*, 1807.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Casale, Chiaffredo
Fauride Nicomedan

## Biografìa
**Fauride Nicomedan** a l'é lë stranòm (anse l'anagrama) ëd **Raimondo Feraudi**.

A l'era nassù a Salusse ant ël 1772, a vint agn a l'é vnù duminican e l'é mòrt a Cher ant ël 1844. 


## Euvre
J'euvre ëd Fauride Nicomedan a son:
* tre volumet
* un libretin
* poesìe spatarà, tra le quaj *Ritratassion*:
::Cheich vers dël poemet :
::*Fratant ël pòpol, ch'a l'é sempre oloch*
::*e forma 'l nùmer pì consideràbil,*
::*sensa distingui j'arsigneuj dai cioch,*
::*content mach dl'aparensa e pòch ëstàbil,*
::*...*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Nicomedan, Fauride
Categorìa:Salusse
Michel Angelo Prunetti

## Biografìa
**Michel Angelo Prunetti** a l'era nassù a Savian e l'é stàit Capitan ant ël Regiment d'Ast.
A-i é gnun-e àutre notissie dzora ëd chiel.


## Euvre
A l'é autor ëd tre volumèt ëd poesìe, dël 1815, 1838 e 1840.
La pì comossùa a l'é *Su la vita 'd sità*: 

*Com l'é bisbética, <BR>*
*com l'é mai dròla <BR>*
*l'idea ch'a dòmina <BR>*
*certi badòla <BR>*
*...*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Prunetti, Michel Angelo
Giuseppe Frioli

## Biografìa
**Giuseppe Frioli** a l'era frà domenican dël convent ëd San Domenico a Turin.

A-i é nen ëd notissie pressise dzora ëd chiel, ma as pensa che a sia mòrt, an sij 90 agn, an vers ël 1850.

## Euvre
A l'é autor ëd ses volumèt, dal 1820 al 1881.


La pì conossùa a l'é ***Ël marcà dle pate***:
*Ògni saba a la matin*
*Gran concors a-i é a Turin,*
*nen solament ëd patere*
*ma ancora ëd lavandere,*
*...*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Frioli, Giuseppe
Frioli, Giuseppe
Frioli, Giuseppe
Giacinto Buniva

**Giacinto Buniva** a l'era un fonsionari real.

## Euvre
A l'é autor d'un volumèt dal tìtol *Doira grossa vers mesdì* (1827), an rispòsta a Giovanni Ignazio Pansoya.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Buniva, Giacinto
Giovanni Ignazio Pansoya

**Giovanni Ignazio Pansoya** a l'era nassù a Turin ël 30 ëd luj dël 1784 e a l'é mòrt ël 6 d'otóber dël 1851.
A l'era dotor an lìtere, a l'é stàit sìndich ëd Turin ant ël 1836 e deputà ant ël 1849.

## Euvre
A l'é autor d'un volumèt dal tìtol *Ricreassion d'l'autôn* (1827) che a conten:
* *Doira grossa ant l'ambrunì*. La Doira grossa a l'era cola che ancheuj a së s-ciama *via Garibaldi*.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Pansoya, Giovanni Ignazio
Pansoya, Giovanni Ignazio
Pansoya, Giovanni Ignazio
Enrico Bussolino

**Enrico Bussolino** a l'era un poeta, conossù con lë stranòm *l'Armita 'd Cavorèt*.
A l'era nassù ël 3 ëd mars dël 1774 a Turin e ambelalà a l'é mòrt ël 2 ëd luj dël 1838.
A l'era Ministr dla Guèra ant ël 1821; dòp ij turbij dël 1821 a l'era ritirasse ant sò éremo ëd Cavorèt.

## Euvre
* *L'amis dle muse piemonteise* (1827)
* *Mia musa giù d'lenna* (1829)
* *Poupourì a la sënëvra* (1830)

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

Bussolino, Enrico
Bussolino, Enrico
Bussolino, Enrico
Giovanni Antonio Moretta

## Biografìa
**Giovanni Antonio Moretta** a l'era dl'época ëd Giovanni Ignazio Pansoya, Giacinto Buniva e Enrico Bussolino.

## Euvre
* *Vers piemonteis o sia quatr estri scrit l'autôn d'l 1827 a la campagna d'Siosse* (1827)

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Moretta, Giovanni Antonio
Moretta, Giovanni Antonio
Vincenzo Andrea Peyron

Ëd **Vincenzo Andrea Peyron** as bin pòch.
A l'era prèive e soa produssion poética a l'é motobin gròssa. A l'é stàit n'amirator d'Enrico Bussolino.

## Euvre
J'euvre ëd **Vincenzo Andrea Peyron** a son:
* *[[Favole piemonteise]]* (1830)
* *L'Arte poetica 'd Boileau tradota an vèrss eròich piemontèis con el test a front* (1831)
* *Frotole, facessie e poesie diverse* (1831)
* *La musica apologetica a la prima part del poporì e la senevra* (1831)

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Peyron, Vincenzo Andrea
Peyron, Vincenzo Andrea
Peyron, Vincenzo Andrea
Favole piemonteise

## Introdussion
**Favole piemontesi** a l'é n'euvra ëd Vincenzo Andrea Peyron. 


## Test
Le **Favole piemontesi** a conten-o 144 poesie. Ant un-a ëd coste a son nominà i poetà pì avosà ëd sò temp: 
*Dòp casalis, dòp Buniva, <BR>*
*dòp Pansoya e Bussolin <BR>*
*cos a servlo ch'n'àutr a scriva <BR>*
*se a scriv nen quaicòs 'd pì bin? <BR>*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0074
Parnas Piemonteis

## Introdussion
Ël **Parnas Piemonteis** a l'era na publicassion anual. A l'era an pràtica n'antologìa e a l'é stàit publicà dal 1831 al 1849, ël prim ann da Alliana e peui da Giuspino Fodratti al qual Alliana a l'avìa cedù la tipografìa. 
A l'é stàit l'oget ëd polémiche cagnin-e ëd Brofferio e Rosa, ch'a lo s-ciairavo tanme esempi dla decadensa dla poesìa piemontèisa dij sò agn, nen angagià da la mira polìtica e sivila.

Ij prim agn, ël Parnas a l'é stàit soagnà da Carlin Silva; peui a l'é ancariasse dla compilassion Ël Solitari 'd Breus e dël 1849 a l'é stàit tut ëscrivù da Giuseppe Arnaud.

## Autor publicà
Ël **Parnas Piemonteis** a l'era na specie ëd palestra për ëd poeta (an piemontèis) pì o meno bon. A ristampava ëdcò euvre an piemontèis dël passà.
An efet, ël prim volum a contnìa na vinten-a 'd poesìe ëd Calvo, Balbis, Ìsler, Casalis.

Àutri poeta publicà a son: 
* Antonio Graglia o **Taja Groni** ; 
* Giuseppe Ellena o **Ël Solitari dla Val d'Breuss** ; 
* e via fòrt.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0075
0088
Giovanni Maria Regis

## Biografìa
**Giovanni Maria Regis** a l'era un poeta ëdcò conossù com l' *Armita Canavzan*.
A l'era nassù a Vische ël 15 dë stèmber dël 1784 e a l'é mòrt a Turin ël 24 d'avril dël 1842.


## Euvre
* *Follie piemonteise d'un Armita canavsan* (1830)

L'euvra a conten 15 epigrama. Chèich vers:

*Mia fomna s'é përdusse për sità, <BR>*
*o quàich un am l'ha robà: <BR>*
*a chi am la peul trové i fareu dël ben, <BR>*
* e i dagh des mila lire a chi 's la ten.<BR>*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Regis, Giovanni Maria
Regis, Giovanni Maria
Regis, Giovanni Maria
Luigi Joannini di Ceva

Cont **Luis Joannini 'd Seva** (Luigi Joannini Ceva di San Michele) agent politich e consol general dël Regn a Belgrad ant el 1868 e leterà piemontèis.

## Biografìa
**Luigi Joannini di Ceva** a l'era stàit publicà an sël Parnas Piemonteis.

## Euvre
* *[https://books.google.it/books?id=kG2_nSwVELAC&printsec=frontcover&hl=it#v=onepage&q&f=false Saggio di poesie piemontesi in genere affatto nuovo]*, un volum ëd pì che 200 pàgine (1829)
## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Origini della famiglia Joannini

Joannini di Ceva, Luigi
Joannini di Ceva, Luigi
Massimo d'Azeglio

**Massimo d'Azeglio** o, pì complet, **Massimo Taparelli, marchèis d'Asèj** a l'era nassù a Turin ai 24 d'otóber dël 1798 e ambelelì a l'é mòrt ai 15 ëd gené dël 1866.
A l'é stàit òm polìtich, litrà e pitor, e a l'era gënner d'Alessandro Manzoni.
D'Azeglio a l'é stàit ëdcò prim ministr dël Regn ëd Sardëgna dal 1849 al 1852.

## Euvre prinsipaj

#### An piemontèis
Massimo d'Azeglio a l'ha scrivù an piemontèis na part dël capìtol che a fà XVI ëd sò scrit *I miei ricordi*.

#### An italian
* *Ettore Fieramosca o La disfida di Barletta* (1833)
* *Niccolò de' Lapi ovvero i Palleschi e i Piagnoni* (1841)
* *Degli ultimi casi di Romagna* (1846)
* *I miei ricordi*, publicà del 1867, dòp soa mòrt

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Azeglio, Massimo d'
Azeglio, Massimo d'
Azeglio, Massimo d'
Azeglio, Massimo d'
Azeglio, Massimo d'
Azeglio, Massimo d'
Cesare Balbo

Stòrich e litrà.

## Biografìa

**Cesare Balbo** a l'era nassù a Turin ij 27 ëd novembèr dël 1789 e ambelelà a l'é mòrt ij 4 ëd giugn dël 1853.
A l'avìa avù incàrich ëd govern ant l'época ëd Napoleon Bon-apart e peui a l'avìa continuà a sosten-e la necessità che ël Piemont as butèissa a la testa dl'Italia.


## Euvre

### Scrit an piemontèis
J'euvre an piemontèis ëd Cesare Balbo a son:
* un sonèt scrivù an Spagna tra ël 1816 e ël 1819
* l'ode *La vos d'Italia*
* chèich vers adressà al Cont Sauli d'Ijan (1845)

Da la poesìa *Ricors al Cont Ludovich Sauli* : 
*Né caplon, né bicochin,* 
*né cordon, né cordonin,* 
*né capuss, né cirià* 
*fin adess j'heu mai portà.*

### Àutre euvre
**Le speranze d'Italia*
**Vita di Dante*
**Novelle narrate da un maestro di scuola*
**Memorie sulla rivoluzione del '21*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Balbo, Cesare
Balbo, Cesare
Cesare di Saluzzo

## Biografìa
**Cesare di Saluzzo** a l'era nassù a Turin ël 14 giugn 1778 e a l'é mòrt ël 6 otóber 1853 ant ël sò castel ëd Munisì, an Val Bormida.
A l'era laureasse an lege a 17 agn, ma a l'era ritirasse da la vita pùblica ant l'época ëd Napoleon.
D'apress ëd la Restaurassion a l'era rintrà ant la vita pùblica, servend la Cà ëd Savòja fin-a al 1848, quand che a l'é torna ritirasse.


## Euvre
J'euvre ëd **Cesare di Saluzzo** a son stàite artrovà ant un manoscrit dla Biblioteca Real e publicà për la prima vòta ant ël 1959. 
As conòsso coste poesie:
* *Canson piemontèisa*, che a memòria la bataja dl'Assieta
* *La Cros ëd Savoja*
* *Inno nassional piemontèis*
* *Ël vej soldà*
* *Canson dël giovo soldà piemontèis*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Saluzzo , Cesare di
Saluzzo , Cesare di
Angelo Brofferio

**Angelo Brofferio** (motobin onorèivol Monsù **Gilin Brofer** an piemontèis) a l'era nassù a Castelneuv Brusà ai 6 dë dzèmber dël 1802 e a l'é mòrt a Minusi, vzin a Locarn, ai 22 ëd magg dël 1866. 

Dòp djë studi an Ast e a Turin, a l'ha ancaminà la profession d'avocat e l'angagg giornalìstich (an colaborand con vàire giornaj, dont ël Messaggiere Torinese) e polìtich.

Republican e democràtich, a l'ha partessipà con traspòrt a l'Arsorgiment finend ëdcò an përzon vàire vire ant j'agn Tranta. Dël 1848 a l'é stàit elegiù diputà al parlament subalpin. A l'ancamin nemis ëd Cavour e dla polìtica governativa, a l'é avzinasse a Ca Savòja ant ij darié agn.

## Euvre
Le *Canzoni piemontesi* d'Angelo Brofferio a son ëstàite motobin avosà, stampà dal 1839 al 1886, e peui ristampà eut vòte ant ël Neuv-sent. 
Ij tìtoj ëd chèiche Canson:
* *Crudel destin* (1831)
* *Mia ànima, Mè vestì, Mia entrada*
* *La fogassa*
* *La prima vòlta*
* *La carafin-a rota* (1831)
* *Ij Buratin* (1831)
* *La barchëtta* (1833)
* *L'indoman* (1839)
* *Ël pòver esilià*
* *'L progressista* (1843)
* *Mè ritorn* (1846)
* *La stèila dël Piemont* (1847)
* *Al cusiné dël Cont Cavour* (1853)
* *Ij doi Cont* (1853)
* *L'Umanità e 'l mërluss ossia Cavour e 'l cholera* (1853)
* *Ij bonbon 'd sor Cont* (1853)
* *In Bast vej e grupia neuva* (1853)
* *Un neuv monument* (1854)
* *I bogianen* (1859)
* *Patriotism d Piassa Castel*

A l'ha ëdcò scrivù ël lìber aotobiogràfich *I miei tempi*, an vint cit volum stampà a Turin antra 'l 1857 e ël 1861, pì d'àutri tre, pì tard, publicà a Milan.

### Na sernia ëd soe canson

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Brofferio, Angelo
Brofferio, Angelo
La stèila dël Piemont

## Introdussion
**La stèila dël Piemont** a l'é un-a dle **Canzoni piemontesi** d'Angelo Brofferio. 


## Test
Cheich vers dla canson : 
*Dal prim dì ch'j'heu fàit la sapa <BR>*
* 'd canté d'arie an stil monfrin, <BR>*
*për gnun prinsi, për gnun papa <BR>*
*j'heu mai fàit ël buratin. <BR>*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0081
Norberto Rosa

## Biografìa
**Norberto Rosa** a l'era nassù a Vian-a ij 3 ëd mars dël 1803, a l'é sempre vivù ant la Val Susa e a l'é mòrt a Susa ël 24 ëd giugn dël 1862 .

Rosa a l'avìa fàit jë studi universitari a Turin.
Dël 1830 a l'ha fità e peui catà na piassa da procurator legal a Susa e a l'ha anandià soa cariera legal.
A l'é stàit poeta, musicista, pitor e giornalista, an colaborand con ël Messaggere Torinese e la Gazzetta del Popolo.
A l'ha fàit ëdco ël proveditor a jë studi a Susa.

Ël pare ë Rosa a l'é mòrt che chiel a l'era ancor assè giovo e, 'me ch'a conta chiel midem an na soa biografìa, s'esperiensa a l'ha rendulo difissios contra la categorìa dij médich.

Dël 1852 a l'ha marià soa novoda Laura Valetti.
La cobia a l'avrà quatr masnà, dont tre a dzorvivran al pare.

### L'esperiensa polìtica
Ai 22 ëd gené dël 1849 Rosa a l'é stàit elegiù diputà ant ël colege ëd Condòve e a l'é stàit parlamentar për ij prim ses mèis ëd col ann.
Con la neuva legisladura a l'é stàit torna elegiù, ma a l'ha arnonsià a l'ufissi.

## L'euvra poética
A l'ancamin Rosa a l'ha publicà soens dzora al Parnas Piemonteis ëd poesìe, fàule e artìcoj, për peui slontanesse an manera polémica apress d'avèj conossù, dël 1840 anviron, la poesìa ëd Brofferio.
Da col moment, da satìrica e moralìstica, soa poesìa a l'é dventà d'antonassion pì polìtica e sivila.
Soa euvra poética, spatarà ansima a giornaj e feuj volant, a l'é stàita publicà an volum mach dël 1988.

### Euvre
* *I cattivi medici, poemetto piemontese* (Susa, 1832)
* **Le strade ferrate, sestine piemontesi** (1840)
Norberto Rosa a dubitava che le *stra ferà* as podèisso fesse ëdcò an Piemont:
*che Nosgnor benedet am lassa vive*
*pa mach ... sent e sinquanta o dosent agn*
* **Ij piasì** (1844)
Ij vers finaj dl'euvra : 
*Rije 'd costi fabiòch carià 'd pajëtte,*
*ch'a regno për la grassia dle manëtte,*
*con la speransa ch'as na vado un di,*
*a l'é 'l re dij piasì.*
* *Inno dij piemontèis*
* **Panegirich d'San Martin** (1848)
Ij vers finaj dl'euvra: 
*Contra un pòpol solevà*
*ch'a veul rompe soa caden-a,*
*i-é nen Austria ch'a ten-a;*
*gnanca 'l diav a la dis pa!*
* **La plebe del Parnas**
Chèich vers dla canson :
*Am fam rije a crëpa pansa*
*Coj poeti da bon pat*
*Ch'as dan 'd ton e d'importansa*
*E ant ël fond a son 'd savat!*

Tra soe fàule a son da arcordé:
* *La vorp e la mascrada*
* *La farfala e la lumassa*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Rosa, Norberto
Rosa, Norberto
Rosa, Norberto
Rosa, Norberto
Giovanni Zoppis

## Biografìa
**Giovanni Zoppis** a l'era nassù a Turin ij 13 d'ost dël 1830 e a l'é mòrt a Roma ant ël 1876.
A l'era stàit comess ant un negossi dë stòfe e peui stenògrafo a la Camera Subalpin-a, travaj ch'a lo portrà a Firense e peui a Roma.
A scrive 'd teatro a-i riva për combinassion: n'artrite a vintesset agn a lo ten cogià për mèis e Zoppis a scriv na comedia për passé 'l temp; sa passion a-j restrà ant ël sangh.

## Euvre
A l'é stàit autor d'euvre teatraj an piemontèis, arpresentà, an tra j'àutri, da Toselli e Milone.
Ij sò travaj a trato dla vita dla famija vëddùa da 'ndrinta.
* *La paja vsin al feu* (1860)
* *Marioma Clarin* (1860)
* *L'indolent* (1860)
* *S'i fusso sgnori* (1861)
* *La neuja* (1861)
* *Ij malcontent* (1864)
* *La vigna*
* *Clarin marià*
* *Ël papà dla maestra*
* *Ël rispet uman*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Zoppis, Giovanni
Zoppis, Giovanni
Zoppis, Giovanni
Zoppis, Giovanni
Residense dij Savòja

Le **residense sabàode** a son na quindzen-a ëd castej e palass, bizó dl'art, diciarà d'l'UNESCO patrimòni dl'umanità.
Le prinsipaj a son:
*Palass Real, Palass Madama, Palass Carignan, ant ël cheur ëd Turin;
*ël castel dël Valentin, ch'a së specia an Pò, ant ël sénter dël parch dël Valentin;
*ël castel ëd Rìvole, ch'a òspita ël Musé d'art contemporania;
*ël castel dla Venerìa;
*la Vila dl'Argin-a
*la palassin-a dë Stupinis 
*ël castel ëd Racunis;
*ël castel d'Ajè;
*la Mandria.

Categorìa:Architetura dël Piemont‎
Categorìa:Stòria dël Piemont
Categorìa:Ca ëd Savòja
Vittorio Bersezio

**Vittorio Bersezio** a l'é l'autor pì avosà dël teatro piemontèis, mersì a soa ciadeuvra, *[[Le miserie 'd monsù Travet]]*.

A l'era nassù dël mars 1830 a Povragn e a l'é mòrt a Turin ij 30 ëd gené dël 1900.
Surtì da na famija bonstasenta, a l'era laureasse an Lege a 19 agn, ma a l'ha mai esercità.
A l'ha fàit ël giornalista e a l'ha fondà vàire giornaj, antra j'àutri la Gazzetta piemontese e la Gazzetta letteraria.

## Euvre
Bersezio a l'ha ancaminà a scrive comedie an italian (*Bolla di sapone* a l'é un ëd sò tìtoj); peui, possà da Toselli, a l'é stàit autor d'euvre teatraj an piemontèis: 
* *La sedussion* (1861)
* *La beneficensa* (1861)
* *Le miserie 'd monsù Travet*, andàita an sena la prima vòta ij 4 d'avril dël 1863
* *La violensa a l'ha sempre tòrt* (1863)
* *Cassa a la dòte*
* *Bastian contrari* (1882)
* *I miei tempi*
* *La plebe* (romanz an lenga italian-a)

Soa ciadeuvra, *Le miserie 'd monsù Travet*, a l'é intrà ant j'antologìe, a parte da Benedetto Croce e a l'é stàita girà an vàire lenghe forestere.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

Bersezio, Vittorio
Bersezio, Vittorio
Bersezio, Vittorio
Bersezio, Vittorio
Castel dël Valentin

Ël castel dël Valentin a l'é un-a dle residense sabàode.
As treuva a Turin, al sénter dël parch dël Valentin, an riva ëd Pò.
Dal 1859 a l'é stàit sede dla Scola d'aplicassion për j'anginié, peui dventà ël Politécnich ëd Turin; al di d'ancheuj a òspita ij cors d'architetura.

A l'é l'ùnica dle tre venerìe costruìe ant ël sécol ch'a fa XVII ant ij parch fòra dle muraje ch'a l'é goernasse fin-a al di d'ancheuj: ël palass dël Regio Parch a l'é andàit dësblà durant l'assedi dël 1706 e ël castel ëd Mirafior a l'é stàit campà giù pòch apress esse stàit edificà.

## Stòria
Ël castel dël Valentin a l'era stàit catà dël 1559 da Gioann de Brosses che dël 1577 a l'ha passalo al prinsi Emanuel Filibert.

Ij travaj dël castel dël di d'ancheuj a son anandiasse dël 1633, ordinà da Cristin-a ëd Fransa, vidoa ëd Vitòrio Medeo I, për arcostruilo ant lë stil fransèis.
A son euvra ëd Carl ëd Castlamont giutà da sò fieul Medeo e a son ëstàit livrà dël 1660.

Fin-a al sécol ch'a fa XIX ël castel e l'é restà fòra dal perìmeter urban.

### Ël nòm
Ai temp antich ant ës castel as costumava fé na festa ai 14 ëd fërvé, di 'd san Valentin; le dame a ciamavo *Valentin* sò sivalié servent.
Da sòn a smija ch'a sia vnù ël nòm dël castel.

Casteldelvalentin
Castel ëd Rìvole

Ël **castel ëd Rìvole** a l'é un-a dle residense sabàode. Ël castel as treuva a Rìvole, ch’a resto ant la sità metropolitan-a 'd Turin, Piemont.
Soa mòle quadrà a dòmina la colin-a morénica ansima a la qual a së spantia la sità.

## Stòria
Ël castel a l'ha orìgin antica: a esistìa ëd sigur già dël sécol ch'a fa XV un castel abità dai cont ëd Savòja.
Ambelessì a l'ha abitaje Emanuel Filibert ch'a l'é belfé ch'a l'abia faje dij travaj.

Dël 1633 Vitòrio Medeo I a l'ha fàit ancaminé n'arcostrussion su dissegn ëd Carl ëd Castlamont.
Ambelessì a l'é nassuje Carl Emanuel I dël 1652; chiel-sì a l'ha falo arfé da le fondamente e a l'ha falo decoré andrinta da 'd pitor vajant.
Ij travaj a son ëstàit continuà da Carl Emanuel II.

An avend pijà feu e essend ëstàit dësblà durant la campagna dël 1706, la riedificassion a l'é ancaminà dal 1711 su dissegn ëd M. Garove; peui a l'ha butaje man Filippo Juvarra, ch'a l'ha ideà un proget fiamengh për Vitòrio Medeo II.
Ij travaj a son ëstàit sospèis vàire vire e livrà mach dël 1793, ma ël proget grandios a sarà mai realisà tut antregh.

An cost castel Carl Emanuel III a l'ha fàit saré sò pare Vitòrio Medeo II che, na vira abdicà, a smijava ch'a vorèissa torna pijé ël tròno.

Dël 1812 Beatris ëd Savòja a mariava Fransesch IV duca ëd Mòdena e ël castel a passava për dòta an féod a costi-sì.
Dël 1883 la comun-a a l'ha catalo për sentmila lire dai dissendent.

Restaurà dël 1984, al di d'ancheuj a cudiss ël Musé d'art contemporania.

## Galerìa ëd foto

Castellorivoli5.jpg|Ël castel ëd Rìvole da nord
Castellorivoli1.jpg|Ël castel ëd Rìvole
Modello ligneo del castello di rivoli, 03.JPG| Mudel ëd bosch dël castel ëd Rìvole


Casteledrìvole
Categorìa:Rìvole
Castel ëd Racunis

Ël **castel ëd Racunis** a l'é un-a dle residense sabàode. Ël castel as treuva a Racunis, ch’a resto ant la provinsa ëd Coni, Piemont.

A l'ha avù tante trasformassion: fortëssa ant l'età ëd mes, soa strutura dël dì d'ancheuj a l'é l'arzultà ëd vàire travaj ch'as son sucedusse da la mità dël sécol ch'a fa XVII a la fin ëd col ch'a fa XIX.

## La stòria dij travaj
### La strutura architetònica
Dël 1676 Guarino Guarini a l'ha arseivù la comission ëd trasformé ël castel an vila residensial: ëd cost antërvent a-i resto la fassada vers ël parch e ël pavajon sentral (con covertura ëd Francesco Gallo dël 1719).

Ant j'agn 1756-1758 a l'ha travajaje Giovanni Battista Borra, dont a l'é motobin arpresentativa la senogràfica fassada prinsipal an cheuit, ëd gust neo-clàssich.

Dël sécol ch'a fa XIX a l'era la residensa preferìa ëd Carl Albert.
Për soa inissiativa a l'é stàit ëslargà vàire vire, arstruturà a l'ancamin dël sécol su proget d'Ernesto Melano e Pelagio Palagi, con ij doi pavajon bass ai canton dle doe fassade.

### Ël parch e le decorassion
La sequensa dij travaj architetònich a l'ha d'analogìe con le decorassion pitòriche e scultòrie e ant l'aredament a l'anterior.
Mersì al prinsi Ludovich, ant ël 1755 ël parch ch'a sirconda ël castel a l'ha avù na prima realisassion su dissègn mandà da Paris da A. Le Nôtre; dël 1787-1788 a l'é stàit an part trasformà ant un giardin a l'anglèisa e për finì a l'ha avù na sistemassion ëd gust romàntich për euvra dl'avosà architet Xavier Kurten ant ël 1820.
Ancheuj ant ël parch dël castel a-i fan ël ni le sigògne.

Ël romanticism, an soa version neo-gòtica a së s-ciàira ëdcò ant ël compless dle Margherìe e dle Sere, ancaminà da Palagi dantorn al 1834; ant la capela a-i son dij fresch ëd Francesco Gonin e dle statue ëd Giuseppe Gaggini.

D'àutri artista ch'a l'han dàit soa contribussion a le decorassion a son ij pitor Vitale Saletta e Carlo Bellosio e jë scultor Giuseppe Bogliani e Cacciatori.

## J'òspit arnomà
Antra j'òspit ilustr dël castel a-i é staje ël zar Nicòla II ëd Russia, dël 1906.

Casteledracunis
Categorìa:provinsa ëd Coni
Federico Garelli

## Biografìa
**Federico Garelli** a l'era nassù al Mondvì dël 1827 e a l'é mòrt a Roma dël 1885 . 

Finìe le scòle a l'era scrivusse a Turin a jë studi ëd meisin-a. Dapress a lòn a l'era vnuit ator e diretor ëd l'Academia d'art dramàtica. Dël 1848 a l'era stenògraf a la Camera Subalpin-a.

A l'ha publicà an sël Fischietto e d'àutri giornaj pròse, poesìe, nòte umorìstiche, sàtire, facessie, ma sò anteresse prinsipal a l'é stàit ël teatro.

## Euvre
A l'é stàit autor ëd tante euvre teatraj an piemontèis:
* *Cichin-a 'd Moncalé*, version piemontèisa dla *Francesca da Rimini* ëd Silvio Pellico, tradovùa ansema a Tommaso Villa e Giovanni Toselli. L'euvra a l'era stàita antërpretà da Adelaide Tessero (1857)
* *Margritin dle violëtte* (1857)
* *Guera o pas* (1857)
* *La partensa dij contingent per l'armada* (1859)
* *La caban-a dël Re Galantòm* (1861)
* *La gabia dël merlo* (1862)
* *Ël cioché dël vilage* (1863)
* *La lena dël Rociamlon*, un vaudeville (1864)
* *La felicità 'd monsù Guma* (1865)
* *La vos dl'onor* (1867)
* *La protession ëd sor Baron* (1868)
* *Delfina l'ouvriera* (1869)
* *Chi romp a paga* (1871)
* *Daniel ël machinista*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Garelli, Federico
Garelli, Federico
Garelli, Federico
Eraldo Baretti

**Eraldo Baretti** a l'era nassù al Mondvì ai 18 d'avril dël 1846 e a l'é mòrt a Roma ai 5 ëd gené dël 1895. 

A l'avìa studià Lege a Turin. Për travaj a l'avìa peui dovù tramudé prima a Palerm e peui a Roma. A l'era pare dël poeta Carlo Baretti.

## Euvre
A l'é conossù pì che àutr për la comedia *Ij fastidi d'un grand òm*, che tanti a considero un-a dle pì riussìe dël teatro piemontèis e ch'a l'é stàita ëdcò voltà an italian, fransèis e alman.

J'euvre publicà dël Baretti a son:
* *Ij fastidi d'un grand òm* (1881)
* *J'Assabeis a Turin* (1884)
* *Na lession 'd piemonteis* (1893)

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

Baretti, Eraldo
Baretti, Eraldo
Quintino Carrera

## Biografìa
**Quintino Carrera**, frel ëd Valentino, a l'era nassù a Turin ël 18 d'otóber dël 1840 e ambelelì a l'é mòrt ël 22 dë dzèmber dël 1927. A l'ha publicà 8 comedie antra 'l 1869 e 'l 1885.

## Euvre
* *Ij pensionari 'd monsù Neiròt* (4 gené 1871)
* *J'impegnos, 'l lunes* (1875)
* *Le aventure* (1875)

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Carrera, Quintino
Carrera, Quintino
Carrera, Quintino
Carrera, Quintino
Luigi Rocca

## Biografìa
**Luigi Rocca** a l'é nassù a Nèive dël 1812 e a l'é mòrt a Turin dël 1888. A l'é stàit poeta e un dj'autor minor dël teatro piemontèis ëd l'Eut-sent.

A l'é stàit ëdcò fondador dël Sìrcol ëd j'Artista e consejé comunal e peui deputà dël 1849.

## Euvre
J'euvre poétiche pì conossùe ëd Luigi Rocca a son:
* Quìndes fàule dont **La cossa e 'l prussé**
Chèich vers dla poesìa: 
*Na cossa rampigna su d'un prussé <BR> *
*a blagava com tut, ch'ant quindes dì <BR>*
*tant su sij branch l'avìa savù monté.*
* **Contagg**
Chèich vers dla poesìa: 
*O pòver mè Piemont, <BR> *
*l'han pròpi fatla bela, <BR>*
*a veulo a tuti ij cost <BR>*
*mandete an ciampanela; <BR>*

Soe euvre teatraj pì conossùe a son:
* *La riparassion* (1860)
* *N'astussia 'd Margritin* (1860)

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Rocca, Luigi
Rocca, Luigi
Rocca, Luigi
Giulio Serbiani

## Biografìa
**Giulio Serbiani** a l'é stàit un dj'autor minor dël teatro piemontèis ëd l'Eut-sent.
Sò nòm vèir a l'era **Teodoro Cuniberti**.

## Euvre
* *Ij pìfer 'd montagna* (1866)

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Serbiani, Giulio
Serbiani, Giulio
Serbiani, Giulio
Cit Turin

Ël **Cit Turin** a l'é 'n  quarté 'd Turin.
A l'é caraterisà da la presensa ëd vàire palass ant lë stil liberty.

Categorìa:Turin
Fransesch Bertino

Mùsich.
**Fransesch Bertino** a l'era nassù a Lombardor ij 10 ëd luj dël 1901.
Da masnà a l'avìa përdù la vista.
A l'ha ancaminà so ampegn musical ant ël colegi dij bòrgno a Turin; a l'ha tratà la mùsica clàssica, religiosa, legera e ël folclor.
A l'ha passà gran part ëd soa vita a San Stéo an Belb, andoa a l'é mòrt ij 17 d'ost dël 1980.

Bertino, Fransesch
Arturo Aly Belfàdel

Médich e scritor.
**Arturo Aly Belfàdel** a l'era nassù a Turin dël 1872.
Për la pì part ëd soa vita a l'ha fàit 'l médich condot a Monastè.
Dël 1933 a l'ha pùblicà na gramàtica piemontèisa.
A l'é mòrt dël 1945.

Aly Belfàdel, Arturo
Gasëta d' Gianduja

## Introdussion
La **Gasëta d' Gianduja** (com a së s-ciamava an grafìa original) a l'era un giornal polìtich e d'opinion an piemontèis fondà da Luigi Pietracqua. 
A l'era surtìa ël 13 magg 1866 da la Tipografìa Nassional ëd Turin e a l'é durà fin-a al 24 magg 1868. 


## Publicassion
Tra l'àutr, an sla **Gasëta**,  ël Pietracqua a l'ha publicà: 
* *Còs val-lo n'om mort* ; 
* *Don Pipeta l'Asilé* . 


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0087
0087
Categorìa:Turin
'L Falabrach

## Introdussion
** 'L Falabrach** (com a së s-ciamava an grafìa original) a l'é stàit un giornal an piemontèis. 
A l'é surtì ant ël 1877. 


## Publicassion
La stòria dë ** 'L Falabrach** a l'é motobin complicà: 
* la prima serie a l'é surtìa fin-a a tùit j'agn Otanta ; 
* na sconda serie a l'é ancaminà a seurte ant ël 1895 ; 
* e a la fin, ant ël 1902 a l'é surtì-ie **L' falabrach modern**, che a l'é durà fin-a al 1903. 

A publicava le *Falabracade*. 


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0088
0088
'L Birichin

## Introdussion
** 'L Birichin, giornal piemonteis satirich, leterari, sportiv, umoristich, social** (com a së s-ciamava an grafìa original) a l'é stàit ël pì conossù giornal an piemontèis.
A l'é stàit la continuassion ëd L'Aso.

## Publicassion
** 'L Birichin** a l'é stàit fondà da Giacomo Sacerdote e Carlo Origlia, e ël prim nùmer a l'é surtì ai 18 ëd giugn dël 1887; la diression (an prinsipi ëdcò la proprietà) a l'era peui passà, fin-a al 1896, a Bernardin Ferrero.
A l'era peui stait publicà da Alatti e a l'é durà fin-a al 1927. 
A l'era un setimanal e a l'é rivà a publiché fin-a a 12.000 còpie. A publicava artìcoj, poesìe, corispondense, e via fòrt. 
Luigi Pietracqua a l'ha publicà motobin dzora a ** 'L Birichin**. 
A compagnava ël giornal na colan-a ëd publicassion, la Biblioteca Popolar Piemonteisa. 

Chèich poeta o scritor che a l'han colaborà al **Birichin**:
* Alberto Viriglio;
* Oreste Fasolo;
* Camillo Variglia, stranomà Cirillo Valmagia;
* Bernardo Garneri, stranomà Brut e bon;
* Leone Fino, stranomà Rico;
* Augusto Ferraris, stranomà Arrigo Frusta;
* Vittorio Actis, stranomà Amilcare Solferini;
* Giovanni Casalegno;
* Giovanni Gastaldi;
* Mario Leoni;
* Tito Gantesi;
* Giovanni Gianotti;
* Paggio Fernando;
* Alfonso Ferrero;
* Enrico Chiaves;
* Giovanni Amelotti;
* Francesco Franzoi;
* Nino Còsta;
* Pinin Pacòt;
* Carlo Marchisio;
* Federich Musso;
* G. Galateri;
* Carlo Perosin
e tanti d'àutri.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio, *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

0090
0090
August Leopold Crelle

Anginié e matemàtich.
**August Leopold Crelle** a l'era nassù a Eichwerder l'11 ëd mars dël 1780.

Crelle l'era n'òm con tanti anteresse e na gròssa capassità organisativa e a l'ha travajà për ël progress dle siense esate.
A l'era anteressà a le chestion dl'educassion e dël 1828 a l'ha chità l'anstitù técnich andoa a travajava për intré al ministé dj'afé 'd cesa e dl'educassion pùblica.

A l'é stàit autor ëd vàire artìcoj matemàtich, për la pì part sensa na gròssa amportansa; sò grand servissi a la matemàtica a l'é stàita la creassion dël *Journal für die reine und ungewandte Mathematik*, conossù tanme ël Giornal ëd Crelle.
Abel e Steiner a l'han ancoragialo an costa amprèisa e a son ëstàit ij prinsipaj contribudor dij prim nùmer.

Dël 1829 Crelle a l'ha anandià ël Journal für Baukunst.
Ant ël 1838-1840 la ferovìa da Berlin a Potsdam a l'é stàita costruìa scond ij sò proget.

Crelle a l'é mòrt a Berlin ël 6 d'otóber dël 1855.

## Euvre prinsipaj
* Über einige Eigenschaften des ebenen geradlinigen Dreiecks

Crelle, August Leopold
Crelle, August Leopold
Compare Bonom

## Introdussion
**Compare Bonom** a l'é stàit un giornal an piemontèis fondà da Luigi Pietracqua. 


## Publicassion
**Compare Bonom** a l'é surtì dal 1889 al 1894. A l'era ëd quatr pàgine. 


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0092
0092
Pinèt Turlo

Poeta.
**Pinèt (Giuseppe) Turlo** a l'era nassù a Grignasch ël 1m dë stèmber dël 1871 e a l'é mòrt-ie ël 2 d'avril dël 1951. A l'é stàit un dij pì gran poeta valsesian. 
Minca doi agn as ten a Grignasch na Rassegna 'd Poesìa dedicà a Pinèt Turlo.

## Poesìe ëd Pinèt Turlo
### La pressa dij fomni

## Sorgiss

*Poesie di Pinet Turlo*, Varallo, Tipolinotipia Zanfa, 1964
Virà ant l'ortografìa stòrica piemontèisa da l'original
 

Turlo, Pinèt
Turlo, Pinèt
Lorenzo Peracino

**Lorenzo Peracino** (**Lorens Peracin** an piemontèis, ò **Laurentius Peracinus**, coma a-j piasìa firmesse) a nass ant la Cassin-a dël Bosch ëd Cèj - an Valsesia - ël 16 ëd magg 1710 e ambelelì a meuir ël 25 ëd dzèmber 1789.
A l'é ël prim ëd ses fieuj. Sò pare, Gioan Batista, a l'è campagnin e fabricé ëd le doe gesie dla frassion, San Defendent e San Jaco Pito (San Giaco Pcit).
I l'oma pa gnun-a testimoniansa ëd l'educassion ëd Lorens, ma la corispondensa antra ël pitor e 'l tesorié dël Santuari dël Varalin ëd Gajà, risguard a la decorassion ëd la cùpola, dël presbiteri e dla sacrestìa a dimostro na bon-a conossensa dle Sacre Scriture e dla lenga latin-a. Ël pitor a cita la Bibia an latin e a dis che dnans ëd butesse a travajé a un neuv progèt a torna sempe a lese la Sacra Scritura. La precision iconogràfica e l'ortodossìa ëd soe euvre a dimostro soa preparassion religiosa.
A l'è possìbil ch'a l'abia fait un viagi a Roma për ëstudié ij grand artista dël passà e conòsse ij pi avosà ëd sò temp.
Ël pitor a comensa a travajé ant la botega dël Valentini d'Òrta, ma cost-sì, vist ël talent dël giovo, a fa an manera ëd liberesne bin tòst.
Dël 1734 as marìa con Cirila Lanari, ch'a-j darà quatr fieuj: Gioann Batista, Lussìa, Ana Marìa e Angela Marìa.
Soa prima euvra conossùa a l'é ël Martiri ëd San Mamant (1736), ant la gesia parochial ëd Cavaj (Cavaglio d'Agogna an italian). Dël 1737 a realisa la decorassion dla gesiëtta dla Cassin-a dla Sèla (dël Borgh), anté che sò stil a l'é già bin arconossìbil.
Antra ël 1737 e ël 1747 a travaja ant le gesie parochiaj dla Bètola (frassion dël Borgh), ëd Rassion (Valdugia), ëd San Ësteo an Cravajan-a e miraco a dipingg le sinch tèile dla gesia ëd San March a Noara, rapresentant dj'episòdi dla vita ëd San Lissànder Sauli.
A passa peui a Cambra andoa a travaja ant la gesia dël SS. Nòm ëd Gesù, rafigurand j'episòdi dl'Anunsiassion e dla Visitassion.
Ël 5 ëd luj 1747 a signa n'acòrdi con ël tesorié dël Santuari dël Varalin a Gajà, angagiandse a afresché le sinch capele dij Misteri Doloros.

Peracino, Lorenzo
Peracino, Lorenzo
Categorìa:Cèj
Luis Peracchio

Mùsich.
**Luis Peracchio** a l'era nassù a Turin dël 1883 e a l'é mòrt dël 1966.
A l'é stàit compositor, pianista, organisator, scritor e magìster ëd vàire generassion ëd mùsich.

Peracchio, Luis
Peracchio, Luis
Peracchio, Luis
La bassa russia

## Introdussion
**La bassa russia** a l'é un romanz ëd Carlo Bernardino Ferrero. 


## Publicassion
Cheich righe dl'euvra: 
*Fra jë spetator as trovava n'òm sui quarant'ane, tut strassà, con na facia patìa. Na barba longa, quasi tuta grisa, mal tnùa, a dimostrava che col pòver diav *
*a l'era già da un bel pòch ch'andasìa pì nen a trové 'l pruché; un bonet 'd ghisa, campà s'n'orìa, tut nèir dal caluso, la vestimenta a tòch, oita e nèira,*
*a dimostravo che sò mësté a l'era 'l fondeur. <BR>*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0100
Carolina Invernizio

Scritris an lenga italian-a e piemontèisa.
**Carolina Invernizio** a l'era nassùa a Voghera ël 28 mars dël 1851.
A l'é avosà për avèj scrivù pì che 100 romanz d'apendis an italian.

A vivìa a Coni an na ca an contrà Barbaroux e a l'era marià con ël colonel Marcello Quinterno.
A l'é mòrta a Coni ël 27 ëd novèmber dël 1916 e a l'é stàita sotrà ai 29.

## Euvre prinsipaj
Carolina Invernizio a l'ha scrivù un romanz an piemontèis:
* *Ij delit d'na bela fija*, publicà an sël Birichin dal 1889 al 1890.
Antra soe euvre an italian a-i son:
**Memorie di un becchino* (1891)
**La tisica* (1896)
**Catena eterna* (1898)

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Invernizio, Carolina
Invernizio, Carolina
Invernizio, Carolina
Ciro Bolaro

## Biografìa
**Ciro Bolaro** a l'era lë stranòm ëd Carlo Borio, nassù ant ël 1882 e mòrt ant ël 1920.

## Euvre prinsipaj
**Ciro Bolaro** a l'ha scrivù almeno doi romanz:
* * 'L ciavatin dle Tour* (1903)
* * 'L delit dl'Agensìa* (miraco 1908)


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Bolaro, Ciro
Bolaro, Ciro
Giovanni Casalegno

## Biografìa
**Giovanni Casalegno** a l'era nassù a Druent ant ël 1861 e a l'é mòrt a Turin ant ël 1922.
A l'era professor ëd dissegn e a l'era stàit a Paris con soa fomna për vàire agn.
La cobia a l'é rintrà a Turin dël 1910.

## Euvre prinsipaj
* *Vicende dla marmota*
* *An Barberia*
* *Le aventure inedite 'd Bertoldo*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Casalegno, Giovanni
Categorìa:Druent
Cesare Mainardi

## Biografìa
Poeta an lenga lombarda.
**Cesare Mainardi** a l'era nassù a Milan ij 12 ëd mars dël 1900 e a l'é mòrt ambelelà dël 1984. A l'era n'ingegné specialisà an suranse.

Mainardi a l'é stàit un-a dle vos pì àote e genite dla poesìa milanèisa dël Neuv-sent; a l'ha partessipà a la fondassion dël Sciroeu di Poetta e a l'ha colaborà con ël Circolo Filologico Milanese.

## Euvre
**Primavera* (1949)
**Pianta a Milan* (1959)
**Valzer* (1964)
**El cancell* (1973)
**Ona stella ona cros* (1976)
**Fuga* (1977)
**Settember* (1983)

### Pianta a Milan
Ant la poesìa "Pianta a Milan", na pianta a riess a vive an sità, ma as sa nen com. L'inissi:

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Mainardi, Cesare
Mainardi, Cesare
Mainardi, Cesare
Grignasch

**Grignasch** (*Grignasco* an italian) a l’é un comun ëd 4.857 abitant dla provincia ëd Noara.

## Geografìa
Grignasch as treuva al confin con la provincia ëd Vërsèj, a n'autessa 'd 322 méter.
A confin-a a nòrd con ij comun dël Bòrgh e Valdugia, a est con Bòca e Magiora, a sud con Pra e a òvest con Seraval.

## Traspòrt
Grignasch as treuva an sla strà provincial 299 "Noara-Alagna".
Servissi ëd coriera a colego 'l paìs a le pi amportante località sia an diression ëd Noara, sia an diression ëd la Valsesia.
A Grignasch a-i é 'dcò la stassion dij treno ans la linea Noara-Varal.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Beatrice (da l' 8/06/2009).

## Lese ëdcò
* Ara

## Anliure esterne
* Sit istitussional
Cèj

**Cèj** (*Cellio* an italian) a l’é un comun d' 866 abitant  dla provincia ëd Vërsèj.

## Frassion
Cèj a l'é un dij pais ëd la Valsesia con ël nùmer pì àut ëd frassion:
* Alera (*Allera*)
* An Agua (*Agua*) 
* An Arva (*Arva*) 
* An Bautagòra (*Baltegora*)
* Ël Bosch (*Bosco*)
* An Cam (*Camo*)
* An Carega (*Carega*)
* La Casacia (*Casaccia*) 
* Ca 'd Rassagòt (*Casa Resegotti*) 
* An Cërchiera (*Cerchiera*)
* An Cosch (*Cosco*)
* An Crabia (*Crabia*) 
* La Culagna (*Culagna*)
* La Fòrcola (*Forcola*) 
* An Frunt (*Fronto*)
* La Madalen-a (*Maddalena*) 
* An Mascran-a (*Mascherana*) 
* La Mërlera (*Merlera*)
* Ël Mòje (*Mollie*)
* Ël Sàigre (*Zagro*) 
* La Sèla (*Sella*)
* An Tairan (*Tairano*) 
* Valmonfrèj (*Valmonfredo*) 
* Viganal (Viganallo)

Com as peul noté, squasi tuti ij nòm a son precedù d'la preposission 'an' e as peulo disse mach parèj.
Es. "*A l'é bel *'an*' Crabia*".

## L'Ariòsa

L'Ariòsa a l'é la dansa popolar pì antica ch'as conòss an Valsesia; a armonta al sécol ch'a fa XVI e a l'é originaria 'd Cèj.

## Festa dël Piemont ch'a fa 42
Cèj, ansem a la Valsesia,  a l'é stàit ël capleugh dla Festa dël Piemont 2009.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Martino Valmacco (dal 27/05/2013).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Stefano Mina

## Biografìa
**Stefano Mina** a l'é stàit poeta. 


## Euvre prinsipaj
* *Canzoni piemontesi e cenni storici sulla letteratura subalpina* (1868)

L'euvra a contnìa ëdcò ëd poesìe ëd Claudio Calandra. 

Stefano Mina a l'ha ëdcò publicà ël Monsù Sarus. 


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Mina, Stefano
Mina, Stefano
Claudio Calandra

## Biografìa
Nassù dël 1818 e mòrt dël 1882, **Claudio Calandra** a l'é stàit poeta e deputà. 
Da già ch'a l'era deputà, a l'avìa avù pì car publiché le soe poesìe ant un volum dë Stefano Mina. 
A l'é pare dlë scritor Edoardo e dlë scultor Davide.

## Euvre prinsipaj
La poesìe dël Calandra publicà ant ël volum *Canzoni piemontesi e cenni storici sulla letteratura subalpina* dë **Stefano Mina** a son:
* *La ribòta*
* *Storia d'un stival*
* *Lament 'd Giandoja*
* *Ij set piasì*
* *Un disné polìtich*
* *A San Vegess*
* *Al tir ëd Racunis*
* *Al gran Bògo*
### Lament 'd Giandoja

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Calandra, Claudio
Cesare Scotta

## Biografìa
**Cesare Scotta** a l'é nassù ant ël 1838 e a l'é mòrt ant ël 1874.
A l'era avocat e a l'avìa ël tìtol ëd cavalié.


## Euvre prinsipaj
Tra le soe poesìe e canson i arcordoma:
* *Barba Giaco*
* **L'abolission dij convent** (canson con part an pròsa)
:Chèich vers dla canson:
:*Sui prim ani 'd gioventù,*
:*istigà da quatr fraton,*
:*pòvra fija im son chërdù*
:*d'avèj pròpi vocassion*
:*për la vita 'd monësté,*
:*...*
* *Noi soma i fieuj d'Giandoja*
* *Ij canotié dël Pò*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Scotta, Cesare
Michele Fornelli

## Biografìa
**Michele Fornelli** a l'era nassù a Turin ant ël 1821 e lì a l'é mòrt ant ël 1896. 
A l'ha publicà una volum d'otanta poesìe ant ël 1876.

## Euvre prinsipaj
Ij tìtoj ëd cheiche soe poesìe: 
* *A Giandoja për ël sò ùltim sequestr*
* *L'educassion*
* *Sor Fisch*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Fornelli, Michele
Fornelli, Michele
Scipione Giordano

## Biografìa
**Scipione Giordano** a l'era nassù ai 4 d'otóber dël 1817 a Turin, an contrà dl'ospidal 24.
Soa mare a l'era la pitris Sofia Clerk.
A ca soa a vnisìo soens ij médich colega dël pare e j'artista amis dla mare.
Parèj già da masnà a l'ha avù ocasion ëd conòsse Edoardo Calvo, Carlo Botta, Silvio Pellico, Carlo Marenco, Alberto Nota, Stanislao Marchisio.

Mòrta soa mare, a l'era stàit mandà a studié da 'n precetor, ma a soportava nen la dura dissiplin-a ch'a j'amponìo.
Parèj a l'ha ciamà e otnù da sò pare d'esse mandà a studié al colege djë scolop a Carcar, anté ch'a arsèiv n'erudission clàssica.
A sarà për tuta la vita arconossent dl'anstrussion arseivùa d'jë scolop.

Rintrà a ca dël 1834 a l'é anscrivusse al prim ann da sirògich.
Peui a l'é passà a fé ël médich ostétrich e a l'ha fàit na lesta cariera: dël 1857, a quarant'agn, a l'era diretor dla clìnica ostétrica.
Dël 1863 però a l'ha dàit soe dimission për protesta përchè a l'avìo gavaje, sensa dije gnente, l'ansegnament a j'anleve levatriss.

Giordano l'avìa publicà un volum ëd poesìe ant ël 1893.
A l'era bon a scrive vers ëdcò an latin e fransèis, e a l'era alpinista.
A l'é mòrt an Savòja ai 17 ëd maj dël 1894.

## Euvre prinsipaj
Cheich tìtoj ëd soe poesìe:
* *Le speranse d'Italia*
* *Ai Padri Gesuita dla Svissera* (1847; costa poesìa a l'era fin-a stàita atribuìa a Brofferio e stampà ant l'edission 1886 dle poesìe ëd Brofferio)
* *Riconciliassion con j'Alman*
* *Pio Nòno ant ël '47*
* *La festa dlë Statuto ant 'l 1852*
* *Për la prima festa dl'Unità d'Italia*
Giordano a l'é ëdcò stàit ëscritor ëd medzin-a popolar:
* *Saggio di galateo ad uso degli ammalati* (1861)
* *Mentore del pratico* (1866)

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Giordano, Scipione
Giordano, Scipione
Quirino Trivero

## Biografìa
**Quirino Trivero** a l'é stàit poeta an lenga piemontèisa.
A l'ha publicà na racòlta ëd vers ant ël 1898 e n'àutra ant ël 1902.


## Euvre prinsipaj
Chèich tìtoj e vers ëd soe poesìe:
* **Uguagliansa?!**
*Un prefet as rivòlgg a n'ufissi? <BR> *
*Tuti s'àusso dispòst al servissi. <BR>*
*N'àut meschin co 'l capel a la man, <BR>*
*l'ussié 'l prim a lo guarda da can. <BR>*
*...*
* **I fratej ... d'una vòlta**
*Dij fratej van 'n serca s'it treuvi, <BR> *
*të stas fresch, 'l mè car Giromëtta, <BR>*
*a l'é inùtil ch'it piori e comeuvi, <BR>*
*s'é përdusse l'alegra baudëtta <BR>*
*...*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Trivero, Quirino