open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bistagn

**Bistagn** (*Bistagno* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.813 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà e sò teritòri as treuva ant la val ëd la Bormia, a val ëd la confluensa antra la Bormia dë Spign e la Bormia dë Mreso.

## Stòria
Bistagn a l'é stàit fondà dël 1253 dal vësco d'Àich Enrico da l'union ëd tre borgià pì cite ch'a trovavo an sle colin-e dj'anviron për formé na *vila neuva* ch'a fortifichèissa 'l podèj dij vësco ant ën leugh stratégich për ij comersi da le mnasse dij marchèis ëd Póit e Ponson. Bistagn a l'era dagià 'l nòm d'un-a dle borgià, atestà a parte dal sécol ch'a fa X tanme *Bestagnum* o *Bistannum*, peulessi për armarché le tère mojisse d'antorn a la Bormia. Ël borgh neuv a l'avìa na pianta triangolar, gròsse muraje con ses tor, un castel e doi porte an corispondensa dl'ass sentral. Ël castel a l'é sede vscovil privilegià e sovens j'at important ëd la Diòcesi d'Àich a son signà a Bistagn. Da la metà dël Tërzent ël pais a subiss vàire cambi 'd proprietà: ël vësco a invest ël feod al marchèis ëd Monfrà Teodor, ch'a lo vend a la famija Guasch ëd Génoa; des agn pì tard a passa torna ai vësco che dël 1383 a lo invest torna ai marchèis. Dël 1435 a l'é conquistà da Medeo VIII ëd Savòja ma a l'é sùbit consegnà al marchèis dël Monfrà. Dël 1491 Bistagn a l'é anfeodà a Gioann ëd la Rol (Della Rovere an italiana), anvod dël papa Sisto IV. La famija nòbil savonèisa dij Dla Rol a tnirà an feod ël pais fin a l'Eutsent.

A l'inissi dël Setsent, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Bistagn a passa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II e pòch pì tard al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e a l'é a cap d'ën Mandament ch'a comprendìa 'dcò Castlèt d'Er, Montabon, Póit, Rochëtta Palafèja e Siam.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Celeste Malerba (dal 26/05/2014, dagià sìndich ëd Siam dal 1995 al 2004).

## Sità gemelà
Bistagn a l'é gemelà con:
*  Flaviac, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Pedcaval

**Pedcaval** (*Piedicavallo* an italian) a l’é un comun ëd 187 abitant dla provincia ëd Biela.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Carlo Rosazza Prin (da l' 26/05/2014).

## Sità gemelà
Pedcaval a l'é gemelà con:
*  Avrieux, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Biela
Ricaldòn

**Ricaldòn** o **Ricaldon** (*Ricaldone* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 657 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà, e sò teritòri a comprend le colin-e an sla riva nòrd-oriental ëd la Bormia. 

## Stòria
Le orìgin ëd Ricaldon a armonto a l'Àuta Età 'd Mès e a smìa ch'ël topònim a peussa derivé da la forma compòsta *Runcus Aldonis*, andova che Runcus a s'arferiss a l'utiss ch'as deuvra për ranché via ij rovèj e Aldonis a l'é la forma genitiva d'ën patronìmich d'orìgin longobarda. Ël pais a ven costituì tanme feod e a fa part ëd la Marca Aleràmica e dël Contà d'Àich. Dël 1178 a l'é cità antra ij possediment ëd l'abassìa ëd San Quintin dë Spign. A passa sota al contròl ëd vàire sgnorìe locaj, antra le quaj a-i son jë sgnor ëd Canèj, jë sgnor ëd Ricaldon e ij Colomb ëd Cucri. 

Dël 1434 Ricaldon a fa sarament ëd fideltà a Gian Giaco Paleòlogh e a intra ant ël Marcheisà ëd Monfrà e a na fa part fin-a a l'inissi dël Setsent. An séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Ricaldòn a passa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II e pì tard al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament d'Àich.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Massimo Lovisolo (dal 14/06/2004, scond mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Ricaldon
Prasch

**Prasch** (*Prasco* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 490 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà, a 245 méter d'autëssa an sle colin-e an sla riva oriental ëd la Bormia, a 39 chilòmeter da Lissandria.

## Stòria
Contut che le prime sorgiss ch'a documento l'esistensa dël pais a armonto mach a la fin dël sécol ch'a fa XII, ël prim borgh abità as trovava al fond ëd la valà, davzin a l'area anté ch'ancheuj a-i é 'l camposant, andrinta al qual  as conserva na gesiëtta romànica ch'a dovìa esse la piev dël pòst. Ant l'época feodal la chërsùa dla popolassion a l'ha portà j'abitant a samblesse dantorn al castel, an s'ën brich an posission stratégica për la difèisa e për j'avistament. D'apress a la disgregassion dij teritòri dla Marca Aleràmica, ij prim ësgnor ch'a l'han avù Prasch an feod a son stàit ij Marchèis d'Aussimian. Dël 1198, le propietà 'd Prasch a passo ai Marchèis dël Bòsch, ëdcò lor dla dissendensa aleràmica. An séguit al mariagi 'd Agnèis dël Bòsch con Federich Malaspin-a, ël feod ëd Prasch a passa a la famija Malaspin-a 'd Chermolin, ch'a lo goerna për 214 agn. Dël 1454 për ël mariagi 'd Batistin-a Malaspin-a e Sofron De Regibus (ëd famija vërslèisa), ël feod a resta a la famija De Regibus fin al 1639. A tìtol ëd risarciment për débit nen onorà, ij drit feodaj a passo an proprietà dla vajanta famija genoèisa dje Spìnola, ch'a l'era spantiasse an bon-a part dl'Apenin e dl'Àut Monfrà. 

Dël Setsent ël pais a ven giontà da prima al Ducà ëd Savòja ëd Vitòrio Medeo II, peui al Regn ëd Sardëgna. Dël 1775 ël feod ëd Prasch a l'é catà dal médich Fernand Piuma, dagià sgnor ëd Rocavran. Soa fija a maria dël 1828 Gioann Batista Galesio, dont la dissendensa a l'é ancora ancheuj an possess dël castel. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Prasch a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament ëd Morele.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Piero Bartolomeo Barisone (dal 14/06/2004, scond mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Volpian

**Volpian** o **Vorpian** (*Volpiano* an italian) a l’é un comun ëd 14.852 abitant  dla provincia ëd Turin.
La dobia version dël nòm a ven da na rotacisassion, quindi as peul 'cò scriv-se *Vor̂pian*.  

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Emanuele De Zuanne (Unì për Volpian, dal 14/05/2011).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Volpian
Ciavran

**Ciavran** (*Chiaverano* an italian) a l’é un comun ëd 2.183 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Maurizio Angelo Fiorentini (da l' 8/06/2009).

## Sità gemelà

Ciavran a l'é gemelà con:
*  Mane, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Ciavran
Spign

**Spign** (*Spigno Monferrato* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.015 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà, al confin con la Langa Astesan-a e con la Liguria, e sò teritòri a l'é formà da le colin-e àute ch'a marco la val ëd la Bormia, pì coltivà ant la part bassa e lassà a bòsch viaman ch'as avzin-a a l'Apenin Lìgure.

## Stòria
Dagià abità ant l'Età dël fer, coste bande a j'ero popolà da tribù ligurin-e dla branca djë *Statielli* e a l'han conossù un perìod ëd fioridura ant l'época roman-a, coma ch'a testimònio j'artrovament d'anscrission e àutr material archeològich. Le prime sorgiss ch'a documento l'esistensa dël pais a armonto a la sconda mità dël sécol ch'a fa X, quand ch'ël teritòri a fasìa part d'ën feod ëd la famija Aleràmica, passà peui ai marchèis ëd Ponson. Dël 4 ëd mars 991, Anselm - fieul d'Aleram - a fonda l'abassìa benedetin-a 'd San Quintin e a la buta sota la giurisdission dij vësco 'd Savon-a, për garantije pì indipendensa da lë vzin vëscovà d'Àich. Dël 1290 ël goern sël feod a passa sota al contròl ëd la Repùblica 'd Génoa, ch'a na conced torna l'investidura ai marchèis ëd Ponson. Antra 'l 1300 e 'l 1332, ël feod a l'é catà da jë sgnor Dël Carèt, ch'a saran ciamà sgnor dë Spign ma sempe sota al domìni dla Repùblica Genoèisa. Dël 1419 ij genoèis a passo tùit ij drit an sij teritòri dëdlà dij Giovo al Marcheisà ëd Monfrà, ma dël 1427 l'imperador Sigismond ëd Lussemborgh, an contrast coi marchèis ëd Monfrà, a arciama ij sò drit feodaj e nòmina vicari ël Duca 'd Milan Filip Maria Viscont, dont jë sgnor dë Spign a dovìo fè sarament ëd fidelità. Spign a resta për sécoj feod imperial, an echilibri antra jë sgnor locaj, ij marchèis ëd Monfrà, ël Ducà 'd Milan e peui dal Sinchsent ël Regn dë Spagna. Dël 1579 ël marchèis Tomà Dël Carèt a meur sensa fieuj e ël feod a passa prima al re Filip II dë Spagna, ch'a l'invest a Luis Asiné, novod ëd Tomà Dël Carèt. Dël 1615, ël re Filip III dë Spagna a fa vnì Marcheisà ël feod dë Spign. 

A l'inissi dël Setsent, l'imperator Carl VI d'Asborgh a ciama andaré ij drit sël feod e dël 1724 a lo vend a Vitòrio Medeo II ëd Savòja për 300.000 fiorin. Spign a intra parèj ant ël Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e a l'é a cap d'ën Mandament comprendent ëdcò Mavzin, Meiran-a, Monciar, Parèj (dal 1880) e Seiròle. Dal 1928 ël Comun ëd Merian-a a l'é ancorporà an col dë Spign, ma dël 1947 a ven torna dëstacà e oten soa autonomìa aministrativa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mauro Garbarino (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Scarmagn

**Scarmagn** (*Scarmagno* an italian) a l’é un comun ëd 787 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Pier Luigi Bot Sartor (dal 15/04/2008).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Gerald Ford

**Gerald Rudolph Ford Jr.** a l'era nassù a Omaha ij 14 ëd luj dël 1913 e a l'é mòrt a Los Angeles ij 26 dë dzèmber dël 2006.
A l'é stàit ël pressident ch'a fa 38 ëd jë Stat Unì d'América.
Ford a fasìa part dël Partì Republican.

A l'è stàit l'ùnich pressident nen elegiù dal pòpol: nominà vice-pressident ëd Richard Nixon ant ël 1973, a l'ha pijaje 'l pòst ij 9 d'agost 1974, an séguit dlë scàndol Watergate. Mach un mèis apress a l'intrà an vigor ëd sò incàrich, Ford a l'ha concedù la grassia pressidensial a sò predecessor Nixon, scanceland-je tute le pendense penaj për lòn che l'ex-pressident avìa podù fé d'ilegal.
Sò incàrich a l'è seguità fin-a al 1977. A le elession dël november 1976 a l'è stàit batù dal candidà democràtich Jimmy Carter.

Ford, Gerald
Joseph Fourier

Matemàtich.
**Jean-Baptiste Joseph Fourier** a l'era nassù a Auxerre ai 21 ëd mars dël 1768 e a l'é mòrt a Paris ai 16 ëd magg dël 1830.
Dël 1798 a l'é andaje dapress a Napoleon ant la campagna d'Egit; a l'é stàit goernador sivil d'Egit.
Peui con la restaurassion a l'é isolasse.

Fourier l'ha travajà ant l'anàlisi, ant la probabilità, ant la teorìa dj'eror e a l'ha elaborà na teorìa matemàtica dël calor.
Dël 1811 a l'ha arseivù ël grand premi dl'Academia dle Siense.
Dël 1822 a l'ha antroduvù la notassion dl'antëgral definì.

## A pòrto sò nòm
* Anàlisi 'd Fourier
* Fórmola d'anversion ëd Fourier
* Serie e coefissient ëd Fourier
* Trasformà 'd Fourier
* Università Joseph-Fourier ëd Grenoble

## Euvre prinsipaj
* Théorie analytique de la chaleur (1816)
* Analyse des équations déterminées (Paris, surtì dël 1831, apress la mòrt ëd l'autor)

Fourier, Joseph
Joseph Liouville

Matemàtich.
Nassù a Saint-Omer (Fransa), ël 24 ëd mars dël 1809 e mòrt a Paris l' 8 ëd stembèr dël 1882.

## A pòrto sò nòm
*Equassion ëd Liouville.
*Nùmer ëd Liouville.
*Teorema ëd Liouville an sle fonsion olomòrfe.
*Teorema ëd Liouville an sj'aplicassion ëd në spassi uclideo.
*Teorema ëd Liouville an sle còniche.

Liouville, Joseph
Ernst Zermelo

Matemàtich.
**Ernst Friedrich Ferdinand Zermelo** a l'era nassù a Berlin ël 27 ëd luj dël 1871 e a l'é mòrt a Freiburg im Breisgau ël 21 ëd magg dël 1953.
A l'é dzortut conossù për l'enonsià dl'assiòma ëd selession e l'assiomatisassion dla teorìa dj'ansem, ma a l'ha ëdcò travajà an d'àutri setor.
A l'era n'anlev ëd David Hilbert; soa dissertassion a tratava dël càlcol dle variassion e a l'ha scrivù ël prim artìcol an teorìa dij gieugh.
Dël 1904 a l'ha dimostrà che tut ansem a l'é bin ordinàbil.

## A pòrto sò nòm
*Teorema ëd Zermelo
*Teorìa dj'ansem ëd Zermelo
*Teorìa dj'ansem ëd Zermelo-Fraenkel

Zermelo, Ernst
Kurt Gödel

Matemàtich.
**Kurt Friedrich Gödel** a l'era nassù a Brünn, al di d'ancheuj Brno, ël 28 d'avril dël 1906 e a l'é mòrt a Princeton (Stat Unì) ël 14 ëd gené dël 1978.

Fin da cit Gödel a mostrava ëd talent për la siensa e la matemàtica, tant che ij sò a l'avìo stanomalo *der Herr Warum* (*monsù Përchè*).
A l'é laureasse dël 1929: an soa tesi a l'ha mostrà la completëssa dël càlcol dij predicà.

## A pòrto sò nòm
* Lema ëd condensassion ëd Gödel
* Nùmer ëd Gödel
* Operassion ëd Gödel
* Teorema d'incompletëssa ëd Gödel
* Teorema ëd completëssa ëd Gödel
* Teorema ëd forma normal ëd Gödel
* Teorema ëd Gödel
* Teorìa dj'ansem ëd Bernays-Gödel

Godel, Kurt
Pitàgora

**Pitàgora**, matemàtich e filòsof, a l'é motobin avosà, dzortut për soa scòla matemàtica.


### La vita
Pitàgora a l'é nassù ant l'ìsola ëd Samo ant ël 572 prima ëd Nosgnor e peui për ëd rason polìtiche a l'ha chità l'Asia minor.
A sarìa stàit anlev ëd Talete e ëd sò dissìpol Anassimandr.
A l'ha studià për un perìod an Egit, a sarìa stàit a Babilònia, e a la fin a l'ha tramudà a Croton, an Calabria, che antlora a l'era na colònia greca.
Ambelessì a l'é trovasse un patron, Milon, e a soa ca a l'ha fondà la sossietà dij pitagòrich.
A l'é mòrt ant ël 501 prima ëd Nosgnor.


### Ël pensé
Pitàgora a l'é nurisse dle teorìe sientìfiche ëd Talete, dzortut ëd soa concession dla geometrìa.
A pensava tut a fussa nùmer e a partagiava la matemàtica an quatr capitoj: aritmética, geometrìa, mùsica e astronomìa.
A l'ha dsernù quatr element: feu, eva, tèra e aria.

## A pòrto sò nòm

* Tàula pitagòrica.
* Terno pitagòrich.
* Teorema ëd Pitàgora (ch'a l'é la rason prinsipal ëd soa nomea al dì d'ancheuj).

Categorìa:Filòsof
Categorìa:Matemàtich dël VI sécol aGC
Branta bernicla

## Branta bernicla
### Descrission
La ***Branta bernicla*** (òca dla colan-a) a l'é la pì cita dle "òche nèire" (géner Branta). A l'é longa 55–65 cm, con n'vertura ëd 106–121 cm e un pèis fin a 2,2 kg. A smija a l'òca dël Canadà ma a l'é motobin pì cita e a l'ha la colan-a bianca an sël còl motobin pì cita . Ël còl e la testa a son nèir, ël pet a l'é nèir ëdcò chiel, la schin-a a l'é gris brun, la part sota la coa a l'é bianca e la coa a l'é nèira e curta (la pì curta an tra j'òche) . A l'ha tre sot-specie :
* **B. b. bernicla** (pet scur): Siberia, invern an Euròpa ossidental.
* **B. b. hrota** (pet ciàir): Canadà, Groenlandia, Svalbard.
* **B. b. nigricans** (nèira): Alaska, Siberia, invern an còsta dël Pacìfich.

### Ambient
A diferensa dj'àutre òche, a viv **an ambient marin**: estuari, lagun-e, baje e còste . A mangia dzortut **Zostera marina** (erba marin-a) e alghe . D'invern a peul andé ant ij camp coltivà, n'abitudin amprendùa ant j'ùltim agn . A fà 'l nil an sla tundra àrtica, an colònie cite.

### Distribussion
A nidìfica ant le region circumpolar (Siberia, Alaska, Canadà, Groenlandia, Svalbard) . A migra an sle còste dël **Mar dël Nòrd**, **Irlanda**, **Fransa**, **còsta atlàntica djë Stat Unì** e **Giapon** . An Italia e Piemont a l'é **motobin raira**: as vëdd mach për cas durant la migrassion. An Spagna a l'é invernanta ràira an sle còste atlàntiche .

### Status
La specie a l'é **Least Concern** (IUCN) . A l'é proteta da la Convension ëd Berna (Anes III) e da l'AEWA .
## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Branta bernicla*** Linneus, 1758

Categorìa:Branta
Categorìa:Òche
Clangula hyemalis

## Clangula hyemalis
### Descrission
La ***Clangula hyemalis*** (ania dla coa longa) a l'é na cita ania marin-a dla famija dj'Anatidae, l'ùnica specie dël géner *Clangula*. A l'ha un marcà dimorfism sessual, con livree stagionaj motobin complicà. A l'é longa 44-60 cm, ma ij mas-cc an invern a l'han doe piume sentraj dla coa motobin longhe (10-15 cm) ch'a-j dan na siluëtta caraterìstica . A peisa an tra 500 e 800 g .

Ël **mas-cc** an invern a l'ha la testa e 'l còl bianch, con na macia gris scur an sle ciafele e na larga banda nèira an sël pét; ël rest dël còrp a l'é bianch . An istà a l'é motobin sombr (brun scur), con na macia bianca dantorn a j'euj . La **fumela** a l'é brun sombra an sle part superior, pi ciàira sota, con la testa e 'l còl pì scur . Ij giovo a smijo a la fumela . Sò crij a l'é un "ou-ou-ou" fòrt e caraterìstich .

### Ambient
A viv ant l'Àrtich, ant le zòne costiere e ant la tundra, andoa a nidìfica an sle rive dij lagh e dle torbiere . D'invern a migra vers sud e as treuva an àut mar, an sle còste rocose e ant ij lagh intern, soens a granda distansa da la còsta . A mangia dzortut mòlusch, crostassé e inset aquàtich, che a cassa an tufand-se fin a 60 méter ëd profondità .

### Distribussion
A nidìfica ant le region àrtiche d'Euròpa, Asia e América dël Nòrd (Scandinavia, Russia, Alaska, Canadà) . A passa l'invern an sle còste dël Passìfich e dl'Atlàntich, fin-a a latitùdin pì basse (Giapon, còsta est djë Stat Unì, Euròpa ossidental) . An Italia a l'é 'n visitator ràir, con poche osservassion ant le lagune nòrd-adriàtiche e an sle còste . A l'é classificà **Vulneràbil** (VU) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Clangula hyemalis** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Clangula
Histrionicus histrionicus

## Histrionicus histrionicus
### Descrission
L’***Histrionicus histrionicus*** (ania arlechin) a l'é na cita ania marin-a, l'ùnica specie dël géner *Histrionicus*. A ciapa sò nòm da Arlechin (an fransèis *Arlequin*), për sò piumagi colorà. Ël **mas-cc** a l'é gris-bleu sombr, con ij fianch castan e 'd maciòte bianche e nèire an sla testa, an sël còl e an sël pét, che a-j dan n'aspet motobin arlechinà. An vòl a mostra në **specc** metalisà bleu e 'd bianch. A l'é longh 38-53 cm e a peisa anviron 600 g. La **fumela** a l'é brun sombr, con doe o tre maciòte bianche an sla testa, e a manca dël bianch an sj'ale. A viv an cobie monògame e a peul rivé a 12-14 agn.

### Ambient
D'istà a viv an sle corent frèide e leste dij torent e le cascà ant le montagne, dal livel dël mar fin a 3.352 méter. A nidìfica an sla tèra, stërmà ant la vegetassion davzin a l'eva, e a duverta 4-8 euv. D'invern a migra an sle còste rocose, andova as alimenta an novand për ciapé mòlusch, crostassé e inset aquàtich. A l'é un migrant a curta distansa.

### Distribussion
A l'ha n'areal disgiunt ant l'emisfer setentrional: a nidìfica an Islanda, Groenlandia, Canada e Stat Unì (nòrd-ossident e nòrd-est), e ant l'estrem orient dla Russia. A passa l'invern an sle còste dël Passìfich (fin al Giapon e a la Califòrnia) e dl'Atlàntich (fin al Long Island). A l'é **ràir** an Euròpa ossidental. La popolassion atlàntica a l'é an declin e a l'é considerà **an perìcol** për la perdita d'habitat (proget idroelétrich) e j'inquinament da petròli. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Histrionicus histrionicus*** Lesson, 1828

Categorìa:Histrionicus
Categorìa:Anie
Sterna hirundo

## Sterna hirundo
### Descrission
La ***Sterna hirundo*** (rondolin-a 'd mar) a l'é n'osel marin dla famija dij Laridae, un-a dle sterne pì comun-e d'Euròpa . A l'é longa 34-37 cm, con n'aliura ëd 70-80 cm e a peisa an tra 100 e 150 g . A l'ha 'l bech drit e a ponta, ross con la ponta nèira, le piòte reusa e la coa longa e ancreusament forcà . An **istà** (piumagi nussial), a l'ha la coron-a nèira, ël mantel gris ciàir e la part inferior bianca . An **invern**, la front a dventa bianca e 'l bech a ven scur . Ij giovo a l'han la part superior brunastra e la coa pì curta . Sò crij a l'é un "kree-arr" fòrt .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide costiere e interne: lagh, lagun-e, estuari, palud e risere . A nidìfica an colònie an sle spiagie sabiose, ant le dun-e e an sle rive d'ìsole . A fà 2-3 euv, che a cova për 21-25 di . A l'é **migrator** e a passa l'invern ant l'Àfrica e ant l'América dël Sud . A mangia dzortut pess, ciapà an picà ant l'eva .

### Distribussion
A l'é spantià an tut l'emisfer setentrional (Euròpa, Asia, América dël Nòrd). An Italia a l'é nidificant e migrant, con na popolassion stimà an 3.000-6.000 cobie, dzortut ant la Pian-a Padan-a (Delta dël Pò, Valli ëd Comacchio) e an Sardëgna. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Sterna hirundo** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Sterna
Sterna paradisaea

## Sterna paradisaea
### Descrission
La ***Sterna paradisaea*** (ròndola 'd mar àrtica) a l'é n'osel marìn dla famija dij Laridae, conossù për la migrassion pì longa dël regn animal. A l'ha na longhëssa ëd 28-39 cm, n'aliura ëd 65-77 cm e a peisa anviron 100 g . Ël bech a l'é ross viv, le piòte a son ross e curte . La testa a l'é nèira, le ciafele bianche, e 'l còrp a l'é gris ciàir . La coa a l'é ancreusament forcà . An invern, la front a dventa bianca e 'l bech e le piòte a ven-o nèir . Ij giovo a l'han ël bech e le piòte nèire, e j'ale con n'aspet a scaje . Sò crij a l'é un "krie-krie" strident .

### Ambient
A nidìfica an sle còste rocose e sabiose, ant le tundre e le zòne con vegetassion bassa, dle vire ant l'entrotèra . A viv an colònie gròsse, e a difend ël nil con agressività, an atacand ij predator (ors polar, volp) e j'uman . A mangia pess (aringhe) e crostassé, ciapà an picà ant l'eva .

### Distribussion
A nidìfica ant le region setentrionaj d'Euròpa, Asia e América dël Nòrd . A passa l'invern ant l'Antàrtide, an fasend un viage andé e torné d'anviron 70.000-90.000 km minca ann . La popolassion mondial a l'é stimà an 2 milion d'individaj, e a l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Sterna paradisaea*** Pontoppidan, 1763

Categorìa:Sterna
Hydroprogne tschegrava

## Hydroprogne tschegrava
### Descrission
L**'Hydroprogne tschegrava** (ancheuj classificà 'me ***Hydroprogne caspia***, sterna gròssa) a l'é 'l pì gròss ëd le rondolin-e 'd mar (sterne) . A l'é longa 48-60 cm, con n'aliura ëd 127-145 cm e a peisa an tra 530 e 780 g . La caraterìstica pì vistosa a l'é 'l **bech gròss e ross viv** (color coral), longh e robust . La testa a l'ha na caparucia nèira (an invern a peul avèj quaich piuma bianca an sla front), la part superior dël còrp a l'é gris ciàir e la part inferior, la coa e la gropera a son bianche . La part sota dj'ale a l'é bianca con la ponta nèira, bin vistosa an vòl . La coa a l'é pì curta e men forcà che cole dle sterne cite . Sò crij a l'é un raucc fòrt ch'a smija a col d'un airon .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide, sia costiere che interne: lagh, estuari, salin-e, marne e rive sabiose o fangose . A nidìfica an colònie an sle spiagie sabiose, ant le dun-e o an sle cite ìsole, an na depression dël teren . A mangia dzortut pess, ciapà an picà ant l'eva da autësse elevà, ma 'dcò inset, crostassé e, dle vire, euv e cit d'osej .

### Distribussion
A l'é spantià an tut ël mond (cosmopolita) ma con na distribussion a macia . As treuva an América dël Nòrd (ij Grand Lagh e le còste), an Euròpa (soratut ant ël Mar Bàltich e Mar Nèir), an Asia, an Àfrica e an Australasia . Le popolassion dël nòrd a son migratris . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Hydroprogne tschegrava*** Kaup, 1829

Categorìa:Hydroprogne
Sterna albifrons

## Sterna albifrons

**Órdin**:   Charadriiformes
**Famija**:  Sternidae
**Géner**:   Sterna 	





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... 
Al'é n'osel blanch.


### Ambient
Da finì.


### Distribussion
Da finì.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Sterna albifrons

Categorìa:Sterna
Gelochelidon nilotica

## Gelochelidon nilotica
### Descrission
La ***Gelochelidon nilotica*** (sterna piòte nèire) a l'é n'osel ëd la famija dij Laridae, caraterisà da 'n **bech curt e gròss** (ch'a smija a col dij gabian) e da le **piòte palmate nèire**. A l'é longa 35-42 cm, con n'aliura ëd 100-115 cm e a peisa an tra 150 e 250 g. La part superior dël còrp (mantel e ale) a l'é gris ciàir, la part inferior a l'é bianca. An **istà**, a l'ha na **caparucia nèira** ch'a quata la front, la coron-a e 'l cupiss. An **invern**,la caparucia a dëspariss e a-j resta na **mascra scura** dantorn a j'euj. Ij giovo a l'han le part superior brun-e con dë scaje ciàire. La coa a l'é curta e pòch forcà. A vòla con bàt d'ale përfond, ch'a-j dan n'andi da gabian. Sò crij a l'é un raucc "kak-kak" o "gaa-gaa", motobin diferent da col dj'àutre sterne.

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide d'eva bassa, sia dossa che salmastra: lagun-e, salin-e, estuari e risere. A diferensa dj'àutre sterne, a cassa **dzortut an sla tèra**, an voland bass an sle pasture e ij teren coltivà. A mangia gròss inset, ran-e, laserde, cit mamìfer, verm e, an pì cita quantità, pess. A nidìfica an colònie an sle rive sabiose o ant le cane, e a duverta 2-5 euv.

### Distribussion
A l'é spantià an tut ël mond (gavà l'Antàrtide), con na distribussion motobin framentà. A son arconossùe 5-6 sot-specie. An Euròpa a nidìfica ant la penìsola Ibérica, Fransa, Italia e Grecia. A l'é **migrator**: a passa l'invern ant l'Àfrica e ant l'Asia meridional. An Italia a nidìfica con na pcita popolassion an Emilia-Romagna, Pulìa, Sardëgna e Véneto (543-551 cobie dël 2002). La popolassion italian-a a l'é considerà **Quasi Mnassà** (NT). A l'é protegiù da la Diretiva Osèj (Anes I). A livel global a l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Gelochelidon nilotica*** Gmelin, JF, 1789

Categorìa:Gelochelidon
Haliaeetus albicilla

## Haliaeetus albicilla
### Descrission
L' **Haliaeetus albicilla**, ciamà comunement **àquila coa bianca**, a l'é un gròss rapinant dla famija dle Accipitridae. A l'ha un còrp possent, longh 70-90 cm, con n'overtura ch'a peul rivé a 2,5 méter. Le fumele a son ëd sòlit pì gròsse dij mas-cc. Ël piumagi dj'adult a l'é brun scur uniform, con la testa e 'l còl pì ciàir (color òcra), e la coa curta e bianca motobin caraterìstica. Ël bech a l'é gròss e giàun. Ij giovo a l'han un piumagi motobin pì scur, sensa la coa bianca, ch'a compariss mach a 5-6 agn. A l'é 'n volador poderos e as àussa con ëd sirconvolussion.

### Ambient
A l'ha pì car le còste marine, j'ëstuari, ij lagh gròss, ij fium ampi e le zone ùmide interior con d'erbo àut për fé 'l nil. A l'é un gran pëscador, ma a cassa 'dcò d'osej aquàtich, carn d'animaj mòrt (carognard) e 'd cit mamìfer. A cheuj ëd branch e a fà 'd nil motobin gròss e amponent, dzora a d'erbo àut ò dë scojere inacessìbij.

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa setentrional e oriental, Asia setentrional e sentral, fin a l'ìsola 'd Géussan (Giapon). An Euròpa a l'é stàita a arzigh dë sparission ma a l'é an richërsita grassie a 'd programa 'd protession. An Italia a l'é presente an pòchi cobie: ant ël Delta dël Po, ant le lagun-e adriàtiche e 'd recent arconquistà j'Alp orientaj e j'Apenin sentral. An Piemont a l'é rarìssima e a l'é stàita osservà mach an passant o durant la migrassion.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Haliaeetus albicilla*** Linneus, 1758

Categorìa:Haliaeetus
Haliaeetus leucoryphus

## Haliaeetus leucoryphus
### Descrission
L’**Haliaeetus leucoryphus** a l'é na gròssa àquila 'd mar, con un còrp longh 72–85 cm e n’overtura ëd 180–215 cm. La fumela, ch'a peul rivé a 3,7 kg, a l'é pì gròssa dël mas-cc . La testa, ël còl e 'l mantel a son ëd color sabia ciàir, ch'a smija a un "còl bianch". J'ale a son brun-e scure e 'l dors a l'é rossastr. La caraterìstica pì vistosa a l'é la **coa**楔形, nèira con na larga fassa bianca trasversal (ant ij giovo la coa a l'é tuta scura, ma j'ale a l'han doe gròsse macie bianche sota) . Ël bech a l'é nèir, j'euj e ij pé a son giàun . A l'é 'n rapinant motobin ciaramlos, con ëd vers raucc ch'as sento da lontan .

### Ambient
A viv davzin a j'evë dosse: lagh, fium, palud e risere, sia ant le pianure che ant l'auta montagna fin a 5.000 méter. As treuva ant le zòne sempie e ant le stëppe, ma sempre davzin a l'eva . A mangia dzortut pess gròss, ma 'dcò osej aquàtich (anie, òche, gru) e cit mamìfer. A l'é 'n predador motobin fòrt: a peul ciapé 'n pess ëd 6,5 kg, pì che sò pèis . A fà 'l nil an sj'erbo àut o, andova a-i n'é pa, an sle ròche o ant le cane .

### Distribussion
A viv an Asia sentral e meridional: Kazakhstan, Mongòlia, Cin-a, India setentrional, Bangladesh e Myanmar. Le popolassion dël nòrd a son migratris e a traverso l'Himalaya a pì che 6.000 méter për inverné an Asia dël Sud . A l'é **an perìcol d'estinsion** (Endangered): la popolassion mondial a l'é stimà an tra 1.000 e 2.500 adult. A l'é minassà da la dëstrussion dle palud, la mancansa 'd pess e ij travaj idroelétrich .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Haliaeetus leucoryphus*** Pallas, 1771

Categorìa:Haliaeetus
Falco eleonorae

## Falco eleonorae
### Descrission
Ël ***Falco eleonorae*** (farcon ëd la regin-a) a l'é un rapinant ëd dimension media, 36–42 cm, con n'aliura d'87–104 cm . A l'ha n'aspet sutil e elegant, con ale longhe e a ponta, e la coa longa . A esist an doe varietà 'd color: la **morfo ciaira** (la pì comun-a) a l'ha le part superior gris perla, la gola bianca, e le part inferior rossastre con dë strìe scure . La **morfo scura** a l'é tuta brun sombr, e da lontan a peul smijé nèira . Tùit e doi ij morf a l'han na linia ciàira sota j'ale . Ij mas-cc a peulo rivé a 350-390 g, le fumele a son pi gròsse, fin a 460 g . La caraterìstica pì amportanta ëd costa specie a l'é che **a fà ij cit a la fin dl'istà (agost-stèmber)**, an coincidensa con ël passagi dj'osèj migrator, dont as nuriss .

### Ambient
A viv an sle scojere e j'isole rocose, lontan da disturb, ant ël Mediterani e ant le Canarie . A cassa dzortut an sël mar e an sle zòne ùmide . D'invern a migra ant ël Madagascar e ant j' Ìsole Mascaren-e .

### Distribussion
A nidìfica an sj' ìsole dël Mediterani, dzortut an Grecia (doi ters dla popolassion mondial), Cipro, Spagna (Ìsole Baleari), Italia (Sardëgna, Sicilia), Croassia, Maròch e Algerìa . La colònia pì gròssa dël Mediterani ossidental a l'é a Dragonera (Ìsole Baleari) . A passa l'invern an Madagascar, con na part dla popolassion an Mozambich . La migrassion a traversa l'Africa an andand drinta (desert, foresta), nen mach arlongh la còsta com as chërdìa prima . La popolassion mondial a l'é stimà an 5.900-6.200 cobie . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Falco eleonorae*** Géné, 1839

Categorìa:Falco
Categorìa:Falcon
Jimmy Carter

**James Earl Carter** (mej conossù con ël nòm ëd **Jimmy**) a l'é nassù ël 1m d'otóber dël 1924 a Plains ant la Geòrgia e a l'é mòrt a Plains ij 29 dë dzèmber dël 2024, an na famija d'amprenditor agrìcoj.
A l'é stàit ël president ch'a fa 39 ëd jë Stat Unì d'América, dal gené 1977 al gené 1981.

Prima d'intré an polìtica col Partì Democràtich, Carter a l'era un produtor ëd bagigie. Nominà dël 1970 Governator dlë stat american dla Georgia (a lo restrà findi al 1975), dël novèmber 1976 a l'é riussì a vagné j'elession pressidensiaj contra ël candidà republican Gerald Ford.

A la pressidensa Carter as dev la distension vers ël moviment comunista antërnassional: a l'ha fàit an manera che ël Dipartiment dë Stat a deroghèissa ël McCarran Act, ch'a antërdisìa l'intrada dij comunista ant la nassion.

Antra ij sò dontré sucess antërnassionaj, prim antra tuti a l'é la signadura dj'Acòrd ëd Camp David ant ël 1979, për la pas tra Egit e Israel.
A venta peui sité ël diàlogh con l'Union Soviética an sj'arme stratégiche.
Tutun, ël perìod dla pressidensa ëd Jimmy Carter a l'ha vist vàire episòdi ch'a l'han marcà n'arbass ëd soa popolarità përsonal, ant un contest ëd pesanta recession conòmica. Ëd particolar arlevansa la crisi dla rivolussion iranian-a dël 1979, ch'a l'ha portà a la catura ëd 52 ostagi american ant l'ambassada american-a ëd Teheran.

Ant j'elession dël novèmber 1980 Carter a l'é stàit largament batù dal republican Ronald Reagan.

Apress la pressidensa, dël 1981 Jimmy Carter a l'ha constituì ël Carter Center, na fondassion ch'a l'ha partissipà a vàire inissiative për l'afermassion dij drit uman, për la promossion dla democrassìa e për l'antermediassion ant ij conflit internassionaj. Për costi mérit-sì dël 2002 Carter a l'é stàit ansignì col Premi Nobel për la Pas.
Jimmy Carter a l'é mort a Plains dël 29 dzàmber 2024.

## A pòrto sò nòm
*The Carter Center

Carter, Jimmy
Carter, Jimmy
Pòrte

**Pòrte** (*Porte* an italian, *La Porta* an ossitan) a l’é un comun ëd 1.089 abitant  dla provincia ëd Turin.
Ël nòm a ven da la posission geogràfica dël pais, ch'as treuva a le pòrte dla Val Chison.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Laura Zoggia (dal 28/05/2006).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Porte
Pramòl

**Pramòl** (*Pramollo* an italian, *Pramol* an ossitan) a l’é un comun ëd 248 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Andrea Garrone (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Sterna fuscata

## Sterna fuscata

**Órdin**:   Charadriiformes
**Famija**:  Sternidae
**Géner**:   Onychoprion	





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... 
A l'é n'osel migrateur.


### Ambient
A viv davzin al mar.



### Distribussion
As treuva an Àfrica e América.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Sterna fuscata

Categorìa:Sterna
Sterna sandvicensis

## Sterna sandvicensis
### Descrission
La **Sterna sandvicensis** (Sterna 'd Sandwich) a l'é n'osel marin dla famija dj**'Laridae**. A l'ha na dimension mesan-a (anviron 40 cm d'autëssa, con n'overtura d'ale d'85-95 cm). Ël piumagi nussial a l'ha la testa con na caplinëtta nèira, ël còrp bianch dzora e gris sota, e 'l bech longh e nèir con la ponta groson. Le piòte a son curte e nèire. A l'ha un vòl elegant e agil, e 'l cant a l'é un crij s-ciass e grignant "kirr-ik". A l'é motobin agressiv ant la difèisa dël nì e a fà 'd pichià fòrte contra j'intrus. Soa tàtica 'd pësca a l'é caraterìstica: as àussa an vòl e peui as campa ant l'eva për ciapé 'l pess.

### Ambient
La Sterna 'd Sandwich a viv an ambient **marin costé**, dzortut ant le **ìsole sabiose o ëd scojera**, le **spiage**, le **dun-e**. A nidìfica an colònie motobin numerose an sla sabia o ant le dun-e, fasend un possèt sempi. A l'é un migrator longa-distansa: dòp avèj nidificà an Euròpa, a vòla vers l'Àfrica meridional o l'América dël Sud për l'invern. A mangia dzortut **pess cit** e **crostacé**, ch'a pija campandse da 'n vòl àut.

### Distribussion
A nidìfica an **Euròpa** (dzortut ant ël **Mar dël Nòrd**, ël **Bàltich**, ël **Mediterani** e la còsta atlàntica), ant ël **nòrd d'Àfrica** e ant l**'Asia minor**. An Italia, a l'é present ant le colònie dla **Liguria**, dla **Toscan-a**, dla **Sardegna** e dël **Véneto**. A l'invern, a migra vers le **còste dl'Àfrica ossidental e meridional**, e 'dcò vers l**'América dël Sud**. Soa popolassion a l'é an diminussion an vàire region për la dëstrussion dj'ambient ëd nidificassion (spiage ocupà dal turism),  le përturbassion uman-e. A l'é classificà com na spece vulneràbil.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Sterna sandvicensis*** (Latham, 1787)
* [= *Thalasseus sandvicensis*]

Categorìa:Sterna
Rondisson

**Rondisson** (*Rondissone* an italian) a l’é un comun ëd 1.818 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franco Lomater (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
San Giòrs (TO)

**San Giòrs** o **San Giòrs Canavèis** (*San Giorgio Canavese* an italian) a l’é un comun ëd 2.663 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Leu d'anteresse
* Musé stòrich etnogràfich "Nossi Rais"
* Vila Roletti

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Guido Massimo Arri (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Sità gemelà
San Giòrs a l'é gemelà con:
*  Campello sul Clitunno, Italia

## Arferiment
San Fransesch

**San Fransesch** (*San Francesco al Campo* an italian) a l’é un comun ëd 4.826 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Stòria
San Fransesch a l'é dventà comun për sò cont ij 7 ëd gené dël 1694, an dëstacand-se da San Morissi.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Sergio Colombatto (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sanfransesch
Val ëd la Tor

**Val ëd la Tor** (*Val della Torre* an italian) a l’é un comun ëd 3.820 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Carlo Tappero (dal 2017).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Valedlator
Gavia immer

## Gavia immer
### Descrission
La ***Gavia immer*** (mergon) a l'é 'l pì gròss e pì pesant dle Gavia d'Euròpa, longa 73-88 cm, con n'aliura ëd 125-148 cm e a peisa an tra 3 e 6 kg . An **istà** (piumagi nussial), a l'ha la testa e 'l còl nèir con arfluss verd, la gola nèira con na **fassa bianca a strìe** an sël còl e na **gròssa macia bianca** an sla schin-a . La part inferior a l'é bianca, la part superior a l'é nèira con dë scaje bianche . An **invern** a l'é gris brun an sël dòrs, bianch sota, con na macia scura dantorn a j'euj . Ël bech a l'é robust e drit, nèir, le piòte a son nèire . Sò crij a l'é un "ooo-oo-ooo" fòrt, caraterìstich .

### Ambient
A nidìfica ant ij lagh d'eva dossa dle region setentrionaj, an Islanda, Groenlandia, Canada e Stat Unì . D'invern a migra vers le còste marin-e e as treuva an sle còste rocose, ant j'estuari e ij lagh intern . A mangia dzortut pess (fin a 50 cm), ciapà an tufand-se fin a 60 méter ëd profondità .

### Distribussion
A nidìfica ant l'América setentrional, an Islanda e an Groenlandia . A l'é 'n visitator ràir an Euròpa (Regn Unì, Irlanda, Norvegia) . An Italia a l'é 'n **visitator motobin ràir**, con poche osservassion . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Gavia immer* (Brunnich, 1764)

Categorìa:Gavia
Gavia adamsii

## Gavia adamsii
### Descrission
La ***Gavia adamsii*** (stròlaga bech giaun) a l'é la pì gròssa dle stròlaghe, con na longhëssa ëd 77-97 cm, n'aliura ëd 135-160 cm e un pèis ëd 4-6,4 kg . La caraterìstica pì evidenta a l'é 'l **bech gròss, color giaun o avòri**, ch'a smija legerment voltà an su . An **istà** (piumagi nussial) a l'ha la testa nèira con arfless viòla, un mantel a quadret nèir e bianch e na banda bianca an sël còl . An **invern** a l'é gris brun an sle part superior, con la gola e 'l còl bianch . A smija motobin a la stròlaga magior (*Gavia immer*), ma as arconòss për ël bech pì ciàir e, d'invern, për la tinta pì ciàira dël còl . Sò crij a l'é un lamentos motobin fòrt, pì gròss e pì raucc dël crij dla stròlaga magior .

### Ambient
A viv ant le region àrtiche e subàrtiche, dzortut ant la tundra. D'istà a nidìfica an sle rive dij lagh d'eva dossa e dij fium, ant le zòne pian-e e ùmide . A l'é 'n pëscador specialisà, as nuriss dzortut ëd pess, ma 'dcò ëd crostass, mòlusch e anélid . D'invern a migra vers le còste protegiùe dl'Océan Passìfich setentrional e dla Norvegia .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Àrtich dla Russia, dël Canadà e dl'Alaska . A passa l'invern an sle còste dël Passìfich setentrional (Giapon, Corea, còsta ossidental djë Stat Unì) e an sle còste dla Norvegia . A l'é 'n visitator ràir ant l'Euròpa, e an Italia a l'é stàita vëddùa mach quàich vira com assidental . A l'é classificà **Near Threatened** (NT) da l'IUCN për ël declin dle popolassion, dzortut për via dla cassa da part dle popolassion indìgene .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Gavia adamsii*** Gray, 1859

Categorìa:Gavia
Diomedea melanophris

## Diomedea melanophris
### Descrission
La *Thalassarche melanophris* (prima *Diomedea melanophris*) a l'é n'osel marin dla famija dij Diomedeid, un-a dle specie d'àlbatros pì spantià e comun-e . A l'é 'n gròss osel, longh 80-95 cm, con n'aliura ëd 200-240 cm e un pèis ëd 2,9-4,7 kg . A peul vive pì che 70 agn . La caraterìstica pì vistosa a l'é lë **dzorsign nèir** an sj'euj, ch'a-j dà 'l nòm, e 'l bech giàun-arancion con la ponta pi scura . L'adult a l'ha la schin-a e le part superior dj'ale gris scur, che a contrasto con ël grop e le part inferior bianche . La part sota dj'ale a l'é bianca con na bordura nèira larga e iregolar . Ij giovo a l'han ël bech gris e la testa grisa .

### Ambient
A viv ant l'Océan Austral, an sle còste rocose e an àut mar . A nidìfica an colònie gròsse an sle scojere, dzortut an sle pendiss cuverte d'erba . A mangia pess, calamar, crostassé e jë scàrich dij bastiment da pësca . A l'é 'n volador përfet e a séguita le nav për longhe distanse . A l'é 'l pì comun dj'albatros e col ch'a peul esse vëddù pì soens ant l'emisfer setentrional .

### Distribussion
A nidìfica an vàire ìsole dj'ocean antàrtich, dzortut ant j'Ìsole Falkland (399.416 cobie), ant l'Ìsole dla Geòrgia dël Sud e Sandwich dël Sud (74.296 cobie) e ant le Cile (122.000 cobie) . D'invern a së spantia për j'Ocean Austraj, e a peul rivé fin-a a le còste dël Brasil, dl'Argentina, dël Sudàfrica, dl'Australia e dla Neuva Zelanda . A l'é stàit vëddù 'dcò ant l'Océan Atlàntich setentrional, con d'esemplar ch'a l'han vivù për agn ant le colònie 'd Sola an Scòssia e ant j' Ìsole Faròe. A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN, ma a l'é mnassà da la pësca a tir.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Diomedea melanophris*** Temminck, 1828

Categorìa:Diomedea
Charadrius alexandrinus

## Charadrius alexandrinus

### Descrission
A l'é un cit osel da eva a gambe longhe. Normalment a fà 'l nil ant un cit përtus ant la sabia, giontandje cuchije, prëtte e tochet ëd bòsch. A fà tre euv. A mangia dle babòje e, arlongh le còste, ëdcò bëstiëtte da eva. 

### Ambient
A viv ant j'eve basse salà, lagh, linie 'd còsta con spiage larghe.

### Distribussion
La specie a migra, dzortut le popolassion dël nòrd. A càpita che a peussa passé l'invern arlongh le còste dël Mediterani.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Charadrius alexandrinus** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Charadrius
Pluvialis squatarola

## Pluvialis squatarola

### Descrission
A mangia dle babòje e, arlongh le còste, bës-cëtte e verm da eva, ch'a tira fòra da la pauta. A fà 'l nil ant na lingera depression ant ël teren, a-j gionta quaiche prëtte e un pòch ëd mofa, e a fà normalment quatr euv. Sò arciam a tre sìlabe as peul pa confondse: *tli-u-i*.

### Ambient
A fà 'l nil ant la tundra àrtica, ma as fà vëdde arlongh le còste, vzin a jë sboch dij fium.

### Distribussion

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Pluvialis squatarola** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Pluvialis
Arenaria interpres

## Arenaria interpres
### Descrission
L**'Arenaria interpres** (vira-pere) a l'é n'osel limìcol ëd la famija dij Scolopacidae, avosà për sò comportament caraterìstich ëd viré le pere për trové da mangé . A l'ha na longhëssa ëd 22-24 cm, n'aliura ëd 45-57 cm e un pèis ëd 85-190 g . Ël còrp a l'é robust e s-cet, con piòte curte e 'd color arancion viv, e 'n bech a forma 'd cun-i, legerment voltà an su . La livrea a smija a cola d' n'arlichein, con un piumagi motobin variàbil. An **istà** (piumagi nussial), le part superior a son castan rossastre con macie nèire, la testa bianca con dë strìe nèire, e 'l pét nèir . La **fumela** a l'é pì smòrta, con la testa pì strià . An **invern** a perd ël color ross e a l'ha le part superior gris brun-e e la testa scura con pòch bianch . An vòl, a mostra 'd disegn bianch motobin vistos an sj'ale, an sla schin-a e an sla coa .

### Ambient
A viv dzortut an sle còste, an ambient rocos o con pere, andoa a vira ij cit ghicio për ciapé j' invertebrà stërmà sota . As treuva 'dcò an sle spiage e ant j'estuari . Durant la migrassion, a peul capité 'd vëdd-lo ant le zòne ùmide interne . A l'é n'osel **gregari**, ch'a forma dë strop, soens ansema a d'àutri limìcoj . A mangia dzortut cit crostassé, molusch, inset e, a l'ocasion, ëdcò euv e carògne.

### Distribussion
A l'é na specie **migratris** ch'a nidìfica ant le region àrtiche (Alaska, Canadà, Groenlandia, Scandinavia e Russia) e a passa l'invern an sle còste 'd tut ël mond (Euròpa, Àfrica, Asia, Australia e América) . A l'é 'n visitator regolar ma pa tant comun an Italia, andoa as vëdd dzortut durant le migrassion e d'invern . A l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN e a l'é protegiù da la Diretiva Osej .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Arenaria interpres*** L., 1758

Categorìa:Arenaria
Calidris maritima

## Calidris maritima
### Descrission
Ël ***Calidris maritima*** (chichì violèt) a l'é un limìcol robust e curt, ëd la famija dij Scolopacidae. A l'é longh 19-22 cm, con n'aliura ëd 42-46 cm e a peisa an tra 50 e 105 g. La caraterìstica pì vistosa a son le **piòte curte e giàune viv**, e 'l **bech sutil, nèir con la base giàuna**.

Ël piumagi a l'é gris perla, ma con na frisa porpra o viòla (da sì ël nòm). La part superior a l'é motobin sombra, 'l pét a l'ha dle mace grise, e la pansa a l'é bianca. An **vòl**, a mostra le part sota dj'ale bianche ch'a contrasto con ël còrp sombr, na caraterìstica ùnica an tra ij piovan. Ij giovo a l'han le part superior pì macià e 'l pét pì strià.

### Ambient
A nidìfica ant la tundra àrtica e subàrtica dle còste dël Canadà, Groenlandia, Islanda, Svalbard e Scandinavia setentrional, e fin-a a la Siberia ossidental. A fà 'l nil an sla tèra, an sle ròche àute o ant le depression dël teren. A l'é **migrator** e a passa l'invern an sle còste rocose dl'Océan Atlàntich, dal South Carolina e Portugal setentrional fin-a a la Fransa e al Regn Unì. A preferiss ij leugh rocos, le darsen-e, le scojere e j'isolòt rocos, andoa a mangia mòlusch, crostassé e inset. A l'é **gregari** d'invern, an formand cit ëstrop, soens ansema a le viratòire.

### Distribussion
A l'ha na distribussion àrtica e atlàntica. A son arconossùe doe sot-specie. La popolassion mondial a l'é motobin gròssa e a l'é classificà "Arzigh Mìnim" (LC) da l'IUCN. A l'é protegiù da la Convension ëd Berna e da l'AEWA. An Italia a l'é 'n **visitator rarìssim**, vëddù mach quàich vira an invern, dzortut ant j' Alp e ant le valade pì càude.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Calidris maritima*** Brünnich, 1764

Categorìa:Calidris