open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pinicola enucleator

## Pinicola enucleator
### Descrission
Ël ***Pinicola enucleator*** a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Fringillidae, un-a dle pì gròsse dël géner . A l'é longh 20-25 cm, con n'aliura ëd 33-37 cm e a peisa an tra 50 e 70 g . Ël **mas-cc** a l'ha la testa, la schin-a e la part inferior 'd color ross groson (da sò nòm), j'ale nèire con doe bande bianche . La **fumela** a l'ha la testa e la part superior gris giaunastre, la part inferior grisastre . Ël bech a l'é curt e robust . Ij giovo a smijo a la fumela . Sò crij a l'é un "clee-ip" fòrt .

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd conìfere (pin, sapin) e mës-cià dle region setentrionaj e montagnose, da 1.500 a 2.500 méter . A l'é **sedentari** e a fà dë spostament iregolar a sconda dla disponibilità d'aliment (smens ëd conìfere) . A mangia dzortut smens, but e gëmme dle conìfere, e d'istà 'dcò inset . A fà 'l nil an sj'erbo e a duverta 3-5 euv .

### Distribussion
A nidìfica ant le region setentrionaj dl'Euròpa, dl'Asia e dl'América dël Nòrd (Scandinavia, Russia, Siberia, Alaska, Canadà) . A l'é 'n visitator ràir ant l'Euròpa sentral e meridional . An Italia a l'é stàit osservà për la prima vira dël 1987 an Piemont (Val d'Aosta) e peui an sj'Alp e ant ij Apenin . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

**Pinicola enucleator** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Pinicola
Pyrrhula pyrrhula

## Pyrrhula pyrrhula
### Descrission
Ël ***Pyrrhula pyrrhula*** (cardinal) a l'é n'osel passariform ëd la famija dij Fringillidae, arconossìbil për sò aspet ùnich e 'l marcà dimorfism sessual . A l'é cit e tòst, longh 14-16 cm, con un pèis d'anviron 21-27 g e un'avertura dj'ale ëd 22-29 cm . A l'ha un **bech curt, nèir e gròss**, e na **calòta nèira** ch'a-j quata la front e la coron-a.

Ël **mas-cc** a l'ha le part superior (mantel e schin-a) gris perla, le part inferior (pét e pansa) 'd color ross viv o rossastr . Le ciafele e la gola a son rossastre, j'ale a son nèire con na banda bianca caraterìstica, la coa a l'é nèira, e la gropera a l'é bianca . La **fumela** a l'é pì smòrta, con le part superior gris brun-e, le part inferior gris brun-e (nopà che rosse) e la schin-a baròssa . Ij giovo a smijo a la fumela ma a l'han la calòta 'd color gris brun . Sò crij a l'é un subi mòl e malincònich, un "djü" o "deu deu" ch'as sent da lontan .

### Ambient
A viv ant ij bòsch, dzortut ëd conìfere (ma 'dcò mës-cià) e ant le zòne montagnose, da 1.000 a 2.000 méter . A frequenta 'dcò ij parch, ij giardin e ij fruté . A l'é **sedentari**, ma a peul fé djë spostament për trové da mangé. A mangia dzortut smens, gale, e dle vire inset . A l'é motobin **tìmid** e a stà stërmà ant la vegetassion; as treuva soens an cobia o an cite famije .

### Distribussion
A l'é spantià an tuta l'Euròpa e l'Asia setentrional . A son arconossùe des sot-specie, an tra le quaj la nominal (*P. p. pyrrhula*) an Euròpa setentrional e oriental, e la *P. p. europaea* an Euròpa ossidental (Fransa, Gërmania) . An Italia a l'é present dzortut an sj'Alp e j'Apenin setentrionaj e sentraj, con na popolassion stimà d'apopré 10.000-30.000 cobie . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Pyrrhula pyrrhula*** L., 1758

Categorìa:Pyrrhula
Acanthis flammea flammea

## Acanthis flammea flammea
### Descrission
L**'Acanthis flammea flammea** (lucherin ross) a l'é na sot-specie dël lucherin (*Acanthis flammea*), n'osel passeriform ëd la famija dij Fringillidae, caraterisà da la **calòta rossa** (da sò nòm). A l'é cit, longh 12-13,5 cm, con un pèis d'apopré 12-16 g . Ël piumagi dël mas-cc a l'ha la part superior brun strià, la gola e 'l pét rosà, e na **calòta rossa** an sla testa . La fumela a l'ha la calòta rossa pì cita o assenta, e 'l pét men rosà . J'ale a son brun-e con dle bande ciàire . Sò crij a l'é un "tche-tche" o "kik-kik" .

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd conìfere e mës-cià, ant le zòne con busson (biole), ant le region setentrionaj e montagnose . A l'é **migrator**. A forma dë strop, soens ansema a d'àutri fringìlidi . A mangia dzortut smens (surtut ëd biole), ma 'dcò inset .

### Distribussion
La sot-specie nominal *A. f. flammea* a nidìfica ant le region setentrionaj d'Euròpa e dl'Asia, da la Scandinavia e la Russia fin-a a la Siberia . A passa l'invern pì a sud, fin-a ant l'Euròpa sentral e meridional . An Italia a l'é 'n visitator invernal ràir, ma a peul vëddse ant le zòne setentrionaj . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Acanthis flammea flammea***

Categorìa:Acanthis
Acanthis flammea cabaret

## Acanthis flammea cabaret

### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: ... 
L**'Acanthis flammea cabaret** a l'é un cit osel.
A l'é na sotspece ëd Acanthis flammea.

### Ambient
Da finì.

### Distribussion
Da finì.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* Acanthis flammea cabaret

Categorìa:Acanthis
Serinus citrinella

## Serinus citrinella
### Descrission
Ël ***Serinus citrinella*** (canarin ëd montagna) a l'é n'osel passeriform ëd la famija dij Fringillidae, parent dël canarin doméstich . A l'é longh 11-12 cm, con n'aliura ëd 20-23 cm e a peisa an tra 10 e 15 g . Ël **mas-cc** a l'ha la testa, la gola e la part superior dël còrp d'un color giàun viv, la schin-a vërda, e j'ale nèire con doe bande giàune . La **fumela** a l'é pì smòrta, con la testa gris giaunastra e le part inferior strià . Ij giovo a smijo a la fumela . Sò crij a l'é un "tsii" o "tirr" sutil .

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd conìfere (pin, sapin) e mës-cià dle montagne, da 800 a 2.200 méter . A l'é **sedentari**, ma a peul fé dë spostament autitudinaj d'invern . A mangia dzortut smens ëd conìfere, ma 'dcò inset . A fà 'l nil an sj'erbo e a duverta 3-5 euv .

### Distribussion
A l'é endémich dle montagne d'Euròpa sentral e meridional: Alp, Pirené, Apenin sentraj . An Italia a l'é present an sj'Alp e an sj'Apenin sentraj (Abruss, Majela) . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Serinus citrinella*** Pallas, 1764

Categorìa:Serinus
Categorìa:Vërzlin
Emberiza rustica

## Emberiza rustica

### Descrission
A mangia dle smens nen tròp dure e d'autr material vegetal, e peui dle babòje quand a anleva ij cit. A fà 'l nil ant ij busson bass, con dle busche d'erba sëcca, sensa soagnelo tròp. Normalment a fà quatr euv.

### Ambient
A viv ant le foreste 'd conìfere dl'Europa setentrional, vzin a dij cors d'eva.

### Distribussion
A vin an Europa e Asia setentrionaj.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Emberiza rustica* (Pallas, 1776)

Categorìa:Emberiza
Emberiza aureola

## Emberiza aureola
### Descrission
L**'Emberiza aureola** a l'é n'osel passeriform ëd la famija dj'Emberizidae, un-a dle specie pì mnassà dël mond . A l'é cit e robust, longh 14-16 cm e dël pèis ëd 20-26 g . La caraterìstica pì vistosa dël **mas-cc** an livrea nussial a l'é 'l **pét e la pansa giaun limon** viv, na **macìa nèira an sla facia** e na **banda castan-a** trasversal an sël pét . La testa a l'é sombra con na linia ciàira . La **fumela** a l'é pì smòrta, con la part superior brun-a strià, le part inferior giàunastre strià, e un dzorsign ciàir .

### Ambient
A viv ant le zòne ùmide duverte con vegetassion bassa, com ij pra, le pasture, le risere e le bussonà . A nidìfica ant le foreste boreaj, la taiga e le val ùmide dla tundra . A mangia dzortut smens e, durant la riprodussion, inset .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Euròpa setentrional (Finlandia) e ant l'Asia (da j'Ural a la Kamchatka, Giapon) . A migra vers l'Asia sud-oriental (India, Indocin-a, Cin-a meridional) për l'invern . La specie a l'é **an perìcol crìtich d'estinsion** (CR) da l'IUCN për la cassa abusiva durant la migrassion an Cin-a . Ant j'ùltim 30 agn, la popolassion a l'é calà dël 90% .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Emberiza aureola*** Pallas, 1773

Categorìa:Emberiza
Paul Verlaine

Poeta.
A l'era nassù a Metz ij 30 ëd mars dël 1844; a l'é mòrt a Paris j'8 ëd gené dël 1896.

## Euvre
* *Poèmes saturniens* (1866)
* *Les Amies* (1867)
* *Fêtes galantes* (1869)
* *La Bonne Chanson* (1870) 
* *Romances sans paroles* (1874)
* *Sagesse* (1880)
* *Jadis et naguère* (1884)
* *Amour* (1888)
* *Parallèlement* (1889)
* *Dédicaces* (1890)
* *Femmes* (1890)
* *Après trois ans* (1865)
* *Hombres* (1891)
* *Bonheur* (1891)
* *Chansons pour elle* (1891)
* *Liturgies intimes* (1892)
* *Élégies* (1893)
* *Odes en son honneur* (1893)
* *Dans les limbes* (1894)
* *Épigrammes* (1894)
* *Chair* (1896)
* *Invectives* (1896)
* *Biblio-sonnets* (1913)
* *Œuvres oubliées* (1926-1929)

Verlaine, Paul
Verlaine, Paul
Giovanni Bono

**Giovanni Bono** a l'era ën poeta e në scritor ëd teatro.
Ëd rèis canavzan-e, a l'era nassù a Turin ij 13 ëd gené dël 1901.
A l'é stàit un-a dle figure pì importante dla Companìa dij Brandé.
A l'é mòrt a Turin ij 19 ëd giugn dël 1982.

## Euvre
**Rime care, rime dosse* (cudì da Milo Bré, 1979)

### Comedie
**La mia portiera*
**Maròda*
**Na tassa 'd cafè* (1931, comedia an n'at, arpresentà ai 12 ëd mars 1932 ant un teatro an cors Moncalé 18 a Turin)
**L'òsto e ij pelegrin*

Bono, Giovanni
Bono, Giovanni
Bono, Giovanni
La Stampa

**La Stampa** a l'é 'n giornal cotidian ëd Turin.
A l'era stàit fondà con ël nòm ëd *Gazzetta Piemontese*, dont ël prim nùmer a l'era surtì ij 9 ëd fërvé dël 1867 da la stamparìa Casimiro Favale ëd contrà Dòira Gròssa (ancheuj contrà Garibaldi).
Daj 30 ëd mars dël 1895 a l'é dventà *La Stampa*. A costava 5 centésim ëd lira. Sò prim diretor a l'é stàit Alfredo Frassati.
Fin-a a la Liberassion a surtìa con ël mòt *Frangar non flectar* davzin a l'antestassion.
A stampa pì che 300.000 còpie al di e a l'é 'l ters cotidian italian, dòp ël Corriere della Sera e la Repubblica.
Sò diretor a l'é Maurizio Molinari.

## Curiosità
A l'é cominament ciamaja daj Piemontèis "La Busiarda", ma a l'é cataja l'istess.

## Anliure esterne
Sit internet

La stampa
Categorìa:Turin
Malgass

Ël **malgass** (*malagasy*) a l'é la lenga offissial dël Madagascar.
Soa grafìa a deuvra l'alfabet latin, adossion decretà dël 1818 dal re Radama I.

Categorìa:Lenghe
Bagna

Ant la cusin-a piemontèisa a-i é na gran varietà ëd **bagne** e **bagnet**. La bagna pì veja a l’é belfé che a sia cola dl’aròst (ò pura dël brasà). Da cola bagna-lì a peul esse che a rivo j’espression *gavesse da ‘nt la bagna* ò pura *esse ant la bagna*. Butand an consideran che ant l’aròst la bagna a l’é cola che pì a la fris coste espression-sì a l’avrìo sò sust.

Le bagne a son nen n’esclusiva dla cusin-a piemontèisa, ma pitòst na tradission ëd tut l’arch alpin, da la fondùa a la borghignon a le varie fondùe ëd formagg e a la bagna càuda. Ëdcò la cusin-a dj’àotre bande dj’Alp a l’ha soa bela scòrta ëd bagne, da la majones che a conosso an tut ël mond a l’aïoli (na mayones con l’aj andrinta) che a resta pì tìpica dël Nissard, e a la sàussa tàrtara svìssera (n’àotra majones con andrinta dle grumele ëd cocómer e povron e na frisa ‘d formagg fondù).

Ant la tradission piemontèisa bagne e bagnet a son na component fondamental dël mangé ëd carn, ma ëdcò ëd vàire antipast ëd formagg e vërdura. Ën vorend as podrìo consideresse coma dle sòrt ëd bagne ëdcò carpion e gelatin-a. 

Categorìa:Bagne piemontèise
Crèn a la piemontèisa

Un-a dle bagne pì veje dla cusin-a piemontèisa, al dì d’ancheuj bele che a brus d’esse dësmentià. An contratendensa con la cusin-a ëd tut ël mond (dzortut cola slava) ël **crèn a la piemontèisa** a l’ha un gust motobin dlicà. Për sòlit as mangia col bujì.

Ingredient :
*Na rèis ëd crèn
*Bròd
*Asil ëd vin bianch

La rèis a venta pistela ò pura gratela, peui as fa cheuse na desen-a ëd minute ansima al bròd e a l’asil, che parèj as dësbela fin-a a vnì coma na crema. Le dòse a van a gust, pì che i lo cheuse e pì che vòstr crèn av resta dlicà.

La prima mension dl’arseta a l’é ëd Tòni Guaineri, dël 1525. L’original latin a dis: *Radix raffani silvestris pistata cum aceto atque cum carnium brodium distemperata est sapor optimus, appetitum mortuum mirabiliter suscitans*. Antlora a pistavo mach tut a frèid, e parej sta bagna a la restava motobin pì fòrta che nen al dì d’ancheuj.

## Crèn dël Vialardi
Ant ël 1854 Gioanin Vialardi a pùblica soa variant përsonal dl’arseta. Miraco a l’é cola pì dlicà ëd tute, coma dël rest un a peul bin spitesse dal cusiné dël Rè.

Ingredient:
*Na réis frësca ëd crèn
*20 grama ëd farin-a bianca
*Butir
*Mes lìter ëd làit grass
*Fior dël làit
*Sal e pèiver

Graté e peui ciapolé fin-a fin-a la rèis ëd crèn. Ant na cassaròla fé fricocé la farin-a con na frisa ëd butir, ma sensa pa che a la riva a doré. Gionté dosman ël làit për pa fé ëd grumele, e andrinta a sossì fé cheuse ël crèn për tre quart d’ora. Passé la bagna a la siassa, e se a la resta anco’ tròp saorìa gionteje dla fior ëd làit. Condì con sal e pèiver e servila bin càoda për ël bujì. 

Categorìa:Bagne piemontèise
Bagna dij bonòm

Dla **Bagna dij bonòm** as treuva mension an doe publicassion dla sconda mità dël ‘700. Le doe version a son d’aotut diferente antra lor, ma a dan l’idèja ëd lòn che a dovìa esse la cusin-a popolar ëd coj temp-là. 

Ël nòm a smija esse pì n’andicassion ëd cusin-a campagnin-a për jë sgnor che a lesìo che nen un nòm për da bon, lòn che a spiegherìa ëdcò codì che le doe version a sio nen tant parente antra lor. Belavans a-i é pa gnun-a indicassion dla proveniensa regional (sempe che peui a fusso nen dj’arsete anventà ‘d pianta da j’autor).

## «Ël cusiné piemontèis» dël 1766
Costa version-sì as peul disse che a resta la granda dla Bagna càuda. 
Ingredient:
*N’anciova sota sal
*Na fiosca d’aj
*Panpist
*Bròd ò pura bagna dl’aròst
*Butir
*Euli d’oliva

Polidé l’anciova, ciapolé l’aj e buteje a fricocé ansema a euli e butir ant na cassaròla bin càoda, fin-a che l’aj a ven dorà. Gionteje ël pan-pist bagnà ant ël bròd e lassé che as suva për pijé consistensa dëmentrè che i tóire për mës-cé tut da bin. 

As peul dovresse al pòst dla bagnacàoda për fé l’antipast ëd povron, ò pura coma condiment për la verdura crùva.

## «La cusinera piemontèisa» dël 1771
Ingredient:
*Na siola
*Dontre siolòt
*Dontre rocambol (ël manual a spiega che a sarìo dle verdure ch’a rivo da ‘nt la Spagna e ch’a-j ësmijo a djë siolòt ma ant la literatura a-i é gnun-a àotra mension dë sti rocambol; a dovrìo esse na varietà d'aj, l'ansidit *aj roman*)
*Chèich fisca d’aj
*Un bicer ëd vin nèir bojù
*Un limon
*Sal e pèiver

Pisté (al dì d’ancheuj miraco a ven pì belfé ciapolé fin) siola, siolòt e aj. Gionteje na stissa d’eva e ël bicer ëd vin bin càod. Salé, gionteje ël giuss ëd limon e passé a la siassa. Gionté ëd pèiver fin ch’av pias e i peule serve la bagna.

Belavans ël lìber a buta pa gnun-a indicassion ëd lòn che për sòlit a la compagnèissa.

Categorìa:Bagne piemontèise
Abassìa dla Novalèisa

Ël **monasté dla Novalèisa** a l'é ën monasté ant la comun-a ëd Novalèisa.
A l'é stàit fondà an comba Cenischia ij 30 ëd gené dël 726 da Abon, governador ëd Susa e dla Morian-a, autorisà da Teodorich IV, re dij Franch, otnù ël consens dël vësco ëd Roma, dël clero ëd Susa e dla Morian-a e dël vësco Walchunus, an onor dij sant Pé e Andrea, sota la régola ëd san Benedet.
A restava un leu d'arpar për ij viagiator ch'a passavo ël Monsnis.
Ël prim abà, nominà da Abon, a l'é stàit Godon.

La Novalèisa a l'é stàita ël sènter religios e coltural prinsipal ëd Piemont ant l'età 'd mes.
A l'é rivà al cò 'd sò splendor ai temp dl'abà Eldrà.

Dël 906 a l'é stàita depredà dai sarasin e peui a l'han arcostruila.

## Galerìa ëd foto

Abbazia Novalesa 002.JPG|faciada dla Cesa
Abbazia Novalesa 003.JPG|Chiostro
Abbazia di Novalesa cappella SEldrado.JPG|La capela ëd Sant Eldrà
Abbazia di Novalesa cappella SMaria.JPG|Capela 'd Santa Maria
Abbazia di Novalesa cappella SMichele.JPG|Capela 'd San Michel
Abbazia di Novalesa cappella SSalvatore.JPG|Capela S.S.Salvatore


Categorìa:CristianésimCristianésim an Piemont
Cristianésim an Piemont
Categorìa:Piemont àut medioeval
Novalèisa

**Novalèisa** (*Novalesa* an italian; *Nonalésa* an franch-provensal) a l’é un comun ëd 554 abitant ëd la provincia ëd Turin.

A l'è arnomà për la soa abassìa, un-a dle pì importante ëd la region ant l'Età ëd mes.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Piera Conca (dal 2018).

## Sità gemelà

Novalèisa a l'é gemelà con:
*  Le Monêtier-les-Bains, Fransa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Novaleisa
Monede Euro ëd l'Italia

Le monede Euro ëd l'Italia a mostro eut dissègn divers dissegnà da eut artist diferent. Ij soget a son stàit soasì da j'italian, ch'a l'han votà ant na trasmission dla television pùblica ij dissègn ch'a i piasìo ëd pì. Mach la moneda da 1 euro a l'è stàita nen votà: ël tema ëd l'Òm ëd Vitruvio ëd Leonardo da Vinci a l'era stàit fortement vorsù da Carlo Azeglio Ciampi (che aj temp a l'era Ministr dl'Economìa) përché a dëvìa rapresenté l'ideja arnassimental ëd l'òm coma mzura ëd tut lòn ch'a-i è.

Ij soget ëd le monede a son elencà sì-sota:

* Moneda da 2 euro: Ritrat ëd Dante Alighieri ëd Raffaello Sanzio
* Moneda da 1 euro: L'Òm ëd Vitruvio ëd Leonardo da Vinci
* Moneda da 50 centésim: Stàtua ëd l'imperator roman March Auréli a caval
* Moneda da 20 centésim: "Forme ùniche ëd la continuità ant lë spassi" ëd Umberto Boccioni
* Moneda da 10 centésim: "La nàssita ëd Vënner" ëd Sandro Botticelli
* Moneda da 5 centésim: Ël Colossé a Roma
* Moneda da 2 centésim: La Mòle Antonelian-a ëd Turin
* Moneda da 1 centésim: Castel dël Mont d'Andria 
Tuti ij taj a inserisso ëdcò le dódes stèile sìmbol ëd l'Euròpa e l'ann dël cònio.

## Monede comemorative da 2 euro

L'Italia a l'ha emëttù tre monede comemorative da 2 euro ant j'agn 2004, 2005 e 2006. 
La moneda dël 2004 a celebra ij 50 agn dël "World Food Programme" (Programa Mondial për l'Alimentassion), branca ëd l'ONU con sede a Roma, un dij pì grand burò umanitari dël mond. A rapresenta n'imàgin dël pianeta dal qual as diparto tre spì ëd forment, ëd melia e ëd ris, ij tre aliment basilar pì dovrà an sla Tera. La moneda dël 2005 a celebra ël prim aniversari dla signadura dla Costitussion Europenga e a mostra Euròpa e un tòr, arfasendse a la mitologìa dla Grecia antica. La moneda dël 2006 a celebra ij Gieugh Olìmpich Invernaj nùmer XX ëd Turin. A mostra në siador e l'imàgin ëd la Mòle Antonelian-a, sìmbol ëd la sità.


Image:2_euro_olimp_2006_it.jpg|**2 euro comemorativ, 2006**


Dël 2007 l'Italia, tanme tut j'àutri Stat ëd l'Union, a l'ha emëttù la moneda comemorativa pëe ij 50 agn ëd la signadura dij Tratà ëd Roma, ch'a l'han sancì la nàssita dla futura Comunità Europenga.



Italia
Categorìa:Italia
Monede Euro dla Slovenia

La Slovenia a l'ha ancaminà a dovré l'euro ël 1 gené 2007. Soe monede a mostro eut dissègn divers dissegnà da Miljenko Licul, Maja Licul e Janez Boljka. 

Ij soget ëd le monede a son elencà sì-sota:

* Moneda da 2 euro: Lë scritor France Prešeren e un dij vers ëd la Zdravljica (l'inn nassional sloven)
* Moneda da 1 euro: Lë scritor Primož Trubar e la scrita "Stati inu obstati" (aussese ed esiste)
* Moneda da 50 centésim: Ël mont Triglav, la costellassion dël Càncher (la Slovenia a l'ha vagnà soa indipendensa sota cost segn zodiacal-sì) e l'inscrission "Oj Triglav, moj dom" (Triglav, cà mia)
* Moneda da 20 centésim: Na cobia ëd cavaj ëd rassa lipissan-a
* Moneda da 10 centésim: Ël proget dl'architet Jože Plečnik për ël palass dël Parlament Nassional con l'inscrission "Katedrala svobode" (Catedral ëd libertà)
* Moneda da 5 centésim: N'imàgin d'un quader ëd Ivan Grohar ch'a mostra n'òm ch'a sëmna dle stèile
* Moneda da 2 centésim: La Ròca dël Prinsi, andova a l'avìo soa sede ij Duch ëd Carinsia
* Moneda da 1 centésim: Na sicògna

Tuti ij taj a inserisso ëdcò le dódes stèile sìmbol ëd l'Euròpa, la scrita SLOVENIJA e l'ann dël cònio.





## Monede comemorative da 2 euro

Dël 2007 la Slovenia, tanme tut j'àutri Stat ëd l'Union, a l'ha emëttù la moneda comemorativa pëe ij 50 agn ëd la signadura dij Tratà ëd Roma, ch'a l'han sancì la nàssita dla futura Comunità Europenga.



Dël 2008 la Slovenia a l'ha cò emëttù na moneda comemorativa da 2 euro ch'a sélebra ij 500 agn da la nàssita dlë scritor sloven Primož Trubar.



Slovenia
Categorìa:Slovenia
Bagnet verd

Ansema al bagnet ross, ël **Bagnet verd** a l’é un dij component pì sclint dla tàola piemontèisa. As fa an vàire version, a sconda che as trata dël Bagnet verd catòlich, ò pura ëd col bagnet che as gionta a cheich-còs d’àotr për felo *al verd*.

## Bagnet verd
Ingredient:
*Dontre grampà ëd panensëmmol
*5 anciove sota sal che polidà a fan na desen-a ëd filet (na vira a në butavo mach 5 ò 6, ma na vira j’anciove a savìo d’anciova)
*Na desen-a ëd càperi
*Na grampà ëd ghërsin vej (a va bin ëdcò dël pan vej, se i l’eve nen ëd ghërsin sotman)
*Asil ëd vin nèir
*Na mesa fiosca d’aj
*Mes ëspagnolin
*2 euv dur
*Euli d’oliva

As pocio ij ghërsin andrinta a l’asil an manera che a ven-o motobin mojà. Ëd j’euv as pijo mach ij doj ross (për nen campeje via ij doj bianch dur ch'a resto as peulo dovresse për fé j’euv a la bela rosin, che tant quand as pronto a ven sempe pì ëd pijn che nen ëd bianch). 

As ciapola tut fin-a fé vnì fòra na crema vërda fin-a fin-a, che as buta andrinta a na cita bornija. As gionta dosman dl’euli e as toira fin-a che a ven lìquid ma nen esagerà. A fa nen da manca dë gionté dl’euli për coaté ël bagnet, che tant pen-a che as lassa daspërchiel ël ciapolà as seta e a-i resta sempe un bon mes centim d’euli da dzora che a fa da nata e a lassa nen passé l’aria. As lassa mitoné almanch dontre dì al frèid, ma avend pressa a basta bele mach un dì sol fòra frigo. 

Për sòlit as mangia ansema al bujì, ma a l’é motobin galup ëdcò daspërchiel ant sël pan ò pura ansima a le patate bojìe. 

## Ël verd

Ël verd as dòvra për fé la *lenga al verd*, j’*anciove al verd* e ij *tomin verd*, e as peul dovresse për mila àotre arsete dla midema sòrt. 

Ingredient:
*Dontre grampà ëd panensëmmol
*Na desen-a ëd càperi
*Na fiosca d’aj
*Mes ëspagnolin
*Na mesa siola
*Un cuciar d’asil ëd vin nèir
*Euli d’oliva

As ciapola tut fin-a fé vnì fòra na crema vërda, che a peul esse na frisa pì grosseura che nen cola dël bagnèt catòlich. An tute le manere, le grumele a dovrìo nen esse pì gròsse che 1 milim. Fàita la crema as gionta l’asil e na frisa d’euli përchè a resta pì belfé spatela ansima a ij tomin ò a la lenga. Se a fasèissa mai dë manca dë gionté anco’ dl’euli as fa sempe an temp a giontejlo bele che a travaj finì. 

Ëdcò le ròbe *al verd* a l’han dë manca dë mitonesse chèich dì për fé che ij gust as marìo.

Categorìa:Bagne piemontèise
Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Parch dël Valentin

Ël **Parch dël Valentin** a l'è 'l pì important parch pùblich dla sità 'd Turin. As treuva arlongh le rive dël Pò.
A pija 'l nòm dal Castel dël Valentin e a l'é considerà 'l polmon vërd dla sità. Ant ël 1886 për l'esposission universal a l'han costruì ël Bòrgh Medioeval ch'a l'é na riprodussion dë svari castej piemontèis e valdostan.

Categorìa:Turin
Valentin
Lagopus lagopus

## Lagopus lagopus

**Órdin**:   ---
**Famija**:  ---
**Géner**:   ---





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: a l'é na përnis bianca.

An istà a l'ha un color baross an sla part àuta dël còrp, gavà j'ale ch'a resto bianche.
Sòn a la rend bele che invisìbil pogià an sle rochere e an sij ràir busson d'àuta quòta.
Ant l'otonn a ancamin-a la muda e a l'ariv dl'invern a resta coatà d'un piumage candi ch'a-j përmet d'esse nen ës-ciairà an sla fiòca.

### Ambient
A viv dzortut an àuta quòta.

### Distribussion
A viv an gran part dle zòne pì a nòrd ëd l'emisfer boreàl.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Lagopus lagopus

Categorìa:Lagopus
Categorìa:Përnis
Bagnet ross

Ël **bagnet ross** a l’ha la midema valensa dël bagnet vert. Daspërchiel as dòvra con la carn bujìa, ma as peul dovresse ëdcò për fé *al ross* cheich-còs (anciove, tomin ò lenga, për resté ant sël clàssich).

Ingredient
*6 ò 7 tomàtiche ëd cole motobin madure
*2 siole
*Na caròta
*Dontre fiosche d’aj
*Në spagnolin ëd coj ch’a mòrdo brut
*120 g. ëd sùcher (a esse tradissionaj as dovrerìa l’amel)
*Asil ëd vin nèir
*Euli d’oliva
*Sal

Ciapolé fin-e le verdure, lë spagnolin e l’aj. Buté tut ant na cassaròla giontand-je un bicer d’euli, ël sùcher e na cuciarà d’asil. Se av pias pì fòrt as peul butessne doj, ma pitòst giontene peui che nen esageré tut sùbit, e tnisì present che l’asil càod as sent sempe dë pì che nen da frèid. 

Fé cheuse col feu pì cit che i peule, e nen manch che tre ore (mej quatr ò sinch). Passà le prime doj ore salé, che ël gust a l’é già pitòst ciàir e a resta belfé regolesse. Finì dë cheuslo passelo a la siassa për gavé via le grumele (se i l’eve nen na siassa a va bin ëdcò un gròss colin da the). Quand a l’é sfreidasse travaselo ant na bornija e coatelo con un bon centim d’euli d’oliva. 

Daspërchiel a l’ha nen vàire dë manca dë mitoné, nopà che la ròba faita *al ross* a l’ha dë manca dë mitonesse dontre dì për fé che ij gust as marìo.

Categorìa:Bagne piemontèise
Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Tetrao tetrix

## Ël siri
### Descrission
Ël ***Tetrao tetrix*** (siri) a l'é n'osel dla famija dle Phasianidae, caraterisà da un marcà **dimorfism sessual**. Ël **mas-cc** a l'é àut fin-a a 60 cm e a peul rivé a 1,5 kg. A l'ha un piumagi nèir lustr con arfless metallich bleu, la coa a forma ëd lira con le piume lateraj curvà vers fòra, e 'l sota-coa e la part sota dj'ale bianch. Na riga rossa dzora a j'euj a dventa motobin evident ant ël period dj'amor. La **fumela** a l'é pì cita (40 cm) e a l'ha 'n piumagi brun grisastr macià, për camufesse ant l'ambient.

### Ambient
A viv ant le zòne alpin-e e subalpin-e, fin-a al **lìmit superior dël bòsch**, an tra 1.500 e 2.100 méter d'autëssa. A preferiss ij teren con bussonà 'd mirtij, bruere e pra alpin con chèich erbo spantià (malëzzo, pin, biole). A mangia dzortut materiaj vegetaj: gëmme, uje, feuje e blee 'd mirtij, ma ij cit a mangio motobin d'inset. D'invern, për risparmié energìa, a së scava di përtus ant la fiòca andoa as ripòsa [6].

### Distribussion
As treuva an Euròpa e Asia setentrional, da la Gran Brëtagna e j'Alp fin a la Siberia e la Cin-a setentrional. An Italia a l'é present an tut l'arch alpin, da j'Alp Marìtime a le Càrniche, con na popolassion stimà d' 10-12 mila mas-cc (primavera) . An Piemont a viv an sij massiss montagnos prinsipaj (Gran Paradis, Monvis, Alp Marìtime).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Tetrao tetrix* (Linnaeus, 1758)
* [=*Lyrurus tetrix*]

Categorìa:Tetrao
Tetrao urogallus

## Gal ëd montagna
### Descrission
Ël ***Tetrao urogallus*** (siri, gal ëd montagna) a l'é 'l pì gròss dij Galliformes d'Euròpa . A l'é longh 60-87 cm, con n'aliura ëd 87-125 cm e a peisa an tra 1,5 e 5 kg, con ij mas-cc ch'a son pì gròss dle fumele (fin a 6,5 kg) . Ël **mas-cc** a l'ha la testa grisa, ël pét e la part superior nèire con arfluss verd, e la pansa bianca . J'ale a son brun-e con dle macie bianche . La coa a l'é longa e a ventaj . La **fumela** a l'é motobin pì cita, con un piumagi brun macià e strià, për mës-cesse ant l'ambient . A l'é caraterisà da na *crësta* rossa dzora a j'euj e da 'n bech robust .

### Ambient
A viv ant ij bòsch ëd conìfere (sapin, pin) e mës-cià, ant le montagne da 1.000 a 2.000 méter, con sot-bòsch s-ciass e la presensa 'd mirtij . A l'é **sedentari**. A mangia dzortut gëmms, gale (mirtij) e, ij cit, inset . A fà 'l nil an tèra, ant la vegetassion s-ciasse, e a duverta 5-8 euv .

### Distribussion
A l'é spantià ant le foreste boreaj e montagnose dl'Euròpa e dl'Asia, da la Scandinavia a la Siberia e a la Cin-a setentrional . An Italia a l'é present an sj'Alp (da j'Alp Marìtime a le Carniche) con na popolassion stimà an 2.000-3.000 cobie . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Tetrao urogallus* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Tetrao
Lagopus mutus

## Përnis bianca
### Descrission
Ël ***Lagopus mutus*** (përnis bianca alpin-a) a l'é un osèl dla famija dle Phasianidae tìpich dle region àrtiche e alpin-e. A l'ha na dimension pì cita (anviron 35 cm), con na siluëtta arionda e le piòte coverte 'd piume fin-a aj dij. Soa caraterìstica pì spetacolar a l'é 'l piumagi stagional: d'invern a dventa totalment bianch (gavà la coa nèira), për mës-cesse ant la fiòca; d'istà a l'é motobin cambià con dij ton ëd brun, nèir, rossastr e bianch. Ël bech a l'é curt e neir. A l'ha un comportament discret, ma a l'é pa motobin pauros.

### Ambient
A-j piaso j'ambient overt d'auta montagna (da 1.800 méter an su), le valà rocose, ij pian alpin e le moren-e, dzortut con vegetassion bassa 'd zenèiver, erbe e busson. D'invern a cala 'd quòta sota 'l limit dla foresta për trové d'arsorse. A l'é n'erbìvor; a mangia bocc, gëmme, fior e smens, e an invern a scava për trové dle piante sota la fiòca.

### Distribussion
A fà 'l nil ant le region àrtiche d'Euròpa, Asia e América dël Nòrd, e 'dcò ant le caden-e montagnose sentraj d'Euròpa (Alp, Pirenè, Carpass). An Italia as treuva dzortut ant j'Alp, ant le zone pì àute e meno disturbà. An Piemont a peul esse osservà ant ël Parch Nassional dël Gran Paradis e ant j'àutri massiss d'auta montagna. A l'é sedentari, ma a peul fé djë spostament vers quote pì basse për l'invern.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Lagopus mutus*** Montin, 1781

Categorìa:Lagopus
Categorìa:Përnis
Alectoris graeca

## Alectoris graeca

**Órdin**:   Galliformes
**Famija**:  Phasianidae
**Géner**:   Alectoris 	





### Descrission
Àutri nòm an piemontèis: Bertavela 
A l'é n'osel.


### Ambient
As treuva an Asia e Euròpa.


### Distribussion
Da finì.


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Alectoris graeca

Categorìa:Alectoris
Categorìa:Përnis
Alectoris chukar

## Alectoris chukar
### Descrission
Ël ***Alectoris chukar*** (chukar) a l'é n'osél dla famija dij Fasianid, ëd forma arionda, longh 32-35 cm . A l'ha 'l dors brun ciàir, ël pét gris e la pansa giaunastra. La facia a l'é bianca, con na gorgera nèira (na strìa nèira ch'a passa an sla front, j'euj e giù për ël còl). Ij fianch a l'han dle bande rosse e nèire, e la coa a l'é castan-a . Ël bech, ij bòrd dla parpèila, le piòte a son ross viv o color coral . Ij mas-cc (510-800 g) a son legerment pì gròss dle fumele (450-680 g) e a l'han në speron pi cit . A cor an pressa e a vola mach për distanse curte, s'a l'é pressà . Sò cant a l'é 'n fòrt e rumoros "cioc-cioc-cioc-ciocar", da andova a ven sò nòm .

### Ambient
A viv ant le zòne àride e duverte, an sle colin-e e montagne con ròche, erba bassa e busson . A l'é stansiari e as treuva a autësse ch'a van da 400 m sota 'l livel dël mar (ant la region dël Mar Mòrt) fin a 4.000 méter . A mangia na gran varietà dë smens, feuje, fruta e, da cit, dzortut inset . A fà 'l nil an na depression dël teren, rivestì d'erba o piume, e a duverta 7-21 euv, con na incobassion d'anviron 24 di .

### Distribussion
A l'é nativ dle zòne montagnose dël Medi Orient e dl'Asia, da la Grecia e la Bulgaria fin a la Cin-a (Manciuria) . A l'é stàit antrodot 'me osél da cassa an vàire part dël mond, con popolassion stabilìe ant l'ovest djë Stat Unì, ant ël Canadà, an Cile, an Argentin-a, an Neuva Zelanda e ant j'ìsole Hawaii . A l'é considerà "Risch Minim" (LC) da l'IUCN, con na popolassion stàbil e motobin granda . A l'é l'osel nassional dël Pakistan .


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Alectoris chukar***

Categorìa:Alectoris
Categorìa:Përnis
Tetrastes bonasia

## Tetrastes bonasia
### Descrission
Ël ***Tetrastes bonasia*** (francolin ëd montagna) a l'é un cit galiform dla famija dle Phasianidae, un dij pì cit tetraònid . A l'ha na longhëssa ëd 35-39 cm e n'aliura ëd 48-54 cm . Ël piumagi a l'é finament ornà: le part superior a son grise, j'ale maròn, e le part inferior bianche macià ëd castan . Ël mas-cc a l'ha na cita crësta drissàbil e la gola nèira con ij bòrd bianch . La fumela a l'ha la crësta pi curta e la gola nen nèira . An vol as vëdd na coa grisa con la ponta nèira . A l'é motobin arzervà e difìcil da vëdde; sò cant a l'é n' "ti-ti-ti-ti-ti" avuss .

### Ambient
A viv ant ij bòsch s-ciass, ùmid e mës-cià ëd conìfere (dzortut con sapin), con sot-bòsch rich . A frequenta le raisure erbose e a s'aussà fin a 1.500 méter an sj'Alp . A s'àussa pòch e a cor an sla tèra. A mangia dzortut materiaj vegetaj (feuje, gëmme, smens), ma ij cit a mangio ëdcò insèt e verm .

### Distribussion
A l'é spantià an Euròpa e Asia setentrional, da la Fransa e Scandinavia fin a l'Hokkaido . An Italia a l'é present mach an sj'Alp, da la provincia ëd Vërsèj a cola d'Ùdin, an tra 700 e 1.500 méter . A l'é sedentari e nidificant an vàire valade, com la Val Sessera . A l'é classificà "Minor preocupassion" (LC), ma an declin local .


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Tetrastes bonasia*** Linneus, 1758

Categorìa:Tetrastes
Eudromias morinellus

## Eudromias morinellus
### Descrission
L**'Eudromias morinellus** a l'é n'osel limìcol cit ëd la famija dij Charadriidae, conossù 'dcò con ël nòm sientìfich *Charadrius morinellus* . A l'é longh 20-22 cm, con n'aliura ëd 57-64 cm e a peisa an tra 90 e 145 g . La fumela a l'é pì gròssa e pì colorà dël mas-cc .

An **istà** (piumagi nusial), a l'é inconfondìbil: a l'ha un **dzorsign bianch** motobin largh, la gola e 'l pét gris, e na banda bianca an sël pét ch'a separa la part inferior color castan . La pansa a l'ha na macia nèira a forma d'arch. Ël bech a l'é curt e nèir, le piòte a son giàune . An **invern** ël piumagi a l'é pì smòrt, con le part superior grisastre e sensa 'l color castan e la macia nèira .

### Ambient
A viv ant ij teren duvert e àut: tundra àrtica, montagne dzora al limit dij bòsch (Alp, Aute Tère Scossèise), con vegetassion raira 'd mus-cc e erba curta . Durant le migrassion e l'invern, as treuva ant ij teren coltivà, le pasture e ij semi-desert . A mangia dzortut inset (coleòter, larve) e d'àutri cit invertebrà, ma 'dcò smens e gale .

### Distribussion
A nidìfica ant l'Euròpa setentrional (Scandinavia, Scòssia) e ant l'Asia setentrional, da j'Uraj a la Siberia, e an sle montagne d'Euròpa sentral e meridional (Alp) . A l'é **migrator**: a passa l'invern ant na fassa ch'a va dal Maròch a l'Iran . An Italia a l'é present com **migrant e nidificant** an sj'Alp, con na pcita popolassion localisà . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Eudromias morinellus, Charadrius morinellus** L., 1758

Categorìa:Eudromias
Categorìa:Charadrius
Monede Euro dël Lussemborgh

Le monede Euro dël Lussemborgh a mostro tre dissègn diferent për n'ùnich tema: a l'è sèmpe rapresentà ël Granduch Henri, dissegnà da Yvette Gastauer-Claire.

Tuti ij taj a inserisso ëdcò le dódes stèile sìmbol ëd l'Euròpa, ël nòm dël pais an lussemborghèis (Lëtzebuerg) e l'ann dël cònio.

## Monede comemorative da 2 euro

Ël Lussemborgh a l'ha ëdcò emëttù quat monede comemorative da 2 euro ant j'agn 2004, 2005, 2006 e 2007. 
La moneda dël 2004 a mostra un ritrat dël Granduch Henri e ël sò monograma, na granda H. La moneda dël 2005 a sélebra ij 50 agn da la nàssita dël Granduch Henri e ij 100 agn da la mòrt dël Granduch Adolphe; an sla fassa nassional ëd la moneda a son arfigurà ij doi sovran. La moneda dël 2006 a sélebra ij 25 agn dël Granduch ereditari Guillaume, e mostra la fassa ëd Guillaume e'd sò pare Henri. La moneda dël 2005 a mostra ël Gran Palass Ducal dël Lussemborgh e un ritrat dël Granduch Henri.

Dël 2007 ël Lussemborgh, tanme tut j'àutri Stat ëd l'Union, a l'ha emëttù la moneda comemorativa pëe ij 50 agn ëd la signadura dij Tratà ëd Roma, ch'a l'han sancì la nàssita dla futura Comunità Europenga.


€2_Commemorative_Coin_Luxembourg_2007_TOR.png|**2 euro comemorativ, 2007**


Lussemborgh
Categorìa:Lussemborgh
Montalenghe

**Montalenghe** a l’é un comun ëd 945 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Valerio Grosso (dal 5/04/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Pivron

**Pivron** (*Piverone* an italian) a l’é un comun ëd 1.353 abitant dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Benito Favaro (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Pivron a l'é gemelà con:
*  Dég, Ungherìa

## Vardé ëdcò

* Anzasch
* Giovanni Flecchia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Musé dël Cine

Ël **Musé Nassional dël Cine** as treuva a Turin, andrinta la Mòle Antonelian-a.
A l'è considerà un dij pì bej musé dël cine al mond.
A l'é stàit inaugurà ant ël luj 2000.

Categorìa:Cine
Categorìa:Musé ëd Turin
Gieugh Olìmpich Invernaj nùmer XX

Ij **Gieugh Olìmpich Invernaj nùmer XX** a son stàit ospità a Turin dal 10 al 26 fërvé 2006.
Ël lògo a l'era na stilisassion dla Mòle Antonelian-a bleu e bianch. Le Mascòt a së s-ciamavo Neve (italian për *fiòca*), na  malòca fumela, e Gliz, un cubet ëd giassa.
Ël diretor artìstich dla sirimònia final a l'é stàit Daniele Finzi Pasca.
Turin a l'é stàit la pì granda sità ch'a l'ha ospità ij gieugh olìmpich invernaj.

## Località dle gare
Turin, Bardonecia, Sestrier, Sauze d'Ols, Pinareul, Cesan-a, Pragelà.

## Spòrt
Biatlon, bòb, curling, freestyle, hockey, lesa,  patinagi, scheleton, schi, pista curta, tàula da fiòca.

## Nassion

Ai Gieugh Olìmpich ëd Turin a l'han partissipà 80 stat e 2633 giugador, 650 àrbitro.

## Midaje italian-e

### Òr
* **Lesa**: Armin Zöggeler
* **Patinagi 'd velocità**: 
** a squàdre: Matteo Anesi, Stefano Donagrandi, Enrico Fabris, Ippolito Sanfratello, Ermanno Ioriatti con un temp ëd 3:44.46
** 1500 m òmo: Enrico Fabris con un temp ëd 1:45.97
* **Schi**
** 4x10 km òmo: Fulvio Valbusa, Giorgio Di Centa, Pietro Piller Cottrer e Cristian Zorzi 
** 50 km òmo: Giorgio di Centa

### Bronz

* **Patinaggi 'd velocità**
** 5000 m òmo: Enrico Fabris con un temp ëd 6:18.25
* **Schi**
** 30 km òmo: Pietro Piller Cottrer
** Staffetta 4x5 km fomne: Arianna Follis, Gabriella Paruzzi, Antonella Confortola e Sabina Valbusa
* **Lesa**
** Dobi òmo: Gerhard Plankensteiner e Oswald Haselrieder 
* **Bob**
** Bob dobi fomne: Gerda Weißensteiner e Jennifer Isacco 
* **Patinagi 'd velocità, pista curta**
** 3000 m fomne: Marta Capurso, Mara Zini, Arianna Fontana e Katia Zini con un temp ëd 4:20.030

Categorìa:Spòrt an Piemont
Categorìa:Pinareul
Categorìa:Spòrt a Turin
Gypaetus barbatus

## Gypaetus barbatus
### Descrission
Ël ***Gypaetus barbatus*** a l'é un gròss rapinant dla famija dj'Accipitridae, un dij pì gròss voltor d'Euròpa. A l'é longh 100-115 cm, con n'aliura ëd 2,5-2,9 m e a peisa an tra 5 e 7 kg . A l'ha 'n piumagi color arancion o rossastr (da la ruso) an sël dòrs e la pansa, e nèir an sj'ale e an sla coa . La caraterìstica pì amportanta a l'é la **barba** (piumage a ponta) sota 'l bech e ij **barbis nèir** ch'a parto da j'euj . La testa a l'é groson-a, j'euj a l'han n'anel ross . Ij giovo a son pi scur e a pijo la colorassion d'adult an 5-6 agn . A l'é conossù për sò costum ëd porté j'òss an àut e peui campé giù për rompje e mangé la miola.

### Ambient
A viv an sj'àut brich, an sle ròche e le parete a strapiomb, da 1.000 a 4.000 méter . A l'é **sedentari**. A mangia dzortut carògne (l'85% dla dieta), dzortut òss, che a dësbela për pijé la miola . A fà 'l nil an sle ròche e a duverta 1-2 euv .

### Distribussion
A l'é spantià ant l'Euròpa meridional (Pirené, Alp, Balcan, Càucaso), ant l'Àfrica nòrd-oriental (Etiòpia, Kenya) e ant l'Asia sentral (Himalaya, Tìbet, Iran, India) . An Italia a l'é stàit estint vers la fin dël sécol XIX, ma a l'é stàit reintroduvù a parte dal 1990 (Parch dël Gran Paradis, Alp Marìtime) . Dël 2015 a l'é stàita registrà la prima nidificassion an Italia dòp 100 agn . A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN .


File:Gypaète barbu MHNT.jpg|Gypaetus barbatus aureus
File:Gypaetus barbatus hemachalanus MHNT.jpg|Gypaetus barbatus hemachalanus


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Gypaetus barbatus** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Gypaetus
Corvus corax

## Croass
### Descrission
Ël ***Corvus corax*** (croass) a l'é 'l pì gròss dij passeriform e 'l pì spantià ëd tuti ij còrvid, present an tut l'emisfer setentrional. A l'é longh 54-69 cm, con n'aliura 'd 115-150 cm e a peisa 0,8-2,3 kg, con le fumeje pì cite dij mas-cc. L'aspet a l'é tut nèir con arfless metalisà bleu e viòla, con ël bech gròss e possent, e le piume dla gola longhe e a ponta. L'iris a l'é brun sombr e ij cit a l'han l'iris gris. A l'é conossù për sò crij caraterìstich "cro-cro" o "prruk-prruk", raucc e përfond, ch'as sent da lontan. A viv an cobia fidel për tuta la vita e a peul rivé a 23 agn an natura.

### Ambient
A viv ant na gran varietà d'ambient, da la tundra àrtica ai desert, da le foreste a le montagne àute, ma a preferiss le zòne con ròche për nidifiché. A l'é na specie **sedentaria** e teritorial, ma ij giovo a peulo formé dë strop. A fà 'l nil an sle ròche a strapiomb o, andova ch'a-i në j'é pa, an sj'erbo àut o an sle tor dle sità. A duverta 3-7 euv, e la fomna a cova për 18-21 di. A mangia **'d tut** (onìvor): carògne, cit mamìfer, osèj, inset, vërm, mòlusch, fruta, smens e rest ëd mnis.

### Distribussion
A l'é spantià an tut l'emisfer setentrional: América dël Nòrd, Euròpa, Asia e Àfrica dël Nòrd. A son arconossùe 8-11 sot-specie, con cite variassion ant la colorassion e le dimension. An Italia a l'é present an sj'Alp, j'Apenin, an Sicilia, Sardëgna e ant le coste rocose, con na popolassion stimà d'anviron 3.000-5.000 cobie. La specie a l'é protegiù da la Diretiva Osèj (Anes I) e da la Convenssion ëd Berna (Anes III). A l'é classificà "Arzigh Minim" (LC) da l'IUCN për soa distribussion larghissima.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Corvus corax*** L., 1758

Categorìa:Corvus
Categorìa:Cornajass
Tichodroma muraria

## Tichodroma muraria

### Descrission
Ël pich dle muraje (**Tichodroma muraria**) a l'è caraterisà da soe bele ale rosse, bogià an un vòl a parpajon. Le ròche a strapiomb dle àute montagne a son ij sò pòst. Belessì, tra le chërpure dle ròche, a fà 'l nil e, sempre belessì, a serca le babòje che a son sò nutriment. D'invern a cala pì an bass e as peul vëdd-se rampigné arlongh le muraje dle ca veje.

### Ambient
A viv an àuta montagna.

### Distribussion
Euròpa e Asia.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Tichodroma muraria* (Linnaeus, 1766)

Categorìa:Tichodroma
Pyrrhocorax graculus

## Pyrrhocorax graculus

### Descrission
A s'avzin-a sovens a j'escursionista për aprofité dle fërvaje dle marende. A mangia dzortut bòje e ij sò gianin. A fà 'l nil tra ij 1.500 e ij 2.500 méter, dzor djë scalin rocos o ant ij përtus dle ròche.

### Ambient
A viv an sij pich dle montagne.

### Distribussion
As treuva an sle montagne d'Asia, Euròpa e Àfrica setentrional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Pyrrhocorax graculus* (Linnaeus, 1766)

Categorìa:Pyrrhocorax
Pyrrhocorax pyrrhocorax

## Pyrrhocorax pyrrhocorax

### Descrission
A smija al Pyrrhocorax graculus ma a l'ha 'l bech ross, un pòch pi cit, sùtil e sirà an bass, con le piume ch'a luso 'd pi. A l'ha j'ale pi sfrangià e un pòch pi lunghe, coa pi curta e a vola com un farchet. A mangia dzortur dle bòje.

### Ambient
A viv an sij pich dle montagne, ma 'dcò an sle rive rocose dël mar.

### Distribussion
As treuva an sle montagne d'Asia, Euròpa e Àfrica setentrional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Pyrrhocorax pyrrhocorax* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Pyrrhocorax
Prunella collaris

## Prunella collaris

### Descrission
A l'é n'osel maròn, con ël bech fin përchè a mangia dle bòje, pòch pi gròss d'un passaròt. Le còste e le pian-e rocose coatà da lichen e le praderìe con busson ëd bronsaj a son sò ambient. Sò cant a l'é flautà, con dle curte nòte trilante. A fà 'l nil ant le filure dle ròche, e a lo feudra con erbe, mofe e lichen. Dle vire a lo fà sota un busson ëd bronsaj. A fà da quatr a sinch euv, d'un bel color bleu turchèis. D'invern a cala un pòch ma a migra nen; a passa l'invern an trop.

### Ambient
A viv an montagna, tra 1.500 e 3.000 méter. An ponta al Ròcia-mlon, 3.538 méter, a-i na viv na colonia..

### Distribussion
A viv an sle montagne dl'Europa e dl'Asia. 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Prunella collaris* (Scopoli, 1769)

Categorìa:Prunella
Valsusa

La **Valsusa** (an italian *Valle di Susa*) a l'é na val dël Piemont a òvest ëd Turin.
La val a l'ha pijà sò nòm da la sità ëd Susa, la pì importanta dla valada.
Ant la Valsusa a scor la Dòira Rivaria. La montagna pì àuta a l'é ël Rociamlon (3.538 m).
Patron-a dla Valsusa a l'é la Madona dël Rociamlon. 

## Stòria
Va a Stòria dla Valsusa

## Turism
Ël turism a l'è dovù dzortut al turism invernal a Bardonecia, Cesan-a, Ols e Sauze d'Ols, ch'a l'han ëdcò ospità con Turin ij Gieugh Olìmpich Invernaj dël 2006.

## Geografìa Antròpica
An Valsusa as treuvo 39 comun. 23 a fan part dla Comunità Montan-a Bassa Valsusa e Val Cenìschia, 14 a fan part dla Comunità Montan-a Alta Valsusa e 2, Butijera e Rosta, a fan nen part dle comunità montan-e.

J'abitant a son 90.000 circa.

Le località prinsipaj a son: Vian-a, Bardonecia, Bussolin e Susa. Sti comun-si a totaliso a truch-e-branca ël 30% dla popolassion.

## Monument pi important
* La Sacra 'd San Michel
* Ël Fòrt d'Isìles
* La Catedral ëd San Giust a Susa

## Galerìa ëd foto

Susatal.jpg|Valsusa
Rocciamelone e creste.jpg|ël Rocia-mlon
Madonna Rocciamelone.jpg|la Madona dël Rociamlon
Susa TO Cattedrale San Giusto e Porta Savoia.JPG|Susa: Catedral ëd San Giust e Porta Savoia
Arco di Augusto-Susa.jpg|Susa: l'Arch d'August
Sacra di San Michele 2.jpg|La Sacra 'd San Michel
Chiesa parrocchiale di Sant'Ambrogio.jpg|Sant Ambreus: La Cesa 'd San Giuan Vincens
Bubo bubo

## Cioch

### Descrission

Ël cioch ëd montagna a l'é n'osel ravass neuité.


### Varietà

As conòsso vinteses sot-specie:

* B. b. auspicabilis 
* B. b. borissowi 
* B. b. bubo 
* B. b. dauricus 
* B. b. gladkovi 
* B. b. hemachalana 
* B. b. hispanus 
* B. b. inexpectatus 
* B. b. interpositus 
* B. b. jakutensis 
* B. b. jarlandi 
* B. b. kiautschensis 
* B. b. meridionalis 
* B. b. nikolskii 
* B. b. ognevi 
* B. b. omissus 
* B. b. ruthenus 
* B. b. sibiricus 
* B. b. swinhoei 
* B. b. tarimensis 
* B. b. tenuipes 
* B. b. tibetanus 
* B. b. turcomanus 
* B. b. ussuriensis 
* B. b. yenisseensis 
* B. b. zaissanensis

### Ambient

A viv ëd preferensa ant ij bòsch e ant le foreste ëd montagna, o in region con tante pere. 


### Distribussion
Ël cioch ëd montagna a viv an apropré tuta l'Eurasia e an part ëd l'Àfrica dël Nòrd.



## Arferiment bibliogràfich e anliure për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* Ël cioch ëd montagna ansima a AVIBASE
* Filmà ansima al Cioch ëd montagna

Categorìa:Bubo
Categorìa:Cioch
Aquila chrysaëtos

## Aghia real

### Descrission
L**'Aquila chrisaetos** (aghia real, òja, àquila) a fà 'l nil pi an bass rispet a sò teritòri 'd cassa. Cassand ant ij pra pi an su, a l'é bel fé plané an dissesa  për rivé al nil, ëdcò portand un gròss animal. An gené-fërvé 'l mas-cc a fà dij gran vir an ciel për cortegé la compagna (ij vòj nussiaj). As peul ëdcò vëdde la cobia cassé an cobia. Ël nil ëd l'aghia a l'é fait da un baron ëd rame sëcche motobin gròss, përché minca ann a ven giontà dël material. Na cobia a fà vaire nij e minca ann a anleva un cit e, miraco quand a-i é tant da mangé, fin-a doi.

### Ambient
A l'é l'argin-a dl'ambient ëd montagna.

### Distribussion
A viv an Euròpa, Asia e América Setentrional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Aquila chrysaëtos** (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Aquila
Categorìa:Aghie