Frigo

**Frigo** (o **frigorìfer**) a l'é n'eletrodoméstich dovrà për conservé j'aliment a bassa temperadura, an manera da ritardé la chërsùa dij bater e 'l deteriorament dij prodot. A l'é present an squasi tute le ca dël mond modern.

## Stòria
Prima dl'invension dël frigo, la conservassion dj'aliment as fasìa con la sal, ël sùcher, l'essicassion o con le **giassere** naturaj (cave 'd giassa). Dël 1755, l'anglèis William Cullen a l'ha creà la prima màchina frigo sperimental, ma a l'avìa gnun usagi pràtich. Dël 1834, l'american Jacob Perkins a l'ha brevëttà la prima màchina a compression, ma a l'é stàit Carl von Linde ch'a l'ha dësvlupà, dël 1876, ël prim frigo a compression con amonìaca, dovrà ant l'industria.

Ël prim frigo doméstich a l'é stàit comercialisà dël 1913 an Chicago da la *Domestic Refrigerator Company*. Dël 1918, la *Kelvinator* a l'ha anventà ël prim frigo con control automàtich. Ant j'agn 1920 e 1930, a son ëspantiasse ij frigo con gas frigo (Freon), ch'a fasìo pa odor e a j'ero nen tòssich (peui as dëscovrirà ch'a danegio lë strat d'ozon). Dòp la Sconda guèra mondial, ël frigo a l'é dventà n'utiss comun ant le ca dël mond ossidental.

## Prinsipi ëd fonsionament
Ël frigo a travaja an base al **sicl ëd refrigerassion**, ch'a deuvra un fluid frigo (gas) për gavé ël calor da l'intern e mandelo fòra. Ël sicl a l'é formà da quatr fase:
# **Compression**: ël compressor a caria 'l gas, an aussand-ne la pression e la temperadura.
# **Condensassion**: ël gas càud a passa ant le serpentin-e daré dël frigo, as frèida e a dventa liquid.
# **Espansion**: ël lìquid a passa ant na vàlvola d'espansion, ch'a bassa la pression e la temperadura.
# **Evaporassion**: ël liquid frèid a passa ant le serpentin-e interne, as vaporisa e a gava calor da l'intern dël frigo.

Ël ciclo as ripet fin che la temperadura interna a riva al valor selessionà.

## Part dël frigo
Un frigo modern a l'é formà da:
* **Compressor**: motor ch'a fonsiona ël sicl.
* **Condensator**: serpentin-e daré (o sota) ch'a mando fòra ël calor.
* **Evaporator**: serpentin-a interna (soens ant ël congelator) ch'a gava calor.
* **Termòstat**: sensor ch'a controla la temperadura.
* **Isolament tèrmich**: scuma ëd poliuretan an tra le parete.
* **Pòrta**: con guarnission magnética për ten-e 'l frèid.
* **Lus interna**: as visca quand as duverta la pòrta.

## Sòrt ëd frigo
A-i son vàire sòrt ëd frigo, scond l'usage e la posission:
* **Frigo a na pòrta**: con compartiment frigo e un cit congelator intern.
* **Frigo combinà**: con compartiment frigo e congelator separà, mincadun con soa pòrta.
* **Frigo american**: gròss, con pòrte (soens con erogator d'eva e giassa).
* **Frigo da incass**: da buté ant ij mobij dla cusin-a.
* **Frigo portàtil**: për camper e viagi, a funsion-a con baterìa o gas.
* **Frigo da cantin-a**: për conservé vin a temperadura costanta.
* **Frigo për medzin-e**: për conservé medicament e vacin.

## Temperadura ëd conservassion
Për na conservassion coreta, la temperadura a deuv esse:
* Frigo: an tra 0°C e 4°C (an Italia, la lege a dis da 0°C a 8°C për la vèndita).
* Congelator: almanch -18°C (conservassion longa).
* Zòna frèida: an tra 0°C e 2°C (për carn e pess).
* Zòna fruta e vërdure: an tra 6°C e 8°C (për evité la brusadura da frèid).

## Manutension
Për manten-e ël frigo an bon-e condission a venta:
* **Dësgelé** (se a l'é nen No-Frost) quand la giassa a riva a 3-5 mm.
* **Netié** l'intern con eva e bicarbonà almanch na vira al mèis.
* **Controlé** le guarnission ëd la pòrta.
* **Polidé** le serpentin-e daré minca 6 mèis.
* **Lassé spassi** tra j'aliment për fé sircolé l'aria.

## No-Frost
Ij frigo No-Frost a l'han un sistema ch'a évita la formassion ëd giassa. A dòvro na ventola për fé sircolé l'aria frèida, e a dësgelo automaticament minca chèich ora. Sòn a manten l'umidità bassa, e për sòn j'aliment as dëssëcco pì fàcil (a venta coaté ij tòch).

## Sicurëssa
Për evité problema:
* **Taché** mai ël frigo a dle prèise nen adate.
* **Lassé** spassi për la ventilassion dle serpentin-e.
* **Deurbe** la pòrta për ël temp necessari.
* **Controlé** che la pòrta a sara bin.
* **Ciamé** un técnich s'a-i é perdite d'eva o rumor fòra dla norma.

## Frigo e ambient
Ij prim frigo a dovravo gas Freon (CFC), ch'a dësblavo lë strat d'ozon. Dal 1987 (Protocòl ëd Montreal), a son stàit bandì e sostituì con gas eco-compatìbij (HFC, HC). L'isolament tèrmich a deuvra scume a bass ampat ambiental.

## Vardé 'dcò
* Congelator
* Eletrodoméstich
* Refrigerassion
* Conservassion dj'aliment

## Arferiment
* Treccani - Frigorifero
* Energy.gov - Refrigerators

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Atrass
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI