open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Seat

La **SEAT** (*Sociedad Española de Automóviles de Turismo*, *Sossietà Spagneula ëd viture da turism*) a l'é la na meison viturìstica spagneula fondà dël 1950 da l'Instituto Nacional de Industria per ël 51% e da la FIAT per ël 7%.
 
Al di d'ancheuj a l'é part del grop Volkswagen.

Categorìa:Meison viturìstiche
Atur

**Atur** a l'é na comun-a fransèisa ant la region administrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment dla Dordogne. A l'ha na surfassa ëd 19,13 km² e 1.491 abitant (censiment dël 1999), con na densità demográfica ëd 77 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Dordogne
Saint-Sauveur

***Saint-Sauveur*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Saint-Sauveur (Isère)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Isère

* d'un **[[Saint-Sauveur (Dordogne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd la Dordogne

* d'un **[[Saint-Sauveur (Gironde)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd la Gironde

* d'un **[[Saint-Sauveur (Àute Alp)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd j'Àute Alp

* d'un **[[Saint-Sauveur (Côte-d'Or)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Côte-d'Or

* d'un **[[Saint-Sauveur (Finistère)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Finistère

* d'un **[[Saint-Sauveur (Àuta Saône)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Àuta Saône

* d'un **[[Saint-Sauveur (Meurthe-et-Moselle)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Meurthe-et-Moselle

* d'un **[[Saint-Sauveur (Oise)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Oise

* d'un **[[Saint-Sauveur (Somme)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Somme
Acapulco

**Acapulco** a l'é na sità ëd pì 'd 780.000 abitant ant lë stat ëd Guerrero, an Méssich.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é José Luis Avila.

Categorìa:Sità dël Méssich
Yoshida Mitsuyoshi

Matemàtich.
Nassù dël 1598, mòrt dël 1672.

## Euvre prinsipaj
*Jinkō ki (prima edission, 1627)

Mitsuyoshi, Yoshida
Mitsuyoshi, Yoshida
Bentley

La **Bentley** a l'é na meison viturìstica dël grop Volkswagen e soa sede a l’é a Crewe ant ël Regn Unì

## Stòria
### J'achit
La marca a l'é stàita fondà dël 1919 da Walter Owen Bentley, dël 1931 a l’é stàita surbìa da la Rolls Royce.

Categorìa:Meison viturìstiche
Škoda Auto

La **Škoda Auto** a l'é na meison viturìstica del grop Volkswagen e soa sede a l’é a Mladá Boleslav ant l’atual Repùblica Ceca.
## Stòria
### J'achit
La marca a l'é nàita dël 1925 quand la meison viturìstica Laurin & Clement a l’é stàita surbìa da la fàbrica d’arme Škoda.

Categorìa:Meison viturìstiche
Villars (Dordogne)

**Villars** a l'é na comun-a fransèisa ant la region administrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment dla Dordogne. A së stend për na surfassa ëd 27,05 km², con 568 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 21 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Dordogne
Vézac (Dordogne)

**Vézac** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment ëd la Dordogne. As dëstend su na surfassa ëd 12,97 km², con 594 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 45 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Dordogne
Zu Chongzhi

Nassù dël 429, **Zu Chongzhi**, fonsionari dlë stat cinèis Song, peui dlë stat Qi, a l'ha dàit ëd contribussion vajante a l'elaborassion dël calendari e a la matemàtica.
An particolar, a l'ha smonù un valor aprossimà ëd π, con
:3,1415926<π<3,1415927.
A l'é mòrt dël 500.

Chongzhi, Zu
Chongzhi, Zu
Force (Dordogne)

**Force** a l'é na comun-a fransèisa ant la region administrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment dla Dordogne. A l’ha na surfassa ëd 15,59 km² e 2.336 abitant (censiment dël 1999), con na densità demográfica ëd 150 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dla Dordogne
Villars

***Villars*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Villars (Loire)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Loire

* d'un **[[Villars (Dordogne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment dla Dordogne

* d'un **[[Villars (Eure-et-Loir)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Eure-et-Loir

* d'un **[[Villars (Vaucluse)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Vaucluse
Force

***Force*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Force (Àscoli Picèn)|comun italian]]** ant la provinsa d'Àscoli Picèn

* d'un **[[Force (Dordogne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment dla Dordogne
Arès

**Arès** a l'é na comun-a fransèisa ant la region administrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment dla Gironde. A së stend për na surfassa ëd 48,28 km², con 3.911 abitant, scond ël censiment dël 1999, con uma densità ëd 81&nbsp;ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Gironda
Bégadan

**Bégadan** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment dla Gironda. As dëstend an sna surfassa ëd 22,27 km², con 913 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 41 abitant al chilòmeter quàder.

Begadan
Langouët

**Langouët** a l'é na comun-a ëd 540 abitant d'Ille-et-Vilaine.

## Aministrassion
*Ël sìndich a l'é Daniel Cueff (Brëtagna Ecologìa).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment d'Ille-et-Vilaine
Scòla dle min-e

La **Scòla dle min-e** a l'é na scòla fondà dël 1783 a Paris, an Fransa.
Soa mission a l'era cola ëd formé dj'angigné al servissi dlë stat.

Categorìa:Università dla Fransa
Categorìa:Paris
Barsac

***Barsac*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Barsac (Drôme)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Drôme

* d'un **[[Barsac (Gironde)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd la Gironde
Christian Wolff

Matemàtich, anlev ëd Leibniz.
**Christian Wolff** a l'era nà dël 1679 e a l'é mòrt dël 1745.

Wolff, Christian
Wolff, Christian
Simon Antoine Jean L'Huilier

Matemàtich.
**Simon Antoine Jean L'Huilier** a l'era nà dël 1750 e a l'é mòrt dël 1840.

Già dal liceo, L'Huilier a l'era brav an matemàtica.
A l'ha donca studià matemàtica a Gëneva da n'anlev d'Euler e a l'é vnù ël tuor dle masnà an na rica famija.
Intrà tanme redator a l'Academia militar ëd Varsavia, a l'han ancarialo dë scrive un lìber ëd matemàtica.
A l'é peui vnùit ël tuor dël fieul dël prinsi Adam Kazimierz Czartoryski, ufissi ch'a l'ha tnù për óndes agn.
Sòn a-j lassava ël temp për soe arserche an matemàtica e scrive dj'artìcoj.
A 'n concors ëd l'Academia dle siense ëd Berlin, ch'a l'avìa për tema ël càlcol diferensial, a l'ha vagnà ël prim premi con un travaj an sla nossion d'infinì e ij lìmit.

Apress un perìod a l'Università ëd Tübingen, dël 1795 a l'é stàit nominà a la cadrega ëd matemàtica dl'Università ëd Gëneva, ch'a l'ha tnù fin-a a cand a l'é andàit an pension, dël 1823.
Për n'ann a l'é stàit ëdcò ël pressident dël consèj legislativ ëd la sità ëd Gëneva.

Lhuilier, Simon Antoine Jean
Omet

**Omet** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment ëd la Gironda. As dëstend su na surfassa ëd 2,61 km², con 206 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità dë 79 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Gironda
Lamborghini

La **Lamborghini** a l'é na meison viturìstica italian-a dël grop Volkswagen e soa sede a l'é a Sant'Agata Bolognese ant la region Emilia-Romagna.

## Stòria

### J'achit
La marca a l'é stàita fondà dël 1963 da Ferruccio Lamborghini, che, dël 1948, a l'avìa ancaminà la costrussion ëd trator.

Categorìa:Meison viturìstiche italian-e
Bugatti

La **Bugatti** a l'é na meison viturìstica fransèisa dël grop Volkswagen e soa sede a l’é a Molsheim, ant la region d’Alsassia.

## Stòria
### J'achit
La marca a l'é stàita fondà dël 1909 da l’italian Ettore Bugatti.

Categorìa:Meison viturìstiche fransèise
Le Nizan

**Le Nizan** a l'é na comun-a fransèisa ant la region administrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment dla Gironde. A së stend për na surfassa ëd 14,86 km², con 312 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 21 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Gironda
Le Puy (Gironda)

**Puy** a l'é na comun-a fransèisa ant la region administrativa dla Neuva Aquitania (Aquitania fin al 2015), ant ël dipartiment dla Gironda. A së stend për na surfassa ëd 8,26 km², con 403 abitant, scond ël censiment dël 2017, con na densità ëd 49 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Gironda
Salles (Gironda)

**Salles** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment dla Gironda. As dëstend an sna surfassa ëd 136,45 km², con 3.957 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 29 abitant al chilòmeter quàder.

Sallesgironda
La Rivière

***La Rivière*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[La Rivière (Isère)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Isère

* d'un **[[La Rivière (Gironde)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd la Gironde
Le Verdon-sur-Mer

**Le Verdon-sur-Mer** a l'é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment ëd la Gironde ant la region ëd l’Aquitania.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Gironda
Villeneuve (Gironda)

**Villeneuve** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment ëd la Gironda. As dëstend an s'na surfassa ëd 4,63 km², con 402 abitant, con na densità d'86 abitant al chilòmeter quàder.

## Aministrassion
La sindichëssa a l'é Catherine Vergès.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd la Gironda
Aire-sur-l'Adour

**Aire-sur-l'Adour** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment ëd Landes. A së stend për na surfassa ëd 57,99 km², con 6.070 abitant, scond ël censiment dël 2007, con na densità ëd 107 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd le Landes
Porsche

La **Porsche** a l'é na meison viturìstica alman-a.

## Stòria
### J'achit
La marca à l’é nàita dël 1931 ‘me studi ëd progetassion dagià ch’ël ditator alman Adolf Hitler a l’avìa, an col midem ann, ancarià l’ingegné Ferdinand Porsche, dla progetassion ëd na vitura cita e econòmica per motorisé an massa ël pòpol alman ciamà Volkswagen.

El fieul ëd Ferdinand Porsche, Ferdinand Anton, stranomà Ferry, ch'a l’avia sèmper colaborà con so pare, a l’ha creà, dël 1948, la prima vera Porsche: ël model 356.
 
La mecànica dla vitura a l’era apopré cola dla Volkswagen visadì motor boxer a quatr cilìnder, arfreidà a aria, piassà an posission longitudinal daré a sbals con ël cambi anvers l'abitàcol.

Ël motor ëdcò a l'era an sostansa col dla Volkswagen ma con l'alimentassion fàita da doi carburator e n'andi ëd rotassion e na potensa sèmper pi àute ann apress ann.

Categorìa:Meison viturìstiche alman-e
Rolls Royce

La **Rolls-Royce Limited** a l'é stàita na meison viturìstica e ëd motor d’aviassion e soa prim-a sede a l’era a Manchester ant ël Regn Unì.
## Stòria
### J'achit
La marca a l'é stàita fondà ai 15 mars 1906 da Henry Royce e Charles Rolls; dël 1908 soa sede a l’é stàita tramudà a Derby.

Dël 1973 a l'ha pijà ël nòm ëd Rolls Royce Motors.

Dël 2003 la marca Rolls-Royce a l'é vnùa proprietà dla neuva sossietà Rolls-Royce Motor Cars dël grop BMW.

Categorìa:Meison viturìstiche
Heinz Hopf

Matemàtich.
Nassù dël 1894, mòrt dël 1971.
A l'ha mostrà a la Scòla politécnica federal ëd Zurigh.

Hopf, Heinz
Pampavìa

Ij **pampavìa** a son dij bëscotin tìpich ëd Ceresòle, ant ël Roé.
A l'han na forma rionda e un pòch bombà, pa pi gròss che n'orlòge da sacocin.
A son ëdcò stranomà *pupe ëd monia*.
J'angredient dij pampavìa a son farin-a ëd gran, euv e sùcher.

Ël nòm a podrìa armonté a na contrassion dël nòm ëd la specialità lombarda dij pan ëd Pavìa, ch'a l'han na composission ch'a jë smija.
Ël lùn-es apress la festa patronal ëd san Gioann Batista dij 24 ëd giugn, la galuparìa a l'é smonùa ant la piassa dël pais.

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Poul Heegaard

Matemàtich.

**Poul Heegaard** a l'era nà dël 1871.
A le scòle elementar a smijava pa tant dotà për la matemàtica.
A l'é laureasse an siense a l'università ëd Copenàghen ant ël 1895.
Apress, a l'ha avù na borsa dë studi con la qual a l'é stàit a Paris (ma sò sogiorn ambelelà a l'é stàit pa vàire produtiv) e a Göttingen.
Rintrà a Copenàghen, a l'ha mostrà an vàire liceo.
An ocupand vàire pòst ant l'istess temp, a l'ha podù amelioré soa situassion econòmica e a l'é mariasse con Magdalena, conossùa cand ch'a l'era në student.

Antratant a l'avìa decidù ëd fé na tesi ëd dotorà an topologìa.
Costa tesi, antitolà *Forstudier til en topologisk Teori for de algebraiske Fladers Sammenhaeng* a l'é stàita consignà an gené 1898; a l'é stàita acetà e Heegaard a l'ha otnù sò dotorà.
La tesi a l'ha falo ven-e arnomà, ma chiel a dovìa manten-e na fomna e ses masnà e lë stipendi universitari a-j sarìa nen bastaje.
A l'ha antlora arnonsià, për ël moment, a na cariera universitaria e a l'ha tnù vàire pòst da ansegnant e d'àutre fonsion an dje scòle navaj e militar.
Cost badò grev a-j lassava pa 'd temp për d'àutr e a l'ha fàit pòca arserca.

N'ocasion për artorné al travaj universitari a l'ha avula cand a l'han ciamaje dë scrive n'artìcol an sla topologìa ant l*'Enzyklopädie der mathematischen Wissenschaften*.
Tutun a l'era tròp carià ëd travaj e a l'ha ciamà al responsàbil ëd l'enciclopedìa, Friedrich Wilhelm Franz Meyer, ëd troveje n'assistent.
Cost a sarìa stàit Max Dehn, ch'a l'avìa pen-a pijà sò dotorà.
L'artìcol dë 70 pàgine a l'é comparì ant ël 1907.
Sòn a l'ha dàit a Heegaard motobin ëd prestis e a l'ha otnù la cadrega ëd professor ëd matemàtica a l'università ëd Copenàghen.
Set agn apress a l'ha dàit soe dimission durant na polémica an sle nòmine ch'a l'era fin-a finìa an sij giornaj.

A l'é peui andàit a l'università ëd Christiania, anté ch'a l'é restà vintetré agn, findi al 1941.
Ëdcò ambelelà a l'ha produvù pòchi travaj sientìfich: a l'avìa pì car andé an gir a fé dle ciaciarade ëd divulgassion sientìfica.

A l'é mòrt dël 1948.

Heegaard, Poul
Perine

Ël vin **Perine** as produv an località **Perine**, an sle colin-e ëd Porto Maurizio, an provinsa ëd Savon-a.

A l'é fàit con na giusta misselassion ëd bin ses uvagi: Rossese, Grenache, Salerna, Sangiovese, Moscà d'Amburgh, Ciliegiolo e a peul esse anvejà fin a tre agn.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Pestimbocca

Ël vin **Pestimbocca** as produv ant le comun-e dla provinsa d'Imperia.

A l'ha un nòm original. As prodov vinificand an bianch j'uvagi a frut nèir.

Categorìa:Vin ëd la Liguria
Carum carvi

## Carum carvi
Pianta erbosa bienal, a lë scond ann a drissa na gamba àuta fin a 80 cm., ramificà dzortut ant la part d'an sù. Feuje basaj tripënnà, feuje superior bipënnà. Rape ëd fior a parapieuva, fior con na desen-a ëd fiorin-e.

### Ambient
A chërs ant ij pòst erbos e ant ij pra ëd mntagna, da 800 fin a 2200 m., a fioriss da giugn a aost.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà aromatisante, aperitive, digestive. As dòvra dzortut le smens, e a son stàite demostrà dle proprietà antibiòtiche.

### Cusin-a
Le feuje giovo a dan savor a salade, mneste e vërdure. Le smens, a son motobin aromatiche, e a son mës-cià a la farin-a për preparé doss e panin e ëdcò quaich formagg. A son andispensàbij për la preparassion dël licor Kümmel.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* **Carum carvi** L.

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Carum
Foeniculum vulgare

## Foeniculum vulgare
Pianta erbosa ch'a viv sempe, con reis risomatose e gamba drita fin-a a 150 cm.; feuje completament dividùe an fij. Le fior, cite e giaune, a son riunìe ant un gròss parapieuva. Ël frut a l'é vërdastr, motobin aromàtich.

### Ambient
A chërs ant ij pòst sùit e solegià, ai bòrd ëd le stra, dal livel dël mar fin a 1000 m., a fioriss da giugn a aost.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà tòniche, aperitive, digestive.

### Cusin-a
Le feuje frësche dlë fnoj a son dovrà për aromatisé salade, mneste, pess, sausse. Le smens as dòvro për aromatisé carn, salam, formagg, doss. Le smens a son ëdcò dovrà an dzora al pan o a le fogasse.

Le smens as peulo dovresse dapërtut as dòvro lë smens ëd l'ànes o dël cumin, ma as deuvo pa dovresse ansema, dësnò ij gust a s'anulo.

La disà italian-a *"Non farti infinocchiare"* a l'era na racomandassion fàita a chi ch'a catava vin, përchè as dovrava le smens djë fnoj për gaveje al vin ij gust gram.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Foeniculum vulgare** Mill.

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Foeniculum
Myrrhis odorata

## Myrrhis odorata
Pianta erbosa, con odor d'ànes, ch'a viv sempe. Gambe drite, veuide, motobin ramificà, àute da 50 a 120 cm.
Le feuje a son quadripënnà e a smijo motobin a le féles; a son a parapieuva, con 8-10 ragg. Ij frut meuvr a luso.

### Ambient
A chërs ai bòrd dij senté, ant ij pòst ùmid, ant ij pra ëd montagna, da 1000 fin a 2100 m., a fioriss da luj a aost.

### Proprietà
A l'ha ëd proprietà tòniche, digestive, diurétiche.

### Cusin-a
Le feuje a peulo esse dovrà për deje ël savor d'ànes a formagg e doss. Le reis e ij frut a aromatiso brande (*grape*) e licor d'erbe.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Myrrhis odorata** L. (Scop.)

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Myrrhis
Artemisia genipi

## Artemisia genipi
Pianta erbosa ch'a viv sempe, con gambe drite, àute da 5 a 15 cm., lanose, sempie e con ramet strissiant o drit. Le feuje basaj, con atach curt, a son dividùe an tre part. Le fior, a son butà a spi pi  men longhe. Minca fior, longa da 5 a 8 mm., a l'é formà da 10-20 fiorin-e color giaun òr.

Le tre specie ëd genepì pi conossùe a son:
* **Artemisia genipi**, (costa), ciamà *genepì mas-cc*;
* Artemisia glacialis, ciamà *genepì dij giassé*;
* Artemisia mutellina, ciamà *genepì bianch*.

### Ambient
Pianta caraterìstica dle region alpin-e, a chërs a autësse comprèise tra 1500 e 3000 méter.

### Proprietà
As dòvra la piantin-a fiorìa (a l'inissi dla fioridura) e fàita sëcché a l'ombra e a l'aria. Proprietà tòniche e antispasmòdiche.

### Cusin-a
A ven dovrà për confessioné ël famos licor.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Artemisia genipi** Weber

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Artemisia
Artemisia glacialis

## Artemisia glacialis
Pianta erbosa con ël pe parsialment lignificà. Le feuje dij but stérij a l'han un longh atach, le àutre na vòta ëd men, a man a man ch'a van su. Le fiorin-e, giaune, a son riunìe an fior giaune. La pianta a fioriss an istà e a l'é àuta fin a 10-15 cm.

Le tre specie ëd genepì pi conossùe a son:
* Artemisia genipi, ciamà *genepì mas-cc*;
* **Artemisia glacialis**, (costa) ciamà *genepì dij giassé*;
* Artemisia mutellina, ciamà *genepì bianch*.

### Ambient
Pianta caraterìstica dle region alpin-e, a chërs a autësse comprèise tra 1500 e 3000 méter.

### Proprietà
As dòvra la piantin-a fiorìa (a l'inissi dla fioridura) e fàita sëcché a l'ombra e a l'aria. Proprietà tòniche e antispasmòdiche. A peul esse dovrà për ij problem respiratòri.

### Cusin-a
L'Artemisia glacialis l'é ël genepì men profum, ma a va bin a preparé ij licor. Le proprietà amportante për ij genepì a son ij prinsipi amer, ch'a son sfrutà për fé aperitiv e digestiv.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* **Artemisia glacialis** L.

Categorìa:Erbe aromàtiche
Categorìa:Artemisia
Cachen

**Cachen** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment ëd Landes. A së stend për na surfassa ëd 35,17 km², con 211 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 6 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd le Landes
Sfera omològica ëd Poincaré

La **sfera omològica ëd Poincaré** (o **spassi dodecaédrich ëd Poincaré**, o **varietà icosaédrica ëd Poincaré**) a l'é lë spassi cossient ch'as oten d'un dodecaedr an identificand soe face opòste.
A peul ëdcò esse otnù tanme ël cossient SO(3)/I, anté che I a l'é lë strop ëd simetrìa ëd l'icosaedr regolar.

Categorìa:Topologìa
John Henry Constantine Whitehead

Matemàtich.
**John Henry Constantine Whitehead** (pì conossù sota sò scond nòm, **Henry**) a l'era nà dël 1904 a Madras (al di d'ancheuj Chennai).
Soa mare Isobel Duncan, a l'era un-a dle motobin ràire matemàtiche d'Oxford ëd l'época; l'arnomà filòsof Alfred North Whitehead a l'era sò barba.

Ij sò a pensavo che l'India a fussa nen ël pòst ideal për tiré su soa masnà e a l'han ëmnalo an Gran Brëtagna, anté che ël fieul a l'é stàit anlevà da soa mare-granda, ch'a stasìa a Oxford.
A l'ha peui arseivù la mej educassion che ël sistema scolar anglèis a ufrèissa e a l'é intrà a Eton, peui al Balbiol College d'Oxford.
Na vira diplomà, a l'ha tramudà a Londra pr'ëdventé agent ëd cambi.
N'ann apress a l'é tornà a Oxford, për seghité a travajé an matemàtica.
An col moment a Oxford a-i era Oswald Veblen, ëd l'università ëd Princeton, ch'a passava ambelelà n'ann sabàtich; finì ël perìod ëd Veblen a Oxford, Whitehead a l'é andaje dapress a Princeton.

Tornà a Oxford, a l'ha conossù Barbara Sheila Carew Smyth, na pianista ch'as anteressava a l'agricoltura e a l'anlevament; ij doi as son mariasse e la cobia a l'ha avù doe masnà.

Durant la sconda guèra mondial, Whitehead a l'ha travajà al sènter ëd Bletchey Park, andoa a-i era Alan Turing.
Dël 1947 a l'é stàit nominà titolar ëd la cadrega Waynflete ëd matemàtica pura al Magdalen College d'Oxford.
Mòrtie soa mare dël 1953, Whitehead e soa fomna a son anstalasse a Manor Farm, a Noke, un paisòt a eut chilòmeter a nòrd d'Oxford.

Henry Whitehead a l'era ëdcò dotà për la bòcs, ël cricket e ël biliard.
A l'avìa ëdcò la passion për dij passatemp tanme ij gieugh ëd carte e ij palìndrom.
A l'é mòrt dël 1960, a 8 ore dla matin antramentre ch'a rintrava da na partìa ëd poker nuitera  con djë student.

## Sò travaj
Whitehead a l'é anteressasse a la congetura ëd Poincaré.

## A pòrto sò nòm
* Anel e varietà ëd Whitehead

Whitehead, John Henry Constantine
Christos Papakyriakopoulos

Matemàtich.
Nassù dël 1914 a Atene, **Christos Papakyriakopoulos** (ëd sòlit ciamà mach **Papa**) a l'era un-a dle doe masnà ëd na famija asià: sò pare a l'era mërcandin.

A disdeut agn a l'é intrà al prestisos Anstitù nassional ëd tecnologìa Metsavion (ancheuj Università tecnològica nassional d'Atene), anté che un dij professor a l'ha convinciulo a consentresse an sla matemàtica.
Chiel a l'ha falo, an sernend ël camp ëd la topologìa algébrica; mach ch'a-i era gnun ambelelà ch'a podèissa mostrèila, antlora a l'ha dovù studiela an sij lìber.

A l'ha livrà soa tesi ëd dotorà, ch'a tratava dla Congetura granda, ant ël 1943.
Soa tesi a l'ha falo armarché da Constantin Carathéodory, ch'a l'ha arcomandalo përchè a-j dèisso ël dotorà.

Anvità da Ralph Fox, Papakyriakopoulos a l'é rivà a Princeton dël 1948; a l'é anstalasse a l'obergi e a l'ha vivù ambelelà për ël rest ëd soa vita, tornand an Grecia mach na vira, dël 1952, për la sepoltura ëd sò pare.
A l'ancamin a l'ha travajà a l'Anstitù dë studi avansà e peui a l'università ëd Princeton.

Papakyriakopoulos a l'é mai mariasse.
Cand dël 1975 la gionta militar a l'ha përdù ël podèj an Grecia, a l'é prontasse për torné an patria, ma a l'é mòrt dl'istà dël 1976 për un càncher a lë stòmi.

## Sò travaj
Christos Papakyriakopoulos a l'ha publicà an tut mach quìndes artìcoj, e tuti da sol.

Durant ij sò prim des agn an Mérica, a l'ha smonù la dimostrassion ëd tre chestion amportante: ël teorema dla liassa, ël lema ëd Dehn e ël teorema dla sfera.
Ij sò artìcoj an sl'argoment a j'ero tant bon che dël 1958 a l'han anvitalo a ten-e na conferensa al rëscontr antërnassional ëd matemàtica a Àmsterdam.

### Ël travaj an sla congetura ëd Poincaré
A l'ha passà ij darié quìndes agn ëd soa vita a sërché ëd dimostré la congetura ëd Poincaré.
Për fé sòn, a l'ha arduvù costa congetura a d'àutre doe.
Un-a ëd coste a sarìa stàita dimostrà dël 1964 da Elvira Strasser-Rapaport, ma l'àutra a l'é peui arvelasse fàussa.
An efet, dël 1979 Anadaswarup Gadde a l'ha dimostrà na conseguensa dle doe congeture ëd Papakyriakopoulos, ma dël 1981 James McCool a l'ha trovà un contra-esempi a costa conseguensa.

L'ampegn che Papakyriakopoulos a l'ha butà për travajé a la congetura ëd Poincaré sensa riesse a arzòlv-la a l'é stàit tal che dal 1963 a soa mòrt a l'ha publicà mach n'artìcol, an memòria ëd Ralph Fox.

Papakyriakopoulos, Christos
RH Bing

Matemàtich.
**RH Bing** (sò nòm a l'era pròpe mach **RH**) a l'era nà dël 1914 a Oakwook, an Texas.
A l'era fieul ëd Rupert Henry, un bidel che peui a l'ha fàit ël paisan.

Bing a l'avìa sinch agn cand sò pare a l'é mòrt e soa mare, na magistra, a l'ha dovù cudì da sola chiel e soa cita seur.
Soa mare a l'ha mostraje a lese motobin prima ch'a andèissa a la scòla elementar.
Finì ël liceo (n'ann prima përchè a l'avìa sautà na classa) a l'é anscrivusse al Southwest Texas State Teacher's College (ch'a sarà pì tard l'Università statal dël Texas a San Marcos) anté ch'a travajava a la mensa për podèj mantense.

Laureasse an matemàtica, a l'é vnù professor ëd liceo.
Con ël but d'oten-e n'aument, Bing a l'ha ancaminà a travajé për oten-e un tìtol dë studi a l'università dël Texas, a Austin.
Ambelelà a l'ha rancontrà l'arnomà topòlogh Robert L. Moore, ch'a l'ha acetalo tanme student ëd dotorà e a l'ha procuraje un pòst d'ansegnament.
A l'é ambelelà che Bing a l'ha conossù Mary Blanche Hobbs, ch'a dventrà soa fomna.

La tesi ëd dotorà ëd Bing, che Moore a l'ha giudicà fiamenga, a l'é stàita publicà an sle Transactions of the American Mathematical Society.
Mach un mèis apress esse dotorasse, a l'ha arzolvù l'ansidit problema ëd Kline.
Bing a l'ha arseivù l'oferta d'un pòst a l'università ëd Princeton, ma a l'ha arfudala e a l'ha pijà dël 1947 un pòst a l'università dël Wisconsin a Madison.
Dël 1973 a l'ha acetà un pòst a l'università dël Texas, an ëdventand ël professor universitari pagà mej ëd tut lë stat.

Bing a l'é stàit elegiù mèmber ëd l'Academia dle siense merican-a e a l'é stàit pressident ëd l'Assossiassion dij matemàtich merican.

A l'é mòrt dël 1986.

## A pòrto sò nòm
*Teorema ëd Bing-Borsuk

Bing, RH
Gregorio Ricci-Curbastro

Matemàtich.

**Gregorio Ricci-Curbastro** a l'era nà dël 1853 a Lugh, ant jë Stat Pontifiss.
A vnisìa da na famija ëd prestis e sò pare a l'era n'angigné arnomà.

Gregorio e sò frel a l'han pa frequentà je scòle ma a-j fasìo lession dij tuor.
A sëddes agn a l'é intrà a l'università ëd Roma bin preparà.
A l'é restaje mach n'ann, peui a l'ha frequentà j'università ëd Bològna e apress ëd Pisa, anté ch'a l'ha conossù Enrico Betti ch'a l'é vnùit sò diretor ëd tesi.
Ij sò talent a l'han ampressionà ij sò professor.

Dël 1877 a l'ha arseivù na borsa dë studi ch'a l'ha përmetuje ëd passé n'ann a la Technische Hochschule ëd Mùnich, andoa a-i era Felix Klein.
Rintrà a Pisa, Ricci-Curbastro a l'é dventà prima assistent a l'università, peui professor ëd fìsica matemàtica.

A l'é mòrt dël 1925.

## A pòrto sò nòm
*Fluss ëd Ricci

Ricci-Curbastro, Gregorio
Ricci-Curbastro, Gregorio
Montsoué

**Montsoué** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment ëd le Landes. As dëstend an sna surfassa ëd 17,93 km², con 538 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 30 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd le Landes
Takebe Katahiro

Matemàtich, anlev ëd Seki.
**Takebe Katahiro** a l'era nà dël 1664 e a l'é mòrt dël 1739.
A l'é stàit consejé dël Shōgun Tokugawa Yoshimune.

Vers ël 1722, aprofondend n'idèja ëd Seki, a l'ha otnù për l'arch a d'un sercc l'espression
:a^2=4dh(1+ \frac{2^2}{3 \cdot 4} \frac hd + \frac{2^24^2}{3 \cdot 4 \cdot 5 \cdot 6} ( \frac hd )^2+ \frac{2^24^26^2}{3 \cdot 4 \cdot 5 \cdot 6 \cdot 7 \cdot 8} ( \frac hd )^3+ \ldots ),
anté che d a l'é ël diàmeter dël sercc e h la longheur dël segment ch'a gionz ij doi estrem ëd l'arch.

Categorìa:Matemàtich dël 1700
Nakane Genkei

Matemàtich.
Nassù dël 1662, mòrt dël 1733.
A fasìa part ëd la scòla ëd Seki.

Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël 1600
Kurushima Yoshihiro

Matemàtich.
La dàita ëd nàssita ëd **Kurushima Yoshihiro** a l'é nen conossùa.
A l'é mòrt dël 1757.
A l'ha fàit part ëd la scòla ëd Seki.

Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël 1700
Matsunaga Yoshisuke

Matemàtich.
La dàita ëd nàssita ëd **Matsunaga Yoshisuke** a l'é nen conossùa.
A l'é mòrt dël 1744.

## Euvre prinsipaj
*Hoen sankei (*Test sacrà dël càlcol për ël quadrà e ël sercc*, 1739)

Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël 1700
Yamaji Nushizumi

Matemàtich.
**Yamaji Nushizumi** a l'era nà dël 1704 e a l'é mòrt dël 1772.
A l'ha fàit part ëd la scòla ëd Seki.
Antra ij sò anlev a-i é staje Arima Yoriyuki.

Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël 1700
Arima Yoriyuki

Matemàtich ëd la scòla ëd Seki.
Anlev ëd Yamaji Nushizumi, **Arima Yoriyuki** a l'era nà dël 1714 e a l'é mòrt dël 1783.
A l'era në sgnor feodatari dla provinsa ëd Kurume.

## Euvre prinsipaj
***Jūkisanpō** (1769)
A l'é stàit ël prim lìber a spieghé ël métod algébrich ëd calcol Tenzan.
A smonìa ëdcò ëd fasson sistemàtica j'arzultà otnù dal wasan.

Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël 1700
Saint-Agnet

**Saint-Agnet** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment ëd Landes. A së stend për na surfassa ëd 7,92 km², con 190 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 24 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd le Landes
Ajima Naonobu

Matemàtich ëd la scòla ëd Seki.
**Ajima Naonobu** a l'era nà anviron dël 1733 e a l'é mòrt dël 1798.

Antra 'l 1767 e ël 1772 a l'ha travajà për l'elaborassion dël calendari, sota la diression ëd Yamaji, che Ajima a arconossìa tanme sò magìster.
Mòrtie Yamaji dël 1772, Ajima a l'ha ancaminà soa arserca për da bon matemàtica.

Soe contribussion pì significative a son ëstàite:
*dësvlup an serie ëd  \sqrt[n]{a^n+b} 
*càlcol dël logaritm
*càlcol d'àree e volum
*studi ëd plance geométriche

Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël 1700
Léon

**Léon** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment ëd le Landes. As dëstend an s'na surfassa ëd 64,45 km², con 1453 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 22 abitant al chilòmeter quàder.

Leon
Aida Yasuaki

Matemàtich.
**Aida Yasuaki** a l'era nà dël 1747 e a l'é mòrt dël 1817.

An fortend lë bzògn ëd na descrission sistemàtica dla matemàtica con dij métod generaj, Aida a l'ha fàit dle polémiche rabiose con la scòla ëd Seki, che antlora a l'era guidà da Fujita Sadasuke.

Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël 1700
Fujita Sadasuke

Matemàtich ëd la scòla ëd Seki.
Nassù dël 1734, mòrt dël 1807.

Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël 1700
Wada Nei

Matemàtich ëd la scòla ëd Seki, anlev ëd Kusaka Makoto.
**Wada Nei** a l'era nà dël 1787 e a l'é mòrt dël 1840.

A l'ha otnù na grossa ameliorassion dij métod d'antëgrassion d'Ajima e a l'ha tirà giù na tàula, ciamà *Enri hyō*, ëd pì che sent tipo d'antëgraj, ch'a conten ëdcò ël dësvlup an serie ëd vàire fonsion irassionaj.
Costa tàula a l'era motobin dovrà dai sò anlev për calcolé la longheur, l'àrea e ël volum ëd vàire plance geométriche.

Categorìa:Matemàtich dël 1800
Kusaka Makoto

Matemàtich ëd la scòla ëd Seki, anlev d'Ajima.
**Kusaka Makoto** a l'era nà dël 1764 e a l'é mòrt dël 1839.

Categorìa:Matemàtich
Categorìa:Siensià dël 1800
Cazideroque

**Cazideroque** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment ëd Lot-et-Garonne. As dëstend an sna surfassa ëd 12,2 km², con 244 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 20 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Lot e Garonne
Saint-Vincent-de-Paul

***Saint-Vincent-de-Paul*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Saint-Vincent-de-Paul (Gironde)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd la Gironde

* d'un **[[Saint-Vincent-de-Paul (Landes)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Landes
Le Passage

***Le Passage*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Le Passage (Isère)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd la Isère

* d'un **[[Le Passage (Lot-et-Garonne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Lot-et-Garonne
Congetura ëd Poincaré

La **congetura ëd Poincaré** a fortiss che na varietà sarà tridimensional con në strop fondamental banal a dev esse na surfassa sférica tridimensional.

La congetura ëd Poincaré a l'é stàita smonùa da Henri Poincaré dël 1904.
A l'era un dij problema dël milegn e a l'é stàita dimostrà da Grigori Perelman.

Categorìa:Topologìa
Anstitù ëd matemàtica Clay

L**Anstitù ëd matemàtica Clay** (**CMI**) a l'é na sossietà sensa but ëd guadagn fondà ai 25 dë stèmber 1998 ant lë stat ëd Delaware.
Sò but prinsipaj a son ëd fé chërse e spantié ël savèj matemàtich, ëd përmëtte ai matemàtich e a d'àutri siensià ëd familiarisesse con le neuve dëscuverte an matemàtica, d'ancoragé jë student dotà a angagesse an na cariera da matemàtich e d'arconòsse ij sucess e ij progress ecessionaj ant l'arserca an matemàtica.

## Ij problema dël milegn
Ant l'istà dël 2000, con na sirimònia a Paris, ël CMI a l'ha nonsià l'anstitussion dël premi dël milegn.
As trata d'un premi d'un milion ëd dòlar mincadun për l'arzolussion ëd set problema selessionà dal consèj sientìfich ëd l'anstitù (formà da Arthur Jaffe, Alain Connes, Edward Whitten e Andrew Wiles).
Ij set problema dël milegn a son: la congetura ëd Birch-Swinnerton-Swyer, la congetura ëd Hodge, l'equassion ëd Navier-Stokes, P contra NP, la teorìa ëd Yang-Mills e l'ipòtesi dla massa mancanta, l'ipòtesi ëd Riemann e la congetura ëd Poincaré.

Categorìa:Matemàtica
Saint-Astier (Lot-et-Garonne)

**Saint-Astier** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment ëd Lot-et-Garonne. A së stend për na surfassa ëd 9,56 km², com 185 abitant, scond ël censiment dël 2 005, con na densità ëd 19 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Lot e Garonne
Eau Claire (Wisconsin)

**Eau Claire** a l’é na sità djë Stat Unì d'América ch’a conta 61.704 abitant (148.337 la sità metropolitan-a).

Eau Claire a resta ant lë stat ëd Wisconsin.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Wisconsin
BMW

La **BMW** (acrònim ëd **Bayerische Motoren Werke**, *Fàbrica Bavarèisa ëd Motor*) a l’é na meison viturìstica e ëd mòto alman-a e soa sede a l’é a Mùnich ant lë stat alman ëd Baviera.

A la BMW a aparten-o ëdcò le marche Mini e Rolls Royce.

## Stòria

La fàbrica a l’é nàita ai 21 luj 1917 ‘me *Bayerische Motoren Werke GmbH* davzin al reopòrt militar d'Oberwiesenfeld ëd Mùnich për la fabricassion sota licensa ëd motor d’avion Daimler-Benz.

Apress la fin dla prima guèra mondial, dël 1919, la fàbrica a l'ha ancaminà la produssion ëd mòto.

Dël 1929 la fàbrica a l'ha ancaminà la produssion ëd viture con la marca BMW: an prinsipi con un model utilitari basà ansima na vitura anglèisa, la Austin Seven, apress, dël 1932, la produssion a së sposta vers dij modej pì grand dont la BMW 320 e 326.

Categorìa:Meison viturìstiche alman-e
Categorìa:Mùnich
Appleton (Wisconsin)

**Appleton** a l'é na sità djë Stat Unì an lë stat ëd Wisconsin.

La sità a conta 70.087 abitant e as treuva an sël fium Fox River, 160 Km a nòrd ëd Milwaukee.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Wisconsin
Santa Cruz de Tenerife

**Santa Cruz de Tenerife** a l’é 'l capleugh ëd j'Ìsole Canarie e dl'ìsola ëd Tenerife (Spagna). Con ij borgh dantorn, la popolassion a l'é ëd 221.956 abitant.

## Leu d'anteresse
*Ël Salon ëd Tenerife
*La Piassa dë Spagna
*Ël Parch García Sanabria
*La Cesa dla Concession
*La Riva de las Teresitas

Categorìa:Sità spagneule
Pau

**Pau** a l'é na comun-a fransèisa situà ant ël dipartiment dij Pirené Atlàntich, ant la region dl'Aquitania.

## Demografìa

La popolasion ëd la sità (ant ël 2005) a l'era ëd 181.000 abitant.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dij Pirené Atlàntich
Bayonne

**Bayonne** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment dij Pirené Atlàntich. A l'ha 42 mila abitant, scond ël censiment dël 1999.

## Liure
* http://www.ville-bayonne.fr/

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dij Pirené Atlàntich
Saint-Léon

***Saint-Léon*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Saint-Léon (Gironde)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Gironde

* d'un **[[Saint-Léon (Lot-et-Garonne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Lot-et-Garonne

* d'un **[[Saint-Léon (Àuta Garon-a)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Àuta Garon-a
Tenerife

**Tenerife** a l'é n'ìsola ëd l'Océan Atlàntich, a l'é la pì gròssa ìsola dj'Ìsole Canarie. A l’é 'dcò la prima ìsola për popolassion dë Spagna. Sò capleugh a l'é Santa Cruz de Tenerife.

A conta 906.854 abitant e a l'ha na surfassa ëd 2.034,38 km². 

A l'é na region ëd volcan, dont ël pì àut a l'é 'l Teide (3.718 méter). 

## Leu d'anteresse
* Ël Teide
* Ël Salon ëd Tenerife
* La Basìlica ëd Candelaria
* Ël Dòm ëd La Laguna
* Ël Real Santuario del Santísimo Cristo de La Laguna
* La Riva de las Teresitas

## Përsonalità
* Pedro de Betancur
* José de Anchieta

Categorìa:Ìsole dl'Àfrica
Categorìa:Spagna
Anglet

**Anglet** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment dij Pirené Atlàntich. As dëstend an s'na surfassa ëd 26,93 km², con anviron 38.000 abitant.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dij Pirené Atlàntich
Shahbaz Bhatti

Òm polìtich.
**Shahbaz Bhatti** a l'era nà dël 1968.
Cristian, ministr an Pakistan, as batìa për la libertà religiosa.
A l'é stàit massà ai 2 ëd mars 2011.

Bhatti, Shahbaz
Jacopo Durandi

Litrà e stòrich.
**Jacopo Durandi** a l'era nà a Santià dël 1739.
A l'é stàit mèmber ëd l'Academia dle siense e pressident ëd la ciambrea dij cont.
A l'é mòrt a Turin dël 1817.

Durandi, Jacopo
Ettore Perrone ëd San Martin

**Ettore Perrone ëd San Martin** a l'era nassù a Ivrèja dël 1789.

Diputà e general ëd l'esèrcit piemontèis, për ij batibeuj dël 1821 a l'é stàit condanà a mòrt.
Dël 1848 a l'é rintrà an patria e a l'é mòrt dël 1849 ant la bataja ëd Noara.

Perrone ëd San Martin, Ettore
Perrone ëd San Martin, Ettore
Milanèis

Ël **dialèt milanèis** (*milanèes*, *milanes* an parlà local, milanese an italian), conossù 'dcò coma *meneghin*, a l'é un dialèt dla Lenga lombarda (varianta ossidental) parlà an Milan e provinsa.

## Gramàtica

## Comparassion con d'àutre lenghe

**Comparassion con ël [[Lenga fransèisa|fransèis]]**
:Torista: "Comment s'appellent-ils?" (Coma as ciamo?)
:Frutareul: "Se pelen no, se schiscen." (A së sgruejo nen, a së sgnaco.)
:Torista: "Comment?" (Coma?)
:Frutareul: "Coi man, coi pé, 'me te voeuret!" (Con le man, coj pè, coma it veule!)
:Torista: "Je ne comprend pas..." (I capisso nen...)
:Frutareul: "Se te voeuret minga comprài, lassa pur stà!" (Si it veule nen caté, lassa stè!)

**Comparassion con ël [[Lenga piemontèisa|piemontèis]], ël [[Lenga latin-a|latin]], l'[[Lenga italian-a|italian]], ël [[Lenga fransèisa|fransèis]]**

### Proverbi an milanèis

*L'erba di alter l'è semper la pussee bona* = L'erba dlë vzin a l'é sèmper pì vërda.

*El Signor prima ja fa e poeu ja combina* = Ël Signor prima a-j fa e peui a-j buta ansema.

*La bocca l'è minga stracca se la sa nò de vacca* = La boca a l'é nen straca s' a sa nen 'd vaca.

*Te seet andaa a scoeura de giovedì* = Ti it ses andà a scòla ëd giòbia. 

*Voeuja de lavorà saltom addòss che mì me spòsti* = Veuja 'd travajè sàutme a còl che mi i më spòsto.

*Zucca e melon, a la soa stagion* = Cossa e mlon, a mincadun soa stagion. 

*Quand gh'è scappaa el porscell, sarren el stabiell* = Quand ch'a l'é scapà ël crin, a saro la crinera.

*Gatta inguantada la ciappa minga i ratt* = La gata coj guant a pija pa ij rat.

*In agost el Sô el va in del bosch* = An Agost ël sol a va ant ël bòsch. 

*Offelee, fa el tò mestee* = Panaté, fa tò mësté.

*L'acqua l'ha faa i oeuv, el gh'ha inscì de pioeuv* = L'eva a l'ha fàit l'euv, a l'ha ancora tant da pieuve.

*Te gh'ee l'oeucc pussee grand del boeucc* = Ti it l' has l'euj pì grand dlë stòmi.

### Lese ëdcò
	
* Lenga lombarda
* Lombard ossidental	
* Noarèis

Categorìa:Lombard ossidental
Goès

**Goès** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment dij Pirené Atlàntich. As dëstend an sna surfassa ëd 4,74 km², con 574 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 121 abitant al chilòmeter quàder.

Goes
Gelos

**Gelos** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment dij Pirené Atlàntich. A së stend për na surfassa ëd 11,03 km², con 3.529 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 320 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dij Pirené Atlàntich
Il Baretti

**Il Baretti** a l'era na publicassion ch'a l'é surtìa dal 1924 al 1928.

## Ël nòm
Ël tìtol dël periòdich a l'avìa sernulo Piero Gobetti, an onor ëd Giuseppe Baretti.
Parèj Gobetti a scrivìa ant l'editorial d'overtura dël prim nùmer: «Ël savor antich e polémich d'ës nòm d'esilià e ëd pelerin pre-romàntich, nonsià quatr agn fa për tìtol ëd n'arvista dë scritor che as pùblica adess, a sotantendìa na volontà ëd coerensa con le tradission e ëd bataja contra colture e literature obligà a sté ant ij termo dla provinsa, sarà da le frontere ëd dògma vèj e ëd cite patrie. Coj but, ant un clima neuv, a në smijo pa vnù vej.»

Categorìa:Giornaj
Giorgio Bidone

Angigné idràulich.

**Giorgio Bidone** a l'era nà al Casal Nosé dël 1781 e a l'é mòrt a Turin dël 1839.
A l'era mèmber ëd l'Academia dle Siense ëd Turin.


Bidone - Mémoire sur les transcendantes elliptiques, 1817 - 750544.tif|*Mémoire sur les transcendantes elliptiques*, 1817
Bidone, Giorgio - Riflessioni sul moto permanente dell'acqua, 1824 - BEIC 751704.tiff|*Riflessioni sul moto permanente dell'acqua*, 1824
Bidone, Giorgio – Osservazioni sopra le macchine in moto, 1825 – BEIC 710112.jpg|*Osservazioni sopra le macchine in moto*, 1825


Bidone, Giorgio
Pietro Morando

Pitor dj'ùmij e dla tèra contadin-a.
**Pietro Morando** a l'era nà a Lissandria dël 1889 e a l'é mòrt dël 1980.

Morando, Pietro
Erborin

N**'erborin** a l'é na pianta lëgnosa ch'a campa fòra un bon nùmer ëd fërle da la sëppa, sensa formé un bion ùnich.

Categorìa:Botànica
Lorenzo Gigli

Crìtich d'art e poeta.
**Lorenzo Gigli** a l'era nà dël 1889 e a l'é mòrt dël 1911.
A l'é stàit diretor dël Pòpol.

Gigli, Lorenzo
Camilla Ravera

**Camilla Ravera** a l'era nà dël 1889 e a l'é mòrta ai 14 d'avril 1988, ch'a l'avìa scasi sent agn.

A l'é stàita na colaboratris ës-ciassa ëd Gramsci.
Ansima a l'Ordine nuovo a tnisìa la rubrica *La tribuna delle donne*.
A l'era senatris a vita.

Ravera, Camilla
Paolo Spriano

Stòrich.
**Paolo Spriano** a l'era nà a Turin dël 1925.

A Turin, Spriano a l'é angagiasse an polìtica e ant ël giornalism.
A dirigìa la tersa pàgina ëd L'Unità ëd Turin.
A l'é stàit antra ij prim ëstudios dël moviment ovrié.

A l'é mòrt ai 25 dë stèmber 1988.

## Euvre prinsipaj
**Socialismo e classe operaia a Torino dal 1892 al 1913*

Spriano, Paolo
Spriano, Paolo
Spriano, Paolo
Subsonica

Ij **Subsonica** a son na formassion rock italian-a formasse dël 1996 a Turin e ancora adess ativa.

La banda a l'é formà dal cantant Samuel Umberto Romano e dai sò amis Max Casacci a la ghitara, Davide Di Leo stranomà *Boosta*, Enrico Matta stranomà *Ninja* e da Luca Vicini stranomà *Bass Vicio*.

## Discografìa

### Àlbom
*	1997 - *SubsOnicA* 
*	1999 - *Microchip emozionale* 
*2002 - *Amorematico* 
*	2002 - *Controllo del livello di rombo* 
*2005 - *Terrestre* 
*2006 - *Terrestre live e varie altre disfunzioni* 
*2007 - *L'eclissi* 
*	2011 - *Eden*
*       2014 - *Una nave in una foresta*
*2018 - *8*
* 2020 – *Mentale strumentale*

Categorìa:Mùsica legera
Categorìa:Formassion musicaj dl'Italia
Gayon

**Gayon** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment dij Pirené Atlàntich. A së stend për na surfassa ëd 4,05 km², con 77 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 19 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dij Pirené Atlàntich
Cardinalità

## Le definission
J'ansem *A* e *B* as diso avèj la midema **cardinalità**, o esse *equipotent*, s'a esist na bijession antra *A* e *B*.

Costa definission a concòrda con l'antuission për j'ansem finì.
Soa aplicassion a j'ansem infinì a men-a però a dle conseguense ch'a peulo smijé contra l'antuission.
Për esempi, n'ansem finì a peul nen avèj la midema cardinalità d'un sò sot-ansem pròpi, antant che l'ansem dij nùmer naturaj  \mathbb N  a l'é equipotent con  \mathbb N \setminus \{ 0 \}  a travers dla fonsion x \mapsto x+1.
Dl'istessa manera, l'antërval real duvert ]0,1[ a l'ha l'ha midema cardinalità ëd l'antërval ]0,2[, 'me ch'a l'é mostrà da la corëspondensa x \mapsto 2x.

As dis che l'ansem *A* a l'ha na cardinalità pi cita o ugual a cola dl'ansem *B* si *A* a l'é equipotent a 'n sot-ansem ëd *B* o, ëd fasson equivalenta, s'a esist n'iniession da *A* a *B*.

## Chèich propietà
*Minca ansem a l'é equipotent con chiel-midem.
Sòn a l'é testimonià da la fonsion identità.
*Si *A* a l'é equipotent con *B*, antlora *B* a l'é equipotent con *A*.
An efet, si *f* a l'é na bijession antra *A* e *B*, antlora soa anversa f^{-1} a l'é na bijession antra *B* e *A*.
*Si *A* a l'é equipotent con *B* e *B* a l'é equipotent con *C*, antlora *A* a l'é equipontent con *C*.
An efet, si *f* a l'é na bijession antra *A* e *B* e *g* a l'é na bijession antra *B* e *C*, antlora soa composission *gf* a l'é na bijession antra *A* e *C*.

## Ansem finì e infinì
N'ansem *A* as dis *finì* s'a-i é un nùmer natural *n* tal che *A* a l'é equipotent con  \{ 0,1, \ldots ,n-1 \} .
N'ansem ch'a l'é nen finì as dis *infinì*.

Categorìa:Teorìa dj'ansem
Enrico Scarzanella

Mùsich.
**Enrico Scarzanella** a l'era nà a Bari ai 12 d'ost 1879.
A l'era un coadiutor salesian, a l'avìa fàit soa profession a San Balegn ai 25 dë stèmber 1898.
Scarzanella a l'era intrà a l'oratòri ëd Turin ai 5 dë stèmber 1891, anté ch'a l'avìa frequentà ël ginasi.
Apress la mòrt ëd sò pare a l'ha ciamà d'intré ant la congregassion tanme coadiutor.

Dël 1900, ch'a l'avìa mach vint'agn, a l'ha sostituì a l'oratòri ël magìster Dogliani cand chiel-sì a l'é partì për la Mérica.
Scarzanella a l'ha mostrà dij talent musicaj fòra da l'ordinari.
A l'é peui passà a la librarìa salesian-a ëd San Balegn, anté ch'a l'é restà fin-a al 1909.
L'ann dòp a l'ha passalo a Milan e ij tre agn apress a Noara, anté ch'a l'é specialisasse sota la tùa dël magìster Manfredi.
Ai 12 ëd luj 1913 a l'ha pijà la licensa ëd magisté al conservatòri ëd Parma; dël 1919 ëdcò ël diplòma d'òrgo e ëd composission.

A l'avìa la passion për lë studi e l'ansegnament; ai 22 otóber 1905 a l'ha otnù la licensa magistral e ai 30 ëd novèmber 1916 ël diplòma d'abilitassion.

Dël 1929 a l'é stàit ciamà a l'oratòri, për giuté ël magìster Dogliani a pronté le selebrassion për la beatificassion ëd Don Bòsch; dlongh apress a l'ha suceduje ant la diression ëd la *Schola cantorum*.
Parèj a l'ha dirigiù la capela musical sia ant la festa ëd beatificassion (1929) che an cola ëd canonisassion (1934) ëd Don Bòsch.

Dël 1941 a l'ha pijà la diression dla tipografìa salesian-a e a l'ha ciamà d'esse esentà da l'ansegnament musical.
A j'11 ëd fërvé 1955 a l'é stàit nominà sòcio dl'Academia marian-a salesian-a.

A l'é mòrt a Turin ai 6 d'avril 1955.

Scarzanella, Enrico
Urt

**Urt** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment dij Pirené Atlàntich. As dëstend an sna surfassa ëd 19,07 km², con 1.583 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità d'83 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dij Pirené Atlàntich
Saint-Vincent

***Saint Vincent*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Saint-Vincent (Val d'Osta)|comun italian]]** ant la Val d'Osta

* d'un **[[Saint-Vincent (Pirené Atlàntich)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment dij Pirené Atlàntich

* d'un **[[Saint-Vincent (Àuta Lòira)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment d'Àuta Lòira

* d'un **[[Saint-Vincent (Puy-de-Dôme)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment dël Puy-de-Dôme
Vichy

**Vichy** a l’é na sità d'aque e sirca 27.000 abitant ant ël sénter ëd la Fransa, vzin a Clermont-Ferrand, ant la region dl’Alvernia, ant ël dipartiment ëd l'Allier dont Vichy a l’é na sot-sede.

Sò còdes postal a l'é 03200.

## Stòria
Vichy a l’é conossù da quand ch’a l’é stàit capital ëd la Fransa ëd Vichy, an mente dl’invasion alman-a, ant la Sconda Guèra Mondial.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Allier
Abrest

**Abrest** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl'Alvernia, ant ël dipartiment ëd l'Allier.

## Demografìa
Ant ël 2006 Abrest a l'avìa na popolassion ëd 2530 abitant, distribuì an 1227 famije.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Allier
Saint-Palais

***Saint-Palais*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Saint-Palais (Gironde)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Gironde

* d'un **[[Saint-Palais (Pirené Atlàntich)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment dij Pirené Atlàntich

* d'un **[[Saint-Palais (Cher)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Cher