Uganda

L**'Uganda** a l'é un pais dl'Àfrica oriental, sensa sbòch al mar.

A confin-a a **nòrd** con ël **[[Sudan]] dël Sud**, a **nòrd-est** con ël **[[Kenya]]**, a **est** con ël **Kenya**, a **sud** con la **[[Tanzania]]**, a **sud-òvest** con ël **[[Ruanda]]** e a **òvest** con la **[[Repùblica Democràtica dël Còngo]].**

La capital a l'é **[[Kampala]]** (anviron 1,7 milion d'abitant).

A l'ha na surfassa ëd **241.550 km²** e a conta anviron **45 milion d'abitant** (stim-a 2023).

## Anté ch'as treuva

### Geografìa
L'Uganda as treuva ant ël **Còrn d'Àfrica** e a l'é traversà da l**'Equator**. A l'ha 'n teritòri motobin varià, ch'a comprend:
* Ël **Lagh Victoria** (ël pì grand d'Àfrica), ch'a l'é partagià con Kenya e Tanzania.
* Ël **Rift Valley dl'Àfrica oriental**, con d'àutri lagh (Lagh Albert, Lagh Eduard, Lagh George).
* Ël **Mont Ruwenzori** (Montagne dla lun-a), con sima fin-a a 5.109 m (Mont Stanley).
* Ël **fium Nil**, ch'a nass dal Lagh Victoria e a traversa 'l pais.
Ël clima a l'é **tropical**, temperà da l'autëssa, con doe stagion ëd pieuva.

### Stòria
#### Precolonial
La region a l'era stàita abità da popolassion cassadore-arcujitris e peui da popoj **bantù** ch'a praticavo l'agricoltura. Dël sécol **XIV-XIX**, a son formasse dij regn potent coma ël **Regn ëd Buganda**, ël **Bunyoro** e l**'Ankole**.

#### Colonial
L'Uganda a l'é stàit un possediment dël **[[Regn Unì]] dal 1894 al 1962**, prima coma protetorà e peui coma colònia. J'anglèis a l'han introduvù la coltivassion dël **café** e dël **té**, an creand n'anfrastruture feroviaria.

#### Indipendensa e perìod contemporani
L'Uganda a l'ha otnù l**'indipendensa** ël 9 d'otóber 1962, con **Milton Obote** com prim ministr. Dël 1966, Obote a pija 'l podèj total, ma dël **1971** a l'é gavà da un colp dë stat militar da part d**'Idi Amin Dada**. Ël regim d'Amin (1971-1979) a l'é stàit caraterisà da **violensa, persecussion e colass econòmich**. Dòp na guèra con la Tanzania (1978-79), Amin a l'é stàit gavà. A-i é sta-ie 'n perìod d**'instabilità** fin-a al 1986, cand **[[Yoweri Museveni]]** a l'ha pijà 'l podèj con l**'Esèrcit ëd Resistenta Nassional (NRA)**. Museveni a l'é restà al podèj da antlora, con d'elession contestà e na costituission modificà për përmëtte soa rielession.

## Organisassion polìtica
L'Uganda (nòm ofissial: **Republic of Uganda / Jamhuri ya Uganda**) a l'é na **repùblica pressidensial**.

Ël president a l'é **[[Yoweri Museveni]]** (dal 1986).

Ël prim ministr a l'é **[[Robinah Nabbanja]]** (dal 2021).

Ël pais a l'é dividù an 4 region e 135 distret. La capital, Kampala, a l'é 'l sènter econòmich e polìtich.

### Economìa
L'economìa ugandèisa as basa dzortut an sël:
* **Agricoltura** (80% dla popolassion): café (prim prodòt d'esportassion), té, coton, tabach.
* **Pësca** ant ij lagh.
* **Petroli**: dël 2006 a son ëstàite trovà 'd riserve 'd petroli ant la region dël Lagh Albert.
* **Turism**: grassie ai parch nassionaj (com ël **Parch Nassional ëd Murchison Falls**), ij gorila 'd montagna e la natura.

Dle grànde sfide a resto la **povertà**, la **corussion** e la **dipendensa da l'agricoltura**.

### Coltura e società
L'Uganda a l'é na tèra 'd **ëd 56 grupo ètnich**, ij pì grand a son ij **Baganda**, ij **Banyankole**, ij **Basoga**, e j**'Acholi**. Le lenghe ofissiaj a son l**'anglèis** e lë **swahili**, ma a-i son vàire lenghe locaj (ganda, soga, ecc.). La religion a l'é motobin spantià: **cristianésim** (catòlich e anglican), **islam**, e religion tradissionaj.

Ël pais a l'ha na **popolassion motobin giovo** (pì 'd la metà a l'ha meno 'd 18 agn) e a l'ha avù 'd problema grand con l'epidemìa d**'HIV/AIDS** e con la **guèra sivila** ant ël nòrd (Lord's Resistance Army).