Filosofìa alman-a

La **filosofìa alman-a** a l'é la tradission filosòfica ch'a l'é dësvlupasse ant l'àrea almanòfona e an Àustria, da la fin dël sécol XVIII al di d'ancheuj. A l'é arnomà për soa profondità, sistematicità e për soe contribussion rivolussionarie a la metafìsica, a l'epistemologìa e a l'ética.

## Stòria e evolussion
La filosofìa alman-a a peul esse dividùa an quatr perìod prinsipaj:
* **Iluminism alman** (sécol XVIII): Lessing, Herder
* **Idealism alman** (fin XVIII - prima mità XIX): Kant, Fichte, Schelling, Hegel
* **Filosofìa dël sécol XIX** (dòp Hegel): Schopenhauer, Nietzsche, Marx
* **Filosofìa contemporania** (sécol XX-XXI): fenomenologìa, teorìa crìtica, filosofìa analìtica

## Caraterìstiche generaj
La filosofìa alman-a a presenta vàire element distintiv:
* **Sistematicità**: tendensa a creé ëd sistema filosòfich compless
* **Profondità speculativa**: anàlisi detajà dij problema fondamentaj
* **Atension a la stòria**: vision stòrica dël dësvlup dël pensé
* **Anfluensa dla cultura musical e literaria**: dialogh con j'àutre art
* **Tension antra universalism e particolarism**: problema dl'identità alman-a

## Scòle e corènt prinsipaj

### Idealism alman
Ël moviment pì amportant dla filosofìa alman-a:
* **Immanuel Kant** (1724-1804): *Critica dla rason pura*, idealism trassendental
* **Johann Gottlieb Fichte** (1762-1814): idealism sogetiv
* **Friedrich Schelling** (1775-1854): idealism ogetiv
* **Georg Wilhelm Friedrich Hegel** (1770-1831): idealism assolù, dialética

### Romanticism filosòfich
A arvërsa l'idealism e a valora l'emotività:
* **Friedrich Schlegel** (1772-1829): teorìa dël romanticism
* **Novalis** (1772-1801): misticism e poesìa

### Materialism e siense naturaj
Arvërsa dl'idealism:
* **Ludwig Feuerbach** (1804-1872): critica dla religion
* **Karl Marx** (1818-1883): materialism stòrich
* **Friedrich Engels** (1820-1895): materialism dialétich

### Filosofìa dla vita
Atension a la vita concreta e a l'esperiensa:
* **Arthur Schopenhauer** (1788-1860): voluntà 'd vive
* **Friedrich Nietzsche** (1844-1900): voluntà 'd podèj, superòm
* **Wilhelm Dilthey** (1833-1911): siense dlë spirit

### Fenomenologìa
Studi dij fenòmen tal e qual as presento:
* **Edmund Husserl** (1859-1938): fondator dla fenomenologìa
* **Martin Heidegger** (1889-1976): *Ésser e temp*
* **Max Scheler** (1874-1928): fenomenologìa dij valor

### Scòla 'd Frankfurt
Teorìa crìtica dla società:
* **Theodor Adorno** (1903-1969): dialética negativa
* **Max Horkheimer** (1895-1973): rason strumental
* **Herbert Marcuse** (1898-1979): unidimensionalità
* **Jürgen Habermas** (1929-): agì comunicativ

## Tema filosòfich sentraj

### La rason e sò lìmit
* Critica dla rason pura (Kant)
* Rason strumental (Horkheimer)
* Rason comunicativa (Habermas)

### La libertà
* Libertà com autonòmìa (Kant)
* Libertà com arconossiment (Hegel)
* Libertà ant na società capitalista (Marx)

### La stòria
* Vision teleològica dla stòria (Hegel)
* Materialism stòrich (Marx)
* Crìtica dël progress (Adorno)

### La tecnologìa
* L'Ésse e la técnica (Heidegger)
* La tecnologìa com ideologìa (Habermas)

## Autor amportant
* Immanuel Kant (1724-1804)
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831)
* Arthur Schopenhauer (1788-1860)
* Karl Marx (1818-1883)
* Friedrich Nietzsche (1844-1900)
* Edmund Husserl (1859-1938)
* Martin Heidegger (1889-1976)
* Theodor Adorno (1903-1969)
* Jürgen Habermas (1929-)

## Euvre fondamentaj
* *Critica dla rason pura* ëd Kant (1781)
* *Fenomenologìa dlë spìrit* ëd Hegel (1807)
* *Ël mond com voluntà e representassion* ëd Schopenhauer (1818)
* *Ël capital* ëd Marx (1867)
* *Parèj a l'ha parlà Zarathustra* ëd Nietzsche (1883)
* *Ésse e temp* ëd Heidegger (1927)
* *Dialética dl'iluminism* d'Adorno e Horkheimer (1944)
* *Teorìa dl'agì comunicativ* ëd Habermas (1981)

## Anfluensa
La filosofìa alman-a a l'ha avù n'anfluensa enorm:
* An sla filosofìa fransèisa (Sartre, Foucault, Derrida)
* An sla filosofìa italian-a (Gentile, Croce)
* An sla psicologìa (Freud, Jung)
* An sla sociologìa (Weber)
* An sla teologìa (Bultmann, Tillich)

## Filosofìa alman-a contemporania
Ij dësvlup recent:
* **Peter Sloterdijk** (1947-): antropologìa filosòfica
* **Jürgen Habermas** (1929-): teorìa dl'agì comunicativ
* **Axel Honneth** (1949-): teorìa dël arconossiment
* **Byung-Chul Han** (1959-): critica dla società dle prestassion

## Vëdde ëdcò
* Idealism alman
* Fenomenologìa
* Scòla 'd Frankfurt
* Filosofìa ossidental
* Iluminism alman

## Bibliografìa
* Schnädelbach, H. *Filosofia in Germania 1831-1933*, 1983
* Safranski, R. *Romanticismo. Una questione tedesca*, 2007
* Habermas, J. *Il discorso filosofico della modernità*, 1985

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Cultura alman-a
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI