open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fulberto Alarni

## Biografìa
**Fulberto Alarni** (dont nòm vèir a l'era *Alberto Arnulfi*) a l'era nassù ij 13 ëd giugn dël 1849, ant la caserma dij carabigné an piassa Carlin-a a Turin, dagià che sò pare Trofimo a l'era tenent general. A l'é mòrt a Roma dël 1888 (bele che chèiche sorgiss a diso ij 28 mars 1889).

A part dai vint agn, a l'ha travajà tuta la vita a la Sossietà Real ëd Suransa, che dël 1884 a l'ha mandalo a Roma; a l'é për lòn che soe dariere composission as tenzo d'un sens ëd ringret e 'd magon për sò Piemont.

## Euvre prinsipaj
A l'é dedicasse dzortut aj sonèt. Soe euvre:
* *Sangh-Bleu*
** *Prefassion*
** *A la prédica*
** *Dal confituré*
** *Democrassia*
* *Bourghesia*
A l'era ëdcò cimentasse con le comedie. Cheich tìtoj:
*Drolarìe (1881)

### Sangh Bleu
#### Prefassion
Motobin antëressanta, përchè a testimònia che l'italian an pràtica a l'era nen dovrà a Turin, ò comsëssìa mal considerà. As parla dij temp dl'Unità d'Italia e ëd na famija d'ufissiaj dij carabigné, quindi ëd sigura nen ëd gent ch'a fussa contra a la polìtica dla dinastìa për question ideològiche.  

#### A la prédica
Cheich vers dël sonèt: 

#### Democrassìa
Cheich vers dël sonèt: 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Alarni, Fulberto
Alarni, Fulberto
Alarni, Fulberto
Alarni, Fulberto
Drolarie

## Introdussion
**Drolarie** a l'é na comedia ëd Fulberto Alarni. 


## Publicassion
Cheich righe dl'euvra: 
*A veul-ne ch'i-j lo dija? I son stofi, i na peus pì, i n'hai un pien e l'àut ch'a versa!  *
*Ch'a sapio che la mia nobiltà a l'ha l'istessa data dla soa, im ciamo Gioanin Castagna, e i son mai stàit cont né baron né marches; ... <BR>*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0113
Alberto Viriglio

**Alberto Viriglio** a l'era nassù a Turin ij 17 ëd fërvé dël 1851 e a l'é stàit ël pì conossù djë scritor dla generassion dël Birichin.
A l'é mòrt a Turin ij 22 d'ost dël 1913.


## Euvre prinsipaj
* *Vita sgairà*
* *Rime piemônteise*
** **Al Balon**
Chèich vers dël sonèt: 
*penej da barba, piat sensa vërnis,* 
*quàder ch'a l'han mach pì mesa bigieuja,*
*bisse copere, màntes, pipe 'd giss ...*
* *Ij fransseis a Turin*
* *Torino e i torinesi*
* *Voci e cose del vecchio Piemonte*
* *Vecchia Torino*
* *Torino napoleonica* (1905)
* *Cronache dell'assedio 1706*
* *Come si parla a Torino*

## La grafìa a la Viriglio
A l'era stàit sostnidor ëd na grafìa dël piemontèis an contrast con cola dla tradission:
* la **ô** a indicava ël son che ant la grafìa piemontèisa moderna as marca **o**;
* la **ñ** a indicava ël son dla **n** velar, cola che për tradission a së scriv **n-**;
* la **s** sorda a së scrivìa sempe **ss**.
Adess costo sistema gràfich a l'é bandonà. 


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Viriglio, Alberto
Viriglio, Alberto
Viriglio, Alberto
Vische

**Vische** a l’é un comun ëd 1.413 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Pignochino (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Oreste Fasolo

**Oreste Fasolo** a l'era nassù a Turin dël 1864 e ambelelà a l'é mòrt ai 21 ëd gené dël 1919.

Fasolo a l'avìa colaborà a La Stampa con artìcoj ëd varietà; peui, anvità dal diretor Delfino Orsi, a l'era vnù colaborator dël Pòpol: costa colaborassion a l'é durà për pì 'd quìndes agn.

## Euvre prinsipaj
* *Carësse e sgrafignon* (1888)
** *Su për la stra 'd Val Sàles*
* *Mes'ora d'ferovia*
** *Dai ricòrd d'un travet*
** * 'L përchè d'un duel*
* *Un'elession a San Patriss*

Fasolo a l'ha scrivù neuv travaj për ël teatro, arpresentà al *Rossini* ëd Turin:
**Sene dla vita*
**Tòte alegre*
**A la conquista*
**L'anel*
**La salvëssa*
***L feu''
*''Fòra da stra''
*''L'eredità 'd Ginòta''
***L ritorn da la guèra''

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

Fasolo, Oreste
Fasolo, Oreste
Fasolo, Oreste
Fasolo, Oreste
Arrigo Frusta

Poeta e scritor an lenga piemontèisa.
**Arrigo Frusta** a l'era nassù a Turin ai 26 ëd novèmber dël 1875 e ambelelì a l'é mòrt ai 12 ëd luj dël 1965, apress un longh arcòver për la s-ciapura d'un fémur.
Sò ver nòm a l'era **Augusto Sebastiano Ferraris** e a fasìa l'avocat.

An soa longa vita, a l'ha avù ël temp për publiché dzora al Birichin e peui për fé part dla Companìa dij Brandé, colaborand con Pinin Pacòt.
Frusta a l'é stàit ëdcò giornalista e senegiador ëd na senten-a ëd film mut.
A l'era amis ës-ciass ëd Francesco Pastonchi (ch'a l'avìa dedicaje un-a 'd soe *Rime dell'amicizia*) e dël pitor Alberto Falchetti, con ij quaj a fasìa dij longh sogiorn d'istà an Val d'Osta.

## Euvre prinsipaj
* *Durant 'l concert* (1898)
* *Faravosche* (1901)
* *Ij sonett dl'Esposission* (1902)
* *Tempi beati* (Turin, 1949)
* *Ij sent ani dël cìrcol dj'artista* (1951, con plance ëd Vellan)
* *Fassin-e 'd sabia* (1969)
* *Prédiche ai givo*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Frusta, Arrigo
Frusta, Arrigo
Frusta, Arrigo
Frusta, Arrigo
Bernardo Garneri

## Biografìa
**Bernardo Garneri** a l'era nassù a Fossan dël 1861 e ambelelì a l'é mòrt dël 1933.
A dovrava lë stranòm ëd *Brut e bon*.


## Euvre prinsipaj
* *Bagatele* (1890)
* *Balossade* (1893)
* *Balossade neuve e fruste* (1927)
** *[[Vagabondage]]*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Garneri, Bernardo
Garneri, Bernardo
Vagabondage

## Introdussion
**Vagabondage** a l'é na poesìa ëd Bernardo Garneri. 


## Publicassion
Cheich vers dla poesìa: 
*L'era 'n can da pajé, gris, taconà, <BR> *
*brut, sensa gnun colar, sensa padron, <BR>*
*fòrse perdù na festa o 'n dì 'd marcà <BR>*
*trames a tuta cola confusion; <BR>*
*... <BR>*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0118
Paggio Fernando

## Biografìa
**Paggio Fernando** a l'é stàit un poeta an lenga piemontèisa.
A l'era nassù a Cher ant ël 1876 e a l'é mòrt a Turin ant ël 1955. 

Ël sò ver nòm a l'era **Ferdinando Viale**. A l'é stàit diretor dël Birichin dal 1906 al 1917.

## Euvre prinsipaj
Cheich tìtoj ëd soe euvre: 
* *Rime d'amor* (1905); 
* *Ariëtte turinèise* (1930);
* * Maniñe bianche*. 

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

Categorìa:Përsonalità turinèise

Categorìa:Scritor
Leone Fino

## Biografìa
**Leone Fino** a l'era nassù a Turin ant ël 1861 e lì a l'é mòrt ant ël 1935.
A l'é sempe firmasse **[[Rico]]**. 

## Euvre prinsipaj

* *Mè fieul* (1890)
* *Sônett ... alegher* (1892)
* *Griote* (1906)
* *Frole ... Frolôn ...* (1926)
* *Môre* (1928)

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Fino, Leone
Fino, Leone
Giovanni Battista Gastaldi

## Biografìa
**Giovanni Battista Gastaldi** a l'era nassù a Girgenti (al di d'ancheuj Agrigent) ant ël 1865.
A l'era ëd famija piemontèisa e a l'ha amparà ël piemontèis dai sò. Ant ël 1878 a j'ero tornà a Turin.
Ant ël 1896 a l'é vnù diretor dël Birichin.
A l'ha scrivù tante canson con lë stranòm ëd Tito Livido.


## Euvre prinsipaj
Cheich tìtoj ëd soe canson:
* *J'arciam dle fumele*
* *I borgh d'Turin*
* *La funicolar d'Superga*
* *[[La marcia dij coscrit piemontèis]]*
* *[[Turin-Cavôret an aôtômobil]]*
* *La serva del curà*

A l'avìa ëdcò publicà na racòlta ëd vers:
* *Chitarade* (1904)


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Gastaldi, Giovanni
Gastaldi, Giovanni
Gastaldi, Giovanni
Turin-Cavôret an aôtômobil

**Turin-Cavôret an aôtômobil** a l'é na canson ëd Giovanni Gastaldi, alias Tito Livido.
Ël feuj volant ëd costa canson a l'é stàit publicà an sël notissiari dl'Automòbil Club Turin dë dzèmber 2003. La canson a l'é scrivùa ant la grafìa dita *a la Viriglio*, ciamà parèj përchè col ch'a l'avìa difondula 'd pì a l'era giusta 'l poeta Alberto Viriglio.
La canson a l'é datà 1907. La nòta dzora j**HP'' a l'è originala.<br><br>

== Publicassion ==
***TURIN - CAVÔRET AN AÔTÔMOBIL**'<br><br>
Musica di [[Raffaele Cuconato|R. Cuconato]] - Parole di G. Gastaldi (Tito Livido) - Settembre 1907
<br><br>
O Pinota, la sastô la neuva,<br>
che 'ñ Piassa Castel<br>
fan viagè n'aôtômobil an preuva<br>
pì lest che n'ôsel ?<BR>
Dal "Romano" o dal Circô dij Nobil,<br>
pagand-se nost biet,<br>
galegiôma sul treno aôtômobil<br>
Turin-Cavôret.<br>
<br>
Ven, Pinota, sestô prônta?<br>
mônta, mônta - an diligenssa,<br>
già 'l môtôr perd la passienssa,<br>
largo! largo! ... tè 'l subiet !<br>
Che piesì, për la coliña,<br>
mia gôgniña - pôdei côre,<br>
fè 'n bel *raid* d'un paira d'ôre<br>
da Turin a Cavôret!<br>
<br>
Che Nazzàri, che Cagno, che Lancia!<br>
sôn mi to *chaffeur*.<br>
Quala côpa, staseira, për mancia,<br>
tëm prônte, bel cheur?<br>
Ma përchè tôa maniña a fërfôja,<br>
me car ratôjin?<BR>
A l'è n' *amen'', tôcand la manôja,
trôvesse a Pekin!

Oh! che machina sicura
la vitura - d' sent cavai !
J' "accapì" s'andeurmô mai,
van pì coti che 'n diret.
Ma darmagi che sta côrssa
për mia bôrssa - l'è 'n ravagi:
ses pianeta a côsta 'l viagi
da Turin a Cavôret !!!  ...
## Nòte


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0120
Categorìa: Canson popolar piemontèisa
Pierre Antoine Dupont de L'Étang

Ël cont general **Pierre Antoine Dupont de l'Étang** a l'era nassù a Chabanais ij 4 ëd luj dël 1765 e a l'é mòrt a Paris ij 9 ëd mars dël 1840.

### Soa cariera
A l'ha pijà part a tute le campagne dl'arvolussion fransèisa.
Sò prim servissi ativ a l'é stàit tanme mèmber dla legion ëd Maillebois an Olanda e dël 1791 a l'era ant l'echip ëd l'armada dël nòrd sota Dillon.
Sota Dumouriez dël 1792 a l'é promovù tenent colonel; l'ann apress, ant la campagna ëd Belgi, general ëd brigada.
Sota 'l Diretòri a l'ha la diression dl'ufissi topogràfich e stòrich-militar.

A l'ha fàit cariera an pressa e ant la campagna dël 1800 Berthier a lo veul ant l'armada ëd riserva tanme cap dë stat magior.
Apress la bataja ëd Marengh a l'ha batù j'austrìach a Pozzolo.
Ant la campagna dël Danubi dël 1805 a l'era al comand d'un-a dle division ëd Ney e a l'ha antravà j'austrìach da scapé da Ulm, an contribuend parèj a pijé përzoné Mack e soa armada antrega.
A Friedland a l'ha vagnà d'àutra nomea.

Durant la goèra ëd repression ëspagneula dël 1808 a l'era cap d'un còrp.
Apress l'ocupassion ëd Madrid, pen-a creà cont da Napoleon a l'é stàit mandà a sogeté l'Andalusìa, ma a l'ha dovù artiresse an sij pass dla Sèra Moren-a.
Con l'armada spagneula (sota Castaños) ch'a-j corìa dapress e a l'avìa tajaje l'artirà, sò còrp a l'é batù e a dev rend-se dòp ëd dur combatiment a Baylen (19-23 luj).
Ij sò soldà a j'ero për la pì part dij novissi e a l'ha avù 'dcò dësdeuit; tutun a l'é dëspujà dal comand, a-j gavo ij tìtoj e a l'é processà e condanà a set agn an fortëssa.
A resta ampërzonà dal 1812 al 1814.

Dòp ch'a-i dròca Napoleon, ai 3 d'avril 1814 Dupont a l'é nominà ministr ëd la goèra da Luis XVIII, ma ai 3 dë dzèmber a-j gavo ël portafeuj për soa incompetensa.
Nominà comandant dla division militar nùmer 22, a l'ha përdù sò pòst a l'artorn ëd Napoleon, ma a l'ha pijalo torna apress Waterloo.

Apress la sconda restaurassion a l'é stàit mèmber dël consèj privà ëd Luis XVIII, peui diputà dël sentr-ësnistra për la Charente dal 1816 al 1830.
Dal 1832 a l'é artirasse, fin-a a soa mòrt.

## J'euvre
Antra jë scrit che Dupont de l'Étang a l'ha lassà a-i é dle poesìe (dont l*'Art de la guerre*, 1838), dle tradussion an vers da Orassi (1836) e chèich travaj militar.

Dupont de l'Étang, Pierre Antoine
Dupont de L'Étang, Pierre Antoine
Amilcare Solferini

## Biografìa
Poeta e autor ëd teatro.
**Amilcare Solferini** a l'era nassù a Turin ai 27 ëd mars 1870 e a l'é massasse ai 20 d'avril 1929.
Sò ver nòm a l'era **Vittorio Actis**.
Soa produssion poética, dzortut so darié volum *Mentre la tèra a gira*, a l'é stàita paragonà da Pinin Pacòt a cola dij poeta maledet.

## Euvre prinsipaj
* *Soris e smorfie* (1894)
* *Carmela* (1894)
* *Ij gargagnan*
* *Sônet e rime* (1903)
* *Mentre la tèra a gira* (1923)
* *Neuit d'invern*, poesìa
Chèich vers dla poesìa: 
*Ven sì tacà 'l feu ch'a s-ciopëtta,* 
*ven sì cagnass véj e fedel,*
*Catlin-a d'antorn në sgambëtta,*
*a cerca 'd ciufene noi doi.*
*...*

A l'avìa ëdcò scrivù dle comedie:
* *Alba e tramont* (1891)
* *L'autr* (1902)
* *Feu e fiame*
* *La fiastra* (1910)
* *Brava gent*
* *La canaja*

An tra ij drama scrivù da chiel a-i son:
* *La pel dl'ors* (1904)
* *La fam* (1904)
* *Monie quace*
* *Ij gargagnan* (con Carlin Tiochèt, drama verista ëd marca sossial)

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Solferini, Amilcare
Solferini, Amilcare
Solferini, Amilcare
Alfonso Ferrero

## Biografìa
**Alfonso Ferrero** a l'era nassù a Turin l'8 ëd gené dël 1873 e a l'é mòrt ambelelì ël 9 dë dzèmber dël 1933, apress d'esse stàit des agn an manicòmi. 
Poeta, ant ij sò vers Ferrero a mostra un ghëddo da contestador e ribel, cissà da l'arvangia; Pinin Pacòt a l'ha paragonalo aj poeta maledet.
A 17 agn a l'era dventà colaborator dël Birichin, anlora dirigiù da sò frel Bernardin ('cò chiel vajant ëscritor an piemontèis), ma soa produssion poética pì vajanta a l'é esprimusse a l'ancamin dël Neuvsent, për sòn as peul consideresse la prima vos granda dla poesìa piemontèisa dël sécol ch'a fa XX.
A l'é stàit ëdcò scritor ëd teatro e ator.

A l'era marià con Maria Gemelli.

## Euvre prinsipaj
Alfonso Ferrero a l'ha tocà scasi tute le forme literarie.
Cheich tìtoj ëd soe euvre:
* *Dai ricord d'un mòrt, romans d'amor* (1891)
* *Basin vendù* (romanz, 1892)
* *Dal paradis d'j'oche*
* *La vita a l'é la mòrt* (drama an n'at, arpresentà la prima vira an Aron-a da la Companìa Gemelli e Milone dël 1894)
* *Versei an rivista* (monòlogh arsità da l'autor la sèira dij 19 dë stèmber 1904 al *Politeama* ëd Vërsèj, a l'ocasion ëd na réssita ëd soa Companìa piemontèisa Ferrero-Valdata)
* * 'L Piemônt* (1909)
* *Le doe violense* (1923)
* *Ij mòrt ch'a vivo*, euvra
* *Létere a Mimì*
* *Fisarmonica a son-a*
* *[[Branda]]* , poesìa
* *[[Ij mòrt ch'a vivo]]* , poesìa con l'istess tìtol dl'euvra
* *La regin-a d'un re* (comedia)
* *A l'é mach na sartòira* (conta)
* *Na lagrima dël diao* (romanz)

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Ferrero, Alfonso
Ferrero, Alfonso
Ferrero, Alfonso
Branda

## Introdussion
**Branda** a l'é na poesia d'Alfonso Ferrero. 


## Publicassion
Cheich vers dla poesìa: 
*Deme 'n filfer, e peui la fantasìa <BR> *
*a farà 'd seugn pien 'd luce e pien d'amor ... <BR>*
*La branda a l'é për mi na poesìa <BR>*
*pì dossa che 'l profum ch'a l'han le fior. <BR>*
*... <BR>*


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - Profilo di storia della letteratura in piemontese

0122
Edoardo Calandra

Pitor, dissegnator, archeòlogh, arsercator e scritor an italian e piemontèis.
**Edoardo Calandra** a l'era nassù a Turin a j'11 dë stèmber dël 1852 e a l'é mòrt a Murel ai 28 d'otóber dël 1911.

## Euvre prinsipaj
Calandra as costumava d'artoché e soagné soe euvre fin-a apress soa publicassion; a l'é për sòn che soèns i n'oma vàire version.

### Scrit an piemontèis
Calandra a l'ha scrivù an piemontèis na comedia:
* *Un cop sla testa* (anviron 1892), peui publicà a tòch an sl'arvista Ij Brandé
Ëd chiel a son ëdcò rivane dle poesìe an piemontèis.

### Scrit an italian
J'euvre prinsipaj ëd Calandra an italian:
* *Vecchio Piemonte* (1895)
* **La bufera** (romanz, prima edission 1898)
Ambientà ant j'agn 1797-1799, a l'é considerà soa ciadeuvra.
* *Reliquie*
* *La contessa irene*

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Calandra Edoardo
Calandra, Edoardo
Calandra, Edoardo
Calandra, Edoardo
Calandra, Edoardo
Giuseppe Riva

**Giuseppe Riva** a l'era nassù a Ivrèja dël 1834 e ambelelì a l'é mòrt dël 1916.

A l'é stàit poeta an piemontèis.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Riva, Giuseppe
Giusep Benedèt Cotolengh

**Giusep Benedèt Cotolengh** (a l'anàgrafe Giuseppe Benedetto Cottolengo), nassù a Bra ij 3 ëd magg dël 1786 e mòrt a Cher ai 30 d'avril dël 1842, a l'é un dij sant sossiaj dl'Eut-sent turinèis.

An famija a j'ero dódes masnà, dont ses mòrte da cite.
Ai 10 ëd mars dël 1832 a l'ha fondà a Turin, tacà al camposanto ëd San Pé dij Còj, la Cita Ca dla Divin-a Providensa, ciamà da la gent *Ël Cotolengh* (soèns as sent ëdcò la forma *ël Cotolengo*, che però a la resta n'italianism).
Ansema a la Ca a son na-ie le congregassion a chila colegà: Frej, Monie e Prèive dël Cotolengh.
A l'é stàit beatificà dël 1917 e peui canonisà dël 1934 da Pio XI.

Cotolengo, Giusep Benedèt
Cotolengo, Giusep Benedèt
Cotolengh, Giusep Benedet
Giovanni Gianotti

## Biografìa
Poeta an lenga piemontèisa.
**Giovanni Gianotti** a l'era nassù an Ast ai 22 dë stèmber dël 1867 e a l'é mòrt a Turin ai 12 ëd gené dël 1947.
Ëd travaj a fasìa ël giojé e a l'avìa doe fije ch'a lo giutavo an soa botega ëd contrà XX dë stèmber.
A l'avìa colaborà al Birichin, ma ij sò vers a j'ero d'un livel motobin pì àut.
A l'era peui avzinasse a la Companìa dij Brandé.

## Euvre prinsipaj
* *Fërvaje d'ànima* (soa seula euvra, dont a son surtìe tre edission, dal 1895 al 1903).

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Gianrenzo P. Clivio - *Profilo di storia della letteratura in piemontese*

Gianotti, Giovanni
Palass Levaldis (Turin)

**Palass Levaldis** as treuva a Turin, al canton dle contrà Alfé e XX dë stèmber.
A l'é stàit progetà da Medeo 'd Castlamont për Giambatista Truchi cont ëd San Michel e Levaldis.
La prima pera dla costrussion a l'é stàita butà ël 12 ëd giugn dël 1673.
Al canton ëscamutà dle doe contrà, ël palass a buta an mostra ël *Porton dël diav*.

Palasslevaldisturin
Giusep Cafass

**Giusep Cafass** (a l'anàgrafe *Giuseppe Cafasso*) a l'é un dij sant sossiaj dl'Eut-sent turinèis.
A l'é nassù a Castelneuv d'Ast ai 15 ëd gené dël 1811 e a l'é mòrt a Turin dël 1860.
Soa festa a l'é ai 23 ëd gené.

Cafass a l'é stàit ordinà prèive dël 1833.
A l'ha mostrà teologìa moral al seminari.
A l'ha anspirà sò ansegnament al probabilism moral d'Alfons de' Liguori.

A l'ha mnà n'atività pastoral sostnùa për l'assistensa ai malavi e ai carcerà.
A l'ha dovù compagné al ciafàud vàire condanà a mòrt, e për sòn a lo ciamavo *ël prèive dla forca*.

Sò prim biògraf a l'é stàit Don Bòsch.

## Euvre prinsipaj
**Meditazioni e istruzioni*, për ël clero.

Cafass, Giusep
Categorìa:Sant catòlich piemontèis
Teorìa dj'ansem ëd Bernays-Gödel

La **teorìa dj'ansem ëd Bernays-Gödel** BG (BGC an giontand-je l'assiòma ëd selession) a l'é n'assiomatisassion alternativa dla teorìa dj'ansem.
Sò studi a l'é ancaminà con un travaj ëd Bernays dël 1937 e soa elaborassion a l'ha seghità fin-a al 1948.
An costa teorìa a-i son doe qualità d'oget: j'ansem (denotà da litre minùscule) e le classe (denotà con litre majùscole).
J'assiòma ëd BG a son:
# Assiòma d'estensionalità: \forall u \ (u \in X \leftrightarrow u \in Y) \rightarrow X=Y.
# Minca ansem a l'é na classa.
# Si X \in Y, antlora X a l'é n'ansem.
# Assiòma dla cobia: Per tuti j'ansem a e b a-i é l'ansem  \{ a,b \} .
# Prinsipi ëd comprension: Si  \varphi  a l'é na fórmola ch'a l'ha gnun-e variàbij ëd classa quantificà, antlora  \forall X_1, \ldots , X_n \exists Y \ Y= \{ x \mid \varphi (x,X_1, \ldots ,X_n) \} .
# Assiòma dl'infinì: A-i é n'ansem infinì.
# Assiòma dl'union: Për minca ansem x a-i é l'ansem union  \bigcup x.
# Assiòma dl'ansem potensa: Për minca ansem x a-i é l'ansem potensa  \mathcal P (x).
# Assiòma ëd rampiass: Si F a l'é na fonsion e x a l'é n'ansem, antlora  \{ F(z) \mid z \in x \}  a l'é n'ansem.
# Assiòma ëd regolarità: Minca ansem nen veuid a l'ha n'element minimal për la relassion d'apartenensa.
La teorìa BGC a s'oten an giontand-je:

11. Assiòma ëd selession: A-i é na fonsion F tal che  F(x) \in x  per minca ansem x ch'a sia nen veuid.

Da già che tuti j'assiòma dla teorìa dj'ansem ZF a son dimostràbij an BG, tuti ij teorema ëd ZF a son ëdcò teorema ëd BG, e l'istess për ZFC e BGC.
D'àotra part un teorema ëd Shoenfield publicà dël 1954, ch'a deuvra ëd técniche ëd teorìa dla dimostrassion, a fa vëdde che n'enonsià ch'a conten mach variàbij d'ansem dimostràbil an BG a l'é 'dcò dimostràbil an ZF.
An dovrand técniche ëd forsament, as vëd che sòn a resta vera an tra le teorìe BGC e ZFC.

Categorìa:Teorìa dj'ansem
Carl Sandburg

Poeta e scritor an lenga anglèisa.
**Carl August Sandburg** a l'era nassù a Galesburg, Illinois, ël 6 ëd gené dël 1878 e a l'é mòrt a Flat Rock, Carolin-a dël Nòrd, ël 22 ëd luj dël 1967.

A l'era fieul ëd pòver imigrà svedèis, ch'a l'avìo mudà an Sandburg ël cognòm originari Johnson.
A tërdes agn a l'ha dovù chité jë studi për andé a travajé.
Durant la guèra spagneula-merican-a, a l'ha fàit sò servissi ativ a Pòrt Rico.
Mersì a l'agiut d'un professor universitari rancontrà an col perìod, a l'ha podù arpijé jë studi al Lombard college ëd Galesburg e ancaminé na cariera literaria.
Dal 1910 al 1912 a l'ha fàit ël segretari dël sìndich ëd Milwaukee.

Poeta da la produssion bondosa, a l'é vnù arnomà dël 1915 con *Chicago poems* e peui dël 1920 con *Smoke and steel*.
Sandburg a l'é stàit në studios atent ëd le costume popolar merican-e: ij cant popolar ch'a l'ha cujì, e che an part a l'ha antërpretà chiel-midem an compagnand-se con la ghitara, a son ëstàit publicà an doe arcòlte, dël 1927 e dël 1950.

Sandburg a l'ha colaborà a Poetry, peui a l'ha fàit ël giornalista e l'anvià special.

## Sò stil poétich
Sandburg a l'era an sla linia ëd Whitman, portà a la descrission realista e passionà.
Sò vers a l'era diret, flessìbil, pitòst imedià, gropà ëd fasson nen artifissial al lengage comun; ant l'istess temp a l'era atent, con prudensa, a d'àutri esperiment pì coragios.

Ij sò vers a l'han vagnà vàire premi.

## Euvre prinsipaj
**In reckless ecstasy* (1904, soa prima cujìa ëd vers)
**Chicago poems* (1915)
**Corn huskers* (1918)
**Smoke and steel* (1920)
**Slabs of the sunburnt west* (1922)
**Rootabaga stories* (1922, motobin apressià da le masnà)
**Selected poems* (1926)
**Good morning, America* (pròsa, 1928)
**The people, yes* (1936)

Sandburg a l'ha ëdcò scrivù na biografìa monumental ëd Lincoln, publicà antra 'l 1926 e ël 1939.

Sandburg, Carl
Sandburg, Carl
Sandburg, Carl
Sandburg, Carl
William Jones

**William Jones** a l'é stàit un matemàtich galèis, famos dzortut për avèj antroduvù ël sìmbol \pi për indiché ël rapòrt an tra na sirconferensa e sò diàmeter. A l'era nassù a Anglesey, an Gàles, dël 1675, e a l'é mòrt a Londra ai 3 ëd luj dël 1749.

## Biografìa
Jones a l'ha studià da autodidat e a l'ha travajà com tutor e comissari dla marin-a. A l'é stàit amis ëd Isaac Newton e d'Edmond Halley, e a l'ha giutà a publiché j'euvre ëd Newton. A l'é stàit elegiù fellow dla Royal Society dël 1712.

## Contribut matemàtich
Dël 1706, ant sò lìber ***Synopsis palmariorum matheseos***, a l'ha dovrà për la prima vira ël sìmbol \pi për arpresenté la costanta matemàtica (ël rapòrt an tra la sirconferensa e sò diàmeter). An efet, a pàgina 263 dë st'euvra-sì a compariss la notassion \pi ant ël sens modern, an dovrand la litra greca për la periferia (*periphery*). L'usage a sarà peui spantià da Euler a ancaminé dal 1737, ch'a l'ha rendula universal.

Dël 1711 a l'ha publicà ***Analysis per quantitatum series, fluxiones ac differentias***, andova a completava e a comentava ij travaj ëd Newton an sël càlcol diferensial e antëgral. L'euvra a l'ha giutà a fé conòsse ël càlcol an Anghiltèra e an Euròpa.

## Euvre prinsipaj
* *A New Compendium of the Whole Art of Practical Navigation* (1702)
* ***Synopsis palmariorum matheseos*** (1706)
* *Analysis per quantitatum series, fluxiones ac differentias* (1711)
* *Discourses of the Natural Philosophy of the Elements* (1731)

Jones a l'é stàit ëdcò n'editor e tradutor d'euvre sientìfiche. Soa arlevansa a l'é stàita për tant temp dësmentià, ma la stòria dla matemàtica a j'arconòss ancheuj un pòst amportant për l'introdussion dël sìmbol \pi.

## Vardé 'dcò
* Pi grech
* Isaac Newton
* Leonhard Euler
* Stòria dla matemàtica

## Anliure esterne
* Biografìa an sël MacTutor History of Mathematics Archive

Jones, William
Sercc d'Euler d'un triàngol

Ch'as consìdera 'n triàngol ëscalen ABC ant ël pian afin euclideo.
Ch'as denòto P,Q,R ij pont mesan dle bande; X,Y,Z ij pé dj'aotësse; J,K,L ij pont mesan dij segment ch'a van daj vértes a l'ortossènter H dël triàngol.
Antlora ij neuv pont P,Q,R,X,Y,Z,J,K,L as treuvo tuti arlongh na midema sirconferensa, ciamà **sercc d'Euler** o **sercc dij neuv pont** dël triàngol ABC.
Si O a l'é 'l sènter e r ël raj dël sercc sirconscrit al triàngol, ël sènter dël sercc d'Euler a l'é 'l pont mesan dël segment OH e ël raj a l'é \frac r2.

Categorìa:Geometrìa
Reta d'Euler

Ël barissénter, ël sénter dël sercc sirconscrit e l'ortossénter d'un triàngol as treuvo alinià ansima a na reta, ch'as ciama **reta d'Euler** dël triàngol.
S'arzultà a l'era già conossù da Simson.

Categorìa:Geometrìa
Viso

Ël **Viso**  (*Vísol* an ossitan, *Monviso* an italian) a l'é 'n blòch montagnos piemontèis, an sj'Alp Còssie, formà da vàire sime.
La pì àuta, 3841 méter e la sima pì àuta dla Provincia ëd Coni, a l'é ël *Brich ëd Viso*.

Ël Viso a l'ha dij cit giassé e vàire laghet.
Al Pian dël Re (pòst ideal ëd partensa për monteje 'nsima), a 2020 méter, a-i nass ël Pò.
An slë spiuvent sud-oriental a-i son le sorgiss ëd la Vràita.

## Etimologìa dël nòm
**Viso** e l'ossitan **Vìsol** a l'han soa adoss ant ël latin *Mons Vesulus*, da na rèis indoeuropenga *Ves* ch'a dovrìa vorèj dì "montagna isolà, ch'as vëdd da lontan".

## La prima montà al Viso
Teatro ëd vàire amprèise alpinìstiche, ël Viso a l'é stàit ëscalà la prima vira ai 30 d'ost 1861 da W. Mathews e J.W. Jacomb, compagnà da le guide M. e J.B. Croz.

## Ël përtus
Bele s'a pòrta 'l nòm dël "Re 'd pera" (parèj a ven 'cò ciamà la pì àuta montagna dj'Alp Còssie), ël përtus dël Viso a l'é tra 'l Còl ëd le Traversëtte e 'l Mont Grané (truch e branca a 5 km a nòrd dël Viso). As treuva a n'autëssa 'd 2828 méter e soa strèita galarìa, fèita dël 1480 për vorèj dël marchèis ëd Salusse Ludovich II, a l'é longa stanteut méter e larga tre.
A buta an comunicassion ël Piemont con la val dël Guil.

## Proverbi

## Arferiment

Categorìa:Provinsa ëd Coni
Categorìa:Riliev piemontèis
Sudàfrica

Ël **Sudàfrica**, ò **Repùblica Sudafrican-a**, a l'é un pais dl'Àfrica meridional.

A confin-a con Namibia, Botswana, Zimbabwe, Mosambich, Eswatini e Lesotho e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich e da l'Océan Indian.
A l'ha tre capitaj: Pretoria, Bloemfontein e Sità dël Cap.
A l'ha na surfassa d'1.221.037 km² e a conta anviron 48 milion d'abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna

Dël secol ch'a fa XVII a son rivà an Sudàfrica vàire colon olandèis, ij *[[Boero]]*. Dël secol ch'a fa XIX a son rivà ëdcò j'Anglèis, ch'a l'han tacà a ocupé la part pì meridional dël pais.
Dël 1880-1881 e 1899-1902 a-i son ëstaje doe guère antra j'Anglèis e ij Boero, e a la fin j'Anglèis a l'han ocupà tut ël pais.
Dël 1910 a l'é stàita fondà l' *Union Sudafrican-a*, ch'a l'era un dominion dël Regn Unì.
Dël 1948 ël *Partì Nassional* (*National Party*) a l'ha vagnà j'elession e a l'ha tacà a fé 'd laj viaman pì rassiste (Apartheid).
Ël Sudàfrica a l'é proclamase repùblica dël 1961 e a l'é surtì dal Commonwealth.
Le Nassion Unìe a l'han votà dle sansion econòmiche contra ël govern rassista, ma coste a son ëstàite pa vàire rispetà.
Dòp na longa lòta, guidà da Nelson Mandela, dël 1994 ël Sudàfrica a l'é dventà un pais democràtich.

## Conomìa
A l'é 'l pais pì dësvlupà dl'Àfrica.
La moneda a l'é ël rand.

## Lenghe e nòm
Ël Sudàfrica a l'ha 11 lenghe ofissiaj e 11 nòm ofissiaj:
* Afrikaans: **Republiek van Suid-Afrika**
* Anglèis: **Republic of South Africa** 
* Ndebele: **IRiphabliki yeSewula Afrika**
* Xhosa: **IRiphabliki yaseMzantsi Afrika** 
* Zulu: **IRiphabliki yaseNingizimu Afrika**
* Sotho setentrional: **Rephaboliki ya Afrika-Borwa**
* Sotho meridional: **Rephaboliki ya Afrika Borwa**
* Tswana: **Rephaboliki ya Aforika Borwa**
* Swati: **IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika**
* Venda: **Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe**
* Tsonga: **Riphabliki ra Afrika Dzonga**

## Organisassion polìtica
Ël Sudàfrica a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Cyril Ramaphosa (dal 2018).
Repùblica Àraba Saharawi Democràtica

La **Repùblica Àraba Saharawi Democràtica** ò **RASD** a l'é un pais dl'Àfrica dël Nòrd.

A confin-a con Maròch, Algerìa e Mauritania e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich.
La capital a l'é El Ayun, ant la part dël pais ocupà dal Maròch; la capital "ad interim" a l'é Bir Lehlu, ma 'l govern an esili a sta a Tindouf, an Algerìa.
A l'ha na surfassa ëd 266.000 km² e a conta anviron 270.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Ël *Sahara Ossidental* a l'é stàit una colònia dla Spagna fin al 1976.
Quand che la Spagna a l'é ritirase, ël Maròch a l'ha ocupà ij doi ters dël pais, a nòrd, e la Mauritania la part pi a sud.
Ël 27 ëd fërvé dël 1976 ël Front Polisari a l'ha proclamà l'indipendensa dël pais, con ël nòm ëd RASD.
Dël 1979 la Mauritania a l'é ritirase dal Sahara e 'l Maròch a l'ha ocupà n'àutra part dël pais.
Al di d'ancheuj la RASD a controla apopré ël 20% dël teritòri e vàjre Saharawi a vivo da pròfugh ant ël sud ëd l'Algerìa.

## Organisassion polìtica
La Repùblica Àraba Saharawi Democràtica a l'é stàita arconossua da vàjre pais ëd l'Àfrica e dl'América latin-a e a fa part ëd l'Union African-a.
Ël president a l'é Mohamed Abdelaziz (dal 1976).
Ël prim ministr a l'é Abdelkader Taleb Oumar (dal 2003).
India

L**'India** a l'é 'n pais dl'Asia meridional.

La capital a l'é New Delhi.
Për surfassa (3.166.414 km²) a l'é 'l pais nùmer set dël mond, lë scond për popolassion (un miliard e dosent milion d'abitant - ël 17% ëd la popolassion mondial - dont lë 70% a l'é sota ij 35 agn) e la pì popolosa an tra le democrassìe liberaj.
L'alfabetisassion a l'é al 62%.

## Anté ch'as treuva



## Geografìa
L'India a confin-a con ël Pakistan a òvest; la Cin-a, ël Nepal e ël Bhutan a nòrd-est; ël Bangladesh e ël Myanmar a est.
Ant l'Océan Indian, l'India a l'ha davzin lë Sri Lanka, le Maldive e l'Indonesia.
La còsta dl'India a l'é longa pì 'd setmila chilòmeter e a dà an sl'Océan Indian a sud, ël Mar Aràbich a òvest e ël Gòlf dël Bengala a est.

## Stòria
La conquista britànica dl'India a l'ha ancaminà dël 1715.
Ël darié vice-re anglèis dl'India a l'é stàit Lord Mountbatten.

Dël luj 1947, a Londra a l'é stàit votà ël papé d'indipendensa; la comission Radcliffe a l'avìa studià na frontera për la creassion ëd doi stat: l'Union Indian-a, a magioransa indó, e ël Pakistan, a magioransa mussulman-a.

L'indipendensa a l'é stàita proclamà ai 15 d'ost dël 1947.
La constitussion dl'India a l'é dël 1950.

L'India a l'é stàita quatr vire an guèra contra ël Pakistan: dël 1948, 1965, 1971, 1999.

## Religion
L'81% ëd la popolassion a l'é 'd religion indó.

## Conomìa
La moneda dl'India a l'é la rupia.
L'anflassion a l'é anviron dël 10%.
Ant l'ann fiscal 2011-2012 ël passiv ëd bilansi a l'é stàit dël 5,1%.

L'India a l'é ël pais pi grand esportator ëd ris dël mond: dël 2012 a l'ha esportane 9,5 milion ëd tonëlà.

## Organisassion polìtica
L'India (nòm ofissial: **भारत गणराज्य**, *Bhārat Gaṇarājya* visadì *Repùblica dl'India*, an hindi) a l'é na repùblica federal.
Ël President a l'é Ram Nath Kovind (dal 2017).
Ël Prim Ministr a l'é Narendra Modi (dal 2014).

## Aministrassion

La republica indian-a a l'é formà da 28 *Stat Federaj* e da 7 *Teritòri dl'Union*; tùit jë stat federaj, ël Teritòri dla Capital ëd Delhi e ël Teritòri ëd Pondicherry a l'han un goern elegiù; ij teritòri restant a l'han n'aministrassion soasìa dal goern nassional sentral e a fan arferiment për via direta al President ëd la Republica. Jë stat e ij teritòri a son a lor vira dividù an distret (a-i na son apopré 600). Ij distret a conten-o ij *tehsil* (o, a scond dla lenga, tahsil, taluka, taluk, mandal), eventualment ëdcò an vilagi.
Columba livia

## Colomb sarvaj
### Descrission
Ël **Columba livia** (an piemontèis **colomb sarvaj** o **colomb favé**) a l'é n'osel dla famija dij **Columbidae**. A l'é la spece sarvaja ch'a l'ha dàit orìgin al **colomb comun** (colomb ëd le sità). A l'ha un piumagi motobin caraterìstich: gris-bluastr con doi bare nèire an sj'ale, na co con na banda nèira e un còl ch'a lus ëd verd e viòla. Ël bech a l'é nèir e le piòte a son rosse. A peul rivé a 33 cm d'autëssa, con n'overtura d'ale 'd 60-70 cm. Ël vòl a l'é lest e potent, e 'l cant a l'é 'l clàssich "gru gru". A mangia dzortut gran e smens, ma 'dcò erbe e fruta cita.

### Ambient
Ël colomb sarvaj a l'é originari dle **còste rociose d'Euròpa, Àfrica setentrional e Asia sud-ossidental**. A l'é motobin adatàbil e a l'é dësvlupasse an vàire ambient, dzortut **sitadin** (dont a l'é vnù 'l colomb comun). Ant la natura, a preferiss le **le ròche, le coste marin-e** e le **cà abandonà**, andova a nidìfica ant le fenditure o 'nt le crote. Ant le sità, a viv ant ij **grata-ciel, ant le tor, sota ij pont e ant le sère**. A l'é n'osel motobin gregari e a viv an bande. A nidìfica tut l'ann e a fà pì 'd nià a la vira.

### Distribussion
La spece original a l'é spantià an tuta l'Euròpa meridional e sentral, ant l'Àfrica setentrional e ant l'Asia fin-a a l'India. An Italia, a l'é present an manera natural ant le coste rociose dle region mediteranie. Ël **colomb comun** (lë stàt doméstich e sarvaj) a l'é present an tut ël mond, dzortut ant le sità. La popolassion a l'é motobin granda e stàbil, e la spece a l'é nen considerà an perìcol, bele che an vàire sità a sio butà an pé dij progèt për controlé soa proliferassion ecessiva.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Columba livia*** Gmelin, JF, 1789

Categorìa:Columba
Categorìa:Colomb
Turdus merula

## Merlo

### Descrission
Ël merlo (**Turdus merula**) a l'é n'osel verament adatàbil, che an sità as treuva dapërtut. Ël mas-cc a l'ha un bel piumagi neir con bech giaun, la fumela e ij giovo a l'han un piumagi maròn. A mangio verm, babòje e fruta, ma 'dcò le fërvaje 'd pan. A fan, ant un nil a copa fait ëd ramëtte e simentà con la pauta, da quatr a sinch euv.

### Ambient
A l'ha ocupà j'ambient urban.

### Distribussion
Dapërtut an Euròpa.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* *Turdus merula* (Linnaeus, 1758)

Categorìa:Turdus
Carl Gustav Jacob Jacobi

Matemàtich.
Nassù a Potsdam ël 10 dë dzèmber dël 1804, mòrt a Berlin ël 18 ëd fërvé dël 1851.

Originari ëd na rica famija ebrea, a l'ha ancaminà ij sò studi a l'Università ëd Berlin, anté ch'a l'ha conossù Carl Friedrich Gauss e dël 1825 a l'é dotorasse; soa tesi a l'era na discussion analìtica dla teorìa dle frassion.
Convertisse al cristianésim, dël 1826 a l'ha tramudà a Königsberg, anté che dël 1827 a l'ha otnù na cadrega universitaria ch'a l'ha goernà findi al 1842.

A Königsberg ij sò anteresse as son adressasse dzortut a lë studi dle fonsion elìtiche, otnend d'arzultà motobin amportant (dont cheidun a son ëdcò stàit otnù an coj agn e ëd fasson indipendenta da Niels Henrik Abel).
A l'ha dàit ëdcò dle contribussion ëd riliev an teorìa dij nùmer (ant ël sorch dël travaj ëd Gauss), ant ël càlcol dle variassion e an soe aplicassion a la dinàmica.
A l'ha antroduvù la teorìa dël darié multiplicator e cola dla configurassion dle masse lìquide rotante.
A l'é stàit un dij fondador dla teorìa dij determinant e a l'ha anventà ël determinant fonsional che al di d'ancheuj a pòrta sò nòm.
A son ëd valor ëdcò ij sò artìcoj an sij trassendent abelian.

Considerà un dij mej matemàtich ëd soa época, Jacobi a l'ha creà na scòla drùa ch'a l'ha trasformà ël métod d'ansegnament ëd la matemàtica, adatand-lo a j'esigense dij prim dësvlup ëd l'arvolussion andustrial.

A l'é stàit mèmber ëd j'Academie ëd Berlin, ëd Paris e dla Socetà real.

## A pòrto sò nòm
* Congetura jacobian-a
* Elissòid ëd Jacobi
* Equassion diferensial ëd Jacobi
* Equassion ëd Hamilton-Jacobi
* Matris jacobian-a e jacobian
* Polinòmi ëd Jacobi
* Teorema ëd Gauss-Jacobi

## Euvre prinsipaj
* Fundamenta nova theoriae functionum ellipticarum (1829)
* De determinantibus functionalibus (1841)

## A l'ha dit
* *Ël ver but ëd la siensa a l'é l'onor dlë spìrit uman.*
* Aj sò anlev ch'a volìo conòsse tut lòn ch'a l'era stàit già fàit prima ëd campesse ant j'arserche originaj, Jacobi a rëspondìa: *Si vòstr pare a l'èissa pensà ëd dovèj conòsse tute le fije prima ëd mariene un-a, as sarìa mai mariasse e voj i sarìe mai nassù.*

Jacòbi, Carl Gustav Jacob
Barbour

Ël Barbour a l'é na sòrt d'impermeàbil tìpich londinèis, fàit d'un col dë vlu a còste e d'un coton tratà con sira e euli.

Categorìa:Industria e produssion
Categorìa:Tradission e costume ëd Londra
George Boole

Matemàtich.
Nassù a Lincoln, Anghiltèra, ël 2 ëd novèmber dël 1815, mòrt a Ballintemple, Irlanda, l' 8 dë dzèmber dël 1864.

Fieul d'un modest botegàire, pr'ëstudié Boole a l'ha dovù sorpassé dle dificoltà considerèivoj e soa formassion matemàtica a l'é fass-la da autodidat.
Vers ij sëddes agn a l'é dventà magìster assistent an na scòla privà ëd Doncaster e pi tard a l'ha fondà na scòla a Lincoln ch'a l'ha avù 'd sucess.
Antratant a seghitava a studié matemàtica e a l'ha publicà ij sò prim travaj an sj'equassion diferensiaj e an sël càlcol dle diferense finìe.
Sò prim artìcol publicà, *Theory of analytical transformations*, ant ël Cambridge Mathematical Journal dël 1839, a l'ha falo ven-e amis con l'editor, D.F. Gregory.
Tòst a l'ha ancaminà a ocupesse dij fondament ëd l'àlgebra an sij quaj a l'ha scrivù *The Mathematical analysis of logic* (1847).
Doi agn apress a l'é dventà professor ëd matemàtica al Queen's College ëd Cork e a l'ha seghità ij sò studi d'àlgebra ch'a l'han ëmnalo dël 1854 a publiché soa euvra pi amportanta, *An investigation of the laws of thought, on which are founded the mathematical theories of logic and probability*, ch'a marca l'arnàssita dl'arserca lògica an Euròpa.

## Sò travaj
Boole a l'é anteressasse an particolar a j'operassion ëd l'àlgebra con ël but dë studieje d'un pont ëd vista pi astrat, ch'a tnisèissa nen cont ëd j'oget ëd coste operassion, ëd fasson ëd podèj aplicheje nen mach për fòrsa a dij nùmer.
An efet, an soe euvre a l'ha aplicaje a le proposission lògiche, creanda l'ansidita lògica algébrica che, precisà da vàire autor sucessiv, a l'é ancor oget d'arserca e part essensial ëd la moderna àlgebra astrata e a l'ha trovà d'aplicassion particolar ant la costrussion dj'ordinator e ant la teorìa dij sircùit elétrich.

## A pòrto sò nòm
*Àlgebra ëd Boole
*Anel ëd Boole

## Euvre prinsipaj
* *The mathematical analysis of logic: being an essay towards a calculus of deductive reasoning* (1847, ristampà dël 1951)
* *An investigation of the laws of thought, on which are founded the mathematical theories of logic and probabilities* (Londra, 1854, ristampà anviron dël 1951)
* *Treatise on differential equations* (1859; un volum suplementar a l'é comparì pòstum, dël 1865)
* *Treatise on the calculus of finite differences*

Boole, George
Dian-a Frances Spencer

**Dian-a Frances Spencer** a l'era nassùa dël 1961 a Sandringham, Norfolk, Anghiltèra.
Ai 29 ëd luj dël 1981 a l'ha marià Carl, prinsi ëd Gàles, e a l'ha avù doe masnà, Gulielm (nà dël 1982) e Enrich (nà dël 1984).
A l'é separasse da sò om ai 9 dë dzèmber dël 1992 e a l'ha divorsià dël 1996.
Ant ij darié mèis ëd soa vita a l'é angagiasse 'd na fasson ativa ant la campagna contra le min-e anti-òm.
A l'é mòrta la neuit an tra ij 30 e ij 31 d'ost 1997 ant n'assident ëd vitura a Paris, sota la galarìa dël pont dl'Alma, con sò moros Dodi al Fayed.

Categorìa:Biografìe
William Booth

**William Booth** a l'era nassù davsin a Nottingham ël 10 d'avril dël 1829 e a l'avìa fàit ël predicator për vàire agn.
Dël 1878 a tramuda a Londra e a fonda a Whitechapel la Mission Cristian-a, da 'nté ch'a-i nass l'Armada dla Salvëssa.
A meuir a Londra ël 20 d'agost dël 1912.

Booth, William
Nelson Goodman

Filòsof analìtich dla siensa e dl'art.
**Henry Nelson Goodman** a l'era nassù a Somerville, Massachusetts, ël 7 d'ost dël 1906 e a l'é mòrt a Needham, Massachusetts, ël 25 ëd novèmber dël 1998.
A l'é laoreasse a Harvard dël 1928 e a l'ha pijà ël dotorà, sempe a Harvard, dël 1941; antrames a l'avìa fàit ël comersant d'art.
A l'ha mostrà filosofìa a Tufts, l'Università ëd Pennsylvania, Brandeis e Harvard.
A Harvard a l'ha fondà Project Zero, un programa anterdissiplinar d'arserca an estética.
A l'é stàit vice-pressident dl'Association for Symbolic Logic dal 1950 al 1952 e pressident dla division oriental dl'American Philosophical Association ant ël 1967.
A l'era marià con l'artista Katharine Sturgis, fin-a a la mòrt ëd chila, dël 1996.

## Euvre prinsipaj
*The structure of appearance (1951, tersa edission dël 1977)
*Fact, fiction, and forecast (1954, quarta edission dël 1983)
*Languages of art (1968, sconda edission dël 1976)
*Problems and projects (1972)
*Ways of worldmaking (1978)
*Of mind and other matters (1984)
*(con Catherine Elgin) Reconceptions in philosophy and other arts and sciences (1988)

Goodman, Nelson
Florence Nightingale

Anteletoal, esperta an sanità pùblica.
Florence Nightingale a l'era nassùa ël 12 ëd magg dël 1820 a Firense e a l'é mòrta ël 13 ëd agost dël 1910 a Londra.
Ant ël 1860 a fonda la Scòla për anfermere Nightingale a Londra, prima scòla për anfermere al mond.
Ant ël mars 1864 a va an Turchìa për dirige l'ospidal militar dla goèra 'd Crimea.
As consacra a l'organisassion dle cure médiche ant l'armada britànica e sòn a pòrta a la creassion dla Scòla médica dl'esèrcit.

Nightingale, Florence
Charles Dickens

Scritor an lenga anglèisa.
**Charles Dickens** a l'era nassù a Portsmouth ël 7 ëd fërvé dël 1812, scond d'eut masnà, e a l'é mòrt a Gadshill (Kent) ël 9 ëd giugn dël 1870.
A l'é stàit sotrà ant l'abassìa ëd Westminter.

Ant soa euvra, Dickens a dissegna 'n quàder precis dla vita 'd tuti ij di dij pòver ëd Londra dël sécol ch'a fa XIX, ispirà da soa anfansia, dagià ch'a l'era chërsù ant ël quartié dël pòrt, con sò pare an përzon pr'ij sò fré.
Ampiegà da 'n nodar, peui cronista al parlament e giornalista, a l'é arvelasse a vintesses agn, con la publicassion d'un romanz a pontà mensij an sl'Evening Chronicle.
Na vira famos a l'é dventà editor dël Daily News.
Le conte ëd Dickens a son ësquasi tute ambientà a Londra e a ponto 'l dil contra la miseria e j'ingiustissie sossiaj.

Dal 1853 a l'era ëdcò butasse a arsité soe euvre an pùblich.
Soa dariera esibission a l'é dij 15 ëd mars 1870.

## Euvre prinsipaj
* *David Copperfield*;
* *Oliver Twist*;
* *Christmas Carols*.

Dickens, Charles
Dickens, Charles
William Golding

Scritor anglèis.
**William Gerald Golding** a l'era nassù a Newquay ël 19 dë stèmber dël 1911 e a l'é mòrt a Truro ël 19 ëd giugn dël 1993.
Ant ij sò romanz a descriv la crudeltà dl'òm anvers la natura e ij sò sìmij e soa dëstrussion.
Dël 1983 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.

## Euvre
**Poems* (1934)
**Lord of the Flies* (1954)
**The Inheritors* (1955)
**Free Fall* (1959)
**The Pyramid* (1967)
**Darkness Visible* (1979)
**Close Quarters* (1987)

Golding, William
Golding, William
Golding, William
Lewis Carroll

Scritor an lenga anglèisa e matemàtich.
**Lewis Carroll** a l'é lë stranòm literari dlë scritor **Charles Lutwidge Dodgson**, nassù a Daresbury (Cheshire) ël 27 ëd gené dël 1832 e mòrt a Guildford (Surrey) ël 14 ëd gené dël 1898.

Fieul d'un parco anglican, a l'é stàit educà për quatr agn a Rugby e ant ël maj 1850 a l'é intrà al Christ Church d'Oxford.
Ambelessì a l'é peui restà dal 1855 al 1881 tanme letor ëd matemàtica e con dij badò aministrativ.
A vintun agn a l'é vnù diaco.

Òm sarà, Carroll a l'era na përson-a genà e a tartajava.
Soe mej amicissie a j'ero dle cite fije.
Për un-a ëd coste, Alice Liddell, Carroll a l'ha scrivù *Alice's adventures in Wonderland*.
Indiferent al sucess, a l'ha seghità a vive për sò cont, për dedichesse ai sò studi lògich-matemàtich e ai sò passatemp, dont col ëd la fotografìa.

## Euvre prinsipaj
### Literatura
* **Alice's adventures in Wonderland** (1865)
Costa fàula a l'ha esercità n'arciam ancreus an sle masnà e a l'é vnùita un clàssich dla literatura për ij cit.
Peui a l'ha anciarmà viaman ëd pi ëdcò ij grand.
Un dij tema sentraj ëd la fàula a l'é l'arconossiment dij paradòss contnù ant la chërsùa e l'adatament a la realtà.
Ël manuscrit a l'é stàit vendù da Alice Liddell ant l'avril 1928 për 15400 ësterlin-e.
* *Phantasmagoria* (1869)
* **Through the looking glass** (1871)
Continuassion d**Alice's adventures in Wonderland'', a l'ha avù scasi autërtant sucess che cost-sì.
* ''The hunting of the Snark'' (poemet, 1876)
* ''Rhyme and reason'' (1883)
* ''A tangled tale'' (1885)
* **Sylvie and Bruno** (an doe part, 1889 e 1893)
A l'é l'euvra ch'a l'ha surbì tut l'ampegn literari ëd Carroll për vint agn.
* ''Collected verse'' (poesìe butà an arcòlta ant ël 1932)

=== Matemàtica ===
* A syllabus of plane algebraic geometry (1860)
* The formulae of plane trigonometry ([[1861]])
* An elementary treatise on determinants (1867)
* Euclid, book V., proved algebraically ([[1874]])
* **Euclid and his modern rivals** (1879)
A l'é ël travaj prinsipal an sël qual as basa soa riputassion ëd matemàtich.
* The game of logic ([[Londra]], 1887)
* Curiosa mathematica (1888)
* Symbolic logic (Londra, 1896)
* **Pillow problems'''
A l'é n'archeujta dë 72 problema d'aritmética, àlgebra, geometrìa, trigonometrìa, geometrìa analìtica, càlcol infinitesimal e càlcol dle probabilità.
* The new method of evaluation as applied to π

Carroll, Lewis
Carroll, Lewis
Carroll, Lewis
Carroll, Lewis
Alfred Clebsch

Matemàtich.
**Rudolf Friedrich Alfred Clebsch** a l'era nassù a Königsberg (ancheuj Kaliningrad) ël 19 ëd gené dël 1833 e a l'é mòrt a Göttingen ël 7 ëd novèmber dël 1872.

## A pòrto sò nòm
*Surfassa ëd Clebsch

## Euvre prinsipaj
*Lehrbuch der Elasticität (1862);
*Theorie der abelscher Funktionen (con Gordan, 1866).

Clebsch, Alfred
William Fogg Osgood

Matemàtich.
**William Osgood** a l'era nassù a Boston dël 1864 e a l'é mòrt a Belmont, ant ël Massachusetts, dël 1943.

## Euvre prinsipaj
*Lehrbuch der Funktionentheorie (1907).

Osgood, William Fogg
Francis Bacon

Filòsof empìrich, nassù e mòrt a Londra (22 ëd gené dël 1561 - 9 d'avril dël 1626).

A studia al Trinity College a Cambridge.
A sta 'n pòch a Paris e peui a finiss ij sò studi an drit a Gray's Inn.
Dël 1584 a intra al parlament mersì a l'apògg ëd Lord Essex, un dij favorì dl'argin-a Elisabeta I.
A l'é fàit nòbil dël 1601 e a l'é nominà gran cancelié dël 1618 sota Giaco I.
Ant ël 1621 a l'é acusà 'd tradiment e a l'é sarà ant le prison dla Coron-a.
Liberà as artira an campagna për travajé a soa euvra filosòfica.
As conta che a l'era an camin ch'a fasìa dj'esperiment an sla conservasion dij polastr ampinì 'd fiòca cand a l'é piasse na polmonìa an sla colin-a ëd Hampstead Head ch'a l'ha mnalo a la mòrt.

## Euvre prinsipaj
* *Essays* (1597)
* *Novum organum* (1605)
* *De dignitate et augmentis scientiarum* (1623)

Bacon, Francis
Bacon, Francis