open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Materialism

Ël **materialism** a l'é l'ideja filosòfica che ël mond a l'é fàit ëd materia e che a-i é pa gnun-e àutre sòrt d'entità. Tut a sarìa fàit ëd materia. Le còse che a son pa fàite ëd materia, com la ment, a sarìo l'arzultà d'assion ëd la materia. An àutre paròle, la materia a l'é l'ùnica sostansa real. 
Dzortut, un materialista a chërd pa an chèich dé o àutr ent dzor-naturaj. Ël materialista a pensa che l'ideja ëd në spìrit  a l'é sensa significà, o pa sientificament provà. Donca, për definission, ij materialista a son ëdcò ateista, combin che pa tùit j'ateista a sio materialista.

Ij modern filòsof materialista a estendo la definission për comprende àutre entità provà da la sciensa com l'energìa, le fòrse e la curvadura dlë spassi. As sà che la materia e l'energìa a son antërcanbiàbij e che, dzor pi, la gravità a l'é causà da la materia. An tùit ij cas, ël consèt midem ëd materia a l'é pa anterament ciàir.

D'àutre sòrt ëd filosofìa a condivido chèiche ideje dël materialism, për esempi ël ridussionism, ël positivism e l'empirism.

Categorìa:Religion
Monoteism

Ël **monoteism** a l'é ël pensé ch'a-i é mach un Dé, nopà che doi o ëd pi, ch'a sarìa ël pensé dël politeism. Tante religion a son monoteìstiche, com ël Giudaism, ël Cristianésim, l'Islam, ël Sikism, lë Zoroastrianism e ël deism.

## Autr sit dla Ragnà
* Ensiclopedìa ëd Filosofìa dë Stanford

Categorìa:Religion
Politeism

Ël **politeism** a l'é ël chërde an pi d'un dé. Na përson-a ch'a pràtica ël politeism a l'é ciamà **politeista**. Na religion con ël politeism a peul esse ciamà **religion politeistica**.

Normalment, na religion politeistica a l'ha tut n'ansem dë stòrie a propòsit dij dé. Sòn-sì a l'é ciamà mitologìa. La pi avosà e completa mitologìa a l'é la *mitologìa greca*.

Autr antich pòpoj ch'a j'ero politeista a son j'Egissi. Pòpoj che a son politeista al di d'ancheuj a son ij pagan.

Categorìa:Religion
Burcy (Seine-et-Marne)

**Burcy (Sekwana i Marna)** a l'é na comun-a fransèisa localisà ant la region aministrativa ëd l'Île-de-France, ant ël dipartiment ëd Seine-et-Marne. La comun-a a l'ha 144 abitant scond ël censiment dël 1990.

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a e Marna
Ànima

Vàire mitologìe e religion a diso che l**'ànima** a l'è la part ëd l'òm che a l'é dzor-natural e che a viv d'apress ëd la mòrt ëd l'òm. 

A peul pa esse dëscurvìa da la siensa, përché a peul pa esse provà an gnun-e manere controlà.

A-i esisto vàire ideje diferente ëd lòn ch'a-i càpita d'apress ëd la mòrt. J'ateista a diso ch'a-i é gnun-e ànime, e che ël còrp a l'é l'ùnich costituent ëd na përson-a.

## Reincarnassion
La reincarnassion a l'é l'ideja che d'apress che ël còrp a meuir, l'ànima a nassa torna ant un àutr còrp.

Categorìa:Religion
Bodism

Ël **Bodism** a mostra a le përson-e com riduve soe soferense an capend mej lor-midem. Soens le përson-e a fan ëd còse grame, e a arsèivo ëd rispòste grame.
Boda a l'avìa dëscurvì na manera ëd finila con sòn, e a l'avìa mostralo. Chèidun a pensa che sòn a sia na religion, d'àutri ch'a sia na filosofìa e, për d'àutre përson-e, ël Bodism a l'é na manera ëd trové la realtà.

L'ansegnament ëd Gautama Boda — n'òm vivù tra ël 563 prima ëd Nosgnor e ël 483 prima ëd Nosgnor — an dis com vive na *bon-a* vita (scond l'opinion ëd Boda). Boda a l'era un prinsi rich. A l'avìa dàit tut për capì la mej manera ëd vive. Sò ansegnament a l'é partì da l'India e a l'é spantiasse an pressa, apress a soa mòrt, an vàire part ëd l'Asia, dël Tìbet, dlë Sri Lanka, dla Cin-a, dla Mongòlia, dla Coréa e dël Giapon; adess a l'é rivà ant l'ossident.

Categorìa:Religion dl'Asia
Catolicésim

Ël **Catolicésim** a l'é na forma ëd Cristianésim. Al moment (2012) as càlcola ch'a-i sio pi ëd 1,1 miliard ëd catòlich ant ël mond (sirca ël 17% dla popolassion mondial). 

## Caraterìstiche

La paròla "Catolicésim" a l'é dovrà an vàire sens, comprèis le convinsion religiose (ciamà teologìa) e le forme ëd celebrassion (ciamà liturgìa). N'àutr sens anco' a l'é l'ética catòlica (lòn ch'a l'é bin o mal); o purament le manere com che ij praticant catòlich a vivo e a pràtico soa religion.

Ël catolicésim a l'ha la *"[[Cesa Catòlica]]"*, dont ël cap a l'é ël *"Vësco ëd Roma"*, soens ciamà Papa. La Cesa Catòlica a l'ha sò sénter ant la Sità dël Vatican, un cit stat andipendent ant la sità ëd Roma, an Italia. J'àutre gesie cristian-e a l'han dle convinsion religiose motobin vzin-e a cola catòlica, ma a arconòsso pa ël Vësco ëd Roma com sò cap.

La paròla "Catolicésim" a l'é soens dovrà për armarché le diferense tra la dotrin-a dla Gesia Catòlica e la dotrin-a dle gesie protestante. La Cesa Catòlica e cola Ortodòssa a nòmino dij Vësco për determiné la dotrin-a. Ij protestant, al contrari, a determino la dotrin-a diretament da la Bibia. Ij Protestant a dòvro dle linie guida dël sécol ch'a fà XVII për anterpreté la Bibia.

Categorìa:Catolicésim‎
Vent solar

Ël **vent solar** a l'é na corent ëd partissele carià da na mira elétrica ch'a part an continuassion dal sol, an tute le diression, parèj ël la lus visìbil.
A l'é pi fòrt cand che ël sol a l'é pi ativ.
As peul nen vëdd-se, ma a modìfica la forma dël camp magnétich ëd la Tèra e a l'é a l'adoss ëd j'aurore boreaj e austraj.
A peul antërferì con ij signaj radio e dla television.

Categorìa:Sistema solar
Positron

Ël **positron** a l'é na partissela con caria positiva dont la massa a l'é ugual a cola dl'eletron.
A l'é stàit dëscoatà dël 1932 ant ij raj còsmich da Carl D. Anderson, ma soa esistensa a l'era stàita antivëdùa chèich agn anans da Paul A.M. Dirac.

Categorìa:Fìsica
Confucianism

Ël **Confucianism** a l'é na filosofìa basà dzor j'anseignament ëd Confucio (511 - 479 prima ëd Nosgnor), che a l'é stàit n'ampòrtant filòsof cinèis. Ël confucianism a l'ha un complicà sistem ëd norme moraj, sociaj, polìtiche, e religiose e a l'ha avù na gròssa anfluensa an sla siviltà cinèisa.

Ël Confucianism a l'avìa ël but ëd fërmé l'aretrament ëd la società cinèisa. D'apress ch'a l'era drocaje la *Dinastìa Zhou*, la gent a-i pensava mach a lor midem e a l'avìa pa gnu rispet për j'àutr. Ël Confucianism a l'era dventà n'anseignament social an Cin-a, mostand che le relassion sociaj a j'ero motobin amportante. La gent a l'ha ancaminà a pòch a pòch a pratiché ël confucianism; com arzultà, ël Confucianism a l'ha portà a la gent amor, armonìa, e rispet ëd l'un con l'àutr.

Ël Confucianism a l'é ancaminà an Ch'u-fu, ël pòst ëd nàssita ëd Confucio. Ancheuj, ël Confucianism a l'é spatarà an tut ël mond, e a l'é anco' bin praticà an Cin-a.

J'anseignament ëd Confucio as concentro ëd pi dzor ël rispet për pare e mare, për j'ansian e për j'antenà. Ëdcò, chiel a pensava che j'uman *a peulo mai pianté lì d'amparé*; visadì la conossensa a l'é sensa fin, donca noi i podoma sempe amparé, mai pianté lì. Për esempi, na vòta a l'ha ciamà a un cit ëd set agn d'esse sò magìster, përchè ël cit a savìa cheicòs che chiel a savìa pa.

Categorìa:Religion
Categorìa:Filosofìa
Shiva

**Shiva** a l'é un dij tre prinsipaj dé ëd l'Induism. Shiva a l'é conossù com ël dé *distrutor* përchè a l'ha gavà tut ël mal dal mond. Soa fomna a l'é la dea Parvati. 

A l'ha un còl bleu përchè, d'acòrdi con la legenda Hindù, a l'ha beivù un velen për salvé l'univers. A l'ha tre euj, ël ters euj a l'é an sla front.
Shiva a l'é un dij tre dé dla trinità Hindu con Brahma e Vishnu. Shiva a viv an sl'Himalaya. Ganesha e Kartikeya a son ij sò fij.

Categorìa:Religion
Islam

L**'Islam** (an àrab: لإسلام) a l'é na religion monoteìstica basà an sël lìber dël Coran.La religion a l'é stàita fondà an Arabia e ij chërdent a son ciamà *mussulman*. Ij mussulman a chërdo ch'a-i sia mach un Dé, che a l'é ciamà Allah (لله‎, *al-lah*) an àrab.

Ij mussulman a chërdo ëdcò che Maomet a sia stàit l'ùltim profet ëd Dé. A chërdo che ël Coran a sia pròpi la paròla ëd Dé, com rivelà a Maomet. Ij mussulman a ciamo ëdcò Maomet ël "Mëssagé ëd Dé".

D'apress la mòrt ëd Maomet, ij mussulman a l'han scrivù dle stòrie a propòsit ëd lòn che chiel a l'ha dit e fàit. Coste stòrie a son ciamà Hadith. Jë studios mussulman a l'an cujì ste Hadith drinta dij lìber e a l'ha confrontaje tra 'd lor. A l'han decidù che Hadith a j'ero pi davzin a esse la vera memòria dla Sunnah, visadì, dle paròle e assion ëd Maomet. Ij mussulman a penso che la Sunnah a sia na guida amportanta, ansem con ël Coran.
L'Islam a l'ha dle régole basà an sël Coran e an sla Sunnah. Ste lèj a son ciamà "Sharia". Ij legislador mussulman a l'han studià la Sharia e scrivù soe ideje a propòsit ëd com giudiché cas diferent. St'ideje a propòsit ëd la Sharia a son ciamà Fiqh.

Categorìa:Religion
Islam Siita

**Islam Siita** o **Shi'a Islam**, ëdcò **Shi'ism** (an àrab:**شيعة**, an përsian:**شیعه**), a l'é n'abrevassion për **Shī'at 'Ali** ("***ël partì ëd 'Ali***"). Ij mussulman Siita a chërdo ant j'anseignament ëd la famija dël profet Maomet, che lor a ciamo la Ahl al-Bayt. Ij Siita a penso che ij prim tre calif governador ëd l'Islam Sunita a l'abio pa amportansa ant ël dësvilup ëd la stòria. La forma singolar/agetiv a l'é *Shī'ī * (شيعي.) e a veul dì un ch'a và dré a la Ca ëd Maomet e d'Ali ibn Abi Talib (Imam Ali). 

L'Islam Siita, com l'Islam Sunita, a l'é con ël temp dividusse an vàire part, ma ancheuj mach tre part a l'han un nùmer significativ ëd chërdent. La part pi bin conossùa e cola con pi aderent a son ij *dodesiman* (*Ithnāˤashariyya*), j'àutr a son j'Ismailita, jë Zaidiyyah e ij Drus. Cost as diso Siita, ma ij tradissionalista a son pa d'acòrdi dzor sòn.

Categorìa:Religion
Giudaism

Ël **Giudaism** a l'é la religion ëd pi o men 15 milion d'Ebré ant ël mond. A l'é una dle religion pi veje e la prima religion  monoteìstica, visadì ch'a chërdìa ant un sol Dé. Sia Cristianésim che Islam a smijo al  Giudaism. Ste religion a mosto a chërde ant un sol Dé e a dòvro ël lìber ëd j'Ebré, la Bibia, ch'a comprend la Torah o "תורה."

La lege e l'anseignament bas dël Giudaism a ven da la Torah, ij prim sinch lìber ëd la Bibia Ebrea e la tradission oral. Cheidun-e dë ste tradission oraj a son stàite scrivùe. La Mishnah e ël Talmud a son lìber scrivù basà dzor ste tradission oraj.

La Torah a l'é ël pi amportant lìber sant dël Giudaism. La Bibia ebrea a l'é na colession ëd lìber ciamà la "Tanakh" (תנ”ך) an ebré. A l'é dividù an tre part - *Torah* (תורה, Istrussion), *Nevi'im* (נְבִיאִים, Profet), e *Ketuvim* (כְּתוּבִים‎, Scriture).  

Categorìa:Religion
Jainism

Ël **Jainism** (o **Giainism**) a l'é na veja religion, ch'a peul esse vëddùa com na fèj isolà e dzortut com na filosofìa përchè a l'ha pa ëd divinità definìe. 

A l'é basà dzor j'anseignament ëd Mahavira (599 - 527 prima ëd Nosgnor), un nòbil assétich che a mostava la via dla përfession uman-a an sla bas ëd la nen-violensa. 

Scond soa dotrin-a, la filosofìa jainista a dventa na manera ëd vive e na manera ëd capì e codifiché le vrità eterne e universaj che ocasionalment a son manifestasse a l'umanità e che pi tard a comparisso ant j'anseignament ëd j'òm ch'a j'ero rivà a l'iluminassion (*Keval Gnan*). 

Ij fedej a penso che ant la part ëd l'univers anté is trovoma e ant ël present sicl temporal, la filosofìa a sia stàita comunicà a l'umanità da un mìtich magìster Rishabha. Dle preuve ch'a rivo da la siviltà dla Val ëd l'Indo (pi o men dal 3000 al 1500 prima ëd Nosgnor) a podrìo testimoniene l'esistensa, mersì a stamp e repert dëssottrà da la dëscoverta dë sta siviltà ant ël 1921.

Categorìa:Religion
Mont Curt

Ël **mont Curt** a l'é na montagna ëd Piemont àuta 1.323 méter.
As treuva al confin fra ij teritòri dle comun-e ëd Rubian-a, Vilar Dòra e Almèis, ën provincia ëd Turin.

## Nòte


Categorìa:Sità metropolitan-a 'd Turin
Curt
Sikhism

Ël **Sikhism** a l'é na religion monoteìstica, visadì na religion ch'a chërd ant un sol dé. Ij chërdent a son ciamà "Sikh", e sò lìber sant a l'é ël Guru Granth Sahib. 27 milion ël përson-e a son chërdent dël Sikhism, visadì la quinta religion al mond. A l'é motobin praticà an India. Ij Sikh a son normalment identificà dal *turbant* ch'a pòrto, combin che pa tùit a pòrto ël turbant.
 
Ël Sikhism a l'é ancaminà d'antorn al 1500 con ël *Guru Nanak Dev*, ël prim dij "Des Guru". A l'ha pijà na identità distinta dël 1699, celebrà da Vaisakhi. Sòn a l'é ancapità quand che ël Guru Gobind Singh, ël guru ch'a fà des, a l'ha ancaminà a batesé con Khande di Pahul, e ij Sikhs a l'han ancaminà a manten-e i 5 K. Lòn a l'é ëdcò ciamà la nàssita dël *Khalsa*.

Categorìa:Religion
Taoism

Ël **Taoism** o **Daoism** a l'é na sòrt ëd religion, o na manera ëd pensé la vita. A l'é vej d'almanch 2500 agn e a riva da la Cin-a. Ël Taoism a peul esse ëdcò considerà na filosofìa, a scond ëd com a s'anterpreta.

道 Tao o Dao a l'é ël nòm ëd la *"Fòrsa"* o la "Via" che ij taoista a chërdo a dòmina tut ël mond. Ij taoista a penso che le paròle a peusso pa esse dovrà për spieghé da bin ël Tao. La prima linia dël *道德经 [[Dào Dé Jīng|Dào Dé Jīng (Tao Te Ching)]]*, ël lìber fondamental dël Taoism, a dis:

:道可道非常道 Dào kě dào fēi cháng dào. Na tradussion a peul esse:

:*"La Via che a peul esse spiegà an paròle a l'é pa la vera via."*

Nopà che dovré un baron ëd paròle a prové a spieghé lòn ch'a l'é ël Tao, ij taoista as concentro dzor na vita sempia e bilansà con la natura. Cost a l'é un dij prinsipi pi amportant dël Taoism. Ij taoista a chërdo ëdcò che ël conflit a l'é pa na bon-a còsa e che s'it l'has un problem con cheidun, a sarìa méj trové na manera ëd vireje d'antorn.

Chèich taoista amportant a son:
* 老子 Laozi, o Lao Tzu. As pensa ch'a l'abia scrivù ël *Dào Dé Jīng*.
* 庄子 Zhuangzi, o Chuang Tzu. Com Lao Tzu, ij sò dit e soe stòrie a son cujìe ant un lìber, e traduvù an anglèis e àutre lenghe.
* 黄帝 **Huangdi** (l'Imperator Giàun). As pensa ch'a sia stàit ël prim taoista, ma gnun a sà ëd sigur s'a sia stàit na përson-a real o nò.

Categorìa:Religion
Zoroastrianism

Lë **Zoroastrianism**, ëdcò ciamà **Mazdaism** e **Magianism**, a l'é n'antica religion e filosofìa iranian-a. 
Na vòta a l'era la religion dë stat ëd l'antich Iran, adessa ël nùmer dë Zoroastrian ant ël mond a l'é stimà tra 145.000 e 210.000.

Ant la part oriental ël l'antica Persia, na milen-a d'agn prima ëd Nosgnor, un filòsof religios ciamà Zoroastr a l'avìa semplificà ël *Pantheon* ëd j'antich dé persian an doe fòrse opòste: Ahura Mazda, sapiensa iluminà, e Angra Mainyu, spìrit distrutiv, che a j'ero an conflit.

J'ideje dë Zoroastr a l'avìo dàit orìgin a na religion formal ch'a pijava ël nòm dal fondator (d'antorn al sécol ch'a fasìa VI prima ëd Nosgnor) e ch'a l'ha anfluensà d'àutre religion com ël Giudaism, lë Gnosticism, ël Cristianésim e l'Islam.

Categorìa:Religion
Sufism

Ël **Sufism** o **Tasawwuf** (an àrab تصوّف - *taṣawwuf*) a l'é la forma d'arserca mìstica (da *Mysticos*, visadì "ch'a arvarda l'inissiassion") tìpica dla cultura islàmica.

Ël *Sufism* a ven dle vire definì com l'antica union dël Cristianésim e del neoplatonism, che a l'avìa dàit vita a na forma d'arserca anterior, ël misticism ëd l'Islam.

Ël Sufism a l'é la siensa dla conossensa direta ëd Dé; soe dotrin-e e ij sò métod a son derivà dal Coran, combin che ël Sufism a dòvra dij consèt derivà da sorziss greche, përsian-e antiche e indù. An tùit ij cas, combin che soe ideje a sio pijà da culture e religion diferente, as peul disse che l'essensa dël Sufism a sia islàmica.

La tradission sufi a dis che ël moviment a l'era nassù con j'ancontr dij fedèj mussulman ch'a l'avìo gnente da fé (*"coj dla banca"*) ant la moschea ëd Medin-a ai temp ëd Maomet dëdnans a la stansia ëd soa fomna 'À'isha.

Categorìa:Religion
Mont San Giòrs

Ël **mont San Giòrs** a l'é na montagna ëd Piemont àuta 837 méter.
As treuva ant ël teritòri dla comun-a ëd Piossasch, ën provincia ëd Turin.
An sla ponta a-i é na capela dël perìod romànich.

## Nòte


## Anliure esterne

* pano.ica-net.it  Mont San Giòrs

Categorìa:Provinsa ëd Turin
San Giòrs
Serie ëd Fourier

Na **serie ëd Fourier** a l'é na serie convergenta ëd sen e cosen dont j'argoment a son proporsionaj ai nùmer naturaj sucessiv:
:y=f( \theta )=b_0+ \sum_{m=1}^{ \infty }(a_m \sin m \theta +b_m \cos m \theta ).
Le considerassion ëd Fourier ansima a costa sòrt ëd serie, presentà për la prima vira a l'Academia ëd Fransa dël 1811, a son ëstàite publicà dël 1822 ant la *Théorie analytique de la chaleur*.

Serieedfourier
Pléjad

Le **Pléjad** a son un baron ëstèilar duvert postà a 440 agn-lus da la Tèra.
A l'é ëdcò ciamà **baron dle Set Seur** përchè a conten set ëstèile motobin ësbërlusente e tante d'àutre pi sombre.

Categorìa:Astronomìa
Baron M39

Ël **baron M39** a l'é un baron ësteilar duvert, ant la costelassion ëd l'Ania signa.
A resta a anviron 800 agn-lus da la Tèra.
L*'M* ëd sò nòm a-j ven da l'astrònom Charles Messier, ch'a l'ha dëscoatalo dël 1764.

Categorìa:Astronomìa
Baron M13

Ël **baron M13** a l'é un baron ëstèilar globular, ch'a resta a anviron 25.000 agn-lus da la Tèra.
A l'é largh apopré 250 agn-lus e a conten vàire senten-e 'd milen-e dë stèile.
As peul ës-ciairesse a l'euj si ël cel a l'é motobin sombr e sclint.

M13 a l'é stàit dëscoatà da Charles Messier, tutun sò telescòpi a l'era nen potent a basta për dsern-ne ij detaj e l'astrònom a l'ha descrivulo tanme na «nebulosa sensa stèile».

Categorìa:Astronomìa
Jòga

Ël **jòga** a l'é na veja pràtica ëd l'India.
Ël jòga a deuvra dle técniche ëd respirassion, esercissi e meditassion. Sò but a l'é d'aumenté salute e gòj.

*Jòga* a l'é na paròla dël Sànscrit për *union*.

Patanjali a l'é stàit un ëd coj ch'a l'han anandià ël jòga clàssich. A l'ha definì ël jòga com la "la cessassion dël cangiament dla ment" (*finì ëd cangé la ment*).

Për esempi, ël "saluté ël sol" a conten 12 posission ëd l*'asana* un-a dapress a l'àutra e as dis ch'a giuta a trové n'echilibri antra ël còrp e l'ànima.

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Religion dl'Asia
Zen

**Zen** a l'é ël nòm ëd chèiche scòle budiste dla corent *Mahāyāna*. A l'é na forma ëd Budism ch'a dòvra la meditassion për rivé a l'iluminassion. La paròla *zen* a l'é la tradussion dël cinèis *Chán*, ch'a veul dì "meditassion."

Scond la tradission, le scòle *Chán* a son stàite fondà dal legendari monio cinèis Bodhidharma.

Ant ël sécol ch'a fà XX, an Ossident la paròla *zen* a l'ha ancaminà a esse dovrà ëdcò për descrive serte forme d'art e ëd filosofìa, com giardin rocios, piture e tapisserìa.

Categorìa:Religion
Categorìa:Filosofìa
Trimurti

La **Trimūrti** (agetiv sànscrit; devanāgarī त्रिमूर्ति, leteralment *che a l'ha "tre forme" o "tre fusmije"*) a l'é na nossion dle culture religiose dl'India che a mosta le "tre forme" d'un dé (*deva*) o dël dé suprem.

An cost ùltim cas as veul mosté ant la *Trimūrti* la forma a tre ëd l'Ent suprem ëd l'Induism che as manifesta ant ij tre dé: Brahma, Vishnu e Shiva.

La *Trimūrti* a sarìa donca na trinità modal, che a mosta le tre prinsipaj forme divin-e, che as manifesto ant le forme ëd tre amportant dé archetìpich:

***[[Brahma]]** ël Creator
***[[Vishnu]]** ël Conservator
***[[Shiva]]** ël Distrutor

Categorìa:Religion
Servon (Seine-et-Marne)

**Servon** a l'é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment ëd Seine-et-Marne ant la region ëd l'Île-de-France.

Brie-Comte-Robert é a vila a mais proxima dël Servon.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a e Marna
Boitron (Seine-et-Marne)

**Boitron (Sekwana i Marna)** a l'é na comun-a fransèisa localisà ant la region aministrativa ëd l'Île-de-France, ant ël dipartiment ëd Seine-et-Marne. La comun-a a l'ha 264 abitant scond ël censiment dël 1990.

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a e Marna
Chanteloup-en-Brie

**Chanteloup-en-Brie** a l'é na comun-a fransèisa localisà ant la region aministrativa ëd l'Ìsola ëd Fransa, ant ël dipartiment ëd Sen-a e Marna. La comun-a a l'ha 1222 abitant scond ël censiment dël 1990.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a e Marna
Dwight D. Eisenhower

**Dwight D. Eisenhower** (Denison, 14 otóber 1890 – Washington, 28 ëd mars 1969) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1953 al 1961.

Eisenhower
Società

Na **società** (dal latin *societas*), a l'é n'ansem d'andividuaj con livej d'autonomìa, relassion e organisassion diferent che, butandse ansem, a agisso ansem con ël but ëd rivé a un o a pi obietiv comun.

J'individuaj (përson-e ant ël cas dla *società uman-a*, animaj ant ël cas ëd *società animal* o ëdcò robot ant ël cas ëd *robot sociaj*) a condivido chèich comportament stabilend relassion l'un con l'àutr për fé un grup o na comunità dotà ëd livej diferent d'organisassion. 
Donca, a l'é dzortut la presensa ëd livej organisativ che a diferensia na società da un sempi ansem ëd sogèt. 

Lë studi dle società animaj a l'é ël camp ëd la *sociobiologìa* o dla *etologia social*, nopà le società uman-e a son analisà da le sciense sociaj, com la *sociologìa*, l'antropologìa e l'economìa, e da la *etologia uman-a*, na neuva dissiplin-a nassùa da jë studi ëd Konrad Lorenz.

Al moment ëdcò jë studios ëd fìsica a së stan anteressand a lë studi dij fenòmen sociaj a parte da la prospetiva dij *sistem compless* e sto sfòrs ha dato vita ala l'ha portà a la *sociofìsica* e a l*'econofìsica*.

As parla peui ëd *società virtual* për coj fenòmen ch'as creo e che as peulo vëddse as sla Ragnà e ëd *società artificial* për j'entità artificiaj com j'ordinator, ij robot, etc.

Categorìa:Sociologìa
Quargnasca

La  **Quargnasca** ('cò an italian *Quargnasca*) a  l'é na dòira ëd la provincia ëd Biela, afluent ëd drita dla Stron-a ëd Mòss.

## Përcors
A nass 'nt ël teritòri 'd la comun-a d Bioj; a traversa peui le colin-e dël Bielèis central e, pasà  davsin a Cossà, a arsèiv da drita j'eve ëd la Chiebia.
As campa 'nt la Stron-a ëd Mòss pòch dòp, a n'autëssa 'd 243 méter.

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 0,85 m3/sec, un bassin ëd 47,9 km² e na longheur ëd 15,54 km.

## Nòte


Categorìa:Afluent dla Stron-a ëd Mòss
Categorìa:Provinsa ëd Biela
Mezzani

**Mezzani** (*Mzàn* o *Amzàn* an dialèt parmesan) a l'é un pais ëd l'Emilia-Romagna, an provinsa ëd Parma.

A l'é stait un comun autònom fin al 31/12/2018; dal 01/01/2019 a l'é unisse al comun ëd Sorbolo për formé ël neuv comun ëd Sorbolo Mezzani .

Al 01/01/2019 Mezzani a l'avìa 3.208 abitant  e na surfassa 'd 27,65 km².

## Arferiment

Categorìa:Sorbolo Mezzani
Partìa local

La **Partìa local** a l'é un baron ëd galassie ch'a comprend la Stra ëd San Giaco e na tranten-a d'àutre galassie, dont la galassia d'Andròmeda (M31).

Categorìa:Astronomìa
Siviltà

**Siviltà** a l'é na paròla che a l'é stàita dovrà an vàire manere colegà. Për prima còsa, la paròla a l'é stàita dovrà për riferisse a la part material e strumental dle culture uman-e ch'a son complicà an tecnologìa, siensa e *division dël travaj*. Ste siviltà a son normalment gerarchiche e urbanisà. Ant un ambient clàssich, la gent a l'é ciamà "sivilisà" për diferensiela dai barbar e da le culture primitive. Al di d'ancheuj la "gent sivilisà" a l'é diferensià da la "gent con cultura tribal".

A-i é la tendensa a dovré la paròla ant na manera pi slargà, për vorèj dì pi o men la midema còsa ëd cultura. Donca la paròla a peul riferisse an manera slargà a qualsëssia amportanta e ciàira società uman-a. 
Ancò, ëdcò quand che la paròla a l'é dovrà an sto scond sens, soens a l'é limità mach a le società ch'a son rivà a un particolar livel ëd dësvilup, dzortot a la fondassion ëd sità.

Ël livel d'avansament ëd na siviltà a l'é soens misurà dai sò progress ant l'agricoltura, ant ij longh viagi, ant la division dël travaj, ant l'urbanism. Peui, le siviltà a son caraterisà da vàire element secondari, com un sistem ëd traspòrt svilupà, la scritura, misure standardisà, moneda, sistem legaj e contratuaj, architetura e art, conossense matemàtiche e sientìfiche, metalurgìa, struture polìtiche, na religion organisà.

Categorìa:Siense dl'òmo
Educassion

L**'educassion** a consist ant ël mosté e amparé abilità e conossense. L'educassion a veul ëdcò dì giuté le përson-e a amparé com fé le còse e ancorageje a pensé lòn che lor a amparo. A l'é ëdcò amportant për j'educator mosté le manere ëd trové e dovré j'anformassion.

Con l'educassion, la conossensa dla società, dël paìs e dël mond , a l'é passà da generassion a generassion. An democrassìa, con l'educassion, le masnà e j'adult a peulo amparé con esse sitadin ativ e efetiv.

## Sòrt d'educassion
A-i son vàire diferent sòrt d'educassion.
* *Educassion formal*: normalment as ten ant na scòla, anté le përson-e a peulo amparé conossense ëd bas, académiche o comersiaj. L'educassion formal a ancamin-a ant la *scòla elementar* e a continua con la *scòla secondaria*. N'educassion pi àuta as ten a l'Università.
* *Educassion pa formal*: a l'é quand che n'adult (o un giovo ch'a va pa a scòla) a ampara literatura, àutre conossense ëd bas o abilità ëd travaj, da sol o quase.
* *Educassion anformal*: a l'é quand che un a studia pa ant na scòla e a dòvra pa gnun métod particolar. Për esempi amparé vardand cheidun ch'a travaja o lesend lìber a cas.

## Scòla pùblica
La scòla pùblica, organisà dal govern a dà n'educassion a gratis. An cheich paìs pòver, a-i é pa la scòla pùblica dapërtut; o purament le masnà a peulo pa andè a scòla përché a son tròp distant.

Categorìa:Siense dl'òmo
Robert Goddard

Angigné.
**Robert Goddard** a l'era nà dël 1882.
Dël 1926 a l'ha lansà la prima fusëtta a bròda lìquida, ch'a l'ha volà mach doi second e mes.
Robert Goddard a l'é mòrt dël 1945.

Goddard, Robert
Vrahovice

**Vrahovice** a l’é na sità ëd 3.402 abitant (2001) dla Repùblica Ceca.

File:Kostel svatého Bartoloměje ve Vrahovicích, Prostějov.jpg
File:Socha sv. Floriána (Vrahovice-Trpinky).jpg
File:Vrahovice.jpg


Categorìa:Sità ceche
Famija

La **famija** a l'é l'istitussion fondamental an qualsëssìa società uman-a, fondà an sël matrimòni o an sla *convivensa*, con ij caràter ëd l'esclusività, dla stabilità e dla responsabilità.
Con la famija la società midema as arproduv e as perpetua, sia an sël pian biològich, sia an sël pian cultural. 

La paròla famija a riva dal latin *famīlia*, ch'a veul dì "*partìa ëd serv e dë s-ciav patrimòni dël cap ëd la *'gens**'", ëdcò derivà da *famŭlus*, ch'a vorìa dì "*serv, s-ciav*". ant ël camp semàntich ëd *famīlia* as son comprèis ëdcò la fomna e ij fieuj  dël *pater familias*, përché legalment a j'ero soa propietà.

Categorìa:Siense dl'òmo
Masnà

Na **masnà** a l'é na përson-a ch'a l'é pa anco' adult, o na përson-a ch'a l'é pa anco' rivà a la pubërtà. A l'é ciamà masnà ëdcò un cit pa anco' nassù.  

An tanti paìs, le masnà a van a scòla. Le masnà a peulo gieughé, da soj o an partìa; soens a gieugo con dle dësmore o a dòvro soa imaginassion për amusesse. Belavans, an àutri paìs, dle masnà a travajo ant ij camp con ij sò o fin-a con dij vardian.

Se na masnà a perd tùit doi ij sò, a ven ciamà *órfan*.

Categorìa:Siense dl'òmo
Andi d'evasion

L**'andi d'evasion** a l'é l'andi necessari pr'ëscapé a l'atrassion gravitassional d'un pianeta.

A l'é ëdcò ciamà **sgond andi còsmich**.

## Un pòch ëd matemàtica
Ciamoma *M* la massa dël còrp celest e *G* la costanta gravitassional. I l'oma donca che
:\mu = G \cdot M
a l'é ciamà costanta gravitassional planetaria e a l'é na propietà ëspessìfica ëd minca còrp celest.

La distansa dal sènter dël còrp celest a l'é ciamà *r*. Se 'l pont ëd partensa a l'é an sla surfassa, *r* a l'é 'l raj dël pianeta; se nopà chiel a l'é an òrbita, *r* a l'é la soma dël raj dël pianeta e dl'autëssa dl'òrbita an sla surfassa.

L'andi d'evasion *v<sub>e</sub>* a l'é antlora:
:v_e = \sqrt{\frac{2 \mu}{r}}

## Esempi
Esempi d'andi d'evasion a son:
*asteròid Vesta: 0,3 chilòmeter al second
*Lun-a: 2,4 chilòmeter al second
*Mart: 5 chilòmeter al second
*Tèra: 11,2 chilòmeter al second
*Sol: 617,5 chilòmeter al second

## Vardé ëdcò
* Prim andi còsmich
* Ters andi còsmich

Categorìa:Astronomìa
Categorìa:Fìsica
Machault (Seine-et-Marne)

**Machault** a l'é na comun-a fransèisa, situà ant ël dipartiment ëd Seine-et-Marne na region ëd l'Île-de-France.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a e Marna
Puisieux (Seine-et-Marne)

**Puisieux** a l'é na comun-a fransèisa localisà ant la region aministrativa ëd l'Île-de-France, ant ël dipartiment ëd Seine-et-Marne. La comun-a a l'ha 227 abitant scond ël censiment dël 1990.

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a e Marna
Sima dël Bonòm

La **sima dël Bonòm** a l'é na montagna ëd Piemont àuta 1.877 méter.
As treuva ën provincia ëd Biela al confin fra ij teritòri dle comun-e ëd Chitengh, Campija e n'alp dla comun-a ëd Mòss.

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Biela
Bonòm
Constantin Tsiolkovski

Angigné.

**Constantin Tsiolkovski** a l'era nà dël 1857.

Dël 1883 a l'ha publicà soa teorìa an sle fusëtte spassiaj: a l'ha calcolà l'andi e la bròda necessari për che na fusëtta a peula chité la Tèra.

A l'é mòrt dël 1935.

Tsiolkovski, Constantin
Mariage

Con la paròla **mariage** (o **matrimòni**) as antend un rapòrt tra doe përson-e finalisà a la formassion ëd na famija.

L'artìcol 16 dla Diciarassion Univërsal dij Drit ëd l'Òm a dis:
# Òm e fomne an età adata a l'han ël drit dë sposesse e ëd fondé na famija, sensa gnun-e limitassion ëd rassa, sitadinansa o religion. A l'han ij midem drit a propòsit dël mariage, durant ël mariage e a l'at ëd soa fin.
# Ël mariage a podrà mach esse fàit con ël lìber e pien consens djë spos.
# La famija a l'é la nos natural e fondamental dla società e a l'ha drit a esse protegiùa da la società e da lë Stat.

Categorìa:Sociologìa
Fomna

Na **fomna** a l'é na *fumela uman-a adulta*. I dovroma la paròla "fomna" për andiché ël *sess biològich*, ma la paròla "fomna" a l'é ëdcò dovrà për identifiché na fumela uman-a sensa vardé l'età, com ant la fras *"ij drit ëd le fomne"*.
 
La fomna a l'é la contropart ëd l'òm, ël mas-cc uman. Le fomne a cato (a dan vita a) le masnà. Fin al sécol ch'a fà XX, le fomne an vàire part dël mond a l'avìo pa ël *drit ëd vot*, e a j'ero pa rispetà.

Ant cheiche culture preistòriche, soens le fomne a l'avìo ël travaj ëd serché e cheuje da mangé e ëd goerné le masnà. Ant ij temp modern, sti travaj a son cangià bastansa, e le cariere orientà a le fomne a son vnùite normaj ant le società.

Categorìa:Siense dl'òmo
Sima dle Guardie

La **sima dle Guardie** a l'é na montagna ëd Piemont àuta 2.007 méter.
As treuva ën provincia ëd Biela al confin fra ël teritòri dla comun-a ëd Campija e n'alp dla comun-a ëd la Val Mòss.

## Nòte


Categorìa:Provinsa ëd Biela
Guardie
Grover Cleveland

**Grover Cleveland** (Caldwell, 18 ëd mars 1837 – Princeton, 24 ëd giugn 1908) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1885 al 1889 e aprèss dal 1893 al 1897.

Cleveland, Grover
Cleveland
William McKinley

**William McKinley** (Niles (Ohio), 29 ëd gené 1843 – Buffalo, 14 ëd stémber 1901) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1897 al 1901.

Mckinley, William
Mckinsley, William
McKinley,William
Polìtica

La **polìtica** a l'é la manera dont le përson-e ch'a vivo an partìa a pijo dle decision. 
La polìtica a l'é ël fé d'acòrd tra përson-e, an manera ch'a peusso vive ansem an partìe com le tribù, le sità o le nassion. 

Ant le partìe pi gròsse, com le nassion, cheiche përson-e a peulo passé un baron ëd sò temp për fé costi acòrd. Coste përson-e a son ciamà *polìtich*.  Ij polìtich, e cheiche vire ëdcò àutre përson-e, a peulo butesse ansem për formé un govern. Jë studi ëd polìtica ant j'Università a son ciamà *siense polìtiche*, *studi polìtich* o *pùblica aministrassion*.

Ant la vita ëd tùit ij di, la paròla "polìtica" a s'arferiss a la manera dont le nassion a son governà, e a la manera dont ij govern a fan le régole e le lèj. Ma ij polìtich a peulo ëdcò esse an d'àutre partìe, com le gròsse asiende, le scòle e le Gesie.

Categorìa:Polìtica
Anarchism

L**'anarchism** a l'é na fèj polìtica che a l'é contra l'autorità, an chërdend che le përson-e a peulo organisesse sensa dabzògn ëd lë stat o d'un podèj governativ. J'anàrchich a chërdo ëdcò che la partecipassion a dovrìa mai esse forsà da d'àutre përson-e.

L'anarchism a l'é "n'ansem ëd dotrin-e sentrà an sël chërde che ël govern a l'é sia danos che inùtil". La paròla "anarchism" a deriva dal grech αναρχία, "sensa Arcon" ch'a veul dì "sensa governador", ma nen "sensa lèj"; a l'é ëdcò ocasionalment traduvù com "sensa govern".

Ant ël parlé comun, la paròla *anarchìa* a l'é soens dovrà për descrive ël caos. An tùit ij cas, j'anàrchich normalment a veulo pa lòn-lì. Al contrari, lor a definisso l'"anarchìa" com na manera ëd relassionesse tra përson-e. Lor a chërdo che, n'a vira adotà ël sistem, ste relassion a travajerìo da sole.

Categorìa:Polìtica
Bill Clinton

**William Jefferson "Bill" Clinton** nàit **William Jefferson Blythe III** (Hope, 19 d'ost 1946) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1993 al 2001.

Clinton, BillClinton, Bill
Colonialism

Ël **colonialism** a l'é quand che na nassion a pija ël contròl d'àutre tère, region o teritòri fòra dij sò confin, trasformand ste àutre tère, region o teritòri ant na *colònia*. Normalment a l'é na nassion pi potenta e pi rica ch'a pija ël contròl ëd na region o teritòri pi cit o men potent. Dle vire la paròla imperialism a l'é dovrà për riferisse al *colonialism*.

Dël 1700 e 1800, vàire dle pi riche e potente nassion Euròpee (com Regn Unì, Fransa, Spagna e  Olanda) a l'avìo stabilì colonie ant ij continent ëd l'Àfrica e ëd l'América dël Sud.

Cheiche nassion a l'avìo dovrà ël colonialism për avèj pi ëd tèra për soa gent. La gent ch'a vivìa an cole tère a l'era forsà a tramudesse con la fòrsa dj'esércit. Për protegi ij colon, le nassion colonialiste a dovìo buté an pé n'esercit colonial e na fòrsa ëd polissìa colonial.

Àutre nassion a l'avìo dovrà ël colonialism për avèj pi ëd tère për gavé d'arzòrse com bòsch, carbon, o metaj.

Ant ël passà, le colonie a j'ero ëdcò dovrà com fornitris ëd travajador, o fin-a dë s-ciav.

Categorìa:Polìtica
Comunism

Ël **Comunism** a l'é un pensé polìtich e n'ideologìa ëd com che la società a dovrìa esse organisà.

Ël comunism a l'é na sòrt ëd socialism estrem che a dis ch'a dovrìo pa ess-ie class o stat sociaj. Ël comunism a dis che le përson-e ëd qualsessìa pòst ant ël mond a dovrìo esse padron ëd j'utiss, le fàbriche e le tère ch'a son dovrà për produve dij bin materiaj o alimentar.

Sto process social a l'é conossù com propietà comun-a. Ant na società comunista, a-i é pa ëd propietà privà. Le prinsipaj diferense tra socialism e comunism a son che, ant na società comunista, lë stat a pianta lì d'esiste ansema a la moneda, parèj le përson-e a travajo an cambi dle còse ch'a-j servo për vive.

Categorìa:Polìtica
Lagh ëd Pontcianal

Ël **lagh ëd Pontcianal** (Lenga italian-a: *Lago di Pontechianale*) a l'é un lach artifissial postà a 1587 méter an Piemont, ant la comun-a ëd  Pontcianal (CN).

## Statìstiche
A l'ha na surfassa ëd 0,52 chilòmeter quàder e l'é formà da la Vràita. 
La ciusa a l'é àota 70 méter e a l'é stàita costruìa ant ël 1942..

## Nòte


## Vardé ëdcò

* Vràita

Pontcianal
Categorìa:Provinsa ëd Coni
Conservatorism

Ël **Conservatorism** a l'é l'oposission ai cangiament lest e a l'ha pi car manten-e la tradission ant na società. A ancamin-a com na reassion a l'Iluminism. Ël conservatorism a tend a manten-e la nossion ëd fèj, dzortut ant le tradission abramìtiche. A ancamin-a dël 1790 con la publicassion dël lìber *Reflections on the Revolution in France* ëd l'autor anglèis Edmund Burke. Ant sò lìber, a l'ha sostnù ël dover d'esse sodisfàit dël govern.

Chèich conservator a veulo menten-e le còse com ch'a stan, nopà d'àutr a veulo artorné a com ch'a j'ero ant ël passà.

Un partì conservator ant ël Regn Unì a l'é formà da coj ch'a veulo la cooperassion tra rich e pòver, la democrassìa e un pòch dë stat social; la midema còsa a càpita an Fransa e an àutre part d'Euròpa. Ant jë Stat Unì ij conservator a vardo con sospet lë stat social e a consìdero afidabij j'òm d'afé a propòsit ëd paghe e ëd pressi.

Categorìa:Polìtica
Lagh ëd Ceresòle

Ël **lagh ëd Ceresòle** (Lenga italian-a: *Lago di Ceresole*) a l'é un lach artifissial postà a 1566 méter an Piemont, ant la comun-a ëd  Ceresòle (TO).

## Statìstiche
A l'ha na surfassa d'1,58 chilòmeter quàder e l'é formà da l'Eva d'Òr. 
La ciusa a l'é àota 52 méter e a l'é stàita costruìa an tra ël 1925 e ël 1931..

## Nòte


## Vardé ëdcò

* Eva d'Òr

Ceresòle
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Robert James Fischer

Giugador dë scach.
**Robert James Fischer** a l'era nà ai 9 ëd mars 1943 a Chicago.
A l'é stàit campion dël mond dë scach dal 1972 al 1975.
A l'é mòrt ai 17 ëd gené dël 2008.

Fischer, Robertjames
Baron (astronomìa)

Un **baron** a l'é na partìa dë stèile o ëd galassie tnùe ansema da la gravità.

Categorìa:Astronomìa
Asteròid

N**'asteròid** a l'é n'oget rocos ch'a vira dantorn al Sol, ëd sòlit antra Mart e Gieuv, che a l'é tant cit che soa gravità a l'é tròp débol për deje na forma sférica.

Categorìa:Sistema solar
Atmosfera

L**'atmosfera** a l'é un seul ëd gas e ëd nìvole ch'a sirconda na stèila, un pianeta o un satélit.

## L'atmosfera dla Tèra
L'atmosfera ëd la Tèra a l'é l**'aria**.
A peul esse dividùa an sinch zòne: la troposfera (fin-a a 16 chilòmeter d'autëssa), la stratosfera (da 16 a 21 chilòmeter), la mesosfera (da 21 a 80 chilòmeter), la jonosfera (da 80 a 320 chilòmeter) e l'esosfera (da 320 a 1600 chilòmeter).

### La troposfera
La troposfera a l'é la part ëd l'atmosfera ch'a toca la surfassa terestra.
Ant la troposfera as dësrola la vita animal e vegetal, as manifesto ij moviment cit e grand ëd l'aria e a j'ancàpito ij fenòmeno meteorològich tanme ij vent, le nìvole, le pieuve, ij temporaj e via fòrt.
Soa autëssa a riva fin-a a anviron 15 chiòmeter an sla calòta polar àrtica, dantorn ai 12 chilòmeter ant le region tropicaj e ai 18 o 20 chilòmeter an sle zòne equatoriaj.

La composission media dla mës-cia gaseusa a l'é d'apopré 78% d'asòt e 21% d'ossìgen, ch'a na son ij constituent prinsipaj.
A son present, an proporsion diferente, dl'anidrid carbònica, dël vapor d'eva, dij gas ràir, dl'oson, dl'eva ossigenà e dl'amonìa.
Ij seuj anferior a conten-o ëdcò, a lë stat ëd sospension, dle partissele sòlide e dij micro-organism.

La pression, la temperadura e la densità a calo con l'autëssa.
La pression a dimesa sò valor tuti ij 5,5 km anviron e la temperadura a cala d'apopré mes gré minca sent méter.
Costi tre paràmeter, an dzorpì ëd varié con l'autëssa, a peulo esse diferent an dij pont a la midema quòta an relassion a dij fenòmeno meteorològich.
Pr'esempi, ël vent orisontal as crea për na diferensa ëd pression antra pont d'istessa autëssa (gradient orisontal ëd pression), antant che ël vent vertical a l'ha tanme càusa imedià un gradient tèrmich.

### La stratosfera
La stratosfera a l'è la zòna ch'a resta da banda dla troposfera, bele che antra le doe a-i sia na zòna motobin cita ëd dëscontinuità, ciamà tropopàusa.
L'estension real dla stratofera a dipend da la latitùdin; tanme valor medi as peul pijé n'estension ch'a va dai 16 ai 21 chilòmeter.

Ant la stratosfera a-i manca ël vapor d'eva, antant ch'a aumenta la proporsion d'oson consentrà scasi a soa fin.
La temperadura as goerna apopré costanta con l'autëssa opura a chërs; sò valor medi a l'é dantorn ai -60 gré.
A va da 'n mìnim ëd -80 gré a l'equator, antant che ant le zòne temperà as peul consideresse dantorn ai -30 gré, per calé torna ai pòlo.
La rason d'un valor bass përparèj a l'equator, bele che a tèra le temperadure a sio motobin àute, a l'é dovùa a la pi granda estension ëd la troposfera.

An general la stratosfera a l'é nen dësturbà da d'agitassion atmosfériche; a-i son però dij vent costant da orient a ossident.

Categorìa:Astronomìa
Categorìa:Meteorologìa
Grand ës-ciòp

Ël **grand ës-ciòp** a l'é n'espansion amprovista che, conforma a la teorìa moderna, a l'avrìa fàit ës-ciòde l'univers.

Categorìa:Astronomìa
Costelassion

Na **costelassion** a l'é na partìa dë stèile ant ël cel.
Bele che le stèile a resto a dle distanse diferente da la Tèra, a smijo davzin-e j'un-e a j'àutre përchè a son ës-ciàirà sota 'l midem àngol.

Categorìa:Astronomìa
Coron-a

La **coron-a** a l'é un seul ëd gas, càud e spess, ëd cita densità ch'a sirconda ël Sol e je stèile.

Categorìa:Astronomìa
Fission nuclear

La **fission nuclear** a l'é un process durant ël qual la nos ëd n'àtom a së s-ciapa an liberand dl'energìa.

La fission nuclear 'me process natural a l'é motobin ràira, ma l'é dovrà ant le sentraj nuclear.
Ël métod comun për produv-la a l'é d'ecité la nos atòmica.

Categorìa:Fìsica
Fusion nuclear

La **fusion nuclear** a l'é ël process anvers ëd la fission.
Durant la fusion nuclear, doe nos atòmiche ch'as antruco as gionzo an na nos pi gròssa, an liberand dl'energìa.
A l'é lòn ch'as dësrola an tante stèile e an chèiche arme atòmiche.

## Esempi ëd fusion nuclear
L'esempi pi sempi ëd fusion nuclear a l'é la catura d'un neutron da part d'un proton (visadì na nos d'idrògen) për formé un deuteron:
: {}_1^1H+n \rightarrow {}_1^2H+2,226MeV.
Për costa reassion a-i é gnun-a bariera ëd potensial elétrich da sorpassé.

N'àutr esempi ëd reassion ëd fusion a l'é cola antra doi proton.
Dagià che na nos diprotònica e esist nen, ël process a l'é compagnà da la conversion d'un dij doi proton ant un neutron a spèise dl'energìa ëd liura dël deuteron arzultant e dl'emission d'un positron e un neutrin, visadì
: {}_1^1H+{}_1^1H \rightarrow {}_1^2H+e^++ \nu +1,35MeV.
Na tersa reassion ëd fusion amportanta a l'é cola antra l'idrògen e ël deuteri, ch'a l'ha 'me arzultà na nos ëd trissi:
: {}_1^1H+{}_1^2H \rightarrow {}_1^3H+e^++ \nu +4,6MeV.

Categorìa:Fìsica
Galassia

Na **galassia** a l'é n'ansem ëd miliard dë stèile, argropà da la gravità.

Categorìa:Astronomìa
Democrassìa

Na **democrassìa** (na paòla dël grech, *demokratia*, ch'a vel dì *govern dël pòpol*) a l'é na sòrt ëd govern. Na democrassìa a l'é un sistem anté le përson-e a peulo decide com che sò paìs o soa comunità a dovrìa esse governà.

La pi comun-a sòrt ëd democrassìa a l'é la **democrassìa rapresentativa**, anté le përson-e a elegio ij sò cap (normalment  *tenend n'[[elession]]*) ch'a decido le lèj. J'elession a son normalment tnùe minca pòch agn. Quand a-i é j'elession, chi ch'a pija pi ëd vot a l'avrà pi ëd podèj, fin-a a neuve elession.

Na component amportanta dla democrassìa rapresentativa a son ij partì polìtich. Ij polìtich a fan arferiment a dij partì polìtich, organisassion ëd polìtich con ideje ch'a së smijo dzor lòn fé. Donca, ant j'elession, le përson-e a vòto pa mach për na sìngola përson-a, ma për dij partì polìtich.

Categorìa:Polìtica
Ditatura

Na **ditatura** a l'é un paìs anté na përson-a o un partì polìtich a l'ha ël podèj ëd fé lòn ch'a veul. La përson-a dominanta a l'é ciamà *ditator*. Ant na ditatura, le përson-e normalment a l'han pòchi drit e pòca libertà. 

Na ditatura ch'a l'é governà da ëd militar a l'é ciamà ditatura militar o gionta. Na monarchìa assoluta (ël sistem anté a-i son un re e n'argin-a ch'a l'han ël podèj total dzor un paìs) a peul esse considrà na ditatura, ma normalment ij regnat a son pa ciamà ditator. Na ditatura normalment a-j pias pa al pòpol, përchè quase a gnun a-j pias esse comandà a bachëtta. 

Categorìa:Polìtica
Juilly (Seine-et-Marne)

**Juilly** a l'é na comun-a fransèisa localisà ant la region aministrativa ëd l'Île-de-France, ant ël dipartiment ëd Seine-et-Marne. La comun-a a l'ha 1288 abitant scond ël censiment dël 1990.

## Arferiment


Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a e Marna
Lagh dël Monsnis

Ël **lagh dël Monsnis** (Fransèis: *Lac du Mont-Cenis*; Italian: *Lago del Moncenisio*) a l'é un lach artifissial postà a 1974 méter an Fransa, ant la comun-a ëd  Lanslebourg-Mont-Cenis (dipartiment dla Savòja).

## Statìstiche
A l'ha na surfassa ëd 6,68 chilòmeter quàder e l'é formà da la Cenischia, n'afluent dla Dòira Rivaria. 
La ciusa a l'é àota 120 méter e a l'é stàita costruìa ant ël 1968..

## Nòte


## Vardé ëdcò
* Monsnis

Monsnis
Lieusaint

***Lieusaint*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Lieusaint (Mania)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Mania

* d'un **[[Lieusaint (Seine-et-Marne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Seine-et-Marne
Pianeta nan

Un **pianeta nan** a l'é n'oget celest pi cit che 'n pianeta.
A diferensa da j'asteròid, la gravitassion a-j dà na forma ariondà.

Categorìa:Astronomìa
Diplomassìa

La **Diplomassìa** a l'é quand ij paìs a fan acòrd un con l'àutr, o quand a-i fan nen. La diplomassìa a l'é ël parlé tra doi o pi *cap dë stat* dij rispetiv paìs. Chèich vire, sti acòrd a son dzor comersi o afé, e chèiche vire a son a propòsit ëd guèra o pas. La diplomassìa a travaja ëdcò quand che doi o pi paìs a son an guèra.

Ij diplomàtich a son përson-e ch'a son mandà dai sò paìs, për ancontré e parlé con diplomàtich ëd paìs strangé. N'important sòrt ëd diplomàtich a l'é ciamà ambassador. N'ambassador a viv ant un paìs strangé, parèj a l'é pi còmod për ancontr con ël govern ëd col paìs.

Categorìa:Polìtica
Edgardo Corbelli

Pitor, dont la pitura a l'é stàita anfluensà da l'espressionism alman.
Nassù dël 1918, mòrt dël 1989.

Corbelli, Edgardo
Poligny (Sen-a e Marna)

**Poligny** a l'é na comun-a fransèisa, postà ant ël dipartiment ëd Sen-a e Marna ant la region ëd l'Ìsola ëd Fransa.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Sen-a e Marna
Stura dël Monfrà

La  **Stura dël Monfrà** (an italian *Stura del Monferrato*) a  l'é na dòira ëd le provincie d'Ast e ëd Lissandria, afluent ëd drita dël Pò.

## Përcors
A nass ënt le colin-e dal Monfrà setentrional e passand për la Val Srin-a an diression est a riva a Pont da Stura, andoa as campa 'n Pò a n'autëssa 'd 122 méter.

## Statìstiche

A l'ha na portà media ëd 3,2 m3/sec, un bassin ëd 190,41 km² e na longheur ëd 36,7 km..

## Nòte


Categorìa:Afluent ëd drita ëd Pò
Categorìa:Fium, dòire e rivo dël Piemont
Categorìa:Provinsa d'Ast
Categorìa:Provinsa ëd Lissandria
Fassism

Ël **fassism** a l'é na sòrt ëd govern. Ant ël fassism, la nassion a l'é considerà pi amportanta ëd qualsëssìa përson-a, partìa, libertà. Na nassion sota sta sòrt ëd govern a l'é sempe dominà da na përson-a sola, ch'a l'ha ël drit dël contròl total dzor ël govern e la gent. Ël govern fassista a peul ëdcò smijé a n*'oligarchìa*, com an Italia, anté ël *Partì fassita* a l'era controlà dal *Gran Consili*.

Ël fassism a l'é surtì an Euròpa prima dla Sconda guèra mondial përchè la gent a pensava che la democrassìa a fussa debla e pien-a ëd përversion moraj, che ël capitalism a fussa tròp materialìstich e pa giust an vers le përson-e, mente ël comunism, combin ch'a fussa unificant e giust, a soagnava pa jë bzògn ëd la nassion e a ostacolava j'inissiative dj'afé. As pensava ël fassism a fussa l'arspòsta a cost bzògn, con l'unità e solidarietà nassional nopà che le division ëd class e ij partì polìtich. 

Ij liberaj e coj ch'a chërdo ant la democrassìa generalment a considro fassism e comunism com doe facie dël totalitarim, e che a sio unificà da lë bzògn dël contròl total e dal vieté qualsëssìa libertà. Al contrari, ij *marxista-leninista* a chërdo che ël capitalism a crea o a dòvra ël fassism për dësblé ij moviment ovrié e për siguré ël podèj a le class elevà. Ël fassism a farìa lòn-lì arciamandse al pòpol e ai sò bzògn primitiv, mente a fà j'anteress ëd coj ch'a son già rich.
Govern

Un **govern** a l'é na partìa ëd përson-e che a l'ha ël podèj ëd governé ant un teritòri, scond la lèj. Sto teritòri a peul esse na nassion, në stat o na provinsa drinta na nassion, o na region. 
 
* un Govern a fà le lèj, ij regolament, a ciapa le taje e a stampa moneda. 
* un Govern a l'ha un sistem ëd giustissia che a lista j'at o j'atività ch'a son contra la lèj e a descriv le punission për ch'i ch'a rispeta pa la lèj.
* un Govern a l'ha na fòrsa ëd polissìa për siguré che la gent a rispeta la lèj. 
* un Govern a l'ha dij diplomàtich ch'a parlo con ij govern d'àutr nassion. Ij diplomàtich a preuvo a arzòlve ij problem tra doe nassion, a peulo giuté le nassion a evité dle guère, a fan dj'acord comersiaj, scambi culturaj, esperiense sociaj o conossense.
* un Govern a l'ha na fòrsa militar com n'esércit ch'a protegg la nassion se àutre nassion a atachèisso, o ch'a peul ataché e anvade àutre nassion.
* Ël cap dël govern e ij sò ministr a son ciamà l'aministrassion. 

Categorìa:Polìtica
Tripa ëd Moncalé

La **tripa 'd Moncalé** a l'é un doganeghin fait con tripe ëd bovin, crin, fèja e crava, tìpich ëd Moncalé. As mangia tajà a fètte coma antipast.

## Anliure esterne
Sit dedicà:  www.associazionetrippamoncalieri.it  

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Categorìa:Moncalé
James Madison

**James Madison** (Port Conway, 16 ëd mars 1751 - Port Conway, 28 ëd giugn 1836) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1801 al 1809.

Madison, James
Madison, James
James Monroe

**James Monroe** (Monroe Hall, 28 avril 1758, New York, 4 ëd luj 1831) a l'é stàit president djë Stat Unì dal 1817 al 1825.

Monroe, James
Monroe, James