open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alberto Magnelli

Pitor.
**Alberto Magnelli** a l'era nà a Firense dël 1888.
A l'ha vivù an Fransa.

Apress un perìod figurativ, a passa a l'astrassion (coma an *Esplosion lìrica*), ch'a chita ant j'agn 1920 për arpijela ëd fasson definitiva dël 1931 (con d'euvre tanme *Atension nassenta*, *Gnente d'àutr*, *Volontari nùmer 3*).

Dël 1952, Alberto Magnelli a l'ha realizà ël palass *[[Casa Astratta]]* an Viale Beatrice d'Este 24, considerà com la pi granda espression ëd l'architetura e dl'art dël moviment arte concreta (MAC).

A l'ha praticà ëdcò l'ancolage, coma ant ij *rastej giaponèis*.

Alberto Magnelli a l'é mòrt dël 1971.

Magnelli, Alberto
Cesa dël Broc

La **cesa dël Broc** a l'é dël sécol ch'a fa XVI.
A l'é stàita decorà an época moderna dal pitor Guillonet.

Broc
Mar ëd Norvegia

Ël **Mar ëd Norvegia** (an Lenga norvegèisa: *Norskehavet*) a l' é un mar ch'a fa part dl'Océan Atlàntich. 
A l'ha na surfassa d'1.383.000 km².
A l'é profond mediament 2.000 méter e ël pont pi profond a l'é ëd 3.970 meter.
A confin-a con ël Mar dël Nòrd a sud, a òvest con l’Islanda, a est con lë còste norvegèise e a nòrd con l'Ìsola Spizbergen la pi granda djë Ìsole Svalbard.

Categorìa:Geografìa ëd l'Euròpa
Norvegia
Villecroze

**Villecroze** a l'é na comun-a ëd 1094 abitant ant ël Var.

## Leu anteressant
*La cesa ëd Nòstra Sgnora

## Eveniment e manifestassion
*Maj teatral, arpresentassion durant tut ël mèis

### Mërcà e fere
Al giòbia ëd matin an piassa general dë Gaulle a-i é ël mërcà.
*Fera dij feramiù, la sconda dumìnica ëd maj e la tersa dumìnica d'ost
*Mërcà artisanal, la sconda dumìnica ëd luj
*Fera dle bes-ce e dij vej mësté, la tersa dumìnica ëd luj
*Solé an sla stra, la tersa dumìnica d'ost
*Mërcà 'd Natal, la sconda dumìnica dë dzèmber

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Var
Cesa ëd Nòstra Sgnora (Villecroze)

La **cesa ëd Nòstra Sgnora** ëd Villecroze a armonta al sécol ch'a fa XVIII.

Nòstra Sgnora (Villecroze)
Mar dël Nòrd

Ël ** Mar dël Nòrd** a l' é un mar ch'a fa part dl'Océan Atlàntich. 
A l’é longh 970 km e largh 560 km e a l'ha na surfassa ëd 570.000 km².
A l'é profond mediament mach 100 méter e ël pont pi profond a l'é ëd 700 meter.
A confin-a con ël Mar ëd Norvegia a nòrd e a sud con ël Canal dla Mania.

Categorìa:Geografìa ëd l'Euròpa
Nòrd
Sitadela ëd Villefranche-sur-Mer

La **sitadela ëd Villefranche-sur-Mer** a l'é stàita tirà su dël 1557 dal duca ëd Savòja për protege la rada.
A l'era amirà da Vauban e a l'é stàita risparmià da Luis XIV, ansema al fòrt ëd mont Alban, a la distrussion dle difèise dla contà ëd Nissa Marìtima.
A l'é stàita restaurà dël 1981.

La sitadela a conten la ca dla comun-a ëd Villefranche-sur-Mer, l'antica capela ëd Sant Elm, ch'a acheuj dj'esposission temporanie, na sala da conferense da dosent pòst, tre musé, na sala dla memòria dël batajon 24 dij cassador alpin.

## Ij musé
### Musé Volti
Ël Musé Volti a conten dj'euvre d'Antoniucci Volti (1915-1989), dont ij *Sivalié dël cel* (ant la cort), *Nikaïa*, *Maternità ëd Cachan*, *Lòto*, *L'argin-a*, *Minerva*.

### Musé Goetz-Boumeester
Ël Musé Goetz-Boumeester a goerna na senten-a d'euvre ch'a arpresento sinquant'agn d'arserca ant la pitura, dont cole dël pitor e graveur Henri Goetz (1909-1989) e ëd soa fomna Christine Boumeester (1904-1971).

### Colession Roux
La colession Roux a cheuj dle figurin-e an siràmica ch'a arciamo dle sene dla vita ëd mincadì ant l'Età ëd mes e l'Arnassensa, realisà conforma a la documentassion ëd cola época.

Categorìa:Architetura dla Fransa
Antoniucci Volti

Scultor.
Nassù dël 1915, mòrt dël 1989.

## Euvre prinsipaj
**Sivalié dël cel* (an aram martlà, goernà al Musé Volti ëd Villefranche-sur-Mer)
**Nikaïa* (goernà al Musé Volti ëd Villefranche-sur-Mer)
**Maternità ëd Cachan* (goernà al Musé Volti ëd Villefranche-sur-Mer)
**Lòto* (goernà al Musé Volti ëd Villefranche-sur-Mer)
**L'argin-a* (goernà al Musé Volti ëd Villefranche-sur-Mer)
**Minerva* (goernà al Musé Volti ëd Villefranche-sur-Mer)

## A pòrto sò nòm
*Musé Volti

Volti, Antoniucci
Henri Goetz

Pitor e graveur.
**Henri Goetz** a l'era nà dël 1909.
A l'era marià con Christine Boumeester.
A l'é mòrt dël 1989.

## A pòrt sò nòm
*Musé Goetz-Boumeester

Goetz, Henri
Denver

**Denver** a l’é na sità djë Stat Unì d'América, capital dël Colorado e sede dla contà ëd Denver (ch’a forma n’ùnich aministrativ con la sità).

A conta na popolassion ëd **715.522** abitant (censiment dël 2020) e **716.577** (stima dël 2023), an chërsùa rispet ai 600.158 dël 2010 .

## Geografìa
La sità as treuva a 1.609 méter d’autëssa (5.280 pé), la mzura ufissial a l’é marcà an sla scala dël Càpitol; për sòn a l’é stranomà *Mile High City* . As treuva ant la val dël South Platte River, pen-a a est dle Rocky Mountains .

## Stòria
Denver a l’é stàita fondà dël novèmber 1858 'me Denver City durant la corsa a l’òr, e a l’ha pijà sò nòm da James W. Denver, governator dël teritòri dël Kansas . A l’é vnùa capital dël teritòri dël Colorado dël 1867 e capital dë stat dal 1876 .

## Economìa e infrastruture
A l’é ’l prinsipal sènter finansiari e comersial antra ’l Missouri e la còsta dël Pacìfich. Sò aeropòrt (Denver International Airport – DEN, duvert dël 1995) a l’é un dij pì gròss dël pais për superfice e un dij pì ativ për tràfich . La Zëcca djë Stat Unì a Denver a produv la metà dle monëde an sircolassion .

## Aministrassion
Ël sìndich a l’é **Mike Johnston** (Partì Democràtich), an càrica dal 2023 . Për j’ani 2023-2024 a l’ha travajà a ’n pian ëd ridussion dle spèise për ij problema ëd bilansi .

**Jared Polis**, ël governator dël Colorado, a l’ha fàit sò discors “State of the State” dël gené 2026, ma a l’é nen sìndich ëd Denver .

## Spòrt
Denver a l’ha squadre professionìstiche an tute le lighe prinsipaj: Denver Broncos (NFL), Denver Nuggets (NBA), Colorado Rockies (MLB), Colorado Avalanche (NHL), Colorado Rapids (MLS) .

Categorìa:Comun dël Colorado
Tequixquiac

**Tequixquiac** a l’é na comun-a ëd 33.907 abitant ëd lë stat dël Méssich.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Juan Carlos González García (da l' 8/06/2012).

Categorìa:Sità dël Méssich
Categorìa:Méssich (stat federal)
Auguste Escoffier

Cusiné.
**Auguste Escoffier** a l'era nà a Villeneuve-Loubet dël 1846.

A l'ha travajà a Nissa Marìtima, peui a Paris al Petit Moulin Rouge, prima ëd fesse na nomea al Savoy e al Carlton ëd Londra e al Ritz a Paris.
A l'é mòrt dël 1935.

## Soe realisassion
*Ël persi Melba

## A pòrto sò nòm
*Musé Escoffier dl'art culinaria

Escoffier, Auguste
Ardizas

**Ardizas** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment ëd Gers. A së stend për na surfassa ëd 8,52 km², con 122 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 14 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Gers
Aux-Aussat

**Aux-Aussat** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment dël Gers. As dëstend an s'na surfassa ëd 12,61 km², con 201 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 15 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Gers
Canongate Kirk

**Canongate Kirk** a l'é na cesa d'Edimborgh dël sécol ch'a fa XVII.
An sò campossanto as treuvo le tombe ëd vàire përsonage arnomà, dont cola dël conomista Adam Smith (1723-1790), cola d'Agnes MacLehose e cola dël poeta Fergusson.

Categorìa:Cese dël Regn Unì
Categorìa:Edimborgh
William Adam

Architet.
Nassù dël 1689, mòrt dël 1748.
A l'é sotrà ant ël campossanto ëd la Greyfriars Kirk a Edimborgh.

Adam, William
Viella

***Viella*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Viella (Àut Pirené)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd j'Àut Pirené

* d'un **[[Viella (Gers)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Gers
Colorado Springs

**Colorado Sprigs** a l’é na sità djë Stat Unì d'América, e sgonda sità pì granda dël Colorado. A conta na popolassion ëd 370.000 abitant (2010).

## Geografìa
La sità as treuva a 1840 méter d’autëssa.

## Aministrassiòn
Ël sìndich a l’é Lionel Rivera (2010).

Categorìa:Comun dël Colorado
Bòr

Ël **Bòr** (sìmbol *B*) a l'é ël quint element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 10.811 g/mol e soa densità a l'é ëd 2,46 g/cm3. 
Ël Bòr a l'é stàit dëscuvert dël 1808 dal chìmich anglèis Sir Humphry Davy e dal chìmich fransèis Joseph Louis Gay-Lussac.

Categorìa:Element chìmich
Tron Kirk

**Tron Kirk** a l'é na cesa d'Edimborgh costruìa dël 1637.
Sò nòm a ven dal *tron*, ël pont levador che na vira as trovava ambelelà.

Categorìa:Cese dël Regn Unì
Categorìa:Edimborgh
Arthur's Seat

**Arthur's Seat** a l'é na colin-a àuta 251 méter ant ël parch Holyrood, a Edimborgh.
A l'é lòn ch'a-i resta d'un volcan dëstiss e ch'a l'ha patì na fòrta erosion da part ëd la giassa.

Categorìa:Edimborgh
Enric Miralles

Architet.
**Enric Miralles** a l'era nà a Barslon-a dël 25 fërvè 1955.
A l'ha progetà ël palass dël neuv parlament ëscossèis.
A l'é mòrt a Barslon-a dël 3 ëd luj 2000.

Miralles, Enric
Cesa ëd Mansfield Place (Edimborgh)

La **cesa ëd Mansfield Place** a Edimborgh a l'é na cesa neo-romànica dël sécol ch'a fa XIX.
A goerna dj'armarchèivoj fresch ant lë stil Arnassensa, realisà ant j'agn 1890 da Phoebe Anna Traquair.

Mansfield Place (Edimborgh)
Categorìa:Edimborgh
Elio

L**'Elio** (sìmbol *He*) a l'é lë sgond element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 4,00260 g/mol e soa densità a l'é ëd 0,176 kg/m3

## Stòria
L'Elio a l'é stàit dëscuvert dël 1868 dal chìmich anglèis Norman Lockyer e dal chìmich fransèis Pierre Janssen, ch'a l'han osservà ant lë spetr ëd la cromosfera solar na riga giàuna ch'a l'han pa podù identifiché con gnun-e dle righe dj'element conossù an sla Tèra.
Dël 1908 l'elio a l'é stàit liquefàit për la prima vira.
A l'é stàit ëdcò solidificà da Keesom al laboratòri dl'Università ëd Lèida.

Categorìa:Element chìmich
Phoebe Anna Traquair

Pitris.
**Anna Phoebe Traquair** a l'era nà dël 1852.

Ant j'agn 1890 a l'ha afrescà la cesa ëd Mansfield Place a Edimborgh.
A l'é mòrta dël 1936.

Traquair, Phoebeanna
Litio

Ël **Litio** (sìmbol *Li*) a l'é ël ters element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 6.941 g/mol e soa densità a l'é ëd 0,535 g/m3. 
A l'é un metal alcalin.

Ël Litio a l'é stàit dëscuvert dël 1817 dal chìmich svedèis Johan August Arfwedson.

Categorìa:Element chìmich
Whinny Hill

**Whinny Hill** a l'é na colin-a dël parch Holyrood, a Edimborgh, àuta 178 méter.

Categorìa: Edimborgh
Parch Holyrood

**Parch Holyrood** a l'é un parch d'Edimborgh.
A coata na surfassa ëd 26300 are an s'un teren varià, ch'a comprend dle rochere drite e dij laghet.
A l'era l'antica venerìa dij re scossèis.

## Vardé ëdcò

* Arthur's Seat
* Whinny Hill

Categorìa:Edimborgh
Berili

Ël **Berili** (sìmbol *Be*) a l'é ël quart element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 9.0122 g/mol e soa densità a l'é ëd 1848 kg/m3. 
Ël Berili a l'é stàit dëscuvert dël 1798 dal chìmich svedèis Louis Nicolas Vauquelin 'me òssid e dël 1828 dal chìmich Friedrich Wöhler e dal chìmich fransèis Antoine Alexandre Bussyalmàn.

Categorìa:Element chìmich
Saint-Élix

**Saint-Élix** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment ëd Gers. A së stend për na surfassa ëd 8,17 km², con 122 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 14 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Gers
Saint-Martin-de-Goyne

**Saint-Martin-de-Goyne** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment dël Gers. As dëstend an s'na surfassa ëd 5,6 km², con 109 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 19 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Gers
Saint-Antoine-sur-l'Arrats

**Saint-Antoine-sur-l’Arrats** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment ëd Gers. As dëstend an sna surfassa ëd 9,8 km², con 174 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 17 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Gers
Carbòni

Ël **Carbòni** (sìmbol *C*) a l'é col ch’a fa ses ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 12,01115 g/mol e soa densità a l'é ëd 2,267 g/m³, 0,5 cola dla grafite,
10,0 cola dël diamant. 
Ël Carbòni a l'é stàit dëscuvert sota soe diferente forme (carbon, diamant e via fòrt) fin da l’inissi dla stòria dl’Umanità.

Categorìa:Element chìmich
Asòt

L’**Asòt** (sìmbol *N*) a l'é col ch’a fa set ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 14,0067 g/mol e soa densità a l'é d'1,25 kg/m3.
L’Asòt a l'é stàit dëscuvert dël 1773 dal chìmich scossèis Daniel Rutherford.

Categorìa:Element chìmich
Ossìgen

L’**Ossìgen** (sìmbol *O*) a l'é col ch’a fa eut ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 15,9994 g/mol e soa densità a l'é d'1,4289 kg/m3.
A l'é un còrp paramagnétich.

L’Ossìgen a l'é stàit dëscuvert dël 1771 da lë spessiari svedèis Karl Wilhelm Scheele.
 
Categorìa:Element chìmich
Water of Leith

Ël **Water of Leith** a l'é un fium longh 32 chilòmeter, ch'a cala da le pendis nòrd-ossidentaj dle colin-e Pentland, a traversa Edimborgh e as campa ant ël Firth of Forth a Leith.

Arlongh ël fium a vivo vàire animaj; dle vire as peulo s-ciairesse dle lontre e dij ciapapess.

Categorìa:Fium dël Regn Unì
Categorìa:Scòssia
Categorìa:Edimborgh
Langres

**Langres** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Champagne-Ardënne, ant ël dipartiment d'Àuta Marna. A së stend për na surfassa ëd 22,33 km², con 9.586 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 429,3 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dl'Àuta Marna
Giardin botànich real d'Edimborgh

Ël **giardin botànich real d'Edimborgh** a l'é stàit creà dël 1670 davzin a Holyrood.
Dal 1823 a l'é stàit tramudà anté ch'a l'é al di d'ancheuj, an Inverleith Row 20a.
A l'ha na surfassa ëd 2800 are e a conten dle sere vitorian-e ëd palme, dij massiss d'asalee e ëd rododendr.

Categorìa:Botànica
Categorìa:Edimborgh
Blackford Hill

**Blackford Hill** a l'é na colin-a ch'a resta ant la part meridional d'Edimborgh.
A l'é àuta 164 méter e a l'è motobin drita.
Da 'mbelessì la vista a së spantia a nòrd an sël castel d'Edimborgh ansima a soa ròca, la forma a crësta dla sità veja, ij monument ëd Calton Hill e Arthur's Seat.

Categorìa:Edimborgh
Giardin zoològich d'Edimborgh

Ël **giardin zoològich d'Edimborgh** a l'é stàit duvertà dël 1913.
A resta an stra Corstorphine 134, a quatr chilòmeter a òvest dla sènter ëd la sità.

Sò programa d'anlevament an përzonìa a l'ha giutà vàire spece mnassà, dont la tigr ëd Siberia, l'ipopòtam nano e ël panda ross.
Soe grande atrassion a son ij pinguin, ch'a vivo ant la pì granda vasca ëd pinguin dël mond, ij disné dj'otarie e dij panda ross, ël sènter anterativ ëd zoologìa *Lifelinks*.

Categorìa:Edimborgh
Categorìa:Zoologìa
Aillianville

**Aillianville** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Champagne-Ardënne, ant ël dipartiment dl'Àuta Marna. As dëstend an sna surfassa ëd 23,63 km², con 185 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 7 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dl'Àuta Marna
Sainte-Marie (Gers)

**Sainte-Marie** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dël Mesdì-Pirené, ant ël dipartiment ëd Gers. A së stend për na surfassa ëd 22,45 km², con 249 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 11 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd Gers
Saint-Justin

***Saint-Justin*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Saint-Justin (Landes)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Landes

* d'un **[[Saint-Justin (Gers)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Gers
Aigremont

***Aigremont*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Aigremont (Gard)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Gard

* d'un **[[Aigremont (Àuta Marna)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Àuta Marna

* d'un **[[Aigremont (Yonne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Yonne
Robert Adam

Architet.
**Robert Adam** a l'era nà dël 1728 e a l'é mòrt dël 1792.

A l'ha travajà a dle ciadeuvre neoclàssiche ant la sità neuva d'Edimborgh tanme piassa Charlotte, l'Edinburgh University's Old College e Ca Hopetoun.

Adam, Robert
Përtus dël Viso

Ël **Përtus dël Viso** (*Buco del Viso* o *Buco delle Traversette* an lenga italian-a e **Pertuis du Viso** an lenga fransèisa) a l'é na galarìa che a lija l'Italia con la Fransa an butand an comunicassion ij teritòri comunaj ëd Crisseul e Ristolas an Fransa. As treuva a n'autëssa ëd 2828 méter, an corëspondensa dël Còl ëd le Traversëtte.
A l'é longh al di d'ancheuj 75 méter e dël 1480 a l'é stàit la prima galarìa alpin-a dla stòria.

La costrussiòn dla galarìa a l'é stàita n'inissiativa dël Marchèis ëd Salusse Lodovich II.
Dòp che dël 1588 Carl Emanuel I ëd Savòja a l'ha pijà ël Marchisà ëd Salusse, a l'ha falo stopé.
A l'é stàit torna duvertà a la fin dël sécol ch'a fa XVII, për anteressament ëd la duchëssa Gioana Batista ëd Savòja Nemours, sconda fomna ëd Carl Emanuel II.

Categorìa:Angegnerìa
Fluòr

Ël **Fluòr** (sìmbol *F*) a l'é col ch’a fa neuv ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 18,9984 g/mol e soa densità a l'é ëd 1696 kg/m3 a 273°K.
Ël Fluòr a l'é stàit dëscuvert fin dël 1529 da l’òm ëd siensa alman Georg Agricola ma isolà màch dël 1886 dal chimich fransèis Henri Moissan.

Categorìa:Element chìmich
Vung Tau

**Vung Tau** a l'é na comun-a dël Vietnam an provinsa ëd Ba Ria-Vung Tau, ant ël sentr dël pais, anviron 1600 km a sud ëd Hanoi, anviron 110 km a sud ëd Ho Chi Minh City.
A conta anviron 286.000 abitant.
Ël reopòrt ëd Vung Tau as treuva 2 km a sud dla sità.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Vung Tau
Vung Tau
Giorgio Valla

Filòlogh.
Nassù dël 1406, mòrt dël 1457.

## Euvre prinsipaj
**De expetendis, et fugiendis rebus opus* (doi volum, publicà a Venessia dòp soa mòrt, dël 1501)

Valla, Giorgio
Institut d'Estudis Catalans

L**'Institut d'Estudis Catalans** a l'é stàit fondà dël 1907 da Enric Prat de la Riba, a l'ancamin con ël but ëd cissé j'arserche an sla coltura catalan-a, la stòria, l'art, la literatura.
Dël 1911 l'Anstitù a l'é slargasse con doe neuve session, cola ëd siense, con ël but ëd porté la Catalògna al livel sientìfich europengh e ch'a l'ha avù antra ij fondador Esteve Terradas e ël filòsof Eugeni d'Ors, e cola filològica, pr'ëstabilì le régole dël catalan tanme lenga moderna.

L'Anstitù as trovava an col che adess a l'é ël palass dla Generalitat; soa sede dël di d'ancheuj a l'é la Ca ëd soen dl'antich Ospidal dla Carità, anté ch'a-i é ëdcò la Biblioteca nassional ëd Catalògna.

Categorìa:Siense
Néon

Ël **Néon** (sìmbol *Ne*) a l'é col ch’a fa des ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 20.1797 g/mol e soa densità a l'é ëd 0.84 g/l.
Ël Néon a l'é stàit dëscuvert dël 1898 dal chimich scossèis William Ramsay e da Morris Travers.

Categorìa:Element chìmich
Hermann Hesse

**Hermann Hesse** (Calw, Almagna, 2 ëd luj dël 1877 - Montagnola, Svìssera, 9 d'agost dël 1962) a l'é stàit në scritor e 'n filòsof svìsser d'orìgin alman-a che a l'ha vagnà 'l Nobel për la literatura dël 1946.

## Vita

Nassù a Calv, pais che al di d'ancheuj as treuva ant la region alman-a dël Baden-Wurttemberg, da giovo a l'ha motobin viagià an Italia e an India andoa a vivìo sò pare e sò nòno coma missionari.
A l'ha arseivù soa educassion tra Almagna e Svìssera, andoa a l'ha studià ant na scòla superior e ant un seminari. Dël 1892 a l'ha sërcà 'd massesse e për lòn a l'han peui mandalo sota la tùa d'un teòlogh e a l'é 'dcò passà për n'institut ëd salute mental. Dël 1893 a l'ha livrà jë studi e a l'ha tacà a travajé.

Dël 1912 a l'é mudasse a Berna da andoa a l'ha motobin criticà la Prima Guèra Mondial. Për sòn a l'é stàit motobin criticà da la stampa alman-a e bandon-a da vàire amis dòp la publicassion ëd n'articol anté che a ciamava a l'imperi alman ëd nen casché ant ël nassionalism.
Dël 1921 a l'ha ciamà e otnù la nassionalità svissera.

Coma vàire'd sò personagi, Hesse a l'ha avù'd problema con le fomne. Mariasse dël 1904 con Maria Bernouilli, a l'ha catà tre masnà, ma costa union a l'é furnìa an manera tragica për ëd problema mentaj'd soa fomna. Lë sgond mariagi, dël 1924, con Ruth Wenger a l'é durà pòchi mèis. A l'é peui mariasse con Ninon Dolbin dël 1931 e con costa fomna-sì a l'é restà fin-a a la fin ëd soa vita.

A l'é mòrt a 85 ani për emoragìa serebral ant soa casa'd Montagnola, pais ëd la Svìssera italian-a.

## Euvra literaria
Hesse a l'ha creà soa filosofìa an partend dal pensé oriental (Siddartha, 1922) e j arzultà a son rivà dzoratut con "Der Steppenwolf" dël 1927 che a l'é dventà na critica al militarism e a la veuja d'arvangia che a i ero an Almagna dòp la Prima Guèra Mondial. Costa posission a l'ha falo dventé motobin famos an Almagna dòp la Sgonda Guèra Mondial. 

Dël 1946 a l'ha arseivù'l Premi Nobel për la literatura.

## Euvre

* 1899 - Romantische Lieder 
* 1899 - Eine Stunde hinter Mitternacht 
* 1901 - Hermann Lauscher 
* 1904 - Peter Camenzind 
* 1906 - Unterm Rad 
* 1910 - Gertrud 
* 1914 - Roßhalde 
* 1915 - Knulp 
* 1919 - Demian 
* 1919 - Klein und Wagner 
* 1919 - Märchen 
* 1920 - Klingsors letzter Sommer
* 1922 - Siddharta 
* 1927 - Die Nürnberger Reise 
* 1927 - Der Steppenwolf 
* 1928 - Krisis: Ein Stück Tagebuch, poesia 
* 1929 - Eine Bibliothek der Weltliteratur 
* 1930 - Narziß und Goldmund 
* 1932 - Die Morgenlandfahrt 
* 1937 - Gedenkblätter, assaig 
* 1942 - Die Gedichte, poesia 
* 1943 - Das Glasperlenspiel 
* 1946 - Krieg und Frieden, assaig 

Hesse, Hermann
Hesse, Hermann
Hesse, Hermann
Collège de France

Ël **Collège de France** a l'é 'n *Grand établissement*, n'institut d'arserca motobin famos, con sede a Paris an Fransa. As treuva ant l*'arrondissement* ch'a fa sìnch, drinta al quarté latin, davzin a l'università dla Sorbonne, anté che a s'ancrosio rue Saint-Jacques con rue des Écoles.

## Stòria

Fondà dël 1530 dal re Fransesch I për l'amaestrament ëd le litre, lenghe e matemàtica, ël Collège de France a fa d'arserche ant ël camp storigràfich e filològich, ma 'dcò an coj ëd la fìsica, dla matemàtica e dle siense dla tèra. A l'é 'dcò angagià ant l'amaestrament, nen mach për professor e arsercador ma për tuti coj ch'a son anteressà ai cors.

## Përsonagi famos dël Collège de France

Tra ij professor che a l'han mostrà al Collège de France a-i son ëstaje: Émile Benveniste, Henri Bergson, Yves Bonnefoy, Pierre Boulez, Pierre Bourdieu, Fernand Braudel, Augustin-Louis Cauchy, André Chastel, Claude Cohen-Tannoudji, Alain Connes, Georges Cuvier, Jean-François Champollion, Georges Duby, Georges Dumézil, Umberto Eco, Lucien Febvre, Michel Foucault, Marc Fumaroli, Jean Hyppolite, François Jacob, André Leroi-Gourhan, Claude Lévi-Strauss, Claudio Magris, Marcel Mauss, Maurice Merleau-Ponty, Adam Mickiewicz, Jacques Monod, Carlo Ossola, Henri-Charles Puech, Ernest Renan, Pellegrino Rossi, Jean-Pierre Serre, Paul Valéry, Gabriele Veneziano, Jean-Pierre Vernant.

Categorìa:Paris
Categorìa:Siense
Paul Veyne

**Paul-Marie Veyne** (Aix-en-Provence, 13 ëd giugn dël 1930) a l'é n'archeòlogh e stòrich fransèis, specialisà ant la stòria 'd Roma antica.

Mèmber ëd l'École française ëd Roma dal 1955 al 1957, a l'é stàit professor ant ël Collège de France a Paris, anté ch'a l'ha mostrà dal 1975 al 1998 e dont a l'é professor onorari.  

## Euvre
 
**Comment on écrit l'histoire : essai d'épistémologie*, Paris 1970. 
**Le Pain et le Cirque : sociologie historique d'un pluralisme politique*, Paris 1976. 
**L'Inventaire des différences : leçon inaugurale au Collège de France*, Paris 1976. 
**L'Élégie érotique romaine : l'amour, la poésie et l'Occident*, Paris 1983. 
**Les Grecs ont-ils cru à leurs mythes ? Essai sur l'imagination constituante*, Paris 1983. 
**René Char en ses poèmes*, Paris, 1990. 
**La Société romaine*, Paris 1991. 
**Le Quotidien et l'Intéressant : entretiens avec Catherine Darbo-Peschanski*, Paris 1995. 
**Sexe et pouvoir à Rome*, cujìa d'artìcoj, achit ëd Lucien Jerphagnon, Paris 2005. 
**L'Empire gréco-romain*, cujìa d'artìcoj, Paris 2005. 
**René Char*, con Laurent Greilsamer, Paris 2007. 
**Quand notre monde est devenu chrétien (312-394)*, Paris 2007. 
**Sénèque : une introduction*, achit ëd Lucien Jerphagnon, Paris 2007. 
**Michel Foucault : sa pensée, sa personne*, Paris 2008. 
**Mon musée imaginaire, ou les chefs-d'œuvre de la peinture italienne*, Paris 2010.

Veyne, Paul
Chamarandes-Choignes

**Chamarandes-Choignes** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Champagne-Ardënne, ant ël dipartiment d'Àuta Marna. A së stend për na surfassa ëd 18,8 km², con 1021 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 54 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dl'Àuta Marna
Sòdio

Ël** Sòdio** (sìmbol *Na*) a l'é col ch’a fa óndes ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 22,9897 g/mol e soa densità a l'é ëd 968/m3.
A l'é un metal alcalin.

Ël Sòdio a l'é stàit dëscuvert dël 1809 dal chimich anglèis Humphry Davy.

Categorìa:Element chìmich
Paolo Antonio Foscarini

Matemàtich e teòlogh.
**Paolo Antonio Foscarini** a l'era nà dël 1565 e a l'é mòrt dël 1616.
A l'era fra carmelitan.

Foscarini, Paoloantonio
Foscarini, Paoloantonio
Poinson-lès-Fayl

**Poinson-lès-Fayl** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Champagne-Ardënne, ant ël dipartiment ëd l'Àuta Marna. As dëstend an sna surfassa ëd 12,43 km², con 161 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 12 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dl'Àuta Marna
Bize

***Bize*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Bize (Àut Pirené)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd j'Àut Pirené

* d'un **[[Bize (Àuta Marna)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Àuta Marna
Università dël Cile

L'Università dël Cile a l'é stàita fondà dël 1842.

## Organisassion

L'atual resior a l'é Víctor Pérez Vera.

## Anliure esterne
* Sit ëd l'Università dël Cile (an ëspagneul)

Categorìa:Università dël Cile
Talcahuano

**Talcahuano** a l'é na sità dël Cile ëd 171.383 abitant (2002). A fa part ëd Gran Concepción.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gastón Saavedra.

## Sità gemelà
Talcahuano a l'é gemelà con:

*  Bahía Blanca, Argentin-a

## Anliure esterne
*http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Talcahuano
* Sit istitussional

Categorìa:Sità ëd Cile
Gran Concepción

**Gran Concepción** a l'é n'àrea metropolitan-a ëd Cile d'1.100.000 abitant (2010).

## Clima
Ël clima an Gran Concepción a l'é 'd tipo mediterani-oceànich.

## Sità
* La capital ëd Gran Concepción a l'é Concepción.
* Talcahuano
* San Pedro de la Paz
* Coronel
* Lota
* Hualpén
* Chiguayante
* Hualqui
* Penco

Categorìa:Geografìa dël Cile
Chillán

**Chillán** a l'é na sità dël Cile ëd 161.953 abitant (2002).

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Sergio Zarzar.

## Sità gemelà
Chillán a l'é gemelà con:

*  Río Cuarto, Argentin-a
*  Mürzzuschlag, Àustria
*  Hamilton, Neuva Zelanda

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità ëd Cile
Puerto Montt

**Puerto Montt** a l'é na sità dël Cile ëd 175.938 abitant (2002).

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Rabindranath Quinteros.

## Sità gemelà
Puerto Montt a l'é gemelà con:

*  Puerto Madryn, Argentin-a
*  Atapuerca, Spagna
*  Québec, Canadà
*  Qingdao, Cin-a

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità ëd Cile
Reynel

**Reynel** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa ëd Champagne-Ardënne, ant ël dipartiment d'Àuta Marna. A së stend për na surfassa ëd 18,61 km², con 162 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 8 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment dl'Àuta Marna
Densità ëd popolassion

La **densità ëd popolassion** d'un pais o ëd na sità a l'é calcolà an dividend la popolassion con la surfassa. Për esempi, la Fransa a l'ha na popolassion ëd 60.561.200 përson-e, e na surfassa ëd 551.695 kilòmetr quàder, parèj soa densità ëd popolassion a l'é antorn a 109,8 përson-e për kilòmetr quàder.

Vàire fator a peulo anfluensé la densità ëd popolassion. Për esempi, ël clima. La Groenlandia a l'ha na densità ëd popolassion motobin bassa përchè a l'é motobin frèida, e pa tanta gent a veul vive ambelelà.

Tante sità a son costruìe vzin ai fium, përchè le prime popolassion a dovìo esse vzin a l'eva për ancaminé na società, parèj le tère dantorn ai fium ëd sòlit a l'han n'àuta densità ëd popolassion.

Quaich pòst, com le sità, a l'han na densità ëd popolassion motobin àuta. La densità ëd popolassion ëd New York a l'é ëd 10.292 përson-e për kilòmetr quàder. Autr pòst a peulo avèj na densità ëd popolassion motobin bassa. La densità ëd popolassion dël Cànada a l'é mach ëd 3,5 përson-e për kilòmetr quàder përché a l'é na nassion motobin gròssa.

La nassion con la pi auta densità ëd popolassion a l'é Mònaco, con 16.620 përson-e për kilòmetr quàder. La nassion con la densità pi bassa a l'é la Groenlandia, che a l'ha mach 0,03 përson-e për kilòmetr quàder.

Categorìa:Siense dl'òmo
Renovación Nacional

**Renovación Nacional**  a l’é un partì polìtich an Cile. A l’é stàit fondà ant ël 1987.
Ël pressident dël partì a l’é Carlos Larraín.

## Anliure esterne
* Sit istitussional
* Commonscat:Renovación Nacional

Categorìa:Cile
Categorìa:Partì polìtich
Magnesi

Ël **Magnesi** (sìmbol *Mg*) a l'é col ch’a fa dódes ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 24,3050 g/mol e soa densità a l'é ëd 1738 Kg/m3.

Ël Magnesi a l'é stàit dëscuvert dël 1755 dal chimich anglèis Joseph Black e isolà dël 1808 dal chimich anglèis Humphry Davy.

Categorìa:Element chìmich
Vesoul

** Vesoul** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Franca Contà, ant ël dipartiment ëd l'Àuta Saône. As dëstend an s'na surfassa ëd 9,07 km², con 17.168 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 1.892 abitant al chilòmeter quàder.

## Demografia

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alain Chrétien (UMP).

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àuta Saône
Gy

**Gy** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Franca Contà, ant ël dipartiment ëd lÀuta Saône. A së stend për na surfassa ëd 24,6 km², con 1018 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 41 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àuta Saône
Vancouver

**Vancouver** a l'é na sità dël Canadà ossidental, la pì granda dla provinsa federal dla Columbia Britànica e la tersa pì granda area metropolitan-a dël pais. A l'é 'n pòrt natural motobin amportant an slë Stret ëd Géorgia, an tra la penìsola ëd Burrard e 'l delta dël fium Fraser.

La sità a l'ha 662.000 abitant (2021) e l'area metropolitan-a (*Greater Vancouver*) a conta anviron 2.733.000 abitant dël 2026, an chërsùa ëd 0,92% da l'ann prima . A l'é la sconda sità pì popolà dël Canadà ossidental apress Surrey.

## Geografìa e clima
Vancouver a l'é butà a 49° latitùdin nòrd, an s'na penìsola an tra Burrard Inlet e 'l fium Fraser. La sità a l'ha na surfassa ëd 115 km² e a l'é circondà da montagne ch'a rivo fin a 3.000 méter . Sò clima a l'é temperà marìtim, con invern mit e piovos (mach 0,5°C ëd gené) e istà càude e sëcche. A l'é la sità pì càuda dël Canadà an invern e a l'é stranomà "Raincouver" për soa pieuva bondosa.

## Stòria
La zòna a l'era abità da le nassion Salish dël litoral, coma ij Musqueam e jë Squamish, da milen-e d'agn. Dël 1791, l'esplorator George Vancouver a l'é stàit ël prim europeo a navighé ant la region. La sità a l'é nassùa dël 1867 dantorn a na taverna 'd Jack Deighton (ciamà "Gassy"), anviron ch'a l'ha pijà 'l nòm ëd Gastown . Dël 1886 a l'é stàita costituìa 'me sità con ël nòm an onor dël capitan Vancouver; doi mèis dòp, un grand feu a l'ha dësblala, ma a l'é stàita prest arconstruìa .

L'ariv dla ferovìa transcontinental dël 1887 e 'l pòrt a l'han fala chërse an pressa. Dël 1920 a l'era già la tersa sità dël Canadà e 'l pì important pòrt an sël Passìfich.

## Popolassion e lenghe
Vancouver a l'é na sità motobin multicultural: pì d'un terz dij sò abitant a son nà fòra dal Canadà. La comunità cinèisa a l'é 'd 27% ant la sità e motobin pì àuta ant ij soborgh com Richmond . Pì dla metà dla popolassion a deuvra na lenga mare diferent da l'anglèis . La lenga cinèisa (mandarin e cantonèis) a l'é la pì spantià dòp l'anglèis. A-i é 'dcò na comunità sikh motobin gròssa.

## Economìa
Ël port ëd Vancouver a l'é 'l pì grand dël Canadà e 'l pì diversificà dl'América dël Nòrd . La sità a l'é 'l sènter dl'andustria dël bòsch, dël cine (*Hollywood dël Nòrd*) e dla tecnologìa. Dël 2022, sò GDP a l'era stimà an 7.980 miliard ëd dolar canadèis .

## Cultura e spòrt
Vancouver a l'ha ospità l'Esposission Universal dël 1986 e ij Gieugh Olìmpich Invernaj dël 2010 . A l'é conossù për sò Parch Stanley, un dij pì bej parch urban dël mond, ël quartié ëd Granville Island e ij sò musé, an tra coj ël Museum of Anthropology e la Vancouver Art Gallery .

A l'é stàita classificà vàire vire ant ij prim pòst an tra le sità pì vivìbij dël mond për soa qualità 'd vita, ambient e sicurëssa.

Categorìa:Columbia Britànica
Categorìa:Sità dël Canadà
Sailly

***Sailly*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Sailly (Ardënne)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd j'Ardënne

* d'un **[[Sailly (Àuta Marna)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Àuta Marna

* d'un **[[Sailly (Saône-et-Loire)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Saône-et-Loire
Viña del Mar

**Viña del Mar** a l'é na sità dël Cile ëd 286.931 abitant (2002).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Virginia Reginato.

## Galarìa fotografica

File:Palacio Rioja.jpg|
File:Castillo Wulff1.JPG|
File:Costa Viña.jpg|
File:Municipalidad de Viña del Mar.jpg|
File:Viña Del Mar Clock.jpg|
File:Playa Reñaca.JPG|
File:HotelSheratonMiramar.jpg|
File:CasinoViñadelMar.jpg|
File:Franz Ferdinand at Viña 2006.jpg|


## Anliure esterne
* Sit istitussional

Vinadelmar
Abelcourt

**Abelcourt** a l'é na comun-a fransèisa ant la region administrativa dla Franca Contà, ant ël dipartiment  ëd l'Àuta Saône. A së stend për na surfassa ëd 7,46&nbsp;km², con 303 abitant, segundo o recenseamento dël 1999, con uma densità   dël 40 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àuta Saône
Hualqui

**Hualqui** a l'é na sità dël Cile ëd 20.660 abitant (2002). A fa part ëd Gran Concepción.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Ricardo Fuentes.

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità ëd Cile
Harrisburg

**Harrisburg** a l’é na sità djë Stat Unì d'América capital dla Pennsylvania.

A conta na popolassion ëd 48.950 abitant (2010).
## Geografìa

La zòna oraria 'd Harrisburg a l'é sinch ore a òvest dël meridian ëd Greenwich.

La sità as treuva an sël fium Susquehanna.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Pennsylvania
Alumini

L**'Alumini** (sìmbol *Al*) a l'é col ch’a fa tërdes ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 26,981538 g/mol e soa densità a l'é ëd 2.700  Kg/m3.

L'alumini a l'é stàit identificà dël 1761 dal chimich fransèis Guyton de Morveau e isolà dël 1808 dal chimich danèis Hans Christian Ørsted e aprèss dal chimich alman Friedrich Wöhler dël 1827.

Categorìa:Element chìmich
Silissi

Ël **Silissi** (sìmbol *Si*) a l'é col ch’a fa quatòrdes ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 28.0855 g/mol e soa densità a l'é ëd 2.330  Kg/m3.

Ël silissi a l'é stàit dëscuvert dël 1787 dal chimich fransèis Antoine Lavoisier.

Categorìa:Element chìmich
Attricourt

**Attricourt** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Franca Contà, ant ël dipartiment ëd l'Àuta Saône. A së stend për na surfassa ëd 6,08 km², con 36 abitant, scond ël censiment dël 2005, con na densità ëd 6 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àuta Saône
Champey

**Champey** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Franca Contà, ant ël dipartiment ëd l'Àuta Saône. As dëstend an sna surfassa d'11,3 km², con 713 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 63 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àuta Saône
Miami

**Miami** a l'é na sità djë Stat Unì d'América an le Stat dla Florida.
A l'ha 404.048 abitant (5.400.000 la sità metropolitan-a).

El sindic a l'e' Tomas Regalado.

## Sità gemelà
Miami a l'é gemelà con:

*  Bogotà, Colombia, dal 1971
*  Buenos Aires, Argentin-a, dal 1971
*  Lima, Perù, dal 1977
*  Ast, Italia, dal 1985
*  Santiago dël Cile, Cile, dal 1986
*  Santo Domingo, Repùblica Duminican-a, dal 1987
*  Kagoshima, Giapon, dal 1958
*  Port-au-Prince, Haiti, dal 1991
*  Palerm, Italia, dal 1997
*  Madrid, Spagna, dal 1997
*  Qingdao, Cin-a, dal 2005
*  Salvador, Brasil, dal 2006
*  Margherita di Savoia, Italia, dal 2011

Categorìa:Comun dla Florida
Fòsfor

Ël **Fòsfor** (sìmbol *P*) a l'é col ch’a fa quìndes ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 30,973761 g/mol e soa densità a l'é ëd 1.823 Kg/m3.

Ël fòsfor a l'é stàit dëscuvert dël 1669 dal chimich alman Henning Brand.

Categorìa:Element chìmich
Sorfo

Ël **Sorfo** (sìmbol *S*) a l'é col ch’a fa séddes ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 32,065 g/mol e soa densità a l'é ëd 1.960 Kg/m3.

Ël sorfo a l'é stàit dëscuvert fin da l’inissi dla stòria dl’Umanità.

Categorìa:Element chìmich
Clòr

Ël **Clòr** (sìmbol *Cl*) a l'é col ch’a fa dissèt ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 35,453 g/mol e soa densità a l'é ëd 3,214 Kg/m3.

Ël clòr a l'é stàit dëscuvert dël 1774 dal chimich alman Carl Wilhelm Scheele e dël 1810 da Humphry Davy.

Categorìa:Element chìmich
Napuka

**Napuka** a l'é na comun-a ëd 315 abitant ant la Polinesia fransèisa.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Tauirai Paurai.

Categorìa:Sità fransèise
Àrgon

L' **Àrgon** (sìmbol *Ar*) a l'é col ch’a fa disdeut ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 39,948 g/mol e soa densità a l'é d'1,784 kg/m³ a 273 K.

L'àrgon a l'é stàit dëscuvert dël 1894 dai chimich anglèis Lord Rayleigh e Sir William Ramsay.

Categorìa:Element chìmich
Potassi

Ël **Potassi** (sìmbol *K*) a l'é col ch’a fa disneuv ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 39,0983 g/mol e soa densità a l'é d'856 kg/m³.
A l'é un metal alcalin.

Ël potassi a l'é stàit dëscuvert dël 1807 dal chimich anglèis Sir Humphry Davy.

Categorìa:Element chìmich
Pont-du-Bois

**Pont-du-Bois** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Franca Contà, ant ël dipartiment ëd l'Àuta Saône. A së stend për na surfassa ëd 8,15 km², con 121 abitant, scond ël censiment dël 2006, con na densità ëd 13 ab/km².

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àuta Saône
Recologne-lès-Rioz

**Recologne-lès-Rioz** a l'é na comun-a fransèisa ant la region aministrativa dla Franca Contà, ant ël dipartiment ëd l'Àuta Saône. As dëstend an sna surfassa ëd 10,18 km², con 188 abitant, scond ël censiment dël 1999, con na densità ëd 18 abitant al chilòmeter quàder.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àuta Saône
Càuss (element)

Ël **Càuss** (sìmbol *Ca*) a l'é col ch’a fa vint ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 40,078 g/mol e soa densità a l'é ëd 1550 kg/m³.

Ël càuss a l'é stàit dëscuvert dël 1808 dal chimich anglèis Sir Humphry Davy.

Causselement
Scandio

Lë **Scandio** (sìmbol *Sc*) a l'é col ch’a fa vintun ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 44,955910 g/mol e soa densità a l'é ëd 2985 kg/m³.

Lë scandio a l'é stàit dëscuvert dël 1879 dal chimich svedèis Lars Fredrick Nilson.

Categorìa:Element chìmich
Montot

***Montot*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Montot (Côte-d’Or)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd Côte-d’Or

* d'un **[[Montot (Àuta Saône)|comun fransèis]]** ant ël dipartiment ëd l'Àuta Saône
Gëneva

**Gëneva** (*Genève* an fransèis; *Genf* an almàn; *Genevra* an rumantsch; *Ginevra* an italian) a l’é la sconda sità pi granda dla Svìssera aprèss Zurigh. A l'é ëdcò la capital dl'omònim canton.
A conta 190.725 abitant (2011).

## Leu d'anteresse
* Musé d'art contemporania
## Anliure esterne

Categorìa:Comun-e dël canton ëd Gëneva
Louisa May Alcott

Scritris an lenga anglèisa.
**Louisa May Alcott** a l'era nà ai 29 ëd novèmber 1832, sconda dle quatr fije ëd l'avosà trassendentalisa Amos Branson Alcott.

A l'é stàita educà antëcà e fin da gognin-a a l'era anciarmà dai lìber.
A l'é angagiasse për ël drit ëd vot ëd le fomne.

Louisa May Alcott a l'é mòrta dël 1888.

## Euvre
Louisa May Alcott a l'ha scrivù vàire, ma a l'é arnomà dzortut për ël sò *Little women*.

Alcott, Louisamay
Alcott, Louisamay
Ibn al-Haddad

**Abu Abd Allah Muhammad ibn Ahmad ibn Uthman al-Kaysi** pì famos coma **Ibn al-Haddad**, a l'é stàit un poeta nassù a Cadis ma che a l'ha vivù squasi tota soa vita a Almerìa coma poeta ant la cort ëd Muhammad ibn Man ibn Sumadih al-Mutassim (re dal 1051 al 1077). A l'é mòrt dël 1088.

Categorìa:Poeta
Václav Havel

**Václav Havel** (Praga, 5 d'otóber 1936 – Hrádeček, 18 dë dzémber 2011) a l'é stàit në scritor, dramaturgh e dissident cecoslovach ant j'agn '60.
A l'inissi dj'agn '90 a l'é vnù cap dla rivolussion dë vlù ch'a l'ha fàit droché ël regim comunista e apress la Cecoslovachia midema.
A l'é stàit ël prim president dla Repùblica Ceca.

Havel, Vaclav
Havel, Vaclav
Ada Prospero

**Ada Prospero** a l'era nà a Turin, an contrà XX dë stèmber 60, ai 23 ëd luj 1902.
Ij sò a j'ero dij comersant bonstasent con un negòssi ëd primissie bin anviarà.
La fija a l'ha frequentà ël liceo clàssich *Vincenzo Gioberti*.
Da giovo a l'é fasse armarché për dij bon talent musicaj ma, ëdcò possà da sò moros Piero Gobetti, a l'é peui anscrivusse a la facoltà ëd Litre e filosofìa.
A j'11 ëd gené 1923 Ada Prospero e Piero Gobetti as son mariasse.
Pì tard la cobia a l'é andàita a sté an n'alògg ëd contrà Fabro 6 e a l'ha avù un fieul, Paolo Ludovico.
Dël 1926 la fomna a l'é restà vidoa e a l'ha sërcà ëd seghité l'atività ëd sò òm.

Ada Prospero a l'é peui torna mariasse dël 1937 con Ettore Marchesini.
A l'é stàita vice-sìndich ëd Turin apress la Liberassion e a l'é stàita pressidentëssa nassional ëd l'UDI.

A patìa ëd problema ëd cheur e a l'é mòrta a Turin ai 14 ëd mars 1968.

## Scrit prinsipaj
**Cinque bambini e tre mondi* (conta fantàstica, Turin, 1952)
**Non lasciamoli soli* (ansagg pedagògich, 1958)
**Vivere insieme* (ansagg pedagògich, Turin, 1960)

Prospero, Ada
Prospero, Ada
Titani

Ël **Titani** (sìmbol *Ti*) a l'é col ch’a fa vintedoi ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 47,867 g/mol e soa densità a l'é ëd 4507 kg/m³.

Ël titani a l'é stàit dëscuvert dël 1791 dal reverend anglèis William Gregor.

Categorìa:Element chìmich
Vanadi

Ël **Vanadi** (sìmbol *V*) a l'é col ch’a fa vintetré ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 50,9415 g/mol e soa densità a l'é ëd 6110 kg/m³.

Ël vanadi a l'é stàit dëscuvert dël 1801 dal chìmich spagneul Andrés Manuel del Río.

Categorìa:Element chìmich
Muhammad ibn Man ibn Sumadih al-Mutassim

**Muhàmmad ibn Man ibn Sumàdih al-Mútassim** (1037-1091) a l'é stàit emir d'Almerìa e fiamengh poeta. Sò nòm antregh a l'era **Abū Yahyā Muhammad b. Ma'n b. Muhammad ibn Sumādih al-Mu'tasim al-Tudjībī**.
Apopré dël 1051 a la mòrt ëd sò pare Abu-l-Àhwas Man ibn Muhàmmad ibn Sumàdih a l'é dventà guida dl'emirà d'Almerìa e për lòn a l'ha combatù contra sò frel Abu Utba Sumàdih ibn Man ibn Sumàdih che, pròpi coma chiel, a l'é mariasse con na seur dël re 'd Valencia Abd al-Aziz ibn Abi Amir; ël rivoltos a sperava ant l'apògg ëd so cugnà. A la finitiva Abu Yahya Muhàmmad a l'ha vagnà ij sò nemis dël 1052. 

Abu Yahya Muhàmmad a l'ha peui pijà 'l tìtol ëd *Muizz al-Dawla* che a veul dì "col ch'a fa onor a lë stat". A l'é stàit autor ëd vàire euvre poétiche e a l'é 'dcò stàit sostnidor ëd vàire litrà. A l'ha vorsù constrùe vàire palass e d'àutre construssion famose coma la Kasaba e 'd parch con ëd gieugh e con ëd fruté. 
A l'é mòrt a Almerìa ai 15 ëd magg dël 1091. Sò fieul Abu Muhàmmad Abd Al·lah (o Ubayd Al·lah) ibn Muhammad ibn Man ibn Muhàmmad ibn Sumàdih Izz al-Dawla o Izzat al-Dawla a l'ha goernà dòp chiel.

Ibnmanibnsumadihalmutassim
Università Ludwig Maximilian ëd Mùnich

L**'Università Ludwig Maximilian** (an alman *Ludwig-Maximilians-Universität München*, LMU) a l'é n'università che as treuva ant ël borgh ëd Maxvorstadt a Mùnich an Baviera. A pòrta 'l nòm ëd sò fondator, ël duca Ludovich IX ëd Baviera, coma col dël prinsi eletor Massimilian I ëd Baviera. A l'é fondasse a Ingolstadt, peui a l'é mudasse a Landshut e a la finitiva a l'é stàita portà a Mùnich dal re Ludovich I. Ancheuj, con ij sò 44.000 student, a l'é la sgonda università pì granda dl'Almagna e, për amportansa, a ven dòp mach la Technische Universität München.

L'università a eufr ai sò student coste facoltà-sì:
*Teologìa catòlica
*Teologìa protestanta
*Drit
*Economìa d'asienda
*Economìa
*Meisin-a
*Veterinaria
*Stòria e stòria dl'art
*Filosofìa
*Psicologìa e pedagogìa
*Siense dla coltura
*Lenghe e literatura
*Siense sossiàj
*Matemàtica, informàtica e statìstica
*Fìsica
*Chìmica e farmacìa
*Biologìa
*Siense dla Tèra

Ant l'università 'd Mùnich a-i é'l monument che a arcòrda la distribussion dij volantin contra 'l Nasism fàita dai mèmber dël moviment ëd la ansidita Reusa Bianca.

Ludwig Maximilian ëd Mùnich
Categorìa:Mùnich
Cròm

Ël **Cròm** (sìmbol *Cr*) a l'é col ch’a fa vintequatr ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 51,9961 g/mol e soa densità a l'é ëd 7140 kg/m³.

Ël cròm a l'é stàit dëscuvert dël 1761 dal chìmich alman Johann Gottlob Lehmann sota la forma ëd mineral colorà.

Categorìa:Element chìmich
Manganèis

Ël **Manganèis** (sìmbol *Mn*) a l'é col ch’a fa vintessinch ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 54,938049 g/mol e soa densità a l'é ëd 7470 kg/m³.

Ël manganèis a l'é stàit dëscuvert dal chìmich svedèis Carl Wilhelm Scheele e isolà dël 1774 dal chìmich alman Johan Gottlieb Gahn.

Categorìa:Element chìmich
Humphry Davy

Sir **Humphry Davy** (Penzance, 17 dë dzèmber 1778 – Gëneva, 29 magg 1829) a l'é stàit un chìmich e fisich anglèis.

Categorìa:Chìmich
Zebda

**Zebda** (*butir* an àrabo) a l'é na formassion musical ch'a mës-cia ròch, reggae, rap e chaâbi, formà da Magyd Cherfi (test), ij frej Hakim e Mustapha Amokrane, Joël Saurin (bass) e Rémi Sanchez (fisa).

## La stòria
La formassion a l'é samblasse dël 1985 ant ël quarté dj'Izards, ant ël nòrd ëd Tolosa, e a comprendìa Magyd Cherfi, Hakim e Mustapha Amokrane, Joël Saurin, Rémi Sanchez, Vincent Sauvage e Pascal Cabéro.
La banda a l'é separasse dël 2002.
A la Fiesta des Suds a Marsèja dl'otóber 2010 a l'han nonsià l'arcostrussion dla formassion con sinch dij sò vej mèmber, Vincent Sauvage e Pascal Cabéro avenda antratant chità la mùsica.

## Euvre prinsipaj
**L'arène des rumeurs* (1992)
**Le bruit et l'odeur* (1995, an polémica contra 'n discors ëd Jacques Chirac, a col'época prim ministr)
**Essence ordinaire* (1998; a conten *Tomber la chemise*, ch'a l'é stàit un grand sucess)

Categorìa:Formassion musicaj rock
Categorìa:Formassion musicaj rap
Bruno De Finetti

Matemàtich.

**Bruno De Finetti** a l'era nà dël 1906.
A l'ha dësvlupà l'ampostassion sogetiva ëd la probabilità.
A l'é mòrt dël 1985.

Definetti, Bruno
Hermann Hankel

Matemàtich.
**Hermann Hankel** a l'era nà dël 1839.
A l'ha travajà ant l'anàlisi.
A l'é mòrt dël 1873.

Hankel, Hermann
Tarnobrzeg

**Tarnobrzeg** a l’é la tersa sità ëd Polònia për popolassion. A conta 48.049 abitant (2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Sità polonèise
Fer

Ël **Fer** (sìmbol *Fe*) a l'é col ch’a fa vintesses ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 55,845 g/mol e soa densità a l'é ëd 7874 kg/m³.
As trata d'un metal fer-magnétich.

Ël fer a l'é stàit conossù squasi fin da l’inissi dla stòria dl’Umanità.

Categorìa:Element chìmich
Cobalt

Ël **Cobalt** (sìmbol *Co*) a l'é col ch’a fa vintessét ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 58,933200 g/mol e soa densità a l'é d'8900 kg/m³.
A l'é un metal fer-magnétich.

Ël cobalt a l'é stàit dëscuvert antra 'l 1730 e ël 1737 dal chìmich svedèis George Brandt.

Categorìa:Element chìmich
Nìchel

Ël **Nìchel** (sìmbol *Ni*) a l'é col ch’a fa vinteut ëd j'element chìmich.
Soa massa atòmica a l'é ëd 58,6934 g/mol e soa densità a l'é d'8908 kg/m³.
A l'é un metal fer-magnétich.

Ël nìchel a l'é stàit isolà dël 1751 dal baron alman Axel Frederik Cronstedt.

Categorìa:Element chìmich
Jackson (Mississippi)

**Jackson** a l’é na sità djë Stat Unì d'América capital dël Mississippi.

A conta na popolassion ëd 184.256 abitant (2000).
## Geografìa

La zòna oraria 'd Jackson a l'é ses ore a òvest dël meridian ëd Greenwich.

Categorìa:Sità djë Stat Unì d'América
Categorìa:Mississippi
Limoges

**Limoges** (*Lemòtges*/*Limòtges* an Ossitan) a l‘é na sità dla Fransa, capital dël dipartiment ëd l'Àuta Vienne, e capital aministrativa dla region Limosin. La popolassion urban-a a l'é ëd 248.000 abitant, e ëd 138.000 ant la sità.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Émile-Roger Labertie (UMP, dal 2014).

## Liure
* Sità ëd Limoges

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àuta Vienne
Oradour-sur-Glane

**Oradour-sur-Glane** a l'é na comun-a fransèisa situà ant ël dipartiment ëd l'Àuta Vienne, ant la region dël Limosin.

Categorìa:Comun-e dël dipartiment ëd l'Àuta Vienne