Bas (chìmica)

Na **bas** (dal latin *basis*, "fondament") an chìmica a l'é un compòst ch'a peul aceté iòne d'idrògen (H⁺) o dé iòne idrossid (OH⁻) ant na solussion aquosa. Le sostanse bàsiche a son caraterisà da un gust amèr, na sensassion lisca al contat, e la capacità ëd neutralisé j'àcid për formé dij saj. Esempi comun a son la sòda càustica (NaOH), l'amonìaca (NH₃), e ël bicarbonà ëd sòdi (NaHCO₃). An Piemontèis, ël termo a comprend ëdcò sostanse dovrà ant la vita quotidian-a, com ij savon e j'antiàcid.

## Descrission sientìfica
Le bas a séguito tre definission prinsipaj:
* Teorìa ëd Arrhenius: Na bas a lìbera OH⁻ ant l'eva (es. NaOH → Na⁺ + OH⁻).
* Teorìa ëd Brønsted-Lowry: Na bas a l'é n'acetor ëd proton (H⁺).
* Teorìa ëd Lewis: Na bas a dà na cobia d'eletron.

Proprietà:
* pH > 7: le bas fòrte a l'han un pH motobin àut.
* Reatività: a dissòlvo grass e protein-e (es. sòda càustica).
* Condutività: le bas fòrte a son bon condutor d'eletricità.

Esempi:
* Idrossid ëd sòdi (NaOH): dovrà për fé savon e netié tub.
* Amonìaca (NH₃): component ëd prodòt për netié.
* Bicarbonà ëd sòdi (NaHCO₃): ant ij rimedi për l'acidità dë stòmi.

## Classificassion
Fòrt vs. Fej:
* Fòrt: NaOH, KOH (dissòcio complet).
* Fej: NH₃, NaHCO₃ (dissòcio parsial).

Solùbij vs. Nen solùbij:
* Solùbij: NaOH, Ca(OH)₂ (legerment solùbij).
* Nen solùbij: Mg(OH)₂ (idrossid ëd magnesio).

Orgànich vs. Inorgànich:
* Orgànich: amin-e (es. metilamina).
* Inorgànich: Na₂CO₃ (carbonà ëd sòdi).

## Stòria
* Antichità: j'Egissi a dovravo sënner ëd bòsch (riche ëd carbonà) për fé savon.
* Medioev: j'alchimista a ciamavo le bas "alcali" (da l'arabo al-qaly, "sënner").
* Sécol XVIII: Antoine Lavoisier a studia le bas com contrapart dij'àcid.
* Sécol XIX: Svante Arrhenius a definiss soa teorìa, mentre Gilbert Lewis a l'ha slargà ël concet.

Piemontèis amportant:
* Giulio Natta (Premi Nobel për la Chìmica dël 1963) a studia catalisador básich për sìntesi dij polìmer.

## Amportansa ant la vita quotidian-a
* Netiesse: savon, detersiv, e prodòt për la lëssìa.
* Medzin-a: antiàcid (es. Mg(OH)₂) për traté l'acidità.
* Agricoltura: a gionto CaO (càussin-a viva) për corege ij teren tròp àcid.
* Andustria: produssion ëd lausa (NaOH) për ël véder e ij tessil.

Ant ël Piemont, le bas a son dovrà ant:
* Viticoltura: regolassion dël pH ant le vigne.
* Edilissia: ciment (prodòt da CaO).
* Alimentar: bicarbonà për fé monté ij doss.

## Esempi 'd bas an Piemont
* Caussin-a idràulica (Ca(OH)₂): dovrà ant le costrussion tradissionaj dle cese dël Monfrà.
* Bicarbonà ëd sòdi: present ant le arsete tradissionaj coma la biscòla.
* Amonìaca: dovrà ant le fàbriche ëd colorant dël Canavèis stòrich.

## Sicurëssa e regolamentassion
Le bas fòrte a peulo esse pericolose:
* Brusadure: contat con la pel (es. NaOH a peul causé lesion greve).
* Esalassion: gas d'amonìaca a peulo irité j'euj e ij polmon.
An Piemont, l'Arpa a contròla j'emission dj'andustrie për evité l'inquinament dël teren e dl'eva.

## bas ant la coltura piemontèisa
* Savon naturaj: prodovù con NaOH e grassa ant ij paisòt alpìn.
* Dit tradissionaj: "La bas dla famija a l'é come la caussin-a: a ten tut unì" (proverbi).
* Panada: ël bicarbonà a l'é dovrà për fé monté l'ampast dël pan.

## Savèj curios
* La caussin-a viva (CaO) as deuvra për sanifiché le pòrte ant le campagne.
* Le minere ëd talco dla Val Susa a conten-o bas naturaj (Mg₃Si₄O₁₀(OH)₂).
* Ant ël Vin ëd Bareul, la coression dël pH con bas a manten l'equilibri tra aspr e doss.

## Arferiment
*Luigi Bianco, Chìmica Pràtica ant ël Piemont, Edission Alzani, 2012.*

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI