Szombathely

**Szombathely** (an almàn *Steinamanger*, an slovach *Kamenec*, an croat *Sombotel*, an latin *Savaria* o *Sabaria*) a l'é na sità dl'Ungherìa ëd 78.025 abitant (2019), capital dla **contea ëd Vas** (*Vas megye*). A l'é la pì veja sità dl'Ungherìa e un sènter amportant stòrich, cultural e econòmich dla region dël Transdanubio ossidental.

## Geografìa
Szombathely as treuva ant la part ossidental dl'Ungherìa, davzin a la frontera con l**'Àustria** (apopré 20 km) e la **Slovenia** (30 km). A resta ant la pian-a aluvional dël fium **Gyöngyös**, na region fèrtil e motobin coltivà. Ël clima a l'é continental moderà.

## Stòria
### Antichità roman-a
La sità a l'é stàita fondà dël **45 AD** dai Roman 'me *Colonia Claudia Savariensum*, an sël sit ëd na fortëssa cèltica. A l'era na colònia ëd veteran e a l'ha dventà 'n amportant sènter aministrativ e militar dla provinsa roman-a dla **Pannonia Superior**. A l'é stàita la sede dël cult imperial e un crosiament amportant ant la **Via dl'Ambra**, che a colegava 'l Mar Bàltich a l'Adriàtich.

Dël 456, la sità a l'é stàita dëstruta da j'Ostrogòt. Le rovin-e roman-e a son restà ant ij sécoj.

### Medi ev e dominassion ungherèisa
Ij Magiar a son rivà ant la region ant ël sécol ch'a fa IX e a l'han batì 'l teritòri. La sità a l'é stàita nominà 'me *Szombathely* (che a l'ha da fé con ël mërcà dël saba, *szombat*) ant ël 1407. A l'é dventà na sità 'd mercà amportant.

Ant ël sécol ch'a fa XVI, durant l'ocupassion otoman-a dl'Ungherìa sentral, Szombathely a l'é stàita na sità 'd frontiera ëd l'Imperi dj'Asborgh, angagià ant la difèisa contra ij Turch.

### Età moderna e contemporania
Ant ël sécol ch'a fa XVIII, sota la regin-a **Marìa Teresa d'Àustria**, la sità a l'ha vivù un arnassiment, con la costrussion ëd vàire edifissi baròch e neoclàssich. Dël 1777, a l'é dventà sede vëscovil e a l'ha fondà 'l **seminari vëscovil** (l'atual **Università ëd Savaria**).

Ant ël sécol ch'a fa XIX, l'ariv dla ferovìa (1865) a l'ha giutà l'andiura andustrial. Durant la Sconda Guèra Mondial, Szombathely a l'ha patì dij dann, ma a l'ha arcuperà an pressa.

## Monument e leu d'anteresse
* **Ruine roman-e**: ij rest dël templi d'Iside, dël fòr e dla necròpoli roman-a, con ël **Musé dle Ruine roman-e**.
* **Catédral ëd Szombathely** (*Szombathelyi székesegyház*): costrussion neoclàssica dël 1797, con na facià amponenta.
* **Musé ëd Savaria** (*Savaria Múzeum*): dedicà a la stòria local da la preistòria al di d'ancheuj.
* **Temple ëd l'anima** (*Lélektemplom*): na cesa modernista dël 1929, dedicà a le vìtime dla Prima Guèra Mondial.
* **Teater ëd Szombathely** (*Szombathelyi Színház*): teatr dël 1884 con n'architetura sgnora.
* **Giardin Botànich ëd Szombathely**.
* **Anlevament ëd Vàrosmajor**: na zona 'd vilegiatura con dle vile stòriche.

## Coltura
Szombathely a l'é un sènter cultural amportant:
* **Savaria Festival**: un dij pì grand festival stòrich ëd l'Euròpa sentral, ch'a arcostruiss l'época roman-a.
* **Savaria Symphony Orchestra**.
* **Galleria d'art ëd la sità**.
* Biblioteca pùblica **István Dömötör**.

A l'ha 'dcò n'anlevament dë studios an sjë studi roman e medievaj.

## Economìa
L'economìa dla sità a l'é diversificà:
* **Andustria**: produssion d'utiss mecànich, component automobilìstich, prodòt alimentar.
* **Comersi**: grassie a soa posission ëd frontiera.
* **Educassion**: con l'Università ëd Savaria e vàire scòle superior.
* **Turism**: për sò patrimòni stòrich e soe manifestassion.

## Educassion
* **Università ëd Savaria** (*Savaria Egyetemi Központ*), part dl'Università dël Transdanubio Ossidental.
* **Scòla 'd Mùsica Béla Bartók**.
* Vàire licéo e scòle técniche.

## Traspòrt
* **Ferovìa**: colegà a Budapest, Vienna, Graz, e a d'àutre sità ungherèise.
* **Autostrada**: l'M86 (che as colega a l'M1 Budapest–Vienna) a passa davzin.
* **Aeropòrt**: l'aeropòrt pì davzin a l'é 'l Flughafen Wien an Àustria, ma a-i é 'n camp d'aviassion local për avion pì cit.

## Person-e legà a Szombathely
* **Santu Martin ëd Tours** (316/317–397): a l'é nassù a Savaria.
* **Béla I d'Ungherìa** (c. 1020–1063): rè d'Ungherìa.
* **János mindszenty** (1892–1975): cardinal e arcivësco ëd Esztergom, a l'é stàit vësco 'd Szombathely.
* **György Cziffra** (1921–1994): compositor e pianista.
* **István Dömötör** (1926–1995): scritor e poeta.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é **Tivadar Puskás** (dal 2019). La sità a l'é partagià an 7 distret (*városrész*).

## Sità binele
Szombathely a l'é binelà con:
*  La Roche-sur-Yon (Fransa)

## Anliure esterne

* Sit istitussional
* Szombathely Turism

## Vëdde 'dcò
* Ungherìa roman-a
* Via dl'Ambra
* Sant Martin ëd Tours
* Contea ëd Vas

## Arferiment bibliogràfich
* 
* 

Szombathely