Età dla pera

L**'età dla pera** a l'é un perìod motobin longh dla preistòria quand che j'òmo a dovravo pì che d'àutr la pera për fesse  sò utiss.

J'utiss ëd pera as fasìo da vàire sòrt ëd pera diferente. Pr'esempi, le selce a j'ero  sagomà a colp për dovreje coma utiss da taj e arme, antramentr che cobie ëd basalt e arenaria as dovravo për fé dle màcine. Ëdcò bòsch, òss, cochije, còrn e àutri materiaj as dovravo motobin soèns. 
Ant j'ùltime part dël perìod a l'é anandiasse ël dovré dij sediment (coma la tèra crea) për fé ëd teracheujta.
Ij perìod che a son avnùit peui (età dl'aram, età dël bronz e  età dël fer) a resto caraterisà da vàire inovassion ant la tecnologìa dël travaj dij metaj.

Ës perìod-sì a comprend ël prim dovré spantià dla tecnologìa ant l'evolussion dl'òmo e lë spantiament dl'òmo midem da 'nt le savan-e dl'Àfrica Oriental al rest dël mond. Al finiss con ël dësvlup dl'agricultura, l'adomestiament ëd certe sòrt ëd bes-ce e la fusion ëd mineraj d'aram për ricavene ël metal. A lo diso *pre*istòrich përchè l'òmo ant sto perìod-sì a l'ha ancó pa ancaminasse a scrive, lòn che për tradission as consìdera ël prinsipi dla stòria.

L'espression "Età dla Pera" a l'é dovrà da j'archeòlogh për parlé d'un perìod anans dla metalurgìa, dont a son restane motobin pì utiss ëd pera che nen ëd coj fàit d'àutri materiaj (che a marso pì ampressa). A l'é la prima età dla scala dle tre età e as divid antra Paleolìtich, Mesolìtich e Neolìtich, conforma a le denominassion dàite da John Lubbock ant sò clàssich lìber *Pre-historic Times* (temp dla preistòria) ant ël 1865. Sti tre perìod-sì as divido ancó an sotperìod pì curt. 

## L'età dla pera an archeologìa

Vàire che a sia longh sto period-sì a l'é na question dont as discut soèns, e dont definission a varia conforma a la region che a së studia. Contut che as peula parlesse ëd n**età dla pera'' për l'òmo an general, vàire culture a l'han pa mai dësvlupà la tecnologìa dla fusion, e con lòn a son restà ant soa 'età dla pera' fin che a l'han nen avù dle relassion con dle culture pì dësvlupà an sens tecnològich. La sucession dle fase a resta motobin diferenta da 'nt na region (e [[culture archeològiche|cultura archeològica]]) a l'àutra. L'òmo a l'ha tirà anans a spantiesse ëdcò aj temp dle culture dij metaj travajà, e parèj a resta pì giust parlé ëd "vàire" époche dla pera locaj, [[nopà]] che parlé dl'età dla pera coma d'un perìod ëd temp general, definì da un datari comun.
An tute le manere, për sòlit con E.d.P. as antend un perìod a anandiesse anviron a 3 [[milion d'agn fa]], a parte dal prim [[Omìnidi|omìnide]] che a l'avèissa na produssion d'utiss an [[Àfrica]]. La pì gran part dj'[[australopiteco]] a l'é malfé pensé che a dovrèissa utiss ëd pera (bele che a smija pro che a sio stàit anventà dal ''[[Paranthropus robustus]]'') ma franch tutun lë studi ëd soe reste a-i intra ant ël camp dj'archeòlogh che a studio l'E.d.P.
 
Për via che da ‘nt l'E.d.P. a son rivane dzortut dij  [[Manufat (archeologìa)|manufat]] an pera, e soèns gavà lolì a l'é pa restane d'àutr, l'[[anàlisi lìtica]] a l'é avnùita a esse ël pì gran utiss specialisà për studié ël perìod, e as dòvra për amzuré j'utiss an pera che as treuvo e determinene tipologìa, fonsion e tecnologìa dovrà për feje. Ant ël process soèns a-i intra l'anàlisi dla [[ridussion lìtica]] dla pera crùa, për capì coma che a la sia stàita travajà për fene dj'utiss finì. Sòn a resta ëdcò oget dl'[[archeologìa sperimental]], che as preuva a fene dij neuv ant la midema manera ën butand dij [[mèistr da pera]] a scajé dla selce fin-a a rivé a fene n'[[utiss ëd selce|utiss]] coma coj preistòrich.

=== Ël dovré modern dla paròla ===



Un dij problema dl'espression a l'é che as men-a dapress un giudissi ant sël dësvlup dl'òmo (e ant sël temp che a l'é andaje për felo) mach basà ansima a le sòrt ëd materiaj dovrà për fé dj'utiss, e nen, pr'esempi, amsima a l'[[organisassion social]], al mangé e a l'adatesse al [[clima]].  Sòn a l'é na conseguensa dël livel ëd conossensa dël passà lontan ant ël [[sécol che a fa XIX]], quand che a l'é anventasse la  [[scala ëd temp ëd le tre età|scala dle tre età]] e ël but prinsipal djë [[sgav archeològich]] a l'era col dë sgaté fòra da sot tèra pì ëd  [[Manufat (archeologìa)|manufat]] che as podèissa. 

Ën essend che la tecnologìa archeològica moderna a l'é anteressà a na varietà d'anformassion motobin pì larga, le division s-ciapà col piolòt coma E.d.P. a son antramentr che ven-o viaman pì fruste. I soma giumaj rendusse cont che ij cambiament dle società dël passà ant ij vàire mila agn dont as parla a son stàit motobin antortojà e che a l'han tocà vàire fator diferent, coma l'adossion dl'[[agricoltura]], la [[colonisassion]] dle tere e la [[religion]]. Donca la tecnologìa dla produssion dj'utiss  a l'é mach na marca tan-me n'àutra, marca che però an da pa gnun-a idèja ëd che costume che a l'avèissa la gent e ëd còsa che a pensèissa.

N'àutr problema dl'espression E.d.P. a l'é che a l'é stàita anventà për parlé dle [[culture archeològiche]] europenghe, e che a resta motobin malfé dovrela për dle region coma j'[[América|Amériche]] ò pura l'[[Osseania]], andoa ij nativ a l'ha dovrasse sò utiss an pera fin-a a quand a l'é nen anandiasse la [[colonisassion]] europenga.

Travajé ij metaj a l'é mai stàit na question fondamental dla vita dla gent, ant cole bande-lì, e donca për studieje a ven motobin pì a taj dovré dle classificassion tut afàit diferente, che nen sté lì a dividne la preistòria an perìod. Le mideme drolerìe a sàuto fòra a dovré l'espression età dël fer an sens mondial, përchè n'América pa gnun a savìa còs a fussa ël fer fin-a al [[1492]] (però a conossìo aram, [[bronz]], [[argent]] e [[òr (metal)|òr]]), nopà che n'Osseania ël fer a l'é nen rivà fin-a al [[sécol che a fa XVII]].

Për sòlit dapress a l'E.d.P. a-i riva n'Età dël Bronz, moment quand la tecnologìa dël [[travaj dël metal]] a l'ha fàit an manera che viaman a së spantièissa ël dovré dj'utiss an bronz (aram e [[stagn]], ò pura dj'àutri metaj). La pì part dla gent dl'[[Àfrica Setentrional]], dl'Asia e dl'Euròpa a l'é surtìa da ‘nt l'E.d.P. antra ël [[6000 aGC]] e ël [[2500 aGC]]. An chèich region, notaman l'[[Àfrica Subsaharian-a]], a l'E.d.P. a l'é avnuje dapress bele sùbit l'età dël fer. As pensa che ant lë [[Vzin Orient]] e ant l'[[Asia Sudoriental]] l'E.d.P. a sia finìa anviron al 6000 aCG. Le società dl'[[Euròpa]] e dël rest ëd l'Asia a l'avrìo passà l'E.d.P. anviron al [[4000 aGC]]. Le [[Perìod culturaj dël Perù|culture pròto-Inca]] dl'[[América Meridional]] a son restà ant l'E.d.P. fin-a anviron al [[2000 aGC]], quand a son rivà òr, aram e argent, e dapress a coj-lì a son peui rivaje j'àutri metaj. L'[[Australia]] a l'é restà a l'E.d.P. fin-a al [[sécol che a fa XVII]].

Al dì d'ancheuj as sa ëdcò che ël passagi antra E.d.P e Età dël Bronz a l'é pa che a sia rivà tut d'un colp, ma pitòst a l'é stàit un dësvlup gradual che a l'ha tocà ël travaj dl'aram e dl'òr an coj che (an sens técnich) a resto pro sempe dij sit dla sòrt [[Neolìtich|neolìtica]]. Costa transission-sì as dis ëdcò ''Età dl'Aram'' ò pura [[Calcolìtich]]. A l'é stàita curta e a l'ha avù un caràter motobin regionalisà, përchè a fé [[Lija (metalurgìa)|lija]] con lë stagn a l'han ancaminasse squasi sùbit daspërtut, gavà coj post andoa che dë stagn a l'era malfé trovene. Pr'esempi, l'[[Òmo dla giassa Ötzi]], na mumia dël [[3300 aGC]] trovà ant ij giassé alpin, a l'avìa dapress un piolet d'aram e un cotel ëd selce. 

La produssion d'utiss an pera a l'é nen chità, restand motobin viva ëdcò ant le età dij metaj, e a l'é belfé che a l'abia nen ancaminasse a perde colp fin-a ant l'[[Àuta Età ëd Mes]]. N'Euròpa e ant l'América Setentrional le [[pere da mulin]] a son dovrasse bele che fin-a al [[sécol che a fa XX]], e as dòvro ancó al dì d'ancheuj an vàire part dël mond. Se le siviltà antiche a l'han lassane tanti monument sòn as dev ëdcò a lë spantiament dla tecnologìa dël travaj dla pera, che a butava a disposission dle società d'antlora n'oferta ëd travaj specialisà motobin larga e dle técniche ëd travaj e [[tecnologìa dij traspòrt|traspòrt]] dle pere mideme che a j'ero stàite soagnà e afinà fin-a ant ij pì cit detaj për ij vàire mila agn dl'E.d.P.

== Ël dësvlup ëd l'òmo ant l'Età dla Pera ==
L'E.d.P. a coata un perìod ëd temp motobin longh e vàire cambiament ëd clima ëd gròsse proporsion che a l'han condissionà l'evolussion dl'òmo. La gent midema a l'é rivà a soa [[Morfologìa (biologìa|forma morfològica]] corenta mach a la fin dl'E.d.P.



=== Paleolìtich ===
Ël [[Paleolìtich]] a va da anviron a 2 milion d'ani fa a la fin dël [[Pleistocene]], 10.000 ani fa. Për coj pòst andoa che a l'é staje un progress pì svicio anvers a la [[neolitisassion]], ël Paleolìtich a comprend ëdcò l'[[Epipaleolìtich]], e a finiss anviron a 8.000 ani fa.

==== Bass Paleolìtich ====


Anvers a la fin dl'[[era geològica]] che i disoma [[Pliocene]] an Àfrica, un prim cé dl'òmo modern, che a diso ''[[Homo habilis]]'', a l'ha dësvlupasse sò prim utiss ën pera. A-i ero mach dj'utiss motobin sempi che j'archeològh a diso [[Pere scajà (archeologìa)|pere scajà]]. L’''Homo habilis'' as chërd che a fussa bon a fesse utiss dla sòrt [[Olduwan]], ën dovrand tant la [[pera scarpìa]] che jë [[Scaja lìtica|scaje]] che a-j restavo da la produssion. 

St'[[Industria archeològica|industria]] d'utiss an pera a pija sò nòm dal sit dla [[Gòrgia d'Oldupai]] an [[Tanzanìa]]. J'omìnidi d'ës temp-sì a smija che as mangèisso dla can maslà con sti utiss-lì e dle piante sërvaje. Anviron a 1,5 milion d'ani fa a l'é rivaje na sòrt d'òmo pì dësvlupà, l’''[[Homo erectus]]''. L’''H. erectus'' a l'ha amprendù a dovré ël feu e a fesse dle pere da taj motobin pì arfinìe, antramentr che a së spantiava [[Ipòtesi dl'adoss ùnica|fòra dl'Àfrica]] për rivé fin-a an Asia, coma mostrà da sit coma col ëd [[Zhoukoudian]] an [[Cin-a]]. Rivà a 1 milion d'ani fa as treuvo le prime preuve dla presensa dl'òmo an Euròpa, ansema a dij [[piolòt a man]] ancó pì bin finì.

==== Paleolìtich ëd Mes ====


Cost period-sì as anandia anviron a 200.000 ani fa e pì che d'àutr a l'é conossù coma ël moment che a-i vivìa l'[[Òmo ëd Neanderthal]] (anv. 120.000-35.000 ani fa). La tecnologìa dël travaj dla pera dij Neandertalian për sòlit as dis ''[[Musterian|musterian-a]]''. Ij Neandertalian a la fin dij fin a son dësparì, e a sò post a son rivaje j'òmo modern, che soe marche pì veje a l'han lassaje an Àfrica Meridional, anviron a 100.000 ani fa. Conbin che soèns la gent a jë chërda squasi dle bes-ce, a-i son vàire preuve che ij Neandertalian as cudivo sò vej e che a l'avìo dij [[ritual|rituaj]] ëd sepoltura, lòn che dimostra l'esistensa ëd na società organisà. 

La pì veja marca d'ansediament dl'òmo an Australia a fa dàita anviron a [[Stòria dl'Australia anans dël 1901|40.000 ani fa]], quand che dj'òmo giumai dla sòrt moderna a l'han traversasse ël mar da ‘nt l'Asia, navigand da n'ìsola a l'àutra. La gent dël Paleolìtich ëd Mes a l'ha lassane le prime marche ëd lòn che as peul ciamesse ''bela art'' e dj'àutre espression ëd pensé astrat, coma la costuma dë pituresse ël còrp d'[[òcra]].

==== Àut Paleolìtich ====


Da 35.000 a 10.000 ani fa (visadì a la fin dl'ùltima [[era giassal]]) j'òmo modern a së spantio për ël mond ant un perìod che as dis ''Àut Paleolìtich''. 
Ant ës perìod-sì, na vira che ij prim òmo modern ([[Òmo ëd Cro-Magnon]]) a son rivà n'Euròpa, is trovoma a s-ciairé pitòst ampressa na sucession d'utiss an pera soèns motobin rafinà. Antra j'àutri a venta visesse dij perìod tecnològich dël[[Châtelperonian]], dl'[[Aurignassian]], dël [[Solutrean]], dël [[Gravessian]] e dël [[Magdalenian]]. 

J'Amériche a son stàite colonisà ën passand për ël [[pont ëd tèra ëd Bering]] che ant col moment-lì a restava fòra dl'[[eva]], për via che le giassassion a tnisìo bass ël livel dël mar. La gent che a l'é passaje dzora as dis [[Paleo Indian|paleoindian-a]], e soe marche pì veje a l'ha lassan-je ant ij sit dla [[Cultura Clovis]], anviron a 13.500 ani fa. An general as tratava sempe ëd  [[culture ëd cassador e d'archujidor]], ma ant coj temp-lì a taco a s-ciairesse ëdcò dle marche d'identità regionaj motobin diferensià, për via dla gran varietà d'utiss an pera che a tacavo a dësvlupesse për vàire contest teritoriaj e climàtich diferent.

=== Epipaleolìtich/Mesolìtich ===

Ël perìod dla fin ëd l'ùltima glaciassion, da anviron a 10.000 ani fa a 6.000 ani fa, a resta marcà da l'aussesse dël livel dël mar, da lë bzògn d'adatesse a n'[[anvironament]] che a l'era antramentr che a cambiava e da la manca dë trovesse dle neuve sorgiss ëd ròba da mangé. N'arspòsta a sti neuv ëbzògn a l'é stait ël dësvlup dj'utiss [[microliti|microlìtich]]. Ël nòm ''Epipaleolìtich'' a riva da 'nt la question che sti neuv utiss a restavo derivà da coj vej dël Paleolìtich. Comsëssìa, n'Euròpa për sòlit a sò pòst as dòvra Mesolìtich (Età dla Pera 'd Mes), për via che tant j'utiss che le costume ëd vita dla gent d'ambelessì a resto amportà da 'nt l'[[Antich Ëvsin Orient]]. Ambelelà j'utiss microlìtich a l'avìo daje a l'òmo na cassa pì eficenta, antramentr che anviron a la pësca as dësvlupavo dj'ansediament viaman pì struturà, coma a [[Lepenski Vir]]. L'adomesticament dël [[can]] coma agiut a la cassa a l'é belfé che a sia rivà pròpe ant ës moment-lì.

=== Neolìtich ===


Ël Neolìtich (Età dla pera neuva) a l'é marcà da lë spantiesse dl'agricoltura (cola che a ciamo la [[Rivolussion Neolìtica]]), dël dësvlup dla teracheujta e da djë stansiament sempe pì gross e struturà, coma coj ëd [[Çatal Hüyük]] e ëd [[Gérico]]. Le prime culture neolìtiche as anandio anviron a l'[[8000 aGC]] ant la [[Mesalun-a drùa]]. Antant sia l'agricoltura che la cultura ëmnà da chila as së spantiavo al [[Mediterani]], a la [[Val ëd l'Indo]], a la Cin-a e a l'[[Asia Sudoriental]].

Lë bzògn dë cheuje e dë travajé sempe neuve sòrt ëd vegetaj diferent a spantiava viaman dë pì j'utiss an arenaria e an pera polidà, ansema a vàire utiss sempe pì specialisà për tajé e arfinì ël travaj. As tiravo sù le prime gròsse costrussion, con dle tor-abitassion e dle muraje (pr'esempi, Gérico) e dij sit sirimoniaj (pr'esempi, [[Stonehenge]]). Sòn an mostra che a-i era giumaj basta d'arsorse e ëd coordinament për podej buté dle partìe ëd gent motobin gròsse a travajé ansema an dij proget parèj. An che amzura che sòn a veula dì che a-i fusso ëdcò già dj'elit e dle gerarchìe sociaj a l'é na question dont as fa un gran debat. 

Le prime marche che an mostro l'esistensa d'un [[comersi]] stabilisà a son pròpe dël Neolìtich, quand la gent dj'ansediament neuv as amportava dle mërcansìe esòtiche da dle distanse ëd vàire sent mija da ca soa. [[Skara Brae]], ant sl'ìsola d'[[Orkney]] (al largh dla [[Scòssia]]) a l'é un dij pì bej esempi europengh ëd vilagi neolìtich. La comun-a a në smon dij let an pera, dle scafaladure, e ëdcò fin-a na còmoda antëcà, colegà a na rosa che a-j passava sota për tenla sempe polida. 



== La vita material ant l'Età dla Pera ==

=== Mangé e bèive ===
Le [[culture ëd cassador e d'archujidor]] dl'Età dla Pera a [[mangé|mangiavo]] tant ëd bes-ce che ëd vegetaj, che as trovavo ant l'[[anvironament natural]] andoa a vivìo. A sta gent a-j piasìa la carn dj'[[òrgo (anatomìa)|òrgo antern]], donca ëdcò [[fricassà]], [[rognon]] e [[sërvele]]. A mangiavo pa vàire ëd [[derivà dël làit]] e ëd verdura carià ëd [[carboidrà]], coma [[legum]] ò [[granaja]]. 

Al dì d'ancheuj l'arserca an dis che ij doj tèrs ëd soa [[energìa]] as la pijavo da dij prodòt animaj.  Coma [[grass]] a smija che dal pì al manch a në dovrèisso tan-me nojàutri, ma la proporsion dle sòrt ëd grass che a mangiavo a restavo motobin diferente da le nòstre: antra [[àcid grass Omega-6]] e [[àcid grass Omega-3]] a-i era un rapòrt dël 3 a 1, nopà che ancheuj a l'é dël 12 a 1. 

Anviron a la fin ëd l'[[Giassassion dël Wisconsin|ùltima era giassal]], antra 15.000 e 9.000 agn fa, an Asia, Euròpa, América Setentrional e Australia a l'é rivaje na burà d'[[estinsion]] dij gròss [[mamìfer]] (la [[Megafàuna]]). Costa-sì a l'é stàita la prima [[estinsion dl'Olocene]]. Sòn a l'é belfé che a l'abia ëmnà la gent ëd coj temp-là a na modìfica forsà ëd soa dieta, e con l'anandiesse dl'agricoltura ël mangé a base vegetal a dev esse avnùit na costuma alimentar fissa. 

Un rapòrt dle Neuve dël [[National Geographic]] an dis che "la prima [[degustassion ëd vin]] a l'é belfé che a sia rivà quand dla gent dël Neolìtich a l'ha tastà dël giuss d'[[uva]] che a l'era [[fermentassion|fërmentà]] bele daspërchiel. Miraco përchè a lo tnisìo sarà andrinta a dle borace ëd pel ò a dle cite pèile ëd [[bòsch]]".

=== Ij pòst dël vive dla gent ===
As pensa che l**Homo habilis* a l'abia tirà sù le prime costrussion fàite da l'òmo anviron a 2 milion d'ani fa ant l'[[Àfrica Oriental]]. A restavo peui mach dle pere butà an manera da ten-e blocà dij branch coma che a-j fasìa da manca a lor. N'afé parej, fait a [[sercc]] (e che as chërd che sia ëd 500.000 ani fa) a l'é trovasse ëdcò a [[Terra Amata]], davzin a [[Nissa Marìtima]] ([[Fransa]]). Ëd pòst andoa che a-i ëstava l'òmo ant l'Età dla Pera a son trovassne an vàire bande dël mond, pr'esempi:
* Na strutura fàita a tenda andrinta a na caverna davzin a la [[Grotte du Lazaret]], a Nissa (Fransa).
* Na strutura con un coèrcc tnisù sù da un bionch, trovà a [[Dolni Vestonice]], ant la [[Repùblica Ceca]], che a fa dàita a anviron al 23.000 aGC. Ij mur a-j avìa fàit con dle pile ëd blòch ëd tèra crèa e pere.

* Vàire caban-e fàite an òss ëd [[mamot]] a son trovasse ant l'[[Euròpa Oriental]] e ant la [[Siberia]]. A feje a devo esse stàit dla gent specialisà ant la cassa dël mamot. Ëd ròbe parej a son trovassne daspërtut ant la val dël [[Dniepr]] an [[Ucrain-a]] (pr'esempi tacà a [[Chernihiv]]), an [[Moravia]] (ant la Repùblica Ceca) e ant la [[Polònia]] meridional.
* Na tenda për stërmesse da le bes-ce che a fa dàita dal 15.000 al 10.000 aGC (ant ël Magdalenian) a l'é stàita trovà a [[Plateau Parain]], an Fransa. 
* [[Tombe megalìtiche]], fàite ëd vàire stansie, e [[dòlmen]] a na stansia sola, a restavo dle [[Tomba (sepoltura)|tombe]] fàite ën butand-je un lastron ëd pera motobin gròss a feje da coèrcc ansima dj'àutri lastron ëd n'amzura paragonàbil, che as tiravo sù drit a fé da mur. As son trovassne daspërtut për l'Euròpa, e a son stàit tirà sù ant ël Neolìtich. Ant cheidun-a dë ste tombe-sì, però, a son trovasse ëdcò dj'utiss d'aram e ëd bronz, lòn che na vira dë pì an fa vëdde coma a resta malfé definì ij perìod ëstòrich basandse mach ant sla tecnologìa dj'utiss.

=== Bele Art ===
L'[[art preistòrica]] as peul studiesse mach da lòn che a l'é rivane a nojàutri. La [[mùsica preistòrica]] is la anmaginoma da ‘nt jë strument che i l'oma trovà, antramentr che la [[decorassion mural]] as treuva ansima ëd ròch ëd tute le sòrt. A në fan part [[petroglif]] e ròch piturà. Costa art-sì për adess as sa nen ëd sigura se a l'avèissa mai avù na chèich funsion religiosa.

==== Petroglif ====

La costuma ëd fé dij petroglif as anandia ant l'Età dla Pera Neuva, pì conossùa coma Neolìtich. Un petroglif a l'é un dissègn astrat ò pura simbòlich gravà ant sla pera, për sòlit da dle gent preistòriche, ën gratandla, batend-je ansima ò pura fasendje n'incision ant chèich àutra manera. A resto la forma pì spantià ëd sìmboj ëd comunicassion dël perìod che a-i ven anans dla [[scritura]]. Ëd petroglif a l'é trovassne an vàire bande dël mond, an Asia ([[Bhimbetka|Bhimbetka, an India]]), n'América Setentrional (Parch Nassional dla [[Comba dla Mòrt]]), n'[[América Meridional]] ([[Cumbe Mayo]], an [[Perù]]), an Euròpa ([[Ròch gravà d'Alta|Finnmark, an Norvegia]]).

==== Ròch piturà ====


Ij ròch piturà as fasìo travajand con la pitura ant sla pera e a l'avìo dij soget motobin pì naturalìstich che nen ij petroglif. Aj temp dël Paleolìtich, na rapresentassion pitòrica dl'òmo ant la pitura dle caverne a l'era motobin rèira. Dzortut as pituravo dle bes-ce: nen mach cole che as mangiavo, ma ëdcò cole che a podìo dé l'idèja dla fòrsa coma ël [[rinoceront]] ò pura dij gròss [[felin]] (coma ant la  [[Caverna ëd Chauvet]]). Dle vire as fasìo ëdcò dij sign coma dij pontin. Cole rèire rapresentassion ëd l'òmo che as fasìo a comprendìo marche lassà da le man e figure mese d'òmo e mese ëd bes-cia. La caverna ëd Chauvet, ant ël [[Dipartiment an Fransa|dipartiment]] dl'[[Ardeche]] (Fransa), a l'ha andrinta le pì fiamenghe piture paleolìtiche che a sio salvasse, fàite anviron al 31.000 aGC. Le piture dla caverna d'[[Altamira (caverna)|Altamira]], an [[Spagna]] a son stàite faite antra ël 14.000 e ël 12.000 aGC e  a në smon-o ëdcò fin-a dle figure ëd [[bisont]]. La «Ca dij Tòr» ëd [[Lascaux]], an [[Dordogne]] (Fransa), a l'é un-a dle caverné piturà pì avosà che a-i sio, e a fa dàita antra ël 15.000 e ël 10.000 aGC. 

Còsa che a volèisso mai dì ste piture as sa nen. An ste caverne a-i ëstava pa gnun, donca a l'é ëdcò possìbil che a fusso dovrà për dij rituaj stagionaj. Ansema a le figure dle bes-ce a-i son ëdcò dij sign, lòn che a podrìa fé avnì an ment un dovré colegà a dle [[mascarìa|mascarìe]]. Ij simboj a flecia ëd Lascaux dle vire a ven-o anterpretà coma dij [[calendari]] ò pura dj'[[armanach]]. Ma për tant che as disa gnun a l'ha dle preuve për rivé an na chèich version finitiva. L'euvra pì amportanta dl'época mesolìtica a l'é "Ij soldà che a marcio", un ròch piturà ëd Cingle de la Mola, a [[Castellón]] (Spagna), che a fa dàita anviron al 7.000-4.000 aGC. La tècnica dovrà për felo a l'é belfé che a fussa cola dë sofieje ò pura dë spuveje la pitura ansima a la pera. Ël soget a resta pitòst naturalìstich, contut che al sia stilisà. Le figure a son nen tridimensionaj, për tant che dle vire a resto un-a dzora a l'àutra. 

== Rituaj e lòn che as chërdìa ant l'Età dla Pera ==
Da ‘nt jë studi modern e da j'anàlisi viaman pì [[ancreus]]e ëd lòn che as treuva dl'Età dla Pera a së s-ciàira che la gent d'antlora a la fasìa vàire rituaj e a la chërdìa certe ròbe. Al dì d'ancheuj as pensa che l'òmo antlora a l'avèissa giumaj passà la fase ëd mach sërchesse da mangé, dë vestisse e un coèrcc për passé la neuit. A l'avìa dij rituaj precis për la mòrt e për le sepolture, combin che sti rituaj a restèisso diferent antra 'd lor, conforma a che cultura che a së studia. Vàire sit dl'Età dla Pera an mostro la costuma dë [[Bal|balé]], dë balé con djë schierament particolar e dij [[ritual d'inissiassion|rituaj d'inissiassion]]. 

== Lòn che a-i resta dl'Età dla Pera al dì d'ancheuj ==
J'antropòlogh a son basasse ansima a vàire tribù për studié e për capì che rassa ëd na vita che a podèissa mai avèj fait la gent dl'Età dla Pera. Tribù parèj as në treuva an [[Papua (Neuva Guinéa)]],ant j' [[ìsole Andamane e Nicobar]] ([[India]]), an Àfrica e ant l'[[América meridional]].

== L'Età dla Pera ant la cultura popolar ==
Coma [[espression gergal]], "*Età dla Pera*" dle vire a ven dovrà për parlé ëd na siviltà ò pura ëdcò mach ëd na partìa ëd gent che a la viv a la primitiva bele che al dì d'ancheuj. La frase "bombardeje andaré a l'Età dla Pera" a sta për n'atach militar bon a demolì tute j'[[infrastrutura|infrastruture]], ën fasend an manera che la gent dël pòst as treuva obligà a vive da primitiv, se a veul vive. 

La figura dl'[[Òmo dle caverne]] a resta motobin soèns associà a l'Età dla Pera. Pr'esempi, la serie ëd  [[documentari (cine)|documentari]] anglèis *Walking with Cavemen* (An virònda con j'òmo dle caverne, [[2003]]) a mostrava l'evolussion ëd l'òmo ant l'Età dla Pera, bele che peui mach l'ùltima pontà a l'abia smonuje al pùblich dla gent che da bon a la vivìa ant le caverne. 
Për tant che l'idèja che òmo e [[dinosàuro]] a sio vivù ant l'istess temp vàire vire a la sia smonùa da [[fumèt]], [[dissègn animà]] e [[videogieugh]] (pr'esempi ij *Flintstones* e *B.C.*), as trata mach ëd n'invension. J'ùnich che a-j dago un sust serio a son ij [[creassionista]].

D'àutre conte ant sla preistòria a-i në son an vàire lìber, e notaman anteressant a l'é ël [[film]] *La guèra dël feu'' ëd Jean-Jacques Annaud che a conta la stòria ëd na partìa ëd gent che a l'ha përdù sò feu.

## Nòte


## Vardé ëdcò
* Evolussion ëd l'òm 
* Megaliti
* Preistòria pera sagomà
* Mùsica preistòrica
* Guèra ant la preistòria
* Piemont dl'età dla pera

## Arferiment
* 

* 

## Anliure esterne
* The Stone Age
* Stone Age Handaxes
* Stone Age Habitats

Categorìa:Perìod e età an archeologìa
Categorìa:Preistòria
*