Monregalèis

Ël **monregalèis** a l'é un dialèt ëd la Lenga piemontèisa parlà ant la sità dël Mondvì e ant ij sò dintorn. 

L'area monregalèisa as propaga a sud fin-a a la Liguria, andova ch'as peulo trové dle varietà particolar, mese piemontèise e mese lìgure, coma cole ëd Briga, Garess e Orméa. A nòrd ël lìmit a l'é rapresentà dal fium Stura 'd Demont: an efet, për j'abitant dël Mondvì, "parlé d’ëd là dë Stura" a veul dì deuvré, ant un discors, l'àut piemontèis o ël conèis.  

Costa varietà a l'é stàita per tant tèmp ritenuva part dël monfrin o dël langareul. Duberti, al contrari, a riten che ël monregalèis a sia na varietà indipendenta e diversa da le àutre parlà dël Monfrà e dle Langhe.

Ël monregalèis a ven përtant colocà antra ij dialèt piemontèis sud-oriental, ansema al lissandrin, al langareul e al monfrin.

Antra le vàrie caraterìstiche dël dialèt ëd Mondvì e dle soe varietà i l'oma:

* l'usagi dl'aprossimant alveolar /ɹ/, che a peul derivé da la lateral /l/ o da la vibrant /r/;
* la conservassion dla metafonìa da -i, che a ven dovrà për distingue singolar e plural, coma *gȓòss* /ɡɹɔs/ e *gȓeuss* /ɡɹøs/ o *matòt* /maˈtɔt/ e *mateucc* /maˈtøʧ/, andova ch'i l'oma 'dcò la palatalisassion ëd la consonant final ëd la paròla;
*l'evolussion palatal ëd -CT- latin: al contrari dl'àut piemontèis e dël conèis, ant ël monregalèis as dis nen *lait* /lait/, ma *lacc* /laʧʧ/. Cost trat a l'é però perdusse ant la sità dël Mondvì për influss dla parlà ëd Turin e dla parlà ëd Coni.

## Le diverse varietà
Ël monregalèis as divid ant tante varietà pi cite:  
* Monregalèis dla sità;
* Monregalèis dla campagna;
* Àut monregalèis;
* Monregalèis alpìn (o kje).

## Monregalèis dla sità
Ël monregalèis dla sità a smija al turinèis e al conèis, e për cost motiv a presenta tante inovassion ëd la pianura. Costa varietà a l'ha perdù l'evolussion palatal ëd -CT- latin.

## Monregalèis dla campagna
Ël monregalèis dla campagna a l'é formà da varietà tant pì conservative. A l'é parlà ant le frassion dël Mondvì e ant autri comun davzin, coma ad esempi La Ròca dij Bàud, Majan, Moross, Margarita, Pianfèj, Arburent, Vi, Vilaneuva e Rocafòrt.

Ant le varietà dla campagna as conserva ël contrast tra ël numeral maschil *doi* e ël numeral feminil *doe*. Costa distinsion a l'é tipica del turinèis: an efet, ant la gramatica piemontèisa Brero/Bertodatti, as dis che *doi*/*doe* a l'é un numeral che cambia tra maschil e feminil. Tutun, ël numeral feminil *doe* ant na gròssa part ëd la Provincia ëd Coni a ven nen dovrà: cost trat a l'é sparì a Coni e ant le àutre sità dla pianura, coma Ël Borgh, Povragn e Salusse. La distinsion tra *doi* maschil e *doe* feminil as conserva mach ant ij teritòri alpin e langareuj, coma Assèj, Entràive, Frabosa dë Dzora, Alba e ij dintorn dël Mondvì.    

## Àut monregalèis
L'àut monregalèis a l'é parlà ant la Val Casòt (për esempi a Pamparà), ant l'àuta val Mongia (a Viòla e Scagnel), ant l'àuta val Tani (a Bagnasch) e ant la val Bormia (a Monzemo e a Mombarché). 

Coste varietà a l'han tante còse ën comun con le parlà dle Langhe e con le parlà dla Liguria, coma la palatalisassion ëd  PL-, BL- e FL- dël latin: a Viòla, Scagnel o Bagnasch, për esempi, i l'oma *ciu* /ʧy/ (monregalèis dla campagna *pi*) o *scio* /ʃu/ (monregalèis dla campagna *fior* /fjur/).  

## Monregalèis alpìn
Ël monregalèis alpin, 'dcò ciamà kje, a l'é parlà ant le frassion ëd Prea, Barach e Rastel ant ël comun ëd Rocafòrt, a Mireuj ant ël comun ëd Frabosa 'd Sot e ant le frassion ëd Fontan-e, Straluss, Fornié, Lansa e Secà ant ël comun ëd Frabosa dë Dzora. 

Ël nòm ëd costa varietà deriva dal pronòm personal ëd prima përson-a singolar che a ven utilisà, *kje* o *kyé*, mentre ant ël rest dle parlà piemontèise a l'oma *mi*. Cost pronòm as peu 'dco trové  an cert dialèt ossitan dla Val Ges, coma coj ëd Vaudié o Entràive.   

Ël monregalèis alpin a l'é particular, përchè a l'ha d'influense dla lenga lìgura e dla lenga ossitan-a. Për cost motiv, për tanto tèmp ël kje a l'é stàit considerà na parlà provensala, ma ancheuj jë studios a riten-o che a fassa part dël monregalèis. 

Tra le caraterìstiche ëd costa varietà a venta arcordé: 

* la palatalisassion ëd CA- e GA- dël latin, coma ant ël provensal alpin: ant ël kje a l'oma nen *galin-a* e *cavèj*, ma *gialina* e *ciabèj;*
*la scancelassion dla labial /w/ ant ij grup /kw/ e /gw/ latin, coma càpita ant le parlà ossitan-e dle valade aramba e ant tante autre varietà àut piemontèise (coma cole dla Ciusa e Beuves): ant ël kje as dis nen *quaranta* e *quand*, ma *caranta* e *cand*. Na vòta, cost trat a l'èra present 'dcò ant ël turinèis;
*la palatalisassion parsial ëd /kl/ e /gl/ latin, coma ant ël provensal meridional: *chiav*, *onghia* për ël monregalèis dla campagna *ciav* e *ongia;*
*la mancà spirantisassion ëd /p/ e /b/, coma a suced ant la parlà ëd Tenda (che as trova ant la Val Ròja), e ant le parlà dla Liguria: ën kje i l'oma përtant *dubèrt* e *ciabèj* al pòst che *duvèrt* e *cavèj*. 

## Nòte


Categorìa:Lenghìstica piemontèisa