Gipo Farassino

**Giuseppe Farassino** dit **Gipo** (Turin, 11 ëd mars 1934 - Turin, 11 dë dzèmber 2013) a l'é stàit un cantant an lenga piemontèisa e òm politich.

Soens considerà mach un cansonié dialetal, Farassin a l'é stàit un dij cantant pi amportant an lenga piemontèisa, ël pi avosà dla sconda part dël Neuv-sent. A l'ha scrivù dcò 'd bran an lenga italian-a e 'd bran mës-cià piemontèis-italian. Soe canson a conten-o ironìa e melancolìa, con dle mùsiche dvòte gropà a la tradission fransèisa.

Ant sòj agn pi bon a l'ha cantà e presentà ant ëd comedie frissante j'aspet pì miseràbij e pi s-cett dla gent  comun-a, le tribulassion dij travèt turinèis e j'amor sbefiant e bleuv da consumésse ant l'atmosfera franseisin-a dla capital dël Piemont. Soens Gipo a l'ha portà al pùblich dle composission ëd d'amportant poeta piemontèis, tipo Nino Còsta o Angel Brofé e ant soa cariera a l'ha prodovù dcò 'd pròsa teatral an piemontèis, prinsipiand dal 1970 ant la companìa fondà con Màssim Scajon.

## Vita
### Prinsipi 'd cariera
Sòj bran a son la vos ancreusa 'd Turin, an particolar dle bariere, anté Gipo a viv com ant le *banlieu* fransèise. Gipo peui a l'era 'd Bariera ëd Milan, un quarté d'ovrié, fàit su da 'd ca 'd balator, pòver ma rèid ëd dignità; a l'è nà e a l'ha vivù davzin Pòrta Pila, an via Coni 6, com a canta chiel midem:

A l'era fieul dël sassofonista Lissànder Farassin. Vagnà 'l diplòma da rasoné, a amprend a soné la froja e la crin-a, e a taca a esibìsse anti j locaj e le balere 'd Piemont, smonend ëd canson fàite da chiel e d'àutre pijà da la tradission e rangià torna. Ël debut discogràfich, dòp quei disch 45-vir distribuì da la Banda 'd Renzo Gallo, con che ch'a sonava (e andoa prima a deuvra 'l nòm d'art *Tony D'Angelo* e pi tard sò nòm d'anagràfica, Giuseppe), a ocor con un disch 33 vir publicà a la fin dël 1960, travajand con n'àutr cantant folk piemontèis, Riz Samaritano, nòm d'art ëd monsù Lorens Schelin ëd Turin.

*Gioanin ëd Pòrta Pila*, considerà na vòta 'l cantant nùmer trè, an realtà a l'é un *nom de plume* semper ëd Farassin. Ël disch, n'archeujta 'd canson popolar an piemontèis, a l'é titolà Le canson ëd Pòrta Pila e a l'é fàit daj doi artista. A l'é publicà da na meison discogràfica milanèisa, la IPM, tanme ij doi disch apress con l'istess tìtol, dont ël ters a l'é 'l prim disch publicà con ël nòm *Gipo*.

Dòp che a l'ha tramudà për quei ann an Vzin Orient da orchestrant, a l'é tornà da soe bande, e a l'é esibìsse 'n pòch a Milan, al Derby Club, andoa a l'ha presentà 'd monòlogh, ëd canson fàite da chiel e 'd viragi 'd George Brassens: prest a oten un contrat con la Fonit Cetra (che 'd coj agn-là a l'avìa ancor soa sej a Turin, an contrà Bërtòla 34). A son j'agn dij 45-vir che a taco a fé giré sò nòm fòra 'd Piemont: *Sangon Blues*, l'avosà *Serenata ciocation-a*, *Pòrta Pila* e *Matilde Pellissero*, na serie 'd canson cheujte dël 1967 ant l'àlbom *Auguri*.

### Ël sucess

Ël 1968 a l'é n'ann decisiv për Farassin, dagià ch'a pùblica *Avere un amico* ("Avèj n'amis"), un ëd sòj disch pi bon, ch'a cheuj certe soe avosà canson an italia, dont *Non devi piangere Maria* ("Venta ch'it piore nen Marìa", ch'a pijërà part a l'event dla canson *Un disco per l'estate 1970*), *La mia città*, vajanta descrission ëd Turin e sòj abitant:

Andrinta "Avèj n'amis" as treuva dcò "Ël tolé 'd Civass" e "Pòrta Pila", fàit an sla mùsica ëd *La Boheme* ëd Charles Aznavour; ël disch a oten un bon sucess, dzortut ëd crìtica, sorpassà dal serior, "Doi sòld ëd coragi", che a l'é forse sò àlbom pi bin surtì.

Dë sto disch, oltra la canson ch'a dà giusta 'l tìtol a l'àlbom (che dël 1969 a pijërà part a l'event "Un disch për l'Euròpa" ëd Lugan), a venta mëssioné *Non puoi capire* ("T'peule pa capì"), "Remo la barca" (publicà prima su 45-vir, na balada dzora un ch'a l'é suicidàsse, scond lë stil ëd Fabrizio De André) e "Ballata per un eroe", un dij bran antimilitarista pi vajant dla mùsica italian-a, che Farassin a pòrta peui al Cantagiro dël 1970, e ch'a cissërà d'antërogassion al parlament italian për esse 'n *brano disfattista* (un "bran derotista").

Tra 'j doi àlbom dël 1968 a grava 'n 45-vir, *Serenata a Margherita*. An sto perìod a ven amis con De André: a son j'agn quand che Farassin a l'ha d'idèje 'n pòch comuniste (peui a bandonërà st'idèje), ma lòn ch'a-i é pi che tut an comun tra ij doi artista a l'é l'atension anvers ij darié e ij pòver, fin-a che Sangon, ri davzin Turin, a dventa 'l sol "mar ch'as peulo përmëtte"; an disend sòn a ven a taj la canzon "Marìa dij gat", stòria 'd na madama ch'a dà da mangé ai gat, ch'a "stërmà sò bon cheur anti ij pachèt", ch'a pòrta 'l paltò bele d'istà, a parla daspërchila, e pr'ij gat ëd sò quarté a l'é 'mé Pa Natal.

Dël 1970 soa canson *Sensa frontere* a l'é arpossà al Festival ëd San Rem: ël test a l'é fòrt crìtich anvers la guèra dël Vietnam e la guèra dël Biafra, e donch a l'é considërà nen adat al pùblich televisiv ch'a varda la manifestassion. Semper dël 1970 a pija part a la Mostra Antërnassional ëd mùsica pop con la canson *Quando lei arriverà*: publicà an 45-vir (sël retro *Ho ritrovato Dio*). Dòp n'àutr àlbom, "Gipo a sò Turin", dël 1971 a pùblica un disch dobi dal viv, Gipo a sò Piemont, anté ch'as peul sconté dcò soa bontà d'antërten-e, pr'esempi ant la motobin avosà "Predicassion", arpijà da Carl Artuf.

J'agn 1970 a van fòrt con la gravura ëd *Uomini, bestie e ragionieri* ("D'òm, bestie e rasoné", lë scond për la Polydor) dël 1973 (con le canson ëd sucess "Bon de", "Noi", "Mè viage" e na tradussion ëd *Mon ile de France* ëd Georges Moustaki), "La patria cita" (disch ëd poesìe an piemontèis recità da Farassin) e "Guarda che bianca lun-a", andoa a récita 'd poesìe d'Àngel Brofé. An sto perìod-sì a prinsipia dcò sò travaj da ator ëd cine: dël 1972 a récita an *Uccidere in silenzio* ("Massé an silensi", regìa 'd Giuseppe Rolando, film an sl'abòrt con Gino Cervi, Ottavia Piccolo e Sylvia Koscina), dël 1973 an *La bottega del caffè* ("La botega dël café", pijà da la comedia 'd Carlo Goldoni con ël midem nòm, diression d'Edmo Fenoglio, con Tino Buazzelli) e dël 1974 an *Un uomo, una città* (diression ëd Romolo Guerrieri, con Enrico Maria Salerno, Paola Quattrini, Tino Scotti e Luciano Salce).

Dël 1972 soa canson *Quando qualcuno va fuori schema* ("Quand queidun a va fòra dë schema") a dventa la sigla dla trasmission televisiva "Sapere" (*Savèj*). Dël 1974 a argistra 'n disch e në spetàcol për la Rai: "c'è che vole e chi non pole:  grassie li stesso" (italian sgramaticà), ansema soa foman Lia Scutari: belelì a smon j'atmosfere tìpich e dj'antich cansoné.

Dòp n'àutr disch dal viv ("Recital Gipo", argistrà al Teàter Erba 'd Turin), ël 1977 a l'é l'ann ëd *Per la mia gente* ("Për mia gent"): an st'àlbom Gipo a travaja con d'àutri doi autor piemontèis: un a l'é Pàul Cont, dont a son le doe canson che Gipo a canta, *Per ogni cinquantennio*, "për  ciaschëdun-a sinquanten-a" e "Monticon", na canson fàita da Cont apòsta për Gipo andoa 'l piemontèis a l'é descrivù travers sòj cognòm e stranòm tìpich. L'àutr autor piemontèis a l'é 'l frel ëd Pàul Cont, Giòrs Cont, ëdcò chiel cantant, ch'a scriv n'àutra canson për Farassin, "Virginia ant ël bagn", e an dzorpì a compon la mùsica 'd doi test ëd Farassin: *La mia gente* ("Mia gent") e *Girano* ("A viro", ch'a oten un bon sucess dcò grassie a sò test divertent andoa, già ant ël tìtol, a-i é tut un dobi-sens tra le roe dle bissiclëtte e le bale ch'a viro).

Ij disch apress, gravà për d'àutre meison discogràfiche dòp ël bandon dla Fonit Cetra, a vagno pa l'istess sucess dij previos, comin che ant jë spetàcoj dal viv Farassin a abliss semper dij grand pùblich. Dj'agn 1980 as dédica 'd pi a fé l'ator, dcò s'a va dcò fòrt a canté. La desen-a dòp a passa a la polìtica, ma a pùblica dcò 'd CD con d'arfàite 'd veje canson con dij neuv rangiament e 'd neuv bran antëressant tipo *Mamma mia che calura!* e *Se hai le gambe cammina* ("S'it l'has le gambe, marcia!", tute ste doe canson a rintro ant ël disch *Ridatemi Amapola* dël 1998).

### L'angagg polìtich
Dël 1987 a fonda 'n moviment polìtich ciamà "Piemont Autonomista", fàit da 'd politicant surtì da Union Piemontèisa, partì fondà da Robert Grem. Dal 1987 al 1996 a l'é segretari dla Lija 'd Piemont con Mario Borghezio pressident. A lassa l'angagg dël 1996 a Domenico Comino. Sò partì a rintra donch ant la Lija Nòrd 'mé Lija Nòrd-Piemont. Da arpresentant dla Lija Nòrd dël 1994 a l'é candidàsse për ël Senat ant ël colegi Turin 1: suportà dal centrodestra a l'ha otnù 'l 28,2% dij vot e al'é stàit batù da l'arpresentant da la Liansa dij progressista Franco Debenedetti.

A l'é dventà europarlamenta dël Magg 1994 dòp esse stàit candidà a j'elession dël 1989, peui elegiù dël 1994 për le liste dla Lija. A l'é stàit vis-pressident dla delegassion a la comission parlamentar mës-cià UE-Malta; a l'é stàit peui mèmber dla Comission pr'ij traspòrt e 'l torism, dla delegassion për le liasse con la Cechia, la Slovachia e la Slovenia e dla comission për l'agricoltura e 'l dësvlup dle campagne; a l'é peui stàit assessor regional për l'identità piemontèis ant la gionta 'd drita d'Ens Ghigh dal 2004 al 2005.

### Torna cantant

Dël 2001 a fa 'n tor an Sudamérica, andoa a presenta sò spetàcol "a j'amis" gringh. Dl'Otober 2005, për càusa 'd n'assident strajal a meuir soa fija Catlin-a, fotògrafa avosà an sità, an particolart ant ël setor dla mùsica (a l'avìa travajà tra j'àutri dcò con ij Subsonica, Linea 77 e Africa Unite). Farassin a decid, an tùit ij cas, d'artorné sël palch e a presenta *farassino@torino.acapo*, realisà con ël *Folkclub* ëd Turin, con la regìa ëd Franco Lucà.

Dël 2007 a pùblica dcò 'n romanz (an tante part autobiogràfich), *Viaggiatori paganti* ("Viagiator pagant") për j'edission Piemme, stòria d'un fanciòt, Matteo Monti stranomà Teo, che ant la Turin dj'agn 1950 a taca a vive con la mùsica. Dl'Otober 2008 a pija part, për la prima vira an soa cariera, al Premio Tenco. Dël 2010, anvità dal diretor dël Teàter Stàbil ëd Turin, Mario Martone, a fa su lë spetàcol "Stassèira" che a përcor, con la regìa 'd Màssim Scajon, tuta la cariera musical e teatral ëd Gipo.

Dël 2012 a l'é surtì sò lìber *Frammenti di Barriera* ("Fragment ëd Bariera"), na descrission irònica dël quarté e 'd sòj abitant dij temp andàit. A meuir antëcà a Turin a 79 agn. Dòp sò funeral làich al Teàter Carignan e la cremassion a l'é stàit sotrà ant ël cit sementeri an sij brich dël Pin, dacant soa fomna Lia Scutari e soa fija Catlin-a.

## Euvre
Sòj bran pi avosà a son:
*Ël 6 ëd via Coni: un monòlogh autobiogràfich ch'a pòrta për tìtol l'adressa dla ca andoa Gipo a l'é nà e a l'ha vivù ant j'agn dla povertà.
*Sangon Blues: na sbefianta canson bieuva dedicà al ri Sangon, andoa as descrivo 'd përsonagi grotesch e amusà, ocupà a "carié".
*Montagne dël mè Piemont: un cant d'orgheuj identitari
*Cor nen va pian: tocanta serie 'd sene dl'anfansia 'd Gipo ant un Turin ch'a-i é pi, con sò argret për la gioventura sansossì: 

## Discografia
*Le canson ëd Pòrta Pila (1962)
*Le canson ëd Pòrta Pila 2 (1962)
*Le canson ëd Pòrta Pila 3 (1963)
*Auguri (1966)
*Avere un amico (1967)
*Due soldi di coraggio (1969)
*Gipo a sò Turin (1970)
*Gipo a sò Piemont (1971)
*Ij bogianen (1972)
*Uomini, bestie e ragionieri (1973)
*Mè car Artuf (1974)
*La patria cita (1974)
*C'è chi vòle e chi non pòle, grassie listesso (1974)
*Guardia che bianca lun-a (1975)
*Mantello, stivali e coltello (1975)
*Recital Gipo (1976)
*Ij mè amor dij 20 ani (1976)
*Per la mia gente (1977)
*Turin bel cheur (1978)
*N'aptit da sonador (1982)
*Piemontèis (1985)
*Canson d'amor (1988)
*Piemontèis (1996)
*Gipo Farassino (1996)
*Ridatemi Amapola (1998)
*Ritratto d'artista (2000) 

Farassino, Gipo
Farassino, Gipo
Farassino, Gipo
Farassino, Gipo
Farassino, Gipo