open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mário de Sá-Carneiro

Scritor an lenga portughèisa.
**Mário de Sá-Carneiro** a l'era nassù a Lisbon-a ai 19 ëd maj dël 1890 e a l’é mòrt an massand-se a Paris ai 26 d'avril dël 1916.

## Euvre prinsipaj
* *Amizade* (1912)
* *Princípio* (1912)
* *A Confissão de Lúcio* (1913)
* *Dispersão* (1914)
* *Céu em Fogo* (1915)
* *Indícios de Oiro* (1937)

Sacarneiro, Mario de
Positivism

Ël **positivism** a l'é un sistema filosòfich basà an sl'esperiensa e an sle conossense empìriche dij fenòmeno naturaj. Parèj, ël positivism a considera la metafìsica e la teologìa coma dij sistema ëd conossensa impërfeta e inadeguà. 

## Evolussion
La paròla "positivism" a l'é stàita utilisà la prima vira dal filòsof fransèis Auguste Comte, autor dl'euvra ch'a inaugurava costa corent ëd pensé, *Cors ëd filosofìa positiva* (6 volum, 1830-1842). Tutun, chèich concet positivista a armonto ai filòsof David Hume, Claude-Henri de Rouvroy, Conte de Saint-Simon, e Immanuel Kant.

Comte a l'han sërnù la paròla "positivism" për sot-ligné la realtà e la tendensa costrutiva ch'a vnisìa da l'aspet teòrich ëd soa dutrin-a. An general, as antëressava a la riorganissassion dla vita sossial për la bin dl'umanità për mojen dla conossensa sientìfica e, da costa via, al contròl dle fòrse naturaj. Ij doi component prinsipaj dël positivism, la filosofìa e ël goern (o programa 'd condòta individual e sossial), a son ëstàit pì tard unificà.
Comte a l'avìa la concession ëd na religion anté che l'umanità a l'é l'oget ëd cult. Malgré sòn, vàire dissìpoj ëd Comte a acetavo pa cost dësvlup religios ëd sò pensé, dagià ch'a smijava contradì le filosofìa positivista original. Vàire dle dutrin-e ëd Comte a saran pì tard adatà e dësvlupà dai filòsof sossiaj John Stuart Mill e Herbert Spencer, parèj coma dal filosof e fìsich Ernst Mach.

## Positivism lògich
A l'ancamin dël sécol ch'a fa XX, na partìa dij filosof antëressà a l'evolussion dla siensa moderna a arfudava le tradissionaj idèje positivista (ch'a consideravo che la base dla vera conossensa a l'é ant l'esperiensa përsonal) e a sot-lignavo l'importansa dla verificassion sientìfica e dl'usage dla lògica formal. Da le teorìe ëd costi pensador (dont a-i ero Ludwig Wittgenstein, Bertrand Russell e George Edward Moore) a l'é nassù l'ansidit positivism lògich. Ël *Tractatus logico-philosophicus* (1921), euvra 'd Wittgenstein, a arzultava avèj n'anfluensa decisiva për l'arfud ëd le dutrin-e metafìsiche, për soa carensa 'd sens, e për l'acetassion dl'empirism coma n'esigensa lògica. 

Al di d'ancheuj, ij filòsof positivista a l'han pì car denominesse empirista lògich, an ëslontanand-se da l'importansa ch'a dasìo ij prim pensador dël positivism lògich a la verificassion sientìfica. A fortisso che l'istess prinsipi ëd verificassion a l'é inverificàbil ant ël camp filosòfich. Parèj, d'autor motobin arpresentativ coma Rudolf Carnap a l'han proponù ëd dé un sens neuv al tradissional prinsipi ëd verificassion neopositivista. 

Categorìa:Filosofìa 
Categorìa:Sociologìa
Àlgebra ëd Boole

N**'àlgebra ëd Boole** a l'é n'esempi amportant dë strutura algébrica.
A l'é dovrà nen mach an matemàtica, ma ëdcò an vàire aplicassion, për esempi an teorìa dl'anformassion.

## La definission
Na strutura algébrica B=(B, \vee , \wedge ), dotà ëd doe operassion  \vee , \wedge , as dis **àlgebra ëd Boole** s'a sodisfa le propietà sì-dapress:
*J'operassion a son assossiative, visadì:
::(a \vee b ) \vee c=a \vee (b \vee c),
::(a \wedge b ) \wedge c=a \wedge (b \wedge c).
*J'operassion a son comutative, visadì:
::a \vee b=b \vee a,
::a \wedge b=b \wedge a.
*Minca operassion a l'é distributiva rëspet a l'àutra:
::a \vee (b \wedge c)=(a \vee b) \wedge (a \vee c),
::a \wedge (b \vee c)=(a \wedge b) \vee (a \wedge c).
*A-i son an B dj'element 0 e 1 (ciamà *zero* e *un*) taj che:
::a \vee 0=a,
::a \wedge 1=a.
*Për minca a \in B a esist n'element a' \in B, dit *complement* d'a, ch'a sodisfa j'ugualianse:
::a \vee a'=1,
::a \wedge a'=0.

## L'àlgebra doal
Si *B* a l'é n'àlgebra ëd Boole, as peul definisse ansima a *B* n'àutra strutura d'àlgebra ëd Boole B^*=(B, \vee^*, \wedge^*) an butant
:a \vee^*b=a \wedge b,
:a \wedge^*b=a \vee b.
Antlora la fonsion x \mapsto x' a l'é n'isomorfism antra *B* e *B*'.
Costa *B*' a l'é dita *àlgebra doal* ëd *B*.

Algebra ëd Boole
Bruno Maderna

Compositor e diretor d'orchestra.
**Bruno Maderna** a l'era nassù a Chioggia ai 21 d'avril dël 1920 e a l'é mòrt a Darmstadt ai 13 ëd novèmber dël 1973.

Maderna, Bruno
Louis Quatorze

**Louis Quatorze** a l'é na marca d'acessòri ëd mòda, nassùa an Fransa dël 1980 e ch'a l'é peui dësvlupasse an Asia, për la pì part an Coréa dël Sud.

Categorìa:Industria
Luciano Berio

Compositor italian.
**Luciano Berio** a l'era nassù a Onelia ai 24 d'otóber dël 1925 e a l'é mòrt a Roma ai 27 ëd magg dël 2003.

Berio, Luciano
György Ligeti

Compositor.
**György Sándor Ligeti** a l'era nassù a Diciosânmartin, al di d'ancheuj Târnăveni, an Romanìa, ai 28 ëd magg dël 1924 e a l'é mòrt a Vien-a ai 12 ëd giugn dël 2006.

Ligeti, György
Karlheinz Stockhausen

Compositor alman.
**Karlheinz Stockhausen** a l'era nassù a Kerpen-Mödrath ai 22 d'agost dël 1928 e a l'é mòrt a Kürten-Kettenberg ai 5 dë dzèmber dël 2007.

Stockhausen, Karlheinz
Villa Castelli

**Villa Castelli** a l'é un comun dla Pulia ëd 9.038 abitant , an provincia ëd Brìndisi.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Nigro (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Villa Castelli a l'é gemelà con:
*  Kalyvia Thorikou, Grecia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Brìndisi
Georges Labica

Filòsof marxista, anlev ëd Louis Althusser e Henri Lefebvre.
**Georges Labica** a l'era nassù a Tolon ai 27 dë dzèmber dël 1930 e a l'é mòrt ëd n'emoragìa serebral a Le Pecq, ant j'Yvelines, ai 12 ëd fërvé dël 2009.

Dël 1954 a l'é intrà ant ël Partì Comunista Fransèis, dont a surtirà dël 1981.
An Algerìa, durant la guèra d'indipendensa, a l'ha rancontrà soa fomna Nadya; contra la linia ofissial dël PCF a l'é butasse a sosten-e ël FLN e a l'ha partissipà a la lòta anti-colonialista.

Tornà a Paris, a intra a l'Università Paris X-Nanterre, a l'ancamin tanme magìster assistent; ambelelà a vnirà a dirige ël dipartiment ëd filosofìa.

Labica a l'é stàit pressident onorari al CNRS.

## Sò pensé
Labica a l'era un marzista angagià a difende ël leninism contra sò droché stalinista.
A considerava nen la filosofìa parèj d'un mond a part, sentrà su chiel-midem, ma gropà a j'aveniment ëstòrich: a ciamava cost ategiament *la surtìa da la filosofìa*.

Apress ël faliment ëd la snistra unìa a j'elession dël 1978, a l'ha fondà la rèj Për l'union dle lòte, për fé front a le rivalità antra ij quàder comunista e sossialista.

## Euvre prinsipaj
* *Ouvrons la fenêtre, camarades!* (manifest sot-signà ansema a Étienne Balibar, Guy Bois, Jean-Pierre Lefebvre, 1979)
* *Dictionnaire critique du marxisme* (1982, dirigiù ansema a Gérard Bensussan)
* *Karl Marx: les thèse sur Feuerbach* (1987)
* *Robespierre, une politique de la philosophie* (1990)
* *Démocratie et révolution* (2002: a fortiss che ël droché dël sossialism soviétich a l'é na liberassion ch'a fòrsa ij moviment d'emancipassion a susté pì nen l'arvolussion sensa la democrassìa)
* *Théorie de la violence* (2007)

Labica, Georges
Jacques Lagroye

**Jacques Lagroye** a l'é stàit professor ëd siense polìtiche.
A l'era nà ai 13 ëd giugn dël 1936 a Bordò an na famija modesta e catòlica e a l'é mòrt a Versailles ai 1m ëd mars dël 2009.

A l'ha mostrà ant le class preparatòrie a Chartres (ant l'Eure e Lòira) e dël 1969 a l'é tornà a Bordò tanme assistent a l'Anstitù dë studi polìtich, dont a vnirà diretor djë studi.
Assossià ëd siense polìtiche dël 1970, a l'ancamin ëd j'agn 1980 a intra a fé part dël dipartiment ëd siense polìtiche a l'Università Paris I-Panthéon-Sorbon-a, andoa a fa soa cariera: diretor (an sostitussion ëd Maurice Duverger), fondador e prim diretor dël Sènter d'arserche polìtiche dla Sorbon-a, mèmber dël comità 'd letura dl'Arvista fransèisa ëd siense polìtiche.

Lagroye a l'ha contribuì a duverté le siense polìtiche a le siense sossiaj e a l'antropologìa; a l'é anteressasse ai rapòrt ëd le sìngole përson-e con j'anstitussion e a le rèj sossiaj.
Catòlich dë snistra, vers la fin ëd soa vita a l'é butasse a aprofondì le liure antra sossiologìa e teologìa.

## Euvre prinsipaj
* *La verité dans l'Église catholique. Contestations et restauration d'un régime d'autorité* (2006)

Lagroye, Jacques
Luigi Nono

Compositor italian.
**Luigi Nono** a l'era nassù a Venessia ai 29 ëd gené dël 1924 e ambelelà a l'é mòrt j'8 ëd magg dël 1990.

Nono, Luigi
Henri Pousseur

Compositor.
**Henri Pousseur** a l'era nà a Malmedy ai 23 ëd giugn dël 1929 e a l'é mòrt a Brussel ai 6 ëd mars dël 2009.

### La formassion
Dal 1947 al 1953 a l'ha studià ai conservatori ëd Liegi e ëd Brussel.
Dël 1951 a rancontra Pierre Boulez e a dventa un dj'arpresentant pì radicaj dël serialism.
As passion-a dzortut a Anton Webern, dont a còpia a man le partission, che antlora a l'era malfé trové.

### Sò anfluss
Pousseur a l'ha avù na part amportanta ant ël dësvlup ëd la mùsica eletro-acùstica an Euròpa.
An *Rimes*, dël 1958, a mës-cia ël mojen eletrònich e ij son ëstrumentaj.
La riputassion d'Henri Pousseur a dev tant ai sò scrit teòrich e estétich.

### La maladìa e la mòrt
Doi agn prima ëd meuire a l'era stàit operà d'un càncher benign a la pròstata, e a l'avìa patì n'iperacusìa ch'a-j fasìa soporté scasi nen ij son.
Motobin andebolì, a l'é pijà arpijasse da na broncopolmonìa, ch'a l'ha mnalo a la mòrt ai 6 ëd mars dël 2009.

## Euvre prinsipaj
### Mùsica
* *Rimes* (1958)
* *Votre Faust* (1969, concepì ansema a lë scritor Michel Butor)
* *Les éphémérides d'Icare 2* (1970)

### Scrit
* *Musique, sémantique, société* (studi, 1972)

Pousseur, Henri
Brembio

**Brembio** (*Brembi* an dialèt lodisan) a l'é un comun dla Lombardìa ëd 2.668 abitant , ant la provinsa ëd Lòd.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giancarlo Rando (dal 25/05/2014).

## Sità Gemelà
Brembio a l'é gemelà con:
*  Saint-Christo-en-Jarez, Fransa 

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lòd
Anthracobia melaloma

## Un pissacan: Anthracobia melaloma

### Descrission
Fin a 5 mm ëd diàmetr, copa sensa gamba, duverta. Seuli, lusent a temp ùmid, dle vire ondulà, groson-ross. Da fòra dël midem color, con pèil scur a bocc, che a lo fan smijé macià.
Bordura nen regolar ondulà, peilosa.

### Ambient
A chërs da la prima a l'otonn, ant ij pòst brusà, con ël temp ùmid.

### Comestibilità

Sensa anteresse alimentar.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
***Anthracobia melaloma** (Alb. & Schwein.) Arnould 1893

Categorìa:Anthracobia
Blason dla provincia ëd Ferm

## Blason dla provincia ëd Ferm
Figura:Provincia di Fermo-Stemma.svg

## Blason dij comun dla provincia ëd Ferm

Figura:Altidona-Stemma.png|Altidona
Figura:Amandola-Stemma.svg|Amandola
Figura:Belmonte Piceno-Stemma.png|Belmonte Piceno
Figura:Campofilone-Stemma.png|Campofilone
Figura:Falerone-Stemma.png|Falerone
|Ferm
Figura:Fermo-Stemma.svg|Ferm
Figura:Francavilla d'Ete-Stemma.png|Francavilla d'Ete
Figura:Grottazzolina-Stemma.svg|Grottazzolina
Figura:Lapedona-Stemma.png|Lapedona
Figura:Magliano di Tenna-Stemma.svg|Magliano di Tenna
Figura:Massa Fermana-Stemma.png|Massa Fermana
Figura:Monsampietro Morico-Stemma.png|Monsampietro Morico
Figura:Montappone-Stemma.png|Montappone
Figura:Monte Giberto-Stemma.png|Monte Giberto
Figura:Monte Rinaldo-Stemma.png|Monte Rinaldo
Figura:Monte San Pietrangeli-Stemma.png|Monte San Pietrangeli
Figura:Monte Urano-Stemma.png|Monte Urano
Figura:Monte Vidon Combatte-Stemma.png|Monte Vidon Combatte
Figura:Monte Vidon Corrado-Stemma.png|Monte Vidon Corrado
Figura:Montefalcone Appennino-Stemma.png|Montefalcone Appennino
Figura:Montefortino-Stemma.png|Montefortino
Figura:Montegiorgio-Stemma.png|Montegiorgio
Figura:Montegranaro-Stemma.svg|Montegranaro
Figura:Monteleone di Fermo-Stemma.png|Monteleone di Fermo
Figura:Montelparo-Stemma.png|Montelparo
Figura:Monterubbiano-Stemma.png|Monterubbiano
Figura:Montottone-Stemma.png|Montottone
Figura:Moresco-Stemma.png|Moresco
Figura:Ortezzano-Stemma.png|Ortezzano
Figura:Pedaso-Stemma.png|Pedaso
Figura:Petritoli-Stemma.svg|Petritoli
Figura:Ponzano di Fermo-Stemma.png|Ponzano di Fermo
Figura:Porto San Giorgio-Stemma.svg|Porto San Giorgio
Figura:Porto Sant'Elpidio-Stemma.png|Porto Sant'Elpidio
Figura:Rapagnano-Stemma.png|Rapagnano
Figura:Sant'Elpidio a Mare-Stemma.png|Sant'Elpidio a Mare
Figura:Santa Vittoria in Matenano-Stemma.png|Santa Vittoria in Matenano
Figura:Servigliano-Stemma.png|Servigliano
Figura:Smerillo-Stemma.png|Smerillo
Figura:Torre San Patrizio-Stemma.png|Torre San Patrizio
Hermann Conring

**Hermann Conring** a l'era nà a Norden ai 9 ëd novèmber dël 1606 e a l'é mòrt a Helmstedt ai 12 dë dzèmber dël 1681.
A l'é considerà ël fondador ëd la statìstica ansima a 'd base sientìfiche.

Conring, Hermann
Francavilla d'Ete

**Francavilla d'Ete** a l'é un comun dle Marche ëd 982 abitant , an provincia ëd Ferm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Nicolino Carolini (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Ferm
Monte Urano

**Monte Urano** a l'é un comun dle Marche d' 8.444 abitant , an provincia ëd Ferm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Giacinti (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
Monte Urano a l'é gemelà con:
*  Formigine, Italia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Monteurano
Stanisław Wyspiański

**Stanisław Mateusz Ignacy Wyspiański** a l'era nassù a Cracòvia ai 15 ëd gené dël 1869 e ambelelà a l'é mòrt ai 28 ëd novèmber dël 1907.
A l'era në scritor, dramaturgh, poeta, pitor, regista, architet e ebanista.
A l'é stait un ëd j'artista europengh pì drù e armarchèivol ëd soa época.
 
A mës-ciava l'Art Neuva con dë stòrie polonèise. Ant le vëdrià dla cesa ëd Cracòvia, a manifesta n'emotività religiosa motobin bondosa. Sò modernism a fa scasi le giòle. A l'ha scrivù dij drama an sla società polonèisa, dont ël pì conossù a resta *Le Nòsse*, butà an film dël 1970 da Andrzej Wajda. 

## Euvre
**Warszawianka*, 1898
**Wesele*, 1901 (*Le Nòsse*) 
**Noc listopadowa*, 1904 (*Neuit ëd novèmber*) 
**Akropolis*, 1904 (*Acròpoli*) 
**Sedziowie*, 1907, (*Ij giùdes*) 
**Skałka*, 1907

Wyspianski, Stanislaw
Wyspianski, Stanislaw
Wyspianski, Stanislaw
Wyspianski, Stanislaw
Wyspianski, Stanislaw
Wyspianski, Stanislaw
Oscar Botto

Orientalista.
**Oscar Botto** a l'era nà a Turin ai 10 ëd luj dël 1922 e a l'é mòrt-ie ai 24 d'ost dël 2008.

A l'avìa frequentà ël liceo clàssich al Cavour e dël 1940 a l'é anscrivusse a la facoltà 'd Litre e Filosofìa ëd l'Università ëd Turin, anté che a l'é laureasse an sànscrit.
A l'ha ëdcò frequentà la Scòla dj'anlev ufissiaj a Parma.
A l'é stàit professor universitari.

Botto a l'avìa ëdcò colaborà ai Brandé.

Botto, Oscar
Francis Galton

Sir **Francis Galton** a l'era në studios dë statìstica.
A l'era nà a Birmingham ai 16 ëd fërvé dël 1822 e a l'é mòrt a Haslemere ai 17 ëd gené dël 1911.
A l'ha antroduvù vàire concet ëstatìstich amportant, tanme ij quartij e ij desij, e dël 1881 a l'é stàit ël prim a dovré la paròla mesan-a.
A l'ha ëdcò ancaminà lë studi dle corelassion antra caràter ëstatìstich diferent, parèj ëd l'autëssa dij pare e cola dij sò fieuj.

## Euvre prinsipaj
* *Tropical South Africa* (1853)
* *The Art of Travel* (1855)
* *Meteorographica, or Methods of Mapping the Weather* (1863)
* *Hereditary talent and character* (1865)
* *Hereditary Genius* (1869)
* *English Men of Science: their Nature and Nurture* (1874)
* *Psychometric Facts* (1879)
* *Visualised numerals* (1880)
* *Inquiries into Human Faculty and Its Development* (1883)
* *Anthropometric Laboratory* (1884)
* *Notes on permanent colour types in mosaic* (1886)
* *Note on Australian marriage systems* (1888)
* *Natural Inheritance* (1889)
* *The patterns in thumb and finger marks* (1891)
* *Finger Prints* (1892)
* *Decipherment of Blurred Finger Prints* (1893)
* *Finger Print Directories* (1895)
* *Probability, the Foundation of Eugenics* (1907)
* *Memories of My Life* (autobiografìa, 1908)
* *Essays in Eugenics* (1909)

Galton, Francis
Auguste Bravais

**Auguste Bravais** a l'era në studios dë statìstica.
A l'era nassù a Annonay ai 23 d'aost dël 1811 e a l'é mòrt a Le Chesnay ai 30 ëd mars dël 1863.

A l'é ocupasse ëd fasson aprofondìa ëd corelassion d'event.

Bravais, Auguste
Corrado Gini

Statìstich e sossiòlogh.

**Corrado Gini** a l'era nassù a Motta di Livenza ai 23 ëd magg dël 1884 e a l'é mòrt a Roma ai 13 ëd mars dël 1965.
A chiel as dev la fondassion, dël 1926, ëd l'Anstitù Sentral dë Statìstica, ch'a l'é peui dventà ISTAT, dont a l'é stàit ël prim pressident fin-a al 1932.

Gini a l'ha fondà e dirigiù për 45 agn l'arvista Metron; a l'ha fondà la facoltà ëd siense statìstiche, demogràfiche e atuariaj ëd l'Università ëd Roma.
A l'é stàit ëdcò pressident ëd l'Anstitù antërnassional ëd sossiologìa.
A l'ha dàit ëd contribussion amportante a la siensa statìstica.

## Euvre prinsipaj
* *Il sesso dal punto di vista statistica: le leggi della produzione dei sessi* (1908)
* *Sulla misura della concentrazione e della variabilità dei caratteri* (1914)
* *Quelques considérations au sujet de la construction des nombres indices des prix et des questions analogues* (1924)
* *Corso di Statistica* (1954-55)
* *Memorie di metodologia statistica. Vol. 1: Variabilità e Concentrazione* (1955)
* *Memorie di metodologia statistica. Vol. 2: Transvariazione* (1960)

Gini, Corrado
Istograma

N**'istograma** a l'é l'arpresentassion ëd na distribussion ëstatìstica ansima a 'n pian cartesian ortogonal, an manera che minca dàit, o class ëd dàit, a sia arpresentà da 'n retàngol d'autëssa ugual a la frequensa assolùa.

Ël nòm d*'istograma* a l'é formà dal prefiss *isto*, ch'a ven dal grech e ch'a veul dì *trama*, e dal sufiss *grama*, ch'as deuvra soens con arferiment a arpresentassion ëscrite o gràfiche.
Donca l'istograma a l'é n'arpresentassion gràfica për mojen ëd bare.

Categorìa:Statìstica
Buggerru

**Buggerru** (*Bujèrru* an sard) a l'é un comun dla Sardëgna ëd 1.113 abitant , an provincia ëd Carbònia-Iglesias.

## Stòria
Ël comun a l'è stàit costituì dël 1960, dëstacand-se dal comun ëd Fluminimaggiore.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Silvano Farris (dal 30/05/2006).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Carbònia-Iglesias
Ugo La Malfa

Òm polìtich italian.
**Ugo La Malfa** a l'era nà a Palerm ai 16 ëd magg dël 1903 e a l'é mòrt a Roma ai 26 ëd mars dël 1979.
A l'é stàit segretari dël Partì Republican Italian dal 1965 al 1975.

Lamalfa, Ugo
Scritor

Në **scritor** a l'é na përson-a ch'a l'ha scrivù n'euvra literaria. Ëdcò l'autor d'un lìber nen ëd fantasìa a peul esse considerà në scritor. As dis *ëscritor*, an sens largh, chi ch'a scriv o a l'é autor ëd chèica euvra scrivùa o stampà; an sens ës-ciass, la paròla a designa un professionista dl'art literaria.

Se as consìdera la paròla an sò sust ës-ciass, nen tuti coj ch'a deuvro la paròla scrita a son djë scritor; dagià che con sòn as veul andiché cheidun che a esèrcita na profession. An essend la literatura l'art che a deuvra coma utiss la paròla, lë scritor a l'é un ch'a travaja con cost utiss, fin-a a portelo a 'n livel professional e artìstich. 

Conforma al géner e al tipo dle composission literarie che a dësvlupa, në scritor an sens ës-ciass a pijà ëdcò d'àutre denominassion pì specìfiche: poeta (col ch'a scriv ëd poesìe), romanzié (l'autor ëd romanz), conteur (scritor ëd conte), e via fort. 

Categorìa:Scritura
Trigonometrìa

La **trigonometrìa** a l'é lë studi dle fonsion sircolar dij nùmer reaj.

## Stòria
La trigonometrìa a l'é nassùa cand, pr'ëstudié ij fenòmeno astronòmich e arzòlve ij problema dla navigassion, a-i é staje damanca ëd calcolé tuti j'element d'un triàngol, an partend da na mzura direta ëd cheidun ëd lor ch'a përmëtèissa d'andividué ëd fasson indireta j'àutri.
An efet, da na mira etimològica, trigonometrìa a veul dì *mzurassion dij triàngoj*.

Già ij babilonèis a j'ero stàit ëmnà da osservassion astronòmiche a antroduve la mzura ëd n'àngol an gré, ma mach ant ël mond grech la trigonometrìa a l'ha avù un grand dësvlup tanme capìtol d'antrodussion a l'astronomìa.
Ëd travaj amportant ansima a s'argoment a dovìo già essie ant j'euvre, al di d'ancheuj spërdùe, d'Aristarch ëd Samo (III sécol aGC) e d'Ipòcrat ëd Nicea (II sécol aGC).
Ël lìber pì antich ch'a sia rivane an sl'argoment, an na tradussion àraba, a l'é la *Sférica* ëd Menelao ëd Lissandria (I sécol dGC), andoa a son arportà ëdcò ëd notissie an sël travaj d'Ipòcrat.

Dl'830, al-Khuwarizmi a l'ha costruì le prime tàule dël sen.

Categorìa:Trigonometrìa
Blason dla provincia ëd Carbònia-Iglesias

## Blason dla provincia ëd Carbònia-Iglesias

Figura:Provincia di Carbonia-Iglesias-Stemma.png


## Blason dij comun dla provincia ëd Carbònia-Iglesias

Figura:Buggerru-Stemma.png|Buggerru
Figura:Calasetta-Stemma.png|Calasetta
Figura:Carbonia-Stemma.svg|Carbònia
Figura:Carloforte-Stemma.png|Carloforte
Figura:Domusnovas-Stemma.png|Domusnovas
Figura:Fluminimaggiore-Stemma.svg|Fluminimaggiore
Figura:Giba-Stemma.png|Giba
Figura:Gonnesa-Stemma.png|Gonnesa
Figura:Iglesias-Stemma.svg|Iglesias
Figura:Masainas-Stemma.png|Masainas
Figura:Musei-Stemma.png|Musei
Figura:Narcao-Stemma.png|Narcao
Figura:Nuxis-Stemma.png|Nuxis
Figura:Perdaxius-Stemma.png|Perdaxius
Figura:Piscinas-Stemma.png|Piscinas
Figura:Portoscuso-Stemma.png|Portoscuso
Figura:San Giovanni Suergiu-Stemma.png|San Giovanni Suergiu
Figura:Sant'Anna Arresi-Stemma.png|Sant'Anna Arresi
Figura:Sant'Antioco-Stemma.png|Sant'Antioco
Figura:Santadi-Stemma.png|Santadi
Figura:Tratalias-Stemma.png|Tratalias
Figura:Villamassargia-Stemma.png|Villamassargia
Figura:Villaperuccio-Stemma.png|Villaperuccio


Categorìa:Sardëgna
Carboniaiglesias
Dimostrassion për assurd

La **dimostrassion për assurd** a l'é na técnica ëd dimostrassion.
A l'é dovrà për prové na proposission ëd fasson indireta, an dimostrand che soa negassion a men-a a na contradission.

Categorìa:Lògica matemàtica
Angelo Binaschi

**Angelo Binaschi** (1889-1973) a l'é stàit un fótbaleur ëd la Prò Vërsèj.

Difensor ëd la Prò Vërsèj a l'ha vagnà con ij bianch sìnch ëscudèt (1909, 1911, 1912, 1913, 1921).

Ant soa cariera 'd fotbaleur a l'ha 'dcò giugà neuv vire con la selession italian-a: prima partìa al 6 ëd gené dël 1911 (Italìa-Ungherìa 0 a 1). A l'ha 'dcò fàit ij gieugh olìmpich dël 1912 a Stocòlma.

Binaschi, Angelo
Categorìa:Fotbaleur dla Prò Vërsèj (fótbal)
Giovanni Borgato

**Giovanni Borgato** (Vërsèj, 1897 - 1975) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis.

A l'ha giugà për la Fiorentin-a e 'l Bològna. Ant la stagion 1924/25 a l'ha vagnà lë scudèt con la maja rossa e bleuva bolognèisa.

Borgato, Giovanni
Loris Borgioli

**Loris Borgioli** (Ël Dòm, 6 dë stèmber dël 1913) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis.

Portié con na lestëssa fòra-via, chërsù ant l'Émpoli anté che a l'ha giugà soa prima partìa an prima division. Dòp sinch ani a l'é mudasse al Livorn andoa a l'ha giugà për doe stagion an Serie A (1933-35). A l'é peui passà al Siena an Serie B (1935-36) e a l'Atalanta andoa a l'é restà sinch ani (tre ani an "B" e doi an "A") con doe promossion.

Dël 1941 a l'é catà dal Pàdoa an Serie B e a l'é restà fin-a a l'anterussion dij campionà për la sgonda guèra mondial. Dël 1946 a l'ha furnì soa cariera andoa a l'avìa ancaminala, valadì ant l'Émpoli.

Borgioli, Loris
Torre San Patrizio

**Torre San Patrizio** a l'é un comun dle Marche ëd 2.145 abitant , an provincia ëd Ferm.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giuseppe Barbabella (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Ferm
Piemont Football Club

Ël **Piemont Football Club** a l'era na società 'd fótbal ëd Turin, disparìa dël 1915. A l'ha partecipà sìnch vire al campionà 'd Prima Categorìa (valadì la prima division d'antlora) dal 1910-11 al 1914-15 ma sensa vagné 'l tìtol. Ij color dla maja dël Piemont Football Club a j'ero 'l bleu e'l ross.

## Cronistòria

*1910-11: 7 ant ël giron lìgur-lombard-piemontèis 
*1911-12: 10 ant ël giron lìgur-lombard-piemontèis 
*1912-13: 4rt ant ël giron piemontèis
*1913-14: 8 ant ël giron lìgur-piemontèis
*1914-15: 5nt ant ël giron B alta Italia.

Categorìa:Fótbal a Turin‎
Football Club Turinèis

Ël **Football Club Turinèis** a l'é stàit na squadra 'd fótbal fondà a Turin dël 1894. A l'é stàit un-a dle sossietà pì fòrte ant ij prim ani 'd vita dël fótbal piemontèis e italian e a l'ha partecipà al prim campionà italian; për cola ocasion ij giugador dël Football Club Turinèis a j'ero butasse na maja a righe groson-nèire, sernùa dal marchèis Fré 'd Vintmija.

Dël 1900 a l'é gionzusse a n'àutra sossietà motobin amportanta ëd la capital piemontèisa, valadì l'Antërnassional Turin fondà dël 1891; al 3 dë dzèmber dël 1906 a son peui giontasse a costa società ëd giugador ëd la Juventus, guidà da Alfredo Dick, e tuti ansema a l'han fondà 'l Turin Football Club.

Për vàire agn a l'ha giugà ant ël Football Club Turinèis Vittorio Pozzo, peui antreneur ëd la Selession italian-a.

Milan e Juventus a l'han giugà soe prime partìe ofissiaj contra'l Football Club Turinèis.

## Stòria

Campionà ëd fótbal italian 1898: Eliminatòrie 
Campionà ëd fótbal italian 1899: Eliminatòrie 
Campionà ëd fótbal italian 1900: 2nd pòst 
Campionà ëd fótbal italian 1901: a l'ha pa partecipà  
Campionà ëd fótbal italian 1902: 3rs pòst 
Campionà ëd fótbal italian 1903: Eliminatòrie 
Campionà ëd fótbal italian 1904: Eliminatòrie 
Prima Categorìa 1905: Eliminatòrie 

## Na formassion dël 1900

* George Beaton
* Soedvitch
* Edoardo Bosio
* Nasi
* Edward Dobbie
* Giuseppe Lubatti
* Albert Weber
* Uberto Cagnassi
* Marcello Colongo
* Guido Beltrami
* Ernest Verdan

Categorìa:Fótbal a Turin
Johan Cruyff

**Hendrik Johannes Cruijff** famos an tut ël mond con ël nòm ëd **Johan Cruyff** (Àmsterdam, 25 avril dël 1947) a l'é stàit un giugador, ant ël ròl d'atacant, e antreneur olandèis con na cariera gropà dzoratut a doe squadre: da na banda l'Ajax (società 'd soa sità) e da l'àutra ël FC Barslon-a (anté che a l'é stàit giugador e antreneur).

Al di d'ancheuj a l'é stimà coma un dij quatr mej giugador ëd tuti ij temp (ansema a Diego Armando Maradona, Alfredo Di Stefano e Pelé) e 'l mèj giugador europengh ëd la stòria.

## Cariera
### Da giugador
Coma giugador a l'ha passà squasi tuta soa cariera ant l'Ajax, sossietà anté che a l'é chërsù, e mach dal 1973-74 a l'é passà al FC Barslon-a. Ëdcò ant la Selession nassional olandèisa a l'ha fàit soa part an marcand 33 grije an 48 partìe ma dòp la final ëd la Copa dël Mond përdùa da l'Olanda con l'Almagna a l'ha decidù 'd chité për sempre soa selession.

A l'é stàit ël prim fotbaleur a vagné për tre vire 'l balon d'òr (1971, 1973 e 1974), premi che minca ann l'arvista fransèisa France Football a dà al mèj giugador europengh.

Chità 'l Barça dël 1978 a l'é ancora butasse le maje dle squadre Los Angeles Aztecs, Washington Diplomats, Levante, e a l'ha peui furnì soa cariera al Feyenoord, ëd Rotterdam.

Sò moment sportiv pì bel e amportant a l'é stàit a l'Ajax andoa a l'ha vagnà tre vire 'd fila la Copa dij Campion Europengh.

Dël 2003 a l'é stàit premià con ël Golden Player olandèis coma mèj giugador *groson* ëd j'ùltim 50 ani.

### Da anlenator
Coma antreneur j'arzultà pì bèj a son ruvà ant l'FC Barslon-a (ch'a l'ha anlenà dal 1988 al 1996) che a l'ha faje vagné quatr vire 'd fila 'l campionà spagneul e la prima Copa dij Campion ant la stòria dla società catalan-a dël 1992.

Sò *fótbal total* as fonda an sl'atach e an sël fé passé la bala.

### Àutri arconossiment
Dël 2006 a l'ha arseivù la Cros ëd San Giòrs dal Goern ëd la Generalitat de Catalunya.

Cruyff, Johan
Edoardo Bosio

**Edoardo Bosio** (Turin, 1864) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis, fondator e giugador dël Football & Cricket Club Turin, squadra che a l'ha peui portà a la nàssita ëd l'Antërnassional Turin.

## Biografìa

Diplomasse coma rasoné, a l'é stàit angagià da la Thomas & Adams ëd Nottingham, società che a l'ha faje conòsse j'ambient anglèis dël fótbal. Ruvà torna a Turin ansema ai sòcio dla session turinèisa dla Thomas & Adams, a l'ha fondà 'l Football & Cricket Turin (1888), società sportiva che a fasìa rowing d'istà e fótbal an invern. La divisa a l'era na camisa con ëd righe rosse e nèire con ël còl bianch, un bonèt sla testa e braje longhe.

N'ani dòp (1889), ant la patinòire dël Parch dël Valentin, ël prinsi Luis Medeo 'd Savòja, duca dj'Abruss, ël baron Cesan-a, ël marchèis Fonso Fré 'd Vintimija e d'àutri aristocràt a l'han fondà la Nòbij Turin. L'ideja 'd Bosio a l'é tòst unisse a cola 'd costi nòbij e parèj dël 1891 a l'é nassù l'Antërnassional Football Club (ëdcò dita Antërnassional Turin).

Bosio, Edoardo
Bosio, Edoardo
Davide Bottone

**Davide Bottone** (Biela, 11 avril 1986) a l'é un fotbaleur piemontèis, sénter-campista dël Vicensa italian.

## Cariera

Chërsù ant la squadra dij giovo dël Turin, ant l'istà dël 2006 a l'é vendù a la Bielèisa an Serie C2 andoa a gieuga 20 partìe. Dël gené 2007 a passa al Varèis, squadra anté che as vagna 'l pòst da titolar an ruvand a giughé 13 partìe. 

Dël giugn dël 2007 a va torna al Turin e ai 7 d'otóber dël 2007 a gieuga soa prima partìa an Serie A con la Sampdoria 'd Génoa. Sempre an cola stagion a marca soa prima grija an Serie A ant la dërota granata contra 'l Livorn. A la fin ëd l'ann a l'ha fàit neuv presense e na grija.

Ant l'istà dël 2008 a l'é amprestà al Vicensa.

Bottone, Davide
Giovanni Brezzi

**Giovanni Brezzi** (Casal Monfrà, 12 mars 1901) a l'é stàit un fotbaleur e n'antreneur piemontèis.

A l'ha giugà an Serie B con ël Lecce e an Serie A con ël Legnan an giugand soa prima partìa ai 30 ëd novèmber dël 1930 (Milan - Legnan 2 a 0).

A l'ha antrenà 'l Lecce ant le stagion 1946-47 e 1950-51.

Brezzi, Giovanni
Categorìa:Casal Monfrà
Carlo Buscaglia

**Carlo Buscaglia** (Balòch, 9 fërvé 1909) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis che a l'ha giugà coma sénter-campista ant ël Napoli e ant la Juventus.

## Cariera

Dòp des ani passà a Nàpoli (1928-38), con 259 presense a 40 grije, a l'é stàit vendù a la Juventus andoa a l'ha giugà dal 1938 al 1940 an vagnand squasi në scudèt. A l'ha peui furnì soa cariera al Savon-a (1940-42).

A fa part ëd la stòria dël Napoli përchè për soe presense a l'é 'l giugador nùmer 8 ant la stòria dj'azur.

Buscaglia, Carlo
Pietro Buscaglia

**Pietro Buscaglia** (Turin, 9 fërvé 1911 - Vigevano, 12 luj 1997) a l'é stàit un fotbaleur piemontèis, con ël ròl ëd sénter-campista.

Buscaglia, Pietro
Hermann Grassmann

Matemàtich.
**Hermann Günther Grassmann** a l'era nassù a Szczecin ai 15 d'avril dël 1809 e ambelelà a l'é mòrt ai 26 dë stèmber dël 1877.

## Euvre prinsipaj
**Die lineale Ausdehnungslehre* (1844).

Grassmann, Hermann
Grassmann, Hermann
Pont ëd Cardè

## Stòria
Ël **pont ëd Cardè** a l'é ël prìm pont an ciman armà edificà sël Pò për coleghé Cardè a Vilafranca e Barge. Prima dël 1912, a-i era ël portoné che trasportàva la gent da na barbacan-a a l'àutra. La sirimònia për la pòsa dla pera fondamental a l'é tenusse ël 19 d'avril 1912. A-i ero ël sìndich Gaspare Bollati, ël parco Virginio Marchese e ël polìtich Camillo Peano. Ij travaj a son durà pòch (dal 5 ëd fërvé al 7 dë dzèmber). Ël proget a l'era coordinà da j*'Ingegné Giay ëd Turin* e a l'é costà 152.667 lire dl'época. Dòp avèj vist passé la guèra, ël 9 ëd fërvé 2004, mentre ch'a j'ero an camin ëd fé dij travaj ëd manutension al pilastr central, ël pont a l'é sprofondà ant ël Pò ëd 40 centim. Ora la strutura a l'é sarà ma, an essend un monument stòrich, ël pont a deuv esse rangià e ant ël 2010 a dovrìa torna esse an fonsion. Antërtant, për traversé ël fium, a-i é un pont Bailey bele se ij càmion a peulo nen passé.

## Fòto

Figura:Ponte 1914.jpg|Ël neuv pont an ciman e ël vej passagi an bòsch.
Figura:Ponte di Cardè (Marzo 2009).JPG|La situassion al dì d'ancheuj.
Figura:Lavori sul Ponte.JPG|Travaj sla corsìa, ansima ël pilastr. 
Figura:Alluvione Cardè 2 Aprile 2009.JPG|Ij doi pont durant l'inondassion dël Pò.


Categorìa:Pont d'Italia
Categorìa:Pò
Categorìa:Architetura dël Piemont
Alexander Calder

Artista.
**Alexander Calder** a l'era nassù a Filadelfia dël 1898.

A l'era laureasse an angegnerìa e a l'avìa fàit vàire travajòt, dont ël giornalista.

A l'é mòrt dël 1976.

Calder, Alexander
Nicolao Gioachino Brovardi

**Nicolao Gioachino Brovardi** a l'era un médich.
A l'era nà an Ast dël 1716 e a l'é mòrt ai 6 d'avril dël 1796.

A l'é arcordà për avèj scrivù un dissionari dla lenga piemontèisa, an na grafìa anventà da chiel, an des volum.

Brovardi, Nicolao Gioachino
Antërnassional Turin

L**'Antërnassional Turin** o **International Football Club Turin** a l'é stàita na squadra 'd fótbal fondasse dël 1891. 

## Fondassion

La squadra a l'é fondasse mersì a l'union ëd giugador e dirigent dël Football & Cricket Club Torino d'Edoardo Bosio e dij Nòbij Turin, società nàite dël 1887. 

Tra ij fondator a-i era 'dcò Herbert Kilpin, pionié dël fótbal an Piemont e 'dcò fondator a Milan dël Milan Cricket & Football Club.

La prima maja dovrà da la neuva società a l'era cola granata, color "copià" da la divisa dël Sheffield FC, da gia che costa squadra anglèisa a l'era la pì veja al mond për fondassion (1857). Cost color a l'era peui stàit bandonà për na maja a righe giàune e nèire ma a smija che pròpi an partend dai primi color ëd l'Antërnassional ël Turin FC a l'abìa peui sernù coma color sossial ël granata.

## La prima partìa da amis

La prima partìa da amis dël fótbal piemontèis a l'é stàita cola giugà dai giàun-nèir ëd l'Antërnassional Turin e 'l Genoa Cricket & Football Club, ai 6 ëd gené dël 1898, al camp "Ponte Carrega" 'd Génoa. La partìa a l'ha vagnala l'Antërnassional mersì a la grija marcà da Savage dnans 208 spetador.

Donca Antërnassional Turin e Génoa a j'ero le squadre pì veje dël campionà italian e a son ëstàit cole che a son giugasse 'l prim tìtol nassional andoa ij turinèis a l'han përdù la final pròpi contra 'l Génoa. La midema final a-i é stàita 'dcò n'ani dòp e l'Antërnassional a l'ha torna përdù.

## La fosion con ël FC Turinèis

La vita sportiva ëd l'Antërnassional a l'é già terminà dël 1900 quand a l'é fasse la fosion con ël F.C. Turinèis da andoa a l'é peui nàit dël 1906 ël Turin FC.
Comsëssia ëdcò andrinta al neuv Football Club Turinèis l'Antërnassional a l'é torna ruvà a la final dël campionà dël 1900. 

## Cita stòria

***Campionà ëd fótbal italian 1898**: Finalista (2a) 
8 ëd maj 1898, Turin, Semifinal: Antërnassional - FC Turinèis 1-0 (Cole)

8 ëd maj 1898, Turin, Final: Antërnassional - Genoa 3-4 (3 Cole)

***Campionà ëd fótbal italian 1899**: Finalista (2a) 
9 d'avril 1899, Turin, Semifinal: Antërnassional - Ginnastica Torino 2-0

19 d'avril 1899, Génoa, Final: Genoa - Antërnassional 3-1 (Weber)

Categorìa:Fótbal a Turin
Siclòida

La **siclòida** a l'é la curva generà da 'n pont ëd na sirconferensa ch'a rola sensa fërté ansima a na reta fissa.

## Stòria e propietà
Un dij prim arferiment a la siclòida a compariss ant un lìber ëd Charles Bouvelles publicà dël 1501, ma a l'é ant ël sécol ch'a fa XVII che na gran quantità ëd matemàtich vajant (dont Galilei, Pascal, Torricelli, Descartes, Fermat, Wren, Wallis, Huygens, Leibniz, Newton) as son butasse a studié soe propietà.
Ansema ai tanti arzultà ëd cost perìod, a-i son ëstaje ëdcò vàire discussion ansima a chi a l'avìa dëscoatà còsa për prim, acusassion d'avèj copià e dëspressiassion dël travaj ëd j'àutri.
Për sòn la siclòida a l'é stàita ciamà *ël pom dla discòrdia* e l*'Élena dla matemàtica*.

Antra le propietà dëscoatà ant ël sécol ch'a fa XVII a-i son:
#La longheur ëd l'arch comprèis antra doe cùspide a l'é 4 vire cola dël diàmeter dël sercc generator.
#L'àrea comprèisa antra la base e l'arch limità da doe cùspide a l'é 3 vire l'àrea dël sercc generator.

Categorìa:Geometrìa
Sarasin

La paròla **sarasin** a ven dal latin *saracenus*, che a soa vira a ven dal grech *sarakenos*.
A restava na denominassion genérica ch'as dasìa ant l'Età ëd mes cristian-a a j'àrabo.
A smija che a l'adoss a fussa ël nòm ëd na popolassion ch'a stasìa an sle rive dël gòlf d'Aqaba.

Ij cristian a-j ciamavo ëdcò ij *mòro*, përchè a vnisìo an particolar da l'Àfrica setentrional (ël Màgreb); vàire topònim dl'Età ëd mes a atesto soa presensa: për esempi Monts des Maures (anté ch'as son anstalasse dl'883) an Provensa, Puymore ant ël Delfinà, Fontainemore an Val d'Osta, Morian-a an Savòja.

Categorìa:Età ëd mes
Bernardo Chiara

Scritor an lenga italian-a.
**Bernardo Chiara** a l'era nà dël 1863 e a l'é mòrt dël 1942.

D'Annunzio e Pirandello a lo consideravo un dij fondador dël romanz modern.

## Euvre prinsipaj
* *Regina delle Alpi*: romanz andoa as trata ël fenòmeno dël prim urbanésim. A conta d'un pòver montagnin, Michele Francone, ch'a cala giù da j'Alp pr'ëscapé da la fam e andé a travajé an sità.

Chiara, Bernardo
Chiara, Bernardo
Filibert Emanuel ëd Savòja

**Filibert Emanuel ëd Savòja** a l'era ël ters fieul ëd Carl Emanuel I.
A l'era nà ai 17 d'avril 1588.

Cand ch'a l'avìa mach 9 agn, ël re dë Spagna Filip III a l'ha otnuje dal Grand Magìster dl'órdin ëd Malta l'ufissi ëd Grand Prior ëd Castilia e León.
Al 1m ëd gené dël 1615 a l'ha otnù ël tìtol ëd grand amiraj e general dël mar.

Creà dal neuv re dë Spagna ëdcò vice-re ëd Sicilia, vers la fin dël 1621 Filibert Emanuel a l'é fërmasse për chèich temp a Messin-a.
Ambelelà a l'ha fàit rangé ël pòrt e tiré su vàire monument, dont la cesa ëd Nòstra Sgnora ëd Pedigrotta e l'edifissi dla Palassà.
Peui a l'é tramudasse a Palerm.

Ai prim ëd giugn dël 1624 a Palerm a l'é s-ciopà la pest e ël prinsi a l'é piasse la frev.
A l'é mòrt ai 3 d'ost 1624.
A l'é stàit sotrà ant la catedral ëd Palerm.

Categorìa:Ca ëd Savòja
Arma dij Carabinié

L' **Arma dij Carabinié** a l'é stàita creà a Turin da Re Vitòrio Emanuel I ai 13 ëd luj dël 1814.
Ispirà da l'organisassion dla Gendarmerìa 'd Napoleon, da 'nlora a l'ha compagnà la stòria del Regn ëd Sardëgna prima, fin-a al 1860, e peui cola dl'Italia unìa, fin-a ancheuj.

Ancheuj l'Arma dij Carabinié a l'é un-a dle quatr fòrse armà italian-e, a dipend dal Ministé dla Difèisa, e a l'é na fòrsa militar an servissi permanent ëd pùblica sicurëssa.
Për la natura 'd fòrsa armà e 'd fòrsa 'd polissìa a l'a dij còmpit militar, an Italia e a lë strangé, ëd polissìa militar, ëd polissìa giudissiaria e 'd pùblica sicurëssa.
Tuti an Italia a conòsso ij Carabinié, che a son 110 mila, përchè an ògni pais a-i é na cita Stassion con 4 o 5 Carabinié e sò Comandant, ch'a l'é un Marëssal, e a l'é un-a dj'autorità dël pais.
Sempre Carabinié a son ij Corassé, ch'a fan la vardia al Pressident dla Repùblica, ij N.A.S., ch'a travajo për protege la salute dij sitadin, i R.O.S. ch'a fan j'indàgin contra la mafia, e tante d'àutre branche speciaj.

Soa divisa a l'é nèira, con doe bande rosse an sle braje, e 'l capel a pòrta na fiama ch'a l'é 'n pòch ël sìmbol dij Carabinié.

Categorìa:Esèrcit
'L Bicerin

**'L Bicerin** a l'é stàit un dij pì vej giornaj an lenga piemontèisa.
A l'é surtì mach për pòch temp, dai 22 dë dzèmber 1883 ai 3 ëd maj 1884.

Dël 1892 Camillo Sacerdote a l'ha nonsià un neuv giornal con ël midem tìtol, ma ëd cost-sì a l'é mach surtije ël nùmer ëd preuva.

00885
Negassion

La **negassion** a l'é n'operassion lògica, ëd sòlit denotà con ël sìmbol  \neg .
Ël sust ëd costa operassion a l'é che si aplicoma la negassion a na proposission p vera i otnoma na proposission  \neg p  fàussa, antramentre che s'i l'aplicoma a na proposission p fàussa i otnoma na proposission  \neg p  vera.
Donca la negassion ëd na tautologìa a l'é na contradission e la negassion ëd na contradission a l'é na tautologìa.

Da na mira ansemìstica, l'operassion ëd negassion a corëspond a cola ëd complementassion (rispet a n'univers fissà).

Categorìa:Lògica matemàtica
Congionsion

La **congionsion** a l'é n'operassion lògica, ëd sòlit denotà con ël sìmbol  \wedge .

Ël sust ëd costa operassion a l'é che la congionsion p \wedge q ëd na cobia ëd proposission p,q a l'é vera si e mach si p,q a son tute doe vere, dësnò a l'é fàussa.
Donca la tàula ëd vrità dla congionsion a resta l'istessa che la tàula dla multiplicassion mòdol 2.
An dzorpì, la congionsion as podrìa definisse an fonsion ëd negassion e disgionsion, visadì an considerand p \wedge q tanme n'abreviassion ëd  \neg ( \neg p \vee \neg q).

Da na mira ansemìstica, la congionsion a corëspond a l'operassion d'antërsession.

Categorìa:Lògica matemàtica
Quintino Sella

**Quintino Sella**  a l'era nassù a Mòss ai 7 ëd luj dël 1827 e a l'é mòrt a Biela ai 14 ëd mars dël 1884.
A a l'é stàit òmo 'd siensa, conomìa, politìca e dë stat piemontèis.

## La vita
Pijà la làurea a vint ani an angignerìa idràulica e intrà ant ël Regal Còrp ëd le minere a l'é specialisasse a Paris an creand parèj ij fondament ëd soa cariera academica.
 
Ruvà torna a Turin, Sella a l'ha mostrà geometrìa ant l'Institut Técnich (peui dventa scòla për j'angigné).
Tra 'l 1854 e 'l 1861 a l'ha studià dzoratut la cristalografìa teòrica e morfològica an ruvand peui a la sistematisassion ëd la rapresentassion ëd j'oget mersì a l'assonometrìa.

N'àutra euvra fondamental ëd Sella a l'é stàita l'anvension ëd la sernitriss eletromagnética për dësgionté ij mineraj d'aram da la magnetite.

Chità la cariera academica dël 1860 a l'é tòst dventà protagonista ëd la vita polìtica dël neuv stat italian coma ministr ëd le finanse e coma un ëd coj che a l'han vorsù ocupè Roma dël 1870.

A l'é stàit ministr ëd le finanse ant ij govern Rattazzi, La Marmora e Lanza.
Coma ministr ëd le finanse a l'ha lotà për buté an pari le finanse dlë stat che fin-a a col moment-lì a j'ero sempre stàite mal ciapà: an cost sens a l'ha argionzù sò but mersì a vàire taje neuve e an privatisand vàire istitussion che fin-a a col moment a j'ero pùbliche.

Passionà da l'alpinism, a l'ha fondà, con d'àutri eut sòcio, ël Club Alpin Italian (C.A.I.) ai 23 d'otóber dël 1863 për spantié l'amor e la passion për la montagna. A l'é stàit cap ëd la prima spedission piemontèisa che a l'ha argionzù la sima dël Viso (3.841 méter vagnà ansema ai frèj Saint Robert ëd Vërzeul).

Ël Club Alpin a l'ha dedicaje vàire arfugi alpin: l'"Arfugi Quintino Sella" sël Viso, l'"Arfugi Quintino Sella" sël Mont Bianch e l'"Arfugi Quintino Sella" al Felik ant l'argropament ëd j'Alp Penin-e.

Sella, Quintino
Gustavo Adolfo Bécquer

Poeta an lenga spagneula.
**Gustavo Adolfo Domínguez Bastida**, pi conossù come **Gustavo Adolfo Bécquer**, a l'era nassù a Sivija ai 17 ëd fërvé dël 1836 e a l'é mòrt a Madrid ai 22 dë dzèmber dël 1870.

## Euvre prinsipaj
* *Rimas* 
* *Leyendas* 
* *Los Borbones en pelota*   

Becquer, Gustavo Adolfo
Becquer, Gustavo Adolfo
Massimo Scaglione

**Massimo Scaglione** a l'é un regista teatral e dla television.
A l'é laureasse an Létere a l'Università ëd Turin.

Scaglione, Massimo
Luigi Lavazza

**Luigi Lavazza** a l'era nassù a Ambrusengh ai 24 d'avril dël 1859 e a l'é mòrt-ie ai 16 d'aost dël 1949. 

A l'é stàit ël fondator ëd l'asienda che ancora al di d'ancheuj a l'ha sò nòm, la Lavazza, nàita aj 24 ëd mars dël 1894 an partend da na veja fondicarìa ant ël cheur ëd Turin.
Për la neuva asienda j'afé a son andàit bin squasi sùbit mersì al fàit che ant la Lavazza a mës-ciavo vàire tipo 'd café sense vende nomach na qualità coma a fasìo le àutre torefassion. 

Già dël 1927 la Lavazza a l'é dventà na società për assion con un capital d' 1.500.000 lire.

Luigi Lavazza a l'ha avù sinch fieuj, Mario, Beppe, Maria, Ginetta e Pericle, che a l'han seguità l'atività dël pare fin dal 1936, quand Luigi Lavazza a l'é artirasse al pais anté che a l'era nassù.

Lavazza, Giuseppe
Jonathan Swift

Scritor an lenga anglèisa.
**Jonathan Swift** a l'era nassù a Dublin ai 30 ëd novèmber dël 1667 e a l'é mòrt-ie ai 19 d'otóber dël 1745.

## Euvre prinsipaj
* *Gulliver's Travels* (1726)
* *A modest proposal* (1729)

Swift, Jonathan
Swift, Jonathan
Àbaco

J**'àbaco** a j'ero ëd taulëtte dovrà për fé dij cont, e a son un dij prim utiss ëd cont dont i l'oma notissia.
Ël nòm a ven dal grech ἅβαξ che a soa vira a l'é belfé ch'a ven-a da l'ebréo *abaq*, ch'a veul dì *póer*, an arferiment a l'àbaco a póer.

A j'ero spartì an colòne, e o bin a së spalmavo ëd sostanse tanme dla sira o dla sabia për podèj gravé ij nùmer con na ponta aùssa, opura as pogiavo dle cite pere (ij *calculi*).
Dle vire, ant ij mërcà, j'àbaco a j'ero gravà për tèra, vnisend a fé part dël paviment.

## Fonsionament
L'àbaco a l'é n'utiss ëd cont mecànich, gropà a l'afirmesse dla numerassion posissional indian-a-àraba.
N'àbaco normal a l'é fàit da na serie ëd guide paralele (ch'a peulo esse dij fij, dle rainure o d'àutr), mincadun-a ch'a marca n'órdin ëd grandëssa: unità, desen-e, senten-e e via fòrt, o ëdcò d'órdin ëd grandëssa frassionari.
Arlongh coste guide a së spòsto 'd cite pere o d'àutri marca-pòst.

### Vàire tipo d'àbaco
N'àbaco a peul esse realisà an manere diferente e con vàire complessità dë strutura; a mincadun-a a corëspond na convension për l'arpresentassion dij nùmer.

#### La taulëtta për fé ij cont
La taulëtta për fé ij cont, dovrà ant l'età ëd mes an tuta l'Euròpa ossidental, ant un-a ëd soe dariere version a l'era fàita da na tàula ëd bòsch andoa a j'ero tirà dle linie paralele.
Dij geton e d'àutri oget a podìo donca esse piassà an sle linie e ant jë spassi antra na linia e l'àutra, conforma a la convension che un geton an sna linia a apresenta 1 e an në spassi antra doe linie a arpresenta 5: donca, ansima a minca linia a peulo sté al pì quatr geton e antra doe linie nen pì che un geton.
Con cost àbaco a peulo arpresentesse ij nùmer decimaj e, an avzinand vàire taulëtte, a peulo fesse j'operassion dl'aritmética.
Costa strutura d'àbaco a arciama cola dl'antich *soroban*.

#### L'àbaco a scompartiment
L'àbaco a scompartiment a peul esse realisà an dissegnand ansima a 'n cartlon un retàngol ëspartì an vàire part uguaj che, da drita a snistra, a arpresento ël pòst ocupà ant ij nùmer da j'unità dij vàire órdin, conforma a la base dovrà.
Për arpresenté un nùmer an costa base, as butà na quantità 'd geton ugual al nùmer ant la zòna pì a drita.
As argropo peui ij geton an partìe formà da tanti geton quant a l'é la base e as rampiassa minca partìa con un geton ant la zòna sùbit pì a snistra; as arpet ël procediment da drita a snistra fin ch'a l'é possìbil.
As oten përparèj n'arpresentassion dël nùmer ant la base dovrà: minca gifra a l'é dàita dal nùmer ëd geton ch'a resto ant la zòna corëspondenta.
Con cost utiss as peulo arpresentesse ij nùmer e fé ij cont an qualsëssìa base.

#### L'àbaco cinèis
L'àbaco cinèis a l'é formà da tërdes colòne ëd balòte, partagià da na bara trasversal.
Minca colòna a l'ha sinch balòte sota la bara e doe dëdzora; cole ëdzora a valo sinch ëd cole da sota.

#### D'àutri tipo d'àbaco
* Ël minicalcolator Papy.

## Na curiosità
L'àbaco a damé, dovrà ant j'Ìsole britàniche, a l'ha dàit ël nòm ëd *canslé dël damé* al ministr dle finanse dël Regn Unì.

## A pòrto sò nòm
* Scòla d'àbaco.

Abaco
Abaco
Carlo Dossi

Scritor italian.
El cont **Carlo Alberto Pisani Dossi ** a l'era nassù a Zenevredo ai 27 ëd mars dël 1849 e a l'é mort a Cardina, frassion ëd Còm, ai 19 ëd novèmber dël 1910.

## Euvre prinsipaj
* *L'altrjeri* (1868)
* *Vita di Alberto Pisani* (1870)
* *Ona famiglia de cialapponi* (1873, con Gigi Pirelli)
* *La colonia felice* (1878)
* *Gocce d'inchiostro* (1880)
* *Ritratti umani, dal calamajo di un medico* (1874)
* *Ritratti umani - Campionario* (1885)
* *Desinenza in A* (1878-1884)
* *Amori* (1887)
* *Fricassea critica di arte, storia e letteratura* (1906)

Dossi, Carlo
Dossi, Carlo
Lìber ëd Mormon

Ël **Lìber ëd Mormon** a l'é un dij lìber rivelà dël Mormonism. Mormon a l'era un profeta e stòrich che a l'ha compendià la stòria ëd soa gent su dle tàule d'òr. Ël lìber a l'é stàit publicà la prìma vòta da Joseph Smith a Palmyra ël 26 ëd mars dël 1830.

Categorìa:Lìber religios