Lìber vorèj

Ël **lìber vorèj** a l'é ël concet filosòfich e teològich ch'a dis che minca përson-a a l'é lìbera ëd serne còs fé. Sòn as contrapon a le concession *determinìstiche* ch'a diso che la realtà a l'é an chèiche manere predeterminà (destin), e antlora le përson-e a podrìo pa serne përchè tute soe assion a sarìo predeterminà prima ëd soa nàssita (*predestinassion* o *vorèj serv*).

Ël **lìber arbitri** a l'é la capacità ëd le përson-e ëd serne e 'd pijé 'd decision an manera autònoma, sensa esse determinà da fator estern o da causa necessaria. A l'é un dij problema sentraj dla filosofìa, dzortut an relassion a la moral, a la responsabilità, e a la natura dl'esse uman.

Ël concet ëd lìber vorèj a l'ha dle conseguense an camp religios, étich e sientìfich.

An camp religios ël lìber vorèj a veul dì che la divinità, combin ch'a sia tut-potenta, a sern ëd nen dovré sò podèj për condissioné le sernie dle përson-e.

Ant l'ética sto concet a l'é a la bas dla responsabilità ëd na përson-a për soe assion.

An camp sientìfich l'idèja ëd lìber vorèj a veul dì n'indipendensa dël pensé antendù com atività dla ment e dla ment midema da la pura causalità sientìfica.

## Tichëtte prinsipaj
Ël lìber arbitri a peul esse definì coma:
* La capacità ëd podèj agì diversament ant ëd situassion idèntiche
* L'autonomìa 'd serne an tra vàire possibilità
* La possibilità d'esse l'orìgin primaria dij sò pròpi at
* La condission për la responsabilità moral

## Sòrt ëd lìber arbitri
A-i son vàire concet ëd lìber arbitri:
* **Lìber arbitri libertarian**: A fortiss che le decision uman-e a son lìbere an manera assolùa e nen determinà
* **Compatibilism**: A fortiss che ël lìber arbitri a l'é compatìbil con ël determinism (la libertà a consist an assensa 'd coression esterna)
* **Incompatibilism**: A fortiss che ël lìber arbitri a l'é incompatìbil con ël determinism
* **Lìber arbitri teològich**: A trata dla relassion antra libertà uman-a e predestinassion divin-a

## Argument për ël lìber arbitri
Ij sostenitor dël lìber arbitri a pòrto coste rason:
* L**esperiensa cossienta**: Im sento lìber ëd serne
* La **responsabilità moral**: As peul atribuì responsabilità mach s'a-i é libertà
* La **dignità uman-a**: La libertà a l'é essensial për la dignità dla përson-a
* La **possibilità dël mal**: Ël mal moral a l'é mach spiegàbil con la libertà

## Argument contra 'l lìber arbitri
Ij sostenitor dël determinism a pòrto coste rason:
* Ël **determinism fìsich**: Tut lòn ch'a càpita ant l'univers a l'é determinà da lej fìsiche
* Ël **determinism causal**: Tute le decision a l'han dle càuse ch'a-j determin-o
* Ël **determinism sientìfich**: La siensa neurològica a mostra che le decision a son process cerebraj determinà
* Ël **determinism sossial**: Nòstre decision a son determinà da la coltura e la società

## Posission stòriche
### Età clàssica
* **Aristòtil**: A fortiss che l'òm a l'é responsàbil ëd soe assion quand a peul agì diversament
* **Epicur**: A anseriss ël "clinamen" (dëviament) an tra j'àtom për giustifiché la libertà

### Cristianésim

* **Sant Agostin**: A difend la libertà uman-a contra ij manichèo, ma a l'é compatìbil con la grassia divin-a
* **Tomà d'Aquin**: A diferensia an tra libertà 'd vorèj (liberum arbitrium) e libertà 'd serne

### Età moderna
* **René Descartes**: A fortiss che la volontà a l'é infinìa e lìbera
* **Baruch Spinoza**: A fortiss un determinism complet: "La përson-a a chërd d'esse lìbera mach përchè a l'é cossienta 'd soe volontà ma ignora le càuse ch'a lo detèrmino"
* **Immanuel Kant**: A diferensia an tra "mach-sì" (fenòmen) determinà e "për-sì" (némen) lìber

### Età contemporania
* **Jean-Paul Sartre**: A fortiss che "l'òm a l'é condanà a esse lìber" e a deuv creé soa essensa
* **Daniel Dennett**: A sosten ël compatibilism, na libertà compatìbil con ël determinism

## Problem filosòfich
Ij problema prinsipaj an sël lìber arbitri a son:
* **Ël problema dël determinism**: Se tut a l'é determinà, com a peul ess-ie la libertà?
* **Ël problema dla responsabilità**: Coma podoma atribuì responsabilità sensa lìber arbitri?
* **Ël problema dël mal**: Coma concilié la bontà 'd Dé con la libertà uman-a ch'a pòrta al mal?
* **Ël problema neurològich**: Jë studi an neurossiense a mostro che le decision a son determinà prima che is në rendo cont

## Conseguense pràtiche
Ël problema dël lìber arbitri a l'ha 'd conseguense an:
* **Sistema giurìdich**: La teorìa dla colpa a presupon la libertà
* **Ética**: La responsabilità moral a presupon ël lìber arbitri
* **Religion**: La dotrin-a dël pecà e dla salvëssa a presupon la libertà
* **Psicologìa**: La terapìa e l'educassion a presupon-o na possibilità 'd cambiament

## Vos corelà
* Determinism
* Responsabilità
* Volontà
* Compatibilism
* Incompatibilism
* Moral
* Filosofìa dla ment

## Arferiment


Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Ética