open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Infart

L**infart** (o **infart al cheur**) a l'é na condission médica d'emergensa andova che ël fluss ëd sangh a un tòch dël cheur as bloca, causand mòrt dël tessù cardìach. Sòn a peul capité për via ëd n'aterosclèrosi (arstrission dle arterie coronarie) o ëd na trombòsi (coàgol ëd sangh). L'infart a l'é un-a dle prinsipaj càuse ëd mòrt ant ël mond.

## Stòria
La conossensa dj'infart a l'é ancaminà a dësvlupesse ant ël sécol XX, con jë studi dzora a l'aterosclèrosi e ij coàgoj. Ant j'agn 1980, l'antrodussion ëd fibrinolìtich (medicament ch'a dësbloca ij coàgoj) e d'angioplassìa (dilatazion dle arterie) a l'ha ridovù la mortalità. An Piemont, j'ospidal com le Molinëtte ëd Turin a son líder ant ël tratament d'emergensa.

## Càuse e Fator d'arzigh
* Aterosclèrosi: Plache ëd colesterol ch'a strenzo le arterie coronarie.
* Ipertension: Pression àuta ch'a danegia ij vass sanguign.
* Fumé: A riduv ël livel d'ossìgen ant ël sangh.
* Diabete: Glicemìa àuta ch'a favoriss l'infiamassion.
* Ereditarietà: Stòria famijar ëd maladìe cardìache.

## Sìntom
* Dolor al pèit: Intens, ch'a peul estend-se a brass, schin-a, o mandrila.
* Fià curt: Dificoltà a respiré.
* Sudor frèid: Sensassion ëd vërtigin o nàusea.
* Assensa dël pols: Debolet o iregolar.

Nòta: An cheidun (sovens dòne o dij vej), ij sìntom a peulo esse meno ciàir (es. dolor ëd stòmi).

## Diagnòsi e Tratament
Diagnòsi:
* Eletrocardiograma (ECG): A mostra anormalità ant l'atività cardìaca.
* Test dël sangh: Rileva j'enzim cardìach (es. troponin-a).
* Angiografìa coronaria: A visualisa le arterie blocà.

Tratament d'emergensa:
* Aspirin-a: A riduv la formassion ëd coàgoj.
* Ossìgen: Për mejoré l'ossigenassion.
* Angioplassìa: A deurv l'arteria con në stent.

Terapìa a longh termo:
* Beta-blocant: A riduv ël travaj dël cheur.
* Statin-e: A contròla ël colesterol.
* Riabilitassion cardìaca: Esercissi guidà për arcuperé la fòrsa.

## Prevension
* Dieta mediterania: Pòch grass saturà, tante fruta e verdura.
* Esercissi regolar: Almanch 30 minut al di.
* Pianté lì 'd fumé: Riduv ël risch ëd 50% apress 1 ann.
* Controlé pression e colesterol: Visite regolar dal médich.

An Piemont, ël program "Cheur san" dël 2023 a eufr test gratuit për j'adult con fator d'arzigh.

## Curiosità
Ël prim infart documentà ant la stòria médica a l'é stàit descrivù dël 1768 dal dotor William Heberden.

L'atris piemontèisa Giovanna Ralli a l'ha survivù a n'infart ant j'agn 1990, deventand testimonial për la prevension.

Ant ël dialèt piemontèis, as dis "**A l'ha ciapà un còlp ëd cheur**" për descrive n'atach cardìach.

## Arferiment
* *Organissassion Mondial ëd la Sanità (OMS), Maladìe Cardìache (2023).*
* *Region Piemont, Pian për la Prevension Cardìaca (2022).*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Malaria

La **malaria** (o **paludism**) a l'é na maladìa infetiva causà da parassit dël géner Plasmodium, trasmëttù da le mòsche Anòfele. A colpiss dzortut le zòne tropicaj e subtropicaj, ma ant ël passà a l'é stàita present ëdcò an Euròpa, comprèis ël Piemont. A l'é un-a dle càuse prinsipaj ëd mòrt ant ij pais an via dë svilup.

## Stòria
La malaria a l'é conossùa da l'antichità, con descrission ant ij papir egissi e ant la medzin-a greca. An Piemont, a l'era present fin al sécol XIX, dzortut ant le zòne ùmide com ël Vërslèis e la pianura dël Po. Dël 1897, ël médich britànich Ronald Ross a l'ha dimostrà che le mòsche Anòfele a son ël vetor ëd la maladìa, vagnand ël Nobel dël 1902.

## Càusa e Trasmission
La malaria a l'é causà da quatr specie ëd Plasmodium:
* P. falciparum (ël pì pericolos).
* P. vivax.
* P. ovale.
* P. malariae.

La mòsca Anòfele a pica na përson-a infetà e peui a trasmëtt ël parassit a na përson-a sana. La maladìa as peul pa trasmëtte diretament da përson-a a përson-a.

## Sìntom
* Frev àuta (40°C o pì) con tërmolon.
* Sudor frèid e mal ëd testa.
* Vomit e diarera.
* Anemìa (për via dla distrussion dij globoj ross).

Nòta: La malaria da P. falciparum a peul porté a complicassion mortaj (es. dan cerebral) s'a l'é nen tratà an pressa.

## Diagnòsi e Tratament
Diagnòsi:
* Test dël sangh (visualisassion ëd sangh sota microscòpi).
* Test ràpid ch'a rileva j'antìgen dël parassit.

Tratament:
* Antimalàrich com clorochin-a (men efetiv për colpa dle resistenze).
* Combinassion basà su artemisin-a për ij cas grev.
* Tratament preventiv për ij viagiator (es. doxiciclina).

## Prevension
* Zanzariere impregnà d'insetissida.
* Sprussassion d'insetissida ant le ca.
* Eliminassion ëd j'eve stagnante (andova che le mòsche a chërso).
* Vestì con manie longhe ant le zòne a arzigh.

An Piemont, la malaria a l'é dësparìa dòp le bonifiche djë stagn ant j'agn 1930, ma ij viagiator a devo sté atent ai viagi an pais tropicaj.

## Malaria ant ël mond
Dël 2022, l'Organissassion Mondial ëd la Sanità (OMS) a stimava 247 milion ëd cas e 619.000 mòrt, dzortut ant l'Àfrica subsarian-a. Le masnà sota ij 5 agn a son ij pì vulneràbij.

## Curiosità
Ël nòm "malaria" a ven da l'italian *mal'aria* ("aria cativa"), përchè as chërdìa che la maladìa a rivèissa da j'evaporassion ëd le palude.

Camillo Benso ëd Cavour, un dij fondator dël Regn d'Italia, a l'é mòrt për malaria dël 1861.

An Piemont, ant ël Médi Ev, as dovravo tisan-e ëd genepì o fum d'arsénich com rimedi popolar (pa efetiv).

## Arferiment
* *OMS, Rapòrt global sla Malaria (2023).*
* *Minister ëd la Salute Italian, Guida për ij viagiator.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Malnutrission

La **malnutrission** a l'é na condission ch'a riva quand che l'alimentassion a l'é pa adeguà a garantì al còrp le sostanse necessarie për la salute. A peul manifestesse tant com denutrission (mancansa ëd calorìe e nutriment) che com sornutrission (ecess ëd calorìe sensa equilibri nutrissional). A l'é un problema global, colpend tant ij pais pòver che coj rich.

## Stòria
La malnutrission a l'é sempe stàita present ant l'umanità, associà a carestìe, guère, o maladìe. An Euròpa, durant le doi guère mondiaj, milion ëd përson-e a son ëstàite denutrìe. An Piemont, le carestìe dël sécol XIX (es. 1816-1817, "l'ann sensa istà") a l'han causà fam e mortalità àuta. Dël sécol XX, l'Organissassion dle Nassion Unìe (ONU) a l'ha butà la malnutrission ant j'Agenda dij Drit Uman.

## Sòrt ëd Malnutrission
Denutrission:
* Aùssa: Pèrdita rapida ëd pèis (es. ant ij cas ëd guèra).
* Crònica: Deficiense ëd longa durà, ch'a men-a a rachitism o retard mental.

Sornutrission:
* Obesità: Ecess ëd grass ant ël còrp.
* Deficiense ëd vitamìn/mineraj: Anche s'a-i é n'ecess ëd calorìe (es. mancansa ëd fer ant le diete pa varià).

## Càuse
* Povertà: Acess limità a mangé nutritiv.
* Guère e migrassion: Distrussion dij sistema alimentar.
* Maladìe: Dissenterìa, parassit, o AIDS ch'a riduvo l'assimilassion dij nutriment.
* Educassion limità: Conossensa scarsa ëd l'importansa ëd na dieta equilibrà.

An Piemont, la denutrission a l'é raira, ma a-i son cas ëd povertà energética (fam ëstërmà) ant le famije vulneràbij.

## Efet
Fìsich:
* Stunting (arproviment dij cit).
* Sistema imunitari dësvantagià.
* Ancreus dle maladìe cardiovascolar (ant ij cas d'obesità).

Sossiaj:
* Minor possibilità d'educassion për ij cit denutrì.
* Còst elevà për ël sistema sanitari.

## Tratament e Prevension
Tratament:
* Aliment terapèutich: Biscòt ad ossidà proteiche për ij cit.
* Integrador: Vitamin-a A, fer, o iodi.
* Assistensa psicològica: Për coj ch'a l'han problema d'antorn alimentar.

Prevension:
* Agricoltura sostenìbil: Coltivé aliment nutritiv (es. quinoa, lentije).
* Educassion alimentar: Campagne për mangé fruta, verdura, e proteine maire.
* Polìtiche sossiaj: Sussidi për le famije pòvre o distribussion ëd bon për mangià.

An Piemont, ël program "Mangé san për Tuti" dël 2022 a sosten le famije an dificoltà con distribussion ëd panié alimentari.

## Malnutrission ant ël mond
Second l'Organissassion për l'Alimentassion e l'Agricoltura (FAO), dël 2023:
* 828 milion ëd përson-e a patisso la fam.
* 149 milion ëd cit a son afetà da stunting.
* 39% dj'adult a son dzorpèis o obèis.

## Curiosità
Ant ël Piemont dël Medi Ev, ij mëssé a distribuìo mija ëd carità a jë bzognos, combinassion ëd pan e feuje ëd verdura.

La Bataja dël Seuli (1630), ant ël Canavèis, a l'ha causà na carestìa ch'a l'ha portà a n'ondà ëd malnutrission.

An Olanda, durant la Sconda Guèra Mondial, ij cit nassù ant ël perìod ëd fam a l'han mostrà pi àut risch ëd maladìe cardìache da grand.

## Arferiment
* *FAO, Rapòrt sla Sicurëssa Alimentar Global (2023).*
* *Region Piemont, Polìtiche contra la Povertà (2022).*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pandemìa

La **pandemìa** a l'é na epidemìa ch'a së spantìa an tut ël mond, colpend na gròssa part ëd la popolassion. A l'é causà da agent patògen neuv (es. virus, bater) për ij quaj la gent a l'ha pa d'imunità, o da variant pì agressiv ëd germ già conossù. L'esempi pì recent a l'é stàita la pandemìa ëd COVID-19 (2019-2023).

## Stòria
Le pandemìe a l'han marcà la stòria uman-a:
* Pest Nèira (1347-1351): Trasmëttùa da le pùles dij rat, a l'ha massà 1/3 ëd la popolassion europea. An Piemont, Turin a l'ha përdù 60% dj'abitant.
* Gripa Spagneula (1918-1920): 50 milion ëd mòrt, con cas grev ant le trincee dla Prima guèra mondial.
* COVID-19 (2019-2023): Causà dal coronavirus SARS-CoV-2, a l'ha portà a 7 milion ëd mòrt. An Piemont, la prima ondata dël mars 2020 a l'ha saturà j'ospidal com le Molinette.

## Càuse
* Zoonòsi: Trasmission ëd germ da animaj a l'òm (es. COVID-19 da le ratavlòire, Ebola da le sumie).
* Globalisassion: Viagi internassionaj ch'a dësbloco ël contagi an pòchi di.
* Mancansa ëd vacin o terapìe efetive ant ij prim moment.
* Resistensa a j'antibiòtich (për le pandemìe bateriche).

## Efet
* Sistema sanitari saturà: Mancansa ëd let d'ospidal e ventilador.
* Crisi econòmica: Saradura d'atività, disocupassion.
* Cambiament sossiaj: Distansiament, mascarine, travaj da ca.
* Conflit polìtich: Proteste contra le restression (es. No Vax).

## Gestion
Contròl dël contagi:
* Lockdown: Saradura dle sità (es. Turin ant ël 2020).
* Trassament dij contat: Aplicassion com ël Immuni.
* Quaranten-a: Isolament për 10-14 di.

Vacinassion:
* Dësvlup ëd vacin a RNA (es. Pfizer, Moderna).
* Campagne ëd massa (an Piemont, 85% dij magioren vacinà dël 2022).

Collaborassion antërnassional:
* L'Organisassion Mondial ëd la Sanità (OMS) a coordina jë sfòrs.
* Distribussion ëd vacin ai pais pòver (es. program COVAX).

## Prevension
* Sorvejansa virològica: Controlé j'animaj e j'àree a arzigh.
* Stock ëd material sanitari: Mascarine, guant, terapìa intensiva.
* Arserca: Studi an sle varianti dij virus.

An Piemont, ël Program Pandémich Regional a prevëdd ëd duverté senté d'urgensa ant ij ospidaj pì grand.

## Curiosità
Ël termo "quaranten-a" a ven daj 40 di d'isolament ch'a dovravo ij vido ëd Venessia ant ël 1300.

Mentre dla pest dël 1630, ij piemontèis a butavo sachet d'aj al còl për protegg-se (chërdense pa efetive).

## Arferiment
* *OMS, Rapòrt sla Pandemìa ëd COVID-19 (2023).*
* *Region Piemont, Gestion dl'Emergensa Sanitaria (2020-2023).*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Penissilin-a

La **penissilin-a** a l'é un grup d'antibiòtich beta-lactàmich dovrà për traté vàire infession causà da bateri. A l'é stàita la prima categorìa d'antibiòtich a esse dovrà con sucess an medzin-a e a l'ha salvà milion ëd vite dal sécol ch'a fa XX.

## Stòria

La penissilin-a a l'é stàita dëscoatà dël 1928 dal siensià sirilèis Alexander Fleming. Chiel a l'ha notà che na coltura ëd Staphylococcus a l'era stàita inibìa da na mofa (ël fonz Penicillium notatum). Fleming a l'ha publicà sò arzultà ma la penissilin-a a l'é stàita dësvlupà për da bon ant j'agn 1940 da Howard Florey e Ernst Chain, ch'a l'han butà a pont la produssion an massa. Ant ël 1945, ij tre siensià a l'han vagnà ël Premi Nobel për la Medzin-a.

## Com a agiss

La penissilin-a a anterferiss con la sìntesi dël mur ëd célula dij bateri Gram-positiv. A blòca l'antligà dij peptidoglican, rendend ël mur célular fràgil e causand la mòrt dël bateri (efet batericida). A l'é men efetiv contra ij bateri Gram-negativ për via ëd soa membrana estèrna protetiva.

## Usagi médich

Ij tip ëd penissilin-a a comprendo:

* **Penissilin-a G** (ev injession)
* **Penissilin-a V** (oral)
* **Ampissilin-a** e **Amoxicilin-a** (spèctr pi largh)

A son dovrà për traté infession com polmonite, maladìe ëd la pel, sifilis, e meningìte.

## Resistensa ai β-lactàmich

Vàire bateri (es. Staphylococcus aureus) a produvo ël enzima **beta-lactamase**, ch'a dësblòca la penissilin-a. Për combate sossì, a son stàit dësvlupà dj'antibiòtich combinà con inibidor ëd beta-lactamase, com l**'amoxicilin-a/àcid clavulànich**.

## Produssion

Originalment, la penissilin-a as otnìa dal fonz Penicillium chrysogenum. Al di d'ancheuj, la pì part a l'é prodovùa sinteticament o con fermentassion an bioreator.

## Riferiment

*(EN) Gould, K. (2016). "Antibiotics: From Fleming to the Future". *Journal of Antibiotics*.*

Categorìa:Biologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Polmonite

La **polmonìte** a l'é n'anfession ch'a càusa l'infiamassion dij sachet d'aria (alvéoj) ant un o tuti e doi ij polmon. A peul esse causà da bateri, virus, fonz o d'àutri micro-organism. A l'é un-a dle maladìe respiratòrie pì comune e grave, dzortut ant le përson-e déboj, ij vej e ij cit.

## Cause

Le cause prinsipaj ëd polmonite a comprendo:
* **Bateri**: Streptococcus pneumoniae (ël pì frequent), Haemophilus influenzae, Legionella pneumophila.
* **Virus**: Influensa, SARS-CoV-2 (COVID-19), virus respiratòri sincissial.
* **Fonz**: Ràir, ma possìbij ant le përson-e imunodeprimùe (es. Pneumocystis jirovecii).
* **Àutri**: Aspirassion ëd sustanse tòssiche o saliva.

## Sìntom

Ij sìmptom prinsipaj a son:
* Toss con o sensa catar.
* Frev, tërmolon e sudor.
* Dificoltà respiratòria o fià curt.
* Dolor al pèt, dzortut cand as respira.
* Confusion (ant j'ansian).
* Pèrdita d'apetit e stanchëssa.

## Diagòstica

Ël diagòstich as basa su:
* **Esam fìsich**: Sente ij polmon con ël stetoscòpi për trové son anòrmaj.
* **Radiografìa dël pèt**: Për visualisé le zone infiamà.
* **Esam dël sangh e dël catar**: Për identifiché l'agent patògen.
* **TAC** (Tomografìa Assial Computerisà): Për cas complicà.

## Tratament

Ël tratament a dipend da la causa:
* **Polmonìte batérica**: Antibiòtich com amoxicilin-a, macròlid, o cefalosporin-e.
* **Polmonìte viral**: Antiviràj (es. për influensa), ma dzortut arpos e idratassion.
* **Polmonìte da fungh**: Antifonz.
* **Ossigen terapìa** o ventilassion mecànica ant ij cas grave.

## Prevension

* **Vacin**: Esisto vacin contra Streptococcus pneumoniae (pneumocòch) e contra l'influensa.
* **Igene**: Lavesse le man ëd soens, sté lontan da përson-e malavie.
* **Stil ëd vita**: Evité ëd fumé, mangé bin, fé atività fìsica.

## Stòria

La polmonìte a l'é stàita identificà për la prima vira ant l'Egit antich. Ant ël 1882, ël siensià Carl Friedländer a l'ha identificà ël bateri Klebsiella pneumoniae. Prima dl'introdussion dj'antibiòtich, la polmonìte a l'era na càusa comun ëd mòrt.

## Complicanse
Se nen tratà, la polmonìte a peul porté a:
* **Sepsi**: Anfession generalisà.
* **Ascess polmonar**: Acumulassion ëd pus ant ij polmon.
* **Difoltà respiratòria crònica**.

## Riferiment

*(EN) Musher, D.M. (2020). "Pneumonia". [[New England Journal of Medicine]].*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
AIDS

L**'AIDS** (Sìndrom d'Imunodeficiensa Acquisìa) a l'é na condission causà dal Virus ëd l'Imunodeficiensa Uman-a (**HIV**). A bloca gradualment ël sistema imunitari, rendend ël còrp vulneràbil a anfession e maladìe ch'a riesso nen a colpì con un sistema imunitàri san. Sensa tratament, l'AIDS a peul esse mortal.  

## Stòria

L'AIDS a l'é stàit identificà për la prima vira ant j'agn 1980, cand ëd cas dròlo ëd polmonite e sarcòma ëd Kaposi a son ëspantiasse ant le përson-e omosessuaj e tossicòman an jë Stat Unì. Dël 1983, ij siensià **Françoise Barré-Sinoussi** e **Luc Montagnier** a l'han isolà l'HIV, ël virus responsàbil. Ant ël 2008, a l'han vagnà ël Premi Nobel për la Medzin-a. La pandemìa a l'ha causà pi ëd 40 milion ëd mòrt an tut ël mond.

## Transmission

L'HIV as trasmëtt për mojen ëd:
* **Contat sessual** (vaginal, anal, oral) sensa preservativ.
* **Sangh contaminà** (scàmbi d'uje, trasfusion nen sicure).
* **Da mare a fieul** durant la gravidansa, ël part o l'alimentassion.
* **D'utiss nen sterij** (rasor, strument médich).

**Atension**: L'HIV **as trasmëtt pa** për aria, saliva, contat, o bagn.

## Progression da HIV a AIDS

* **Anfession inissial**: Sìntom simil a na influensa (frev, gangi infiamà) 2-4 sman-e dòp l'esposission.
* **Fase crònica**: Sensa sìntom për agn, ma ël virus a dëstrùv ij globoj bianch CD4.
* **AIDS**: Cand ël nùmer ëd CD4 a cala sota 200 célule/mm³ o a comparisso **anfession oportuniste** (es. polmonite da *Pneumocystis??, toxoplasmosi, tubercolosi).*

## Sìmptom ëd l'AIDS

* Frev e sudor noturn për pi ëd un méis.
* Pèrdita ëd péis e 'd fòrsa.
* Diarea crònica.
* Erosion ëd la pel (es. sarcòma ëd Kaposi).
* Anfession grav ch'as ripeto.

## Diagòstich

* **Test HIV**: Esam dël sangh për trové anticorp o antìgen dël virus.
* **Cont ëd CD4**: Për valuté ël sistema imunitari.
* **Càrich viral**: Për misuré la quantità ëd virus ant ël sangh.

## Tratament

La **Terapìa Antiretroviral** (ART) a combin-a vàire meisin-e për:
* Bloché la replicassion dël virus.
* Arcupéré ël sistema imunitari (aument dij CD4).
* Evité la transmission a d'àutri.

**Esempi ëd meisin-e**: Tenofovir, Efavirenz, Dolutegravir.
**Atension**: L'ART a va pijà për tuta la vita, ma a consent na speransa ëd vita normal.

## Prevension

* **Preservativ**: Usé për minca rapòrt sessual.
* **PrEP** (Profilassi Pre-Esposission): Meisin-e për chi a l'ha arzigh d'esposission.
* **PEP** (Profilassi Post-Esposission): Tratament d'emergensa dòp un contat rischios.
* **Test regolar** për chiel ch'a l'ha d'atività sessuaj motobin.
* **Evité scàmbi d'utiss penetrativ**.
* **Vacinassion** contra j'anfession oportunìste (es. epatite B).

## Sfide globaj

* **Stigmatisassion**: Ancor ancheuj, ij malavi d'AIDS a son discriminà.
* **Acession a le meisin-e**: An pais pòvri, l'ART a l'é nen sempe disponìbil.
* **Resistensa ai farmach**: Càusa d'usagi nen regolar dle meisin-e.

## Riferiment
*(EN) Gallo, R.C. (2006). "A reflection on HIV/AIDS research after 25 years". *Retrovirology*.  *

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Dentipellis fragilis

## Dentipellis fragilis

### Descrission
**Dentipellis fragilis** a l'é un fonz crostos, sùtil e spinà, con le spin-e longhe 3-4 mm. A l'ha un color biancastr.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire paìs an Euròpa e an doe region an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Dentipellis fragilis*** (Pers.) Donk (1962)

Categorìa:Dentipellis
Marcello Mastroianni

**Marcello Vincenzo Domenico Mastroianni** (Fontana Liri ël 26m dë stémber dël 1924 - Paris, ël 19 ëd dzèmber 1996) a l'é stàit n'ator italian 
Dal 1971 al 1975 a l'ha avù 'na relassion con l'atriss fransèisa Catherine Deneuve dont a l'ha avù 'na fija ciamà Chiara.

Mastroianni, Marcello
Alberto Sordi

**Alberto Sordi** (Roma, 15 giugn 1920 – Roma, 24 fërvè 2003) a l'é stàit n'ator e comich italian.

Sordi, Alberto
Catherine Deneuve

**Catherine Deneuve**, (nòm ver: **Catherine Dorléac**), a l'é n'atris e produtriss nassùa a Paris ël 22 otòber 1943.
Dal 1971 al 1975 a l'ha avù 'na relassion con l'ator italian Marcello Mastroianni dont a l'ha avù 'na fija ciamà Chiara. 

Bardot, Brigitte
Tubercolosi

La **tubercolosi** (TB) a l'é n'anfession causà dal bateri Mycobacterium tuberculosis. A colpiss prinsipalment ij polmon (TB polmonar), ma a peul ëspantesse a d'òrgan com ël servel, o j'òss (TB extrapolmonar). A l'é un-a dle maladìe pì mortaj ant ël mond, dzortut ant ij pais an via dë svìlup.  

## Stòria

La tubercolosi a l'é stàita identificà già ant l'antichità, con ël nòm ëd **consumassion** për via dla pèrdita ëd péis dij malavi. Dël 1882, ël siensià alman **Robert Koch** a l'ha dëscoatà ël bateri responsàbil. Prima dj'antibiòtich, la TB a l'era tratà con sanatòri ant la montagna e terapìe d'aria fresca. Ant j'agn 1980, l'aparission dle s-cëppe **resistent a le meisin-e** (MDR-TB) a l'ha complicà ël contròl global.  

## Transmission

La TB as trasmëtt për via aerea:  
- **Stisse o toss** ëd na përson-a con TB polmonar ativa.  
- **Contat prolongà** con ël malavi (es. famija, comunità bondose).  

**Fator d'arzigh**: Sistema imunitari débol (HIV, diabete), fumé, malnutrission, condission ëd vita precarie.  

## Sìntom

* **TB polmonar**:  
** Toss ch'a dura pi ëd 3 sman-e (con o sensa sangh).  
** Frev e sudor noturn.  
** Pèrdita d'aptit e ëd pèis.  
** Dolor al pèt e stanchëssa estrema.  
* **TB extrapolmonar**: Sìntom variàbij a sconda dl'òrgan colpì (es. dolor ëd ren, gangi infiamà).  

**Atension**: La TB a peul esse **latenta** (bateri present ma sensa sìntom) o **ativa**.  

## Diagnòstich

* **Test ëd la tubercolin-a** (Mantoux): Iniession ëd proteine dël bateri për valuté la reassion.  
* **Esam dël catar** (sputum): Për trové ël bateri al microscòpi o con coltura.  
* **Radiografìa dël pèt**: Për trové lesion dij polmon.  
* **Test molecolar** (PCR): Për identifiché la TB e soa resistensa a le meisin-e.  

## Tratament

* **TB latenta**:  
** **Isoniazid** (6-9 méis) për evité che l'anfession a dventa ativa.  
* **TB ativa**:  
** Combinassion d'antibiòtich për 6 méis: **Isoniazid**, **Rifampicin**, **Etambutol**, **Pyrazinamide**.  
* **TB resistenta** (MDR-TB o XDR-TB):  
** Tratament pi longh (18-24 méis) con meisin-e ëd second-a generassion (es. Bedaquilin).  

**Atension**: Dovré sempe le mèisin-e conforma a la prescrission për evité le resistense.  

## Prevension

* **Vacin BCG**: Dovrà ant ij pais a arzigh për protege contra le forme grave (es. TB ant ij cit).  
* **Contròl dj'anfession**: Isolament ëd le përson-e con TB ativa, mascarine, ventilassion dij locaj.  
* **Test ëd screening** për le përson-e a arzigh (es. contat con malavi, sieropositiv).  
* **Tratament ëd la TB latenta** ant ij cas identificà.  

## Complicanse

* Dëstrussion dij polmon con dësrangg respiratòri.  
* Meningite tubercolàrica (ant ël servel).  
* Mòrt, specialment ant le përson-e nen tratà o imunodeprimùe.  

## Sfide globaj

La tubercolosi a l'é ancora na càusa ëd mòrt ant ël mond, con 1,5 milion ëd mòrt ògni ann (dàit OMS 2022). Le forme resistente a le meisin-e a son ëd pì, con tratament costos e complicà.  

## Riferiment
*(EN) Daniel, T.M. (2006). "The history of tuberculosis". *Respiratory Medicine*.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Diabete

Ël **diabete** a l'é na maladìa crònica caraterisà da në **àut livel ëd glucòsi ant ël sangh** (iperglicemìa), causà da un dësrangg ant la produssion o l'usagi ëd l**'insulin-a**, n'ormon ch'a régola la glicemìa. As distingo doi tip prinsipaj: **diabete tipo 1** e **diabete tipo 2**, con conseguense grave s'a l'é nen controlà.  

## Stòria

Ël diabete a l'é conossù già da l'antichità: j'Egissian a lo ciamavo "la maladìa dla pipì motobin". Ant ël sécol I, ël mèdich grech **Areta ëd Cappadòcia** a l'ha dàit ël nòm "diabetes" (ch'a veul dì "passé travers"). Dël 1921, ij canadèis **Frederick Banting** e **Charles Best** a l'han isolà l'insulin-a, salvand milion ëd vite. Ant j'agn 1980, a son ëspantiasse ij glicòmetr për controlé la glicemìa a ca.  

## Tipo

1. **Diabete tipo 1** (10% dij cas):  
* Causa: **Dëstrussion autoimun** dle célule beta dël pàncreas (cole ch'a produvo l'insulin-a).  
* A colpiss dzortut ij cit e ij giovnòt.  
* Tratament: **Insulin-a** inietàbil për la vita.  

2. **Diabete tipo 2** (90% dij cas):  
* Causa: **Resistensa a l'insulin-a** o produssion insuficienta. Associà a **obesità**, sedentarietà, e ereditarietà.  
* Pì comun ant j'adult, ma a peul colpì ij cit.  
* Tratament: Dieta, esercissi, meisin-e (es. Metformina), insulin-a s'a-i é damanca.  

3. **Diabete gestassionaj**:  
* As dësvlupa durant la **gravidansa** e a peul aumenté l'arzigh ëd diabete tipo 2 për la mare.  

## Sìntom

* Sej ës-ciassà e pipì frequenta.  
* Fam ës-ciassà.  
* Pèrdita ëd pèis (tipo 1).  
* Vision ësbalià.  
* Fiachëssa e formicolì ant le man e ij pé.  
* Cicatrisassion lenta.  

**Atension**: Ël diabete tipo 2 a peul esse **asintomàtich** për agn.  

## Diagòstich

* **Glicemìa a digiun**: ≥ 126 mg/dL (doi test).  
* **Emoglobina glicà** (HbA1c): ≥ 6.5%.  
* **Test ëd toleransa al glucòsi**: Glicemìa ≥ 200 mg/dL doe ore dòp avèj beivù ëd glucòs.  

## Tratament

* **Diabete tipo 1**:  
** **Insulin-a** (inission o pompa), control ëd la glicemìa 4-6 vire al di.  
** Cont dij carboidrà ant la dieta.  

* **Diabete tipo 2**:  
** **Meisin-e**: Metformina, sulfoniluree, SGLT2 inibitor.  
** **Modìfiche dë stil ëd vita**: Dieta equilibrà (pòch sùcher, fibre), esercissi regolar.  
** **Insulin-a** s'a-i é progression dël mal.  

## Complicanse

* **Cardiovascolar**: Infart, ictus, ipertension.  
* **Neuropatìa**: Dolor o pèrdita ëd sensibilità ant le estremità.  
* **Nefropatìa**: Dësrang dij rej.  
* **Retinopatìa**: Pèrdita ëd la vision.  
* **Pé diabetich**: Ulcere ch'a san-o nen, arzigh d'amputassion.  

## Prevension

* **Contròl dël pèis**: Evité l'obesità.  
* **Dieta san-a**: Fruta, verdure, gran antregh, pòch grass saturà.  
* **Esercissi**: Almanch 30 minut al di.  
* **Screening regolar** për chi a l'ha fator d'arzigh (famija con diabete, pression àuta).  

## Riferiment
*(EN) Zaccardi, F. (2016). "The evolution of diabetes treatment". *The Lancet Diabetes & Endocrinology*.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Virus

Ij **virus** a son entità microscòpiche ch'a peulo infeté le célule d'organism viv (òm, animaj, piante, bater). A son considerà al lìmit antra la vita e la matèria nen viventa, dagià ch'a l'han pa un metabolisme pròpi e as peulo nen riprodùe sensa na célula òspite. Soa strutura a l'é sempia, ma a peulo causé maladìe motobin grave.  

## Stòria

Ij virus a son ëstàit identificà për la prima vira dël 1892 dal siensià russ **Dmitri Ivanovsky**, ch'a l'ha studià l'agent ëd la maladìa dël tabach (TMV). Dël 1898, ël microbiòlogh olandèis **Martinus Beijerinck** a l'ha confermà che cost agent (ciamà "virus") a l'era nen un bater. Con l'avent dël microscòpi eletrònich (1931), a l'é stàit possìbil vëddje për la prima vira.  

## Caraterìstiche

* **Strutura**: Un virus a l'é formà da:  
** **Material genétich**: DNA o RNA (dobia o sìngola caden-a).  
** **Capsid**: Në strat ëd protein-e ch'a protegg ël genòma.  
** **Anvòlucr** (opsional): Membran-a ëd lìpid robatà a la célula ospite (es. virus ëd l'influensa).  
** **Dimension**: Da 20 nm a 300 nm (1 nm = 0,000001 mm).  

## Ciclo ëd vita

# **Atach**: Ël virus as gionz a na célula òspite con dij recetor specìfich.  
# **Intrada**: A intra ant la célula (fusion ëd l'anvòlucr o iniession dël genòma).  
# **Replicassion**: A òbliga la célula a produve neuve partìcole viraj.  
# **Assemblagi**: Le partìcole as buto ansema për formé dij virus neuv.  
# **Liberassion**: Ij virus neuv a seurto për infeté d'àutre célule (es. për lisi o gemassion).  

## Sòrt ëd virus

* **Bateriòfagh**: Virus ch'a infeta ij bater (es. fagh T4).  
* **Virus animal**:  
* **RNA**: Influensa, SARS-CoV-2 (COVID-19), HIV, rosolìa.  
* **DNA**: Vairòle, herpes, HPV (Virus dël papilòma uman).  
* **Virus dle piante**: TMV (Tobacco Mosaic Virus), virus del mosàich dla tomàtica.  
* **Virus gigant**: Mimivirus (fin a 700 nm), con genòma compless.  

## Efet su la salute

Ij virus a peulo causé:  
* **Maladìe respiratòrie**: Influensa, COVID-19, RSV.  
* **Maladìe esantémiche**: Vairòle, mesòj, varissela.  
* **Anfession cròniche**: HIV (che a men-a a l'AIDS), epatite B e C.  
* **[[Càncher]]**: HPV (cervical), virus Epstein-Barr (linfòma).  

## Prevension e tratament

* **Vacin**: Esempi: vacin contra ël morbij, l'influensa, ël COVID-19, HPV.  
* **Antiviraj**: Meisin-e ch'a blòc-o la replicassion viral (es. oseltamivir për l'influensa, antiretroviraj për l'HIV).  
* **Igene**: Lavesse le man, evité contat con përson-e infetà, dovré ëd mascarin-e.  

## Debate sientìfich

Ij virus a son pa classificà com "organism vivent" për via ch'a l'han pa fonsion metabòliche e a dipendo da l'òspite. Tutun, a evolv e a muto, an adatandse a neuv òspit (es. SARS-CoV-2 ch'a passa da le mignà a l'òm).  

## Riferiment
*Collier, L. (2011). "Principles of Virology". *ASM Press*.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Organism

J**'organism** (o **esse viv**) a son entità biològiche organisà ch'a peulo eseguì le fonsion essensiaj dla vita: respirassion, nutrission, arprodussion, e arspòsta a jë stìmoj. A son formà da un-a o pi célule e a peulo vive tant ant l'ambient terest che aquàtich. J'organism a comprendo animaj, piante, fonz, protozò, bateri, e archea.  

## Stòria

Lë studi dj'organism a l'ha soe rèis ant l'antichità, con Aristòtil ch'a l'ha classificà j'esse viv an "animaj" e "piante". Dël sécol XVII, l'anvension dël microscòpi a l'ha përmëttù d'osservé j'organism unicelular. Ant ël 1839, ij siensià **Matthias Schleiden** e **Theodor Schwann** a l'han formulà la **teorìa celular**, ch'a fortiss che minca organism a l'é fàit ëd célule. Charles Darwin, ant ël 1859, a l'ha arvolussionà la biologìa con soa teorìa dl'evolussion.

## Caraterìstiche

J'organism a condivido vàire caraterìstiche:  
* **Strutura celular**: Unicelular (es. bateri) o pluricelular (es. òm).  
* **Metabolism**: Trasformassion ëd sostanse për otnì energìa.  
* **Omeòstasi**: Mantnì n'ambient intern stàbil.  
* **Arprodussion**: Sessuà o asessuà.  
* **Adatament**: Capacità d'evolv për sopravive a j'ambient.  
* **Ereditarietà**: Trasmission dij caràter genétich ai dissendent.  

## Classificassion

J'organism as classìfico an base a soe caraterìstiche genétiche e fisiològiche. Le categorìe prinsipaj a son:  

* **Domini**:  
** **Bateri**: Organism procariòtich (sensa nùcleo).  
** **Archea**: Procariòtich ch'a vivo an condission estreme.  
** **Eucariòt**: Organism con célule nucleà (animaj, piante, fonz, protista).  

* **Regn**:  
** **Animaj**: Eteròtrof, mobij (es. lion, osej).  
** **Piante**: Autòtrof, con fotosìntesi (es. erbo, fiòr).  
** **Fonz**: Decompositor, con ife (es. croste, bolé).  
** **Protista**: Eucariòtich unicelular (es. amebe, alghe).  
** **Monere** (Bateri e Archea): Procariòtich.  

## Amportansa

J'organism a l'han un ròl fondamental ant j'ecosistema:  
* **Produtor** (piante): Creo energìa për la caden-a alimentar.  
* **Consumator** (animaj): Manten-o l'equìlibri dij nutrient.  
* **Decompositor** (fonz, bateri): Riciclo la matèria orgànica.  

Për l'òm, j'organism a son essensiaj për:  
* **Agricoltura**: Piante e animaj për nutriment.  
* **Medzin-a**: Antibiótich dai fonz, vacin da micro-organism.  
* **Siensa**: Modèj për studi genétich (es. moschin dla fruta).  

## Menasse

La biodiversità a l'é menassà da:  
* **Dëstrussion dj'habitat**: Deforestassion, urbanisassion.  
* **Cambiament climàtich**: Distrussion dij cicl naturaj.  
* **Inquinament**: Plàstica, chìmica ant j'ambient.  

Ij program ëd conservassion (es. parch naturaj) a son necessari për protege le specie an pericol.  

## Riferiment
*Campbell, N.A. (2017). "Biology: A Global Approach". *Pearson Education*.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Artròpod

J**'artròpod** (da ij termo grech *arthron* = "articolassion" e *pous* = "pé") a son ël philum pì numeros dël regn animal, con pì d'un milion dë specie conossùe. A son animaj invertebrà caraterisà da n**'esoschéletr** ëd chitin-a, un còrp segmentà, e dij mèmber articolà. A comprendo inset, aragnà, crostace, miriàpod, e scorpion. A son present an tuti j'ambient dël pianeta, da j'ocean a jë desert.  

## Stòria

J'artròpod a son ëstàit ij prim animaj a colonisé la tèra ferma, apopré 400 milion d'agn fa. Dël sécol XVIII, ël siensià svedèis **Carl Linnaeus** a l'ha butà le base dël sistema modern ëd classificassion, an gropandje ant la categorìa "Insecta". Dël 1848, ël biòlogh anglèis **Richard Owen** a l'ha definì ël phylum dij Arthropoda. Jë studi evolutiv modern a mostro che j'artròpod a son parentà con j'anélid (verm) e ij molusch.  

## Caraterìstiche

* **Esoschéletr**: Në strat dur ëd chitin-a ch'a protegg e a sosten ël còrp. A dev esse cambià periodicament (**muda**) për ch'a peuda chërse.  
* **Còrp segmentà**: Dividù an tre part prinsipaj (testa, torach, adòmen) ant j'inset, o doi (cefalotorach e adòmen) ant j'aragnà.  
* **Mèmber articolà**: piòte, anten-e, mandìbole, ch'a servo për ël moviment, la sensassion, o la difèisa.  
* **Sistema nervos**: Na caden-a ëd gangi e un servel rudimental.  
* **Respirassion**: Con trachee (inset), branchie (crustace), o filtr dl'aria (aràcnid).  

## Classificassion

Ij prinsipaj sot-phylum a son:  

* **Chelicerà** (Chelicerata):  
** **Aracnid**: aragnà, scorpion, zëcche (8 piòte, sensa anten-e).  
** **Merostomà**: Limùe dël mar.  

* **Miriàpod** (Myriapoda):  
** **Milapé** (Diplopoda): 2 cobie ëd piòte për segment.  
** **Sentpé** (Chilopoda): 1 cobia ëd piòte për segment, carnìvor.  

* **Crustace** (Crustacea):  
** **Decapod**: Gambar, galin-e, bogianen (10 piòte).  
** **Copepod**: Cit organism aquàtich.  

* **Esàpod** (Hexapoda):  
** **Inset**: Furmìa, farfale, bes-cëss (6 piòte, 3 part dël còrp).  

## Amportansa

* **Ecologica**:  
** **Produtor** secondari: A convertisso materia vegetal an protein-e animaj.  
** **Decompositor**: A riciclo materia orgànica (es. coleòter stercari).  
** **Impolinador**: Farfale e avije a giuto ant la riprodussion dle piante.  

* **Për l'òm**:  
** **Agricoltura**: Avije (amèl), ma 'dcò parassit (cavalëtte).  
** **Medzin-a**: Velen dë scorpion dovrà për meisin-e.  
** **Aliment**: Crustace com ij gambar.  

## Menasse

* **Pesticidi**: A ridùo le popolassion d'inset benéfich (es. avije).  
* **Dëstrussion d'ambient**: Urbanisassion e deforestassion.  
* **Cambiament climàtich**: Alterassion dij cicl ëd vita (es. farfale migratris).  

D'artròpod a son ëdcò **specie invasive** (es. furmìa d'Argentin-a) ch'a danegio j'ecosistema locaj.  

## Riferiment
*Ruppert, E.E. (2004). "Invertebrate Zoology". *Brooks/Cole*.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mosca (Inset)

La **mosca** a l'é n'inset che a aparten a l'órdin dij Diptera (ch’a veul dì “doe cobia d’ale”). A esisto pì che 120.000 specie ëd mosche an tut ël mond, dont la pì part a son associà a ambient urban o ruraj. La specie pì conossùa a l'é la Musca domestica (mosca comun-a).

## Descrission
Le mosche a l'han un còrp dividù an tre part: testa, torach e adòmen. A l'han doi euj compost gròss, che a-j përmëtto ëd vëdde an tute le diression. A l'han mach na cobia d’ale (ël second pair a l'é trasformà an dij balansin cit, ch’a servo për stabilisé ël vòl). Soa boca a l'é adatà për ciucé o lambì, con na strutura ciamà probòsside.

## Biologìa
Ël cicl ëd vita dla mosca a comprend quatr ëstadi:
* Euv: La fumela a depon j'euv an sla materia orgànica an decomposission.
* Larva (bigat): J'euv as deurb e a nasso le larve, ch’a mangio materia orgànica.
* Pupa: La larva as trasforma an pupa, na fase ëd metamòrfosi.
* Adult: Da la pupa a s-ciòd la mosca adulta.

La durà dël cicl a dipend da la temperadura, ma an media a peul duré 10-15 di.

## Compatiment
Le mòsche a son ative dzortut ëd di e a sërco ëd nutriment lìquid o semilìquid. A pòrto ëd maladìe coma ël colera o la dissenterìa përchè a stan ansima a mangé o sustanse contaminà. A l'han ëdcò un ròl ant la decomposission ëd sustanse orgàniche e ant l’impolinassion ëd chèiche piante.

## Rapòrt con l’òm
Minca tant, le mòsche a son considerà parassita përchè a contàmino ël mangé. A son ëdcò dovrà ant la siensa (es. Drosophila melanogaster) për studi genétich. Ant la cultura popolar, le mosche a son smonùe ant ël proverbi («Esse pien ëd mosche» a veul dì esse nen seri) o ant la literatura.

## Tassonomìa
* Regn: Animalia
* Fil: Arthropoda
* Class: Insecta
* Órdin: Diptera

## Galarìa

## Arferiment
* *Smith, J. Insects of the World. 2020.*
* *Rossi, P. La fauna dël Piemont. 1995.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Elaphocephala iocularis

## Elaphocephala iocularis

### Descrission
**Elaphocephala iocularis** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli. A l'ha un color da bianch a grisastr.

### Ambient
A l'é stàit trovà an pochi paìs an Euròpa ma pa ancor an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Elaphocephala iocularis*** Pouzar (1983)

Categorìa:Elaphocephala
Aragn

J**'aragn** a son dij cit animaj artròpod ch'a aparten-o a la class dj'aràcnid (Arachnida) e a l'órdin dj'Araneae. A son conossù për esse dij predador ch'a casso an dovrand la seda për fé dle ragnà o për caturé soe prede. A esisto pi 'd 48.000 specie d'aragn spantià për tut ël mond, fòra che ant l'Antàrtich.

## Classificassion sientìfica
* Regn: Animalia
* Filum: Arthropoda
* Class: Arachnida
* Órdin: Araneae
* Sot-órdin: Mygalomorphae, Araneomorphae

## Descrission
J'aragn a l'han un còrp dividù an doi part prinsipaj: ël cefalotorace (fusion ëd testa e torach) e l'adòm. A l'han eut piòte e dent ch'a dòvro për inieté velen. La pì part a produvo seda da dle giàndole specialisà (filiera) situà a la fin ëd l'adòm.

## Comportament e dieta
J'aragn a son predador e a mangio dzortut d'inset. Chèiche specie a casso con dle ragnà, d'àutre a sauto o a coro dapress a le prede. La seda a l'é dovrà ëdcò për fé dij nij (protession për j'euv) o 'd tane.

## Habitat
A peulo vive an ambient divers: bòsch, desert, ca, euvërture aquàtiche. A preferisso le zòne andoa a peulo trové da mangé.

## Importansa ant l'ecosistema
J'aragn a gieugo un ròl essensial ant ël controlé le popolassion d'inset, contribuend a manten-e l'equilibri natural.

## Specie notàbij
* Vidua nèira (Latrodectus mactans): Conossù për sò velen potent.
* Aragn saltarin (Salticidae): Arconossù për soe abilità ëd saut.
* Taràntola (Lycosa tarantula): Grand aragn cassador originari d'Europa.

## Ant la cultura
Ant la mitologìa greca, Arachne a l'é stàita trasformà an n'aragn da la dea Atena. Ant la cultura piemontèisa, j'aragn a son smijà a la paura o a la furbissia, ma a son ëdcò sìmbol ëd perseveransa për soe ragnà complicà.

## Galerìa 'd figure

## Arferiment
*Foelix, R. F. (2011). Biology of Spiders. Oxford University Press.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Ran-a

Le **ran-e** a son dij vertebrà anfib ch'a aparten-o a l'órdin dj'Anura. A son conossù për sò còrp curt, la pel ùmida e soe abilità ëd sauté e ëd nové. A esisto pi 'd 7.000 spècie ëd ran-e arconossùe an tut ël mond, da le zòne tropicaj a cole temperà, comprèis ël Piemont.

## Classificassion sientìfica
* Regn: Animalia
* Filum: Chordata
* Class: Amphibia
* Órdin: Anura
* Sot-órdin: Archaeobatrachia, Mesobatrachia, Neobatrachia

## Descrission
Le ran-e a l'han un còrp compat, piòte posterior longhe e robuste (për sauté), e pé palmà për nové. La pel a l'é lissa e ùmida, sensa scaje, e a peul varié ëd color da verd a brun a rossastr. La pì part a l'ha euj gròss ch'a-j përmëtto ëd vëdde bin ant lë scur. Le ran-e a passo part ëd soa vita ant l'eva (coma larve, ciamà "girin") e peui a vivo an sla tèra o an sle piante.

## Comportament e dieta
Le ran-e a son predatris e as nutro d'inset, lombrich, e d'àutri cit organism. A casso an dovrand soa lenga lesta e vischin-a për ciapé le prede. Durant la riprodussion, ij mas-cc a atiro le fumele con dij crij caraterìstich (ël "cra-cra"). J'euv a son ëd sòlit depòst ant l'eva e as deurbo an girin, ch'a son larve aquàtiche con ëd branchie.

## Habitat
Le ran-e a preferisso ambient ùmid, com ri, lagh, stagn, o zòne paludose. Chèiche spècie a peulo vive ant ël desert o an sle piante, ma a l'han sempe damanca d'eva për la riprodussion.

## Importansa ant l'ecosistema
Le ran-e a son essensiaj ant la caden-a alimentar: a contròlo le popolassion d'inset e a servo ëd nutriment për d'àutri animaj com osej o serpent. Soa presensa a l'é ëdcò n'andicator ëd salute ambiental (bioandicator).

## Specie notàbij
* Ran-a rossa (Rana temporaria): Comun-a an Euròpa, comprèis ël Piemont.
* Ran-a vërda (Pelophylax kl. esculentus): Viv ant j'eve mòrte o anté a fluiss lent.
* Ran-a giganta american-a (Lithobates catesbeianus): Spècie invasiva an vàire pais.
* Ran-a dij bòsch (Hyla arborea): Cita ran-a ch'a viv an sle piante, con dij dij adesiv.

## Ant la cultura
Le ran-e a son stàite smijà a la trasformassion (esempi: la fàula dël “Prinsi Ran-a”) o a simbol ëd fecondità. Ant ël Piemont, a son presente ant le conte popolar e a son colegà a la vita dij camp. Ël crij dle ran-e a l'é sovens associà a le sèire d'istà e a le risère.

## Galerìa 'd figure

## Arferiment
*Duellman, W. E., & Trueb, L. (1994). Biology of Amphibians. Johns Hopkins University Press.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Polastr

Ij **polastr** a son dj'osej domesticà ch'a aparten-o a la specie Gallus gallus domesticus e a la famija dij Fasiànid (Phasianidae). A son anlevà an tut ël mond për soe carn, euv, e pì rarament për jë spetàcoj (com ij combatiment, che a son proibì an vàire pais). Ij polastr a son ëdcò tenù com animaj da compagnìa o për mostre specialisà.

## Classificassion sientìfica
* Regn: Animalia
* Filum: Chordata
* Class: Aves
* Órdin: Galliformes
* Famija: Phasianidae
* Géner: Gallus
* Specie: Gallus gallus domesticus

## Descrission
Ij polastr a l'han un còrp compat, piumagi colorà (sovens con dominansa ëd ross, bianch o nèir), na cresta rossa an sla testa (còl ëd gal), e barbëtte sota al bech. Ij gaj a son pì grand che le galin-e e a l'han ëd piume longhe an sla coa. A son omnìvor e a mangio granaje, smens, inset, e residuà orgànich.

## Stòria dla domesticassion
Ij polastr a son stàit domesticà a partì dal gal salvatich asiàtich (Gallus gallus) anviron a 8.000 agn fa ant l'Asia dël Sud-Est. A son ëspantiasse an Euròpa travers l'Asia Minor e a son diventà n'element essensial ëd l'agricoltura rural.

## Comportament e riprodussion
Ij polastr a vivo an ëstrop con n'órdin social ciamà "gerarchìa dla bëccà" (pecking order). Ij gal a fan ël cant (crij matinal) për marché ël teritòri. Le galin-e a depon-o euv ëd sòlit ant un ni, e a covo j'euv për 21 di përchè as deurbo. Ij polastr a comùnico con dij son divers, com crij d'alarm o ëd ciamà.

## Abitat e anlevament
A son trovà an tuti ij clima, da coj tropicaj a coj temperà. Ant ël Piemont, a son comun ant le campagne, ant le cort e ant j'alevament intensiv. A l'han damanca d'ëspassi për sgaté, d'eva frësca, e d'un ricòver për protegg-se dal mal temp.

## Amportansa econòmica e cultural
Ij polastr a son fondamentaj ant l'alimentassion uman-a (carn maira, euv rich ëd protein-e). Soa piuma a l'é dovrà ant ij sach a let e ant l'artisanà. Ant la cultura piemontèisa, ël gal a l'é un simbol ëd vigorìa (es. "gal dël bòrgno"), e le galin-e a son colegà a conte popolar e mode ("A l'ha core 'd galina").

## Rasse notàbij
* Bionda Piemontèisa: Rassa autòctona dël Piemont, con piumagi giaun ò dorà.
* Livornèisa: Galin-a bianca con produssion d'euv elevà.
* Gal ëd Brama: Rassa giganta d'orìgin asiàtica.
* Sabelià: Galin-e nèire con euv ëd greuja crema.

## Maladìe e sfide
Ij polastr a peulo esse colpì da maladìe com l'influensa aviaria, ël còlera dj'osej, o parassit com ij poj. L’alevament intensiv a peul causé problema ëd stress o mancansa d’igiene.

## Galerìa 'd figure

## Arferiment
* *Food and Agriculture Organization (FAO). (2023). Poultry Production and Health.*
* *Smith, J. (2020). The Domestic Chicken: A Natural History. Princeton University Press.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Inset

J**'inset** a son na class d'artròpod (Arthropoda) caraterisà da un còrp dividù an **testa, torach, e adòmen**, ses piòte, e dzortut na granda diversità ëd forme e comportament. A son ël grup d'animaj pì numeros al mond, con pì d'un milion dë specie conossùe, e a coloniso tuti j'ambient, daj desert a j'eve dosse.  

## Stòria

J'inset a son ëstàit ij prim animaj a volé, apopré 400 milion d'agn fa. Ant l'antichità, j'Egissian a adoravo jë scarabej (Coleòter) com sìmboj ëd rinassiment. Dël sécol XVIII, Carl Linnaeus a l'ha classificà j'inset an base a j'ale e la strutura dël còrp. Charles Darwin a l'ha studià le farfale për sò travaj an sla polinisassion, e ant ël 1899 l'entomòlogh **Jean-Henri Fabre** a l'ha publicà studi detajà an sël comportament dj'inset.  

## Caraterìstiche

* **Esoschéletr**: Fàit ëd chitin-a, a protegg e a sosten ël còrp, ma a dev esse cambià (**muda**) për chërse.  
* **Testa**: Con anten-e (për ël tat e l'odor), euj compost, e aparà bocaj (mandìbole, mascele).  
* **Torach**: Dividù an tre segment, mincadun con na cobia ëd piòte. J'inset volador a l'han doe o quatr ale angropà al torach.  
* **Adòmen**: Conten j'òrgan reprodutiv e dij sistema digestiv.  
* **Metamòrfosi**:  
** **Completa** (es. farfale): Euv -> larva -> crisàlide -> adult.  
** **Mancà** (es. cavalëtta): Euv -> ninfa -> adult.  

## Classificassion

Ij prinsipaj órdin d'inset a son:  

# **Coleòter** (Coleoptera): Scarabej, cocin-e (350.000 specie).  
# **Lepidòter** (Lepidoptera): Farfale e tignòle (180.000 specie).  
# **Diter** (Diptera): Mosche e zanzare (150.000 specie).  
# **Imenòter** (Hymenoptera): Avije, furmìe, vespe (150.000 specie).  
# **Ortòter** (Orthoptera): Cavalëtta e gril (24.000 specie).  
# **Odonat** (Odonata): Lìbari e damisèje (6.000 specie).  

## Amportansa

* **Ecologica**:  
** **Impolinador**: Avije e farfale a giuto le piante a fé frut.  
** **Decompositor**: Coleòter e larve a dësfan la materia orgànica.  
** **Base dla caden-a alimentar**: A servo da nutriment për ósej, retij, e mamìfer.  
* **Për l'òm**:  
** **Agricoltura**: Produssion ëd amèl, seda (bigat da seda), e contròl dij parassit (es. cocinela contra ij póer).  
** **Medzin-a**: Mòsche da la tifoida o zanzare ch'a trasmëtto maladìe (es. malaria, dengue).  
** **Siensa**: Modèj për studi genétich (es. mòschin dla fruta).  

## Menasse

* **Pesticida**: A massacro j'inset benéfich (es. avije) e a creo resistensa.  
* **Dëstrussion dj'ambient**: Pèrdita ëd fior për j'impolinador.  
* **Cambiament climàtich**: Alterassion dij cicl ëd vita (es. sincronisassion con le piante).  
* **Specie invasiva**: Furmìe argentin-e o zanzara tigr ch'a danegio la biodiversità.  

## Riferiment
*Grimaldi, D. (2005). "Evolution of the Insects". *Cambridge University Press*.*

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI