open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Avise (Ca nobiliar)

__TOC__

Cola dj**'Avise** a l'é un-a dle ca pì veje dla val d'Osta, ën essend che soa prima atestassion coma sgnor d'Avise a l'é dël sécol ch'a fa XI. A l'é na famija ch'a l'ha dait vàire përsonagi al goèrn statal, a col religios e a la magistradura.

## Stòria dla famija
### Rèis imperiaj
D'Ugo d'Avise a l'é restane la dedission ëd sò féod a l'Imperator Enrich IV. Sò fieul Arnulf d'Avise, vësco d'Osta, e Prior ëd la Colegià ëd Sant Ors a anandia la costrussion dël Ciòstr dla Colegià.

### Conflit con ij Savòja
Për via ëd sò rapòrt diret con la ca imperial, j'Avise as arfudo dë firmé l'At ëd dedission valdostan dël 1191, che a buta bele che tuti ij feodatari dla val d'Osta sot a ij Savòja. Ën sentendse fòrt dl'anvestidura imperial a-j fan a Tomà I ël disdeuit dë sareje al pont levateuri dël Castel d'Avise an facia, quand a riva a visiteje. Për via ëd lolì a së smon-o ël tìtol ëd *Pari*.

### Dedission a ij Savòja
La sitoassion as rangia dë 1243, quand un Guido d'Avise a-j fa at ëd dedission a ij Savòja a Morgex, e peui dël 1269 a ven arconfermà sgnor d'Avise a Sembrancher, ant ël Chiablèis.

### Famija dla Stat Savojart e promossion a Baron
Dël 1480 Bonifass d'Avise a va con 800 armà a giuteje a Papa Sisto IV, ch'a l'é mnassà da ij Turch Otman. Dël 1552 Antòni d'Avise a firma un tratà ëd neutralità col Règn ëd Fransa a nòm dël Consej dij Trè Stat dël Ducà d'Osta. Dël 1663, an armérit për ij servissi fàit a lë Stat Savojard, Carl Emanuel II a-j fa Baron d'Avise. Dël 1692 ël Baron Fransesch Gàspar d'Avise a l'é un dij ses ostage pijàit dal General De la Hoguette e ëmnà a Chambéry, d'andova a riesso a scapé an na manera ch'a farà nasse vàire legende.

### Podèj polìtich e branch dla famija
Ant sël pat d'esse Baron d'Avise, a resto sgnor ëdcò ëd Saint-Nicolas, Arvier e dla Valgrisanche. Ij component dla famija soèns a gionto al nòm comun ëd famija col dë sti teren, për conòsse un branch dla famija da 'nt l'àotr.

### Fin dla famija
Ël darié mas-cc dla famija a l'é ël Baron Fransesch Gàspar II d'Avise, ch'a meuir dël 1729.

## J'arme dla ca
***Avise**: arma azura con ansima un leon d'òr ch'a l'ha la lenga rossa
***Avise-Arvier**: midema arma, con ansima na banda nèira trasversal, ch'a pòrta tre reuse d'argent
***Avise-La Mothe**: midema arma, ma la banda a l'é d'òr e le reuse a son rosse.

## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Avise
Ugo d'Avise

**Ugo d'Avis** a l'é ël capëstìpit dla Famija Avise. Ëd chiel as sa motobin pòch, mach che a l'arsèiv sò féod da l'Imperator Enrich IV dël 1091, e che a l'é pare dël vësco d'Osta, Arnulf d'Avis.
## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Avise
Bonifass d'Avise

L'ùnica neuva restane ëd **Bonifass d'Avise** a l'é che a comanda na cita armada d'800 soldà, che dël 1480 a va a giuteje a Papa Sisto IV, ch'a l'é mnassà dai Turch Otman.
## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Avise
Arnulf d'Avise

Nassù vers l'ann 1090 al castel d'Avise, fieul dël nòbil Ugo d'Avise e soa fomna Marìa, a l'avìa amprendu an famija un pòch ëd literatura e a l'é stàit peui mandà daj canònich dël Borgh për seghité jë studi. Lë stil ëd vita dij canònich a l'é piasuje e a l'é fasse religios con lor; pòch apress a l'é stàit elegiù prior dla Colegià ëd Sant Ors d'Osta. A l'é chiel a anandié la costrussion dël Ciòstr dla Colegià ëd sant Ors. Dël 1149 a l'é dventà vësco d'Osta. A l'é mòrt ai 12 d'ost dël 1159.

## Bibliografìa
*

Arnulf d'Aveuzo
Categorìa:Famija Avise
Guido d'Avis

**Guido d'Avise** a l'é l'esponent dla famija Avise che a rangia ij rapòrt con ij Savòja dapress a le tension ch'a j'ero na-ie quand j'Avise a s'ero arfudasse dë firmé la dedission ai Savòja, dël 1191. Guido a-j fa at ëd dedission ai Savòja a Morgex, e peui dël 1269 a ven arconfermà sgnor d'Avise a Sembrancher, ant ël Chiablèis.
## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Avise
Baron (omònim)

* Baron, comun dla provincia ëd Turin

* Baron Litron (1692-1755), fonsionari savojard

* baron, tìtol nobiliar

* Baron, comun fransèis ant ël dipartiment dla Gironde

* Baron, comun fransèis ant ël dipartiment ëd Gard

* Baron, comun fransèis ant ël dipartiment ëd Saône-et-Loire
Fransesch Gàspar II d'Avise

Omònim ëd sò famos cé Fransesch Gàspar d'Avise, **Fransesch Gàspar II** a l'é l'ùltim mas-cc dla famija. Con soa mòrt dël 1729 a finiss la dinastìa dj'Avise.
## Bibliografìa
*

Fransesch Gàspar 2 d'Avise
Quart (Ca nobiliar)

__TOC__

## Stòria dla famija
As trata ëd na famija ch'a l'é durà mach dontre sécoj, ma che a l'ha avù assé 'd podej e 'd fòrsa për butesse a la pari con jë Challant. Pì che a la polìtica làica, ij Quart a son dedicasse a cola religiosa. A l'han avù la blëssa ëd 6 vësco (dont un beatificà Emerich ëd Quart), vàire canònich, prevòst e arcidiàcon. A son soèns ësta ëdcò bàilo e magistrà.

### Reis ostan-e
La famija dij Quart a l'ha derivassion da la sità d'Osta. Anans che pijé ël tìtol dë sgnor ëd Quart as firmo coma coma *Sgnor ëd Pòrta Sant Ors* (an latin medieval, *De Porta Sancti Ursi*). La Pòrta ëd Sant Ors (Osta) a dovìa esse tacà a cole Pretorian-e (ch'a son rivane bele antreghe). La fòrmula dl'At ëd dedission a Aimon ëd Savòja (dël 1252) a dis *Jacobus de Quarto, filius quondiam Domini Jacobi Portae Sancti Ursi Auguste*. 

### A-i nass la sgnorìa ëd Quart
La sgnorìa ëd Quart a nass dël 1185, quand Giaco I ëd Quart a tira sù ël Castel ëd Quart. Pero ëd Quart, prevòst dël Dòm d'Osta dël 1288 a fa fé ëd sacòcia soa ël Ru Prévôt, n'aquedot ch'a men-a l'eva dël Buthier ant ël castel e ch'a l'é rivà fin-a al dì d'ancheuj. As dòvra anco' për l'irigassion dij teren ëd Porossan, Roisan e St.Christophe. Ant ël valon ëd Porossan a smon n'arcà ch'a peul bin fé cobia con le pì bele costrussion roman-e.

### Estension dla sgnorìa
Ël domini dij Quart a ten ij borgh ëd Quart, Valpelline, Ollomont, Doues, Oyace, Bionaz, Brissogne, Pollein, e ad Rhins e Entremont ant ël Chiablèis.

### Fin dla famija
Ël darié mas-cc dla famija a l'é Enrich ëd Quart, mòrt dël 1378.

## J'arme dla ca
Arma d'argent, con dzora na Pòrta duvèrta antra doe tor an mon. Ant sla pòrta a-i passa n'ors.

## Përsonalità
Për savèjne dë pì dlë sìngole përsonalità, ch'a serca **[[Quart (sinònim)|bele-si]]**.

## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Quart
Emerich ëd Quart

**Emerich ëd Car** a l'era nassù al castel ëd Car anviron dl'ann 1255, d'lë sgnor Giaco.
A l'ha avù quatr frej: Giaco, ch'a l'ha goernà ël nòm e la dissendensa dla famija; Ajmon, vësco ëd Gëneva; Enrich, prevòst ëd la catedral d'Osta dal 1288 al 1318; Gulielm, arsidiàcon dla catedral d'Osta.

Già da masnà Emerich as fasìa armarché për soa passion ant lë studié.
An vorend ëstudié teologìa, a l'é dotorasse a l'università; peui a l'é rintrà a Car.

A l'é intrà al monasté dij canònich ëd Sant Ors, ch'a l'era ant ij domini dla famija Car e andoa da pì che 'n sécol as osservava la régola agustinian-a, për completé soa educassion.
Tòst a l'ha fàit ambelessì soa profession religiosa, a l'ha arseivù l'ordinassion e a l'é dventà canònich ëd Sant Ors.

### L'episcopà
Mòrtie ël vësco d'Osta, dl'otóber 1301 Emerich a l'ha suceduje.

Con në strument dij 19 avril 1303, a l'ha creà la paròchia ëd Brèissogne.
Dël 1304 a l'ha fàit tiré su na capela antitlà a san Bias, davzin a la Colegià e al cioché dël Borgh d'Osta, ch'a l'ha durà findi al 1676.

A l'ha stabilì che an soa diòcesi as selebrèissa torna con amportansa la festa dla Concession ëd Marìa.

A l'é mòrt al 1m dë stèmber 1313 e a l'é stàit sotrà ant la capela dla Concession, daré dël còro dla catedral d'Osta.
Dël 1551 soe relichie a son ëstàite tramudà ant la cripta dla catedral.
Ant ël 1817, an na neuva cassia, ij sò rest a son ëstàit piassà ant un përtus ant la muraja dël còro.

Ai 14 ëd luj dël 1881, Emerich ëd Car a l'é stàit beatificà da Leon XIII.
 
## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Quart
Enrich ëd Quart

Darié mas-cc dla famija Quart. Mòrt-ie chiel, dël 1378, a-i finiss la famija.
## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Quart
Valèis (Ca nobiliar)

__TOC__

L'espression *Valèis* as dòvra anco' al dì d'ancheuj coma topònim për dì dla Val ëd Gressoney, andova che pì che tut a l'era basà ël podej feodal dla famija. A toco sò moment pì àot quand a cala la fortun-a djë Challant. Ant le Ciambrée Generaj as setavo sùbit dadré djë Challant e dij Quart. Dapress a l'estinsion dla famija Quart a pijo lë scond pòst, conbin che ij Bard ëd Pont San Martin as preuvo a passeje dadnans.

## Stòria dla famija
### Le rèis e ij rapòrt con la dinastìa imperial alman-a
Coma famija as treuva nominà la prima vira ant un at nodaril dël 1023. Dël 1211 Giaco ëd Valèis a l'arsèiv l'anvestidura da Federich II e peui dël 1251 a-j fa at ëd dedission a Tomà II ëd Savòja. Sò dissendent a resto bon vassaj dla ca sabaoda, ma a pretendo sempe d'avej ëdcò l'anvestidura dl'Imperator alman. Dël 1310 Fransesch ëd Valèis a l'é anvestì da Enrich IV, e dël 1418 Gioan ëd Valèis e Fransesch II ëd Valèis a son anvestì da Sigismond ëd Lussemborgh.

### Podej polìtich e teritòri
Ël podej teritorial dla famija a resta basà dzortut ansima a la Val ëd Gressoney, che ant ël parlé ëd tuti ij dì anco' al dì d'ancheuj dle vire a diso *Valèis* e ansima a Arnaz. A l'han ëdcò ij féod canavsan ëd Castrusson, ëd Carema, dël Seto Viton, ëd Coasseul, ëd Montàut e ëd Bureul. A son as gionto vàire benefissi ant ël vërslèis e ëd tere ant ël Chiablèis e ant ël Canton ëd Vàud.

### Podej eclesiàstich
Le figure pì àote ant polìtica eclesiàstica dla famija a son: 
*Antòni ëd Valèis, che dël 1407 a ven Prior dël Capìtol ëd St. Pierre e Sant Ors;
*Luis ëd Valèis, che dël 1630 a ven Prevòst dël Capìtol dël Dòm d'Osta. 

### Ël moment d'òr dla famija: la Baronìa
Për tant ch'as dago da fé ant la polìtica dla val, ij Valèis a l'han dë spité fin a la fin dël sécol ch'a fa XVI për rivé a sò moment pì àot. A l'é cost ël moment ch'a tiro sù ël Castel Neuv d'Arnaz, ch'a smija fait për pije 'l pòst al Castel d'Issogne, sìmbol dël podej djë Challant, che a coj temp-là a l'era già motobin an malora e squasi pì nen abità. Ij 12 d'Avril dël 1553 sò tìtol a passa a Baron. Ël personagi prinsipaj d'ës moment-sì a l'é Fransesch III ëd Valèis, che dël 1558 a fa part ëd na delegassion ch'a va a traté la neutralità dla val d'Osta con la Fransa.

### Ij sivalié dla Nonsià
A son tre ij Valèis a esse fait sivalié dla Nonsià:
* ël Baron Filibert Antòni ëd Valèis, a pija ëdcò ël tìtol ëd *Cont ëd [[Montàut]]*
* ël Cont Carl Emanuel ëd Valèis
* ël Cont Lissànder ëd Valèis

### Fin dla famija
Ël darié mas-cc dla famija a l'é ël Cont Lissànder ëd Valèis, che a meuir dël 1823 sensa lassé fieuj mas-cc. Con chiel a-i finiss la famija.

## J'arme dla ca
L'arma dij Valèis a l'é rossa, con tre fasse orisontaj d'argent. La fassa pì àota an mes a pòrta na cros ciapà antra doe stèile. Stèile e cros a son rosse, e a ven-o fòra coma s'a fusso antajà ant la fassa.

## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Valèis
Giaco ëd Valèis

Nobil.
**Giaco ëd Valèis** a l'é 'l prim element atestà dla famija Valèis. Dël 1211 a l'é anvestì ëd soa sgnorìa da l'Imperator Federich II, e peui a-j fa at ëd dedission a Tomà II ant ël 1251. Con sòn ij Valèis a-i intro ant ël sistema ëd podej feodal savojart.
 
## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Valèis
Fransesch ëd Valèis

Element dla famija Valèis. Contut che soa famija a l'abia faje at ëd dedission a ij Savòja giumaj dël 1251 (sot a Giaco ëd Valèis), a ciama e a l'arsèiv ëdcò l'anvestidura dl'Imperator Enrich IV, dël 1310.
 
## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Valèis
Giaco I ëd Quart

Capëstìpit da famija Quart, dont nòm a ven dal Castel ëd Quart, che a fa tiré sù chiel dël 1185. A podrìa esse sempe chiel che 67 agn pì tard (dël 1252) a firma l'At ëd dedission a Aimon ëd Savòja. Chi a firma a resta omònim ëd sò pari, e donca a peul esse che a firmé a sia un fieul. La firma a dis *Jacobus de Quarto, filius quondiam Domini Jacobi Portae Sancti Ursi Auguste* (Giaco ëd Quart, fieul dël fu Giaco, sgnor ëd Pòrta Sant Ors a Osta).
 
## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Quart
Antòni ëd Valèis

Element dla famija Valèis. A sërn la cariera eclesiàstica, e dël 1407 a ven Prior dël Capìtol ëd St. Pierre e Sant Ors.
 
## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Valèis
Luis ëd Valèis

Element dla famija Valèis. A sërn la cariera eclesiàstica, e dël 1630 a ven Prevòst dël Capìtol dël Dòm d'Osta.

## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Valèis
Palass

**Palass** (*Palazzo Canavese* an italian) a l’é un comun d' 856 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Amanda Prelle (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Palass (omònim)

* ***Geografìa:***
** **[[Palass]]**, comun an provincia ëd Turin

* ***Architetura:***
** **[[Palass Carignan]]** a Turin
** **[[Palass ëd Véder dle Nassion Unìe|Palass dle Nassion Unìe]]** a New York
** **[[Palass Levaldis (Turin)|Palass Levaldis]]** a Turin
** **[[Palass Madama]]** a Turin
** **[[Palass Peleta (Ast)|Palass Peleta]]** a Ast
San Second

**San Second** (*Seisound* an ossitan; *San Secondo di Pinerolo* an italian) a l’é un comun ëd 3.541 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Cozzo (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Sità gemelà
San Second a l'é gemelà con:
*  Carlos Pellegrini, Argentin-a

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sansecond
San Pé

**San Pé** (*San Piere* an ossitan; *San Pietro Val Lemina* an italian) a l’é un comun ëd 1.493 abitant  dla provincia ëd Turin.
As treuva ant la cita Val Lemna, davsin a Pinareul.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Anna Balangero (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Sanpe
Rolèj

**Rolèj** (*Roletto* an italian, *Roulèi* an ossitan) a l’é un comun ëd 2.062 abitant  dla provincia ëd Turin.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Cristiana Storello (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla sità metropolitan-a ëd Turin
Nus (Ca nobiliar)

__TOC__

Un-a dle pì veje famije nòbij dla Val d'Osta, quarta an gerarchìa. Ant ël Consej dij Trè Stat as setavo sùbit dadré djë Challant, dij Quart e dij Valèis. 

## Stòria dla famija
### Conte dij temp dij roman
Vàire conte nàite anviron a la famija a veulo che antra sò cé a-i sia un centurion roman ëd famija senatorial. Però a-i é pa gnun document ch'a peula prové na question parej. 

### Prima atestassion
Dël 1191, quand as firma l'at ëd dedission a Tomà I, la famija a l'é già motobin vajanta e a la ten tre sgnorìe. A firmé ël document ij Nus as presento antra tre: Gulielm ëd Nus, Pero ëd Nus e Aimon ëd Nus.

### Dësvlup dla sgnorìa
Antra ij Nus ch'a lasso na marca ant ij papé savojart a-i son:
*Bertòld ëd Nus, Prior dla Colegià ëd San Pero e Sant Ors anvers a la fin dël sécol ch'a fa XVI
*Claudi Renà ëd Nus, bailo dël Ducà ant ël 1629
*Fransesch Renà ëd Nus, dël 1678 leutenent general dla milissia dël Ducà

### Ël passagi a baron
Jë sgnor ëd Nus a ven-o baron për decision ëd Vitòrio Medéo II, anvers a la fin dël sécol ch'a fa XVII.

## J'arme dla ca
L'arma dij Nus a l'é rossa. Ansima a l'ha quatr terne ëd fior, butà an quatr fasse orisontaj. Caland giù da 'nt l'àotr a-i son:
*3 reuse d'argent
*3 fiordalis d'òr
*3 reuse d'argent
*3 fiordalis d'òr

## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Nus
Fransesch III ëd Valèis

Element dla famija Valèis. Sot a soa sgnorìa ël tìtol ëd famija a passa a baron, ij 12 d'Avril dël 1553. Dël 1558 a fa part ëd na delegassion ch'a va a traté la neutralità dla val d'Osta con la Fransa.
 
## Bibliografìa
*

Categorìa:Famija Valèis
Corèj

**Corèj** a l'é 'l nom ëd doi comun an provincia ëd Turin:

* **[[Corèj Castelneuv]]**

* **[[Corèj Giacosa]]**
Arnèis

L**'Arneis** a l'é un vin che as produs ant ël Roé e ant e Langhe, tacà a Alba. 

A l'é un vin bianch ant le varietà "Roé Arnèis", "Roé Arnèis Superior" e "Langhe Arnèis". Mës-cià con uva Nebieul (a-i në fa da basta ël 2-5% d'arnèis) a dà ëdcò ij vin nèir "Roé" e "Roé Superior".

* *Denominassion*: D.O.C.G. Denominassion d'Orìgin Controlà e Garantìa

* *Color*: Giaun paja

* *Gust*: Frësch, frutà

Categorìa:Vin bianch
Categorìa:Vin dël Piemont
Barbarèsch (vin)

Ël **barbarèsch** a l'é ël frel cit dël bareul; as fa a Barbarèsch, da uve nebieul.

### Produssion
Dël 2007 la produssion ëd barbarèsch a l'é stàita ëd 4,3 milion ëd bote.

Categorìa:Vin nèir
Categorìa:Vin dël Piemont
Livorn (omònim)

***Livorn*** a l'é 'l nòm ëd doi comun italian:

* **[[Livorn]]**, capleugh ëd provincia dla Toscan-a

* **[[Livorn Feraris]]**, comun an provincia ëd Vërsèj
Bechbarmak

Ël **bechbarmak** a l'é un mangé tìpich dël Kirghizistan.
A l'é fàit ëd carn ëd moton e pasta, fàit mitoné an ëd gran ramin-e.
Pì ij tòch ëd carn a son gròss e grass, pì la pitansa a l'é considerà bon-a.
As mangia con le man, 'me ch'a dis ël nòm.
An efet, *bech* a veul dì *sinch*; *barmak* a son ij dij.

Categorìa:Mangé
Koumyss

Ël **koumyss** a l'é 'n bibi fàit ëd làit ëd giumenta fërmentà, tìpich dij popol ch'a vivo ant lë stepe dl'Asia sentral, dzoratut an Kirghizistan.

Categorìa:Bèive
Oulak tirtich

L**'oulak tirtich** a l'é 'n gieugh tìpich dël Kirghizistan.
Doe squadre a caval as as fan front për fé rivé ant la meta dj'àutri la carcassa 'd na crava, ch'a l'é stàita massà an tajandje la gola.

Categorìa:Spòrt e dësmore
Maria Callas

**Maria Callas** a l'era nassùa a New York ël 2 dë dzèmber dël 1923 e a l'é mòrta a Paris ël 16 dë stèmber dël 1977.
Sò genitor a j'ero dij grech emigrà an América e 'l sò nòm ver a l'era *Ánna María Kekilía Sofía Kalogeropoúlou* (*Άννα Μαρία Καικιλία Σοφία Καλογεροπούλου*), ma dël 1929 a l'han "copà" ël cognòm an *Callas* (*Κάλλας*).

A l'é stàita un dij pi famos sopran del sècol ch'a fa XX.

Callas, Maria
Brigham Young

**Brigham Young** a l'era nassù ant ël Vermont ël 1m ëd giugn dël 1801 e a l'é mòrt a Salt Lake City ël 29 d'agost dël 1877.
A l'é stàit ël second pressident ëd la cesa mormon-a (apress Joseph Smith, sò fondador) e ël prim goernador dël teritòri dlë Utah.

A l'é stàit ëstranomà *ël Mosé merican*, për avèj mnà sò pòpol a travers ël desert a na *tèra promëttùa*.
Brigham Young a l'ha avù 27 fomne, ch'a l'han daje 56 masnà.
A chiel a l'é antitlà l'Università Brigham Young a Provo.

Young, Brigham
Aleksandr Rodčenko

Pitor, dissegnator, scultor.
Esponent dla vanguardia soviética a l'ha arpresentà, con na pràtica ch'a visava a brisé la division tradissional antra camp e géner artìstich, la sìntesi dj'art tìpica dël costrutivism.
**Aleksandr Mikhailovič Rodčenko** (cirìlich: **Александр Михайлович Родченко**) a l'era nassù a San Peroborgh ël 23 ëd novèmber dël 1891 e a l'é mòrt a Mosca ël 3 dë dzèmber dël 1956.

Livrà la scòla d'art ëd Kazan, dël 1914, a l'ancamin a l'é avzinasse a A. Beardsley, ch'a l'ha anfluensà soe teorìe a vnì an sla linia, e già dal 1915, amis ëd V.E. Tatlin e dij futurista, a l'ha smonù a la mostra *Magasin* ëd Mosca na serie ëd dissègn ësperimentaj fàit con righel e compass.
Rodčenko a l'ha ancaminà a partissipé motobin prest a j'atività dle neuve anstitussion colturaj dla rivolussion russa.
Ansema a Olga Rosanova a l'é ocupasse dla riorganisassion dël travaj ch'a rësguardava j'art aplicà ant le fàbriche e ij laboratòri artisan.

Soe esperiense ëd progetista a l'han ancaminà con la decorassion dël *Cafè pitoresch* (Mosca, 1917) e a l'han avù sò moment pì fiamengh ant ij proget d'architetura-scultura dissegnà ant la curnis dël sìrcol antërdissiplinar moscovita *Sìntesi-pitura-scultura-architetura*.

Dal 1923, a pràtica ël fotomontage, técnica ch'a l'é 'l prim a spantié ant l'Union Soviética.
Apress, a realisa ij ritrat fotogràfich dij sò amis ('me Majakovskij) e ëd soa mare, an gròss pian ës-ciass.
Dal 1926, a piassa la fotografìa al sènter ëd sò travaj, an fortendne la superiorità rëspet a la pitura e an considerandla un mojen pì arpresentativ ëd la modernità.

## Euvre prinsipaj
* **Costrussion sospèise** (1920-1921): a son ëd forme geométriche ficà un-a ant l'àutra e fàite ëd listej ëd material pòver.

Rodčenko, Aleksandr
Rodčenko, Aleksandr
Peter Stuyvesant

**Peter Stuyvesant** a l'era nassù an Olanda dël 1612 e a l'é mòrt a New York dël 1672.

Stuyvesant a l'era un soldà d'esperiensa e a l'avìa përdù na gamba an bataja.
A l'é stàit ël darié diretor general ëd la colònia dij Neuv Pais Bass, prima ch'a passèisso al Regn Unì dël 1664.
A l'ha avù na gran anfluensa an sj'achit ëd la sità ëd New York (a coj temp *Neuv Àmsterdam*).
A l'é stàit chiel a decide l'espansion ëd la sità dëdlà dla ponta sud ëd Manhattan; a l'ha fàit fabriché la muraja a protession contra j'indian, ch'a l'ha dàit ël nòm a Wall Street, peui ël canal arlongh na pista indian-a, ch'a l'é dventà Broadway.

Për dësfende la religion arformà olandèisa, a l'ha decidù vàire mzure contra j'àutre religion, dzortut ij quàcher (dont ël proselitism a marciava fòrt e che chiel a considerava tanme ëd pericolos agitator anarchista, dagià ch'a arconossìo nen ëd cap), ij luteran e ij batista.
Tutun, ij sò superior (ij diretor dla Companìa dj'Indie ossidentaj, an Àmsterdam) a l'han anulà tute coste decision.

Stuyvesant a l'é sotrà ant la cesa ëd San March in the Bowery, a Manhattan.

Stuyvesant, Peter
Comba dla Mòrt

La **Comba dla Mòrt** a l'é n'àrea protegiùa e monument nassional ëd jë Stat Unì 'd Mérica.
A së slonga për 225 chilòmeter an tra Califòrnia e Nevada e a l'ha na surfassa ëd pì che 13.000 chilòmeter quàder.
As ciama parèj përchè vàire sërcador d'òr, an camin ch'a andasìo an Califòrnia, a son mòrt an traversandla.

A l'é na region con clima desértich, anté ch'a pieuv motobin da ràir.
Ambelessì as treuva ël pont pì bass dël continent merican (86 méter sota 'l livel dël mar) e a son ëstàite argistrà 'd temperadure fin-a a 88 gré.

Categorìa:Geografìa djë stat Unì d'América
Benjamin Disraeli

Òm polìtich e scritor anglèis.
**Benjamin Disraeli** a l'era nassù a Londra ël 21 dë dzèmber dël 1804 e a l'é mòrt-ie ël 19 d'avril dël 1881.
A l'é stàit prim ministr dël Regn Unì për doi vire, dël 1868 e, peui, dal 1874 al 1880.

## A l'ha dit
* *Al di d'ancheuj le busìe a son ëd tre qualità: le busìe bele e bon-e, le busìe esecràbij e le busìe statìstiche.*

Disraeli, Benjamin
Disraeli, Benjamin
Vanuatu

**Vanuatu** a l'é un pais dl'Osseania.
A l'é n'arsipélagh d' 83 ìsole d'adoss vulcànica.

La capital a l'é Port Vila.
A l'ha na surfassa ëd 12.189 km² e a conta anviron 210.000 abitant.

## Anté ch'as treuva



## Stòria moderna
Vanuatu a l'é stàit un "condomini" dël Regn Unì e dla Fransa, con ël nòm ëd *Neuve Ébridi*, dal 1906 al 1980, quand a l'ha otnù l'indipendensa.

## Lenghe ofissiaj
Vanuatu a l'ha tre lenghe ofissiaj: ël bislama, l'anglèis e 'l fransèis.

## Organisassion polìtica
Vanuatu (nòm ofissial: **Ripablik blong Vanuatu ** / **Republic of Vanuatu ** / **République de Vanuatu**) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Iolu Johnson Abil (dal 2009).
Ël prim ministr a l'é Joe Natuman (dal 2014).

Categorìa:Ìsole dl'Osseania
Ca fòrt

La **Ca Fòrt** a l'é un dij pì vej sistema ëd fortificassion spantià an Piemont, fin da ij temp dla prima età 'd Mes. As trata ëd na session a trapessio dla muraja perimetral, ch'a fa da protession contra a ij colp, për evité che ël mur a podèissa esse sfondà. Ij prim esempi a son dij sécoj ch'a fan IX e X.

Categorìa:Architetura dël Piemont
Categorìa:Architetura militar
Categorìa:Architetura dl'età 'd Mes
Lagh dël Vivron

Ël **lagh dël Vivron** a l'é un dij lagh ch'a son formasse coma efet dël travaj dla dariera giassassion.
A l'ha na surfassa ëd 5,78 chilòmeter quàder.

Vivron
Categorìa:Provinsa ëd Biela
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Sèra d'Ivrèja

As ciama **Sèra** la formassion colinar originà da 'nt la moren-a lassà dal gran giassé che a coatava la Val d'Osta ant l'età glacial. Për sòn soa forma a l'é motobin particolar: as presenta coma na muraja drita che a cala d'aotëssa an manera regolar da j'Alp al Lagh dël Vivron.

Categorìa:Teritòri dël Piemont
Le Monde

**Le Monde** a l'é 'n giornal publicà a Paris, fondà dël 1944 da Hubert Beuve-Méry.
A l'é stampà an apopré 500.000 còpie e a ven n'éuro e otanta, an Fransa metropolitan-a.

La sossietà ëd contròl dël Monde a l'é l'LMPA (*Le Monde Partenaires et Associés*).
L'assionista d'arferiment a l'é la Sossietà dij redator dël Monde (SRM).

## Ij diretor dël Monde

* 1944-1969: Hubert Beuve-Méry
* 1969-1982: Jacques Fauvet
* 1982-1985: André Laurens
* 1985-1991: André Fontaine
* 1991-1994: Jacques Lesourne
* 1994-2007: Jean-Marie Colombani
* 2007-2011: Éric Fottorino
* 2011-2012: Érik Izraelewicz
* 2013-2014: Natalie Nougayrède
* dal 2014: Gilles van Kote

Monde
Categorìa:Paris
Tanger

**Tanger** a l'é na sità dël Maròch setentrional con apopré un milion d'abitant.

Dal 2001 a l'é zòna franca.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Derhem Dahman.

Categorìa:Sità african-e
Curitiba

**Curitiba**  a l'é la capital dlë stat federal dël Paraná ant ël sud ëd Brasil.
A conta 1.808.969 abitant (2007).

## Sità gemelà
Curitiba a l’é gemelà con:

Categorìa:Brasil
Categorìa:Sità dl'América meridional
Monciàir

**Monciàir** (*Montechiaro d'Asti* an italian) a l'é un comun ëd 1.404 abitant dla provincia d'Ast.
A fa part dla Comun-a Colinar ëd Val Rilà.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Paolo Luzi (da l' 8/06/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Ast
Categorìa:Comunità Colinar ëd Val Rilà
Pravda

La **Pravda** (cirillic: **Правда**, ch'an russ a veul di *"verità"*)  a l'era 'n giornal publicà ant l' Union Soviètica.
A l'era stàita fondà da Trockij; ël prim numer a l'é stàit publicà a Vien-a ël 3 d'otòber dël 1908.
Dël 1912 a l'é diventà ël giornal ofissial dij bolsievich russ e, peui, fin al 1991, dël Partì Comunista dl'Union Soviètica.
L'ùltim nùmer dla Pravda a l'é seurtì ël 14 ëd mars dël 1992.

Categorìa:Giornaj
The Times

**The Times** (ch'a veul dì *Ij temp*) a l'é 'n famos giornal conservator britannich.
A l'é stàit fondà dël 1785, con ël nòm *The Daily Universal Register*, da John Walter. Dël 1788 a l'ha tramudà 'l nòm a *The Times*.
A stampa apopré 650.000 còpie al dì. 

Categorìa:Giornaj an lenga anglèisa
The New York Times

**The New York Times** a l'é 'n famos giornal progressista djë Stat Unì.
A l'é stàit fondà dël 1851, con ël nòm *New York Daily Times*, da Henry Jarvis Raymond e George Jones. Dël 1857 a l'ha tramudà 'l nòm a *The New York Times*.
A stampa pì che 1.100.000 còpie ant ij dì feriaj e 1.650.000 còpie la dominica. 

Categorìa:Giornaj an lenga anglèisa
Frankfurter Allgemeine Zeitung

Ël **Frankfurter Allgemeine Zeitung** a l'é un dij pi important giornaj tedesch.

A l'é stàit fondà dël 1949 e a seurt a Franchfort sël Men.
A stampa apopré 360.000 còpie al dì.

Categorìa:Giornaj
Categorìa:Franchfort sël Men
El País

**El País** a l'é 'l pi important giornal dla  Spagna.
A l'é stàit fondà dël 1974 e a seurt a Madrid.
A stampa apopré 460.000 còpie al dì.

A fa part ëd l'argropament ëd mojen ëd comunicassion Prisa.

Elpais
The Guardian

**The Guardian** a l'é un dij pi important giornaj progresista dël Regn Unì.

A l'é stàit fondà dël 1821 a Manchester e, fin al 1959, a l'é ciama-se *The Manchester Guardian*.
Dal 1964 a seurt a Londra e a stampa apopré 380.000 còpie al dì.

Categorìa:Giornaj an lenga anglèisa
Daily Mail

Ël **Daily Mail** a l'é un dij pi important giornaj dël Regn Unì e, da sèmper, a l'é 'l pi conservator.
A l'é stàit fondà dël 1896.
A seurt a Londra e a stampa apopré 2.350.000 còpie al dì.

## Curiosità e stranòm
* Dël 1924 ël *Daily Mail* a l'ha publicà un fàuss papé ch'a mostrava che ij comunista anglèis a j'ero lì-lì për dëscadné la rivolussion. Quatr dì dòp a-i son ëstàite j'elession e ij laborista a l'han përdule. Ancora adess ij laborista anglèis a ciamo 'l giornal *"The Forgers' Gazette"* (*La gasëtta dij faussari*).
* Ël Daily Mail a l'é stàit, fin al 1939, un fervent sostnidor ëd la polìtica fassista e nasista e, për lòn e për soe posission tròp conservatris, a l'é stranomà *"Daily Heil"*.

Categorìa:Giornaj an lenga anglèisa
Neue Zürcher Zeitung

Ël **Neue Zürcher Zeitung** a l'é 'l pi vej e un dij pi important giornaj dla Svìssera.

A l'é stàit fondà a Zurigh dël 1780 e, fin al 1821, a l'é ciama-se *Zürcher Zeitung*.
A stampa apopré 160.000 còpie al dì.

Categorìa:Giornaj
De Telegraaf

**De Telegraaf** a l'é 'l pi important giornal olandèis.
A l'é stàit fondà a Àmsterdam dël 1893.
A stampa apopré 800.000 còpie al dì.

Categorìa:Giornaj
Kronen Zeitung

Ël **Kronen Zeitung** a l'é 'l pi important giornal austrìach.
A l'é stàit fondà a Vien-a dël 1900.
A stampa apopré un milion ëd còpie al dì.

Categorìa:Giornaj
Vjesnik

Ël **Vjesnik** a l'é un dij pi important giornal dla Croassia.
A l'é stàit fondà a Zagabria dël 1940.

Categorìa:Giornaj
Politika

**Politika** (cirìlich: **Политика**) a l'é un dij pi important giornal dla Serbia.
A l'é stàit fondà a Belgrad dël 1904.

Categorìa:Giornaj
Dan

Ël **Dan** (cirillic: **Дан**; an montneigrìn a veul dì *"Ël di"*) a l'é un dij pi important giornal dël Montnèigr.
A l'é stàit fondà a Podgorica dël 1998.

Categorìa:Giornaj
Cabela

**Cabela** (*Cabella Ligure* an italian, *Cabela* ëdcò an lìgur) a l'é un comun dël Piemont ëd 533 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ant l'Apenin Lìgure, ant l'àuta Val Borbaja e a l'é un-a dij pòch comun piemontèis, ansema a Cariegà e a Frògna, a confiné con l'Emilia-Romagna.

## Stòria
Teritòri dl'Oltragiov genoèis, la comun-a a l'é stàita lijà për sécoj a la Repùblica 'd Génoa, feod ëd le famije Spinola, Pallavicino e Doria. Dal 1797 al 1805 a l'ha fàit part prima dla Repùblica Lìgure, e peui ëd l'Imperi Fransèis ëd Napoleon Bon-a-part. Dël 1815 a intra ant ël Regn ëd Sardëgna.

Dal 1819 al 1859 a l'era comprèisa ant la Provinsa ëd Neuve, sota la Division ëd Génoa. Dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859) a l'é passà ansema a tut ël Circondari ëd Neuve a la Provinsa ëd Lissandria.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberta Daglio (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Carpnèj

**Carpnèj** (*Carpeneto* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 675 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà, an sle colin-e antra la val ëd l'Òrba e la val ëd la Bormia.

## Stòria
Le prime sorgiss ch'a documento l'esistensa dël pais a armonto al sécol ch'a fa X, quand ch'a l'é cità 'l topònim ëd *Castrum Carpani*. Ël teritòri a fasìa part dij possediment ëd l'abassìa 'd Santa Giustin-a dë Tsé e a smìa che la distrussion ëd na dipendensa monàstica për via dle incursion sarasin-e a l'abia portà j'abitant a fondé 'n pais ant na posission pì elevà e protegiùa. Dël 945 ël teritòri a ven assignà da Lotari, impeador e re d'Italia, a Aleram marchèis ëd Monfrà. Ant l'Età 'd Mès Carpnèj a l'avìa 'n castel furnì 'd tor, fossà e fortificassion e a j'era 'dcò n'arset për l'arcòlta dj'abitant an temp ëd guera. Ël pais a l'é peui dësvlupasse 'me Comun-a con Podestà, Cónsoj, Consèj Magior e Consèj ëd Chërdensa, organisà second lòn ch'a satabilivo jë Statù Comunaj. Carpnèj a ven contendù antra 'l Marcheisà 'd Monfrà e la Comun-a 'd Lissandria ma a resta për sécoj ant la giurisdission dël Monfrà, sota ij Paleòlogh e ij Gonsaga 'd Màntoa. Dël 1708 con Vitòrio Medeo II a passa prima al Ducà ëd Savòja e peui al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Carpnèj a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e a l'é a cap d'ën Mandament ch'a comprend ëdcò La Ròca, Montad e Tërseubi.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Carlo Massimiliano Olivieri (dal 14/06/2004, scond mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Carpnej
Cantalov

**Cantalov** (*Cantalupo Ligure* an italian, *Cantalô* an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 520 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ant l'Apenin Lìgure an Val Borbaja, an sla riva stentrional ëd la Borbaja.

## Stòria

Com bon-a part dl'Oltragiov a ven a costituì j'ansidit Feod Imperiaj, valadì n'ampia banda dë sgnorìe feodaj a nòrd ëd Génoa ch'a dependìo diretament da l'Imperi Roman Sacrà e ch'a j'ero antitolà a le prinsipaj famije genoèise. Fin al 1518 la frassion ëd Borgh Adorn, con sò castel, a l'é anfeodà a jë Spìnola fin a tant che Tolomé Spìnola a resta sensa fieuj e a passa ij sò ben ai fieuj ëd sò amis Gustin Adorn. Antorn a la fin dël Sessent, na fran-a a crasa part dël castel e ël marchèis Luis Bòta Adorn al fa sistemé an soa forma atual.

Cantalov a l'é stàit decorà con la *Midaja al Valor Militar për la Guèra 'd Liberassion* për ij sacrifissi dla popolassion e për le atività 'd lòta partisan-a durant l'Arsistensa, ch'a l'ha vist ëdcò na bataja combatùa ëd l'ost 1944 a le Strèite ëd Pertus, davzin a l'omònima frassion, antra partisan ëd la Division Cichero da na part e trupe dla Wehrmacht e camise nèire dla Scòla Anlev Ofissial ëd Neuve da l'àutra.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Gian Piero Daglio (dal 14/06/2004, scond mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Cavirià

**Cavirià** (*Capriata d'Orba* an italian, *Caviriò* ant la parlà local) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.872 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta an sël piuvent oriental dla comba dël torent Òrba.

## Stòria
Ij tant artrovament archeològich ant ël teritòri 'd Cavirià a mostro che la region a sìa stàita abità fin da temp motobin antich: a son stàit trovà segn ëd copele preistòriche an sij ròch e repert funerari ëd tribù ligurin-e. An época roman-a l'area 'd Cavirià a fasìa part ëd l‘*Ager Derthonensis*, l'area coltivà ch'a dipendìa da la sità roman-a 'd Torton-a. A l'é probàbil che dal pais a passèissa na strà ch'a butava an comunicassion la *via Postumia*  e la *via Aemilia Scauri*, le doi strà consolar pì amportante dj'anviron. Ant l'àuta Età 'd Mès a son documentà ij doi topònim ëd *Capriana* e 'd *Tollianum* për indiché doi borgà vzin-e anté ch'as sarìa dësvlupà l'atual abità 'd Cavirià. 

Tèra 'd confin antra le aree d'influensa dle potense locaj, a parte dal sécol ch'a fa XII, la comun-a rural ëd Cavirià a strenz alianse e passa sota al contròl dij marchèis aleràmich dël Bòsch, peui dla Comun-a 'd Lissandria, peui dla Repùblica 'd Génoa. Le contèise antra Lissandria e Génoa a porto pì vòte a la distrussion dël pais. Dël Tërzent a intra ant ij possediment dël Ducà ëd Milan dij Viscont, për torné pì tard sota Génoa ch'a la ced al Marcheisà ëd Monfrà (1421). Për chèich sécoj ël pais a viv an pas sota la dinastìa dij Paleòlogh prima e dij Gonsaga 'd Màntoa dòp. Contut ch'a cambièsso ij goernant, le famije nòbij ch'a gestisso l'economìa local e le anfeodassion a resto cole genoèise djë Spìnola, dij Dòria e dij Gril. A parte dal Sessent j'abitant dël pais a son torna sbaruà da j'aveniment dla stòria: le trupe fransèise e spagneule a sachegio Cavirià ant la Guera 'd Sucession dël Monfrà. Dël 1708, an séguir a la Guèra 'd Sucession Spagnuela ël Monfrà a passa sota al contròl ëd Vitòrio Medeo II e a intra parèj ant ël Ducà 'd Savòja e peui ant ël Regn ëd Sardëgna.

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Cavirià a torna ant ël Regn ëd Sardëgna, e dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), a l'é aministrà sota a la Provinsa ëd Lissandria, al Sircondari ëd Neuve e a l'é a cap d'ën Mandament ch'a comprend ëdcò Basaluss, Francavila e Pasturàuna.  

## Cultura
A Cavirià a-i é l'associassion *Ël Veso* ch'a studia la parlà local.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giovanni Battista Poggio (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Caviria
Carbunera

**Carbunera** (*Carbonara Scrivia* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.130 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva an sle colin-e an sla drita dla Scrivia, ant la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis. Sò teritòri as treuva antra la val ëd la Scrivia e cola dël torent Osson-a.

## Stòria
 Ël teritòri 'd Carbunera a mostra chèich testimoniansa d'época roman-a, quand ch'a l'era traversà da la *Via Postumia*, la strà ch'a l'era stàita trassà dal cónsol Spurio Postumio Albin e ch'a mnava da la Liguria a la pian-a dël Pò. L'abità atual a l'é dësvlupasse d'antorn a na piev, ch'a fasìa da sènter religios për le borgià sparpajà ant j'anviron. Dël 954, ël vësco 'd Torton-a Gisprand a cita *in Vico Molonio* la piev ëd San Martin, dont ancora ancheuj la cesa parochial a porta 'l nòm. Ël topònim ëd Carbunera a ven nominà për la prima vira dël 1216, ansema al castel ëd la famija dij Curo, ch'a j'ero 'dcò feodatari 'd Cassan.

Carbunera as costituiss tanme arset dël sécol ch'a fa XIV d'antorn a la ròca dël castel e a ven fortifià a l'época dij Viscont. La ròca dël castel, con soa particolar configurassion a dongion, a arsist bele adess al sènter dël pais. Dël 1412 Flip Maria Viscont a conced an feod ël pais ëd Carbunera e coj ëd Volped, Volpièj e Sarzòu a Perin Càmeri, ch'a l'avìa servilo an guèra. Sò anvod a lo ced dël 1453 a Antòni Guidbòu Cavalchin. La famija Guidbòu Cavalchin a ten ël pais an feod fin al 1797. Dël 1735 Torton-a e ij sò anviron a passo sota la Cà 'd Savòja ëd Carl Emanuel III ant ël Regn ëd Sardëgna.

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, Carbunera a torna al Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Torton-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Flaviano Gnudi (dal 26/05/2014, dagià sìndich dal 1999 al 2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Casasco

**Casasco** o **Casasch** (*Casasco* 'dcò an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 139 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva ant la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis. Sò teritòri a comprend ij crinaj dle colin-e ch'a separo la val dël torent Gruve da cola dël torent Cròu.

## Stòria
Le prime sorgiss ch'a testimònio l'esistensa ëd Casasco a armonto a l'Età 'd Mes, quand ch'ël borgh a l'è cità ant ij document ëd l'Abassìa 'd San Colomban ëd Beubi. Dël 1100 ël pais a passa sota la giurisdission dël vësco 'd Torton-a, ch'a n'anfeoda 'l castel ai nòbij dla famija dj'Opisson. Ël pais a passa an possess a vàire famije, dzoratut genoèise, ch'a l'avìo 'l control dël teritòri dj'anviron.

Contut che dal 1738 a ven-a butà sota la protession dij Savòja, Casasco a resta formalment an feod ai Dòria fin al 1797, quand che a seguirà l'adesion ëd la vzin-a Garbagna prima a la Repùblica Ligure e peui a l'Imperi Fransèis ëd Napoleon Bon-a-part. Dël 1815 a intra ant ël Regn ëd Sardëgna ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Garbagna.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Enrico Mandirola (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Bërgnàu e Frascà

**Bërgnàu e Frascà** (*Brignano-Frascata* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 450 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Le doi frassion ëd Bërgnàu e Frascà as treuvo an riva al torent Cròu, ant la region dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis. 

## Stòria
Ël teritòri ocupà dal comun ëd Bërgnàu e Frascà a l'è stàit abità fin dal Neolìtich, 'me a testimonio ij tant artrovament archeològich conservà ant ël local musé dë stòria, ancheuj sarà. A son stàit trovà 'dcò ij rest ëd vile roman-e e d'edifissi ruraj d'età imperial. Ant l'àuta Età 'd Mès a fasìa part dël contà 'd Torton-a col nòm ëd Balegnan. Andà an ruin-a ant ël cors dij sécoj, dël 1375 Galeass Viscont a conced Bërgnàu an feod a Spinëtta Spìnola, ch'a arcostruiss un castel sël leugh ëd n'antich fortilissi. Dël sécol ch'a fa XV, an séguit a na faida familiar ch'a l'ha portà al sassinament ëd vàire Spìnola, ël castel a passa a la famija Guidbòu Cavalchin. Dël 1685 ël castel a l'é vendù a la famija Ferrari 'd San Bastian e dël 1800 a passa a la famija genoèisa dij Bruzzo. 

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, Bërgnàu e Frascà a passo al Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd San Bastian da Cròu. Dël 1928 ij comun autònom ëd Bërgnàu, Frascà e Mumpròn a ven-o unì ma dël 1947 ël comun ëd Mumpròn as dëstaca torna për sò cont.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Roberto Mandirola (da l'08/06/2009, scond mandà dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Bergnauefrascà
Casalegio

**Casalegio** o **Casalegio Bòiro** (*Casaleggio Boiro* an italian, *Casaèzo* an lìgure) a l'é un comun dël Piemont ëd 370 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva al bòrd stentrional ëd l'Apenin Lìgure, al confin con l'Àut Monfrà, antra le val dij torent Lèm e Gorzent.

## Stòria
La prima sorgiss ch'a documenta l'esistensa dël pais a l'é 'n làssit ëd l'ann 1003 ant ël qual ël marchèis Adalbert ëd la dinastìa obertenga a lassava *Casadego* an don al monasté 'd Santa Maria 'd Castion a Parma. Col frassionament dij teritòri dla Marca Obertenga, Casalegio a finiss prima sota la giurisdission parsial dij marchèis ëd Paròd e peui dij marchèis dël Monfrà. An sla somità 'd na colin-a a s'aussa 'n castel, dont le part pì vèje a armonto ai sécoj ch'a fa XI-XII. La posission ëd l'abità a l'era stratégica për controlé ij tràfich arlongh a le strà ch'a mnavo dal Piemont a la Liguria. A parte dal Tërzent con la dinastìa dij Paleòlogh, ël pais a fa part për sécoj dël Marcheisà dël Monfrà. Dal Quatsent, ël teritòri 'd Casalegio a l'ha vëdù ël passagi 'd vàire esèrcit stangé an séguit ai ciacòt antra le famije genoèise e a jë scontr antra l'armà fransèisa e cola imperial ëd Carl V d'Asburgh. Dël Sinchsent ël Marcheisà a passa ai Gonsaga, duca 'd Màntoa, ch'a anvesto la famija Spìnola tanme garant ëd sò domini. Dël Setsent ël Monfrà a passa sota al Ducà 'd Savòja, peui Regn ëd Sardëgna, e 'l feod ëd Casalegio a passa a la famija Fieschi, peui ai Ristori e a la fin a la famija Guija, ch'a l'é ancora ancheuj an possess dël castel.

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Casalegio a torna ant ël Regn ëd Sardëgna, e dal 1859, an séguit a la riorganisassion aministrativa dël Decret Rattazzi (Lèj n.3702, 23 otóber 1859), a l'é aministrà sota a la Provinsa ëd Lissandria, al Sircondari ëd Neuve e al Mandament ëd Castlèt d'Òrba.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Danilo Repetto (dal 14/06/2004, scond mandà da l'08/06/2009, ters mandà dal 03/06/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria
Cartòs

**Cartòs** (*Cartosio* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 750 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà, an sle colin-e dla val ëd l'Er. 

## Stòria
La presensa dl'òm ant l'area 'd Cartòs a l'é motoben antica: j'artrovament ëd piolòt an pera seulia e 'd cit utiss a mostro ch'ël teritòri a l'era dagià abità a parte dal Neolìtich. Ant l'Età dël fer coste bande a j'ero popolà da tribù ligurin-e, dla branca djë *Statielli*. A-i son stàit djë studios ch'a l'han provà a identifiché con Cartòs un-a dle lor sità pì importante, *Caristo*, cità da Tito Livio për na bataja dël 173 a.C., ma a smìa pì belfé ch'ël sènter prinsipal djë *Statielli* as trovèissa ant ël leugh ëd l'atual Àich (*Aquae Statiellae* an latin). Artrovament d'época roman-a a mostro ch'a j'ero present vàire cit ansediament con vile abità e fàbriche 'd mon, ch'a l'han lassane canaj 'd piomb, cop, muraje, statuëtte an bronz, anej d'òr e monede d'argent. Dal torent Er ant ël teritòri 'd Cartòs dël prim sécol prima 'd Crist, ij roman a l'han fàit parte l'aquedot ch'a portava l'eva an Àich con ën condot longh sirca 14 km, an part sota tèra e an part sospèis e dont ancheuj a n'arman-o dij pilastr an corispondensa dl'atraversament ëd la Bormia. Dòp la fin ëd l'Imperi Roman, davzin a Cartòs a passava 'l confin antra le tère dij Bisantin, ch'a ocupavo ancora la Liguria, e le tère dij Longobard: a testimoniansa 'd sòn a son stàite artrovà dle monede d'òr bisantin-e. Ant l'Àuta Età 'd Mès e fin al sécol ch'a fa XIV, ël pais a resta sota a la giurisdission dij vësco d'Àich. A parte dal 1382, ël borgh ëd Cartòs a l'é anfeodà a la famija dj'Asiné, d'orìgin astesan-a, ch'a lo goerno fin al Setsent. 

A l'inissi dël Setsent, an séguit a la guèra 'd sucession ëspagneula e al sucessiv Tratà d'Utrecht, Cartòs a passa al Ducà 'd Savòja 'd Vitòrio Medeo II e pì tard al Regn ëd Sardëgna. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament ëd Ponson.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Mario Morena (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Cartos
Cassan

**Cassan**, o **Cassau** ant ël dialet local (*Cassano Spinola* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 1.858 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

As treuva an sla riva oriental dla Scrivia, ai pé dij Còj Tortonèis ch'a fan part dël pre-Apenin lìgur-piemontèis.

## Stòria
A smija cha la nàssita dël borgh a peussa armonté ai temp ëd le prime colònie roman-e, vista la vzinansa dle sità 'd Libarna (l'atual Seraval) e 'd Derthona (l'atual Torton-a), e che ël nòm ëd Cassan a peussa derivé da la tenùa agrìcola dël patrissi *Cassius*. Le prime sorgiss ch'a documento la presensa dël pais a son medievaj, quand ch'ël pais a l'era atestà antra ij possediment prima ëd l'abassìa 'd San Colomban ëd Beubi, peui ëd l'abassia 'd San Michel ëd Lussedi (ancheuj a San Genuari, ant ël comun ëd Chërsentin). Ant l'Età 'd Mès a l'é anfeodà a jë sgnor "de Cassano" e a parte dal 1312 a la famija genoèisa djë Spìnola, ch'a la ten-o për vàire sécoj tanme Feod Imperial (valadì un teritòri ch'a dipendìa diretament da l'Imperi Roman Sacrà), dotà d'ën pròpi Statù e dla possibilità 'd bate moneda. 

D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part e a la cancelassion ëd tùit ij Feod, Cassan a passa al Regn ëd Sardëgna, ant la Divison (peui Provinsa) ëd Lissandria, ant la Provinsa (peui Sircondari) ëd Torton-a e ant ël Mandament ëd Vila Vèrnia.

## Aministrassion
A-i é ancora gnun sìndich; ël Comissari Prefetissi a l'é Raffaele Ricciardi (dal 01/01/2018).

Dal 01/01/2018 ël comun a l'ha ancorporà ël comun ëd Gavassàuna për formé n'ùnich comun. 

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Cassinele

**Cassinele** (*Casc-nele* ant la parlà local, *Cassinelle* an italian) a l'é un comun dël Piemont ëd 914 abitant , ant la provinsa ëd Lissandria.

Ël pais a resta ant l'Àut Monfrà antra le valà dla Bormia e dl'Òrba, an particular ant la banda comprèisa tra ij torent Caramagna e Amion.

## Stòria
Le orìgin ëd Cassinele a armonto a l'Età 'd Mès: dël 1187 l'imperador Enrich VI a l'ha confermà ij possediment ch'ël monasté 'd Santa Maria dël Tijé a l'avìa ant ël teritòri dël pais. A l'inissi dël sécol ch'a fa XIII, Cassinele a l'era anfeodà ai marchèis aleràmich dël Bòsch. Dël 1218 a passa sota al contròl ëd la Repùblica 'd Génoa che a manten-o l'anfeodassion ai marchèis dël Bòsch, për peui passela dal 1277 a la famija Malaspin-a. A la fin dël Tërzent ij Malaspin-a a l'avìo an feod ëdcò ij teritòri 'd Chërmolin, Morele e Tërseubi. Quand che dël 1417 Tomà Malaspin-a a sërca 'd liberesse da la sgnorìa 'd Génoa, ij genoèis a dëstituisso ij Malaspin-a e Cassinele a passa an feod ai marchèis ëd Monfrà, prima sota la dinastìa dij Paleòlogh, peui dal 1535 a cola dij Gonsaga, duca 'd Màntoa. 

A l'inissi dël Setsent ël Monfrà a passa a Vitòrio Medeo II e Cassinele a intra parèj ant ël Ducà 'd Savòja prima e ant ël Regn ëd Sardëgna dòp. D'apress a l'época dla dominassion fransèisa ëd Napoleon Bon-a-part, dël 1815 Cassinele a torna ant ël Regn ëd Sardëgna e a l'é aministrà sota a la Division (peui Provinsa) ëd Lissandria, a la Provinsa (peui Sircondari) d'Àich e al Mandament ëd Morele.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Renzo Ravera (dal 26/05/2014, dagià sìndich dal 1995 al 2004).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Lissandria