open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Papé

Ël **papé** a l'é un material sùtil e flessìbil, fabricà për sòlit da fibre ëd selulòsa (da bòsch, tessù o d'àutre sorgiss vegetaj). A l'é dovrà për scrive, stampé, ambalé, e an vàire aplicassion artìstiche e andustriaj. Soa invension a l'ha revolussionà la comunicassion e la conservassion dël savèj, dventand un dij material pì amportant ant la stòria dl'umanità.

## Composission e produssion
Ël papé as produv an sëmnant le fibre ëd selulòsa an eva për formé na pasta, ch'a l'é peui ëspantià, scartand l'eva, pressà e suvà. Sti process a peulo esse fàit a man (papé artisanal) o con màchine andustriaj. J'ingredient base a son:
* Fibre ëd selulòsa (da bòsch, coton, o material riciclà).
* Adesiv për ridùe l'assorbiment d'inciòstr.
* Pigment për modifiché ël color o la luminosità.

La produssion moderna a dovra ëd process automatisà, con rotoj gigant ch'a creo feuj ëd papé ëd gròssësse variàbij.

## Stòria
Ël papé a l'é stàit anventà an Cin-a antorn al II sécol a.C., anté ch'as dovrava fibre ëd moré e d'àutre piante. A l'é rivà an Euròpa via l'Arabia e l'Italia dël sécol XII. Ant ël Piemont, le prime cartiere a son dësvlupasse ant ël Med Ev, dzortut ant le valade fluviaj (coma cola dël Po'), profitand dl'eva com fòrsa motris. Ant ël sécol XIX, con la rivolussion andustrial, la produssion a l'é dventà 'd massa, con fàbriche coma cola ëd Cussan (Turin) ch'a fornìo papé për l'editorìa e l'aministrassion.

## Sòrt ëd papé
Papé da stampa/scritura: Usà për lìber, giornaj, carta da scrive.

Carton e carton pontà: Për ambalagi resistent.

Papé artisanal: Fabricà a man, dovrà për art o document ëd prestigi.

Papé igienich: Për usagi sanitari.

Papé speciaj: Esempi: papé fotogràfich, papé moneta, papé tèrmich.

## Utilisassion
Comunicassion (lìber, giornaj, document).

Embalagi (scàtole, sachet, cartolin-e).

Igien-e personal (papé da bagn, fassolet).

Art e decorassion (aquarej, origami, carta pesta).

## Riciclagi
Ël papé a peul esse riciclà vàire vire, combin che le fibre ëd selulòsa as dësblindo un pòch minca vira. Ël process a riduv ij bzògn ëd bòsch fresch e a consuma men energìa che la produssion da neuva. An Piemont, ij programa ëd racòlta diferensià a son motobin ativ ant le sità prinsipaj.

## Cultura piemontèisa e papé
Ël Piemont a l'ha na tradission d'artisanà dël papé, con cartiere stòriche coma cola ëd Balmuccia (Valsesia), ativa dal sécol XV. Le biblioteche piemontèise (es. La Biblioteca Reàl ëd Turin) a guerno document medievaj e stampà rair, testimoniansa dl'amportansa dël papé ant la conservassion dla memòria stòrica. Ancor ancheuj, j'artista locaj a dòvro técniche tradissionaj për creé papé artisanal decorà, vendù ant le fere regionaj.

Categorìa:Materiaj
Categorìa:Chìmica
Categorìa:Stòria
Categorìa:Fìsica
Categorìa:Società
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Plàstica

La **plàstica** a l'é un material sintétich o semi-sintétich fabricà da polìmer orgànich, soens derivà dal petròli o dal gas natural. Caraterisà da flessibilità, resistensa a la corosion e facilità ëd produssion an forma variàbil, a l'é dovrà an vàire setor, da l'ambalagi a l'andustria automobilìstica. Malgré soa utilità, l'impat ambiental ëd la plàstica, dzortut cola monousagi, a l'é un problema global.

## Composission e produssion
La plàstica as compon ëd polìmer (caden-e longhe ëd molécule) combinà con aditiv com plastificant, pigment, o stabilisant. La produssion a ancamin-a con la trasformassion dij derivà dël petròli (come l'etilen) an polìmer atravërs process ëd polimerisassion. Sti polìmer a peulo esse modificà con técniche com:
* Stampagi a inession: për part complesse.
* Estrussion: për profil continuà (es. tub).
* Sofiagi: për botèile e contenidor.

## Stòria
Le prime plàstiche sintétiche, coma la bachelite (1907), a son ëstàite anventà an Euròpa e Stat Unì. Ant ël Piemont, l'usagi dla plàstica a l'ha avù n'ampia espansion dòp la Sconda Guèra Mondial, con l'andustria automobilìstica (es. FIAT) ch'a l'ha ancorporala ant le component për ridùe ël pèis dle viture. Ant j'agn '60-'70, le fàbriche piemontèise a produvìo materiaj plástich për l'edilissia, l'agricoltura, e ij ben ëd consum.

## Sòrt ëd plàstica
Termoplàstiche: Peulo esse fondùe vàire vire (es. PET, polietilen, PVC).

Termoindurent: Resist a la fusion (es. epossìdich, poliuretan).

Elastòmer: Material flessìbij e arsistent (es. goma sintética).

Plàstica biodegradàbil: Prodovùa da sorgiss renovàbij (es. àmid ëd mais).

## Utilissassion
Embalage (botèile, sachet, film).

Costrussion (tub, isolament, fnestrin).

Auto (parafangh, interior).

Medzin-a (siringhe, pròtesi).

Eletrònica (cassie ëd smartphone, component).

## Riciclagi e sfide ambientaj
La plàstica a l'é difícil da riciclè për via dij tipo diferent e dij contaminant. Ël process a peul anclude:
* Sernìa për categorìa (es. PET, HDPE).
* Triturassion e fusión për creé materiaj secondari.
An Piemont, ij sènter ëd racòlta diferensià a travajo për aumenté ël përsent ëd riciclagi, ma na gran part a finiss ancor an inceneritor o discarie. Campagne com "Plastìca Libera" a serco ëd sensiblisé contra l'usagi ëd plàstica monousagi.

## Cultura piemontèisa e plàstica
Ël Piemont a l'ha n'andustria plástich ativa, con asiende ant la provincia ëd Turin e d'Alessandria ch'a esporto an Euròpa.

Categorìa:Materiaj
Categorìa:Chìmica
Categorìa:Stòria
Categorìa:Fìsica
Categorìa:Società
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Dinastìa Qing

La **Dinastìa Qing** a l'é stàita l'ùltima dinastìa che a l'ha regnà an Cin-a, dal 1636 al 1912, quand l'imperator Pu Yi a l'é stàit obligà a abdiché e l'é costituisse la Republica ëd Cin-a che a l'ha durà dal 1912 al 1949. La Dinastìa Qing a l'ava ij so achjit an Manciuria e a l'é rivà a dominè la Cin-a dle 18 province e so imperi a l'é stàit col ch'a fa cinc pij grand dël mond an dzorpì che, ant ël secol ch'a fa vint, l'é stàit col pij popolos, dagià che a l'ava ël 36% dla popolassion dël mònd.

## Aferiment
*[Treccani](https://www.treccani.it/enciclopedia/qing_(Dizionario-di-Storia)/)

Categorìa:Stòria
Bòsch

Ël **bòsch** a l'é un material natural orgànich otnù dai branch e dal bion (tronch) dle piante legnose, prinsipalman conìfere e latifeuje. Compòst da selulòsa, lignin-a, e d'àutri component, a l'é stàit dovrà da l'òm për mileni për costrussion, fabricassion d'utiss, produssion d'energìa, e art. An Piemont, le foreste a son na part essensial dl'ambient e dl'economìa local.

## Composission e produssion
Ël bòsch a l'é formà da fibre ëd selulòsa tenùe ansema da la lignin-a. Soa strutura a varia a sconda dla sòrt ëd pianta:
* Conìfere (bòsch tendr): Chërs lest, dovrà për costrussion e carta (es. sapin, pin).
* Latifeuje (bòsch dur): Pì dens e resistent, ideaj për mobilia (es. rol, fò).
La produssion a comprend ël taj dle piante, ël dissech dël bòsch, e soa trasformassion an travajà (legnam, tàule, panej). An Piemont, l'industrie dël bòsch a dòvro técniche moderne combinà a tradission antiche.

## Stòria
L'usagi dël bòsch a armonta a l'età ëd la pera, quand che j'òm a fabricavo utiss e soste. Ant ël Medi Ev, ij bòsch piemontèis a j'ero sfrutà për costrussion ëd cese, castej, e pais ëd vilage. Ant ël sécol XVIII, le valade alpin-e (es. Val Susa, Val Chison) a j'ero sènter ëd produssion ëd carbon vegetal e legnam për l'edilissia. Con la rivolussion andustrial, la domanda ëd bòsch për via ferà e minere a l'ha portà a na gestion pì organisà dle foreste.

## Sòrt ëd bòsch
Bòsch tendr: Da conìfere, facil da travajé (es. sapin, malëzzo).

Bòsch dur: Da latifeuje, durativ (es. rol, ninsòla).

Bòsch pressà: Otnù an aglutinand dë scart ëd bòsch (es. panej, OSB).

Bòsch tratà: Tratà con preservant contra j'inset e l'umidità.

## Utilisassion
Edilissia (trav, paviment, coperture).

Mobilia (tàule, cadreghe, armari).

Energìa (ligna da feu, pellet).

Art e artisanà (sculture, instrument musicaj).

Papé (grassie a la selulòsa).

## Riciclagi e sostenibilità
Ël bòsch a l'é rinovàbil s'a l'é gestì con responsabilità. Ël riciclagi a peul anclude:
* Riusagi dël bòsch vej për mobij neuv.
* Trasformassion an pellet o panej pressà.
* Compostagi dë scart naturaj.
An Piemont, ij programa ëd gestion forestal sostenìbil (es. certificassion FSC) a garantisso na racòlta equilibrà, protegend la biodiversità.

## Cultura piemontèisa e bòsch
Le foreste piemontèise, coma cole dël Parch Natural ëd la Val Troncea o dla Val Granda, a son fondamentaj për l'identità locaj. L'artisanà dël bòsch a l'é viv ant le valade alpine.

Categorìa:Materiaj
Categorìa:Chìmica
Categorìa:Stòria
Categorìa:Fìsica
Categorìa:Società
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Dinastìa Tang

La **Dinastìa Tang** (唐朝, Tángcháo) a l'é stàita 'na dinastìa che a l'ha regnà an Cin-a, dal 618 al 907.
La dinastìa a l'é comensà con ël general che a l'é diventà imperador Li Yuan Gaozu (618-626) a l'é cosolidasse con La Tai Zong (627–649) e a l'ha avù so massim afermassion con Xuan Zong (713-756).  

Categorìa:Stòria
Arforma Protestanta

L**'Arforma** a l'é stàit un movment religios inissià dël secol ch'a fa 16° dal fra agostinian Martin Luter an Gërmania e da Gioan Calvin e Ulrich Zwingli an Svìssera che a l'ha portà a la division dël Cristianism an doe part, ël Catolicésim e ël Protestantésim (o arformà).
An Anghiltèra, Enrich VIII a l'ha fondà l'Anglicanésim për motiv polìtich, creand na Cesa autònoma lijà al Protestantésim. 
Ël prinsipi dl'arforma a l'é considerà l'agn 1517, quand Martin Luter a l'ha tacà soe 95 Tesi an sël portòn dla Gesia ëd Wittenberg. La fin dl'Arforma a l'é considerà la Pas ëd Westfalia dël 1648.

Categorìa:Stòria
Barca

Na **barca** a l'é un véicol o strutura ch'a peul navighé ansima a l'eva (fium, lagh, o mar), dovrà për ël traspòrt, la pësca, ël turism, o l'atività sportiva. Le barche a peulo esse alimentà a man, a vela, a motor, o con sistema mist. An Piemont, l'usagi dle barche a l'é stàit stòricament ligà ai fium (es. ël Po') e ai lagh (es. Lagh Magior), anfluensand l'economìa e la cultura local.

## Composission e produssion
Le barche a son fabricà con material divers a sconda dël sò usagi:
* Bòsch: Utilisà për le barche tradissionaj, com ij "batèj" piemontèis për la navigassion fluvial.
* Metal: Dovrà për barche pì grande e resistente (es. barche da travaj).
* Fibra ëd véder o plástica: Comun ant le barche moderne për ël turism.
* Tèila o gòma: Për gomon gonfiàbij.

La produssion a peul esse artisanal (con técniche tramandà, com ant ij cantié dël Lagh Magior) o andustrial (serie ëd produssion con stampagi ëd material compòsit).

## Stòria
Le prime barche a armonto a la preistòria, fabricà con bòsch ëd piante. Ant l'época roman-a, ël Pò a l'era na via comersial amportanta, con barche ch'a trasportavo marcansia da e vers l'Adriàtich. Ant ël Medi Ev, ij "port" fluviaj piemontèis (es. a Casal) a j'ero sènter dë scambi.

Ant ël sécol XIX, con l'ariv dël vapor, le barche a motor a son dësvlupasse, ma an Piemont a l'é restà fòrt l'usagi dle barche a rem për la pësca e ël transpòrt local. Ant j'ani '60, ël Lagh Magior a l'ha vëddù n'espansion dël turism nàutich, con barche da dipòrt e gare ëd vela.

## Sòrt ëd barche
Barca a rem: Utilisà për la pësca o për traversé ij fium.

Barca a vela: Dovrà për sport o dipòrt (es. ant ël Lagh d'Orta).

Barca a motor: Për servissi comersiaj o turìstich (es. taxi d'eva a Stresa).

Gomon: Për atività ëd salvament o pësca sportiva.

## Utilisassion
Traspòrt: Stòricament për mercansìa e passagé ant ij fium piemontèis.

Pësca: Ant ij lagh e ant ël Pò, con técniche tradissionaj.

Turism: Gite organisà për visité ij lagh o le rive dël Pò.

Sport: Regà e gare locaj, coma la Regà Stòrica ëd Arona.

Salvament: Unità dla protezion sivil për j'emergense.

## Sfide ambientaj
Le barche a motor a peulo contribuì a l'inquinament dij lagh e fium. An Piemont, a son stabilì d'area protete anté ch'as peul nen navighé për protege la biodiversità.

## Cultura piemontèisa e barche
Manifestassion: La Festa dël Pëscador a San Nonsià (Lagh d'Orta), con esposission ëd barche tradissionaj.

Artisanà: Ij cantié ëd Intra (Lagh Magior) a costruisso ancora barche a rem con técniche antiche.

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Imper Otoman

L**'Imper Otoman** (an lenga turca otoman-a **<big>دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه</big>**, *Devlet-i ʿAliyye-i ʿO<u>s</u>mâniyye*; an turc modern: *Osmanlı Devleti* o *Osmanlı İmparatorluğu*; an arab الدَّوْلَةُ العُثمَان يَّة, *l-Dawla al-ʿUthmāniyya*) a l'é stàit un ansem ëd teritòri dl'Asia ossidental, dl'Àfrica dël Nòrd e dl'Europa oriental, guernà da un Imperator.
A l'é stàit fondà da Osman Gazi dël 1299 e a l'é durà fin dël 1922.
## Storia
### Origin e espansion
Ël fondador l'è stait Osman, che a l'ha creà un prinsipà an Bitinia, e a l'ha guidà fin a la conquista ëd la sità ëd Bursa dël 1326. 
## Bibliografìa
* ''Impero Ottomano'' - ''Dizionario di storia'' - Treccani

Categorìa:Stòria
Dinastìa Ming

La **Dinastìa Ming** (明朝, Míng cháo, o ëdcò 大明帝国 ël gran Imperi djë Ming) a l'é stàita 'na dinastìa che a l'ha regnà an Cin-a, dal 1368 al 1644, apress a la dinastìa mongòla Yuan.
La dinastìa a l'é comensà con ël general Zhu Yuanzhang che a l'é diventà imperador Ming Hongwu.

Categorìa:Stòria
Material esplosiv

Ij **materiaj esplosiv** a son sostanse o mës-cie ch'a peulo liberé n'àuta quantità d'energìa an forma d'esplosion, ëd sòlit generà da reassion chìmiche o fìsiche. A son dovrà ant la minera, l'edilissia, la guèra, e j'event ëspetacolar (es. feu d'artifissi). An Piemont, l'utilisassion d'esplosiv a l'ha marcà tant l'andustria coma la stòria militar.

## Composission e produssion
Ij material esplosiv a peulo esse chìmich (basà su reassion ëd decomposission ràpida) o mecànich (combinassion ëd combustìbil e ossidant). J'ingredient prinsipaj a peulo anclude:
* Nitroglicerin-a: Utilisà ant la dinamite.
* Trinitrotoluen (TNT): Comun ant le aplicassion militar.
* Nitrat d'amòni: Dovrà ant j'esplosiv andustriaj (es. ANFO).
* Pover nèira: Mës-cia ëd salnitr, carbon, e sofro.

La produssion a veul síntesi chìmica an ambient controlà, con atension a la sigurëssa. Ant le fàbriche piemontèise d'Epinasseul (Cuneo), a son prodovù esplosiv për la minera fin al sécol ch'a fa XX.

## Stòria
Ij prim esplosiv conossù a armonto a la Pover nèira, anventà an Cin-a ant ël sécol IX. Rivà an Euròpa ant ël Medi Ev, a l'é stàit dovrà për canon e fusil ant le bataje piemontèise (es. assedi ëd Turin dël 1706).

Ant ël sécol XIX, l'anvension dla dinamite da part d'Alfred Nobel a l'ha revolussionà l'andustria dël traspòrt e dla costrussion. An Piemont, j'esplosiv a son ëstàit ciav për la realisassion d'euvre grandiose com ij tùnel dël Fréjus (1871), ch'a colegavo Italia e Fransa.

## Sòrt ëd material esplosiv
Esplosiv chìmich:
* A àuta potensa (es. TNT, RDX): Për usagi militar.
* A bassa potensa (es. pover nèira): Për feu d'artifissi o cassa.
* Esplosiv andustriaj: Dinamite, ANFO (dovrà ant le minere d'òr ëd la Val Sesia).
* Esplosiv pa chìmich: Gas comprimù o misture combustìbil-aria.

## Utilissassion
Edilissia e minera: Demolission ëd ròche për stra o tùnel.

Militar: Bombe, granà, munission.

Spetacol: Feu d'artifissi tradissionaj com coj ëd la festa ëd San Gioann (Turin).

Art: Scultura su ròch con esplosiv controlà.

## Riciclagi e sfide ambientaj
J'esplosiv a peulo lassé residuà tòssich (es. metaj pesant) ant l'ambient. Ël process ëd smaltiment a deuv esse fàit con técniche specialisà, com la dësativassion o l'inceneriment an ambient sigurà. An Piemont, ij sit ëd veje minere a son ëstàit bonificà për evité l'inquinament d'eva e teren.

## Cultura piemontèisa e material esplosiv
Stòria militar: La sitadela ëd Turin a l'ha dovrà esplosiv ant le guère.

Musé: Ël Musé Stòrich Nassional d'Artijerìa a Turin a espon munission e canon d'época.

Manifestassion: La Fera dël Feu d'Artifissi a Vinèj (Canavèis), con espert piemontèis ch'a creo coreografìe ëd lus.

Tradission: Ant le valade alpine, l'usagi d'esplosiv për la realisassion ëd stra montagnarde.

## Avnì dij material esplosiv
A son an cors dësvlup për:
* Esplosiv pì sigur (meno sensìbij a colp o calor).
* Técniche ëd bonifica automatisà për le zone contaminà.
* Utilisassion d'esplosiv biodegradàbij ant l'edilissia.

Categorìa:Materiaj
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Gabriele Tinti (poet)

**Gabriele Tinti** a l'é un poeta italian, nassù a Jesi ël 18 d'otóber 1979.  

A l'ha travajà con ël J. Paul Getty Museum, ël Metropolitan Museum of Art, ël British Museum, ël Los Angeles County Museum of Art e ij Musée Capitolin, e tante àutre istitussion. Soe poesìe a son ëstàite lesùe da ator com Abel Ferrara, Willem Dafoe e Kevin Spacey.

## Euvre prinsipaj

* *All Over* (2013)

* *Last Words* (2016)

* *The Earth Will Come to Laugh and to Feast* (2020)

* *Rovine* (2021)

* *Sanguinamenti* (2022)

* *Confessions* (2023)

* *Hungry Ghosts* (2024)

Categorìa:Poeta
Hyphodermella corrugata

## Hyphodermella corrugata

### Descrission
**Hyphodermella corrugata** a l'é un fonz crostos, sùtil e un pòch dentà. A l'ha un color crem arancion.

### Ambient
A l'é stàit trovà an vàire paìs an Euròpa e an vàire region an Italia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Hyphodermella corrugata*** (Fr.) J. Erikss. & Ryvarden (1976)

Categorìa:Hyphodermella
Hypochnella violacea

## Hypochnella Hypochnella violacea

### Descrission
**Hypochnella Hypochnella violacea** a l'é un fonz crostos, sùtil e seuli. A l'ha un color an sël viòla, brunastr quand a l'é sech.

### Ambient
A l'é stàit trovà an pòchi paìs an Euròpa e an Italia mach an Friul-Venessia Giulia.

### Comestibilità

As peul nen mangesse.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse

* ***Hypochnella Hypochnella violacea*** Auersw. ex J. Shröt. (1888)

Categorìa:Hypochnella
Coltura

La **coltura** a l'é l'ansem dle tradission, chërdense, costuma, valor, e pràtiche che a definisso na comunità o na società. A comprend ëdcò l'art, la lenga, la religion, e j'idèje ch'a carateriso l'identità coletiva. Ant ël Piemont, la coltura regional a l'ha 'd rèis ant la stòria, ant le influense sèltiche, roman-e, e medioevaj.  

### Stòria dla Coltura Piemontèisa
Dal temp dij Selt e dij Roman, ël Piemont a l'é stàit n'area ëd mes-cultura. Durant ël Medi Ev, ij feod e le comun-e a l'han dësvlupà tradission locaj, com ij «**Brandé**» (feste popolar) e la literatura an lenga piemontèisa. Ant l'Eutsent, con ël Risorgiment, la coltura piemontèisa a l'ha anfluensà l'unificassion italian-a, con figure com Camillo Benso ëd Cavour.  

### Element prinsipaj
* **Lenga**: Ël piemontèis, parlà storicament, a l'é un dij sìmboj ëd l'identità regional.  
* **Tradission**: Festa com la «**Fera ëd San Giovann**» a Turin o ij «**Misteri**» religios ëd Còiri.  
* **Cusin-a**: Pràtiche alimentar com la «bagna cauda» o ij «agnolòt» a son part dël patrimòni coltural.  
* **Art e Mùsica**: La tradission ëd l'òpera (Teatro Regio ëd Turin) e ij còr alpin.  

### Coltura Moderna e Globalisassion
La coltura piemontèisa a l'é an trasformassion për via dl'imigrassion e dij medi globaj. Esempi ëd fusion a son ij «**Balon**» ëd Turin, anté as mes-cio tradission e influense neuve. Le neuve generassion a dòvro le tecnologìe për ten-e vive le tradission, com ij grup ëd «**social piemontèis**».  

### Desfide dël Di d'Ancheuj
La pèrdita dla lenga piemontèisa (men che 2 milion ëd locutor) e l'omogeneisassion coltural a son problema centraj. Organisassion com l'«**Associassion Piemontèisa**» a travajo për valorisé ël patrimòni, con festival e cors ëd lenga.  

### Vos Corelà
* Lenga piemontèisa  

Categorìa:Società piemontèisa  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Art

L**'Art** a l'é l'espression creativa dl'òm ch'a l'ha për but ëd comuniché emossion, idèje, o valor estétich, atravers diverse forme com la pitura, la scultura, la mùsica, la literatura, e ël teatro. Ant ël Piemont, l'art a l'ha 'd rèis ant la stòria e ant ël diàlogh con d'àutre colture europenghe.  

### Stòria dl'art an Piemont
* Epoca medieval e rinassimental  
Ant ël Medi Ev, l'art piemontèisa a l'é caraterisà da le cese romaniche e gòtiche, com la Sagra ëd San Michel. Durant ël Rinassiment, ij Savòja a dan vita a cort coltivà, atirand artist italian e fransèis.  

* Sécoj XVIII e XIX  
Ant l'Eutsent, ël Piemont a dventa un sènter neoclàssich, con architet com Filippo Juvarra (Basilica ëd Superga) e Guarino Guarini (Capela Sindònica ëd Turin). La pinacoteca ëd l'Academia Albertin-a a nass për formé j'artista.  

* Sécol XX e Contemporani  
Ant ël Neuvsent, l'art piemontèisa as mes-cia con ij moviment modernista. Artista com Carol Rama e Michelangelo Pistoletto a contribuisso a l'avanguardia. Turin a dventa un pol d'art contemporania con ël Castel ëd Rìvole e la fondassion ëd la Galerìa Civica.  

### Sòrt d'art an Piemont
* Art visiva: Pitura e scultura, con esponent com ël paisagista Antonio Fontanesi.  
* Architetura: Le Residense Sabaude (Patrimòni UNESCO) e ij palass Liberty ëd Turin.  
* Literatura: Scritor piemontèis com Pinin Pacòt e Nino Còsta.  
* Mùsica e Teatro: La tradission dl'òpera al Teatro Regio e ij festival jazz ëd Turin.  
* Cine: Ël Piemont a l'ha dàit ij natal a cineasta com Mario Soldati e a ospità ël Festival ëd Cine ëd Turin.  

### Ròl sociaj e coltural
L'art a l'é un strument d'identità e memòria stòrica, ma ëdcò d'angagg cìvich. Esempi a son j'operassion ëd arte pùblica ant le stra ëd Turin e ij proget ëd rigenerassion urbana.  

### Desfide e Futur
La mancansa ëd fond për ij museo locaj e la globalisassion dij gust a son ostacoje për l'art regional. Contut, la digitalisassion (es. mostre virtual) e l'art comunitarià (es. Arcofonsion) a dan d'ispirassion neuva.  

Categorìa:Società piemontèisa  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Dinastìa Han

La **Dinastìa Han** (漢朝, 汉朝, Hàncháo) a l'é stàita 'na dinastìa che a l'ha regnà an Cin-a, dal 206 a.C. al 220 d.C., apress a la dinastìa Qin. 
La dinastìa a l'é comensà con ël general Xiang Yu che a da a Liu Bang ël podej e a l'é finia dël 220 d.C. con ël period dij Tre Regn.

Categorìa:Stòria
Fotografìa

La **Fotografìa** a l'é l'art, la siensa e la técnica ëd registré l'arzultà ëd la lus ansima a na surfassa sensìbil (pelicola fotogràfica o sensor digital) për creé d'imagini duràbij. A l'é un mojen ëd documentassion, art e comunicassion ch'a l'ha cambià la manera 'd descrive la realtà.  

### Stòria dla Fotografìa
* Inissi (Sécol XIX)  
La prima fotografìa a l'é stàita realisà dël 1826 da Joseph Nicéphore Niépce con ël process eliogràfich. Dël 1839, Louis Daguerre a inventa ël **dagheròtip**, la prima técnica comercial. Ant ël Piemont, la fotografìa a riva ant j'agn 1840, con dj'aristocràtich e siensià ch'a sperimento ël neuv mojen.  

* Evolussion (Sécol XX)  
Ant j'agn 1920, la pelìcola a color a dventa acessìbil (Kodachrome). Dòp la Sconda Guèra Mondial, le càmere a 35mm (es. Leica) a rendo la fotografìa pì móbil. An Piemont, dël 1956, a nass ël **Museo Nassional dël Sìnema** ëd Turin, ch'a archivia milen-e d'imàgin stòriche.  

* Era Digital (dal 2000)  
Le càmere digitaj e jë smartphone a rivolussion-o l'usagi, rendend la fotografìa democràtica. An Piemont, le scòle d'art a introdùo cors ëd fotografìa digital.  

### Sòrt ëd Fotografìa
* **Artìstica**: Euvre ch'a sërco l'estética (es. le pòste dij paesage dël piemontèis **Vittorio Sella**).  
* **Documentaria**: Registrassion ëd moment stòrich (es. fotò ëd la guèra ëd j'agn '40).  
* **Portrait**: Ritrat, da coj ëd la cort sabàuda a coj modern ëd j'ator dël Teatro Regio.  
* **Naturalìstica**: Fotografìa ëd natura, com cole dël Parch ëd la Valgrande.  

### Técniche e Strument
* **Càmere oscura**: Prinsipi òtich basà an sla lus.  
* **Pelìcola e ISO**: Sensibilità a la lus (es. pelìcole ëd j'agn '60 dovrà dai giornalista turinèis).  
* **Lent e OBIETIV**: Control ëd la prospetiva e dël feu.  
* **Post-produssion**: Software com Photoshop o GIMP për modifiché j'imàgin.  

### Ròl ant la Socetà
La fotografìa a l'ha:  
* **Cambià l'arserca stòrica**: Documentassion ëd guère, feste popolar, e vita quotidian-a (es. archivi fotogràfich ëd la Stampa ëd Turin).  
* **Anfluensà l'art**: Moviment com ël *Pictorialism* o la *Straight Photography*.  
* **Democratisà la creatività**: Jë smartphone a përmëtto a tuti ëd fé foto.  

### Desfide Moderne
* **Privassìa e Ética**: L'usagi ëd fotografìe sensa consentiment ant ij social.  
* **Conservassion**: Le pelìcole antiche as danegio (es. proget ëd restaur dël Museo dël Sìnema).  
* **Sostenibilità**: L'esistensa ëd material chìmich ant la pelìcola tradissional.  

Categorìa:Fotografìa  
Categorìa:Coltura piemontèisa  
Categorìa:Società piemontèisa  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Scultura

La **Scultura** a l'é l'art ëd creé forme tridimensionaj, an scopland, modeland, o costruend material com pera, metal, bòsch, o to. A l'é un-a dle forme artìstiche pì antiche e a serv për esprime ideje religiose, polìtiche, o estétiche.  

### Stòria dla Scultura
* Antichità  
Le prime sculture a armonto a la Preistòria (es. le "Vénus paleolìtiche"). Ant l'Egit, le sculture monumentaj (es. sfinge e faraon) a smonìo ël podèj divin. Ant la Grecia antica, la scultura a rapresentava la blëssa uman-a idealisà (es. ël *Discobol*).  

* Medev e Rinassiment  
Ant ël Medev, la scultura a l'era religiosa (decorassion ëd cese e cros). Durant ël Rinassiment, artista com **Michelangelo** a dà vita a caplavor com ël *David*. An Piemont, le sculture gòtiche dle catedraj ëd Turin e d'Ast a son esempi amportant.  

* Sécoj XVIII-XX  
Ant l'Eutsent, la scultura neoclàssica (es. *Canova*) a dòmin-a. Ant ël Neuvsent, ij moviment modernista (Cubism, Astratism) a cambio le forme. Scultor piemontèis com **Umberto Mastroianni** (Turin) a contribuisso a l'avanguardia.  

### Sòrt ëd Scultura
* **Scultura an pera**: Monument antich e medievaj (es. le colòne ëd la Cesa ëd San Michel).  
* **Bronz**: Usà për statue pùbliche (es. ël *Caval ëd Bronz* ëd Turin).  
* **Scultura an bòsch**: Popolar ant le cese alpin-e piemontèise.  
* **Scultura moderna**: Astrata o an metal, com le euvre ëd **Arnaldo Pomodoro** (nassù an Romagna ma ativ an Piemont).  
* **Instalassion**: Euvre tridimensionaj ant ël paisage (es. ël *Parco d'Art Viventa* ëd Turin).  

### Técniche e Strument
* **Intaj** (carving): travajé ël material con ësgiav, martel, o scopel.  
* **Modelé**: Formé la to o la sira.  
* **Fusion**: Creé stamp an metal con la técnica dël "lost-wax".  
* **Técniche moderne**: Stampa 3D e l'usagi ëd material reciclà.  

### Ròl ant la Coltura
La scultura a l'ha marcà:  
* **Religion**: Statue sacrà ant le catedraj (es. ël *Sant Sepolcr* ëd Varal).  
* **Polìtica**: Monument a j'eroj nassional (es. ël Monument a Vitòrio Emanuel II ëd Milan).  
* **Art pùblica**: Sculture urbane com le "**Tor dël Temp**" ëd Mario Merz a Turin.  

### Desfide Contemporanie
* **Conservassion**: Dannegiament da smòg o vandalism (es. problema ant ij monument turinèis).  
* **Còst**: Ël travaj an bronz o marm a l'é car.  
* **Sostenibilità**: L'usagi ëd material nen inquinant.  

Categorìa:Coltura piemontèisa  
Categorìa:Società piemontèisa  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Siràmica

La **Siràmica** a l'é l'art e la técnica ëd creé oget ëd tèra cheuita, an dovrand e scaudand material argilos për realisé vas, sculture, piastrele, o component andustriaj. A l'é un-a dle pràtiche pì antiche dl'umanità, con d'usagi ch'a van da l'utilitari a l'artìstich.  

### Stòria dla Siràmica
* Preistòria e antichità  
Le prime siràmiche a armonto a 25.000 agn fa, con oget ëd tèra cheuita dël Neolìtich. Ant l'antichità, Egit, Mesopotamia, e Cin-a a dësvlupo técniche avansà (es. porslan-a cinèisa). Ant ël Piemont, le tribù sèltiche a fabricavo vas decorà con motiv geométrich.  

* Epoche clàssiche e medievaj  
Ij Grech e ij Roman a dòvro la siràmica për ànfora e mosaich. Durant ël Medi Ev, an Piemont, as produvo piastrele smaltà për le cese e le abitassion nobiliar.  

* Sécoj XVIII-XX  
La Rivolussion Andustrial a introduv la produssion ëd massa, con siràmiche për eve e sanitari.

### Sòrt ëd Siràmica
* **Tèra cheuita**: Material poros sensa smalt, dovrà për vasn e sculture (es. le "teste ëd Turin" antiche).  
* **Grès**: Siràmica dura e impermeàbil, dovrà për piat.  
* **Porslan-a**: Material fin e trasparent, svilupà an Cin-a e peui an Europa (es. porslan-a ëd Limòges).  
* **Siràmica técnica**: Component eletrònich o médich (es. isolant andustriaj).  

### Técniche ëd Realisassion
* **Torn**: Travaja la tèra an girand (es. vas tradissionaj piemontèis).  
* **Modelagi a man**: Formé con ij dij (es. sculture decorative).  
* **Smaltadura**: Aplicassion dë smalt colorà prima dël forn (es. piastrele turinèise dël sécol XIX).  
* **Cheuse ant ël forn**: Temperadure che a van da 900°C (teracheuita) a 1400°C (porslan-a).  

### Ròl ant la Società
La siràmica a l'ha:  
* **Utilità quotidian-a**: Stovije, piòle, e contenidor.  
* **Valor artìstich**: Sculture com cole dël piemontèis **Lucio Fontana** o le euvre d'Albisola.  
* **Aplicassion andustriaj**: Isolant, material biomédich, tecnologie avansà.  

### Siràmica an Piemont
* **Turin**: Musé come ël **Museo Civic d'Art Antica** a ospito siràmiche medievaj.  
* **Tradission ruraj**: Forn tradissionaj ant le valade alpin-e për creé tupin e scudele.  

### Desfide Moderne
* **Sostenibilità**: L'usagi ëd forn a gas a l'é discutù për l'anviron.  
* **Concorrensa dij material sintétich**: Plàstica e mëtaj a ridùvo la domanda ëd siràmica tradissional.  
* **Tutela dij savèj tradissionaj**: Scarse generassion ëd artisan ch'a continua ij métod antich.  

Categorìa:Coltura piemontèisa  
Categorìa:Società piemontèisa  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Dansa

La **Dansa** a l'é n'espression artìstica e colturala ch'a anvolv ël moviment ritmich dël còrp, sovens an acòrd con la mùsica, për comuniché emossion, stòrie, o valor. A l'é present an tute le società uman-e, da coj ritual antich a le forme urban-e moderne.  

### Stòria dla Dansa
* Antichità  
Le danse a armonto a j'orìgin ëd l'umanità, con funsion ritual e religiosa (es. dansa për la pieuva o për la guèra). Ant l'Egit e la Grecia antica, le danse a j'ero part ëd cerimonie për ij dé.  

* Medi Ev e Rinassiment  
Ant ël Medi Ev, la dansa a dventa part ëd la vita ëd cort (es. dansa cortèisa an Fransa). Ant ël Rinassiment, a nass ël balet clàssich an Italia, peui dësvlupasse an Fransa. An Piemont, le danse popolar com la **Monfrin-a** a j'ero comùn ant le feste paisan-e.  

* Sécoj XIX-XXI  
Ant l'Eutsent, ël balet a dventa na dissiplin-a struturà (es. *La Silfide*). Ant ël Neuvsent, a nasso neuve forme com la dansa moderna (Martha Graham), ël jazz, e l'hip-hop. An Piemont, Turin a ospita festival com ël **Torino Danza**.  

### Sòrt ëd Dansa
* **Balet clàssich**: Dissiplin-a con técniche codificà, originarie da le cort europenghe.  
* **Dansa moderna**: Espression lìbera, com l'ópere ëd Pina Bausch.  
* **Dansa popolar**: Tradission locaj (es. **Balèt ëd Piemont** o la Tarantela an Italia dël Sud).  
* **Dansa social**: Salsa, Tango, e Swing, për ël divertiment an cobia.  
* **Street dance**: Breakdance e Hip-Hop, nassù ant le sità american-e.  

### Element e Técniche
* **Ritm e Mùsica**: Sincronisassion con ël temp musical.  
* **Coreografìa**: Sequense ëd moviment organisà.  
* **Espression corporal**: Usagi ëd la gestualità për conté na stòria.  
* **Costum e Senari**: Utilisà ant ël balet e spetàcoj teatraj.  

### Ròl ant la Coltura
La dansa a l'ha un ròl:  
* **Religios**: Ritual sciamànich o procession (es. dansa dij "S-ciancamartel" ant le Alp piemontèise).  
* **Sociaj**: Festa paisan-e e matrimòni.  
* **Artìstich**: Spetàcoj professionaj ant ij teatro (es. **Teatro Regio** ëd Turin).  

### Dansa an Piemont
* **Tradission locaj**: La Monfrin-a, dansa stòrica ëd le campagne, e ij "Brandé" dël Canavèis.  
* **Formassion**: Scòle com ël **Cìrcol dij Artista** ëd Turin a eufro cors ëd balet e contemporani.  
* **Event**: Festival com ël "**Colline Danza**" ant le Langhe.  

### Desfide Moderne
* **Comercialisassion**: Rende la dansa "spetàcol" për ël mercà.  
* **Conservassion**: Pèrdita dle danse tradissionaj për mancansa d'anteresse dij giovnòt.  
* **Inovassion**: L'usagi ëd tecnologìa (es. dansa con projession virtual) për creé ëd neuve forme.  

Categorìa:Coltura piemontèisa  
Categorìa:Società piemontèisa  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mòda

La **Mòda** a l'é l'ansem dle tendense, stij, e costuma vestimentari che a carateriso na società o un perìod stòrich. A l'é n'art, n'andustria, e un fenòmen sociocultural ch'a anfluensa l'abijament, l'achit, e fin-a jë stij ëd vita.  

### Stòria dla Mòda
* Antichità e Medi Ev  
Ant l'Egit e la Roma antica, l'abijament a smonìa lë status sossial. Ant ël Medi Ev, le lej sanitarie a limitavo ij tessù ëd lusso a la nobiltà. An Piemont, ij Savòja a pòrto stij fransèis e spagneuj ant le cort dël sécol XVI.  

* Rivolussion Andustrial e Sécol XX  
Dël 1800, la màchina da cusì a rend l'abijament acessìbil. Ant ël Neuvsent, la mòda a dventa global: Coco Chanel a rivolussion-a ël guardaròba feminin, mentre Turin a dventa un sènter për la produssion ëd sedij automobilìstich dë stil (es. Pininfarina).  

* Mòda Contemporania  
Ancheuj, la mòda a l'é dominà da le marche "fast fashion" e da l'atension a la sostenibilità. An Piemont, jë stilista locaj a mës-cio tradission e innovassion.  

### Sòrt ëd Mòda
* **Auta Mòda (Haute Couture)**: Creassion su misura, com cole dle cae parisin-e.  
* **Prêt-à-porter**: Colession industriaj, produvùe an serie.  
* **Accessòri**: Borse, scarpe, e giojelerìa (es. la tradission piemontèisa dël "foulard" an seda).  
* **Streetwear**: Stij urban influensà da la mùsica hip-hop e skateboard.  
* **Mòda sostenìbil**: Usagi ëd material reciclà o orgànich, com ël proget "**EcoChër**" ëd Turin.  

### Material e Técniche
* **Tessù naturaj**: Lan-a, lin, seda (stòricament produvùa ant ël Canavèis).  
* **Sintétich**: Poliéster e nylon, dovrà ant la mòda sportiva.  
* **Artisanà**: Ricam e stampa a man, com j'euvre dle cusinere piemontèise dël sécol XIX.  
* **Tecnologìa**: Stampa 3D ëd vestiari e "smart fabric" ant ij laboratòri ëd Milan e Turin.  

### Ròl ant la Coltura
La mòda a l'ha:  
* **Valor Econòmich**: L'andustria dla mòda a dà travaj a milion ëd përson-e ant ël mond.  
* **Identità**: Costuma tradissionaj com ël "costum ëd la Mondvì" për le feste paisan-e.  
* **Espression Artìstica**: Mostre ant ij musé (es. **Palass Madama** ëd Turin a òspita esposission ëd stòria dla mòda).  

### Mòda an Piemont
* **Fabriche stòriche**: La produssion ëd lan-a a Biela e dë stòfe an seda ant ël Canavèis.  
* **Event**: Ël "**Torino Fashion Week**" e la Fera "**The Others**" për jë stilista emergent.  

### Desfide Moderne
* **Fast fashion**: Inquinament e sfrutament dij travajeur (ancaminand da j'andustrie asiàtiche).  
* **Sostenibilità**: L'usagi ofrì ëd material sintétich e la gestion dij scart.  
* **Diversità**: Pression për anclude mzure e model ëd tute le colture.  

Categorìa:Mòda  
Categorìa:Coltura piemontèisa  
Categorìa:Società piemontèisa  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Teatro

Ël **Teatro** a l'é l'art ëd rapresenté dë stòrie o ëd sentiment ëdnans a un pùblich, an dovrand paròle, moviment, mùsica e senegiadure. A l'é un mojen ëd comunicassion ch'a l'ha traversà ij sécoj, combinand literatura, art visual, e performanse.  

### Stòria dël Teatro
* Antichità  
Le prime forme ëd teatro a nasso ant la Grecia antica (V sécol a.C.), con tragedie e comedie an onor dël dé Dionis. Ij Roman a continuo ël teatro, ma con n'apressiassion pì popolar. An Piemont, ij rest ëd teatro roman (es. an **Augusta Bagiennorum** a Bene Vagienna) a dimostro na tradission antica.  

* Medi Ev e Rinassiment  
Ant ël Medi Ev, ël teatro a dventa sacrà (mister e passion). Ant ël Rinassiment, as dësvlupa la **Comedia dl'arte** (con maschere com Arlechin), ch'a anfluensa ëdcò le compagnie piemontèise.  

* Sécoj XVIII-XX  
Ant l'Eutsent, ël teatro a dventa un sènter ëd debat sossiaj e polìtich. An Piemont, ël **Teatro Regio** ëd Turin a òspita òpere e balet. Ant ël Neuvsent, ij moviment d'avanguardia (es. Bertolt Brecht) a rivolusion-o la manera ëd fé teatro.  

### Sòrt ëd Teatro
* **Teatro Clàssich**: Tragedie e comedie basà an sj'ópere greche e shakespearian-e.  
* **Teatro ëd Prosa**: Racont realista o simbòlich, com le comedie ëd **Edoardo De Filippo**.  
* **Teatro Sperimentaj**: Performanse astrate o polìtiche (es. le ópere ëd Carmelo Bene).  
* **Teatro ëd Strada**: Spetàcoj an piasse pùbliche, com ij ciarlatan e màschere piemontèis.  
* **Musical**: Combinassion ëd mùsica, cant e bal (es. *Notre Dame de Paris*).  

### Técniche e Strument
* **Recitassion**: Métod com ël "Stanislavskij" për l'improvisassion realista.  
* **Senegiadura**: Creassion d'ambient con ëscenari mobij e costum stòrich.  
* **Iluminassion**: Rende l'atmosfera con le lus (es. técniche moderne a LED).  
* **Regìa**: Organisassion ëd tuti j'element ëd l'ópera.  

### Ròl ant la Coltura
Ël teatro a l'ha:  
* **Funsion Educativa**: Debat ëd problema sossiaj (es. spetàcoj su l'emigrassion).  
* **Conservassion ëd le tradission**: Com ij **Teatr Paisan** piemontèis.  
* **Inovassion Artìstica**: Sperimentassion con tecnologie dij video e dj'efet sonor.  

### Teatro an Piemont
* **Teater Stòrich**: Ël Teatro Regio ëd Turin e ël Teatro Coccia ëd Noara.  
* **Festival**: Ël **Festival dij Doj Mond** ëd Spoleto e ël **Torino Fringe**.  
* **Compagnìe**: Grup com ël Teatro Stabile di Torino e le companìe com ël **Teatro della Caduta**.  
* **Autor**: Dramaturgh piemontèis com **Giovanni Toselli** (nassù a Turin).  

### Desfide Moderne
* **Finansiament**: La ridussion dij sussidi pùblich a menassa ij teater ëd periferìa.  
* **Concorënsa dij Media Digitaj**: Spetàcoj an streaming ch'a tiro via pùblich.  
* **Acessibilità**: Sfors për rende ël teatro inclusiv (sot-tìtoj për sord, spetàcoj sensa barere).  

### Vos Corelà
* Dansa  

Categorìa:Teatro  
Categorìa:Coltura piemontèisa  
Categorìa:Società piemontèisa  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pitura

La **Pitura** a l'é l'art o técnica ëd dovré ëd color, pigment, o d'àutri materiaj ansima a na surfassa (tèila, pera, parete, ecc.) për creé d'euvre ch'a esprimo emossion, ideje, o arpresentassion ëd la realtà. A l'é un-a dle forme artìstiche pì veje e spantià ant ël mond, con na stòria rica ëdcò ant ël Piemont.  

### Stòria dla Pitura
* Preistòria e antichità  
Le prime forme ëd pitura a armonto a le caverne (es. le piture rupestr dij Camun), anté j'òm primitiv a rapresentavo bestie e sen-e. Ant l'Egit antich e ant la Grecia, la pitura a servìa për decoré tombe e templ.  

* Medi Ev e Rinassiment  
Ant ël Piemont medieval, la pitura a l'era dzortut religiosa, con afresch ant le cese romàniche e gòtiche (es. la Cesa ëd Sant'Ors a Aosta). Durant ël Rinassiment, j'artista piemontèis a son anfluensà da la scuola lombarda e toscan-a, con euvre com cole ëd Gandolfino da Roreto.  

* Sécoj XVIII-XX  
Ant l'Eutsent, la pitura piemontèisa a viv un moment d'òr con ël Neoclàssich e ël Romanticism. Antonio Fontanesi a l'é un dij pitor pì amportant ëd cost perìod. Ant ël Neuvsent, ij moviment modernista (Cubism, Surealism) a anfluenso artista piemontèis com Felice Casorati e Carol Rama.  

### Sòrt ëd Pitura
* **Pitura a euli**: Técnica popolar dal Rinassiment, dovrà për soa flessibilità (es. euvre ëd Giovanni Battista Quadrone).  
* **Afresch**: Color aplicà ansima a n'intònach ùmid, caraterìstich dle cese medieval piemontèise.  
* **Acuarel**: Pitura con color idrosolùbij, dovrà për paisage (es. Carlo Bossoli).  
* **Pitura Digital**: Técnica moderna con tablet e software, svilupà ant j'atelié turinèis.  

### Técniche e Strument
* **Penej**: Strument tradissionaj për apliché ij color.  
* **Pala**: Surfassa ëd bòsch o tèila për piture da cavalét.  
* **Prospetiva**: Técnica për creé profondità, studià da j'artista piemontèis dël Rinassiment.  

### Ròl ant la Coltura Piemontèisa
La pitura a l'ha marcà l'identità regional:  
* **Museo**: La *Pinacoteca Albertin-a* ëd Turin a òspita euvre dij pitor piemontèis pì amportant.  
* **Scòle d'Art**: L'Academia Albertin-a a l'ha formà generassion d'artista.  
* **Festival**: Mostre temporanee ant le galerìe ëd Turin e Cuneo.  

### Desfide Contemporanie
* **Conservassion**: Le piture antiche as danegio për l'umidità o l'inquinament (es. problema ant le cese medieval).  
* **Competission Digital**: L'anteresse dij giovnòt a passa a l'art virtual.  
* **Sostenibilità**: L'usagi ëd material chìmich ant ij color a l'é discutù.  

Categorìa:Coltura piemontèisa  
Categorìa:Società piemontèisa  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Fumèt

Ij **Fumèt** a son na forma d'art visual e narativa ch'a dòvra sequense ëd figure e ëd test (ant ij "balon") për conté dë stòrie. A son popolar tant ant ël mond dij fantassin che ant col dj'adult, con géner che a van da l'aventura a la fantasìa, dal polissiesch a la sàtira. Ant ël Piemont, ij fumèt a l'han na tradission ch'a armonta a l'inissi dël sécol XX.  

### Stòria dij Fumèt an Piemont
* J'agn 1930-1950  
Ij prim fumèt a rivo an Piemont con le publicassion italian-e com *Il Corriere dei Piccoli*. A Turin, ant j'agn '30, as tradùo ij fumèt american ëd Walt Disney (*Topolino*). Durant la guèra, ij fumèt a dvento ëd mojen ëd propaganda.  

* J'agn 1960-1980  
La cà editris Bonelli (creà da Giovanni Luigi Bonelli, nassù a Milan ma ativ a Turin) a pùblica ëd fùumèt coma *Tex Willer*, un dij fumèt pì lesù d'Italia. An Piemont, as dësvlupa ëdcò na sena d'autor, con artista coma Paolo Mottura (ilustrator Disney) ch'a colàbora con *Paperinik*.  

* Dal 2000 al di d'ancheuj  
Turin a dventa un sènter për ij festival dij fumèt, com ël *Torino Comics*. Editor locaj com la *Edizioni BD* a dan ëspassi a talent neuv e a proget ëd fumèt inovativ.  

### Géner e Esempi
* Aventura: *Tex Willer* (Bonelli), con colaborador piemontèis.  
* Umorìstich: *Rat-Man* ëd Leo Ortolani (nassù a Pisa ma formasse a l'Academia Albertin-a ëd Turin).  
* Grafich Novel: Euvre coma *La Leggenda di Zelda: Hyrule Historia* tradota e publicà da editor piemontèis.  
* Sàtira: Fumèt polìtich ant ij giornaj locaj com *La Stampa*.  

### Amportansa Coltural
Ij fumèt a son part dël patrimòni popolar piemontèis. Esempi:  
* Ël *[[Museo Nazional dël Cinema]]* ëd Turin a dédica d'àree a la stòria dij fumèt.  
* Scòle d'art com ël *[[IAAD]]* ëd Turin a ancludo cors ëd fumèt.  
* Festival com ël *[[TOComics]]* a men-o mila ëd përson-e minca ann.  

### Desfide e Futur
La competission con ij manga giaponèis e ij webcomic a menassa le produssion locaj. Contut, ij giovnòt creator a deuvro piataforme com *[[Kickstarter]]* për autoproduzion. La digitalisassion a përmëtt ëd rivé a un pùblich global.  

Categorìa:Fumèt  
Categorìa:Coltura piemontèisa  
Categorìa:Società piemontèisa  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Caligrafìa

La **Caligrafìa** a l'é l'art ëd scrive con na técnica armoniosa e decorativa, trasformand la scritura an n'espression visual. A l'é praticà ant ëd colture diverse, da coj test sacrà a j'aplicassion artìstiche moderne.

### Stòria dla Caligrafìa
* Antichità
La caligrafìa a nass an Cin-a, con ij prim caràter *han* (III sécol a.C.), e as dësvlupa an Persia e ant ël mond islàmich (es. la scritura *naskh* për ël Coran). An Euròpa medieval, ij monio benedetin a creo manuscrit iluminà (es. *Lindisfarne Gospels*).

* Rinassiment e Epoche Moderne
Ant ël Rinassiment europeo, la caligrafìa a dventa n'arserca estética (es. ël corsiv *italic* ëd Ludovico Arrighi). An Piemont, ij copista dle cort sabaude a dòvro ëstij elegant për document ofissiaj.

* Sécol XX e Contemporani
Con l'invension ëd la stampa, la caligrafìa a perd amportansa, ma a sopraviv coma art.

### Sòrt ëd Caligrafìa
* **Cinèisa**: Caràter fluid e simbòlich, eseguì con ël penel.
* **Àraba**: Linie flùide e intersà, dovrà për ij test sacrà.
* **Gòtica**: Stil medieval europeo con linie angolar (es. *Textura Quadrata*).
* **Corsiv Ocidental**: Stij com ël *Copperplate* o ël *Spencerian*.
* **Moderna Sperimentaj**: Fusion con pitura e design digital.

### Técniche e Strument
* **Strument tradissionaj**: Penel ëd bambù (Cin-a), piuma d'òca (Euròpa), *qalam* (cana tajà për l'àrab).
* **Material**: Pergamen-a, carta artisanal, inciòstr natural o sintétich.
* **Régole**: Proporsion dle litre, spassi antra le paròle, armonìa visual.
* **Digital**: Taulëtte gràfiche e software com *Procreate* për caligrafìa moderna.

### Ròl ant la Coltura
La caligrafìa a l'ha avù:
* **Funsion Religiosa**: Test sacrà an ebràich, àrab, o sanscrit.
* **Status Sossial**: Document ofissiaj e litre real ant ël Piemont sabàud.
* **Art Terapìa**: Pràtica për la concentrassion e la pas interior.

### Desfide Moderne
* **Declin dlë Scrive a Man**: L'usagi dij computer a riduv l'anteresse për la caligrafìa tradissional.
* **Conservassion dij Savèj**: Pòchi artisan ch'a conòsso le técniche antiche.
* **Inovassion Sostenìbil**: Sfors për dovré material ecològich ant la produssion d'inchiòstr e carte.

Categorìa:Coltura piemontèisa
Categorìa:Società piemontèisa
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Arch

N**'Arch** a l'é na strutura architetònica curva, dovrà për soporté ël pèis ëd na costrussion (pont, pòrti, muraje) o për fin decorativ. A l'é stàit fondamental ant l'evolussion dl'architetura, da l'antichità al di d'ancheuj.  

### Stòria dl'Arch
* Antichità  
J'arch a nasso ant la Mesopotamia e an Egit (III mileni a.C.), ma ij Roman a-j përfession-o, costruend ij prim arch semicircolar ëd pera e ciman. An Piemont, j'arch roman as treuvo ant le ruin-e d**'Augusta Taurinorum** (Turin) e ant l**'Arch d'Osta** a Susa.  

* Medi Ev e Rinassiment  
Ant ël Medi Ev, j'arch a dvento pontù (gòtich) o a fer ëd caval (àrab). An Piemont, le catedral ëd Ast e d'Ivreja a mostro arch ogivaj. Ant ël Rinassiment, j'arch a pijo forma clàssica, com col ëd la '''Gran Madre''' ëd Turin, bele ch'a costa cesa sì a l'é dël 1831.

* Età Contemporanea 
Ant l'Eutsent, j'arch a son dovrà ant le stassion ferroviarie e ant ij palass neoclàssich. An Piemont, l'arch monumental ëd la **Pòrta Neuva** a Turin a smon n'esempi dë stil Liberty.

### Sòrt d'Arch
* **Arch Roman (semicircolar)**: Tìpich dij pont e dj'aquedòt roman (es. Pont dël Diav an Val d'Osta).  
* **Arch Gòtich (pontù)**: Caraterìstich dle catedral medieval.  
* **Arch a fer ëd caval**: Comun ant l'architetura àraba e norman-a.  
* **Arch Parabòlich**: Dovrà ant l'architetura moderna për còse avansà (es. stassion ëd Turin Porta Susa).  
* **Arch Piat**: Strutura ch'a smija a n'arch ma sensa curva, dovrà ant ël design contemporani.  

### Técniche ëd Costrussion
* **Clàssica**: Blòch ëd pera o mon butà an sima a na forma ëd bòsch.  
* **Ciman armà**: Përfessionà dai Roman e dovrà ant ij viadòt modern.  
* **Metaj e [[Véder]]**: Combinassion për arch trasparent o futurista (es. arch ëd la stassion ëd Porta Susa).  

### Ròl ant l'Architetura Piemontèisa
* **Arch Religios**: Arch trionfal ëd la Cesa ëd San Lorens a Turin.  
* **Arch Modern**: La strutura curva dël **Lingòt**, ex-fàbrica trasformà an sènter cultural.  

### Desfide Contemporanie
* **Conservassion**: Restàuro dj'arch antich danegià da l'erosion o smòg (es. l'Arch d'Osta).  
* **Sicurëssa**: Còl ëd struture veje an sij pont.  
* **Inovassion**: Arch bioclimàtich për edifissi sostenìbij.  

### Vos Corelà
* Pont  

Categorìa:Architetura  
Categorìa:Coltura piemontèisa  
Categorìa:Società piemontèisa  
Categorìa:Stòria
Categorìa:Società
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI