Esistensialism

L**'esistensialism** a l'é un moviment filosòfich ch'a buta al sènter l'esistensa uman-a, soa libertà e soa responsabilità. A fortiss che l'òm a l'é condanà a esse lìber e che a l'é responsàbil ëd creé ij sò valor an n'univers sensa significà prestabilì.

## Definission
L'esistensialism a peul esse definì com:
* Na filosofìa ch'a buta l'esistensa uman-a al prim pòst
* La teorìa che l'òm a l'é lòn ch'a fà 'd chiel
* La posission che la vita uman-a a l'é sensa significà prestabilì
* L'afirmassion che l'òm a l'é condanà a la libertà

## Stòria

### Precursor
* Søren Kierkegaard (1813-1855): pare dl'esistensialism modern
* Fëdor Dostoevskij (1821-1881): literatura esistensialista
* Friedrich Nietzsche (1844-1900): mòrt ëd Dé e superòm

### Svilup dël sécol XX
* Martin Heidegger (1889-1976): esse e temp
* Karl Jaspers (1883-1969): situassion lìmit
* Gabriel Marcel (1889-1973): esistensialism cristian

### Esistensialism fransèis
* Jean-Paul Sartre (1905-1980): esistensialism ateista
* Simone de Beauvoir (1908-1986): esistensialism feminista
* Albert Camus (1913-1960): filosofìa dl'assurd

## Tema sentraj

### L'esistensa a ven prima dl'essensa
* L'òm a esist prima 'd definì soa natura
* A l'é lòn ch'a fà 'd chiel
* A l'é un proget an costant evolussion

### Libertà e responsabilità
* L'òm a l'é condanà a esse lìber
* Responsabilità për tute soe assion
* Angossa dla libertà

### L'assurd
* L'assenza 'd significà ant l'univers
* La tension antra la serca 'd significà e soa assensa
* La rivolta contra l'assurd

### Angossa e dësperassion
* Angossa dla libertà e dle sernìe
* Dësperassion an facia a la condission uman-a
* Sens ëd nàusea (Sartre)

## Scòle prinsipaj

### Esistensialism ateista
* Jean-Paul Sartre: sensa Dé, l'òm a l'é l'ùnich creator dij valor
* Albert Camus: l'òm a deuv vive l'assurd sensa speransa

### Esistensialism cristian
* Søren Kierkegaard: la fede com sàut qualitativ
* Gabriel Marcel: mister e fede
* Karl Jaspers: trassendensa e comunicassion

### Esistensialism fenomenològich
* Martin Heidegger: esse-ant-ël-mond
* Maurice Merleau-Ponty: corporeità e percession

## Concet fondamentaj

### Esser-ant-ël-mond
* L'òm a l'é sempe an relassion con ël mond
* Mondanità dël mond
* Cure e preocupassion

### Esse-për-la-mòrt
* La mòrt com possibilità pì propria
* Cossiensa dla finitëssa
* Autenticità an facia a la mòrt

### L'àutr e lë sguard
* Relassion con j'àutri
* Lë sguard ch'a ogetivisa
* Conflit antra le cossiense

### Mala fé
* Arfud dla libertà
* Scapada da la responsabilità
* Identificassion con un ròl

## Esistensialism e literatura

### Euvre fondamentaj
* *La nàusea* ëd Sartre
* *Lë strangé* ëd Camus
* *O un o n'àutr* ëd Kierkegaard

### Tema literari
* L'alienassion
* La serca 'd significà
* La solitudin e l'angossa

## Esistensialism e psicologìa

### Psicologìa esistensial
* Ludwig Binswanger (1881-1966): anàlisi esistensial
* Viktor Frankl (1905-1997): logoterapìa
* Rollo May (1909-1994): psicologìa esistensial american-a

### Aplicassion terapéutiche
* Atension a la libertà e responsabilità
* Serca 'd significà
* Afronté l'angossa esistensial

## Crìtiche

### Ecess ëd sogetivism
* Arzigh ëd solipsism
* Negassion d'element ogetiv
* Difìcil fondassion dla moral

### Pessimism
* Vision tràgica dla condission uman-a
* Enfasi ecessiva an sl'angossa
* Negassion dle possibilità 'd gòj

### Problema dla libertà
* Compatibilità con ël determinism
* Realism dla libertà assolùa
* Responsabilità coletiva

## Anfluensa

### Ant la coltura moderna
* Teatr dl'assurd
* Literatura contemporania
* Cine esistensialista

### Ant la filosofìa sucessiva
* Post-struturalism
* Teorìa crìtica
* Filosofìa postmoderna

### Ant la società
* Moviment ëd libertà sivil
* Feminism esistensial
* Educassion progressiva

## Autor amportant
* Søren Kierkegaard (1813-1855)
* Friedrich Nietzsche (1844-1900)
* Martin Heidegger (1889-1976)
* Jean-Paul Sartre (1905-1980)
* Simone de Beauvoir (1908-1986)
* Albert Camus (1913-1960)
* Karl Jaspers (1883-1969)

## Euvre fondamentaj
* *O un o n'àutr* ëd Kierkegaard
* *Parèj a l'ha parlà Zarathustra* ëd Nietzsche
* *Esse e temp* ëd Heidegger
* *L'esse e ël gnente* ëd Sartre
* *Ël mit ëd Sìsif* ëd Camus

## Vëdde ëdcò
* Fenomenologìa
* Libertà
* Assurd
* Angossa
* Responsabilità

## Bibliografìa
* Sartre, J.-P., *L'esistensialism a l'é n'umanism*, 1946
* Camus, A., *Ël mit ëd Sìsif*, 1942
* Kierkegaard, S., *Ël concet d'angossa*, 1844

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI