open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aerosmith

Ij **Aerosmith** a son na formassion hard rock e Heavy metal american-a, formasse a Boston, Massachusetts, dël 1970 e ativa fin al dì d’ancheuj.

La formassion a l'ha scambià motobin vòte con ij agn:



ImageSize = width:1100 height:300
PlotArea = left:110 bottom:120 top:0 right:30
Alignbars = justify
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period = from:01/01/1969 till:01/01/2013
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy

Colors =
  id:Vocals      value:red                  legend:Vos
  id:Guitar       value:orange             legend:Ghitara
  id:Bass           value:green           legend:Bass
  id:Drums      value:blue               legend:Batéria
  id:Lines        value:black             legend:Àlbom

Legend = orientation:horizontal position:bottom

ScaleMajor = increment:2 start:1969
ScaleMinor = increment:1 start:1969

LineData =
  at:05/01/1973 color:black layer:back
  at:01/03/1974 color:black layer:back
  at:08/04/1975 color:black layer:back
  at:03/05/1976 color:black layer:back
  at:01/12/1977 color:black layer:back
  at:01/11/1979 color:black layer:back
  at:01/08/1982 color:black layer:back
  at:09/11/1985 color:black layer:back
  at:18/08/1987 color:black layer:back
  at:12/09/1989 color:black layer:back
  at:20/04/1993 color:black layer:back
  at:18/03/1997 color:black layer:back
  at:06/03/2001 color:black layer:back
  at:30/03/2004 color:black layer:back
  at:09/11/2012 color:black layer:back

BarData =
  bar:evh text:"Steven Tyler"
  bar:dlr text:"Joe Perry"
  bar:sh text:"Jimmy Crespo"
  bar:gc text:"Ray Tabano"
  bar:ms text:"Brad Whitford"
  bar:ma text:"Rick Dufay"
  bar:wvh text:"Tom Hamilton"
  bar:avh text:"Joey Kramer"

PlotData=
  width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4)
  
  bar:evh from:01/01/1969 till:end color:Vocals
  
  bar:dlr from:01/01/1969 till:01/11/1979 color:Guitar
  bar:dlr from:14/02/1984 till:end color:Guitar
  bar:sh from:01/11/1979 till:14/02/1984 color:Guitar
  
  bar:gc from:01/01/1970 till:01/01/1971 color:Guitar
  bar:ms from:01/01/1971 till:01/01/1981 color:Guitar
  bar:ms from:14/02/1984 till:end color:Guitar
  bar:ma from:01/01/1981 till:14/02/1984 color:Guitar

  bar:wvh from:01/01/1969 till:end color:Bass

  bar:avh from:01/01/1970 till:end color:Drums



## Àlbom
* *Aerosmith* (Columbia Records), 1973.
* *Get Your Wings* (Columbia Records), 1974.
* *Toys in the Attic* (Columbia Records), 1975.
* *Rocks* (Columbia Records), 1976.
* *Draw the Line* (Columbia Records), 1977.
* *Night in the Ruts* (Columbia Records), 1979.
* *Rock in a Hard Place* (Columbia Records), 1982.
* *Done with Mirrors* (Geffen Records), 1985.
* *Permanent Vacation* (Geffen Records), 1987.
* *Pump* (Geffen Records), 1989.
* *Get a Grip* (Geffen Records), 1993.
* *Nine Lives* (Columbia Records), 1997.
* *Just Push Play* (Columbia Records), 2001.
* *Honkin' on Bobo* (Columbia Records), 2004.
* *Music from Another Dimension!* (Columbia Records), 2012.

Categorìa:Formassion musicaj djë Stat Unì d'América
Categorìa:Formassion musicaj rock
Nàpoli (fótbal)

La **Società Sportiva Calcio Napoli**, o mach **Nàpoli**, a l'é la prinsipal società ëd fótbal ëd Nàpoli.

A l'é nàita a Nàpoli dël 1926. L'ha vagnà 4 vire 'l campionà italian, 6 vire la Copa Italia, 3 vire la Supercopa italian-a, 1 Copa UEFA, 1 Copa  dj'Alp e 1 Copa dë Lija Italo-anglèisa.

Ël color social a l'é l'asur.

Antra ij giugador pì arnomà a-i ero ò a i son ancora: Attila Sallustro, Giuseppe Cavanna, Omar Sivori, José Altafini, Dino Zoff, Ruud Krol, Diego Armando Maradona, Careca, Gianfranco Zola, Fabio Cannavaro, Edinson Cavani, Gonzalo Higuaín.
Tor Pòntòn

La **Tor Pòntòn** (**Tour-de-Ponton** an fransèis) a l'é na montagna dla Val d'Osta àuta 3.101 méter, postà al cofin tra le comun-e ëd Champorcher e ëd Cogne.
 
Davsin a-j son ij arfugi *Dondena* e *Sogno di Berdzé al Péradzà*.

## Nòte


Categorìa:Geografìa dla Val d'Osta
Nino Manfredi

Ator.

**Nino Manfredi** a l'era nassù a Castro dei Volsci ël 22m dë mars dël 1921.
A l'é mòrt à Roma, ël 4 giugn dël 2004.

## Film prinsipaj
**Operazione San Gennaro* (1966)
**C'eravamo tanto amati* (1974)
**Brutti, sporchi e cattivi* (1976)

Manfredi, Nino
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais

Ël **Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais** a l'é n'università fondà a Minas Gerais dël 1958.

A l'ha 63.528 student.
## Arferiment

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Università dël Brasil
Categorìa:Minas Gerais
The Cure

**The Cure** a son na formassion post-punk anglèisa, formasse dël 1976 e ativa fin al dì d'ancheuj. 

Ij component a son scambià durant ij agn ma ël mèmber prinsipal e fondator dla banda a l'é stàit *Robert Smith*, cantant, autor dla pi granda part dle canson.
 
Sò stil a l’é stàit na fusion ëd géner diferent influensà an prevalensa dal rock e ëdcò dla new-wave.

## Formassion atual
* *Robert Smith* (vos, ghitara, tastadura, bass eletrich, violin) - dël 1976
* *Simon Gallup* (bass, tastadura) - 1979-1982 e dël 1985
* *Jason Cooper* (Batèria) - dël 1995
* *Roger O'Donnell* (tastadura) - 1987-1989, 1995-2005 e dël 2011
* *Reeves Gabrels* (ghitara) - dël 2012

## Àlbom ant lë studi
* 1979 - *Three Imaginary Boys* (Fiction Records)
* 1980 - *Seventeen Seconds* (Fiction)
* 1981- *Faith* (Fiction)
* 1982 - *Pornography* (Fiction)
* 1983 - *Japanese Whispers* (Fiction)
* 1984 - *The Top* (Fiction)
* 1985 - *The Head on the Door* (Fiction)
* 1987 - *Kiss Me Kiss Me Kiss Me* (Fiction)
* 1989 - *Disintegration* (Fiction)
* 1992 - *Wish* (Fiction)
* 1996 - *Wild Mood Swings* (Fiction)
* 2000 - *Bloodflowers* (Fiction)
* 2004 - *The Cure (album)* (Geffen Records)
* 2008 - *4:13 Dream* (Suretone Records)
* 2024 - *Songs of a Lost World*

Cure
Cure
Cure
Nezara viridula

## Nezara viridula

### Descrission
La **Nezara viridula**, conossùa com la *sìmis vërda*, a l'é na babòja fitòfaga, visadì ch'a mangia ij vegetaj. Vërda d'istà, pi scura d'invern, a l'é bel fé conòss-la përchè a l'é caraterisà da tre pontin bianch an sla schin-a. Com tute le specie ëd soa famija, a l'ha dle giàndole odorìfere ch'a spataro n'odor motobin fòrt, com difèisa contra ij predator.

### Ambient
A peul mangé dzor a pi ëd tranta specie diferente ëd piante. A l'é motobin danosa për le tomàtiche.

### Distribussion
As pensa ch'a sia originaria dl'Etiòpia. Adess a l'é spatarà an tut ël mond, anté ël clima a l'é temperà. An costi agn a l'é an mente ch'a së spatara ëdcò ant l'Italia setentrional.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Nezara viridula* (Linneus, 1758)

Categorìa:Nezara
Stassion ëd Rochëtta Tane e Ser

La **stassion ëd Rochëtta Tane e Ser** a l’é na stassion feroviaria dla ferovìa ch’a colega Turin con Génoa. A serv ij comun ëd Ser e Rochëtta Tane, ch’a resto ant la provincia d'Ast. A l’é servia dai treno regionaj.

Rochëtta Tane e Ser
Edmond Hamilton

**Edmond Moore Hamilton** a l'era në scritor ëd fantassiensa, an lenga anglèisa.
A l'era nassù a Youngstown an Ohio, Stat Unì ël 21 ëd otòber dël 1904 e a l'é mòrt a Lancaster, Califòrnia ël prim ëd fërvé dël 1977.

Hamilton a l'é stàit arnomà an tut ël mond 'me scritor ëd *Space opera*, ël gener epich dla fantassiensa.

Hamilton, Edmond
Hamilton, Edmond
Hamilton, Edmond
Arctostaphylos alpinus

### Descrission
A l'é un cit busson con le feuje ch'a dròco, aut da 20 a 60 cm. Le feuje a son gorëgne e con un picol curt, con un retìcol verd da dzora, gris da sota, con ël bòrd dentà ant la metà dë dzora e peilos ant la metà ëd sota. Le fior a son a bocc da doi a ses, a son còniche bianch-vërdastre, a conten-o n'ovari con des stam.

### Ambient
Comun ant ij pra e tra ij busson subalpin e alpin, sle crëste e ant ij bòsch rocos, dzortut dzor un sotstrà calcaros, da 1300-1400 a 2700 m.

### Fioridura
Da magg a luj.

### Particolarità
Ij sò frut bleu-nèir lusent quand a son meur, as peulo confondse con ël brusson nèir (Vaccinium myrtillus). A l'é diferent për le feuje, che ël brusson a l'ha nen reticolà e për le fior, che ël brusson a l'ha rionde. 


File:Arctostaphylos alpinus - autumn.jpg|A l'otonn
File:Arctostaphylos alpinus (Alpen-Bärentraube) IMG_6690.JPG|Ij frut
File:Arctostaphylos alpinus (Alpen-Bärentraube) IMG 29275.JPG|Le fior


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Arctostaphylos alpinus* (L.) Spreng., 1825

Categorìa:Arctostaphylos
Categorìa:Fior ëd montagna
Arbus

**Arbus** a l'é 'l nòm:

***[[Arbus (Sardëgna)]]**, un comun dla Sardëgna ant la provincia dël Medi Campidan.
***[[Arbus (Pirené Atlàntich)]]**, un comun-a fransèisa ant la region aministrativa dl’Aquitania, ant ël dipartiment dij Pirené Atlàntich.
Saxifraga burseriana

### Descrission
A l'ha na pianta ch'a viv sempe, auta da sinch a des cm, con na gamba lignosa drita, rossastra e giandolosa, ch'a finiss ant na serie ëd rosëtte a euv.
Le feuje ëd j'agn prima a son scure, com coram, bluastre, linear e a ponta.
La fior normalment a l'é isolà e mach da rair a l'é cobia; a l'ha dij gran pétaj ovaj, riond, bianch con venadure rossastre.

### Ambient
A l'é na specie tìpica dle ròche e dij giairon, as treuva da 800 a 2000 m. A chërs dzortut ant le filure dle ròche calcarose-dolomìtiche e, dzortut pi an aut, con esposission al sol.

### Fioridura
Da giugn a luj.

### Particolarità
Ël nòm a ven dal botànich alman Burser, ch'a l'ha trovala an Austria, anté as treuva soens.


File:Saxifraga burseriana.jpg


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Saxifraga burseriana* (L. 1753)

Categorìa:Saxifraga
Categorìa:Fior ëd montagna
Cabanès

**Cabanès** a l'é 'l nòm:

***[[Cabanès (Aveyron)]]**, comun-a fransèisa ant ël dipartiment d’Aveyron, ant la region aministrativa dël Mesdì-Pirené.
***[[Cabanès (Tarn)]]**, comun-a fransèisa ant ël dipartiment dël Tarn, ant la region aministrativa dël Mesdì-Pirené.
Saxifraga muscoides

### Descrission
Sta pianta erbosa e a bocc a forma dij cussin spess ëd fior e feuje, con gambe aute da doi a quìndes cm. Le feuje basaj a son a rosëtta, arotondà an ponta, con bòrd anter e peilos; le feuje dla gamba a son auterne, giandolose e pi curte dle feuje basaj. Le fior a son solitarie, a l'ha sinch sépaj elìtich an mente la coron-a a l'ha sinch pétaj ovaj, separà an ponta, bianch-giaunastr.

### Ambient
A viv ant ij leu rocos, dzor sotstrà calcaros, da 1900 a 3000 m.

### Fioridura
Da luj a aost.

### Particolarità
As pògia dzor ròche e pere an sfrutand minca pi cita filura. Ël nòm a riva dal latin SAXUM (pera) e FRANGO (i rompo): a veul dì "a romp la pera", përché a l'é bon-a a anfilesse ant le ròche, a rompe e a buté le reis ant le ròche. Ël nòm *muscoides* a riva dal latin MUSCUS (mofa) e a s'arferiss ai cussin ch'a forma.


File:Saxifraga muscoides Atlas Alpenflora.jpg
File:Saxifraga muscoides01.JPG
File:Saxifragamuscoides2.JPG


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Saxifraga muscoides* (All. 1773)

Categorìa:Saxifraga
Categorìa:Fior ëd montagna
Leontopodium alpinum

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempe, auta da sinch a vint cm, coatà da na lanëtta fin-a ch'a riduv la traspirassion, an manera ëd conservé l'umidità ch'a-j fa dabzògn për vive ant j'ambient dificoltos. 
A l'ha la gamba drita con pòche feuje; le feuje basaj a son a rosëtta, a lansa e tomentose.
Le fior a l'han la forma ëd na stèila, con sinch pétaj.

### Ambient
A viv ant ij pòst montagnos suit, pra suit, tra 1700 e 3500 m.

### Fioridura
Da luj a stèmber.

### Particolarità
La stèila alpin-a a l'é ëdcò ciamà *edelweiss*. A chërs ant ij pòst pi mal ëd riveje e soens a l'é un premi për jë scalador dle montagne. Ël nòm Leontopodium a veul dì *pé ëd lion* e a s'arferiss ai capolin fioraj, ch'a smijo a na piòta 'd lion. A l'é proteta an tute le manere.


File:Leontopodium alpinum Szarotka alpejska 01.jpg|Inissi stagion
File:Edelweiss in cold valley.jpg|Stagion d'istà
File:Leontopodium_alpinum_280808.jpg|Stagion tardiva


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Leontopodium alpinum* (Cass. 1822)

Categorìa:Leontopodium
Categorìa:Fior ëd montagna
Geum montanum

### Descrission
A l'é na pianta erbosa ch'a viv sempe, auta da des a vint cm, con gamba peilosa e na fior sola an ponta.
Le feuje basaj a l'han ël bòrd spatolà, con ël segment ëd la ponta a forma ëd cheur, anter o dentà; le feuje dla gamba a l'han na forma ovà.
La fior dla ponta a l'é sola, con na coron-a dobia; ij pétaj a son giaun.

### Ambient
A viv ant ij pra alpin e subalpin, rair e rocos; a-j pias ël teren silicos da 1500 a 3000 m.

### Fioridura
Da giugn a aost.

### Particolarità
Ël nòm sientìfich a riva dal grech γἑυο e a veul dì *i don savor* përché la rèis a l'ha l'odor dël ciò 'd garòfo. A l'ha ëd propietà anti-infiamatòrie e astringent.


File:Berg Nelkenwurz-1.jpg|Fior
File:Geum montanum Sturm42.jpg|Scheda


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Geum montanum* (L. 1753)

Categorìa:Geum
Categorìa:Fior ëd montagna
Arnica montana

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempe, auta da vint a sessanta cm, con gamba dle vire ramificà an aut, con feuje a rosëtta basaj butà a cros, ovaj, com coram e pla ant la surfassa 'd sota, peilose da dzora, e feuje dla gamba nen sempe presente, opòste a cobie, con picol e a lansa.
Le fior a son doe o tre, dzor branch opòst, disordinà e piegà an tute le diression.

### Ambient
A chërs ant ij teren pòver e silicos com pra maire, bru e premèis aut, da 500 a 2500 m.

### Fioridura
Da magg a aost.

### Particolarità
A l'é an mentre ch'a ven raira, për la coltivassion intensiva e përchè a ven cujìa. A l'é motobin dovrà an fitoterapìa, contra ij boj e ij dolor articolar, e an omeopatìa. A l'é velenosa se mangià. S'as na mangia tanta a l'é un velen sensa rimedi.


File:Nardetum Bestand.JPG|Ant un pra
File:Arnica montana general vue.JPG|Fior
File:Arnica montana MHNT.BOT.2011.18.5.jpg|Fior a la fin


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Arnica montana* (L. 1753)

Categorìa:Arnica
Categorìa:Fior ëd montagna
Chris Pratt

**Christopher Michael Pratt**, mej conossù tanme **Chris Pratt**, (Virginia, 21 giugn 1979) a l'é n'ator american.

Pratt, Chris
Crepis aurea

### Descrission
A l'é na pianta erbosa ch'a viv sempre, a bocc, auta da eut a vintesinch cm.
A l'ha mach le feuje radicaj, con picol curt, a lansa e con da doe a quatr incision. La pàgina dla feuja a l'é pla, e a peul esse peilosa an sle nervadure.
Le fior a l'han un sol capolin semisférich (da rair an n'han doi) ëd la forma tìpica dle Asteraceae.

### Ambient
A viv ant ij pra alpin, anté a-j é le bestie, a-j pias ël sotstrà calcaros e silicos, dzor teren con PH néuter o pòch àcid, ùmid, da 1400 a 2500 m. 

### Fioridura
Da giugn a luj.

### Particolarità
As peul trovesse ëdcò an ambient àcid, s'a l'é bagnà da eva dura.


File:Crepis aurea ENBLA02.jpg|La rosëtta basal
File:Crepis aurea ENBLA05.jpg|Ant un pra


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Crepis aurea* (L.) Cass., 1822

Categorìa:Crepis
Categorìa:Fior ëd montagna
Ranunculus acris

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempre, auta da tranta a novanta cm.
A l'ha dle feuje palmà motobin spartìe e autërnà, e fior giaun brilante o bianche, con sinch sépaj drit mai piegà, e sinch pétaj limà an ponta.
Ij frut a son formà da vaire asinej radunà, tuit con un cròch.

### Ambient
A viv ant ij pra ùmid e ij premèis, da 900 a 2500 m. A l'ha pi car ij teren rich d'asòt. A arzist al dovragi dij diserbant.

### Fioridura
Da magg a otober.

### Particolarità
A l'é velenos, ma ël velen as perd quand che la pianta a ven tajà e sëccà, parej le bestie a peulo mangela sensa dann. Un temp as chërdìa ch'a l'avèissa dle proprietà curative: soe rèis, sgnacà ant la sal, a j'ero dovrà contra la pest, perché a fasìo vnì dle gògole d'anté as chërdìa ch'a-i surtìissa la maladìa. An pi, as chërdìa che le fior, conservà an drinta un sachet pendù al còl, a podèisso varì da la matogna.


File:Ranunculus_acris3.jpg|Portament
File:Scherpe_boterbloem_plant_(Ranunculus_acris).jpg|Ant un pra
File:Ranunculus_acris_ENBLA03.JPG|Feuje
File:Ranunculus_repens_07_ies.jpg|Frut


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Ranunculus acris* (L. 1753)

Categorìa:Ranunculus
Categorìa:Fior ëd montagna
Magna Charta

La **Magna Charta** (ël nòm complet a l'era *Magna charta libertatum*) a l'é stàit ël prim ducument che a l'ha arcgnòssù le libertà dl'òm.
La Magna Charta a l'é stàita 'na concession dël re Gioàn d’Anghiltèra a ij sò baron, fàita a Runnymede ël 15 giugn 1215.

Categorìa:Stòria europenga
Primula auricula

### Descrission
A l'é na pianta erbosa da la fusmija a bocc, auta da sinch a vintesinch cm, con feuje basaj a spiral e a rosëtta, spatolà e arotondà an ponta, carnose e squasi gorëgne. A l'han la pàgina dë dzora seulia e verd lùcid, cola ëd sota verd sbiadì, bòrd dentà an ponta e ëd color bianch-sbiadì.
Le fior a son pendèise, giaune, con n'anel biancastr al sènter e con fojëette a l'atach, con un përfum dlicà.

### Ambient
A chërs an sij teren rocos da 300 a 2600 m, an sle ròche vërticaj, ant j'arpar sot ròca, ant ij pra rasà; a l'ha pi car ij teren calcaros opurament calcaros-silicos, con PH bàsich e teren pòver.

### Fioridura
Da avril a luj.

### Particolarità
*Auricula* a veul dì orija an latin e a s'arferiss a la forma dle feuje ch'a arcòrdo j'orije dj'ors.


File:Primula_balbisii.jpg|Portament
file:Primula auricula ENBLA01.jpg|Feuje
file:Primula auricula0.jpg|Fior
file:Primula auricula ENBLA02.jpg|Frut


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Primula auricula* (L. 1753)

Categorìa:Primula
Categorìa:Fior ëd montagna
Cypripedium calceolus

### Descrission
A l'é na pianta ch'as peul pa confondse për soa fusmija motobin particolar. A l'é auta da quaranta a sinquanta cm, con feuje longhe verd smerald a lansa, da tre a sinch për gamba, con nervadura, con le fior formà da un prim gir ëd doi sépaj color brun viòla, da un gir ëd pétaj dël midem color e dal label motobin gròss e giaun.

### Ambient
A-j piaso ij teren calcaros e giairos, ij sotbòsch ùmid ëd latifeuje, conìfere e fò, ant j'Alp e j'Apenin setentrionaj.

### Fioridura
Da magg a giugn.

### Particolarità
A l'é mnassà përchè a l'é cujìa tròp, për la blëssa dle soe fior. Ël nòm dë st'orchidea a riva da la forma dël label ëd sota che a arcòrda na pantofla (an grech *pedion* e an latin *calceolus*). A l'é ëdcò conossùa com *scarpëtta 'd Vénere*. J'indian d'América a dovravo la rèis contra le maladìe nervose e ël mal ëd testa.


File:Cypripedium_calceolus_Bayern_01.jpg|La pianta
File:CypripediumCalceolus3.JPG|Bocc an natura


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Cypripedium calceolus* (L. 1753)

Categorìa:Cypripedium
Categorìa:Fior ëd montagna
Giobiassa

La **Giobiassa** a l'é na festa tradissional spantià da l'est-Piemont (Vërsèj) a Varèis, Còm, Nòrd-Milan e Briansa. Ël darié Giòbia dël mèis ëd Gené as visco dë scarlo ant le piasse e as brusa la Giobiassa, ën gròss buracio 'd paja vestì con dë strass, ch'a arpresenta na masca. Lë scarlo a l'ha 'd sust diferent conforma andoa ch'as va.

## Stòria

Ël nòm dla neuit ëd Giobiassa a l'ha n'orìgin incerta, përchè a-i son nen dë scrit. Queidun a dis ch'a ven dal cult dla dea Giunon-a (dond ël nòm *Joviana*), d'àutri a strenzo la liassa con ël de Gieuv, dond a riva dcò 'l nòm dël dì Giòbia, dedicà a chiel. A podrìa esse che 'l nòm a ven diret dal nòm dël dì, quand già ant l'età antica ij paisan a ciamavo a jë spìrit dl'amson ëd giuté a porté bsach da la smens pena butà, për la vniente prima, an scassand jë spìrit gram ch'a l'avìo tormentà durant ël frèid e scars invern.

## Conte

La Giobiassa a l'é na masca, soens màira, con le gambe longhe e 'j causset ross. A viv ant ij bòsch e a grassie a le gambe a rampa sij branch sensa maj toché 'l seul. Parèj a vàita tùit coj ch'a intro ant ël bòsch e a jë sbaruva, dzortut ij cit. L'ùltim giòbia 'd Gené a va a serché 'd cit për mangéje. Ma na mama a l'ha trapala për tué sò cit. A l'ha cusinà na ramin-a pien-a 'd panissa e a l'ha butalo sl'abòrd dla fnestra. La Giobiassa a l'ha sentù 'l përfum, a l'ha corù sla ramassa flotanta fin-a l'abòrd e a l'ha tacà a mangé 'l risòt. A l'era tant ma lech e la Giobiassa a l'é nen ancorzùsse dël sol spontant, ch'a l'ha sbalucala e a l'ha massala, an salvand ël cit.

Na version pì afrosa a dis che na mare a l'ha pijà na buata e a l'ha piantaje tùit ij cotej e le tësòire ch'a l'avìa, peui a l'ha butala sota le coerte dël let, al pòst dla fija. A mesaneuit as sento ij pass dla Giobiassa. La cita sburdìa a së strenz a la mare, mentre la stria a monta jë scalin e a intra ant la stansia. La stria ferosa a traund dlongh la buata, an pensand ëd mangé la cita. As sent ën longh braj, peui la mare a va ant la stansia dla cita doa la stria a l'é mòrta an spuvand ël sangh sbrinciant da le blëssure a la gola.

Categorìa:Feste piemontèise
Salix retusa

### Descrission
A l'é na pianta a busson nan-a, con gamba lignosa a andament a tapiss, ch'a peul rivé a n'autëssa variàbil da sinch a quaranta cm, d'anté a-i parto dij ramet con masset ëd feuje.
Le feuje a son elìtiche, seulie, d'un bel verd brilant e con nervadure.
A l'é na pianta diòica con ament feminin gropà an cit spi an ponta a le rame, ëd color brun rossastr o giaun.
Jë smens a l'han na part lanosa e a sfruto l'aria për spataresse.

### Ambient
A-i é sovens dzor ij teren nivaj ùmid, dzortut con sotstrà àcid ma ëdcò calcaros, da 1900 a 3000 m.

### Fioridura
Da magg a agost.

### Particolarità
Ël nòm ëd la specie, *retusa*, as arferiss a le ponte dle feuje, ch'a son smarginà. A l'é na pianta ch'a stabilisa ij giairon calcaros con ij sò tapiss ëd rame ch'a scoro, an mentre con le longhe reis a arpara ëd dilavament dla tèra.


File:Salix retusa Atlas Alpenflora.jpg|Scheda
File:Salix retusa 002.jpg|Particolar


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Salix retusa* (L. 1759)

Categorìa:Salix
Categorìa:Fior ëd montagna
Saxifraga aizoides

### Descrission
A l'é na pianta erbosa ch'a viv sempe, auta da des a vint cm, con gambe lignose al pé, e andament rasà tèra.
A l'ha dle rame peilose e feuje a lansa, carnose e gorëgne, con punta aùssa e bòrd peilos. 
Le fior a son an ponta a le rame, a l'han la forma 'd na pan-a con 3-7 fior con sinch sépaj triangolar autërnà e sinch pétaj a lansa giaun ciair, pontinà d'arancion o dle vire 'd porpra.

### Ambient
A l'é comun-a ant ij pòst ùmid e ant le filure dle ròche bagnà, an sle rive dij ri e dle sorziss, da 600 a 2400 m.

### Fioridura
Da giugn a agost.

### Particolarità
A l'é na pianta motobin adatàbil, as treuva da la colin-a a la fiòca, dzor sotstrà calcaros ma 'dcò silicos, an stassion ùmide ma 'dcò an giairon al sol. Le feuje dentà e peilose a peulo presentesse 'dcò antere e pla.


File:Fetthennensteinbrech.jpg|Fior
File:Saxifraga aizoides MHNT.BOT.2004.0.792.jpg|Scheda


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Saxifraga aizoides* (L. 1753)

Categorìa:Saxifraga
Categorìa:Fior ëd montagna
Senecio doronicum

### Descrission
A l'é na pianta erbosa ch'a viv sempre, auta da vint a stanta cm, con gamba drita, ramificà da dzora, coatà da dij peil lanos.
Le feuje al pé a son tante, verd scur, a lansa-spatolà, a ponta e dentà al bòrd; le feuje dla gamba a l'han ël picol e a son pi cite; a l'han tute na nervadura sentral.
Le fior, da un-a a sinch, a son largh da tre a ses cm, e a son d'un bel giaun fòrt, fin-a arancion.

### Ambient
A l'é frequent ant ij pra 'd montagna e ant ij giairon, da 1200 a 2500 m, da rair fin a 3000 m.

### Fioridura
Da giugn a agost.

### Particolarità
Ël nòm dël géner a ven dal latin *senex*, ch'a veul dì *òm vej* e a s'arferiss ai peil biancastr; ël nòn as treuva për la prima vira ant unë scrit ëd Plini; ël nòn dla specie a l'é përchè a smija a quaiche specie dël géner *Doronicum*.


Image:Senecio doronicum3klein.jpg|*Senecio doronicum*, vista general
Image:Senecio doronicum2.JPG|*Senecio doronicum*, fior


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Senecio doronicum* (L. 1759)

Categorìa:Senecio
Categorìa:Fior ëd montagna
Verbascum thapsus

### Descrission
A l'é na pianta bienal, con na gamba sola, auta da otanta cm a doi m. Le feuje a son motobin spësse e coatà da un vel ëd lan-a biancastra; a son motobin gròsse, con picol e, partend dal pé, a son arlong tuta la gamba.
Le fior giaun ciair a son a spi, con sinch sépaj ch'a sosten-o sinch pétaj a forma 'd copa, sinch stam dont tre a son pi curt, bianch vlutà; a duro mach un di. Ij frut a son dle càpsule scure, con motobin dë smens velenose.

### Ambient
A-j piaso ij pòst pa coltivà, ij bòrd dle stra, ij teren suit e con pere, fin ai 1700 m. Peui a ven pi raira.

### Fioridura
Da magg a stèmber.

### Particolarità
A l'é 'dcò ciamà *baston d'Aronne*. *Verbascum* a ven da *barbascum* e a ìndica le feuje peilose.


Image:Common Mullein closeup.jpg|Rosëtta
Image:Verbascum thapsus 3.jpg|Portament
Image:Starr 040723-0267 Verbascum thapsus.jpg|Spi 'd fior



## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Verbascum thapsus* (L.)

Categorìa:Verbascum
Categorìa:Fior ëd montagna
Xtouch

**Xtouch** a l'é n'asienda d'anfrastruture ëd rej ëd telecomunicassion, fondà dël 2012.

La sede dla dita a l'é a Dubai.

Dël 2013 a l'ha avù un gir d'afé ëd 61,5 milione d'éuro.

Huawei a conta vint sènter d'arserca ant ël mond; ël prinsipal a resta a Dubai, d'àutri a son a Padova, ant la Shenzhen.

Categorìa:Comunicassion
Stassion ëd Flissan

La **stassion ëd Flissan** a l’é na stassion feroviaria dla ferovìa ch’a colega Turin con Génoa. A serv ël pais ëd Flissan, ch’a resta ant la provincia ëd Lissandria. A l’é servia dai treno regionaj.

Flissan
Universidade do Estado de Minas Gerais

L**'Università ëd Minas Gerais** (an Lenga portughèisa: *Universidade do Estado de Minas Gerais*) a l'é n'università pùblica fondà a Belo Horizonte, Minas Gerais, dël 1989.

A l'ha 23.008 ëstudent. 
## Arferiment

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Minas Gerais
Categorìa:Università dël Brasil
Viola biflora

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempre e ch'a riva al pi a 10 cm. e as presenta con un risom ch'a cor; le feuje a parto da la rèis, a son tacà a dle gambëtte e a l'han la tìpica forma a cheur, an pi a son dentà.
Normalment le fior a son doe, con sinch pétaj giaun, dont col bass sentral a l'é venà con venadure brun-e e a l'han un cit spron.

### Ambient
Specie dle region montagnose, a viv an ambient ombros, o rocos, tra 1500 e 2300 m, e a peul presentesse motobin pi an bass.

### Fioridura
Da avril a agost.

### Particolarità
Ël nòm generich a riva dal latin VIERE (gropé, antërsé) e a fà riferiment a l'ondegiament ëd le piante dël géner ëd le viole. Ël nòm specìfich *biflora* a l'é colegà a le fior, che sovens a son a cobie.


Image:Viola biflora (2).JPG|Fior
Image:Viola_biflora_(3).JPG|Gamba
Image:Viola biflora.jpg|Scheda



## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Viola biflora* (L. 1753)

Categorìa:Viola
Categorìa:Fior ëd montagna
Androsace alpina

### Descrission
A l'é na pianta auta da doi a sinch cm, a forma 'd bussonòt, ch'a forma dij cussinet ëd fior motobin cite; a l'ha dle gambe spësse, ambaronà e feuje peilose.
Le fior, formà da sinch pétaj riond an ponta, a son ëd color reusa e dle vire bianch, a l'han un pontin giaun ant ël mes.

### Ambient
A chërs an sle ruin-e rocose silicose, an sle moren-e e an sij giairon, tra 2500 m e 4000 m.

### Fioridura
Da luj a agost.

### Particolarità
Soa forma a l'é përfetament adatà al clima alpin: an essend bassa, a l'é proteta da l'aria e an essend a cussin a peul pijé la magior part possìbil ëd calor dal teren; an pi a traten l'umidità mersì ai peil dont a l'é coatà. A-j pias ël teren silicos, a ven coltivà ant ij giardin rocos.


Image:Androsace alpina.jpg


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Androsace alpina* Lam. (1778)

Categorìa:Androsace
Categorìa:Fior ëd montagna
Astrantia major

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempe, ma anual; as riproduv con ëd gëmme butà al livel dël teren, non na gamba pòrta fior longa, con pòchi branch e pòche feuje; la gamba a l'é pla, drita, auta da sinquanta a sent cm. Le feuje basaj a son palmà e con dij picoj longh, an mentre cole dla gamba a l'han sovens ël picol.
Le fior a son dij bicer motobin cit a sinch pétaj, con sinch stam e un picol longh.

### Ambient
A chërs ant le zòne montagnose, al bòrd dij bòsch, ant ij pra e ij busson ëd mesa montagna; raira an pianura, a-j piaso ij teren calcaros. 

### Fioridura
Da magg a stèmber.

### Particolarità
Ël nòm *Astrantia* a riva dal latin *aster*, ch'a veul dì stèila, con arferiment a la forma a stèila 'd soe fior. A l'é na pianta sarvaja, ma a ven coltivà për soa bela fioridura e përchè a soporta dle temperadure motobin frèide.


Image:Astrantia major R0012285.JPG|Feuje
Image:Astrantia_major7.jpg|Fior
Image:Astrantia_major_Isot%C3%A4htiputki_-_H6335_C.jpg|Bocc
File:Astrantia major MHNT.BOT.2007.43.8.jpg|Astrantia major - Museum specimen


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Astrantia major* L.

Categorìa:Astrantia
Categorìa:Fior ëd montagna
Cirsium eriophorum

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempre, drita, auta da sessanta a sent cm, con la gamba lanosa e le feuje penà con dë spin-e longhe; le fior a son a tubol, ëd color ross porpra, coatà da na lan-a ch'a smija a na ragnà bianca, con dle ponte.

### Ambient
A-j piaso ij pòst nen coltivà e rocos, ij prà pasturà, ij bòrd dij senté, ij pra alpin, da 600 a 2300 m.

### Fioridura
Da giugn a agost.

### Particolarità
El nòm *Cirsium* a riva dal grech *kirso* e a veul dì *varis*, përchè ant l'antichità a vnisìa dovrà ant la cura dle ven-e varicose. Për la dotrin-a dle signadure a vnisìa considerà un rimedi për la tristëssa. Dioscòrid a lo considerava un rimedi contra la malinconìa e, adritura, ij decòt con le feuje a j'ero consejà për rivé a në stat d'argal.


File:Cirsium eriophorum01.jpg|Portament
File:Cirsium eriophorum Somerset 1.jpg|Fior
File:Cirsium-eriophorum2.jpg|Stadi final


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Cirsium eriophorum* (L.) Scop., 1772

Categorìa:Cirsium
Categorìa:Fior ëd montagna
Cyclamen purpurascens

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempre, auta da des a tranta cm; a l'ha mach le feuje basaj, sempre vërde, da la tìpica forma a cheur, ëd color verd scur con disegn ciair lucid e con un picol longh; a smija che 'l disegn ëd la feuja a serva a mascheré la pianta për difendla da la pastura. Le fior a son motobin përfumà, e a son composte da sinch pétaj motobin longh, curvà andaré. A peulo esse lila, violet porpra, rosà o bianch.

### Ambient
A viv ant ël sot-bòsch, dzortut ëd fò, da 1000 a 1500 m.

### Fioridura
Da giugn a stèmber.

### Particolarità
El nòm *cyclamen* a riva dal grech *kyklos*, *cercc*, miraco an arferiment a le rèis a forma 'd patata rionda. Le fior as deurbo prima dle feuje. A l'é na pianta velenosa, che però a vnisìa dovrà fin da l'antichità contra i verm, com purga e për j'abòrt.


File:Cyclamen_purpurascens_ENBLA03.jpg|Portament
File:Cyclamen_purpurascens_ENBLA07.jpg|Feuje
File:Cyclamen_purpurascens_ENBLA06.jpg|Fior
File:Cyclamen_purpurascens_fructification.JPG|Frut


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Cyclamen purpurascens* (Mill., 1768)

Categorìa:Cyclamen
Categorìa:Fior ëd montagna
Erica carnea

### Descrission
A l'é busson nan, aut da quìndes a quaranta cm, con gambe sutile e lignose e feuje a uja motobin vërde, dle vire color dël bronz. Le fior a pendo, gropà an fassëtte da un-a a tre, a forma ëd ciòca a quatr ponte, reusa pi o men sfumà. La forma a ciòca a l'é përchè ij pétaj a son fondù an tra 'd lor. Ant le fior a-i son eut stam scur e në stil pi longh, che a përmëtt l'ampolinassion quand che le babòje a-j bato an drinta. Na varietà con le fior bianche a l'é classificà com *Erica carnea albina*.

### Ambient
A chërs ant ij bussoné bass, ant ij prà e ij pra pasturà, ij bòsch ëd conìfere, ij teren calcaros, da 300 m fin a 2.200 m.

### Fioridura
Da fërvé a giugn.

### Particolarità
L'Erica carnea, conossùa dcò com *bru*, a l'é ùmila ma arzistenta. Ël nòm a riva dal grech e a veul dì *rompe*, përchè con le rèis a romp le ròche. Le fior a intro ant la preparassion ëd tisan-e e rimedi diurétich, dovrà dzortut për le cistit. Ël bru a l'é na pianta parsialment proteta.


Image:Erica_carnea_particolare.jpg|Particolar
Image:Erica_carnea_alba.jpeg|Variant albina
Image:Erica_carnea0.jpg|Fior ant la fiòca


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Erica carnea* (L.)

Categorìa:Erica
Categorìa:Fior ëd montagna
Bòrna Granda

La *Bòrna Granda* a l'é na caverna ch'as treuva ant la comun-a ëd Mesnil, davzin a la frassion ëd Pugnet..

## Arferiment


Categorìa:Provinsa ëd Turin
Categorìa:Ecosistema dël Piemont
Hepatica nobilis

### Descrission
A l'é na pianta erbosa drita, auta da sinch a quìndes cm. Le feuje a l'han na forma trilobà ch'a arcòrda 'l fìdich, d'anté a pija 'l nòm; a l'han ël picol, verd scur ant la pàgina dë dzora, viòla 'nt la pàgina da sota. Le fior a son solitarie, con ses pétaj elìtich riond an sima, 'd color bianch, reusa, violet, bleu. L'impolinassion a càpita dzortut ëd neuit.

### Ambient
A l'é frequent dzor tut l'arch alpin. A chërs dzortut vzin a latifeuje e conìfere, ant ij pòst rocos, ant le sev, a-j pias ël sot-strà calcaros, fin a 1500 m.

### Fioridura
Da mars a magg.

### Particolarità
Ël nòm a l'é dovù sia a la forma dle feuje, sia al color dle feuje da sota.


Image:Hepatica nobilis ENBLA03.jpeg|Fior
Image:Hepatica nobilis ENBLA02.jpeg|Feuje
Image:Hepatica nobilis kz2.jpg|Frut


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Hepatica nobilis* (Schreb., 1771)

Categorìa:Hepatica
Categorìa:Fior ëd montagna
Norinco

La **China North Industries Corporation**, offissialment **Norinco**, a l'é 'na sossietà statal sinèisa nàita dël 1980 che a produss veicoj (camiòn, auto e motò), machinari, strument otich-eletrònich, materiaj për ël sfrutement ëd riserve ëd petròli, prodòt chimich, prodòt industriaj len, esplosiv sivil e militari, arm e munissiòn.

## Anliure

*Sit offisial dla Norinco
*Norinco Equipment, sit dla Norinco Equipment. (ëdcò an lenga anglèisa)

Categorìa:Industria
Dhiantus alpinus

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempre, motobin bassa, auta da tre a vint cm. Le feuje a son larghe da tre a sinch mm, a son concentrà al pé dla pianta e peui, a cobie, arlongh la gamba. Normalment a fà ëd bocc ëd fior sìngole e con picol, con diàmetr da tre a quatr cm, con sinch pétaj sfrangià an ponta, ch'a parto tuit ansema e ch'a mostro n'anel ëd color pi sombr an vers ël sènter.

### Ambient
A chërs ant ij teren calcaros e rocos, ant ij pra, da 1.500 a 2.500 m.

### Fioridura
Da luj a agost.

### Particolarità
A l'é na pianta proteta a lë stat sarvaj. D'istà a pija na colorassion reusa e d'invern a manten le feuje. A cor për tèra e a fà dij tapiss, a l'é adata për ij giardin rocos.


Image:Schneeberg_-_flower.jpg|Bocc
Image:Garden_Plant.JPG|Fior


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Dianthus alpinus* (L.)

Categorìa:Dianthus
Categorìa:Fior ëd montagna
Toma dël làit brusc

La **toma dël làit brusc** a l'é ën formagg fàit ëd làit ëd vaca, tìpich dla Valsusa, dla Val Sangon e dle Valade 'd Lans.

## Anliure esterne
Pàgina dedicà: www.provincia.torino.gov.it 

Categorìa:Valsusa

Categorìa:Mangé a la piemontèisa
Pianëssa (Ël Borgh Sesia)

**Pianëssa** (pronunsia local: [pja'nɛsa]; italian: *Pianezza*) a l'é na frassion dla comun-a dël Borgh Sesia, an Provincia ëd Vërsèj.
## Arferiment


Categorìa:Frassion dla provincia ëd Vërsèj
Categorìa:Ël Borgh Sesia
Bianch ëd Custoza

Ël vin **Bianch ëd Custoza** a l'é un bianch coltivà e produvù ant l'anfiteàter morénich dël Garda, ant la part veronèisa.

Ël color a l'é giaun pajarin ciair, sò përfun caraterìstich, aromàtich, ël savor dlicà e gradèivol. A l'han contribuì a sò sucess e a soa difusion le caraterìstiche ch'a lo diferensio da j'autr bianch.

Coltivà an sle colin-e veronèise  dël vërsant meridional dël lagh ëd Garda, ant ij teritòri dle comun-e ëd Sommacampagna, Villafranca, Peschiera e Pastrengo, a l'é produvù con j'uve dj'uvagi Trebian, Garganega, Tocai, dont as gionto Cortese, Malvasia e Riesling. 

Ël Bianch ëd Custoza a l'é un bon vin da past e presià com aperitiv.

Categorìa:Vin dël Véneto
Bianch dij Còj ëd Conegliano

An provinsa ëd Trevis, comun-a ëd Coneglian, a nasso, chërso e maduro j'uve ch'a compon-o ël **Bianch dij Còj ëd Conegliano**, dont ël vin a pija ël nòm.

Sto bianch a l'é un vin piasèivol, ëd bon-a strutura, fait da uve Verdiso, Prosech, Malvasìa, Riesling e autre uve locaj bianche.
A l'ha un color giaun òr con sfumadure vërdolin-e, përfum fresch e gradèivol, savor suit con na marca amaricanta. As compagna fresch a piat d'antipast e pess.

A l'é mej bèivlo giovo për cheujne tute le sfumadure ëd gust e ëd pëfum.

Categorìa:Vin dël Véneto
Bianch dij Còj ëd Valdobbiadene

La mës-cia ëd j'uve prodovùe da j'uvagi Prosech, Verdiso, Bianchëtta, Malvasìa, Rieslingh a dan orìgin al vin **Bianch dij Còj ëd Valdobbiadene**.

Color giaun pajarin, a l'ha un përfum caraterìstich ëd fruta e un savor linger amaricant, piasèivol aromàtich e sech.

A l'é un vin da tut past coltivà ant la part colinar ëd la comun-a ëd Valdobbiadene, dont a pija ël nòm.

Categorìa:Vin dël Véneto
Metan

Ël **metan** (CH_4) a l'é na molécola constituìa da n'àtom  ëd carbòni e quatr àtom d'idrògen.

A l'é ël pì sempi dij idrocarbur‎.

## Vardé 'dcò
* Etan

Categorìa:Idrocarbur‎
Etan

L**'etan** (C_2H_4) a l'é na molécola constituìa da doi àtom ëd carbòni e ses àtom d'idrògen.

Dòp ël metan a l'é ël pì sempi dij idrocarbur‎.

Categorìa:Idrocarbur‎
Anidrid carbònica

La molécola d**'anidrid carbònica**, CO_2, a l'é constituìa da n'àtom  ëd carbòni e da doi àtom d'ossìgen.

A l'é stàita dëscuverta dël 1638 dal chìmich belga Jean Baptiste van Helmont.

Categorìa:Chìmica
Gentiana purpurea

### Descrission
A l'é na pianta ch'a viv sempre, con la gamba sempia e drita, silìndrica e veuida, auta da vint a sessanta cm.
A l'ha dle feuje pla verd brilant, ovaj e a lansa, con bòrd anter e sinch nervadure. Le fior a son riunìe an ponta dla gamba o a l'assëlla dle feuje dë dzora, an fass da un a tre, a ciòca, spartìe an su an part rionde, porpra da fòra, giaunastre e pontegià da drinta.

### Ambient
A l'é na fior pòch comun-a dij pra pasturà e dij bussoné alpin, da 1400 fin a 2200 m.

### Fioridura
Da luj a agost.

### Particolarità
Specie proteta. Scond Plini, j'arginsan-e a devo sò nòm a *Gensi*, re dl'Iliria, che për prim a l'avìa notane le proprietà medissinaj. As cheujo le reis ëd le piante madure, an otonn o a l'inissi dla prima e as fan sëcché; a son dotà d'assion contra la frev e a stìmolo le funsion digestive, an pi a son tòniche ant jë stat ëd fatigament. L'arginsan-a a l'é dovrà dcò ant la fabricassion ëd licor e caramele.


File:GentianaPurpurea.jpg|Fior


## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* *Gentiana purpurea* (L. 1753)

Categorìa:Gentiana
Categorìa:Fior ëd montagna
Botànica

La **botànica** a l'é la siensa dla classificassion, dël fonsionament e dl'arprodussion dle piante.
## Galerìa

File:Anthoceros_agrestis_060910c.jpg|*Anthoceros agrestis*, n'esempi ëd mofa
File:Capelvenere03(Parco_dei_Nebrodi).JPG|Ël capiler, n'esempi ëd fèles
File:Karaçam Ağaçları Aladağlar Milli Parkı - Black Pines in Aladaglar National Park 2.jpg|*[[Pinus nigra]]*, n'esempi ëd conìfera
File:Bříza na lukách.jpg|*[[Betula pendula]]*, n'esempi ëd latifeuja


*
Cicles

Ël **cicles** (*chewing-gum* an inglèis) a l'é na sostansa mòla ma consistenta, destinà a esse mastià, ma nen travondùa; a l'é 'dcò ciamà *goma da mastié*.

J'esse uman a l'han dovrà dij *cicles* da almanch 3.000 agn.

Ij cicles modern a j'ero fait a l'inisse 'd *chicle*, un làtis natural, ricavà da la pianta ch'a së s-ciama Manilkara chicle, dont a-i riva 'l nòm piemontèis ëd la goma da mastié.

Dapress dël 1960 ël *chicle* a l'é stait sostituì da na goma sintética basà dzor ël *butadien*, pi econòmich da produve.

La pi part ëd le gome da mastié a son considerà dij polìmer.

Categorìa:Mangé e bèive
Angreugna (dòira)

L**'Angreugna** (an italian *Angrogna*) a  l'é na dòira ëd la provinsa ëd Turin, afluent da snistra dël Pélis.

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 1,2 m3/sec, un bassin ëd 43,2 km² e na longheur ëd 15,1 km.

## Nòte


Angreugna
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Luserna (dòira)

La  **Luserna** (an italian 'dcò *Luserna*) a  l'é na dòira ëd le provinse ëd Coni e ëd Turin, afluent ëd drita dël Pélis.

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 1,1 m3/sec, un bassin ëd 44,82 km² e na longheur ëd 12,9 km.

## Nòte


Luserna
Categorìa:Provinsa ëd Coni
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Bianch dij Còj Bérich

Ël vin **Bianch dij Còj Bérich** a l'é otnù dal taj ëd j'uve Garganega, Trebian, Sauvignon, Pinòt bianch e Riesling. 
Vin gradèivol, color giaun òr, a presenta na variet° 'd pëfum ch'a compagno na serie ëd sentor ch'a van dal frutà al balsàmich vinos, con savor bocant, equilibrà e mòrbid.
A l'é un vin da tut past chas produv ant le comun-e ëd Castegnero, Arcugnano e San Germano an Provincia ëd Vicensa.
A l'é mej bèivlo giovo.

Categorìa:Vin dël Véneto
Oropa (dòira)

L**'Oropa** (an italian 'dcò *Oropa*) a  l'é na dòira ëd la provinsa ëd Biela, afluent ëd drita dël Serv.

## Statìstiche
A l'ha na portà media ëd 1,2 m3/sec, un bassin ëd 25,3 km² e na longheur ëd 13,5 km..

## Nòte


Oropa
Categorìa:Provinsa ëd Biela
Stassion ëd Mongardin

La **stassion ëd Mongardin** a l’é na stassion feroviaria dla ferovìa ch’a colega Ast con Génoa. A serv la comun-a ëd Mongardin e a l’é servia dai treno regionaj.

Mongardin
Manilkara chicle

## Manilkara chicle

### Descrission
Ël **Manilkara chicle** a l'é na pianta sempervërda nativ dël Méssich e dl'América meridional.

### Distribussion
A l'é comun ant ij pais ëd l'América sentral e meridional.

### Notissie
Da soa scòrsa as ricava 'l *chicle*, un làtis special che ant ël passà a l'era dovrà com materia prima për le gome da mastiè, ij *[[cicles]]*, për l'apont.

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
* ***Manilkara chicle*** (Pittier) Gilly

Categorìa:Botànica
Canal Cavour

Ël  **Canal Cavour** (an italian *Canale Cavour*) a  l'é un canal artifissial d'irigassion, ël pì longh dël Piemont. Sò nòm a ven da Camillo Benso cont ëd Cavour.

## Përcors
Ël canal as dëstaca dal Pò a Civass (TO) e arsèiv ëdcò j'eve dla Deura Bàutia mediant ël Canal Farini. A traversa peui la provincia ëd Vërsèj e cola ëd Noara e a argionz ël Tesin davzin a Gajà.

## Statìstiche
Ël Canal Cavour a l'ha na longheur ëd 82,23 km e (d'istà) na portà ëd 110 m3.

## Nòte


Categorìa:Canaj dël Piemont
Categorìa:Provinsa ëd Turin
Categorìa:Provinsa ëd Vërsèj
Virna Lisi

**Virna Pieralisi**, mej conossùa tanme **Virna Lisi**, a l'era nassùa a Ancon-a ël 8 ëd novèmber dël 1936 e a l'é mòrta a Roma ambelelì ai 18 dzèmber dël 2014.  A l'é stàita n'atris italian-a. A l'ha ressità an 79 film. A l'ha vagnà vàire premi

## Film prinsipaj
* *Romolo e Remo* (1961)
* *Il giorno più corto* (1963)
* *Casanova '70* (1965)
* *How to Murder your Wife* (1965)
* *Signore e signori* (1966) 
* *La Vingt-cinquième heure* (1967)
* *The Secret of Santa Vittoria* (1969)
* *Bluebeard* (1972)
* *La Reine Margot* (1974)

Lisi, Virna
Erminio Macario

**Erminio Macario** (Turin, 27 ëd magg 1902 - Turin, 26 ëd mars 1980) a l'é stàit un còmich e ator italian.

Macario, Erminio
Macario, Erminio
Albarengh

**Albarengh** (an italian: *Albarengo*) a l'é na frassion dla comun-a ëd Montij Monfrà, ant la Provincia d'Ast.
## Arferiment
Apenin

J**'Apenin** (an lìgur: *Appennìn*; an emilian: *Apenén*; an italian: *Appennini*) a son na caden-a ëd montagne an Italia longhe anviron 1.200 km.

La pì àuta montagna dj'Apenin a l'é ël Gran Sasso (2.912 m).

Categorìa:Geografìa ëd l'Euròpa
Categorìa:Montagne
Copahue

Ël **Copahue** a l'é 'n vulcan àut 2997 méter an Cile, a la frontera con l'Argentin-a.

## Anliure esterne
* Copahue (volcan) — Andeshandbook.org (an ëspagneul)

Categorìa:Vulcan ëd Cile
Categorìa:Vulcan Argentin-e
Categorìa:Montagne
Pirené

Ij **'Pirené** (an basch: *Pirinioak*; an catalan: *Pirineus*; an fransèis: *Pyrénées*, an spagneul: *Pirineos*) a son na longa caden-a ëd montagne an Europa.
A parto da l'Océan Atlàntich a òvest e arivo fin al Mar Mediterani a est.

La pì àuta montagna dj'Pirené a l'é ël Pico Aneto (3.404 m)

Categorìa:Geografìa ëd l'Euròpa
Categorìa:Montagne
Club Social y Deportivo Colo-Colo

Ël **Club Social y Deportivo Colo-Colo**, famos coma **Colo-Colo**, a l'é na società 'd fótbal ëd Santiago, an Cile. A l'é stàit fondà al 19 d'avril dël 1925. A fa part ëd Prima Division dël Cile.

## Arferiment
### Lese ëdcò
* *[[Copa Libertadores]]*

### Anliure esterne
* Sit ofissial (an ëspagneul)
* Blanco y Negro S.A. (an ëspagneul)
* Colo Colo — Fifa.com (an ëspagneul)

Categorìa:Fótbal an Cile
Vittorio Fenocchio

**Tòjo Fnoj** (**Vittorio Fenocchio** a l'anàgrafe) a l'era nassù ai 19 ëd gené dël 1932 a Lyon, Fransa, da na famija originaria dla Val Susa, e a l'é mòrt a Pianëssa ai 10 dë dzèmber dël 2014.

Tòjo a l'era nassù an Fransa, përchè la famija a l'avìa dovusse trasferì an belelì për motiv ëd persecussion polìtica. La mare a l'era dle Ramats, na frassion ëd Cimon.

Vivù da masnà ant ël Borgh Vitòria ëd Turin, a l'avìa fait ël militar ant ij Vìgij dël Feu. Dapress d'avej travajà com dipendent ant ël setor dle gome për màchine, a l'ha peui campasse a fé l'imprenditor.

A l'ha fait part ëd le prinsipaj Associassion Culturaj Piemontèise, com la Famija Turinèisa e cola Albèisa, la Ca dë Studi Piemontèis e la Companìa dij Brandé.
Ëd la Ca dë Studi Piemontèis a l'era Consié e Tesorié  e a la vita e al funsionament ëd l'associassion a l'avìa dedicasse con impegn, disinteressi e tanta passion.

Dal 1985 al 1987 a l'ha ampërsonà la mascra turinèisa e piemontèisa Giandoja.

Ancor a la fin del 2014 a l'ha organisà ël Rëscontr *La Cattedra delle parole*, an sla lenga piemontèisa, a Pianëssa, com At conclusiv ëd la Festa dël Piemont ch'a fasìa 47.

Categorìa:Përsonalità piemontèise
Hérault (fium)

L**'Hérault** a l'é un fium dla Fransa. A dà sò nòm al dipartiment d'Hérault.

## Përcors
A nass ant le Cévennes (Mont Aigoual) e as campa ant la Mar Mediterani a Agde (dipartiment d’Hérault).

## Afluent
* Arre
* Vis
* Rieutord
* Buèges
* Lamalou
* Lergue
* Boyne
* Peyne
* Thongue

## Statìstiche
A l'é longh 147,6 kme a l'ha un bassin ëd 2.550  km². 

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Fium dla Fransa
Categorìa:Afluent dël Mar Mediterani
Aube (fium)

L**'Aube** a l'é un fium dla Fransa. A dà sò nòm al dipartiment d'ëd l'Aube.

## Përcors
A nass a Praslay (dip. Àuta Marna) e as campa ant la Sen-a a Marcilly-sur-Seine (dip. Marna).

## Afluent
* Aubette
* Aujon
* Landon
* Voire
* Meldançon
* Puits
* Huitrelle
* Herbissonne
* Barbuise
* Superbe

## Statìstiche
A l'é longh 248,9 km e a l'ha un bassin ëd 6.660  km². 

### Portá media mensil

## Nòte


## Vardé 'dcò
* Lista dij fium dla Fransa

Categorìa:Fium dla Fransa
Sità metropolitan-a 'd Turin

La **Sità metropolitan-a 'd Turin** l'è na sità metropolitan-a dël Piemont. A l'a sostituì dël 2015 la Provincia ëd Turin.
A l'é compòsta da 316 comun.

## Geografìa
A confina a nòrd con la Val d'Osta, a òvest con la Fransa, a est con le province ëd Biela, Vërsèj, Lissandria e Ast, a sud con la Granda.

## Monument
* La Sacra 'd San Michel, simbol ëd Piemont
* Mòle Antonelian-a
* Palass Carignan
* Castel ëd Rìvole

## Comun prinsipaj
* Turin - 900.569 abitant
* Moncalé - 56.223 abitant
* Rìvole - 49.943 abitant
* Colegn - 49.925 abitant
* Ël Niclin - 48.231 abitant
* Seto - 47.322 abitant
* La Venerìa - 34.808 abitant
* Pinareul - 34.640 abitant

## Aministrassion
El president l'è Stefano Lo Russo che l'e a l'istess temp anche il sindich ed Turin. dal gené 2022 vice-president l'è Jacopo Suppo che l'e a l'istess temp anche il sindich ed Condòve.

## Anliure Esterne

## Galerìa ëd foto

Sacra di San Michele 2.jpg|right|La Sacra 'd San Michel
Mole Antonelliana Torino.JPG|right|Mòle Antonelian-a
CastelloRivoli.JPG|right|Castel ëd Rìvole
Torino-Palazzo Carignano-jpg.jpg|right|Palass Carignan
Moncalieri castel.jpg|right|Castel ëd Moncalé
Venaria Reale-01052016 061.jpg|right|Castel dla Venerìa


Turin
Categorìa:Piemont