open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Felicita Ferrero

**Felicita Ferrero** a l'era nassùa a Turin, ant la bariera ëd Lans, ai 31 dë dzèmber dël 1899, ùnica masna an na famija d'ovrié (sò pare a travajava a le Fàbriche Savian).
Già da adolessenta as anteressa a la polìtica e ansema a na cusin-a a va ai comissi ëd Balabanoff.
A la fin ëd la prima guèra mondial a fa amicissia con Luigi Longo, Teresa Noce e a va a Mosca a la tersa conferensa dla Tersa Antërnassional.
Rintrà an Piemont a rancontra Velio Spano, sò prim grand amor.

Durant ël fassism a l'é condanà a ses agn e a resta an përzon a Trani dal 1927 al 1932.
An përzon a ven malavia.
La fam, la solitùdin, la depression a-j fan ven-e j'alussinassion.
A rintra a Turin dël 1932, ma dël 1933 a scapa a Paris ansema a Spano, che tòst as an-namora ëd n'àutra fomna.
La salute ëd Ferrero a ven viaman pes e, sempe dël 1933, a decid d'andé a fesse soagné a Mosca.
A variss, ma as pija j'arpròcc dij superior përchè a-j pias lese ij romanz russ dl'Eut-sent.

A travaja tanme buròcrata professional al Glavlít (ufissi dël goern soviétich për la censura dla stampa strangera), peui a radio Mosca.
Dlë dzèmber 1934 a ancamin-o le gran purghe.
Na matin ëdcò Ferrero a l'é convocà a l'NKVD (la polissìa polìtica), pr'ës-ciairì un vej episòdi: an përzon a Trani a l'avìa assistù a dle sirimònie religiose.
Mnassà, chila a decid ëd colaboré, an dasend d'anformassion ansima ai sò cambrada ëd travaj e d'emigrassion; për sòn as sentrà an colpa për tuta soa vita.
Con la sconda guèra mondial, Ferrero a finiss a Sverdlosk, anté che j'ufissi ëd radio Mosca a l'avìo tramudà.
A torna a Mosca passà gené dël 1943 e a arsèiv na mudaja për soa atività ant la difèisa ëd Mosca.
Dël 1946, Felicita Ferrero a chita l'Union Soviética për tramudé an Italia.
A travaja a L'Unità, ma a la lasso a ca prima ch'a l'abia madurà ij temp për la pension.
Chila a arfuda d'arsèive dle sovension privà dal Partì comunista e, dël 1957, a lo chita.

Felicita Ferrero a meuir a Turin ai 9 ëd fërvé dël 1984.
A l'era mai arpiasse da l'assident ch'a j'era capitaje cand un giovo, an vorendje sgrafigné për la stra la mostra d'òr ch'as dëstacava nen, a l'avìa strusala për vàire méter an sël pavé.

## Euvre prinsipaj
**Il grande gelo* (ses conte autobiogràfiche, Turin, 1967)
**Un nocciolo di verità* (Milan, 1978)

Ferrero, Felicita
Ferrero, Felicita
Diodata Saluzzo Roero

Poetëssa lìrica romàntica an lenga italian-a e prima fomna mèmber ëd l'Academia dle Siense ëd Turin.
**Diodata Saluzzo Roero** a l'era nassùa a Turin ai 31 ëd luj dël 1774 e a l'é mòrta an soa ca ëd contrà Alfé ai 24 ëd gené dël 1840.

SaluzzoRoero, Diodata
Saluzzo Roero, Diodata
SaluzzoRoero, Diodata
Monasté an Bormia

**Monasté an Bormia** (*Monastero Bormida* an italian) a l’é un comun ëd 966 abitant dla provincia d'Ast.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Luigi Gallareto (dal 14/06/2004 -second mandà: 2008-).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Monasteanbormia
Luigi Pirandello

Romanzié, dramaturgh e autor d'ansagg an lenga italian-a, **Luigi Pirandello** a l'é un djë scritor europengh pì amportant ëd la prima mità dël sécol ch'a fa XX.

A l'era nassù a Girgenti (al di d'ancheuj Agrigent) ël 28 ëd giugn dël 1867, an na famija dla borzoasìa comersial asià.
A l'ha fàit ël liceo a Palerm.
L'anteresse për lë studi dla filologìa a l'ha mnalo a frequenté j'università ëd Palerm (andoa ch'a l'ha frequentà ij cors ëd drit e ëd litre), Roma (anté ch'a l'ha seghità ij sò studi umanìstich) e Bonn (anté ch'a l'ha otnù soa licensa an lenghìstica dël 1891 con na tesi an sle parlade grech-sìcule).
A l'é peui fërmasse n'ann a Bonn tanme letor ëd lenga italian-a.
Tornà a Roma, a l'ha frequentà ël mond literari roman, an colaborand a la Nuova Antologia con dle poesìe e dij test crìtich.

Dòp che chiel e soa fomna Antonietta Portulano (dont a l'ha avù tre masnà) a l'han avù dij problema econòmich, dal 1897 al 1922 Pirandello a l'é dedicasse a l'ansegnament tanme professor dë stilìstica e 'd literatura a l'Anstitù superior ëd magisté 'd Roma.

Apress la prima guèra mondial a l'ha scrivù la pì part ëd soe euvre teatraj ch'a l'han falo ven-e arnomà.
Dal 1926 al 1934 a l'ha fondà na companìa teatral, anté ch'a ecelìa Marta Abba, a la qual Pirandello a l'ha dedicà ij drama *Vestire gli ignudi* e *L'amica delle mogli*.

Dël 1929 a l'han daje ël tìtol d*'Académich d'Italia*.
Dël 1934 a l'é stàit ansignì dël Premi Nobel për la Literatura.
Pirandello a l'é mòrt a Roma ël 10 dë dzembèr dël 1936; a l'era antramentre ch'a travajava a *I giganti della montagna*.

## Euvre prinsipaj
### Poesìa
* Mal giocondo (1889)
* Amori senza amore

### Teatro
* Se non così
* Pensaci, Giacomino!
* Liolà
* Così è (se vi pare)
* Enrico IV
* Il berretto a sonagli
* La giara
* Il piacere dell'onestà
* Sei personaggi in cerca d'autore
* Il gioco delle parti
* L'uomo dal fiore in bocca
* Come tu mi vuoi
* Questa sera si recita a soggetto
* I giganti della montagna
* Sogno, ma forse no
* Vestire gli ignudi
* Ciascuno a suo modo

### Romanz
* L'esclusa (1901)
* Il turno (1902)
* Il fu Mattia Pascal (1904)
* Suo marito (1911)
* I vecchi e i giovani (1913)
* Quaderni di Serafino Gubbio operatore (1916)
* Uno, nessuno e centomila (1925)

### Arcòlte ëd conte
* Novelle per un anno
* Quand'ero matto...
* Bianche e nere

Pirandello, Luigi
Pirandello, Luigi
Pirandello, Luigi
Pirandello, Luigi
Bilbo / Bilbao

**Bilbo** (an basch) / **Bilbao** (an ëspagneul) a l'é la sità pi importanta dij Pais Basch, capleugh dla provincia spagneula ëd Biscaja.

A conta 353.168 abitant (2007).

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Iñaki Azkuna.

## Sità gemelà

Bilbao a l'é gemelà con:
*  Bordò, Fransa
*  Buenos Aires, Argentin-a
*  Iloilo, Filipin-e
*  Medellín, Colombia
*  Pittsburgh, Stat Unì d'América
*  Qingdao, Cin-a
*  Rosario, Argentin-a
*  Sant Adrià de Besòs, Spagna
*  Tbilisi, Geòrgia 

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Bilbo
Francesco Pastonchi

Poeta an lenga italian-a.
**Francesco Pastonchi** a l'era nassù a Riva Ligurin-a ai 31 dë dzèmber dël 1874, da pare toscan e mare ligurin-a; fàit ij sò prim ëstudi, a l'ha tramudà a Turin.
Ant j'agn novanta dl'Eutsent a l'ha colaborà con rime, sonet e pròse al Venerdì della contessa, la Gazzetta Letteraria, ël Pòpol dla dumìnica, ël periòdich *L'arte all'esposizione del 1898* surtì an ocasion dl'Esposission nassional turinèisa.
Dal 1898 al 1902, e peui ëd tansantan d'lë dzèmber 1907, a l'ha scrivù an sla Stampa.
A partissipava a le *sabatin-e*, le ciambree ëd saba d'Arturo Graf, anté ch'a andasìo student ëd liceo, universitari, përson-e coltivà, vàire madame, a lese ij sò vers e dëscute ij tema literari dël moment.

Dël 1898, an ocasion dij sinquant'agn dlë Statù, a l'é ciamà ansema a Leonardo Bistolfi, Edoardo Calandra, ël crìtich teatral Domenico Lanza, ël caricadurista e senògraf Luigi Sapelli a fé part dël comità për la rivalorisassion dël teatro Gerbino, sota 'l nòm neuv ëd Teatro d'art.
Dël giugn 1903, ansema a Domenico Chiattone e Bistolfi, a fonda e a travaja a la compilassion dël Piemonte, feuj dë stòria, literatura e art, dont ël prim nùmer a seurt ai 27 dël mèis.
Tòst però a lo chita.
As dev ëdcò a chiel ël proget dël setimanal literari ëd quatr pàgine Il Campo, ch'a seurt a Turin daj 20 ëd nòvember 1904 ai 31 dë dzèmber dël 1905, con l'avocat Mario Vaccarino diretor responsàbil.

Dal 1902 a ancamin-a, con frequensa iregolar fin-a al 1953, a fé ël recensor e ël comentator ëd poesìa an sël Corriere della Sera.

Dël 1935 a l'é stàit nominà, *për ciàira riputassion*, professor ëd lenga e literatura italian-a a l'Università 'd Turin, sucessor ëd Vittorio Cian, e ai 16 ëd giugn dël 1939 mèmber ëd l'Academia d'Italia.
A meuir ai 29 dë dzèmber dël 1953, an soa ca ëd borgh Vanchija (an contrà Sineo 16) a Turin.

## Euvre prinsipaj
**Saffiche* (Savon-a, 1892)
**Italiche* (1902)
**Belfonte* (Turin, 1903)
**Il randagio* (1921, poema autobiogràfich an 365 sonet)
**Versetti* (1930)
**Simma* (1935)
**Rime dell'amicizia* (Milan, 1943)
**Ponti sul tempo* (Milan, 1947)
**Ode contro l'Inghilterra*

Pastonchi, Francesco
Pastonchi, Francesco
Templi valdèis ëd Turin

Ël **Templi valdèis** ëd Turin as treuva an cors Vitòrio, an Borgh San Salvari.
A l'é stàit costruì dël 1853, euvra dl'architet Luigi Formento.

Categorìa:Architetura ëd Turin
Canottieri Cerea

La **Reale Società Canottieri Cerea** a l'é la sossietà ëd canotage pì veja dl'Italia: a l'é stàita fondà a Turin dël 1863.

Categorìa:Spòrt e dësmore
Categorìa:Spòrt a Turin
Cesa ëd San Carl ëd Turin

La cesa ëd San Carl Boromé, ansema a la cesa binela ëd Santa Cristin-a, as treuva an sla banda meridional ëd Piassa San Carl a Turin, an diression ëd Pòrta Neuva.

La costrussion a l'é stàita vorsùa da Carl Emanuel I duca ëd Savòja ant la prima mità dël Sessent për ël compiment dla piassa dla Contrà Neuva, prima espansion dla sità stòrica. Ij cantiè a l'han avù inissi dël 1619 an seguend un proget ch'a l'é probàbil fussa ëd Maurizio Valperga. La cesa a l'é restà sensa faciada fin a l'Eutsent: la faciada atual, an granì ross, a l'é stàita edificà dël 1834 da Ferdinando Caronesi, sël model dla faciada ëd Santa Cristin-a ëd Filippo Juvarra.

La cesa a l'é stàita dedicà a San Carl Boromé, për arcordé quand, dël 1578, ël sant a l'avìa fàit un pelegrinagi a pé da Milan për amiré la Sìndon. La vìsita dël sant a l'avìa fàit transferì la Sìndon a Turin da Chambéry, për volèj dël duca Emanuel Filibert. L'event a l'é rafigurà ant la pala d'autar e ant un bas-riliev an sla faciada.

L'intern a l'ha n'ùnica navà e quatr capele lateraj. Ël cioché, a pianta quadrà e cùpola otagonal, a l'é dël 1779.

San Carl ëd Turin
Cesa ëd Santa Cristin-a (Turin)

La cesa ëd Sata Cristin-a, ansema a la cesa binela ëd San Carl, as treuva an sla banda meridional ëd Piassa San Carl a Turin, an diression ëd Pòrta Neuva.

A l'é stàita construìa a parte dël 1639 për volèj ëd Cristin-a ëd Fransa, prima Madama Real, an suivend un dissegn ëd Carl ëd Castlamont. La faciada , an màrmol e granì, ancurvà ant la part sentral, a l'é euvra ëd Filippo Juvarra (1715-1718); le stàtue an sla faciada a son d'Antonio Tantardini e Nicola Casana.

L'intern a l'ha n'unica navà; a còsta a l'autar magior, as deurv na cappela retangolar con na pitura d'Antonio Triva antitolà "Arpòs da la fuga an Egit".

Santa Cristin-a
Federich II

**Federich II dë Svevia**, fieul d'Enrich VI e Costansa, a l'era nassù a Jesi 'l 26 Dzèmber dël 1194 e a l'é mòrt a Castel Fiorentino, ant ël comun ëd Torremaggiore, ël dì 13 Dzèmber dël 1250.
A l’é stàit imperator dl'Imperi Roman Sacrà dal 1220 al 1250.

Përson-a ëd coltura vajanta, a l'ha scrivù 'd poesìe e ëdcò un tratà d'ornitologìa.
A soa cort a samblava ij përsonagi pì avosà 'd sòj temp.
A l'é stàit stranomà *maravija dël mond*.

A l'era marià con Costansa d'Aragon-a, mòrta dël 1222.

Categorìa:Hohenstaufen
Carlo Negroni

**Carlo Negroni** a l'era nassù a Vigévan ai 28 ëd giugn dël 1819 a l'é mòrt a Noara ai 15 ëd gené dël 1896.

Sò pare a l'era 'n avocat d'idèje liberaj e soa mare a l'era motobin coltivà.
A tramuda motobin giovo a Noara, anté che sò pare a l'era stàit nominà magistrà al tribunal.
A Noara a ancamin-a a studie ël drit a le Scole Canobian-e, che ant la legislassion piemontèisa a j'ero parificà ai cors universitari.
As làurea a Turin a disneuv agn.

A ancamin-a dlongh l'esercissi dla profession e a mostra drit privà e peui drit canònich a le Canobian-e.
Ant ij prim agn dla profession a l'ha travajà da banda ëd Giacomo Giovanetti, consijé ëd re Carl Albert.
A l'ha studià la dutrin-a ëd vàire chestion legaj, ël problema giurìdich dj'eve ant ij canaj d'irigassion e vàire d'àutri argoment dla pùblica aministrassion.

A l'é stàit elegiù për doi curt mandà da deputà dël regn ëd Sardëgna (un ant ël colege dël Dòm, l'àutr an col ëd Vigévan) e a l'é stàit ciamà dal ministé ëd grassia e giustissia për fé part dla comission dë studi për la preparassion dij neuv còdes sivij.
Al prim parlament dël regn d'Italia a l'é però stàit pà pì elegiù.
A l'é stàit consijé comunal e provinsal e ant ël 1878-1879 ëdcò sìndich.

Dël 1872, su sò consèj, a l'é stàita creà la Banca Popolar ëd Noara.
A la mòrt ëd Vitòrio Emanuel II as fa promotor për antitleje un monument.

Ant ël camp ëd le siense dl'òm, a l'era studios ëd Dante Alighieri e an n'artìcol dël 1887 a l'ha proponù la creassion ëd na sossietà dantesca.
A l'ha studià la stòria e le tradission ëd Noara e a l'ha scrivù biografìe dij noarèis pì amportant, dël passà e dij sò temp.
Sò darié travaj a l'é stàita na biografìa ëd sò amis, l'abà Antonio Stoppani.

Dël 1890, Umbert I a l'ha nominalo senator dël regn.
Tutun, chiel a l'era malavi e a partissipava nen ai travaj.

A l'era restà vidov prest e a l'avìa nen ëd masnà.
A l'ha donca lassà soa ardità a la sità.
A l'avìa na biblioteca motobin rica ch'a l'ha formà la Biblioteca Negroni, che dël 1906 a l'é unisse a la Biblioteca Cìvica an ëdventand la Biblioteca Cìvica - Negroni.

Chèich agn prima ëd meuire a l'avìa scrivusse daspërchiel sò tilèt: *A l'ha vorsù bin a la religion, a la giustissia e a le bele litre*.

Negroni, Carlo
Augusto Franzoj

Giornalista e esplorador.
**Augusto Franzoj** a l'era nassù a San German Vërslèis ël 2 d'otóber dël 1848.
A l'era colaborador al Pòpol dla dumìnica.

Ant ël 1882 a l'era partì da Massaua e a l'ha traversà la tèra dij Borgos, rivanda fin-a a Cassala e a Gallabad.
Apress dla bataja d'Adua (1896) a l'ha ëdcò tratà la liberassion dij përzoné italian.

Republican, a l'ha subì 'd process, duel, condane e a l'é stàit an esili an vàire pais europengh.
Rintrà an Piemont, a l'é stabilisse a San Mò, andoa a l'é mòrt ël 13 d'avril dël 1911.

## Euvre prinsipaj
**Continente nero*
**Aure africane*

Franzoj, Augusto
San Luch

**San Luch Evangelista** a l'ha scrivù un dij tre evangeli dit *sinòtich* e ël lìber dj' *At d'Apòstoj*, tuti doi an grech.
L'evangeli a l'é daità dël 55-60, j'At dël 61-63, bele ch'a-i sio djë studios ch'a-j piasso tuti doi apress dlë 70.
J*'At d'Apòstoj* a son ëstàit ëscrivù për conté ël prim ëspantiesse dël cristianésim, për euvra ëd Pero e Pàul.

Luch a l'é stàit për un longh perìod compagn ëd viage ëd Pàul.
Conforma a l'achit anti-marcionita ëd sò evangeli, scrivù a Roma vers ël 180, a sarìa mòrt a otantequatr agn an Beòssia.
Patron dij médich, as festegia ël 18 d'otóber.
Sò sìmbol tanme evangelista a l'é ël beu.

Luch
Luch
Luch
Riva Ligure

**Riva Ligure** (*Riva de Taggia* an lìgur) a l'é un comun dla Liguria ëd 2.860 abitant, an provincia d'Imperia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giorgio Giuffra (dal 26/05/2014).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia d'Imperia
Gustavo Balsamo-Crivelli

Poeta e scritor an lenga italian-a.
**Gustavo Balsamo-Crivelli** a l'era nassù a Turin ai 25 ëd fërvé dël 1869, fieul ëd Carlo e d'Ersilia Bevilacqua.
Ëd famija nòbil, a l'ha ardità ël tìtol ëd marchèis ëd Zelo Surrigone e Terdobià.
Balsamo-Crivelli a l'avìa fàit ël ginasi e ël liceo al D'Azeglio a Turin.
A l'avìa mostrà al ginasi superior dl'Anstitù Rossi an contrà Perrone e peui, për 37 agn, a l'ha mostrà literatura italian-a ant ël liceo privà Ricaldone.

A l'era anscrivù al Partì sossialista e a la ciambrea ëd travaj e dël 1896 a l'é candidasse a j'elession aministrative.
Al moment ëd la division ëd Livorn, chiel a l'é restà ant ël Partì sossialista.

A l'ha dirigiù *Per l'Idea*, ël suplement literari mensil al Grido del Popolo.
Apress, daj 13 dë stèmber 1900 ai 5 ëd maj 1903 a l'avìa tnù la rubrica *Idee, uomini, libri* an sl'Avanti!, ch'a l'avìa dovù chité cand Enrico Ferri a l'avìa pijà la diression dël giornal.
Sensa continuità a l'ha peui colaborà al Tempo (chèich recension a son surtìe firmà da chiel ai 23 ëd maj e 29 dë dzèmber 1904, e 28 dë dzèmber 1906).
Ant ël 1905 a l'avìa cudì ël setimanal Il Campo, publicassion literaria ch'a l'avìa ancaminà a seurte dl'ann prima e ch'a chitrà ëd col ann.

Dël 1916 ël consèj comunal ëd Turin a l'ha ancarialo ëd cataloghé e deje ardriss ai 59 pach ëd litre adressà a Vincenzo Gioberti dal 1820 al 1852, travaj livrà dël 1928 con ël volum *Le carte giobertiane delle Biblioteca civica di Torino*.

Balsamo-Crivelli a l'era ospità ëd tansantan a Aron-a ant la vila ëd Gian Giacomo Ponti.
A l'é mòrt a Turin ai 15 dë dzèmber dël 1929.

## Euvre prinsipaj
**Le amate* (arcòlta 'd poesìe, Turin, 1892);
**Crepuscoli d'anime* (romanz epistolar a sfond amoros, Milan, 1894).

Balsamo-Crivelli, Gustavo
Balsamo-Crivelli, Gustavo
Balsamo-Crivelli, Gustavo
La Venerìa

**La Venerìa** (*Venaria Reale* an italian) a l’é un comun ëd 34.769 abitant  dla sità metropolitan-a 'd Turin.

## Geografìa
A l’é bagnà da la Srunda e da la Stura ëd Lans.

## Stòria
Ël teritòri dla comun-a dël di d'ancheuj na vira a l'era formà da doi leu, ciamà Autsan Superior e Autsan Anferior.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Fabio Giulivi (dal 2020).

## Sità gemelà
La Venerìa a l'é gemelà con:
*  Castronovo di Sicilia, Italia
*  Kribi, Cameron
*  Vizille, Fransa

## Vardé ëdcò

* Castel dla Venerìa

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment
Casalbordino

**Casalbordino** a l'é un comun ëd l'Abruss ëd 6.397 abitant, an provincia ëd Chieti.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Remo Bello (dal 27/05/2007).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Chieti
Canzano

**Canzano** a l'é un comun dl'Abruss ëd 1.928 abitant , an provincia ëd Téramo.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Di Marco (dal 14/06/2004 -second mandà: 2009-).

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Téramo
Gazzetta del Popolo

La **Gazzetta del Popolo** a l'é stàit un giornal cotidian ëd Turin. An Piemont a l'era dzortut conossùa coma *Ël Pòpol*, pì da ràir coma *La Gasëtta dël Pòpol*.

A l'era stàita fondà dël 1848 da Felice Govean, Alessandro Borella e Giovanni Battista Bottero.
Bottero a l'é stàit ëdcò ël prim diretor. La *Gazzetta del Popolo* a l'era surtìa për la prima vòlta ël 16 ëd giugn dël 1848.
Un nùmer a costava sinch sentésim e l'abonament mensil për Turin a vnisìa na lira, për la provinsa na lira e vint.
La sede dël giornal a l'era an contrà djë Stampador; dël 1853 a l'ha tramudà an contrà Sant Agustin e dël 1890 an contrà IV ëd mars, anté ch'a l'é restà fin-a al 1930.

A l'ha chità le publicassion ël 31 dë dzèmber dël 1983, dòp 'na longa crisi.

Categorìa:Giornaj
Felice Govean

**Felice Govean** a l'era nassù a Racunis ël 19 dë dzèmber dël 1819 e a l'é mòrt a Turin ël 10 ëd mars dël 1898.

Giornalista, dël 1848 a l'avìa fondà, con Alessandro Borella e Giovanni Battista Bottero, Ël Pòpol.

Govean, Felice
Giovanni Battista Bottero

**Giovanni Battista Bottero** (an piemontèis *Gioan Batista Botero*) a l'era nassù a Nissa Marìtima ël 16 dë dzèmber dël 1822 e a l'é mòrt a Turin ël 16 ëd novèmber dël 1897.
Dël 1847 a l'era laureasse an meisin-a a Turin.

Giornalista, a l'é stàit ël prim diretor dël Pòpol, ch'a l'avìa fondà dël 1848 con Felice Govean e Alessandro Borella e ch'a l'ha dirigiù fin-a a soa mòrt.

Ai 27 ëd giugn dël 1855 a l'é stàit elegiù diputà.
An parlament a l'avìa votà contra la cession ëd Nissa a la Fransa (apress a sern la sitadinansa italian-a).
Dël 1861 a l'é anspetor dël goern ant la provinsa dl'Àquila.
Soa presensa parlamentar a dura fin-a al 1870, cand a l'é batù a j'elession da Quintino Sella.
Apress a arfudrà d'esse nominà senator.

Bottero, Giovanni Battista
Bottero, Giovanni Battista
Bottero, Giovanni Battista
Bottero, Giovanni Battista
Torremaggiore

**Torremaggiore** a l'é un comun dla Pulia ëd 17.144 abitant , an provincia ëd Fògia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Alcide Di Pumpo (dal 3/04/2005).

## Sità gemelà
Torremaggiore a l’é gemelà con:
*  Buffalo, Stat Unì d'América
*  Canosa di Puglia, Italia

## Anliure esterne
*  Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Fògia
Cerea

***Cerea*** a l'é 'l nòm:

* d'un **[[Cerea|salut]]** piemontèis

* d'un **[[Cerea (VR)|comun]]** ëd la provinsa ëd Veron-a

* ëd na **[[Canottieri Cerea|società]]** ëd canotagi
Alessandro Borella

**Alessandro Borella** a l'era nassù a Castlamont dël 1813 e a l'é mòrt a Turin ël 2 ëd magg dël 1868.
Sò pare Felice a l'era padron ëd na filanda e a l'era andàit an esili an Fransa apress avèj apogià ij batibeuj dël 1821.

Giornalista, mèdich e òm polìtich, dël 1848 Borella a l'ha fondà, con Felice Govean e Giovanni Battista Bottero, ël giornal La Gasëtta dël Pòpol.
A l'é stàit ëdcò diputà dël regn.

Borella, Alessandro
Borella, Alessandro
Ratschings

**Ratschings** (*Racines* për j'italian) a l'é un comun ëd 4.012 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 98,44 % dj'abitant ëd Ratschings a l'é 'd lenga tedesca, l' 1,53 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,03 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Leopold Siller (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Cagnòla

Famija ëd pitor. Tomà Cagnòla e ij sò fieuj Gioann, Fransèsch e Sperandìo a son ëstàit ansem a Gaudensio Ferrari da Valdugia j'esponent prinsipaj dla pitura  noarèisa dij secoj XV e XVI. 

As conòss nen soa sorgiss, bele se la tradission a-i veul originari ëd Gosan (NO). Lòn ch'a l'é bin documentà a l'é soa botega an Noara e soa atività pitòrica ant ël noarèis, da la *Bassa* a l'Òssola, e an Valsesia, andoa as peul trové vàire afrèsch realisà da costa famija d'artista ant la cesa ëd San Gioann a Quaron-a.

Categorìa:Pitor
Sankt Leonhard in Passeier

**Sankt Leonhard in Passeier** (*San Leonardo in Passiria* për j'italian) a l'é un comun ëd 3.411 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 98,3 % dj'abitant ëd St. Leonhard a l'é 'd lenga tedesca, l' 1,6 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,1 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Konrad Pfitscher (dal 9/05/2005 -second mandà-).

## Sità gemelà
St. Leonhard a l'é gemelà con:
*  Fuchsmühl, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Sanktleonhardinpasseier
Santo Domingo de la Calzada

**Santo Domingo de la Calzada** a l'é na comun-a spagneula ëd 6.537 abitant (2007) ëd la comunità autònoma ëd La Rioja.

## Geografìa
La sità as treuva arlongh la Vìa ëd San Giaco, che, traversand mesa Euròpa a men-a a Santiago ëd Compostela, an Galissia.

## Curiosità
Ant la catedral ëd Santo Domingo as ricòrda ël miràcol ëd la *gallina asada* (polastr cheuit), che, për intercession dël sant, a l'avrìa cantà sla tàula dël governator, për testimonié l'inossensa d'un giovo condanà a mòrt.
Un proverbi spagneul a dis: *En Santo Domingo de la Calzada cantó la gallina después de asada (A San Dumini la galin-a a l'ha cantà bele da cheuita).*

## Sità binele
Santo Domingo de la Calzada a l'é binelà con:
*  Winnenden, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Santodomingodelacalzada
Flughafen Frankfurt

Ël **Flughafen Frankfurt** a l’é n'aeropòrt localisà a Franchfort sël Men, Assia, Gërmania. 

* Ël sò còdes aeropòrt IATA a l’é FRA ; 
* Ël sò còdes aeropòrt ICAO a l’é EDDF. 

Categorìa:aeropòrt
Categorìa:Assia
Categorìa:Franchfort sël Men
Pero II ëd Tarantasia

Nassù vers l'ann 1138 davzin a Vienne, ant ël Delfinà, a vint agn a l'é fasse religios ant ij sirtensens.
Dël 1132 a l'é stàit mandà a fondé ël monasté ëd Tamié.
Dël 1138 a l'é stàit elegiù arsivësco ëd Tarantasia.
A l'ha fondà n'ospissi për ij pòver a Moutiers e d'àutri doi fòra 'd soa diòcesi, un an sël mont ëd la Lésion, l'àutr an sël mont Jura.
Vers ël 1145 a fa arcostruì ël Cit San Bernard, ch'a l'era mal butà.
Dël 1151 a ced ai canònich dël Borgh d'Osta doe cese an Tarantasia, Sant Alban e San Lorens ëd Montgirod.

A-j son ëstàit atribuì vàire miràcoj.
A l'é mòrt an Normandìa a j'8 ëd maj dël 1174.
A l'é stàit canonisà ai 10 ëd maj dël 1191.

Pero II ëd Tarantasia
Grand San Bernard

Ël còl dël **Grand San Bernard** a forma un passage a travers dj'Alp a n'autëssa 'd 2467 méter.

## La stòria dl'ospissi
Ij Salassin a l'avìo fabricà ambelessì dle caban-e e da banda a l'avìo butaje la statua ëd sò dé, ciamà ambelessì Penn, dont ël nòm dj'Alp Penine.
Ij Roman, na vira ch'a l'han batù ij Salassin, al pòst ëd Penn a l'han butà soa divinità Gieuv, che ambelessì a l'é stàit ciamà Gieuv Penin; parèj, ël pòst a l'han dilo Mont-Joux.
A l'han peui tirà su d'arfuge pì grand e goregn, 'me arpar për soe varnison e për coj ch'a passavo.
Apress Costantin, a son dij cristian ch'as anstalo an sël còl për giuté ij viagiator.
Dal 700 al 943 anviron, a-i rivo ij Beneditin a cudì ël leu.
Dal 943 al 990 anviron, ij Sarasin a òcupo ël còl.
Apress, ël passage a l'é sota 'l contròl dij brigant, fin-a ch'a-i riva Bernard ëd Menton ch'a costruiss sò ospissi, livrà dël 1049.
An soa bola dij 28 ëd giugn dël 1177, ël vësco ëd Roma, Lissànder III, a arconòss al Grand San Bernard 78 benefissi, grand e cit, spatarà an Euròpa.

Ël prevòst dël Grand San Bernard a l'é restà a Osta fin-a al 1752 (dal 1270 a l'era ëdcò canònich dla catedral, anté che ij prevòst a j'ero sotrà).
Dël 1475, ël Valèis, anté ch'as trovava ël Grand San Bernard, a l'ha proclamà soa indipendensa e a l'é dëstacasse da ca Savòja.
Ij Savòja, tutun, a l'han seghità a nominé ël prevòst dël Grand San Bernard fin-a a la bola *In supereminenti* dij 19 d'ost 1752, ëd Benedet XIV, ch'a l'ha decidù ch'a fusso ij canònich dël Grand San Bernard a nominé sò prevòst, antant ch'ij ben dël Grand San Bernard ch'as trovavo ant ij teritòri dij Savòja a j'ero assignà a l'Órdin maurissian.
La sede dij prevòst a l'ha tramudà a Martigny.

Dël 1905, al pian ëd Gieuv, anté che na vira a-i era la statua ëd Gieuv, a l'han inaugurà na statua a Bernard ëd Menton.

Al di d'ancheuj l'ospissi dël Grand San Bernard a l'é 'n leu ëd rancontr e 'd meditassion.
Ël prevòst a l'é Benoît Vouilloz.

### Passage amportant
A travers ël còl dël Grand San Bernard a-i son passaje vàire përsonage amportant.

Dël 775 a l'é passaje l'imperator Carl Magn e ant ël 1174 e 1175 l'imperator Federich Barbarossa.
A son passà da sì ëdcò ij vësco 'd Roma Stevo II e Lion IX.

Dël maj 1800, Napoleon a passa ël San Bernard con soa armada e a fa fabriché ambelelì un monument a Desaix.

Categorìa:Geografìa dla Val d'Osta
Categorìa:Stòria dla viabilità dj'Alp
William Stanley Jevons

Matemàtich e filòsof anglèis.
**William Stanley Jevons** a l'era nassù a Liverpool ël 1m dë stèmber dël 1835 e a l'é mòrt davzin a Hastings ël 13 d'agost dël 1882.
An sò travaj a fortiss che la lògica simbòlica a l'é amportanta nen mach për la matemàtica, ma ëdcò për la filosofìa e a travaja a j'aplicassion ëd la lògica a la filosofìa dla siensa.

## Euvre prinsipaj

* *Pure logic or the logic of quality apart from quantity with remarks on Boole's system and the relation of logic and mathematics* (1864)
* *The principles of science. A treatise on logic and scientific method* (doi volum, Londra, 1874)

Jevons, William Stanley
Jevons, William Stanley
Meran

**Meran** (*Merano* an italian) a l'é un comun ëd 41.115 abitant e, dòp ël capleugh, a l'é la sconda sità dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 50,47 % dj'abitant ëd Meran a l'é 'd lenga tedesca, ël 49,06 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,47 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Dario Dal Medico (dal 24/10/2021).

## Sità gemelà
Meran a l'é gemelà con:
*  Salisborgh, Àustria

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Moos in Passeier

**Moos in Passeier** (*Moso in Passiria* për j'italian) a l'é un comun ëd 2.171 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 99,09 % dj'abitant ëd Moos a l'é 'd lenga tedesca, ël 0,91 % a l'é 'd lenga italian-a.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Wilhelm Mathias Klotz (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Valtournenche

**Valtournenche** (an franch-provensal *Valtornèntse*) a l'é un comun dla Val d'Osta ëd 2.277 abitant .

## Stòria
Valtournenche a l'é dventà paròchia con në strument dij 25 d'otóber 1420 dël vësco d'Osta, Oger Moriset.

## Nòm
Durant ël fassism, dal 1939 al 1945, ël comun as ciamava *Valtornenza*; dal 1946 al 1976 a l'é stàit ciamà *Valtournanche*.

## Frassion
La frassion pi amportanta a l'é Breuil-Cervinia.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Deborah Rosa Camaschella (da l' 11/05/2015).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla Val d'Osta
Ludovico Ariosto

Poeta italian.
**Ludovico Ariosto** a l'era nassù a Res dl'Emilia l'8 dë stembèr dël 1474 e a l'é mòrt a Fërara ël 6 ëd luj dël 1533.

## Euvre prinsipaj
* *Orlando Furioso* (1516)

Ariosto, Ludovico
Ariosto, Ludovico
Torquato Tasso

Poeta e dramaturgh italian.
**Torquato Tasso** a l'era nassù a Sorrento l'11 ëd mars dël 1544 e a l'é mòrt a Roma ël 25 d'avril dël 1595.

## Euvre prinsipaj
* *Rinaldo* (1562)
* *Aminta* (1573)
* *Gerusalemme liberata* (1575)

Tasso, Torquato
Tasso, Torquato
Tasso, Torquato
Matteo Maria Boiardo

Poeta italian.
**Matteo Maria Boiardo** a l'era nassù a Scandiano dël 1441 e a l'é mòrt a Res dl'Emilia ël 20 dë dzèmber dël 1494.

## Euvre prinsipaj
* *Orlando innamorato*

Boiardo, Matteo Maria
Boiardo, Matteo Maria
Alessandro Tassoni

Poeta italian.
**Alessandro Tassoni** a l'era nassù a Mòdena ël 28 dë stèmber dël 1565 e a l'é mòrt-ie ël 25 d'avril dël 1635.
Dal 1620 al 1621 a l'ha vissù a Turin, a la cort ëd Carl Emanuel I.

## Euvre prinsipaj
* *La secchia rapita* (1622)

Tassoni, Alessandro
Tassoni, Alessandro
Cecco Angiolieri

Poeta toscan an lenga italian-a.
**Cecco Angiolieri** a l'era nassù a Sien-a dël 1260 e a l'é mòrt-ie dël 1312.

## Euvre prinsipaj
Cecco Angiolieri a l'ha scrit apopré 150 sonet; ël pi famos a l'é *S’i’ fosse foco, arderei ‘l mondo*.

Angiolieri, Cecco
Angiolieri, Cecco
Angelo De Gubernatis

Scritor e orientalista italian.
**Angelo De Gubernatis** a l'era nassù a Turin ël 7 d'avril dël 1840 e a l'é mòrt a Roma ël 20 ëd fërvé dël 1913.

## Euvre prinsipaj
* *Piccola enciclopedia indiana* (1867)
* *Storia comparata degli usi natalizi, nuziali e muliebri in Italia e presso gli altri popoli indo-europei* (1867)
* *Storia universale della letteratura*, 18 lìber (1883-1885)

De Gubernatis, Angelo
De Gubernatis, Angelo
Emanuele Tesauro

Scritor italian.
**Emanuele Tesauro** a l'era nassù a Turin dël 1592 e a l'é mòrt-ie dël 1675.

## Euvre prinsipaj
* *Del regno d'Italia sotto i Barbari* (1663) 
* *Cannocchiale aristotelico, ossia Idea dell'arguta et ingeniosa elocutione che serve a tutta l'Arte oratoria, lapidaria, et simbolica esaminata co’ Principij del divino Aristotele* (1670)
* *Panegirici*
* *Filosofia morale* (1670) 
* *I Campeggiamenti, ovvero Istoria del Piemonte* (1674)
* *Historia dell'augusta Città di Torino* (1678)

Tesauro, Emanuele
Tesauro, Emanuele
Pietro Aretino

Scritor e poeta an lenga italian-a.
**Pietro Aretino**, stranomà l**'Aretin**, a l'era nassù a Aress ël 20 d'avril dël 1492 e a l'é mòrt a Venessia ël 21 d'otóber dël 1556.

## Euvre prinsipaj

* *Sonetti lussuriosi*
* *Dubbi amorosi*
* *Lettere*
* *Ragionamenti*
* *Orlandino*

Comedie:
* *Fraza*
* *La cortigiana*
* *Il marescalco*
* *La talanta*
* *Lo ipocrito*
* *Il filosofo*

Tragedie:
* *Orazia*

Aretino, Pietro
Aretino, Pietro
Aretino, Pietro
Gaspara Stampa

Poetessa an lenga italian-a.
**Gaspara Stampa** a l'era nassua a Pàdoa dël 1523 e a l'é suicida-se a Venessia dël 1554.

## Euvre prinsipaj
* *Rime* (1554)

Stampa, Gaspara
Stampa, Gaspara
Ruggero Bonghi

Òm polìtich italian.
**Ruggero Bonghi** a l'era nassù a Nàpoli ël 21 ëd mars dël 1826 e a l'é mòrt a Tor dël Grech ël 22 d'otóber dël 1895.
A l'é stàit diputà dla snistra stòrica e ministr dl'anstrussion pùblica dal 1874 al 1876.
A l'é stàit ëdcò scritor e giornalista polìtich.

## Euvre prinsipaj
A l'ha girà an italian ij *Diàlogh* ëd Platon.
* *Storia della finanza italiana* (1868)
* *Discorsi e saggi sulla pubblica istruzione* (1876)
* *Il conclave e l'elezione del pontefice* (1878)
* *Ritratti contemporanei: Cavour, Bismarck, Thiers* (1879)
* *Francesco d'Assisi* (1884)
* *Storia di Roma* (1884-1896)
* *Arnaldo da Brescia* (1885)
* *Vita di Gesù* (1890)
* *I fatti miei e i miei pensieri - pagine del Diario* (1927). An cost diari a-i son vàire pàgine dedicà al Piemont, che Bonghi a l'avìa visità. I vnoma a savèj che Turin a-j piasìa franch nen e ch'a trovava pitòst brute le fomne piemontèise. A dëspresiava ëdcò j'ìsole boromée.

Bonghi, Ruggero
Bonghi, Ruggero
Bonghi, Ruggero
Carlo Porta

**Carlo Porta** a l'é stàit ël pì gran poeta an lenga milanèisa.
A l'era nassù a Milan, ant un-a ca ëd contrà Manzoni, ai 25 ëd giugn dël 1775 e l'é mòrt-ie ai 5 ëd gené dël 1821.
A l'avìa ancaminà a studié a Monza dai Gesuita. Ant ël 1798, con l'ariv ëd Napoleon a Milan, ël Porta a l'era stàit mandà a Venessia. Ant ël 1799 a l'era tornà a Milan, e a l'avìa ancaminà a travajé a l'Intendensa ëd Finansa. Ant ël 1802 a l'avìa ancaminà a antëressesse ëd teàter, e a l'avìa fàit fin-a un pòch l'ator.
*La Ninetta del Verzee* a l'é considerà soa ciadeuvra prinsipal.

## Euvre prinsipaj
* *Brindes de Meneghin all'Ostaria* (1810)
* *La mia povera nonna la gh'aveva* (1810)
* *Dormiven dò tosann tutt dò attaccaa* (1810)
* *Epitaffi per on can d'ona sciora marchesa* (1810)
* *E daj con sto chez-nous, ma sanguanon* (1811)
* *Desgrazzi de Giovannin Bongee* (1812)
* *Quand vedessev on pubblegh funzionari* (1812)
* *I paroll d'on lenguagg, car sur Gorell* (1812)
* *Fraa Zenever* (1813)
* *On Miracol* (1813)
* *Fraa Diodatt* (1814)
* *Paracar che scappee de Lombardia* (1814)
* *Olter desgrazzi de Giovannin Bongee* (1814)
* *La Ninetta del Verzee* (1815)
* *Marcanagg i politegh secca ball* (1815)
* *El lament del Marchionn di gamb'avert* (1816)
* *El sarà vera fors quell ch'el dis lu* (1817) 
* *La nomina del Cappellan* (1819)
* *Offerta a Dio* (1820)
* *Meneghin biroeu di ex monegh* (1820)

## Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse
Region Lombardìa - Antologia della poesia nelle lingue e nei dialetti lombardi

## Arferiment

Porta, Carlo
Porta, Carlo
Porta, Carlo
Giacomo Leopardi

Poeta romàntich an lenga italian-a e filòsof.
**Giacomo Leopardi** a l'era nassù a Recanati ël 29 ëd giugn dël 1798.
Malavi da cand ch'a l'era masnà, a l'era cit, gheub, con la pel sombra.

## La mòrt
D'otóber 1833 Leopardi a l'é rivà a Nàpoli con sò amis Antonio Ranieri.
A l'é scasi bòrgno.
A muirirà a Nàpoli ël 14 ëd giugn dël 1837.

## Euvre prinsipaj
* *Canti* (1831)
* *Operette morali*
* **Zibaldone di pensieri**
Un consentrà dij sò pensé, soe leture, soe anotassion filològiche e soe armarche polìtiche.
* *Discorso di un italiano intorno alla poesia romantica*
* *Discorso sopra lo stato presente dei costumi degli italiani*
* *Pensieri*
* *Epistolario*

Leopardi, Giacomo
Leopardi, Giacomo
Leopardi, Giacomo
Ugo Foscolo

Poeta, scritor e dramaturgh italian.
**Ugo Foscolo** a l'era nassù ël 6 ëd fërvé dël 1778 a Zacinto (ìsola greca ant ël Mar Jòni, a col temp possediment dla Repùblica ëd Venessia) e a l'é mòrt ël 10 dë stèmber dël 1827 a Londra.

## Euvre prinsipaj

### Poesìa
* *A Napoleone Bonaparte liberatore* (1799)
* *A Luigia Pallavicini caduta da cavallo* (1800)
* *All'amica risanata* (1802)
* *Non son chi fui, perì di noi gran parte* (1802)
* *Che stai?* (1802)
* *Te nutrice alle Muse* (1802)
* *E tu ne' carmi avrai perenne vita* (1802)
* *Perché taccia il rumor di mia catena* (1802)
* *Così gl'interi giorni in luogo incerto* (1802)
* *Meritamente, però ch'io potei* (1802)
* *Solcata ho la fronte* (1802)
* *Alla sera* (1803)
* *A Zacinto* (1803)
* *Alla Musa* (1803)
* *In morte del fratello Giovanni* (1803)
* *Dei Sepolcri* (1806)
* *Le Grazie* (nen finì)

### Teatro (tragedie)
* *Tieste* (1795)
* *Aiace* (1810-1811)
* *Ricciarda* (1813)

### Pròsa
* *Ultime lettere di Jacopo Ortis* (romanz) (1797)
* *Dell'origine e dell'ufficio della letteratura* (1809)
* *Essays on Petrarch* (1823)
* *Discorso sul testo della Divina Commedia* (1825)
* *Discorso storico sul testo del Decamerone* (1825)

Foscolo, Ugo
Foscolo, Ugo
Foscolo, Ugo
Foscolo, Ugo
Algund

**Algund** (*Lagundo* për j'italian) a l'é un comun ëd 4.166 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
L' 86,81 % dj'abitant d'Algund a l'é 'd lenga tedesca, ël 12,93 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,26 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Anton Schrotter (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Giuseppe Baretti

Scritor.
**Giuseppe Marc'Antonio Baretti** a l'era nassù a Turin ël 24 d'avril dël 1719, da na famija originaria d'Arvàuta, e a l'é mòrt a Londra ël 5 ëd magg dël 1789.
Sò pare architet a l'avrìa vorsù che 'l fieul a ancaminèissa ëdcò chiel a fé sta profession, ma Giuseppe a l'era tròp curt ëd vista, tant che fin-a da cit a dovìa porté j'uciaj.

Baretti l'era andass-ne da 'n ca ch'a l'era ancor assè giovo e a l'ha passà tuta soa vita sensa mai stabilisse ant un pòst.

A l'ha mostrà Lenga e literatura italian-a a l'Università ëd Londra.

A l'é peui tramudasse a Venessia anté che dal 1m d'otóber 1763 ai 15 dë stèmber 1764 a publicava doe vire al mèis, con lë stranòm d' **Aristarco Scannabue**, l'arvista Frusta letteraria, ch'a l'é stàita peui sarà dal govern venessian.

Dël 1769 a l'é stàit nominà segretari për la corëspondensa strangera dla Real Academia dle Bele Art.
Dal 1782 fin-a a soa mòrt ël goern anglèis a l'ha faje rivé na pension d'80 sterlin-e a l'ann.

## Euvre prinsipaj
* *Introduzione alla lingua italiana* (Londra, 1757)
* *Dictionary of the English and Italian languages* (Londra, 1760)
* **Scelta di lettere familiari** (doi volum, 1779)
A l'é n'arcòlta d'otantesses litre scrivùe tute da chiel con ëd nòm diferent, gavà un-a ch'a l'é d'Annibal Caro.
* *Lettere famigliari a' suoi tre fratelli Filippo, Giovanni e Amadeo*
* *Grande dizionario italiano ed inglese*

Baretti a l'ha scrivù ëdcò dij vers, che chiel-midem a ciamava *folairà ch'a valo gnente*.

## A pòrto sò nòm
*Il Baretti

Baretti, Giuseppe
Baretti, Giuseppe
Baretti, Giuseppe
Hafling

**Hafling** (*Avelengo* për j'italian) a l'é un comun ëd 709 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 97,67 % dj'abitant ëd Hafling a l'é 'd lenga tedesca, ël 2,33 % a l'é 'd lenga italian-a.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Josef Reiterer (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Badia (BZ)

**Badia** (për ij ladin e 'dcò për j'italian; *Abtei* për j'alman) a l'é un comun dël Trentin-Sud Tiròl ëd 3.320 abitant , an provincia ëd Bolsan. 

## Popolassion
Ël 93,43 % dij abitant ëd Badia a l'é 'd lenga ladin-a, ël 3,88 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 2,69 % a l'é 'd lenga alman-a.

## Economìa

La pi granda arsorsa ëd Badia a l'é 'l torism; l'artisanà local a l'é motobin arnomà.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Giacomo Frenademetz (dal 4/05/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Brenner

**Brenner** (*Brennero* për j'italian) a l'é un comun ëd 2.105 abitant  dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).
A l'é l'ùltim pais prima dël vàlich dël Brenner, ch'a marca ël confin fra l'Italia e l'Àustria.

## Popolassion

Ël 79,39 % dj'abitant ëd Brenner a l'é 'd lenga tedesca, ël 20,29 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,31 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Franz Kompatscher (dal 4/05/2009).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Brixen

**Brixen** (*Bressanone* për j'italian) a l'é un comun ëd 20.424 abitant  dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion

Ël 73,12 % dj'abitant ëd Brixen a l'é 'd lenga tedesca, ël 25,65 % a l'é 'd lenga italian-a, l' 1,23 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Albert Pürgstaller (dal 22/05/2005).

## Sità gemelà
Brixen a l'é gemelà con:
*  Regensburg, Gërmania
*  Bled, Slovenia

## Anliure esterne
* Sit istitussional

## Arferiment

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Marìa Cristin-a ëd Savòja

**Marìa Cristin-a ëd Savòja**, quarta fija ëd Vitòrio Emanuel I e Marìa Teresa d'Àustria, a l'era nassùa ai 14 ëd novèmber dël 1812, durant l'esili a Càliari.
Chità le guère napoliòniche, a l'ha vivù a Turin; peui dal 1821 (ann dl'abdicassion ëd sò pare) a l'é andàita a Nissa Marìtima.
Apress a l'ha tramudà ant ël castel ëd Moncalé, anté che sò pare a l'é mòrt dël 1824.
Stabilisse a Génoa, dël 1832 apress la mòrt ëd soa mare a l'é arciamà a la cort ëd Turin da Carl Albert, ch'a vorìa fela marié a Ferdinand II ëd Nàpoli.
Ël mariage a l'é selebrà a Génoa ai 20 ëd novèmber dël 1832.

Marìa Cristin-a a l'é restà argin-a dle Doe Sicilie fin-a a soa mòrt, a Nàpoli, ai 31 ëd gené dël 1836, quìndes di dòp ch'a l'avìa partorì sò prim fieul, Fransesch.
A l'han faje ël funeral a j'8 ëd fërvé, e ai 9 a l'han sotrala ant ël còro dla cesa ëd Santa Ciàira.
Dël 1853 sò còrp a l'é stàit tramudà ant la capela ëd San Tomà.

Dël 1859 a l'é stàita anandià la càusa ëd beatificassion; ël decret ansima soe virtù eròiche a l'é dij 6 ëd maj 1937.

Categorìa:Ca ëd Savòja
Freienfeld

**Freienfeld** (*Campo di Trens* për j'italian) a l'é un comun ëd 2.460 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 96,22 % dj'abitant ëd Freienfeld a l'é 'd lenga tedesca, ël 3,30 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,48 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Armin Holzer (dal 9/05/2005).

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Alberto Todros

Urbanista.
**Alberto Todros** a l'era nassù a Pantelerìa ai 21 ëd luj dël 1920 e a l'é mòrt a Turin ai 25 ëd maj dël 2003.
Për 24 agn a l'é stàit consijé a la comun-a ëd Turin ant ël Partì Comunista Italian.
A l'ha fàit quatr mandà da diputà al parlament italian, anté ch'a fasìa part ëd la comission për j'euvre pùbliche.
Mèmber për bomben ëd temp ëd l'Anstitù nassional d'urbanìstica, a l'ha sot-signà ij pian regolator ëd Lissandria, Vado Ligurin, La Venerìa, Beinasch; a l'ha partissipà a la realisassion dël pian antërcomunal ëd Savon-a e a l'ha fàit part ëd la comission dë studi për col ëd Turin.

Todros, Alberto
Omofonìa

As diso **omòfone** doe paròle ch'a son-o mideme. Pr'esempi, an piemontèis a resto omòfone 
*plà: sostantiv, dovrà ant ël sens ëd *mangiada*
*plà: agetiv, dovrà për dì ëd na ròba ch'a l'han gavaje la pel, ò d'un ch'a l'ha nen ëd cavej, ò ëd na pian-a sensa nì erbo nì erba àota
*plà: partissipi passà dël verb plé
Categorìa:Lenghìstica general
Gian Franco Bianco

**Gian Franco Bianco** a l'é nassù a Borgh San Dalmass (Coni) ël 4 ëd mars dël 1952.

Giornalista, dal 1982 a travaja a la sede regional piemontèisa dla RAI.

Dal 1990 a presenta 'l telegiornal regional dël Piemont an sla tersa rej dla RAI. Mort a Busca (Coni) ël 28 ëd giugn dël 2016.

Bianco, Gian Franco
Tscherms

**Tscherms** (*Cermes* për j'italian) a l'é na comun-a ëd 1.229 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 95,54 % dj'abitant ëd Tscherms a l'é 'd lenga tedesca, ël 4,37 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,09 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Karl Huber (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Corvara (BZ)

**Corvara** (*Corvara in Badia* për j'italian, *Kurfar* për j'alman) a l'é un comun ëd 1.266 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion

Ël 91 % dij abitant ëd Corvara a l'é 'd lenga ladin-a, ël 4,58 % a l'é 'd lenga alman-a, ël 4,42 % a l'é 'd lenga italian-a.

## Economìa
La pi grand arsorsa ëd Corvara a l'é 'l turism alpin e, d'invern, lë schi.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Francesco Pedratscher (dal 08/05/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Graun im Vinschgau

**Graun im Vinschgau** (*Curon Venosta* për j'italian) a l'é un comun ëd 2.397 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion

Ël 97,67 % dj'abitant ëd Graun a l'é 'd lenga tedesca, ël 2,33 % a l'é 'd lenga italian-a.

## Ël lagh
Dël 1950 a l'é stàit fàit un lagh artifissial për la produssion d'energìa elètric-a.
Ël pais a l'é stàit anlagà e arcostruì pi 'n àut. Adess da l'eva a seurt mach ël cioché.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Albrecht Plangger (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne

* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Völs am Schlern

**Völs am Schlern** (*Fiè allo Sciliar* për j'italian) a l'é un comun ëd 3.015 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

Ël pais a resta a 16,5 chilòmeter da Bolsan, a 880 méter d'autëssa an sl'autipian dël midem nòm.
A l'é un pòst ëd vilegiatura.

## Popolassion
Ël 95,56% dj'abitant ëd Völs a l'é 'd lenga tedesca, ël 3,99% a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,45% a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Arno Kompatscher (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Volsamschlern
Gais

**Gais** a l'é un comun ëd 2.865 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 96,68 % dj'abitant ëd Gais a l'é 'd lenga tedesca, ël 3,09 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,22 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Romana Stifter (dal 9/05/2005).

## Sità gemelà
Gais a l'é gemelà con:
*  Coburg, Gërmania

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
La Val (BZ)

**La Val** (*La Valle* për j'italian, *Wengen* për j'alman) a l'é un comun ëd 1.251 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 97,67 % dij abitant dë La Val a l'é 'd lenga ladin-a, l' 1,75 % a l'é 'd lenga alman-a, ël 0,58 % a l'é 'd lenga italian-a.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Franz Complojer (da l' 8/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Laval
Sankt Pankraz

**Sankt Pankraz** (*San Pancrazio* për j'italian) a l'é un comun ëd 1.584 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 99,81 % dj'abitant ëd St. Pankraz a l'é 'd lenga tedesca, ël 0,13 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,06 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Hermann Tumpfer (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Sanktpankraz
Margreid an der Weinstraße

**Margreid an der Weinstraße** (*Magrè sulla strada del vino* për j'italian) a l'é un comun ëd 1.188 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
L' 83,49 % dj'abitant ëd Margreid a.d.W. a l'é 'd lenga tedesca, ël 15,96 % a l'é 'd lenga italian-a, ël 0,56 % a l'é 'd lenga ladin-a.

## Aministrassion
Ël sìndich a l'é Theresia Degasperi Gozzi (dal 9/05/2005).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Martell

**Martell** (*Martello* për j'italian) a l'é un comun d' 831 abitant dla provincia ëd Bolsan (Region Autònoma Trentin-Sud Tiròl).

## Popolassion
Ël 100 % dj'abitant ëd Martell a l'é 'd lenga tedesca.

## Aministrassion

Ël sìndich a l'é Georg Altstätter (dal 2010).

## Anliure esterne
* Sit istitussional

Categorìa:Comun dla provincia ëd Bolsan
Bruno Vasari

**Bruno Vasari** a l'era nassù a Triest ël 9 dë dzèmber dël 1911 e a l'é mòrt a Turin ël 20 ëd luj dël 2007.

Antifassista, dël 1944 a l'é stàit arestà a Milan e deportà a Mauthausen. Dòp la Liberassion a l'ha fondà l' ANED (*Associazione nazionale ex deportati politici nei campi nazisti*) e a l'ha publicà ël prìm liber italian ch'a parlèissa dij camp ëd stermini nassista (*Mauthausen, bivacco della morte*).

A l'ha travajà prima a l'EIAR e peui a la RAI e a l'ha scrivù vàire lìber ans la Resistensa e a la deportassion e ëdcò dj'archeujte ëd poesìe.

## Euvre prinsipaj
* *Mauthausen, bivacco della morte* (1945)
* *Frammenti nella memoria* (1977)
* *Il presente del passato* (1979)
* *La resistenza dei deportati politici italiani nei lager nazisti (Mauthausen, Dachau, Buchenwald). Cenni e riflessioni preliminari* (1995)  
* *Il balcone fiorito* (poesìe, 1996)
* *Giani Stuparich. Ricordi di un allievo* (1999)
* *Tecnica dei rapporti scritti* (1999)
* *Una battaglia culturale* (2001)
* *Il riposo non è affar nostro* (2001)
* *Di giorno in giorno* (poesìe, 2004)
* *Tramonti* (poesìe, 2005)

Vasari, Bruno
Vasari, Bruno
Vasari, Bruno