Programa për computer

Un **programa për computer** (an anglèis **Computer Program**) a l'é n'insem d'istrussion scrivùe an un lengage ëd programassion, progetà për eseguì un còmpit specìfich su un computer. A peul esse un programa ëd sistema (es. sistema Operativ), n'aplicassion (es. navigator web), o n'utilità (es. antivirus). Ij programa a son eseguì dal processor e a gestisso risòrse com memòria, archivi, e perifériche.

## Stòria
Ij prim programa për computer a armonto a j'agn '40, con la màchina analìtica ëd Babbage (progetà ma mai realisà) e ël prim program scrivù da Ada Lovelace për calcolé ij nùmer ëd Bernoulli. Ant j'agn '50, con ij computer a tub a veuid, ij programa a j'ero codificà an lengagi màchina (binari). Ant j'agn '60, ij lengagi d'àut livel (Fortran, COBOL) a l'han semplificà la programassion. Ant j'agn '90, l'avent dël software open-source (Linux) e dle piataforme visuaj (Windows) a l'ha democratisà l'usagi. Ancheuj, ij programa a son ëvnù compless con l'inteligensa Artifissial e ël cloud computing.

## Strutura e Component
Un programa a peul esse divis an:
* Còdes sorgiss (an test): Istrussion ëd programador (es. Python, Java).
* Compilador/Intérpret: A traduv ël còdes an lengagi màchina.
* Eseguìbil: Archivi binari pront për l'esecussion.
* Librarìe: Còdes riutilisàbil për funsion comun (es. matemàtica).
* Documentassion: Ij manual técnich për j'utent o ij programador.

Ij programa a podrìo ëdcò include:
* Algoritm: Pass lògich për risòlve un problema.
* Strutura ëd dat: Organisassion dij dat (es. liste, tàule).

## Tipologìe
Software ëd sistema: Gestiss hardware e risòrse (es. Windows, Linux).

Aplicassion: Còmpit specìfich për l'utent (es. Microsoft Word, Google Chrome).

Utilità: Manteniment e sicurëssa (es. antivirus, gestionari d'archivi).

Software ëd svilup: Strument për creé d'àutri programa (es. IDE, debugger).

Malware: Programa dannos (es. virus, ransomware).

## Usagi Pràtich
Ij programa a servo për
* Automassion: Contròl ëd process industriaj o robòt.
* Anàlisi ëd dat: Strument ëstatìstich (es. Excel, R).
* Comunicassion: Piataforme ëd chat o vìdeo (es. Zoom, WhatsApp).
* Intrateniment: Gieugh videolùdich o streaming (es. Netflix).
* Educassion: Cors ëdnans a distansa o simulassion.

## Avantagi e Svantagi
Avantagi:
* Automatisa atività arpetitiv.
* Scalabilità an gestì dat ëd grand volum.
* Personalisassion për bisògn specìfich.

Svantagi:
* Cost àut ëd svilup e manteniment.
* Vulnerabilità a error (bug) o atach informàtich.
* Dipendent da l'agiornament e compatibilità.

## Evolussion Tecnològica
Ani '70-'80: Passagi da le schede perforà a l'antërassion grafìca (GUI).

Ani 2000: Rivolussion dël web e dël mobile app (iOS, Android).

Ani 2010: Adossion ëd cloud computing e servissi SaaS (Software as a Service).

Al di d'ancheuj:
* Integrassion d'AI e machine learning (es. ChatGPT).
* Piataforme low-code/no-code për creé programa sensa programé.
* Svilup ëd software quantum e blockchain.

## Vardé ëdcò
* Lengage ëd programassion

* Sistema Operativ

* Algoritm

* Antivirus

## Arferiment
*Turing, A. (1936). On Computable Numbers. Proceedings of the London Mathematical Society.*

*Raymond, E. (1999). The Cathedral and the Bazaar. O'Reilly Media.*

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI