open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Musé nassional etrusch

Ël **Musé nassional etrusch** ëd Chiusi a l'é stàit fondà dël 1870.
A l'ha soa sede an n'elegant palass neoclàssich con la fassada archincà da 'n colonà a l'antica.

As trata d'un dij pi amportant musé archeològich ëd Toscan-a, përchè a goerna ëd colession amportante nen mach d'art etrusca, ma ëdcò d'art greca e roman-a proveniente da sgav fàit ant j'anviron ëd Chiusi e da donassion privà.

J'etrusch a ansënnerìo scasi tuti ij sò mòrt, a sotravo j'urne an dle tampe e a l'han ancaminà a dovré dij sarcòfagh e dle stansie fùnebre mach a parte dal III sécol aGC.
Ël musé a goerna donca dzortut d'urne sënnerarie ëd tute sòrt, dont as armarco cole dotà 'd na mascra 'd bronz fissà con dël filfret.
A goerna ëdcò na rica colession ëd vas ch'a testimònio dle vàire evolussion ëstilìstiche ant la siràmica antica e a l'ha an dzorpì d'utiss an bronz, ëd bisó d'òr, dë specc gravà, dle giòje e d'oget an avòri.

Categorìa:Archeologìa
Categorìa:Musé dla Toscan-a
Categorìa:Stòria dl'Italia
Categorìa:Stòria europenga preroman-a
Castel ëd Schönbrunn

Ël **castel ëd Schönbrunn** (*Schloß Schönbrunn* an alman), a resta Vien-a, ant ël quarté ëd Hietzing, a òvest. Ël castel a l'é stàit për dosent agn la residensa dij mèmber ëd la famija real e imperial ëd ca Asborgh fin-a al 1919.

Dël 1696 Johann Bernhard Fischer von Erlach a l'ha ancaminà la costrussion dël castel. Dal 1743 Nicolò Pacassi a l'ha antlora agrandì ël palass e a l'ha slongà la fassada a le dimension dël di d'ancheuj.

Darera al palass as duverto d'ampli spassi verd.

Castel ed Schonbrunn
Schonbrunn
Caria eletrostàtica

La **caria eletrostàtica** *Q* a l'é definìa tanme ël nùmer an ecess d'eletron (caria elétrica negatica) o ëd proton (caria elétrica positiva) ant un còrp.

Categorìa:Fìsica
Condutor

Un **condutor** a l'é 'n mojen a travers ël qual na caria elétrica a peul esse trasportà con facilità.
La pipart dij metaj a son dij bon condutor.

Categorìa:Fìsica
Isolant elétrich

N**'isolant** a l'é un mojen ch'a arzist a lë spostament ëd na caria elétrica.
La goma, la porslan-a, la bachelite, l'aria a son ëd bon isolant.

Categorìa:Fìsica
Mimmo Rotella

Artista.
Nassù dël 1918, mòrt dël 2006.
A l'ha partissipà a la bienal ëd Venessia.

Rotella, Mimmo
Palass Tolomei

**Palass Tolomei** a resta an piassa Tolomei 11, a Sien-a.
A l'é n'edifissi slansà, da le bele proporsion, batì dël 1205 dai cé ëd Bernardo Tolomei, col che dël 1319 a l'ha fondà l'órdin dj'olivetan.
Ël palass a l'é stàit arnovà ant la sconda mità dël sécol ch'a fà XIII.

Ël pian teren, ch'as duverta an sla stra con la larga pòrta sentral, a dev sò aspet difensiv a soa autëssa.
A l'adoss a l'era arparà da 'n tèit ësporzent, dont a testimònio ancor ij modionet ëd pera ch'a së s-ciàiro dzora a le pòrte lateraj, giontà pi tard.
Dëdzora as alvo doi pian d'autëssa dechërsenta marcà da d'elegante fnestre binele.

Tolomei
Palass Tolomei
Magnete

Un **magnete** a l'é un còrp con la propietà ëd tiré ël fer.
S'a l'é pendù, sò ass prinsipal as buta an na posission ch'a l'é apopré la diression nòrd-sud.
Le forme pi sempie ëd magnete a son ël magnete a sbara drita e col a fer ëd caval.

Categorìa:Fìsica
Vibrassion

Na **vibrassion** (o **sbalansament**) d'un pont material a l'é definìa tanme sò moviment dantorn a soa posission d'echilibri.

Categorìa:Fìsica
Bartolo ëd Fredi

Pitor.
Nassù vers ël 1330, mòrt dël 1410.

**Bartolo ëd Fredi** a l'é stàit un dij prinsipaj pitor senèis dla sconda mità dël sécol ch'a fà XIV.
Praticand n'art eclética, as anspirava a d'ilustr sò predecessor, tanme Simone Martini e soa scòla.

A l'é massionà për la prima vira an dij papé ant ël 1353 cand a l'ha duvertà n'atelié con Andrea Vanni.
A l'ha travajà dzortut a Sien-a, San Gimignan e Montalcin e a l'ha ëdcò ocupà vàire ufissi polìtich.
Sò atelié a apartenìa ëdcò a sò fieul Andrea de' Bartoli.

## Euvre prinsipaj
* *La tentassion ëd Giòb* (1367, fresch ant la colegià ëd Santa Marìa Assonta ëd San Gimignan)

Categorìa:Òm polìtich toscan (prima dël 1900)
Categorìa:Pitor
Luciano Ligabue

**Luciano Ligabue**, ciamà ëdcò mach *"Ligabue"* e stranomà *"Liga"*, a l'é 'n cantant rock italian.

## Biografìa
Luciano Ligabue a l'é nàit a Correggio (an provinsa ëd Res dl'Emilia) ël 13 mars 1960.

## Àlbom ant jë studi

* 1990 - *Ligabue*
* 1991 - *Lambrusco coltelli rose & pop corn*
* 1993 - *Sopravvissuti e sopravviventi*
* 1994 - *A che ora è la fine del mondo?* 
* 1995 - *Buon compleanno Elvis*
* 1999 - *Miss Mondo*
* 2002 - *Fuori come va?*
* 2005 - *Nome e cognome*
* 2010 - *Arrivederci, mostro!*
* 2013 - *Mondovisione*

## Sit
* Sit ofissial 

Ligabue, Luciano
Dòm ëd San Lorens (Grosset)

Ël **dòm ëd San Lorens** a resta an piassa Dòm a Grosset.

## La costrussion
An s'n'anscrission an sla fassada a l'é marcà la dàita d'inissi dij travaj: ël 1294.
Eut agn pi tard, costi travaj a son ëstàit anterompù.
A l'han torna arpijà sota la diression dl'Euvra ëd la catedral ëd Sien-a a parte dal 1338 e l'edifissi a l'é stàit livrà vers la mità dël sécol ch'a fà XIV.
Sò aspet dël di d'ancheuj a l'é comsëssìa l'arzultà ëd trasformassion ancreuse rivaje a parte dal sécol ch'a fà XVI e peui dal 1840 al 1845, cand a l'é stàit d'autut restaurà ant lë stil neoromànich.
An sla fassada a l'é stàit arpijà l'arvestiment ëd màrmol inissial: ëd bande ëd màrmol ross ëstrèite, alternà con dle larghe bande bianche, lòn ch'a dovìa esse conforma a la decorassion original.
Na cita galarìa oblica a separa ël pian teren e ij sò tre porton da 'n fronton archincà con un grand roson.
An sël curnison a la base dël tìmpan ij sìmboj dij quatr evangelista dnans a le pilie a son tut lòn ch'a-i resta dla fassada medieval.

Dagià ch'a l'é la part sud ëd la catedral ch'a dà su piassa Dante, costa banda a l'é stàita dotà ëd na sconda fassada ch'a l'é stàita tocà mach parsialman da le restaurassion dël sécol ch'a fà XIX.
Gavà le decorassion ch'as treuvo dzora dij portaj lateraj, a l'é stàita bele che lassà an sò stat original.
Dle plache ëd riliev ëd decorassion floreal o figurativa a anquadro l'intrada dël portal sud.
L'alternansa ëd màrmol ross e bianch a aumenta la richisia ëd sa decorassion.
La Vèrgin con Bàmbin dël tìmpan e ij sant sota sò tabernàcoj an cò dle pilie a son dle gionte neogòtiche ëd Cesare Maccari e a armonto al 1897.

L'andrinta a l'é stàit motobin restaurà ant ël sécol ch'a fà XIX.

Categorìa:Cese dla Toscan-a
Categorìa:Grosset
Antonio Bertola

Architet e angegné.
**Antonio Bertola** a l'é nassù l'8 novèmber 1647 a Mussan, andoa ch'a l'é ëdcò mòrt ël 13 stèmber 1719. 

Apress a la làurea an giurisprudensa, a l'ha mai professà la profession d'avocà ma a l'ha ancaminà a studié matemàtica, architetura e angegnerìa. Dël 1677 a costruiss a Turin la cesa del Crocifiss, ancheuj pì nen esistenta. An vnisend an contat con la scòla ëd Guarino Guarini, a l'ha travajà a l'autar central dla Capela dël Sant Sudari ant ël Dòm ëd Turin, che dal 1694 a l'ha ospità la Sacra Sìndon. Dël 1696 a progeta na prima version dla Cesa dla Madòna dle Vigne a Trin ch'a sarà peui nen realisà. A dven angegné dël Prinsi ëd Carignan Vitòrio Medeo I e, për soa comission, dël 1699 a pija part ai travaj dl'autar magior dla Cesa ëd San Flip ëd Turin, an seguitand l'euvra ëd Michelangelo Garove.

A ven arnomà tanme ingegné militar tant che dël 1706, durant l'Assedi 'd Turin, a l'é nominà cap ëd j'angegné për la difèisa dla sità e da sòn Prim Architet Sivil e Militar. Dël 1708 a ancamina ij travaj ëd costrussion dël Fòrt ëd la Brunëtta, an Valsusa, peui portà a compiment da sò fieul adotiv Ignazio Bertola. Grassie al sò consej autorévol, a l'é evitasse la demolission dla Pòrta Palatin-a ëd Turin.

Tra soe euvre as peulo arcordé ij travaj ëd fortificassion për la Sitadela ëd Turin (1702), la Cesa ëd Santa Cros ëd Coni, l'Ospidal dla Santissima Nonsià ëd Savian (1703-1710), l'Ospidal ëd Fossan (1711), ël Fòrt ëd Fenestrele (1713) e la prosecussion dij travaj dël Castel ëd Rìvole (1713-1714).
 

Bertola, Antonio
Bertola, Antonio
Sfòrs normal

Lë **sfòrs normal** (për sòlit andicà con la litra σn o N) a l'é në sfòrs perpendicolar a na surfassa, e a l'é considerà na pression, a l'é definì da na mira fìsica 'me na fòrsa për unità d'àrea, e a l'é mzurà con ij Pascal (Pa) = Newton/m2. An general a l'é definì 'me 'l vetor component la fòrsa, col arlongh l'ass perpendicolar a la surfassa, e sò valor a l'é dividù për l'àrea dë sta surfassa.
Ës concet as peul capì an manera sempia con le surfasse pian-e (pijé la facia d'un cubo), dagià che la diression perpendicolar a ste surfasse as capiss an manera unìvoca su tut lë spantiament ëd la surfassa. Se la surfassa a l'é sirognà ant lë spassi (pr'esempi na sfera), an minca 'n pont i podoma definì na diression perpendicolar diferenta a la surfassa considerà. Për le surfasse nen pian-e, donch, lë sfòrs normal a venta definilo rispet a 'n pont, an dovrand ij lìmit matemàtich.
La composission ëd vàire sfòrs normaj a peul causé:
*Compression: se jë sfòrs normaj a son contrari fra lor e diret vers l'interior dël material.
*Trassion: se jë sfòrs normaj a son contrari fra lor e diret vers l'esterior dël material.
Ant le trav jë sfòrs normaj as consìdero arlongh l'ass perpendicolar z, ch'a sarìa la linia d'ass dla trav, rispet a la surfassa dla session trasversal S dla trav.

Categorìa:Struture
Colegià ëd Santa Marìa Assonta (San Gimignan)

La **colegià ëd Santa Marìa Assonta** a resta an piassa dël Dòm a San Gimignan.
A l'é stàita consacrà dal vësco ëd Roma, Genio III dël 1148.

An sla fassada est, restà nen livrà e sensa decorassion, as armarca na separassion, përchè a le muraje dla veja basìlica a colòne a tre navà dël 1340 a l'é stàita dzorponùa na vòlta a ogiva gòtica.
Dël 1456 Giuliano da Maiano a l'ha agrandì la cesa an giontandje dle capele lateraj e un transet.

Marìa Assonta
Guarino Guarini

Architet, matemàtich e filòsof.
**Guarino Guarini**, nassù ël 17 gené 1624 a Mòdena e mòrt a Milan ël 6 mars 1683, a l'é stàit un dij pì arnomà architet dël period baròch.

Intrà da giovo ant l'órdin dij Teatin, a ven mandà a Roma për ël novissià, anté ch'a l'ha la possibilità dë studié l'architetura baròca e an vnisend motobin influensà da j'euvre ëd Francesco Borromini.
Livrà jë studi a torna a Mòdena për l'ordinassion sacerdotal, për ansegné matemàtica e fìsica e për ancaminé soa cariera d'architet.
Dël 1655 a l'é nominà Prepòst dla Cà Teatin-a ëd Mòdena, ma a l'é obligà a chité l'incàrich për l'oposision dël duca d'Este Alfons III; për sòn a preferiss andé via da soa sità natal. 

Ant j'agn 1660-1662 a progeta e a fa realisé la Cesa dla Santissima Nonsià a Messin-a, con soa fassada creusa-bombà considerà ël prim esempi d'architetura baròca an Sicilia, dësblà dal taramòt dël 1908. A viagia assé an Euròpa e a progeta cese a Paris, Lisbon-a e Praga.

Dël 1666 a riva a Turin e a prësta soa euvra a la costrussion dla Cesa ëd San Lorens dij Teatin, ch'a l'era stàita anandià dël 1634 e peui sospèisa; dël 1668 a l'é nominà da Carl Emanuel II angegné e matemàtich ducal e a-j ven comissionà la Capela dla Sìndon ant l'àbsid dël Dòm ëd Turin, realisà antra ël 1667 e ël 1690. Dël 1678 a l'é responsàbil dl'ampiament dël Castel ëd Racunis e dël 1679 a ancamin-a a travajé për ij Gesuita al Colegi dij Nòbil, peui Academia dle Siense. A progeta ëdcò la Pòrta ëd Pò ma soa ciadeuvra an camp sivil a l'é considerà Palass Carignan, dël 1679.

Dël 1680 a lassa Turin e a fa ritorn a Mòdena, andoa che a pija part al completament dël Palass Ducal e as dédica a la scritura dij sò tratà ëd matemàtica, geometrìa, architetura e astronomìa. A meuir a Milan tre agn pì tard.

Guarini, Guarino
Guarini, Guarino
Cesa ëd Sant Agustin (San Gimignan)

La **cesa ëd Sant Agustin** a resta an piassa Sant Agustin, ant la part setentrional ëd San Gimignan.
A l'é stàita costruìa dal 1280 al 1298, davzin a l'arch ëd San Maté.
A l'é na cesa ogival con tre capele absidaj e un transet che a pen-a a sorpassa dëdzora la navà.

Agustin
Vasco Rossi

**Vasco Rossi**, stranomà *"Blasco"*, a l'é 'n cantant rock italian.
A l'é considerà un dij pì important cantant italian del di d'ancheuj.

## Biografìa
Vasco Rossi a l'é nàit a Zocca (an provinsa ëd Mòdena) ël 7 fërvé 1952.

## Àlbom ant jë studi
* 1978 - *...Ma cosa vuoi che sia una canzone* 
* 1979 - *Non siamo mica gli americani* 
* 1980 - *Colpa d'Alfredo* 
* 1981 - *Siamo solo noi* 
* 1982 - *Vado al massimo*
* 1983 - *Bollicine* 
* 1985 - *Cosa succede in città* 
* 1987 - *C'è chi dice no* 
* 1989 - *Liberi liberi* 
* 1993 - *Gli spari sopra* 
* 1996 - *Nessun pericolo... per te* 
* 1998 - *Canzoni per me* 
* 2001 - *Stupido hotel* 
* 2004 - *Buoni o cattivi*
* 2008 - *Il mondo che vorrei* 
* 2011 - *Vivere o niente*
* 2014 – *Sono innocente*

## Sit

* Sit ofisial 

Rossi, Vasco
Dòm ëd San Cerbon (Massa Marìtima)

Ël **dòm ëd San Cerbon** a dòmina piassa Garibaldi, a Massa Marìtima.
As alva dzora la piassa s'un sòco dë scalin.

L'edifissi 'me ch'a së s-ciàira al di d'ancheuj a l'é stàit batì an doe fas, antra 'l 1228 e ël 1304.
A la cesa a tre navà a l'han faje la vòlta mach an época baròca.
Con soa cùpola otagonal, la catedral a l'é arpresentativa dlë stil romànich pisan, bele che mach chèiche part a smon-o j'ancrostassion ëd màrmol caraterìstiche.
Ël ton dominant a l'é la tinta dorà dël travertin lùcid, ch'a sbërlusa sota la lus.

Dle fàusse arcade a struturo l'estern ëd l'edifissi, dont a fan ël vir.
An sla fassada, dle fnestre arionde e n'arch sentral riaussà a ritmo la regolarità dla serie d'arcade.
Le fàusse arcade dla part da sota, pi antica, dla fassada a son archincà 'd modion corint travajà con armonìa, andoa as combin-o le forme antiche e le figurassion medievaj, con un lion ch'a divora un màrtir.

Ij bassin batesimaj postà an facia dl'intrada as compon-o ëd doi element distint.
Ël bassin anferior quadrà, realisà da lë scultor Giroldo da Còm, a l'é archincà da vàire bass-riliev ch'a figuro an particolar dle sene dla vita ëd san Gioann Batista e dij sant Cerbon e Régol; ël tabernàcol ëd màrmol, dël 1447, ch'as alva al sènter dla vasca, con dódes nice ch'a conten-o dle statue ëd profeta e patriarca e, an cò, ël Batista, a l'é l'euvra ëd n'artista sconossù, dissìpol ëd Brunelleschi.

Darera l'autar magior, dnans a l'estension gòtica ëd l'àbsid poligonal, as treuva ël sarcòfagh ch'a goerna j'arlichie ëd san Cerbon, vësco ëd Populonia.
Goro ëd Gregorio a l'ha scurpilo dël 1324 e a resta un-a dle prinsipaj ciadeuvre dla scoltura senèisa dël sécol ch'a fà XIV.
Ël coercc a l'é archincà d'arpresentassion ëd sant ch'a sircondo na Vèrgin con Bambin.
Ij përsonage, setà, elegant, a son arpresentà an dij mudajon.
Sota, le parèj a son decorà con riliev bordà da na curnis a motiv floreal andoa a son butà dj'anscrission.
An s'në sfond neutral, ij përsonage as dëstaco për mojen ëd na fin-a gradassion dël riliev.
A së s-ciàira bin che l'artista a l'é anspirasse a la pitura dij sò temp.

Ant la Capela dla Madòna (navà snistra) as treuva ël tablò dla *Madòna dle Grassie*.

Categorìa:Cese dla Toscan-a
Categorìa:Massa Marittima
Sassetta (artista)

Artista.
**Stefano ëd Giovanni**, stranomà **Sassetta**, a l'era nà a Sien-a vers ël 1400.
Probabilman formasse ant l'atelié ëd Paolo ëd Giovanni Fei, soa presensa a l'é atestà për la prima vira a Sien-a dël 1427.

Anfluensà dzortut da Gentile da Fabrian, a soa vira Sassetta a l'ha esercità n'anfluss an sla pitura senèisa dla prima mità dël sécol ch'a fà XV.
Ij sò travaj a corëspondo da na mira stilìstica al passage dal gòtich antërnassional a l'anandiesse dl'Arnassensa e a testimònio dl'anfluss ëd Masaccio e ëd Masolino.
Sassessa a goerna ël trat che Simone Martini a l'avìa antroduvù ant la pitura senèisa un sécol prima, a rend la midema përfondità dlë spassi e a riva, a travers dle composission relativaman sempie, a në stil narativ original ch'a pija soens n'aspet ëd fàula.

Sassetta a l'é mòrt a Sien-a al 1m d'avril 1450 ëd na polmonìa ciapà durant la realisassion d'un fresch dzora un-a dle pòrte dla sità, la Pòrta roman-a.

## Euvre prinsipaj
* **Madòna dle cirese** (vers ël 1450, euli su bòsch, 91x65 centim; goernà al Musé archeològich e d'art dla Marema ëd Grosset)
: Marìa e ël Bambin a l'han dij lineament fin e la posission dij còrp a l'é armonisà. Gesù, con l'aria un pò sugnatris, as ten con la man drita a la vesta 'd soa mare e con la snistra a pòrta na ciresa a la boca. Marìa a l'ha 'n na man d'àutre cirese dont a së s-ciàiro mach ij pìcoj e con l'àutra a ten la schin-a dla masnà.

Categorìa:Artista
Rosele

Lë sboch ëd l'Ombron, andoa al di d'ancheuj as dëstend la pian-a ëd Grosset, ant l'antichità a formava n'ansen.
An s'na postassion ëstratégica, an àut ëd na colin-a, a sud-est, a l'é stàit fondà ant ël sécol ch'a fà IX aGC ël sènter ëd comersi ëd *Rusellae*, ch'a l'ha avù un ròl amportant ant la lija dle dódes sità etrusche.

A la fin ëd na rudia arzistensa, dël 294 aGC la sità a l'é rendusse ai roman.
Conquistà e dësblà, **Rosele** a l'é stàit arcostruì dai roman, ma a l'é torna drocà ant l'Età ëd mes, sota j'atach dij sarasin e lë spantiament dij maré.

Jë sgav ch'a son ëstàit fàit a përmëtto ëd fesse n'idèja dla dimension dla colònia etrusca, peui roman-a, dagià che la sità a l'era sircondà da 'n murajon ëd cinta longh tre chilòmeter.
Ij palass pùblich a restavo ant la comba trames a le colin-e; as arconòsso ancor dij mur dël palass ëd giustissia.
Ëdcò d'àutri palass, da la pianta complicà, a son ëstàit dëscoatà e a son ëstàite artrovà, sota le ruin-e roman-e, le reste ëd muraje ëd crèja d'abitassion ch'a armonto a l'época etrusca.

Categorìa:Archeologìa
Categorìa:Stòria europenga preroman-a
Categorìa:Stòria europenga roman-a
Categorìa:Toscan-a
Goro ëd Gregorio

Artista.
Ativ dal 1300 al 1334.

## Euvre prinsipaj
* *Sarcòfagh ëd san Cerbon* (1324, pera; dòm ëd San Cerbon ëd Massa Marìtima)

Categorìa:Artista
Galarìa Sabàuda

La **Galarìa Sabàuda** a l'é n'importanta pinacoteca dla sità ëd Turin, creà dël 1832 da re Carl Albert për smon-e al pùblich l'arnomà colession ëd quàder cujìa ant ij sécoj da Ca Savòja.

Dal 2012 a l'é ospità ant la Mania Neuva ëd Palass Real, con intrada davzin al Dòm an via XX dë Stèmber 88.

Categorìa:Art figurativa e architetura
Categorìa:Musé ëd Turin
Palass Pretòri (Massa Marìtima)

**Palass Pretòri** ëd Massa Marìtima a resta an sla còta sud-òvest ëd piassa Garibaldi.
A l'é stàit batì vers ël 1230.
As trata d'un toch massiss ëd travertin gris-bianch, sensa tor, con na serie iregolar dë fnestre a dobia arcadura.
Ij përtus e ij modionet ch'a së s-ciàiro a son le marche d'antich pogieuj e lòbie.

pretori
Categorìa:Massa Marittima
Riccio

Pitor.
**Bartolomeo Neroni**, stranomà **Riccio**, a l'era nà a Sien-a dël 1505 anviron e a l'é stàit ativ dal 1534 al 1571 o 1573.
A l'era stàit amprendiss ant l'atelié ëd Sodoma, dont a l'ha peui marià la fija.
Lë stil dij sò fresch a mostra l'anfluensa ëd sò mëssé, ma ëdcò cola ëd n'àutr grand artista senèis, Beccafumi (1486 anviron-1551).

Categorìa:Pitor
Beccafumi

Artista.
**Domenico di Pace**, stranomà **Beccafumi**, a l'era nassù dël 1486 anviron e a l'é mòrt dël 1551.

Categorìa:Artista
Giorgio Faletti

**Giorgio Faletti** (Ast, 25 ëd novèmber 1950 - Turin, 4 ëd luj 2014) a l'é stàit në scritor, còmich, ator e cantant italian.

Faletti, Gorgio
Faletti, Gorgio
Faletti, Gorgio
Giovanni Fattori

Pitor.
Nassù dël 1825, mòrt dël 1908.

## Euvre prinsipaj
### Piture
* *Paisage marengh davzin a Antignan* (goernà al Musé cìvich Giovanni Fattori ëd Livorn)

### Scrit
* **Ricordi autobiografici per Ugo Projetti** (1907)
: A spiega la nossion ëd macia e ij concet ch'a-j son gropà.

## A pòrto sò nòm
* Musé cìvich Giovanni Fattori ëd Livorn

Fattori, Giovanni
Dòm ëd Santa Marìa Assonta (Pisa)

Ël **dòm ëd Santa Marìa Assonta** a resta an piassa dij Miràcoj a Pisa.
Soa costrussion a l'é stàita ancaminà da l'architet Buscheto dël 1063 an s'un pian a cros latin-a a sinch navà, con un transet a tre navà e na cùpola oval.
Pi tard la cesa a l'é stàita slongà da l'architet Rainaldo.
Ij nòm dij doi architet a son marcà an sla fassada dl'edifissi.
An cò dël fronton a-i é na statua dla Vèrgin.

## L'andrinta
An mës-ciand dle forme bisantin-e, cristian-e antiche e islàmiche, l'anterior a produv n'efet motobin frapant.
La crosiera a l'é dzormontà da la cùpola, ansima a 'n tamborn otagonal.

J'ancrostassion ëd màrmol a-j dan a l'ansem n'acent particolar.
A l'é con la colaborassion ëd Cimabue che dël 1302 a l'é stàit realisà ël mosàich dorà ëd l'àbsid: Crist an tròno, antra Marìa e Gioann.
La ciadeuvra prinsipal a l'é però la cadrega an màrmol ëd Giovanni Pisano (1302-1311).
Ël sofit a cassion dorà dla navà prinsipal a l'é ëd dòp ël feu dël 1595.

Categorìa:Cese ëd Pisa
Giambologna

Artista.
**Jean Boulogne**, o **Jean Bologne**, stranomà **Giambologna**, a l'era nà dël 1529 a Douai e a l'é mòrt dël 1608 a Firense.

A l'é formasse ant le Fiandre sota lë scultor e architet Dubroeucq.
Dël 1545 a l'é andàit a Roma pr'ëstudié j'euvre dl'Antichità e ëd Michelàngel.
A l'ha realisà la part pi amportanta ëd soa euvra a Firense, al servissi dij Médici; ambelelà a l'ha tnù n'atelié motobin produtiv.
Soe scolture ëd bronz, dzortut cole ëd cite dimension, e ëd màrmol a rëspondo a l'ideal dël manerism, con dle partìe ëd figure complicà, dal moviment motobin elaborà.

Categorìa:Artista
Tino ëd Caimano

**Tino ëd Caimano** (Sien-a, 1285 anviron – Nàpoli, 1337 anviron) a l'é stàit në scultor italian.
## Euvre prinsipaj
* *Tomba dl'amperador Enrich VII* (1315, màrmol; dòm ëd Santa Marìa Assonta ëd Pisa)

Categorìa:Scultor
Palass dl'orlòge

Ël **Palass dl'orlòge** a resta an piassa dij Sivalié a Pisa.
A l'é stàit formà dël 1606 an gionzend doe tor dl'Età ëd mes che prima a j'ero separà da na stra.

orlòge
Categorìa:Architetura ëd Pisa
Cesa ëd Sant Ësteo dij Sivalié

La **cesa ëd Sant Ësteo dij Sivalié** a resta an sla banda oriental ëd piassa dij Sivalié a Pisa.
A l'é stàita fabricà sij proget ëd Giorgio Vasari dal 1565 al 1569.
La fassada ëd màrmol dj'inissi dël baròch a l'é stàita realisà conforma ai proget ëd Giovanni dij Médici.
J'ansëgne dël granducà ch'a dzormonto ël porton a arcòrdo, con ij blason dij sivalié ëd Sant Ësteo dzora le fnestre, ël ròl ëd primassìa dij Médici.

A l'anterior, a son armarchèivoj ël sofit sentral a cassion con dle piture ëd sene ëd la stòria dl'órdin e n'autar magior travajà con richisia.

Sant Ësteo dij Sivalié
Juba

**Juba** (pronunsia: /ˈdʒuːbɑː/; aràbich: جوبا‎) a l'é la capital e la sità pì gròssa dla Repùblica dël Sud Sudan. A l'é ëdcò la capital dl'Equatòria Sentral, un dij des stat dël Sud Sudan.
Juba a l'é stàita fondà dël 1922 an sla riva ossidental dël Nil Bianch.

Categorìa:Sità african-e
Harso

La **lenga Harso-Dobase** a l'é na varietà setentrional ëd Dullay (cussìtich oriental) e a l'é parlà an Etiòpia. A l'é motobin davzin al Gawwada.

Categorìa:Lenghe dl'Etiòpia
Musé nassional ëd San Maté

Ël **Musé nassional ëd San Maté** a resta an longarn Mediceo a Pisa.

A l'é apress la sconda guèra mondial che ant le stansie dël vej monasté beneditin ëd San Maté, costruì antra ij sécoj XI e XIII, a l'é stàit anstalà un musé, ch'a cheuj d'euvre proveniente da vàire cese ëd Pisa.
Le stansie dël musé a son piassà dantorn al ciòstr medieval, con sò bel pòrti Arnassensa.
D'amportante euvre dla pitura e dla scoltura toscan-e dal sécol ch'a fà XII a col ch'a fà XV a-i son ësmonuje.
Le prime stansie a son dedicà a la session archeològica e a ilustro j'orìgin ëd la stòria dla sità për mojen ëd vàire oget dëscoatà ant jë sgav.

## Le piture
Antra ij tesòr ëd pitura dle colession d'ës musé a-i é le *Cros piturà*, crocifiss dij sécoj XII e XIII.
Coste arpresentassion a son ëd doe sòrt: ël Crist trionfant, ch'a vagna an sla mòrt, e ël Crist ëd soferensa.

Da massioné a l'é ëdcò la *Vèrgin con Bambin e dij sant*, polìtich ëd Simone Martini dël 1320 anviron.

## Le scolture
Antra le bele euvre dë scoltura a venta arcordé n*'Àngel dla Nonsiassion*, scoltura su bòsch d'Andrea Pisano; la *Madòna dël làit*, euvra ëd màrmol polìcrom e dorà ëd sò fieul, Nino Pisano, e *San Lussòri*, bronz dorà ëd Donatello, dël 1424 anviron.

Categorìa:Musé dla Toscan-a
Categorìa:Pisa
Mariotto Albertinelli

**Mariotto Albertinelli** a l'era nà dël 1474 e a l'é mòrt dël 1515.
Pitor, Albertinelli a l'ha peui chità la pitura e a l'é dedicasse, coma a disìa chiel, a l'ùnica vera art, cola dla cusin-a.
A cusinava pr'ij sò colega pitor ant ël ristorant ch'a l'avìa duvertà an sènter dla sità veja 'd Firense, *Da Penello*, che a esist ancor al di d'ancheuj.

## Euvre prinsipaj
* *Nonsiassion*, an colaborassion con Bartolomeo della Porta (1498 anviron, euli su bòsch, dòm ëd Santa Marìa Assonta ëd Voltera)

Albertinelli, Mariotto
Musé etrusch Guarnacci

Ël **Musé etrusch Guarnacci** a resta a Voltera, ant ël palass ëd Mario Guarnacci.

Ël musé a armonta a na fondassion ëd Pietro Franceschini, dël 1732.
Dël 1761 ël colessionista e savant Mario Guarnacci a l'ha regalà soa rica colession a la sità e da antlora ël musé a l'é vnù viaman pi sgnor grassie a jë sgav, a le donassion e a 'd neuve aquisission.

A coata un perìod ch'a va dai temp preistòrich a l'época roman-a e a l'é arnomà për sò ansem ëd pi 'd 600 urne sënnerarie, dont l'urna *La mòrt d'Acteon* dël II sécol aGC.
Antra j'àutri tòch anteressant a venta massioné la statuëtta ëd giovnòt stranomà da Gabriele d'Annunzio *Ombra dla sèira*, bronz dël III sécol aGC àut anviron 60 centim.
An efet, a l'ha le proporsion ëd n'ombra slongà dal sol al tramont.
Mach la testa, ij pe e le part genitaj a son modlà.

Categorìa:Archeologìa
Categorìa:Musé dla Toscan-a
Categorìa:Volterra
Dòm ëd Santa Marìa Assonta (Voltera)

Ël **dòm ëd Santa Marìa Assonta** ëd Voltera a resta an piassa San Gioann.

A smija ch'a sia stàit consacrà dël 1120.
Dël 1254 a l'é stàit agrandì e a l'é stàit torna modificà ant ël sécol ch'a fà XV.
Ëdcò la fassada a l'é stàita modificà, ant ël sécol ch'a fà XIII.

Ël mur ëd la basìlica a tre navà - për ël qual a l'era peul desse prevista na decorassion pi rica, ma ch'a l'é restà dëspujà - a l'é partagià an doi pian.
L'atelié dl'euvra dla catedral a l'ha për sòn dovrà dle forme tradissionaj e a l'ha arpijà, con la galarìa d'arcade bòrgne dël fronton, j'ornament caraterìstich dlë stil romànich pisan.
Al pian teren l'ass sentral a l'é marcà da 'n bel porton ëd màrmol dël 1254.
Ël tìmpan a l'é sempi, ma armarchèivol për soe ancrostassion ëd màrmol a motiv anspirà a l'Antichità.

Ël cioché dla catedral, con soe tre file dë fnestre binele a doi arch, a l'é stàit giontà mach a la fin dël sécol ch'a fà XV.

## L'andrinta
Ij mur d'andrinta dle tre navà, a l'adoss decorà 'd fresch, a son ëstàit torna piturà ant ël sécol ch'a fà XIX ëd bande ch'a ìmito ël màrmol.
Vàire tablò ant le navà lateraj a figuro dzortut dle sene dla vita ëd Marìa.

Già ant ël sécol ch'a fà XVI le colòme romàniche monolite sempie a j'ero stàite coatà dë stuch marmorà.

Ël sofit a l'é a cassion ëd bòsch ëscurpì, piturà e dorà.

Categorìa:Cese dla Toscan-a
Categorìa:Volterra
Alabastr

L**'alabastr** a l'é un solfà d'idrà ëd càuss, ëd fórmola CaSO_42H_2O.
A l'é un material tënner, dai fin cristaj.

L'alabastr natural a esist ant ij ton dël bianch làit, verd, giàun, ross groson e ambra; a-i é ëdcò col ant ij tos d'àgata, motobin arsercà.
La pera, dle vire venà, a varia ëdcò për trasparensa.

Costa pera a l'é sot-metùa a 'n process d'anvejament: l'erosion a la frusta; ël sol, l'eva, la càud e la frèid a la longa a la ternisso e a l'angiaunisso.

Categorìa:Chìmica
Castlin

**Castlin** (*Castellino di Moncalvo*) a l'é na frassion dël comun ëd Moncalv, ant la Provincia d'Ast.
Ël pais a resta an sle colin-e dël Monfrà. A confin-a a nòrd con ël comun ëd Ciarzin, a est con col d'Autij, a òvest con col ëd Ponsan, ch'a son tùit an Provincia ëd Lissandria.

Categorìa:Frassion dla provincia d'Ast
Crivele

**Crivele** (italian: *Crivelle*) a l'é na frassion dël comun ëd Butijera, ant la Provincia d'Ast.

Categorìa:Frassion dla provincia d'Ast
Ronch (Mombërsèj)

**Ronch** (an italian: *Ronchi*) a l'é na frassion dël comun ëd Mombërsèj, ant la Provincia d'Ast.
A resta a nòrd-est dël sènter comunal, al confin con ël comun ëd Rochëtta Tane.

Categorìa:Frassion dla provincia d'Ast
Vianos

**Vianos** (an italian: *Vianoce*) a l'é na frassion dël comun d'Ajan, ant la Provincia d'Ast.
Ël pais a resta a òvest d'Ajan e a confin-a con ij comun ëd Mongròss e Costiòle.

Categorìa:Frassion dla provincia d'Ast
Categorìa:Ajan
Montmars

**Montmars** (an italian: *Montemarzo*) a l'é na frassion dla sità d'Ast.
Ël pais a resta a 7 chilòmeter a sud-est dla sità.

Categorìa:Frassion d'Ast
San Marsanòt

**San Marsanòt** (an italian: *San Marzanotto*) a l'é na frassion d'Ast, e a l'é 'dcò un-a dle borgià ch'a pijo part al Palio.
A resta a sud dla sità. A l'é stàit un comun fin-a al 1929.

Categorìa:Frassion d'Ast
Ìsola (Bene)

**Ìsola** (an italian: *Isola*) a l'é la frassion pì granda dël comun ëd Bene, an Provincia ëd Coni.

Categorìa:Frassion dla provincia ëd Coni
Categorìa:Bene
Mlan-a

**Mlan-a** (an italian: *Mellana*) a l'é na frassion dël comun ëd Beuves, ant la Provincia ëd Coni.
Ël pais a resta an sla riva ëd Gess.

Categorìa:Frassion dla provincia ëd Coni
Roà

**Roà** (an italian: *Roata Chiusani*) a l'é na frassion dël comun ëd Sental, ant la Provincia ëd Coni.
Ant ël pais a vivo 567 abitant. A Roà a l'é nassuje ël cardinal Michele Pellegrino (1903-1986), ch'a l'é stàit arsivësco ëd Turin për pì ëd des ani (1965-1977).

Categorìa:Frassion dla provincia ëd Coni
Categorìa:Sental
Bombonin-a

**Bombonin-a** (*Bombonina* an italian) a l'é na frassion dla sità ëd Coni.
A resta a est dla sità e a l'é traversà da Stura.

Categorìa:Frassion ëd Coni
Servignasch

**Servignasch** (an italian: *Cervignasco*) a l'é na frassion dël comun ëd Salusse, ant la Provincia ëd Coni.
A resta al confin con ij comun dla Tor (est), Cardè (òvest), e a l'é a nòrd ëd Salusse.

Categorìa:Frassion ëd Salusse
Anzasch

**Anzasch** (an italian: *Anzasco*) a l'é na frassion dël comun ëd Pivron.
Ël pais a resta an sla riva dël Lagh dël Vivron.

Categorìa:Frassion dla sità metropolitan-a 'd Turin
Categorìa:Pivron
Castelross

**Castelross** (*Castelrosso* an italian) a l'é na frassion dël comun ëd Civass, an Provincia ëd Turin.

Categorìa:Civass
Categorìa:Frassion dla sità metropolitan-a 'd Turin
Pession

**Pession** (an italian: *Pessione*) a l'é na frassion dël comun ëd Cher, an la sità metropolitan-a 'd Turin.

Ant costa frassion a l’é na stassion feroviaria, la stassion ëd Pession.

Categorìa:Frassion dla sità metropolitan-a 'd Turin
Categorìa:Cher
Antichità greca-roman-a

L**'antichità greca-roman-a** a l'é ël perìod ch'a ancamin-a ant lë II milegn aGC con la migrassion dij pòpoj grech e a finiss dël 476 an Ossident, con la destitussion dl'imperator roman Ròmol Augùstol, e dël 529 an Orient, con la saradura dl'Academia platònica da part ëd l'imperator Giustinian I.

Categorìa:Stòria europenga
Paul Marie Eugène Vieille

**Paul Marie Eugène Vieille** - Praga, 2 stèmber 1854, 14 gené 1934 - a l'é stàit un chìmich franseis avosà për avèj anventà la "poudre B", ël prim esplosiv sensa fum.

Vieille, Paul Marie Eugène
Vieille, Paul Marie Eugène
Vocabolari piemontèis

Ël prim **vocabolari piemontèis** è l'é stàit publicà dël 1783 dal médich ëd Cort Maurizio Pipino. J'ùltim doi, publicà ant la sconda metà dël Neuvsent, a son stàit agiornà anco', dai sò autor, ant j'ùltim agn. 

Ël midem Gribaud, autor d'un ëd costi ultim doi vocabolari, ant n'articol dël 2011 ("*La grafìa dij prinsipaj dissionari dla lenga piemontèisa*"), a l'ha elencà ij prinsipaj 11 vocabolari piemontèis.

Ambelessì sota a son arportà, con tute j'anformassion disponible.

# Maurizio Pipino - *Vocabolario piemontese del medico Maurizio Pipino a Sua Altezza Reale Maria Adelaide Clotilde Saveria di Francia Principessa di Piemonte* - Torino, nella reale Stamperia, 1783 - 
# Luigi Capello Conte di Sanfranco - *Dictionnaire portatif piémontais-français suivi d'un vocabulaire français des termes usités dans les Art et Métiers, par ordre alphabétique et les matières, avec leur explication* - Première partie-Seconde partie, Turin: de l'Imprimerie de Vincent Bianco, 1814, 2 vv. - 
# Casimiro Zalli - *Disionari Piemontèis, Italian, Latin e Fransèis* - Carmagnola: Dalla Tipografia di Pietro Barbié, 1815 (seconda edission 1830) - 
# Michele Ponza - *Vocabolario piemontese-italiano* - Torino: Stamperia Reale, 1830-33 - Ristampa anastatica: Savigliano, L'Artistica Savigliano, 1982 - 
# Vittorio di Sant'Albino - *Gran Dizionario Piemontese-Italiano* - Torino: Dalla Società l'Unione Tipografico-Editrice, 1859, XVI-1237 pp. - Ristampa anastatica, Torino: Bottega D'Erasmo, 1962 - 
# Giovanni Pasquali - *Nuovo dizionario piemontese-italiano, ragionato e comparato alla lingua comune. Coll'etimologia di molti idiotismi.* - Torino: Libreria Editrice Enrico Moreno, 1870, 621 pp. - Ristampa anastatica A. Forni, 1997 - 
# Giuseppe Dal Pozzo di Mombello - *Glossario etimologico piemontese, seconda edizione interamente riveduta e rifatta* - Torino: F. Casanova Edit., 1893, XXIII-399 pp. 
# Giuseppe Gavuzzi da Caramagna - *Vocabolario piemontese-italiano* - Torino: L. Roux e C., 1891, XII-692 pp. - 
# Attilio Levi - *Dizionario etimologico del dialetto piemontese* - Torino: G. B. Paravia, 1927, XIX-301 pp. - 
# Gianfranco Gribaudo, Pinin Seglie, Sergio Seglie - *Dissionari piemontèis* - Ij Brandé, 1972-76
# Camillo Brero - *Vocabolario piemontese-italiano* - Torino, Piemonte in Bancarella, 1982

## Arferiment

Categorìa:Lenga piemontèisa
Baròch

Ël **baròch** (dal portughèis *barroco*, paròla dovrà a l'adoss da j'oréfiss për dserne na perla ëd forma iregolar) a l'é në stil artìstich ch'a l'é afermasse an Euròpa antra la fin dël manerism (1590 anviron) e j'inissi dël rococò (1725 anviron), con na fòrta tendensa a l'arpresentassion glorificatris.

An dzorpì dij tema religios e mitològich, ël baròch a deuvra tant l'alegorìa.
La pitura a smon dle tendense clàssiche idealiste, ma ëdcò dle tendense realiste.

Categorìa:Art figurativa e architetura
Órdin dij beneditin

L**'órdin dij beneditin** a l'é stàit fondà dël 525 da Benedèt ëd Nòrcia an sël Mont Cassin.
A l'é ël pi antich ëd tuti j'órdin monàstich d'Ossident e la régola beneditin-a a l'é a la base ëd tut ël monachésim ossidental.

Apress la distrussion dël monasté ëd Mont Cassin, l'órdin beneditin a l'é spantiasse da Roma a l'Anghiltèra e an tut l'amper franch-carolingg.

Ordindijbeneditin
Benedèt ëd Nòrcia

**Benedèt ëd Nòrcia** a l'era nà vers ël 480.
Dël 525 a l'ha fondà l'órdin dij beneditin.
A l'é mòrt dël 547.

Categorìa:Sant catòlich
Basìlica

La paròla **basìlica** (dal grech *[stoa] basilikê*, [pòrti] real) a l'adoss a dsernìa la costrussion andoa a l'avìa soa sede ël magistrà suprem, l'arcont real (o *basilé*).
Ant l'Antichità a l'é stàita peui dovrà për significhé n'edifissi coatà a vàire navà, ospitant n'aministrassion, un mërcà o na sala ëd tribunal.

Ant l'época cristian-a la basìlica a l'é n'element essensial ëd l'architetura religiosa ossidental, n'edifissi ëd sòlit orientà vers l'est ëd tre o sinch navà, con na navà sentral motobin àuta.
Costa navà sentral a l'ha dle fnestre dzora l'inissi dij cop dle navà lateraj.

A parte dal IV sécol, ël pian ëd base dla basìlica as modìfica viaman ëd pi: êl transet a l'é dotà d'àbsid e pi tard ëd còro ch'a slargo lë spassi.
Andrinta, le parèj che a separo la navà sentral da cole lateraj a son duvertà con d'arcade ch'a pògio su 'd colòne (basìlica a colòne) o dle pilie (basìlica a pilie).
Antra le tribun-e e le fnestre o j'arcade e le fnestre, ël mur a l'é dle vire archincà con un trifòri.

La basìlica a dòmina l'architetura sacrà ossidental a parte dal IV sécol.
A sarà rampiassà da la cesa salon mach a la fin dl'época gòtica e da d'àutre sòrt ëd cese a l'época baròca.

Categorìa:Cese
Robert

Abà dl'abassìa sistersensa ëd Molesmes, **Robert** a l'era nà dël 1027 e a l'é mòrt dël 1111.
Dël 1098 a l'ha fondà l'órdin dij sistersens.

Categorìa:Biografìe
Policlet

Scultor.
Nassù dël 460 aGC anviron, mòrt dël 415 aGC anviron.

## Euvre prinsipaj
* *Dorifòr*

Categorìa:Scultor
Órdin dij fra predicator

L**'órdin dij fra predicator**, o **duminican**, a l'é stàit fondà da san Dumini a Tolosa, dël 1216.

Ordindijfrapredicator
Dumini

Nassù dël 1170 e mòrt dël 1221, dël 1216 **Dumini** a l'ha fondà l'órdin dij fra predicator, o duminican.

## A pòrto sò nòm
* Duminican

Categorìa:Sant catòlich
Órdin dij fra minor

L**'órdin dij fra minor**, o **fransëscan**, a l'é n'órdin mandiant fondà dël 1209 da Fransesch d'Assisi.

Ordindijframinor
Manerism

Ël **manerism** a l'é un perìod artìstich ch'a resta antra l'Arnassensa e ël baròch (dal 1520-1530 al 1620).

Ël manerism a bandon-a l'arserca dle forme, proporsion e composission ideaj tìpiche dl'Arnassensa.
La pitura as caraterista për la dinàmica ëd soa senografìa, për soe figure uman-e slongà fin-a a l'esagerassion e arpresentà an dle posission contrarie a le régole dla notomìa, për la complicassion esagerà dle composission, për n'iluminassion motobin teatral e irassional e për la fin dla përtinensa dij color rëspet a j'oget.

Categorìa:Art figurativa e architetura
Gajo Mecenà

**Gajo Mecenà** (*Caius Maecenas*) a l'era nà dël 69 aGC anviron e a l'é mòrt dl'8 aGC.
A l'é stàit protetor dij poeta Orassi e Virgili.

Mecena, Gajo
Bernardo Tolomei

**Bernardo Tolomei** a l'era nà dël 1272.
Dël 1313, ansema a Ambrogio Piccolomini e Patrizio Patrizi, a l'ha fondà l'órdin dj'olivetan.
A l'é mòrt dël 1348.

Tolomei, Bernardo
Jacob Ellehammer

**Jacob Ellehammer** (nom ver **Jacob Hansen**) - Bakkebølle, 14 giugn 1871, 20 magg 1946 - a l'é stàit n'inventor danèis avosà për esse un dij pionié dl'Aeronàutica.

Ellehammer, Jacob
Ellehammer, Jacob
Karl Jatho

**Karl Jatho** - 3 fërvé 1873, 8 dzèmber 1933 - a l'é stàit n'inventor alman avosà për esse un dij pionié dl'Aeronàutica.

Jatho, Karl
Jatho, Karl
Riliev

Un **riliev** a l'é n'arpresentassion an sporzensa otnùa an scavand o modland na surfassa.
Conforma al gre dla sporzensa as fà distinsion antra bass-riliev, riliev mesan e àut riliev.

Categorìa:Art figurativa e architetura
Riliev ësgnacà

Ël **riliev ësgnacà** a l'é na técnica dësvlupà da Donatello (1386-1466) ch'a consist an na gradassion minussiosa dle surfasse d'un riliev, arpresentassion plàstica ch'a përmet con dj'efet essensialman gràfich e pituraj ëd creé l'ilusion dla përfondità.

Categorìa:Art figurativa e architetura
Stuch

Lë **stuch** a l'é na mës-cia ëd caussin-a bianca, ëd póer ëd màrmol, ëd sabia e d'eva ch'as deuvra coma arvestiment o ampiniment.
A sconda dle proporsion dovrà e dle gionte, as oten-o djë stuch ëd colorassion e consistense diferente.
Ës material motobin maleàbil a l'é dovrà për le decorassion dij sofit e dle muraje, l'aplicassion ëd decorassion an riliev o ëd profij modlà.

Categorìa:Art figurativa e architetura
Travertin

Ël **travertin** (dal latin *Tiburtinum lapis*) a l'é 'n tov poros ëd j'Abruss, davzin a l'atual sità 'd Tivoli.
As presenta a seuli ëd tonalità diferente: bianch, da òcra a brun o ancor ant ij ton ëd verd, ëd giàun dorà e ëd brun sombr.

Ël travertin a l'é dovrà an arvestiment o an ancrostassion, da ràir an scoltura.

Categorìa:Architetura
Otto Lilienthal

**Otto Lilienthal** (Anklam, 23 maj 1848 - Berlin, 10 ost 1896) a l'é stàit n'inventor alman avosà për esse un dij pionié dl'Aeronàutica.
Lilienthal a l'é mòrt a 48 agn an voland con un dij sò planeur.


File:More_otho_flying.JPG
File:Otto_is_going_to_fly.jpg
File:Lilienthal_in_flight.jpg
File:Lilienthalgleiter_modelle.jpg


Lilienthal, Otto
Lilienthal, Otto
Bartolomeo Ammannati

Scultor e architet.
**Bartolomeo Ammannati** a l'era nà a Settignano dël 1511.
A l'ha amprendù la scoltura da Baccio Bandinelli a Firense, peui da Jacopo Sansovino a Venessia.
A l'é peui tornà a Firense, anté ch'a l'ha sempe abità fin-a a soa mòrt, gavà chèich sogiorn a Venessia, Pàdoa, Roma, Pisa e Nàpoli.
A l'é mòrt a Firense dël 1592.

Scultor manerista, Ammannati a l'é anteressasse dzortut ëd fontan-e e tombe.
A dev soa nomea d'architet baròch a la fassada dël Colege Roman ëd Roma, al pont Santa Tërnità e a la cort andrinta ëd palass Pitti a Firense, edifissi ancaminà da Brunelleschi.

Ammannati, Bartolomeo
Ammannati, Bartolomeo
Andrea Pisano

Architet.
**Andrea da Pontedera**, stranomà **Andrea Pisano**, a l'era nà a Pontedera vers ël 1290.
Fieul d'un nodar pisan, a l'ha arseivù a Pisa na formassion d'oréfiss.
Dël 1330 a l'ha chità Pisa për Firense, andoa a l'ha realisà ij panej ëd bronz dël portal meridional dël batisteri.

A la mòrt ëd Giotto, dël 1337, a l'é stàit nominà architet dla catedral ëd Santa Marìa dla Fior e a l'ha dirigiù ij travaj dël cioché.
Dal 1343 al 1347 a l'ha dirigiù n'atelié a Pisa, con l'agiut ëd sò fieul Nino.
A chiel a l'ha delegà ant ël 1349 soe fonsion ëd mèistr d'euvra a Orvieto.

Andrea Pisano a l'é mòrt dël 1349 anviron a Orvieto e a l'é stàit sotrà ant la catedral ëd Firense.

Pisano, Andrea
Arnolfo di Cambio

Scultor e architet.
**Arnolfo di Cambio** a l'era nà dël 1240 anviron a Colle di Val d'Elsa.
Vers ël 1260 a l'ha frequentà l'atelié dlë scultor Nicola Pisano a Pisa e a Sien-a.

Vivend a Roma a parte dal 1276, ambelelà a l'ha realisà la tomba dël cardinal Annibaldi a San Gioann an Lateran e dël vësco ëd Roma Adrian V a San Fransesch ëd Viterb.
Dël 1281 a l'era a Perugia, dël 1282 a Orvieto, peui a Roma.
Rintrà a Firense dël 1296, a l'ha partissipà tanme scultor e architet a l'arcostrussion dla catedral ëd Santa Marìa dla Fior e al palass dla Sgnorìa.

Arnolfo di Cambio a l'é mòrt a Firense dël 1302.

Cambio, Arnolfodi
Cambio, Arnolfodi
Vignòla

Architet.
**Iacopo Barozzi**, stranomà **ël Vignòla**, a l'era nà a Vignola dël 1507.

A l'ancamin a l'ha arseivù na formassion da pitor a Bològna, ma tòst a l'é orientasse vers l'architetura.
A l'é andàit a Roma për la prima vira vers ël 1530 e ambelelà, apress dij curt sogiorn an Fransa e a Bològna, a l'é stabilisse ëd fasson definitiva dël 1546, a servissi dij Farnèis.
Ambelelà a l'ha costruì d'edifissi amportant an colaborassion con Vasari e Ammannati ant lë stil manerista, coma Vila Giulia o la cesa dël Gesù.
Dël 1546 a l'é stàit nominà architet prinsipal ëd la basìlica ëd San Pe.

Ël Vignòla a l'é mòrt a Roma dël 1573.

Categorìa:Architet
Bartolomeo Pagholo del Fattorino

Pitor.
**Bartolomeo Pagholo del Fattorino**, ciamà ëdcò **Bartolomeo** o **Baccio della Porta**, dit **fra Bartromé**, a l'era nà dël 1472 a Soffignano.
Anlev ëd Cosimo Rosselli a parte dal 1484, dël 1490 a l'ha fondà sò atelié con Mariotto Albertinelli.
Sostnidor ëd Savonaròla, dël 1500 a l'é intrà ant ij duminican e fin-a al 1504 a l'ha arnonsià a la pitura.

Fra Bartromé, ch'as anspirava a la pitura flamanda, a Giovanni Bellini e a Leonard da Vinci, a l'é antra j'arpresentant pi eminent ëd l'àuta Arnassensa.
A oten n'efet ëd solenità con la calma e la ponderassion dij gest an dij tablò ëd composission sempia.
A l'ha anfluensà vàire artista, dont Pontormo e Rafael.

A l'é mòrt dël 1517 a Pian' di Mugnone.

Categorìa:Pitor
Wifredo Ricart

**Wifredo Pelayo Ricart Medina Francisco de Borja** (Barslon-a, 15 magg 1897 – Barslon-a, 19 d'ost 1975) a l’é stàit n'ingegné e n'antrepreneur spagneul, avosà per avèj travajà a l'Alfa Romeo e aprèss a la meison viturìstica e ëd camion spagneula Pegaso (ENASA).

Ricart, Wifredo
Deodato Orlandi

Pitor.
Nassù dël 1280 anviron, mòrt dël 1331.

## Euvre prinsipaj
**Deodato Orlandi** a l'ha realisà vers ël 1300 ij grand fresch muraj dla cesa ëd San Pe a Grado, a òvest ëd Pisa.

Orlandi, Deodato
Agnolo Bronzino

Pitor.
**Agnolo Tori**, stranomà ël **Bronzino**, a l'era nà a Monticelli dël 1503.
A l'é stàit anlev ëd Raffellino del Garbo e ëd Pontormo.
Dal 1530 al 1533 a l'ha piturà a la cort dël duca d'Umbria a Pésaro, peui dël 1540 a l'é dventà pitor a la cort fiorentin-a dij Médici.

A l'é mòrt a Firense dël 1572.

Bronzino, Agnolo
Benvenuto Cellini

**Benvenuto Cellini** a l'é stàit un dij pi gran scultor dël sécol ch'a fà XVI.
A l'era nà a Firense dël 1500.
A l'era oréfiss ëd formassion.

Dël 1519 a l'ha tramudà a Roma e a l'é restaje fin-a al 1540, fasend chèich viage a Firense, Nàpoli, Venessia e Paris.
Apress un sogiorn a la cort ëd Fransesch I, a l'é tornà dël 1545 a Firense e a l'é passà al servissi ëd Còsim I dij Médici.
Dal 1558 a l'é dedicasse a la redassion ëd soa autobiografìa e ëd doi tratà an sl'orefisserìa e la scoltura.

Benvenuto Cellini a l'é mòrt a Firense dël 1571.

Cellini, Benvenuto
Buonamico Buffalmacco

Pitor, ativ antra 'l 1315 e ël 1345.
**Buonamico Buffalmacco** a l'é formasse a Firense ant ij prim agn dël sécol ch'a fà XIV, probabilman da Andrea de Ricco, stranomà Tafo.
Soa euvra as anscriv ant la tradission ëd Giotto.

Buffalmacco, Buonamico
Bernardo Daddi

Artista.
**Bernardo Daddi** a l'era nà vers ël 1290 e a l'é stàit probabilman anlev ëd Giotto.
A l'ha ancaminà soa cariera artìstica dël 1320.
A l'ha avù un grand nùmer d'anlev e a l'é mòrt dël 1348.

Daddi, Bernardo
Cesa ëd San Dumini (Turin)

La **cesa ëd San Dumini** a l'é na cesa ëd Turin ch'as treuva a l'ancros ëd contrà San Dumini  e contrà Milan. A arpresenta un-a dle prinsipaj testimonianse dl'época medieval a Turin.

## Stòria
Fondà për ospité la prima comunità turinèisa dij Frà Predicator, ël prim edifissi ëd cult (a navà ùnica) e le abitassion dij religios a armonto a la sconda mità dël sécol ch'a fa XIII. A ancaminé da la mità dël sécol ch'a fa XIV la cesa a l'é stàita arcostruvùa an stil gòtich, slongà e amplià a tre navà. Përfond rangiament struturaj e revision radicaj dle decorassion a son stàite compìe ant ël sécol ch'a fa XV e an época baròca. Mach al prinsipi dël sécol ch'a fa XX, j'antervent ëd restaur a l'han restituì a la cesa soa fisionomìa medieval perdùa.

## Capela dle Grassie
La cesa a goerna vàire ràire piture e afresch. An particolar, la **Capela dle Grassie** (o dla Nonsià), a snistra dl'autar magior, a l'è stàita frescà a la mità dël sécol ch'a fa XIV da n'artista ch'a l'é stàit peui ciamà Màistr ëd San Dumini. An sij trames inferior a son arpresentà i dódes apòstol. An sle lunëtte a son stàit frescà, da snistra a drita, un Crist Pantocrator, na Nonsiassion e da ùltim San Tomà ant l'at ëd presentè tre donator a la Madòna.


File:Cappella Grazie - San Domenico (TO) - sx.JPG|Trames dë snistra
File:Cappella Grazie - San Domenico (TO).JPG|Prospet sentral
File:Cappella Grazie-San Domenito (TO) - dx.JPG|Trames ëd drita


## Capela dël Rosari
La capela a drita dl'autar magior a l'é ciamà Capela dël Rosari, euvra dël Setsent progetà da Luigi Michele Barberis, con na pala d'autar dël Guercino ch'a mostra la Madòna dël Rosari coj sant Dumini e Catlin-a ëd Sien-a. Dantorn a la pala a-i son ij Quìndes Misteri dël Rosari, euvre d'intaj an bòsch dël graveur turinèis Stefano Maria Clemente, ch'a l'ha ëdcò realisà ël pùlpit dla cesa, an sla snistra dla navà sentral.


File:Cappella_Rosario_-_San_Domenico_(TO).JPG|Prospet ëd la capela


Cesaedsanduminiturin
San Dumini
Luca della Robbia

**Luca della Robbia** a l'é stàit un dij pi gran scultor dël sécol ch'a fà XV: con Ghiberti e Donatello a l'é stàit un dij precursor dl'Arnassensa fiorentin-a.

A l'era nà a Firense vers ël 1400 e a l'é massionà për la prima vira dël 1431 a Firense.
A l'é mòrt a Firense dël 1482.

An sò atelié a l'é formasse sò abiàtich Andrea della Robbia, che dël 1470 a l'ha arpijane la diression.

Robbia, Lucadella
Artemisia Gentileschi

Nassùa a Roma dël 1593 e mòrta a Nàpoli apress ël 1651, **Artemisia Gentileschi** a l'é un-a dj'artiste pi arnomà ëd soa época.

Al prinsipi anleva ëd sò pare Orazio Gentileschi, ch'a l'ha anviarala a la pitura ëd Caravaggio, a l'ha peui travajà con Agostino Tasso.
Dël 1614 a l'é andàita a Firense, andoa a l'era motobin gropà a l'Academia e a l'ha avù un grand sucess.
Dël 1620 a l'é tornà a Roma, ma a la fin, dël 1628, a l'ha tramudà a Nàpoli.
A la fin dj'agn 1630 a l'ha travajà për un pò 'd temp për la cort d'Anghiltèra.

Gentileschi, Artemisia