open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arcòlt

L**'arcòlt** (o **arcòlta**, **mësson**) a l'é l'operassion ch'a consist dël cheuje ij prodot dla tèra quand a son madur. A l'é un dij travaj pì important ant l'agricoltura e a marca la fin d'un cicl ëd coltivassion.

## Stòria
Ant le sossietà pre-industriaj, l'arcòlt a l'era fàit tut a man, con utiss com la faussìa (për tajé l'erba) e la mëssòira (për tajé jë spi). L'invension dla mietitrebbia a l'ha peui mecanisà l'operassion, an fasend calé ël temp e la fatiga.

## Sòrt d'arcòlt
L'arcòlt a peul esse:
*   **Mecànich**: fàit con màchine agrìcole (mietitrebia, tajaerba, vendemiatris).
*   **Manual**: fàit a man, dzortut për ij prodòt dlicà (uva, fruta) o ant le zòne montagnose.

Ij prodòt ch'as cheujo a peulo esse:
*   **Cereaj**: gran, melia, ris.
*   **Vërdure**: tomàtica, salada.
*   **Fruta**: pom, përsi, uva.
*   **Foragi**: fen për le bestie.

## Amportansa
L'arcòlt a l'ha n'amportansa ciav për:
*   **Produssion d'aliment**: për l'òm e për le bestie.
*   **Economìa**: ël redit dj'agricoltor a dipend da la quantità e qualità dj'arcòlt.
*   **Sicurëssa alimentar**: na bon-a arcòlta a garantiss ël sostentament ëd la popolassion.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Tupolev

La **Tupolev** (an russ: Туполев) a l'é n'asienda aerospassial e militar russa, un-a dle pì veje e prestigiose dël setor. A l'é stàita fondà dël 1922 da Andrej Tupolev con ël nòm **OKB-156** e a l'ha avù un ròl decisiv ant l'aviassion soviética e mondial.

## Stòria
L'asienda a l'ha ancaminà ant j'agn 1920 con jë studi sj'avion tut metal e con ij bombardié pesant ANT-4 e ANT-6. Durant la Sconda guèra mondial, a l'ha produvù un dij mej bombardié dla lìnia frontal, ël Tu-2. D'apress la guèra, a l'ha progetà al contrari ij Boeing B-29 aterà an URSS për creé ël Tu-4, ël prim bombardié stratègich intercontinental soviétich.

Durant la guèra frèida, la Tupolev a l'ha definì la flòta dj'avion militar e civil soviétich. A l'ha progetà:

*   **Tu-16**: bombardié a reassion (1952) e sò derivà civil **Tu-104**, un dij prim avion a reassion dël mond.
*   **Tu-95**: bombardié stratégich a turboprop con ij motor Kuznetsov NK-12, an servissi anco' ancheuj.
*   **Tu-22**: bombardié supersònich dj'agn 1960.
*   **Tu-22M**: bombardié supersònich a geometrìa variàbil.
-   **Tu-144**: ël prim avion supersònich civil dël mond (1968), competidor dël Concorde.

An tra j'avion civil, a l'han marcà n'época ël Tu-124, ël Tu-134, e ël Tu-154.

Ant j'agn 1980, a l'ha dësvlupà ël **Tu-160**, ël pì gròss e potent bombardié supersònich a geometrìa variàbil mai costruì, armà con missil da crosiera.

## Era moderna
Con la fin dla guèra frèida, la Tupolev a l'ha diversificà la produssion anvers avion pì econòmich com la famija Tu-204/Tu-214. Dël 2006 a l'é stàita fundùa ant la United Aircraft Corporation (UAC). Ancheuj a l'é angagià ant la modernisassion dla flòta militar, com ël Tu-160M2.

Categorìa:Avion
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Idropònica

L**'idropònica** (dal grech *hydro* = eva e *ponos* = travaj) a l'é na técnica ëd coltivassion fòra tèra che a deuvra solussion mineral an eva për nutrì le piante. Anvece dël teren, le radis a son anserìe ant un mojen inert (giàira, argila espansa, lan-a ëd rocia) o a son tenùe direte ant la solussion nutritiva.

## Stòria
L'idropònica a l'é nen n'anvension moderna: ij Giardin pendent ëd Babilònia a peulo esse considerà n'esempi antich. Jë studi sientìfich a ancamin-o ant ël sécol XVII con le arserche an sla nutrission dle piante. Dël 1929, William Frederick Gericke dl'Università ëd Califòrnia a l'ha dàit ël nòm e a l'ha dësvlupà la técnica moderna.

## Prinsipi
Le piante a l'han damanca dij midem nutrient che ant ël teren: azòt, fòsfor, potassi e vàire microelement. Ant l'idropònica, costi element a son diluì ant l'eva an proporsion controlà. Le radis a peulo assorbije diret, sensa dovèj dësvlupé 'd sistema radis gròss për sërché aliment.

## Sistema idropònich
A-i son vàire sistema idropònich:
*   Sistema a solussion stagnanta: le radis a son anserìe ant la solussion.
*   Sistema a fluss e arfluss: la solussion a l'é fàita marcé ant ij vas e peui a torna andaré.
*   Técnica dël film nutritiv (NFT): un film sutil ëd solussion a scor an sle radis.
*   Aeropònica: le radis a son anserìe ant l'aria e a son sprussà con la solussion.
*   Cultura su mojen: la solussion a bagna un mojen inert andoa a chërso le radis.

## Vantagi e svantagi
L'idropònica a l'ha 'd vantagi:
*   Produtività àuta: le piante a chërso pì an pressa.
*   Risparmi d'eva: l'eva a peul esse riciclà.
*   Contròl total dij nutrient: as peul otimisé la nutrission.
*   Assensa d'erba e maladìe dël teren.
*   Coltivassion ant le zòne andoa 'l teren a l'é pà da man (desert, sità).

Contut, a l'ha 'dcò dë svantagi:
*   Cost inissial àut për j'istalassion.
*   Gestion precisa (pH, concentrassion dle solussion).
*   Arzigh ëd propagassion ëd maladìe ìdriche.
*   Dipendensa da l'energìa elétrica (për pompe e sprussador).

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Lavorassion dël teren

La **lavorassion dël teren** a l'é l'ansema dj'operassion mecàniche ch'a ven-o fàite an sël teren agrìcol për preparelo a la coltivassion, për mijorene le caraterìstiche fìsiche e për controlé 'l gramon . A l'é un-a dle pràtiche pì veje e amportante dl'agricoltura.

## But
La lavorassion dël teren a l'ha vàire but prinsipaj:
*   Anlevé e sfrisé la tèra për creé un let ëd sëmna adat.
*   Mës-cé ij rest vegetaj e ij fertilisant con la tèra.
*   Ariegé ël teren, për favorì la respirassion dle radis e l'atività dij microorganism.
*   Controlé 'l gramon e ij parassita.
*   Rompe le tëppe e le croste formasse an surfassa.

## Sòrt ëd lavorassion
A-i son vàire sòrt ëd lavorassion, second la profondità e l'intensità:

*   Lavorura: a l'é la lavorassion prinsipal, fàita con la slòira, ch'a taja e a vira na fassa ëd tèra (25-40 cm). A sotra ij rest e a dësbela 'l gramon peren.
*   Erpiura: na lavorassion pì superfissial (10-20 cm) con l'èrpi (a dent o a disch), për sfrisé le tëppe, livré ël teren e gavé 'l gramon.
*   Rubatura: fàita con ël rubat (rubat) për s-ciapé le tëppe e compressé legerment ël teren.
*   Fresadura: fàita con la fresa (na màchina con cotej rotant), ch'a tritura fin la tèra e a përmëtt na lavorassion profonda e uniforma.

## Temp ëd lavorassion
La lavorassion a peul esse fàita an diferent époche dl'ann:
*   Lavorassion primaria (o d'otonn): dòp l'arcòlt, për preparé la tèra për l'invern.
*   Lavorassion secondaria (o ëd prima): anans la sëmna, për afiné ël teren.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mijorament vegetal

Ël **mijorament vegetal** (o **selession vegetal**, **ameliorament genétich dle piante**) a l'é la siensa e la pràtica ch'a mira a modifiché le caraterìstiche genétiche dle piante për rendje pì ùtij a l'òm. A l'é na part essensial dl'agricoltura e dla produssion alimentar.

## Stòria
Le prime forme ëd mijorament vegetal a armonto a la preistòria, quand j'òm a l'han ancaminà a selessioné le piante pì produtive o con ij frut pì gròss. Costa selession empìrica a l'ha portà a la domesticassion ëd tute le prinsipaj colture (gran, ris, melia). Dël sécol XIX, ij travaj ëd Gregor Mendel an sla genética a l'han dàit na base sientìfica al mijorament. Dël sécol XX, a son ëspantiasse le técniche d'ibridassion controlà e, pi tard, l'ingegnerìa genética.

## Obietiv
J'obietiv prinsipaj dël mijorament vegetal a son:
*   Aumenté la produtività (rendiment për giornà).
*   Mijoré la qualità dij prodot (gust, dimension, color, valor nutrissional).
*   Rende le piante pì resistente a le maladìe, ai parassita e a le condission ambientaj averse (suitin-a, frèid, salinità).
*   Adaté le piante a le técniche mecàniche e a j'esigense dël marcà.

## Técniche
Le prinsipaj técniche ëd mijorament vegetal a son:

*   Selession manual: as selession-o le piante pì bele ant un camp e as deuvro soe smens për la sëmna apress.
*   Ibridassion: as ancrosio dle piante con caraterìstiche diferente për oten-e d'ibrid ch'a combin-o ij caràter dij genitor.
*   Selession genealògica: as ten-o registr dij parent për controlé mej l'eredità.
*   Mutagénesi: as deuvro agent chìmich o radiassion për andùe dle mutassion e peui selessioné cole ùtij.
*   Ingegnerìa genética: as introduvo dle modìfiche precise ant ël genoma dla pianta (OGM).

## Amportansa
Ël mijorament vegetal a l'ha n'amportansa ciav për:
*   Sicurëssa alimentar: për nutrì na popolassion mondial an chërsùa.
*   Sostenibilità: për ridùe l'usage ëd pesticida e d'eva.
*   Adatament al cambiament climàtich: për creé dle varietà pì resistente.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Botànica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Siassadura

La **siassadura** (o **ventilassion**) a l'é n'operassion agrìcola ch'a ven dòp la batura e ch'a serv a separé le granaje (la part comestìbil) da la paja, da le arësche e da la póer. A l'é un-a dle fase pì importante dla lavorassion dij cereaj.

## Métod tradissional
Ant le società pre-industriaj, la siassadura as fasìa a man, an dovrand ël vent natural. Ël paisan a campava an àut la mës-cia batùa con na pala 'd bòsch o con na sësta: ël vent a portava via la paja e le arësche, pì legere, mentre le granaje, pì greve, a tombavo a tèra. Ës métod a l'é ciamà an piemontèis "venté" o "siassé".

N'àutr utiss dovrà a l'era lë **siass**, un utiss con na rej pì o meno s-ciassa, ch'a përmëttìa ëd separé le granaje da le partìcole pì gròsse.

## Métod modern
Con la mecanisassion dl'agricoltura, la siassadura a l'é fàita da le mietitrebie mideme. Coste màchine a l'han un sistema ëd ventilator e dë siass ch'a separo le granaje durant l'istessa operassion d'arcòlt.

A esist-o 'dcò d'impiant fiss o mòbij (**siassador**) ch'a peulo esse dovrà d'apress, për na polissìa pì fin-a dël gran.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pra

Un **pra** a l'é na surfassa ëd teren coatà d'erba e d'àutre piante erbose, destinà a esse tajà për fé ël fen (pra da fen) o a esse pasturà diretament dal bestiam (pra da pastura). A l'é part amportant dj'asiende agrìcole e dël paisage.

## Caraterìstiche
Un pra a l'é normalment caraterisà da:
*   Na vegetassion erbosa fàita da graminacee e leguminose.
*   Na surfassa pian-a o pòch pendenta për favorì la chërsita e la cujìa.
*   Un teren ùmid o fresch, për sostnì la vegetassion.

## Sòrt ëd pra
A-i son vàire sòrt ëd pra, classificà second l'usage e la composission:
*   Pra da fen: destinà a esse tajà un-a o pì vire a l'ann për produve foragi.
*   Pra da pastura: destinà a l'anlevament, con erba tajà diretament da le bestie.
*   Pra stàbil: ch'a resto pra për tanti agn.
*   Pra artifissiaj: creà con la sëmna dë specie selessionà.

## Amportansa
Ij pra a l'han n'amportansa ciav për:
*   Produssion ëd foragi për le bestie.
*   Conservassion dël teren (a 'mpedisso l'erosion).
*   Biodiversità: a son l'habitat ëd vàire specie vegetaj e animal.
*   Paisage: a manten-o ij paisage tradissionaj.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Bombardier Aerospace

La **Bombardier Aerospace** (adess **Bombardier Aviation**) a l'é la division aeronàutica dla società canadèisa Bombardier Inc., con sede a Montréal, ant ël Québec. A l'é stàita për agn un dij pì grand costrutor mondiaj d'avion, tant comersiaj che privà.

## Stòria
La division a l'é nàita dël 1986 quand Bombardier a l'ha catà la Canadair, n'asienda 'd proprietà dël govern canadèis ch'a l'avìa 'd gran problema finansiari . D'apress a l'ha fàit na serie d'àutre aquisission: dël 1989 a l'ha pijà la Short Brothers (Irlanda dël Nòrd), dël 1990 la Learjet (Stat Unì) e dël 1992 la De Havilland Canada . Costa strategìa a l'ha përmëttù a Bombardier ëd dventé 'l líder ant ij setor dj'avion regionaj e privà .

## Prodòt
Ant ij sò agn d'òr, Bombardier a l'ha produvù na larga serie d'avion:

*   **Avion privà (business jet)**: le serie Learjet (cita e media), Challenger (media e granda) e Global (longh ragg) .
*   **Avion regionaj**: la famija CRJ (Canadair Regional Jet) e ij turboélica Dash 8 (peui ciamà Q Series).
*   **Avion comersiaj**: la CSeries (peui dventà Airbus A220), për 100-150 passegé .
*   **Avion speciaj**: com l'anfibi CL-415 për la lòta contra j'incendi.

## Trasformassion recenta
Apress d'agn ëd dificoltà finansiarie e 'd concorensa dura (dzortut con Boeing e Airbus), Bombardier a l'ha ancaminà a vende vàire dij sò programa:

* Dël 2017 e 2018, la CSeries a l'é stàita vendùa a Airbus, ch'a l'ha arciamala A220 .
* Dël 2019, la serie Q400 a l'é stàita vendùa a De Havilland Canada (Longview Aviation Capital) .
* Dël 2020, la serie CRJ a l'é stàita vendùa a la giaponèisa Mitsubishi Heavy Industries .
* Dël 2020, Bombardier a l'ha 'dcò vendù soe part restante ant l'A220 a Airbus e al govern dël Québec .

D'apress a ste vendite, Bombardier a l'é concentrasse mach pì an sj'avion privà (Challenger e Global). Dël 2019, la division a l'ha cambià nòm an **Bombardier Aviation** për arflete soa neuva strategìa . Ancheuj a l'é 'l ters costrutor mondial d'avion privà, con na flòta 'd pì che 5.000 avion an servissi .

Categorìa:Avion
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Spassi
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Camp (agricoltura)

Un **camp** a l'é na surfassa ëd teren destinà a la coltivassion ëd piante erbose (cereaj, vërdure, foragi) o a la pastura dël bestiam. A l'é l'unità base dl'agricoltura e a l'é part dle fatorìe e dle cassin-e.

## Caraterìstiche
Un camp a l'é normalment caraterisà da:
*   Na surfassa definìa, con confin naturaj (bòsch, ri, stra) o artifissiaj (sev, muraje).
*   Un teren omogeni për sò tipo e pendensa.
*   Na coltura prinsipal, ch'a peul esse cereal (gran, melia, òrdi), foragera (fen) o da vèndita (vërdure, fruta).

## Sòrt ëd camp
A-i son vàire sòrt ëd camp, classificà second la coltura o l'usage:
*   Camp arativ: destinà a la rotassion dle colture (gran, melia, patate).
*   Pra: destinà a la pastura dël bestiam o a la produssion ëd fen.
*   Camp arposà (o a miengh): lassà sensa coltura për artrové la fertilità.
*   Camp ëd fruté: destinà a la coltivassion dj'erbo da fruta.

## Organisassion
Ant la tradission piemontèisa, ij camp a son soens organisà an cassin-a, con la ca dla famija, la stala, la fnera e ij grané. Ij confin a son marcà da sev (bussonà) o da pere.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pesticida

Un **pesticida** a l'é na sostansa (o na mës-cia 'd sostanse) dovrà për prevenì, controlé o massé j'organism ch'a son considerà danos për le piante, j'animaj o l'òm. A l'é un termo general ch'a comprend vàire categorie, com j'inseticida, j'erbicida, ij funghicida e ij rodenticida.

## Stòria
L'usage ëd sostanse për protege le colture a l'é antich (sofro, arsénich, piretr). L'era moderna dij pesticida a l'é ancaminà ant ël sécol XIX e a l'ha avù un grand dësvlup dòp la Sconda guèra mondial, con la sìntesi ëd compòst com ël DDT e j'erbicida a base d'àcid fenossiacétich.

## Classificassion
Ij pesticida as peulo classifichesse second vàire criteri:

*   **Second l'organism bersaj**:
**   Inseticida: për massé j'inset.
**   Erbicida: për massé ij gramon (piante nen desiderà).
**   Funghicida: për controlé ij fonz ch'a càuso maladìe.
**   Rodenticida: për massé ij rat e d'àutri roditor.
**   Acaricida: për massé j'acari.
**   Moluschicida: për massé le lumasse.

*   **Second la composission chìmica**:
**   Organoclorur: com ël DDT.
**   Organofosfà e carbamà.
**   Piretròid.
**   Neonicotinòid.
**   Pesticida biològich: a deuvro microorganism (com ël *Bacillus thuringiensis*) o sostanse naturaj.

*   **Second la persistensa ant l'ambient**:
**   Persistent: ch'a resto ant l'ambient për tant temp (es. DDT).
**   Biodegradàbij: ch'as dësbelo an pressa.

## Utilisassion
Ij pesticida a son dovrà an vàire setor:
*   Agricoltura: për protege le colture e aumenté la produssion.
*   Sanità pùblica: për controlé j'inset ch'a trasmëtto maladìe (zanzare, poj).
*   Doméstich: për eliminé j'inset e ij rat ant le ca.
*   Setor forestal: për protege ij bòsch.

## Problem e crìtiche
L'usage dij pesticida a l'ha d'efet colateraj:
*   Tossicità për l'òm e j'animaj (dzortut për j'operator agrìcoj).
*   Inquinament dël teren, dl'eva e dl'aria.
*   Resistensa: j'organism bersaj a peulo dventé resistent.
*   Ridussion dla biodiversità: a masso ëdcò j'organism ùtij (avije, inset impolinador, predator naturaj).

Për sòn, a l'é amportant na gestion responsàbil e sostenìbil dij pesticida, an dovrand pràtiche com la lòta integrà, la rotassion dle colture e la selession ëd prodòt pì seletiv e men persistent.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Chìmica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Erbicida

N**'erbicida** a l'é na sostansa chìmica dovrà për massé o controlé j'erbe grame (piante nen desiderà) ant ij camp coltivà, ant ij giardin e ant d'àutri leugh . A l'é un-a dle categorie prinsipaj ëd pesticida.

## Stòria
Prima dj'erbicida chìmich, j'erbe grame a j'ero controlà con pràtiche mecàniche (sarchiura, lavorassion dël teren) o con la rotassion dle colture. L'era moderna dj'erbicida a l'é ancaminà ant ël sécol XX con la dëscuverta dle proprietà erbicida ëd chèiche sostanse, com l'àcid 2,4-D durant la Sconda guèra mondial.

## Classificassion
J'erbicida as peulo classifichesse an vàire manere:

*   **Second la manera d'assion**:
**   Erbicida total (o nen seletiv): a masso tute le piante, e a son dovrà dzortut an sle stra, ant ij cantié o për netié un camp anans ëd la sëmna.
**   Erbicida seletiv: a masso mach cheich tipo ëd piante, an risparmiand le colture.

*   **Second la manera d'aplicassion**:
**   Erbicida ëd contat: a masso le part ëd la pianta ch'a toco (le feuje, ij branch). A son pì eficent contra le piante an chërsita.
**   Erbicida sistémich: a son assorbì da la pianta e a viagio travers sò sistema vascolar, an massand-la antrega, fin a le radis.

*   **Second la composission chìmica**:
**   Fenossi (com ël 2,4-D)
**   Triazin-e (com l'atrazin-a)
**   Glifosà (l'erbicida pì dovrà al mond)
**   Paraquat
**   Dinitroanilin-e (com la trifluralin-a)

## Utilisassion
J'erbicida a son dovrà an vàire setor:
*   Agricoltura: për protege le colture (gran, melia, ris, sòja) da la concorensa dj'erbe grame.
*   Silvicoltura: për controlé la vegetassion ant ij bòsch e ij vivié.
*   Giardinagi: për manten-e ij pra e le vijà.
*   Setor industrial: për netié le stra, le ferovìe e j'aree nen coltivà.

## Problem e crìtiche
L'usage dj'erbicida a peul porté a d'efet negativ:
*   Resistensa: j'erbe grame a peulo dventé resistent a l'erbicida, an obligand a dovré dòse pì àute o d'àutri prodòt.
*   Inquinament: a peulo anquiné l'eva e 'l terèn.
*   Dann a la salute: chèich erbicida a son sospetà d'esse tòssich për l'òm e j'animaj.
*   Ridussion dla biodiversità: a masso nen mach j'erbe grame, ma ëdcò d'àutre piante ch'a servo d'aliment o d'habitat për la fauna.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Chìmica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Giardin

Un **giardin** a l'é në spassi ëd teren, normalment duvert e anviron a na ca, andova as coltivo piante ornamentaj, fior, erbo da fruta e vërdure. A peul esse privà o pùblich. A l'é n'espression dla coltura e dël gust estétich.

## Stòria
Ij prim giardin a armonto a l'antichità (Giardin pendent ëd Babilònia, giardin egissi, roman). Ant l'Età 'd Mes, a j'ero dzortut ant ij monasté (giardin d'erbe ofissinaj) e ant ij castej (giardin ëd delissie). Ant ël Rinassiment, a son dësvlupasse ij giardin a l'italian-a (giardin ëd Boboli a Firense). Ant ël sécol XVII, a son ëspantiasse ij giardin a la fransèisa (giardin ëd Versailles), caraterisà da l'órdin geométrich. Ant l'Eutsent, a l'é afirmasse ël giardin a l'anglèisa, pì natural e paisagìstich.

## Sòrt ëd giardin
A-i son vàire sòrt ëd giardin, classificà second la fonsion e lë stil:
*   Giardin ornamental: destinà al divertiment e al piasì dj'euj (fior, statue, fontan-e).
*   Giardin praticà (o òrt): destinà a la produssion d'aliment (vërdure, fruta).
*   Giardin botànich: destinà a la conservassion e a lë studi dle specie vegetaj.
*   Giardin alpin: ch'a arproduv la vegetassion ëd montagna.
*   Giardin d'eva: con laghèt, fontan-e e piante aquàtiche.
*   Giardin pensil: fàit an sij cop dij palass.

## Element d'un giardin
Un giardin a peul conten-e vàire element:
*   Piante: erbo, busson, fior, pra.
*   Struture: muraje, viòtoj, scale, pèrgole.
*   Element decorativ: statue, fontan-e, laghèt.
*   Aredament: banche, tàule.

## Amportansa
Ij giardin a l'han n'amportansa ciav për:
*   Blëssa: a rendo pì agreàbij jë spassi abitàbij.
*   Benesse: a son leugh d'arpòs e d'arlass.
*   Ambient: a giuto a mitighé la temperadura e a assorbì l'anidride carbònica.
*   Biodiversità: a son n'habitat për vàire specie animal (osej, inset).

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pastura

Na **pastura** (o **pasturagi**) a l'é na surfassa ëd teren coverta d'erba e d'àutre piante erbose destinà a l'anlevament dël bestiam. A l'é un-a dle risorse pì amportante për l'agricoltura e për l'economìa rural.

## Caraterìstiche
Na pastura a l'é normalment caraterisà da:
*   Na vegetassion erbosa fàita da graminacee e leguminose, selessionà për esse nutritiva.
*   N'eva disponìbil për le bestie (ri, poss, lagh).
*   Na surfassa granda, përchè le bestie a peusso pasturé sensa dësblé l'erba.

## Sòrt ëd pasture
A-i son vàire sòrt ëd pasture, classificà second l'usage e la posission:
*   Pastura peren: ch'a resta pastura për tanti agn.
*   Pastura artifissial: creà con la sëmna dë specie selessionà.
*   Pastura alpin-a (o montagnin-a): ant le montagne, dovrà durant l'istà.

## Amportansa
Le pasture a l'han n'amportansa ciav për:
*   Alimentassion dël bestiam: a forniss la mangiativa pì natural e econòmica.
*   Conservassion dël teren: le radis ëd l'erba a ten-o la tèra e a 'mpedisso l'erosion.
*   Biodiversità: a son l'habitat ëd vàire specie vegetaj e animal.
*   Paisage: a manten-o ij paisage tradissionaj (com le pasture alpin-e).

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Inseticida

N**'inseticida** a l'é na sostansa chìmica o biològica dovrà për massé o controlé j'inset ch'a fan dann a le piante, a j'animaj o a l'òm. A l'é un-a dle categorie prinsipaj ëd pesticida.

## Stòria
Ant l'antichità as dovravo sostanse naturaj com la sënner, ël sofro o dle piante (piretr, nicotin-a) për protege le colture. L'era moderna dj'inseticida a l'é ancaminà ant ël sécol XIX con l'usage d'arsénich e d'àutri compòst mineraj. Dòp la Sconda guèra mondial, a son ëspantiasse j'inseticida sintétich, com ël DDT e j'organofosfà.

## Classificassion
J'inseticida as peulo classifichesse an vàire manere:

*   **Second la composission chìmica**:
**   Organoclorur: com ël DDT. A son për la pì part bandì për soa persistensa ant l'ambient.
**   Organofosfà: com ël malathion. A son meno persistent ma pì tòssich për j'uman e j'animaj.
**   Carbamà: com ël carbaryl.
**   Piretròid: sintétich ch'a smijo a la piretrin-a natural. A son pì sicur për ij mamìfer.
**   Neonicotinòid: com l'imidacloprid. A son dovrà dzortut për la conciatura dle smens.
**   Inseticida biològich: a deuvro microorganism (com ël Bacillus thuringiensis) o sostanse naturaj.

*   **Second la manera d'assion**:
**   Inseticida ëd contat: a masso j'inset quand a toco la sostansa.
**   Inseticida sistémich: a son assorbì da la pianta e a masso j'inset quand a na mangio le feuje o la linfa.
**   Inseticida da ingestion: a deuvo esse mangià da l'inset për fé efet.

## Utilisassion
J'inseticida a son dovrà an:
*   Agricoltura: për protege le colture da j'inset (àfidi, tignòle, coleòter).
*   Sanità: për controlé j'inset ch'a trasmëtto maladìe (zanzare, poj).
*   Doméstich: për eliminé j'inset ant le ca (furmije, babòje, cimiss).

## Problem e crìtiche
L'usage tròp bondos e nen controlà dj'inseticida a peul porté a:
*   Resistensa: j'inset a peulo dventé resistent al velen.
*   Inquinament dël teren, dl'eva e dl'aria.
*   Dann a la salute uman-a e a j'animaj nen bersaj (com j'avije).
*   Ridussion dla biodiversità: a masso ëdcò j'inset ùtij.

Për sòn, a l'é important dovré j'inseticida an manera responsàbil, con la lòta integrà e an preferend coj seletiv e men persistent.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Coltivassion

Na **coltivassion** a l'é na pianta o n'ansema ëd piante che l'òm a soagna për oten-e prodòt ùtij (aliment, fibra, medzin-a, combustìbil). A l'é l'oget ëd l'agricoltura.

## Sòrt ëd coltivassion
Le coltivassion as peulo classifichesse an vàire manere:

*   Cereaj: coltivà për jë smens comestìbij (gran, ris, melia, òrdi).
*   Leguminose: coltivà për jë smens (faseuj, pòis, sòja).
*   Vërdure: coltivà për le part vegetative (feuje, radis) (salada, caròta, tomàtica).
*   Fruta: coltivà për ij frut (pom, përsi, uva).
*   Piante industriaj: coltivà për fibra (coton, lin), euli (girasol, colsa) o d'àutri prodòt.
*   Piante foragere: coltivà për l'alimentassion dël bestiam (fen, erba mèdica).

## Fasi ëd na coltivassion
Na coltivassion a passa travers vàire fase:
#  Sëmna o piantament: buté jë smens o le piante ant ël teren.
#  Soagna: irigassion, concimassion, lòta contra j'erbe grame e ij parassita.
#  Arcòlt: cheuje ij prodot quand a son madur.
#  Conservassion e trasformassion: goerné o processé ij prodot për l'usage.

## Amportansa
Le coltivassion a son la base dl'alimentassion uman-a e dl'economìa ëd la pì part dle sossietà. A l'han n'amportansa ciav për:
*   Produssion d'aliment.
*   Materia prima për l'industria.
*   Ocupassion e redit për j'agricoltor.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Fen

Ël **fen** a l'é n'aliment për ël bestiam (dzortut vache, feje, cavaj) otnù da l'erba e da d'àutre piante erbose tajà e sëccà. A l'é un dij foragi pì important ant l'agricoltura.

## Produssion
Për produve 'l fen, as tajo ij pra quand l'erba a l'é an fior (përchè a l'ha 'l pì àut valor nutritiv). D'apress, as lassa l'erba tajà a sëcché al sol për vàire di, an rablanda e viranda për fé sëcché bin tut. Quand l'erba a l'é bin sùita (con 15-20% d'umidità), as ambaron-a e as guerna ant la fnera o ant le bale.

## Sòrt ëd fen
La qualità dël fen a dipend da la composission dël pra:
*   Fen ëd pra peren: fàit da graminacee e leguminose naturaj.
*   Fen ëd erba mèdica: fàit da la coltivassion ëd leguminose, pì protèich.
*   Fen ëd trafeuj: ëdcò leguminosa.
*   Fen ëd gran: fàit da la paja e le arësche dij cereaj.

## Amportansa
Ël fen a l'é n'aliment fondamental për j'animaj durant l'invern, quand a-i é pì nen d'erba ant ij pra. A forniss la fibra necessaria për la digestion e a contribuiss a la produssion ëd làit e carn.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Gramon

Ël **gramon** (o **gramëgna**) a l'é na pianta erbosa ch'a chërs ant ij camp coltivà e che a danegia le coltivassion, an gavandje eva, luminosità e nutrient. A l'é considerà n'aversari për j'agricoltor.

## Caraterìstiche
Ij gramon a l'han soens dle caraterìstiche ch'a j'agìuto a concore:
*   Chërsita motobin lesta.
*   Produssion ëd tante smens.
*   Propagassion vegetativa (për mojen ëd radis ch'a coro, stolon).
*   Resistensa a le condission averse (suitin-a, frèid, teren pòver).

## Esempi
An Piemont, ij gramon pì comun a son:
*   Gramëgna (*Cynodon dactylon*): motobin difìcil da eliminé për soe radis ch'a coro.
*   Cua (*Setaria*).
*   Sorgh gramon (*Sorghum halepense*).
*   Stèla (*Stellaria media*).
*   Bardan-a (*Arctium lappa*).

## Lòta contra ij gramon
Për controlé ij gramon, j'agricoltor a deuvro vàire técniche:
*   Preventive: rotassion dle colture, sëmna ëd varietà ch'a chërso an pressa.
*   Mecàniche: sarchiura, lavorassion dël teren.
*   Chìmich: erbicida (seletiv o total).

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Piante
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Far

Ël **far** (o **spelda**) a l'é un sereal dla famija dle Poaceae, conossùa sientìficament com ***Triticum spelta***. A l'é na specie *vestìa*, visadì che la smens a resta sarà andrinta a na scòrsa ch'a venta sgnaché për separela.

## Stòria
Ël far a l'é stàit un dij prim sereaj coltivà da l'òm ant l'Età dël Fer e ant l'Età dël Bronz. A l'era motobin comun ant l'Euròpa antica e ant l'Età 'd Mes. Dòp, a l'é stàit abandonà përché pì difìcil da travajé rëspet al gran tener. Ancheuj, a l'é tornà an favor për soe qualità nutritive e për l'agricoltura biològica.

## Caraterìstiche
La pianta dël far a l'é àuta (fin a 1,5 m) e a l'ha në spì longa e sutila. La smens a l'é anvërtojà da na scòrsa ch'a la protegìa durant la conservassion. Për sòn, ël far a l'é pì resistent a le maladìe e a j'inset dij cereaj modern.

## Valor nutrissional
Ël far a l'é rich ëd protein-e, fibra, vitamin-e dël grup B e mineraj (fòsfor, magnesi, zinch). A l'é pì digerìbil dël gran comun e a l'é soens consijà a chi a l'ha intoleranse alimentar (nen a la seliachìa, përchè a conten nen glùtin).

## Utilisassion
An cusin-a, as deuvra për fé:
*   pan ëd far (mës-cià con farin-a ëd gran)
*   pasta (es. spaghet ëd far)
*   supe (ij gran ëd far a son butà ant la mnestra)

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mej

Ël **mèj** a l'é un sereal dla famija dle Poaceae, conossùa sientìficament com *Panicum miliaceum* (mèj comun) o da d'àutre specie dij géner *Setaria*, *Echinochloa*, *Pennisetum*. A l'é un dij pì antich cereaj coltivà da l'òm.

## Stòria
Ël mèj a l'é stàit domesticà an Asia e an Àfrica già ant la preistòria. A l'era na base dl'alimentassion an vàire civiltà antiche (Cin-a, India, Egitt). An Euròpa, a l'é stàit coltivà fin a l'Età 'd Mes, peui a l'é stàit sostituì dal gran e da la melia.

## Caraterìstiche
Ël mèj a l'é na pianta rùstica, ch'a sopòrta bin la suitin-a e ij teren pòver. A l'ha un cicl vegetativ curt (60-90 di). A produv djë spì o dle pan-e con tante cite smens.

## Valor nutrissional
Ël mèj a l'é rich ëd protein-e, fibra, vitamin-e dël grup B e mineraj (fèr, magnesi). A l'é sensa glùtin, e për sòn a l'é adat a chi a l'ha la seliachìa.

## Utilisassion
An cusin-a, as deuvra për fé:
*   pan e fogasse (mës-cià con d'àutre farin-e)
*   polenta (ant la cusin-a african-a)
*   papëtte e supe
*   bira (an Àfrica)

A l'é dovrà ëdcò për l'alimentassion dj'osej e dël bestiam.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Camp Flegrei

Ij **Camp Flegrei** (dal grech *phlégō*, "brusé", visadì "camp brusant") a son na vasta caudera vulcànica ch'as treuva a òvest ëd Nàpoli, an Italia. A fan part ëd l'arch vulcànich campan, ansema al Vesuvi, e a son considerà un dij vulcan pì pericolos d'Euròpa për via ëd soa natura esplosiva e dl'àuta densità ëd popolassion dl'area .

## Geografìa e geologìa
La caudera dij Camp Flegrei a l'ha un diàmeter ëd 12-15 km e a comprend na part ëd tèra e na part somersa ant ël Golf ëd Pozzuoli. As treuva an vàire comun, an tra ij quaj Nàpoli, Pozzuoli, Bàcoli, Mont ëd Procida, Quarto e Giuglian . La zòna a l'é caraterisà da 24 crater e edifissi vulcànich, an tra ij pì conossù la Solfatara, ël Cratere dj'Astron, e ël Lagh d'Avern .

L'area a l'é formasse a parte da doi grand event erutiv: l'Ignimbrita Campan-a (apopré 40.000 agn fa) e ël Tuf Giaun Napoletan (apopré 15.000 agn fa) . L'erussion dl'Ignimbrita a l'é stàita la pì gròssa dël Mediterani ant j'ùltim 200.000 agn, con un Ìndes d'Esplosività Vulcànica (VEI) ëd 7 e 'd materiaj spatarà fin an Bulgarìa e Russia .

## Atività stòrica e fenòmen
L'ùltima erussion a l'é stàita dël 1538, quand a l'é formasse ël Mont Neuv (Monte Nuovo) dòp eut di d'atività. L'event a l'ha dësblà 'l pais ëd Tripergole e causà la mòrt ëd 24 përson-e .

Ij Camp Flegrei a son avosà për ël bradisism, un lent solevament o sbassament dël teren gropà a l'atività dla càmera magmàtica. D'apress al perìod roman, ël livel dël mar a l'ha lassà ëd marche an sle colòne dël Macel ëd Pòzzoli (Malcato, ciamà "Tempio ëd Seràpide") ch'a mostro le variassion d'autëssa . Dal 1969 al 1972 e dal 1982 al 1984, ël teren a l'é solevasse d'apopré 3,5 méter . Dal 2005 a-i é na neuva fase 'd solevament, con teremòt ch'a rivo fin-a a magnitud 4,4 .

## Monitoragi e arserche
L'Istitut Nassional ëd Geofìsica e Vulcanologìa (INGV) a ten sota contròl l'area con rej sìsmiche e sistema për mzuré la deformassion dël teren, la geochìmica dij gas e la gravimetrìa . Djë studi recent a l'han elaborà dë scenari basand-se an sël cas pì sfavorevol për la prevision d'event erutiv .

## Patrimòni stòrich e natural
La zòna a l'ha 'n grand valor archeològich, con le ruin-e dle sità roman-e 'd Baia, Miseno e Cuma. Dël 2003 a l'é stàit istituì ël Parch Regional dij Camp Flegrei . L'area a comprend ëdcò d'arzerve naturaj, com ël Parch Somers ëd Baia e 'l Cratere dj'Astron, ch'a goerno na biodiversità ùnica e dij sit archeològich sota-mar .

Categorìa:Vulcan
Categorìa:Campania
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Bazardüzü

Ël **Bazardüzü** (an azerbaijan: *Bazardüzü dağı*, an russ: *Базардюзю*, an lesgian: *Кичӏен сув* ch'a veul dì "montagna dël mërcà") a l'é na sima dla Caden-a dël Caucas Magior, àuta 4.466 méter, ch'a resta an sla frontiera antra l'Azerbaigian e la Russia (Daghestan). A l'é la montagna pì àuta dl'Azerbaigian e 'l pont pì elevà dël Daghestan.

Ël nòm a riva dal vej mërcà ch'a së tnisìa ant l'istà ant la comba ëd Shahnabad, ai pé dla montagna. Ij mërcant ch'a rivavo da tute le bande as ancontravo ambelelà, e la montagna a fasìa da pont ëd riferiment për viresse vers ël mërcà.

La prima montà documentà a l'é stàita fàita dël 1847 dal topògraf russ Sergej Alexandrov, ch'a l'ha scalà la sima quatr vire ant l'istess ann. Pì tard, dël 1890, a l'han fàila ëdcò j'alpinista anglèis G. P. Baker e George Yeld.

Ancheuj, monté ël Bazardüzü a l'é n'aventura alpinìstica arnomà, ma a ciama d'autorisassion speciaj përchè as treuva an zòna 'd frontiera militar. La via pì batùa a parte dal pais ëd Xınalıq (Khinalig) an Azerbaigian, un dij pì àut e antich vilagi dël Caucas, con na lenga e na cultura tuta soa. Ël pais a l'é 'dcò la pòrta d'intrada për ël Parch Nassional ëd Şahdağ, ël pì grand parch nassional ëd l'Azerbaigian.

L'ascension, ch'a l'é considerà nen técnica ant l'istà, a smon na vista spetacolar an sj'àutre sime dël Caucas e an sle valade sota. La montagna a l'é fàita ëd lutite e porfir, e la part auta a l'é quatà da cit giassé, un temp pì gròss, che ancheuj a son an regression për ël càud.

Categorìa:Montagne
Categorìa:Geografìa dl'Aserbaigian
Categorìa:Geografìa dla Russia
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Agrume

J' **agrume** (géner *Citrus*) a son na famija d'erbo e busson dla famija dle Rutaceae, originari dl'Asia sud-oriental. A son coltivà për ij sò frut, ch'a l'han na polpa carnosa e motobin vitaminosa, e na scòrsa rica d'euli essensiaj.

## Caraterìstiche
J'agrume a son erbo sempeverd, con feuje lustre e fior bianch e profumà (le "fior d'aransi"). Ij frut a l'han na scòrsa (*flavedo*) e na polpa spartìa an fische (segment). A conten-o n'àut livel d'àcid ch'a-j dà 'l savor particolar.

## Sòrt d'agrume
A-i son vàire specie d'agrume, an tra ij pì conossù:
*   Portugal (*[[Citrus sinensis]]*): ël pì comun.
*   Limon (*[[Citrus limon]]*): dovrà për ël savor brusch.
*   Pomel (*Citrus maxima*): ël pì gròss.
*   Mandarin (*Citrus reticulata*): pì cit e doss.
*   Pompelmo (*[[Citrus paradisi]]*): na mës-cia ëd pomélem e aranc.
*   Lime (*Citrus aurantiifolia*): pì cit dël limon.
*   Séder (*[[Citrus medica]]*): dovrà dzortut për la scòrsa.
*   Kumquat (géner *Fortunella*): frut cit ch'as mangia con la scòrsa.

## Utilisassion
J'agrume a son dovrà:
*   Fresch: com fruta.
*   Për fé giuss.
*   Ant la cusin-a: për condì, për fé marmlade, për decoré.
*   Ant la pastisseria: scòrsa candìa, crema al limon.
*   Për fé licor (limoncel, arancel).
*   Ant l'industria: për euli essensiaj, profum, detergent.

Categorìa:Fruta
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Lime

Ël **lime** a l'é 'n frut dël géner *Citrus*, davzin al limon. A l'é na spece d'agrume cita, con la pel fin-a e 'd color verd o giaunastr. Sò nòm sientìfich për le specie pì comune a l'é *Citrus aurantiifolia* (lime àcid) e *Citrus latifolia* (lime persian).

## Caraterìstiche
Ël  lime a l'é pì cit dël limon e a l'ha un savor pì brusch e pì aromàtich. La pel a l'é vërda, fin-a e motobin rica d'euli essensiaj. La polpa a l'é brusca e pòch sucosa, ma motobin profumà.

## Sòrt
A-i son vàire sòrt ëd lime:
*   Lime àcid o messican-a (*Citrus aurantiifolia*): la pì comun-a e aromàtica.
*   Lime persian (*Citrus latifolia*): pì gròssa, con pòche smens.
*   Lime doss (*Citrus limetta*): con savor pì doss.
*   Lima kaffir (*Citrus hystrix*): le feuje a son dovrà ant la cusin-a tailandèisa.

## Utilisassion
Ël lime a l'é dovrà:
*   Fresch: për fé giuss, cocktail (margarita, mojito).
*   Ant la cusin-a: për condì pess, carn, e preparé sausse (guacamole).
*   Ant la pastisseria: për fé torte, geladin-e e marmlade.
*   Ant l'industria: për euli essensiaj e profum.

Categorìa:Fruta
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Kiwi

Ël **kiwi** (o **actinidia**) a l'é 'l frut ëd na pianta dlë stess nòm, ëd la famija dle Actinidiaceae. La specie pì coltivà a l'é *Actinidia deliciosa*, con la varietà *Hayward* la pì conossùa. A l'é originari dla Cin-a ma a l'é stàit dësvlupà com coltura an Neuva Zelanda, che a l'ha daje 'l nòm (dal kiwi, l'osel sìmbol dël pais).

## Caraterìstiche
Ël frut a l'é ovòid, gròss com n'euv, con na pel brun-a e motobin peilosa. La polpa a l'é vërda, con un cit cheur bianch e tante cite smens nèire. A l'ha 'n savor doss e brusch. A l'é rich ëd vitamin-a C, vitamin-a K, vitamin-a E e fibra.

## Varietà
A-i son vàire varietà ëd kiwi:
*   **Hayward**: la pì comun-a, con polpa vërda.
*   **Gold kiwi** (o *Actinidia chinensis*): con polpa giàuna e pì dossa.
*   **Kiwi mini**: pi cit, con pel comestìbil.

## Utilisassion
Ël kiwi as mangia:
*   **Fresch**: tajà a metà e ciapà con un cuciar.
*   **Ant la fruta**.
*   **Për fé giuss**, marmlade, geladin-e.
*   **Ant la pastisseria**: për decoré torte, për fé gelà.

Categorìa:Fruta
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Fruté

Un **fruté** a l'é un teren piantà a erbo da fruta (pomé, përsi, prussé). A l'é part dl'asienda agrìcola e a l'é destinà a la produssion ëd fruta për ël consum o la vendita.

## Caraterìstiche
Un fruté a l'é normalment caraterisà da:
*   Na surfassa definìa: con confin naturaj o artifissiaj.
*   Un teren adat: bin drenà, profond e rich ëd nutrient.
*   Na disposission regolar dj'erbo, për facilité la gestion e l'arcòlt.

## Sòrt ëd fruté
A-i son vàire sòrt ëd fruté, classificà second la coltura e la posission:
*   Fruté da pom: con pomé.
*   Fruté da përsia: con përsié.
*   Fruté da pruss: con prussé.
*   Fruté mës-cià: con vàire specie d'erbo.

## Gestion
La gestion d'un fruté a comprend:
*   PoVadura: për deje forma a l'erbo e favorì la frutificassion.
*   Lòta contra le maladìe e ij parassita: con tratament ëd pesticida (ant l'agricoltura convenSional) o con lòta integrà.
*   Irigassion: për garantì l'eva necessaria.
*   Arcòlt: cheuje la fruta quand a l'é madura.

Categorìa:Agricoltura
Categorìa:Fruta
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Seresa

La **seresa** (o **saresa**) a l'é ël frut dël **seresé** (*Prunus avium* për le serese dosse, *Prunus cerasus* për le serese brusche). A l'é na fruta cita, con na pel fin-a e lustra, 'd color ross, giàun o neirastr, e un picol longh.

## Caraterìstiche
Le serese a son carnose e conten-o n'òss dur, ch'a goerna la smens. La polpa a peul esse dossa o brusca. A son riche ëd vitamin-a A, vitamin-a C, potassi e fibra.

## Sòrt
A-i son vàire sòrt ëd serese:
*   **Serese dosse** (*Prunus avium*): mangià fresche, com la *Bigarò*, la *Duròn*.
*   **Serese brusche** (*Prunus cerasus*): dovrà për confetura, giuss e siròp, com la *Marena*, l**Amaren-a''.
*   **Serese decorativ** (''Prunus serrulata''): coltivà për le fior.

== Utilisassion ==
Le serese a son dovrà:
*   **Fresche**: com dessert.
*   **An confetura** e **marmlada**.
*   **Për fé giuss**, siròp e jogurt.
*   **Ant la pastisseria**: për decoré torte, për fé gelatin-e.
*   **Për fé licor*', com ël *maraschin''.

Categorìa:Fruta
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Mango

Ël **mango** (géner *Mangifera*) a l'é 'l frut ëd na pianta dla famija dle Anacardiaceae, originaria dl'Asia meridional, dzortut dl'India e dël Myanmar. La specie pì coltivà e conossùa a l'é *Mangifera indica*.

## Caraterìstiche
Ël mango a l'é un frut gròss, a forma ovòida o arionda, ch'a peul rivé a 2-3 kg. La pel a l'é fin-a, con color ch'a va dal verd al giaun e al ross. La polpa a l'é carnosa, giàuna, dossa e motobin aromàtica, con un gròss òss pian al sénter. A l'é rich ëd vitamin-a A, vitamin-a C e fibra.

## Varietà
A-i son senten-e 'd varietà ëd mango, an tra le pì comune:
*   **Alphonso**: considerà un-a dle pì qualità, con polpa dossa e sensa fibra.
*   **Tommy Atkins**: la pì comun-a ant ij marcà internassionaj, resistenta e con polpa fibrosa.
*   **Kent** e **Keitt**: varietà tardive, dossa e con pòca fibra.

## Utilisassion
Ël mango a l'é dovrà:
*   **Fresch**: da sol o ant la fruta.
*   **Ant la cusin-a**: për fé giuss, frulà, marmlade, geladin-e, sausse (es. saussa al mango).
*   **Ant la pastisseria**: për decoré torte, për fé gelà e semifrèid.
*   **Nen madur**: a l'é dovrà ant le salade e com condiment ant la cusin-a tailandèisa.

Categorìa:Fruta
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Pom granà

Ël **pom granà** (o **pomgranà**) a l'é 'l frut dël *[[Punica granatum]]*, na pianta dla famija dle Lythraceae, originaria dla Persia e dël Càucas. A l'é un frut a bàcula, gròss com un pom, con na scorza dura e com ël coram.

## Caraterìstiche
Ël pom granà a l'é riond, con un diàmeter ëd 5-12 cm. La scòrsa (epicarpi) a l'é dura, gorëgna e 'd color ross, rossastr o giaunastr. Andrinta a l'é spartì an vàire fische (lòcule) ch'a conten-o senten-e dë smens (d'apopré 600), mincadun anvlupà da na polpa carnosa e traslùcida, rossa, reusa o bianca, ch'a l'é la part comestìbil. La polpa a l'é dossa e 'n pòch astringenta. Ël pom granà a l'é rich ëd vitamin-a C, vitamin-a K e fibra.

## Varietà
A-i son vàire varietà ëd pom granà, an tra le pì comune:
*   **Wonderful**: la pì conossùa, con frut gròss e polpa rossa.
*   **Mollar** e **Valenciana**: varietà spagneule, dossa.
*   **Grenadine**: varietà fransèisa, pì cita.

## Utilisassion
Ël pom granà a l'é dovrà:
*   **Fresch**: le smens as peulo mangesse da sole o ant la fruta.
*   **Për fé giuss** (giuss ëd pom granà).
*   **Ant la cusin-a**: për preparé siròp, sàusse (es. sàussa grenadin-a), marmlade, geladin-e.
*   **Ant la pastisserìa**: për decoré torte e doss.
*   **Për fé [[siròp]]** e distilà.

Categorìa:Fruta
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Armognan

L**'armognan** (o **armognà**, **albicòch**) a l'é 'l frut ëd l'erbo dlë stess nòm (*[[Prunus armeniaca]]*), dla famija dle Rosaceae. A l'é un frut cit, con la pel fin-a, 'd color giaun-arancion, e na polpa carnosa, dossa e aromàtica.

## Caraterìstiche
L'armognan a l'é cit (3-5 cm), con na pel fin-a e 'n pòch vlutà. La polpa a l'é giàuna, dossa e rica ëd vitamin-a A e fibra. Al sénter a-i é n'òss dur, con na smens a la mira ch'a peul esse amèra.

## Sòrt
A-i son vàire varietà d'armognan, an tra le pì comune:
*   **Armognan comun**: ël pì spantià, për ël consum fresch.
*   **Armognan tardiv**: a madura pì tard e a l'é pì resistent.
*   **Albicòca**: varietà pì gròsse e giàune.

## Utilisassion
L'armognan a l'é dovrà:
*   **Fresch**: da sol o ant la fruta.
*   **An confetura**, **marmlada**, **geladin-a**.
*   **An pastisseria**: për fé torte, crostà, semifrèid.
*   **Sëccà**: com fruta secca.
*   **Për fé giuss** e distilà.

Categorìa:Fruta
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Dàter

Ël **dàter** (o **dàt**) a l'é 'l frut ëd la **palma da dàter** (*Phoenix dactylifera*), na pianta dla famija dle Arecaceae. A l'é 'n frut ovòid, carnos e doss, con n'òss dur al sènter.

## Caraterìstiche
Ij dàter a son frut ëd forma ovòida o cilìndrica, longh 3-7 cm, con na pel fin-a, seulia e lustra, ëd color ch'a va dal giaun al brun e al nèir a seconda dla varietà e dël livel ëd madurassion. La polpa a l'é carnosa, dossa e rica ëd sùcher (frutòsi e glucòsi). Al sènter a-i é n'òss dur e slongà. A son rich ëd fibra, potassi, magnesi e vitamin-a B6.

## Varietà
A-i son senten-e 'd varietà ëd dàter, an tra le pì comune:
*   **Deglet Nour**: varietà semidossa, motobin spantià.
*   **Medjool**: considerà un-a dle pì qualità, gròssa, carnosa e motobin dossa.
*   **Barhi**: consumà fresch, con na consistensa crocanta e un savor caramel.

## Utilisassion
Ij dàter a son dovrà:
*   **Fresch**: da sol o ant la fruta.
*   **Sech**: com fruta sëcca.
*   **Ant la cusin-a**: për fé doss, paste, farin-e, siròp (silan).
*   **Ant la pastisserìa**: për decoré torte, për fé geladin-e.
*   **Për fé [[vin]]** e distilà.

Categorìa:Fruta
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Nos

La **nos** a l'é 'l frut dla **nosera** (géner *Juglans*), la specie pì comun-a a l'é *Juglans regia* (nosera nostran-a). A l'é un frut sech con na scòrsa dura e lignosa e na smens comestìbil. A aparten a la famija dle Juglandaceae.

## Caraterìstiche
La nos a l'é formà da na **scòrsa** dura, lignosa, ëd color brun, ch'a protegg la **smens** (la part ch'as mangia, ciamà *garij* o *gherij*). La smens a l'é carnosa, bianca e grotolùa (a smija a 'n servel), e a l'é quatà da na pelìcola giaunastra. A l'é rica d'euli, protein-e, vitamin-a E e àcid grass omega-3.

## Sòrt
A-i son vàire specie 'd nos, an tra le pì comune:
*   **Nos comun-a** (*Juglans regia*): la pì coltivà.
*   **Nos nèira** (*Juglans nigra*): originaria dl'América, con savor pì fòrt.
*   **Nos grisa** (*Juglans cinerea*).

## Utilisassion
La nos a l'é dovrà:
*   **Frësca**: da sola o ant la fruta sëcca.
*   **Ant la cusin-a**: për fé doss, torte, biscòt, pest, sàussa (sàussa dle nos).
*   **Për fé euli** (euli 'd nos).
*   **Ant la pastisserìa**: për decoré torte e geilà.

Categorìa:Fruta
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI
Caròta

La **caròta** (géner *Daucus carota*) a l'é na pianta ortìcola dla famija dle Apiaceae. A l'é coltivà për soa rèis carnosa, ch'a l'é la part comestìbil, ëd color arancion (ma a-i na j'é 'dcò 'd giàune, bianche, viòla).

## Caraterìstiche
La caròta a l'é na pianta bienal, coltivà com anual. La rèis a l'é longa, a forma 'd fus, carnosa e rica ëd sùcher, vitamin-e (dzortut A) e fibra. Le feuje a son fin-e e dentà. Le fior a son cite, bianche, butà a parapieuva.

## Utilisassion
La caròta a l'é dovrà an cusin-a për:
*   Frësca: ant le salade.
*   Cheuita: ant le mnestre, ij contorn.
*   Spërmùa: për fé giuss.
*   Ant la pastisserìa: për fé torte (caròta cake).

## Varietà
A-i son vàire varietà ëd caròte, ch'as diferensio për forma, color e época 'd madurassion:
*   Caròte longhe: për ël consum fresch.
*   Caròte curte (caròte baby): për la conserva.
*   Caròte colorà: giàune, viòla, bianche, con savor diferent.

Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Siense agrìcole
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI