open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gretchenfrage

Die **Gredschefroch** mänd ä G'wissefroch odda ä Froch nochm Wille, wude B'frochde unna Umschdend nedd gern b'ondworde dud, wails o'gschbrochene Thema u'og'nehm isch, ä zwieschbeldischi B'daidung hodd etc. Der, wu frochd, driffd tipischawais do'd'mid de Kern vunem Sachvahald unn valongd ä ädaidischi Stellungsnohm vum B'Frochde zu äm Thema. De Frocheschdella isch z. B. missdrauisch gescheniwwa de Absischde vum B'frochde unn schdelld die *Gredschefroch* haifisch innem Momend, wua ä Endschaidung dreffe muss unna Glaahaid iwwa die wirglische Absichde etc. vum B'frochde brauchd. Ä *Gretchenfrage* muss a nedd zwingend b'ondword werre, domid sisch de Frocheschdella Glaahaid vaschaffe konn. Wonnde B'frochde sisch umä ehrlischi Ondword rummdruggsd konn des als Hiewees uff die Blen vum B'frochde ausraische.

## Gugschd a uff
* Rhetorischi Frooch
* Suggeschdivfroch
* Fongfroch

## Vawais
Hypotheses non fingo

**Hypotheses non fingo** () ischn b'riehmde Sadz vum Isaac Newton. Die Feschschdellung isch in soina *Allgemeinen Anmerkung*, dem *General Scholium*, endhalde, wude zwedde Ausgab vun 1713 vunde Principia zugfischd worre isch. De Isaac Newton hodd kä Hypothese iwwa die Grind warum sisch Masse oziejen uffschdelle wolle. 

Waida sachda donn, wass als *Hypothes* vaschdeje dud:

Awwa nochm haidische Vaschdendniss isch die vum Newton erwähnde Induktion kä Meschlischkaid um Theorije zu endwiggle. De Karl Popper unde David Miller hawwen b'wiese, dass induktive Wahschoinlischkaid nedd fungdzionierd unn domid a die Ideje vum Rudolf Carnap unn onnare, wu dodro gschafd kabd hawwen. Do'd'vor hodd nochm haidische Vaschdendniss vum B'griff vunna *Hypothes* de Newton erschdmmol ä Hypothes driwwa uffgeschdelld kabd, dass unn noch welche Gsedzmessischkaide, alla **wie** sisch Masse oziejen. Die mathematisch formulierde Gsedz sinn donn bschdedischd worre unn domid die Hypothes zur Theorie iwwa die Grawitazijon worre. De Wisseschafdsphilosoph William Whewell hodd zu Hypothese gsachd:

Die Froch **warum** sisch Masse oziejen, werd nedd b'hondeld unn isch fade Newton, wie a schbeda fade Albert Einstein kä Frochschdellung.

## Wisseschafd
Haidzudach hodds Wisseschafdla, wu g'mees de *Hypotheses non fingo* z. B. die Kopenhagener Daidung unn onare Indabredadzijone vunde Quondemeschonig als unedische Hypothese, wumidma vasuchd ä Vaschdeniss zu krische, wu iwwa die mathemadische Bschraiwung vunde Schrödingerglaischung naus gehd. De Pionier vunde Laserspektroskopie unn Nobelpraisträscha Theodor Hänsch hodd innem Interview do'd'zu gsachd:

## Vawais
Spiegelgefecht

Unnam **Schbiechlgfeschd** (a *Schbiechlfeschd*, *Schoingfeschd* odda *Schoinkombf*) vaschdehdma ä Daischung odda Ableng'gung(smoneva) unn unnade *Schbieschlfeschdarai* (frieja a „Schbieschlfeschde“) vaschdehdma ä Vahalde, um onnare zu daische. Än Schbieschlfeschda ischn Blenda, alla jemond, wu ebbes vordaischd z. B. midna Aktion, wu schoinba sinnvoll isch, awwa in Wirglischkaid bloß Wischdischkaid vordaischd.

## Urschbrung
Die Herkunfd isch nochm Dude uglaa, awwa m 16. Jahhunnad nochg'wiese. unn hodd endwedda än Schoinombf middm imaginäre Geschna odda än Feschdkombf vorm Schbieschl fas iewwe g'mänd. Zum Urschbrung vum B'griff heesds im *Grammatisch-kritisches Wörterbuch der Hochdeutschen Mundart* vum Johann Christoph Adelung vun 1801 a

## Baischbiel
De Napoleon Bonaparte hodd iwwade Ferschd Metternich gsachd

A haid werd des Word inde Bolidig b'nudzd.

Do sisch viele Tier nedd im Schbieschl erkennen, b'kembfnse Z. B. inde Brudzaid Veschl ihr Schbieschlbild als Schbieschlfeschda.

## Gugschd a uff
* Dodi Katz Schdradegie

## Vawais
Basisrate

Allg'moin vaschdehdma unnade **Basisrad**, a *[[A-priori-Wahrscheinlichkeit|A-priori-Wahschoinlischkaid]]*, (uff englisch *base rate*, odda *initial probability*) die Wahschoinlischkaid P(A), dass ä Eraigniss A oidridd, alla ebbes bschdimmdes basierd.

Die Basisrad isch ä wischdisches Konzebd inde schdadisdische Inferenz, bsondas inde Bayessche Schdadisdigg. Eweseo wisdchdisch isch die Basisrad fa Endschaidungsvafahre, z. B. fa Siduazjone, wu die Kosdchde vun Falsch-Posidive unn Falsch-Negadive vaschiede sinn (z. B. wonn än falsch negadive Teschd, alla ä Grong'ghaid werd nedd gfunne, daijara isch alsn falsch posidive Teschd, alla ä Grong'ghaid werd felschlisch diagnosizierd).

## Baischbiel
Wonnde Odeel vun Persone inde B'velgarung, wu ä Aischaschafd odda Mergmol A hawwen (sinn Ärzd, sinn blond etc.), x% isch unnde Reschd 100-x% hawwen die Aischaschafd oddas Mergmol *nedd*, donn isch die Basisrad P(A) vunde Aischaschafd odda dem Mergmol A glaisch x%.

Inde Wisseschafd isch die Basisrad endschaidend faen Vagleisch. Z. B. isch inde Medizin die Wirgsomkaid vunna B'hondlung glaa, wonn die Basisrad vafieschba isch. Wonn z. B. die Kondrollgrubb, wu kä B'hondlung krischd hodd, ä aischeni Basisrad vun 1/100 G'nesung innahalb vunnem Dach hodd unn die Grubb, wu die B'hondlung krischd hodd, ä Basisrad vun 1/20 G'nesung innahalb vunnem Daach hodd, wissema, dass die B'hondlung die G'nesung vabessad.

## Gugschd a uff
* Prävalenzfehla

## Vawais
Satz von Bayes

De **Sadz vum Bayes** (a *Forml vum Bayes* odda *Bayes-Theorem*) bschraibd die B'rechnung vun b'dingde Wahschoinlischkaide unn isch vum englische Mademadiga Thomas Bayes erschdmols fan Schbezialfall inde 1763 noch soim Dod vaeffendlischde Abhondlung *An Essay Towards Solving a Problem in the Doctrine of Chances* bschriwwe worre.

## De Sadz
Midde B'griff

: P(A\mid B) isch die (b'dingd) Wahschoinlischkaid vun Eraignisse A unnade B'dingung, dass des Eraigniss B oig'drede isch.
: P(B\mid A) sinn die (bedingte) Wahschoinlischkaide vum Eraigniss B unnade B'dingung, dass des EraignissA oig'drede isch.
: P(A) isch die A-priori-Wahschoinlischkaid vum Eraignis A.
: P(B) isch die A-priori-Wahschoinlischkaid vum Eraigniss B.

gild fa zwee Eraigniss A unn B midd P(B) > 0, dass die Wahschoinlischkaid vun A unnade B'dingung, dass B oig'drede isch, alla P(A\mid B), durch die Wahschoinlischkaid vun B unnade B'dingung, dass A oig'drede isch, midd

: P(A\mid B) \; = \; \frac {P(B\mid A) \cdot P(A)} {P(B)}.

ausreschne konn.

Des komma uff viele Eraigniss A_i, i=1, \dotsc ,n va'allg'moinare. Wonn die Eraignissmeng \Omega = \bigcup_{i = 1}^n A_i vundene viele Eraigniss A_i in disjungde Eraigniss A_i \cap A_j = \emptyset, i \neq j zaleschd werre konn (alla uff gud daidsch kennen kä zwee Eraigniss A_i, A_j g'moinsom oidrede) uns weschem Sadz vunde totale Wahschoinlischkaid P(B) = \sum_{j=1} ^{N} P\left(B\mid A_j\right) \cdot P(A_j) gild, donn komma die A-posteriori-Wahschoinlischkaide P(A_i \mid  B) midd

:  P(A_i \mid  B) \; = \; \frac{P(B\mid A_i) \cdot P(A_i)}{P(B)} \; = \; \frac{P\left(B\mid A_i\right)\cdot P(A_i)}{\sum_{j=1} ^{N} P\left(B\mid A_j\right) \cdot P(A_j)} .

ausreschne.

## Owendung
Middm Sadz vum Bayes komma ausm b'konnde Werd vun P(B \mid A) de Werd vun P(A \mid B) ausreschne, womma die A-ariori-Wahschoinlischkaide P(A) unn P(B) kennd. Äna vunde *haifigschde* Deng'gfehla, de Prävalenzfehla, isches diregt vun P(A \mid B) uff P(B \mid A) zu schliesse, alla die A-ariori-Wahschoinlischkaide P(A) unn P(B) nedd zu b'riggsischdische. Ausde Forml komma awwa seje, dass des bloß donn geje ded, wonn P(A) unn P(B) zumindeschd u'gfehr glaisch groß wern unmase donn inde Forml rauskerze kennd.

## Gugschd a uff
* Prävalenzfehla

## Vawais
Fehlschluss

Midd **Druchschluss** odda *Fehlschluss* (vum ) mändma inde philosophische Logig ä Schlussfolscharung, wu die abg'laided Aussach nedd ausde explizit ogewene oddade implizit og'nummene Voraussetzunge folschd.

Des heesd awwa nedd audomadisch, dass die abg'laided Aussach a falsch isch. Än Druchschluss sachd bloß nix iwwade tatseschlische Wahhaidsg'hald vunde abg'laided Aussach.

Baide B'griffslogigg werd a de Ausdrugg *[[Paralogismus (Kant)|Paralogismus]]* fa Fehlschliss vawend. Än  Druchschluss b'ruhd uffm Irrtum inde B'nudzung vun Schlussreschle, de Schluss isch nochde Reschle vunna formale Logigg nedd korreggd. S'werren awwa a formal gildische Schless aus falsche Voraussedzunge als Fehlschliss b'zaischnd.

## Ade vun Druchschliss
Werdn Druchschluss midd Absischd g'machd, hessda Fongschluss, Schoinagumend odda Sophismus. Än uabsischdliche Druchschluss hessd Paralogismus. Uabsischdliche Druchschliss kennen ä Folsch vun Deng'gfehla soi odda vun Urdeels-Heurisdige, wu kä rischdisches Ergewnis lifern. Newede Logig bschefdischd sisch die Sozjalpsischologie unn die Deng'g- unn Kognitionspsischologie midd Fehlschliss. Vunde Rhetorik kenndma umfongraische Lischde vun Druchschliss unn Schoinagumend.

Saide Antike werren die Ade vun Druchschliss unnasuchd. Z. B. vum Aristoteles soi Sophistische Widalischunge odda inde Tegschd vunde eldare Stoa. Inde jingare Zaid hodma Druchschliss rhetorisch und philosophisch unnasuchd, wie z. B. vum Schopenhauer in soina Eristische Dialektik odda vum John Stuart Mill soi *System der deduktiven und der induktiven Logik*.

Inde Analidische Philosophie werren Druchschliss formal uffgschriwwe um zaische zu kenne, in welchem Schridd än formale Fehla g'machd worre isch.

Än Agumend konn a sowohl än formale Fehlschluss als a än informale Fehlschluss soi.

## Vawais
Kirsch Landmaschinen

D Firma **Kirsch Landmaschine** war e Landmaschinefabrik und dann aa en Händler, die es von 1901 bis 2002 gewwe hot. De Sitz von de Firma isch in Meckse gwesst. Mit em Autohaus Kirsch besteht aa nach em Konkurz vo de Firma Kirsch im Johr 2002 noch e ehemalige Abdailung von de Firma waida.

## Gschicht
D Firma Kirsch isch 1901 von de Brüder Wilhelm und August Kirsch grind worre. Als de August Kirsch im Johr 1920 Birgamaischda von Meckse worre isch, hot de Wilhelm Kirsch d Firma alloi waidagführt. Mit em Patent uf di selwa erfunnene Mähmaschin "Schneidflott" war die Firma erfolgraich.
Weil de Wilhelm Kirsch im Johr 1943 gschtorwe isch und die beide Söhn im Krieg und grad danach gschtorwe sind, hot di jüngscht Tochter Elisabeth Kirsch de Betrieb waidagführt. Während de Mechanisierung von de Landwirtschaft in de 1960er Johr isch die erfolgraichschte Zait von de Firma gwesst. In de Umgebung sind viele Niederlassunge entstanne, wie zum Beispiel in Hoggene. D Firma hot Traktore von International Harvester verkaafd. Nachfolger von de Elisabeth Kirsch isch de Kurt Heckel worre, der mitere Enkelin vom Firmegründer Wilhelm Kirsch verhairaded war.
Im Johr 2002 hot d Firma Konkurs aamelde müsse. Übrig gebliwwe isch s Renault-Autohaus Kirsch, das seit November 2024 als vertragfraie Werkstatt gfürt wird. Gschäftsführer isch de Hans-Peter Heckel, de eldeschte Sohn vom Kurt Heckel und Urenkel vom Wilhelm Kirsch.

## Weblinks
* Infomatione zu de Firma Kirsch bei *Historische Landmaschne von A bis Z*
* Website vom Autohaus Kirsch
* D RNZ zum 120-jährige Firmejubiläum
Namedropping

Midd **Namedropping** (ausm Englische määnd uff Daidsch *Falle losse vun Nome*, uff Englisch a *name-checking*) määndmas Vahalde, in Gschbräsch durschs gschiggde falle losse odda oischroije vun brominende Nome vun Laid odda Inschdiduzjone , umde Oschoi zu erwegge, dassma die Laid persenlisch kenne dud odda dass a die Laid odda Inschdiduzjone die jo die im Gschbräsch gsachde aisdchene Määnung, Schondpungd unn Osischde deeln. De Peter Collett hodds Namedropping alses wischdigsde Middl newem *Place dropping* (s'nenne vun Ord, wuma schun ogeblisch g'wesd isch) unnem *experience dropping* (s'nenne vunde Fehischkaide unn Erfahrunge, wuma ogeblisch hodd) gseje, um soin aischene sozijale Schdadus uffzuwerde. Des soll die Gschreschspadna a so nerves mache, dasse sisch im waidere zurigghalde dun alla se mundod zu mache. Laid, die des Middl oisedzen nenndma a Wischdischduwa.

Dos *Namedropping* jo kän inhaldlische B'zuch vunde aischene Mänung zu der vunde Brominenz herschdeld, hodde Göran Hägg inde 1970zischa Johr des *Pseudo[[verifikation]]* g'nonnd.

Ä Varijond vum *Namedropping* heesd uff englisch *Physics envy* unn mändde Oisadz vun phisikalische unn mademadische Ausdrigg in nedd nadurwisseschafdlische G'bied. Do soll de Oidrugg erweggd werre, dass die aischene (pseudo)wisseschafdlische Theorie eweso fundiert isch, wie die Phisig odda Mademadig. De Phisiga Alan Sokal, wu Professor onde Universided vun New York unde Universided vun London isch, hodd sisch midm sog'nonnde *Sokal hoax* driwwa luschdisch g'machd.

## Inde Wisseschafd
Endgesche em Rad ersedzd inde Wisseschafd *Namedropping*, alla s'bloße Nenne vun b'konde Wisseschafdla, om beschde vuna Koripheje, ohne än inhaldlische B'zug herzuschdelle (argumentum ad verecundiam), ä gschaidi, inhaldlischi B'grindung vum aischene Schdondpungd. S'aischene mongelnde Wisse werd so hinnade Audoridede vaschdeggld un s'Gfiehl vuna Iwwaleschnhaid sollde Gschbräschspadna unnagschowe werre.

## Gschefd
De Nome vunem Broduggd, na Broduggdmage odda vunem Unnanehme werd meschlischsd ofd falle g'lossd un Brominende middm Broduggd in Zommehong g'brochd, um die Bkondhaid zu erheje. Die Brominende soll donn zaische, dass des Addragdiv odda wischdisch isch.

## Gugschd a uff
* Argumentum ad verecundiam

## Vawais
Leichtgläubigkeit

Midd **Laischdglaibischkaid** mändma än Mongel on sozjala Intelligenz, wu sisch Laid laischd daische odda ausdriggse lossen, b'raidwillisch alles glawen, wasn onnare Laid sachen unn sisch donn zu u'iwwaleschde Hondlung valaide lossen. Des isch eng vawond midde Gudglaibischkaid, alla die Naischung, a die uwahschoinlischgde B'haubdunge efach zu glawe, egal wie wenisch Evidenz odda B'waise s'hodd. Bsondas laischdglaibisch sinn Kinna, eldere Laid unn Laid midna Endwiglungsschderung.

## B'daidung
*Laischdglaibischkaid* unn *Gudglaibischkaid*, werren baide alsn Mongl on Intelligenz gseje, awwa baide *Laischdglaibischkaid* kummd d'zu, dassma zum Narre kalde werd, alla dassma wesche em Mongl on Skepsis ugridisch Iwwazaischunge bildet odda iwwanimmd. Die Gud-, im Geschesadz zude Laischdglaibische, sind a laischd zu daische, awwa die lossn sisch nedd zu Hondlunge valaide. Laischdglaibische Laid werren als naiv gseje, wu uff Scam etc. roifalln, des heesd dasse wesche ihrm Hondle ausg'nudzd werren.

## Theorie
*Laischdglaibischkaid* unn Vadrauwe sinn vabunne werd als än Agd vun Vadrauwe zu onnare Laid gseje. Vadrauwe ischn soziale Kit, wus soziale Middänonna vaefachd unn Koschde seng'ge dud. Des fiehr awwa d'zu, dass yuviel Vadrauwe vun laischdglaibische Laid ausg'nudzd werre konn. Die Aad vun Vadrauwensselischkaid werd a als terischd geseje, wonn Waanzaische nedd ernschd g'numme werren, dassn onnare nedd vadrauwnswirdisch isch.

Experimend hawwen g'zaischd, dass Laid midd wenisch Vadrauwe schnell erkennen, wonn ebbes nedd vadrauwenswirdisch isch, sinn alla wachsom.

## Baischbiel
Baischbiel fa *Laischdglaibischkaid* findn sisch inde Lidaradur unde G'schischd.

* Im Des Kaisers neue Kleider lossen sisch de Kaisa unnd soin Schdab laischglaiwisch middm usischdbare Duch b'driesche.
* Inde Biwel hodds die Gschischd vum Samson, wude wesche soina Liewe zude Delila, laischdglaibisch soi G'hoimnis varod.
* S'Trojanische Pferd isch ä glassisches Baischbiel vun *Laischdglaibischkaid*.
* Inde Wisseschafd ischde Sokal Hoax ä Baischbiel fa Laischdglaibischkaid.

## Bischa
* Matthias Maring (Hrsg.), Vertauem - zwischen sozialem Kitt und der Senkung von Transaktionskosten, 2010, Schriftreihe des Zentrums für Technik- und Wirtschafsethik, KIT Schientific Publishing, Karlsruhe, OpenEdition Books, ISBN: 978-3-86644-461-4, Seiten: 266

## Gugschd a uff
* Gudglaibischkaid
* Gaslighting

## Vawais
Gutgläubigkeit

Midd **Gudglaibischkaid** mändma die B'raidschafd odda Aischeschafd vun Laid ebbes efach zu glawe, alla, dass ä Aussach wohr isch, obwohls kän Nochwais odda B'wais etc. d'vor hodd. Gudglaibische Laid gejen vunde Uffrischdischkaid unde gude Absichde bai onnare Laid aus unn glawen onnare uvoroig'numme ebbes.

*Gudglaibischkaid* isch eng midd Laischdglaibischkaid vawond unn Gudglaibischkaid isch die Voraussedzung domid jemond ausg'nudzd werre konn unna donn laischdglaiwisch uff ebbes roifelld.

## Theorie
*Gudglaibischkaid* werd als menschlischi Tendenz gseje, wonoch Laid erschdmol b'raid sinn ebbes vun onnare zu glawe unn fa bari Minz zu nemme, unn erschd durch Erfahrung zu leerne, dassme nedd jedem drauwe konn. Do'd'noch komma des on Kinna seje, wu alles glawen, wase gsachd krischen unn erschd mide Zeid lernen, Informadzijone gridisch zu b'drachde.

Ä guddglaibischi B'vergarung werd do alsn Magd fa Hochschdabla, Gauna, B'drischa, Schalaton, Selschbddaschdella und a Selbschdb'drischa unn fa jedi Aad vun trigarische odda irrefiehrende B'haubdunge gseje, so dass z. B. a karismadische awwa variggde Bolidigga iwwa die Guddglaibischkaid on die Machd kumme kennen.

## Baischbiel
De Zauwadrigg Cold reading erweggd de Oidrugg vuna iwwsinnlische Erfahrung unn baud uff die Gutglaibischkaid vunde Zuschauwa. Wonnse glawen, dassde „Cold Reader“ iwwasinnlisches Fehischkaide hodd, ignoriernse alle geschedelische B'wais unn unalischen dem Bschedischungsfehla.

De Awaglauwe isch gudglaibischi Iwwazaischung odda Vorschdellung, wu nedd uff Vanunfd odda Wisse bruhd. 

## Gugschd a uff
* Laischdglaibischkaid
* Gaslighting
* Fake News
* Post hoc ergo propter hoc

## Vawais
Post hoc ergo propter hoc

**Post hoc ergo propter hoc** (lat. „noch dem, alla wesche dem“) (odda korz *post hoc*) ischä rhetorischi Figur unnen Druchschluss, wus (zommehängende) Ufdrede von zwee Eraischniss ohne Iwwabriefung als Vaursachung odda B'grindung ufg'fassd werd. Wail awwa ä Korrelation nedd zwingend än Kausalzommehong isch, bschdehd die G'fahr vunna Schoinkorrelation. Bei der Betrachtung mehrerer gleichartiger Fälle wird die Glaubwürdigkeit oft durch einen Bestätigungsfehler verstärkt.

Ofd werd a noch iwwa vaschiedene Aade vun Eraigniss vallg'moinad. Wonn B ebbes isch, wassma nedd hawwe will, donn fiad *post hoc* zum (eweso falsche) Umkehrschluss: Womma A vamaided, werd B vahinnad.

„Post hoc“ aissad sisch a inde Naischung zu vorailische (Rigg)Schliss, Awaglawe unde Glawe on Magie unn Iwwasinnlischkaid etc.

Än vawonda Druchschluss ischde Cum hoc ergo propter hoc. Im Unnaschied zum „*cum* hoc“ b'tond de „*post* hoc“, dass die vamoindlische Wirgung *schbeda* als die vamoindlische Ursach oidridd.

De Druchschluss kerd zu de „falscha Grund“ Druchschliss *Kausalitätsirrdum, uff Ladoin „non causa pro causa“ (lat. „ohne driffdische Grund“).

## Form
Die Form isch

„Post hoc“ gehd noch ä Eraignis dridd vorm onnare oi, alla isch des erscde Eraignis de Grund fas schbedare. Awwa uffde roin zaidlisch Abfolsch vun Eraigniss komma kä Kausalvabindung b'grinde. Ma schliessd alla vun A unn donn B uff A => B.

## Baischbiel
* Än Mieda ziehd innä Wohnung oi unn korz druff hodd die Heizung än Ausfall. Die Hausvawaldung machd die naji Mieda do'd'vor vaondwordlisch.
* Moin Reschna isch g'graschd, nochdem isch die Software inschdallierd kabd hab.

Awaglawe konn vun „Post hoc“ Owednunge kumme. Zum Baischbiel, womma ebbes krischd, nochdema d'vor g'bed hodd, ischn „Post hoc“ Fehlschluss, wu zuem Awaglawe iwwa die Wirgsomkaid vunem Gebed fihre konn. Wonnen grongi Person vunnem Hexedogdor, Wundahaila, Quaksalwa etc. b'hondeld werd, uns donn besser werd, schließen awerglaiwische Laid draus, dass de Zauwa, s'Gebed etc. des b'wirgd hodd. Onnare sinn

* Wer än Schbischl zabrischd, hodd siewe Johr Pech.
* S'bringd Ugligg unna na Leda durschzulaafe.
* Wonn nachm Kerscheesse Wassa dringschd, krigschd Bauchweh. 

## Gugschd a uff
* Gudglaibischkaid
* Cum hoc ergo propter hoc
* Non causa pro causa

## Weblinks
* Holm Bräuer: Post hoc ergo propter hoc. In: Wulff D. Rehfus (Hrsg.): Handwörterbuch Philosophie (= Uni-Taschenbücher. Nr. 8208). 1. Auflage. Vandenhoeck & Ruprecht / UTB, Göttingen / Stuttgart 2003, ISBN 3-8252-8208-2 (philosophie-woerterbuch.de (Memento vom 25. April 2013 im Internet Archive) – Ehemals Online-Dokument Nr. 701).
* Hans Hansen: Fallacies. In: Edward N. Zalta (Hrsg.): Stanford Encyclopedia of Philosophy.

## Vawais
Cum hoc ergo propter hoc

**Cum hoc ergo propter hoc** (lat. „fa, midd dem, alla wesche dem“) ischä rhetorischi Figur unnen Druchschluss, wu ä *Scheinkausalität*, baim g'moinsame Uffdrede vun Eraigniss (Koinzidenz) odda de Zommehong zwische Mergmol ohne Iwwabriefung als Vaursachung odda B'grindung uffgfassd werd. Awwa än Zommehong zwische Mergmol impliziert kä Kausalität, a wonns so schoine dud.

Willma ausdrigge, dass der Druchschluss vorlischd, sachdma *cum hoc non est propter hoc* (lat. „midd dem isch nedd wesche dem“).

Än vawonda Druchschluss ischde Post hoc ergo propter hoc. Im Unnaschied zum „*post* hoc“ b'tond de „*cum* hoc“, dass die vamoindlische Wirgung *glaischzaidisch* midde vamoindlische Ursach oidridd.

De Druchschluss kerd zu de „falscha Grund“ Druchschliss *Kausalitätsirrdum, uff Ladoin „non causa pro causa“ (lat. „ohne driffdische Grund“).

## Form
Die Form isch

odda

Ma schliessd alla vun A unn B uff A => B.

## Baischbiel
Äfache Baischbiel sinn

* Wonn isch in soina Näh bin, ischa of g'waldtedisch. Isch wes a nedd wassem on mir g'waldtedisch werre lossd.
* Wonnse Geld fa sisch ausgewwe konn, ischse gligglischa. Isch muss gugge wie isch mehr vadiene konn.

## Gugschd a uff
* Post hoc ergo propter hoc
* Non causa pro causa

## Vawais
Non causa pro causa

**Non causa pro causa** (lat. „ohne driffdische Grund“) (a „falscha Grund“ Druchschliss, Kausalitätsirrdum odda kausla Druchschluss) ischä rhetorischi Figur unnen Druchschluss, wu ä *Scheinkausalität* g'baschdeld werd. Baischbiel sinnde  Post hoc ergo propter hoc unde Cum hoc ergo propter hoc. Do'd'bai fehld imma die Iwwabriefung vunde Vaursachung odda B'grindung.

## Form
Die Form isch

Midd „Non causa pro causa“ werren Eraignis kausal vabunne, weilse irschdnwie zommehengen, z. B. zeidlisch, glaischzaidisch uffdredn etc. Ma schliessd alla vun A unn B sinn irschdwie vabunne, uff A => B.

## Gugschd a uff
* Post hoc ergo propter hoc
* Cum hoc ergo propter hoc

## Vawais
Trugschluss der einzigen Ursache

De **Druchschluss vunde änzigschd Ursach** (a „komplexi Ursach“, odda „kausali Iwwaäfachung“) ischä rhetorischi Figur unnen Druchschluss iwwa die Ursach vun ebbes. Do'd'bai werren wie baim falsche Dilemma onnare Meschlischkaide ignorierd, erschd ga nedd in B'drachd g'zoche odda nedd ernschd g'numme.

## Form
Die Form isch

Onnare meglische Grind werren ignorierd, vanochlessischd, nedd gseje odda ma weeses ga nedd.

## Baischbiel
Äfache Baischbiel sinn

* Die Qwalided vum Unnarischd inde Schule gehd said Johre zurigg. Offesischdlisch machen die Lehra haidzudach nemme ihrn Job.
* Wir alle kennen uns haid uff ä längari Lewenssponn fraije als unsere Eldere unn Großeltere. Nadirlisch simma de Millijone vun Erzd zu Dong'g vapflischded, wu alles duen, um unsa Gsundhaid zu erhalde.

## Gugschd a uff
* Non causa pro causa

## Vawais
Argumentum ergo decedo

De **Argumentum ergo decedo** ooda korz **, (Latin fa "desweshe geh isch" or "donn geh isch weg") ischä rhetorischi Figur unnen Druchschluss unn mänd die Reagzijon vun jemondem uff Gridigg, indem dem Gridigga unnaschdelld werd, dassa dursch ä nedd offe g'leschde B'vorzuchung odda Zug'herischkaid zuna fremde Grubb modiwierd isch, onschdadd uff die Gridigg selwa zu reagiere unn zu ondworde. De Druchschluss unnaschdeld alla, dass de Gridigga die Werd, G'baisch unn Sidde vunde gridisierde Grubb nedd zu schedze weeß odda des varredarisch isch, unn deswesche vorschleschd, dass de Gridigga, die Froche unn des gonse Thema om beschde vamaide solld, unn om allabeschde indem die gridisierd Grubb valosse sold. Domid werd a glaischzaidisch de Gridigga als nedd werd abschdembeld, dassma sisch midd soim Bledsinn iwwahaubd bschefdische muss.

„Argumentum ergo decedo“ schdehd im diregde Zommehong middm Tu quoque Druchschluss, wonns drum gehd, uff bolidischi Gridigg zu reagiere.

## Form
Die Form isch

odda

Ä Varionde konn soi zu froche, warum x iwwahaubd inde Grubb A isch, baim Brojegd A middmachd etc. Odda s'werd z. B. gsachd, dass wonns x nedd bassd wies isch /lafd, komma efach jemond onnares finne.

## Baischbiel
Baischbiel sinn

* In Daidschlond ischs Schdudijum koschdelos. Warum gehdn des nedd a bai uns? ... A gehd doch do hie, wonndas bai uns nedd basd. Donn simma disch los.
* Die Ablaif do sinn so ueffiziend. ... Wonndas nedd basd, wiemas do machen, finnema laischd jemond wus basd.

## Gugschd a uff
* Tu quoque
* Argumentum  ad hominem
* Whataboutism

## Vawais
Russells Teekanne

Die **Teekonn vum Russell** (uff Englisch *Russell’s teapot*) isch ä Analogie vum Bertrand Russell, wua in soim Adiggl *Is There a God?}}* als Reductio ad absurdum gnumme hodd. Do hodda g'zaischd, dass die B'waislaschd vun B'haubdunge bai dene lischd, wuse uffschdellen. Onnare hawen kä Pflischd B'haubdunge zu widdalesche. De Adiggl isch 1952 vum Londona Magazin *[[The Illustrated London News|Illustrated]]* in Uffdrach gewe unn vum Bertrand Russell gschriwwe, awwa need vaeffendlischd worre. Im Nochlass vum Russell hodds de Adiggl als hondschrifdlisches Digdad unn als Typoskript.

In soim Adiggl bschraibd de Russell ä Teekonn, wu im Weldall zwischede Erd unnem Mars um die Sunn graisd unn nedd midd Teleskope gfunne werre konn, wailse so glää isch. Wonna jedz b'haubde ded, dasses die Teekonn dord hodd, komma nedd erwade, dassmom des glabd, bloß wails umeschlisch isch, s'Geschedeel zu b'waise. Des Agumend hodda in Analogie uff Religijone o'g'wond, indem die Teekonn middm Glawe on Godd vaglisch.

## Guggschd a uff

* B'waislaschd
* Rasiermessa vum Hitchen
* Rasiermessa vum Hallon
* Rasiermessa vum Ockham
* Gish-Galopp
* Argumentum ad captandum
* Bullschit-Uugleischhaid-Prinzip
* Ad-Hoc-Onohm
* Argumentum ad ignorantiam

## Vawais
Ockhams Rasiermesser

S**'Rasiermessa vum Ockham** (a *Prinzip der Parsimonie*, *lex parsimoniae* odda *Schbasomkaidsprinzip*) isch ä heurisdisches Forschungsbrinzip vunde Scholastik, wu baide Bildung vun Hypothese unn Theorije gregschdi Schbasomkaid forderd. Des nochm Wilhelm von Ockham (1288–1347) b'nonnde Prinzip werd inde Wisseschafdstheorie unde wisseschafdlische Medhod oigsedzd. Des Brinzip sachd

# Vun mehrere meschlische hieraischende Erglerunge fa än unn deselwe Sachvahald nimmschd imma die efagschd Theorie.
# Ä Theorie isch efach, wonnse megligschd wenisch Variable unn Hypothese hodd unn die a in logische Beziejunge zunonna schdejen, so dassde Sachvahald draus folschd.

## Gugschd a uff
* Rasiermessa vum Hallon
* Rasiermessa vum Hitchen
* Rasiermessa vum Alder
* Neddemol falsch
* Teekonn vum Russell
Nützlicher Idiot

Midd **Nidzlischa Idjod** b'zaischendma jemond, wu sisch fa die Zwegg unn Ziel vun onnare oischbanne lossd. Do'd'bai mergd die Person ganedd, dasse als Hondlogna odda uwissenda Helfa missbraucht werd. Wonnse selbschdendisch inde Roll hondeln, wies vun onnare g'dachd unn g'blohnd isch, alla wonnse zum Baischbiel uff Brobagonda roifallen, donn nenndmase a Marionedde (unn die Hinnamänna donn Drohdzieja odda Schdribbeziaja) unde Missbrauch selwa Inschdrumendalisierung. In baide Fell kembfen nidzlische Idjode fa ebbes, ohne die Folsche vun ihre Hondlunge zu vaschdeje unn ohne zu seje, dasse vunde Ofiera vun äna Sach odda vun bolidische Agdere Monibulierd werren.

De B'griff isch ofd währendem Kalde Griesch im Weschde b'nudzd worre, um Laid zu b'schraiwe, wu uff die kommunischdische Brobagonda unn Monipuladzjon roigfalle sinn.

## Baischbiel
Inna Red im Johr 1965 hodde amerikonische Diblomad Spruille Braden gsachd, dassde Begriff vum Joseph Stalin vawend worre isch, um die „zahllose uschuldische, wenn a wohlmoinende Sendimendalischde odda Idealische“ zu b'zaischne, wu die sowjetische Agenda unnaschdizen.

Im Johr 1959 hodde Kongressabg'ordneda Ed Derwinski aus Illinois än Laidadiggl vum Chicago Daily Calumet ins Kongressbordogoll uffg'numme, wua Amerikona, wu in die Sowjetunion g'raisd sinn, umde Friede zu ferdere, als „des, wasde Lenin nidzlische Idjode im kommunischdische Spiel nennd“ b'zaischend. 

Die daidsch Hischdorigarin Karina Urbach hodd bschriwwe, wie die Hohenzollern vunde Nadzjonalsozjalische als nidzlische Idjode gseje worre sinn.

Im Johr 2023 hodde The Economist de Adiggl „Vladimir Putin's useful idiots“ vaeffendlischd. Dodrin werren sog'nondi Putinversteher als nidzlische Idjode gseje, wu die Ziel vum Putin unnaschdizen unn soi vamaindlische Foinde vau'glimbfn, alla die Gsellschafde, wuse selwa lewen.

In B'zuch uff Putins Russlond ischde Vorwurf maischd, dass die so b'zaischnd Person wesche ihra persenlische Vordeel die Nähe zu Moskau suchen unn im Geschezuch vum Kreml fa inne- und außebolidische Zwegg b'nudzd werren, wuse die sommeheng nedd gons vaschdejen.

## Vawais
Soundbite

Än **Soundbite** (a **Sound bite**) ischn englischa Ausdrugg fan korze, makonde unn oibreschsome Spruch unn Zidad. Baim Schbruch isches wischdisch, dassa die Aussach zu äm Thema uffde Pungd bringd. De Soundbite ischn redorische Gniff, middema ä Red uffn gläne, awwa oibreschsome Deel reduziere konn unde Reschd vunde Red ignoerd unn donn vagesse werd. Inde Bolidigg werren deswesche Redde vun sog'nonde Spin-Doctore middm Soundbite vaseje. Än Soundbite komma als moderni Version vunnem Gflischendes Word seje.

## Baischbiel
B'konde Basichbiel sinn

* „Ich bin ein Berliner“ vum John F. Kennedy in soina Red vum 26. Juni 1963.
* „I Have a Dream“ vum Martin Luther King in soina Red vum 28. August 1963.
* „Tear down this wall!“ vum Ronald Reagan vum 12. Juni 1987 in Weschd Berlin.
* De Wahlkompf-Slogan „Yes We Can“ vum Barack Obama s'erschdemol vunnem gsachd baina Vorwahl Red om 8. Januar 2008.
* „Wir schaffen das“ vunde Angela Merkel uffna Bundespressekonferenz om 31. August 2015.
* „America first“, wude Donald Trump iwwanumme hodd.

## Gugschd a uff
* Spin

## Websaide
* Wiktionary-Eintrag:  (englisch)
* ''soundbite'' im *[[Cambridge Dictionary]]* (englisch)

## Vawais
Gotcha Journalism

De **Gotcha Journalism** ischn englischa Ausdrugg, wus Word „Gotcha“ korz fa „got you“, sinng'meß „hawisch disch (om Schlawidschl) krischd“ mänd. Uffkumme isch die Aad vun bolidische Journalismus inde 1980 Johr. De B'griff bschraiwed die Aad vun Journalismus, wu än Indaviewa vasuchd ä Person odda Sach in Missgredid zu bringe unn soi GlaubwürdigkeitGlabwirdischkaid zu unnagrawe, oddase als beswillisch, uqualifizierd odda umoralisch hiezuschdelle odda als dumm unn uinformierd, wonse kä Ondword hodd.

Die Aad vum Gotcha-Journalismus konn awwa a oigsedzd werre, um ä Person, wu Dregg om Schdegge hodd, dzu zu bringe, Fehlvahalde oizugschdeje. 

## Teschnigge
De Indaviewa konfrondiert soi Gescheniwwa b'wusd midd Froche, B'haubdunge, Aussache odda B'mergunge, wua dengd, dasses uog'nehm fa soi Gescheniwwa isch. Des Ziel isches de Indaviewpadna zu vausischare, in Valeschehaid zu bringe, zu endlarwve unn zu painlische Aißarunge zu vaolosse unn sisch in Widdaschbrisch zu vaheddare, um soin Ruf uff Dauwa zu schedische. Um des zu erraische, b'dienen sich *Gotcha Journalischde* suggeschdiva Froche unn rhedorischa Middl umen schleschde Oidrugg vunde Person odda de Sach zu erzaische. S'werren a frijare Aussache, wus meschlischawais a uff Ton ooda Film hodd, so selegdiv gsomescheg'baschdeld, domid die Person odda Sach innem uginschdische Lischd zum Publikum riwwakummd.

Zude Teschnigge kerd a, inna erschdmol vaschdeggelda Absischd uerwaded vun vaibarde Theme abzuwaische odda Theme ozuschbresche, wuma als Tabu vaoibard kabd hodd, umde Indaviewpadna d'zu zu krische, driwwa zu redde unn sisch uff Aussache feschdzulesche. Donn werd die Person midd frijare Aussache, om beschde midd Ton odda Filmuffnohme konfrondierd, wuses Geschedeel gsachd kabd hodd. Die Person soll domid als widdaschbrischlisch, wordbrischisch etc. blomierd unn bloßgschdelld werre.

S'kerd zum Gotcha-Journalismus nedd logga zu losse unn imma waida uffm Thema rumzuraide. Domid sollde Indaviewpardna in die Eng unn Vataidischung gdriwwe unn kalde werre. Zum Baischbiel, werren firjare Aussache ausm Zommehong g'risse, um die Person druff feschdzunachle unnse so a dro zu hinnare ihrn Schdondpungd glaa unn frai dozulesche. Do'd'zu werd die Person dauwand unnabroche, umse waida uff die Aussache unn Froche feschdzunachle.

## Effendlischi Wahrnehmung
Nochna Umfroch 2020 vum bridische Moinungsforschungsinschdidud YouGov hodd ergewwe, dass die Effendlischkaid fruschdierd g'wesd isch iwwa die "immer glaische *gotcha* Froche", wu in Bressekonfarense iwwa die COVID-19-Pondemie g'schdelld worre sinn.

## Gugschd a uff
* Soundbite

## Vawais
Manipulative Präsupposition

Baina **Monibuladivi Präsupposition** werd ä wischdischi Ausach schunmol inne Froch odda än Sadz oig'baud, alla präsupponierd. Do'd'mid werd ä Gschbräch so monibulierd, dasde Gschbrächsbadna uffde präsupponierde Sachvahald uhinnafroch oigehd unn domid a bschdedischd. Middna Präsuppositionen kennen Erwadunge indirekt, alla vaschdeggl ins Gschbräch g'brochd werre. Dursch die Indiregdhaid, alla de Unnaschdellung, dass ä Erwardung erfilld werd odda worre isch, fiehrd zuna Vaschdergung vunde Wirgung vunde Aißarung vun der Erwardung.

Grundsedzlich hodds die Naischung, präsupponierde Aussache unn Froche uhinnafrochd zu bschdedische, wailm psischologisch Kommunikation als des G'tailde unn Vabinden vaschdone werd.

Dem Frocheschdella konns a um *[[Audacter calumniare, semper aliquid haeret|Semper aliquid haeret]]* geje, alle ibla Nochredd nochm Moddo „Ebbes blaibd imma henge.“

## Baischbiel
* Fongfroche: Z.&nbsp;B. „Schlachen Sie aischendlisch imma noch ihr Fraa?“. Domid werd än Sachvahald unnaschdelld uns isch nedd efach o'gmesse druff zu reagiere. De Zwegg konn soi, dassde Gescheniwwa sisch uffresche unn die Kondroll valiere soll, domida Dinge sachd, wua ganed hod sache wolle, mann alla aushorsche konn. 

* Onschdadd zu sache: „Isch deng'g, du solschd haid Owend fa uns koche.“, komma präsupponierd froche „Was kogchdn haid Owend fa uns schenes?“ odda „Wonn hoschd haid Owend s'Esse ferdisch?“. Domid werd erschd ga nedd o'schbroche, ob die Person iwwahaubd koche will. Baide Froche unnaschdellen, dass die Person haid Owend kochd.

## Gugschd a uff
* Fongfroch
* Hernafroch

## Vawais
Hörnerfrage

Die sophistische **Hernafroch** (uff Grieschisch *keratinê zêtêsis* unn uff Ladoin *cornuta quaestio*) werdm Megariker Eubilides (4. Jahrh. v. Chr.) zugschriwwe  unn ischä vafenglischi Froch, wude Bfrochde in Valeschehaid bringe soll. Die Aad zu froche ischn Krokodilschluss unnen Fongschluss unn erlaubd bloß midd *Ja* odda *Nä* b'ondworded werre derf, alla de Frocheschdella agzebdierd kä onnari Ondword. Die *Hernafroch* ischä Form vunde Monibulative Präsupposition.

## Baischbiel
Fa die Froch „Hoschd doi Herna valore?“, wude Frocheschdella nur *Ja* odda *Nä* here will, kummd uff die Ondword *Nä* de Schluss „Alla hoschdse noch!“ unn uff *Ja* de Schluss „Alla hoschd Herna kabd!“. De Bfrochde isch so *de Ghernde* (uff Grieschisch *keratinês* unn uff Ladoin *Cornutus*).

## Geschemiddl
S;Geschemiddl isch sisch nedd uff *Ja* - *Nä* Ondworde geschlesche zu losse unn z. B. zu sache „Isch hab nie Herna kabd unn habse deswesche a nedd abwerfe kenne.“.

## Literatur
* Rudolf Eisler: Wörterbuch der philosophischen Begriffe, 1904
* Friedrich Kirchner: ''Wörterbuch der philosophischen Grundbegriffe'', 1907, 218f.
* Ernst Günther Schmidt: Art. *Hörnerfrage*, in: Historisches Wörterbuch der Philosophie 3 (1974), Sp. 1206.
Jean-Joseph Sanfourche

**Jean-Joseph Sanfourche**, mid rischdischm Name Sanfourche, Marqués de Púbol (*&nbsp; 1929 in Bordeaux; †&nbsp; 2010 in Saint-Léonard-de-Noblat) war än Frongraisch Kinschdler, Maler.
Argumentum ad Coelum

Midd **** (ladainisch fa ä „B'rufung uffs geddlische“) (a *Deus Vult*, *Gott mit Uns*, *Appeal to Heaven*, *Manifest Destiny*, *American Exceptionalism* unn *the Special Covenan*) ischn redorische Gniff, än logische Fehlschluss, unnä Schoinagumend. S'werd gsachd, dassma die Mänung vunna hejare unn ofd ufehlba Machd (än Godd, die Gschischd, vun Außairdische, sSchigsal de Himmel etc.) kennd, unn dasse de aischene Schdondpungd deeld, em gsachd hodd, Hondlunge valongd odda gsabld hodd, unnaschdizd, gudheeßd etc. Domid brauchds kä waidari Reschdferdischung uns isch a nedd meschlisch die heja Machd ernschdhafd in Froch zu schdelle. Ofd werd sisch uff was schrifdlisches b'rufe, wie ä Heilischi Schrifd, ä Monifeschd etc.

Inde Bolidigg werd des ofd oigsedzd.

## Form
De Druchschluss hodd die Form

## Baischbiel
Efache Baischbiel sinn

* „Godd hodma bfohle, moi Kinna zu tede.“
* „Mir missen aisch eija Lond wegnemme, dodie die Heilisch Schrifd sachd, dasses uns kerd.“
* „Isch wees, dass Godd / Außairdische / s'Schigsal etc. uns nie im Schdich losse werd / werren. Uns konn nix passiere!“

## Guggschd a uff
* Magisches Deng'ge

* Argumentum ad verecundiam

## Vawais
Tautophrase

Ä **Tautophrase** isch ä Phrase odda än Sadz, wuen B'griff tautologisch definiert, indema de B'griff widdahold. De B'griff vunde *Tautophrase* isch 2006 vum William Safire inde Zeidung The New York Times g'bräschd worre.

Ä *Tautophrase* konn im Kern ebbes ausdrigge, wie zum Baisbiel bai „S'isch wies isch“ schwingd Fatalismus unn Stoizismus midd, das ebbes nedd kondrollierd werre konn unn dass die Realided hald so isch, ob uns bassd odda nedd. Midde Phrase „Das Herz will, was es will“ konn ausbg'driggd werre, dass Gfiehl nedd rational sinn unnma sisch zum Baisbiel zu jemond hieg'zoche field, midd wuma bessa nix hedd, all ä Bsessehaid odda ä Ausredd. S'konns sisch awwa a uff ä Laideschafd b'zieje, alla ebbes, wuma efach gern hodd odda mache dud.

## Baischbiel
B'konde Baischbiel sinn

* „Brexit means Brexit.“ (Theresa May)
* „A la guerre comme à la guerre.“ — Ä fronzesischi Phrase, midde B'daidung "im Griesch wie im Griesch" unn mänd bildlisch gschbroche "Inde Lieb unn im Griesch isch alles erlaubd."
* „Qué será, será.“ odda „Che será, será.“ mänd „Was a imma basiere werd, werd basiere.“
* „The heart wants what it wants.“ (Woody Allen)
* „A man’s gotta do what a man’s gotta do.“ (John Wayne)
* „G'nuch isch G'nuch!“
* „S'isch wies isch.“

## Vawais
Magisches Denken

**Magisches Deng'ge** odda *[[Aberglaube|awwaglaiwisches]] Deng'ge* mänd inde Psischologie, wonn Laid onemmen, dass ihr G'dong'ge, g'murmelde Worde odda (ofd kuldische) Hondlunge än Oifluss uff die Weld hawwen, dodruff dass ebbes (nedd) basiere werd, wasse (nedd) wolln. Dod'bai werren Reschle vun Ursache unn Wirgung ignorierd, alla, dass des, wasma do deng'd, babbld odda dud, ga kenn Oifluss dodruff hodd, wasma (nedd) hawwe will. S'werd g'mänd, dass Eraigniss, wu in käm plausible kausale Zommehong midnonna schdejen, dursch iwwanadirlische Oifliss midnonna vabunne sinn. Die Laid glawwn, dass yum Baischbiel allä die aischene G'donge Auswirgunge uff die Weld hawwen unn dass ebbes zu den'ge des glaische isch wies a wirglisch zu due. Des konn d'zu fiehre, dass Laid ä irradzionale Ongschd krischen, ebbes bschdimmdes zu due odda a bloß zu deng'ge, wail des jo im magische Deng'ge og'numme raischd, domid ebbes unn maischdends was jo schlimmes basierd. 

*Magisches Deng'ge* werd als Deel vunde kindlische Endwigglung unn bai Erwachsene als psischische Schderung gseje. Inde Psischjadrie definierd ma magisches Deng'ge als falschi Iwwazaischung iwwa die aischene vun soine G'dong'ge, Hondlunge unn Worde, uerwinschde Eraischniss zu vaursache odda zu vahinnare. Magische Den'ge siehdma haifisch als Symptom bai Deng'gschderunge, schizotipischa Persenlischkaidsschderunge unn Zwongsschderunge.

Inde Anthropologie mändma middm *magische Deng'ge* magische Vorschdellunge, wu sisch midd iwwanadirlische Meschde bschefdischd unn sisch in Riduale aißad.

## Form
S'magische Deng'ge hodd die Form

## Gugschd a uff
* Argumentum ad Coelum
* Wunschdeng'ge
* Tinkerbell-Éfägd
* Kondrolldaischung

## Vawais
Bellmans Trugschluss

**Bellmans Druchschluss** ischn  Druchschluss unnen redorische Gniff, wu uffde Widdaholung vun Aussache b'ruhd. De B'griff gehd uffde Petr Skrabanek zurigg unn bschraibd de Effeggd, dass durschs imma widda sache vun Aussache, s'fa die Laid wohr werd. De Petr Skrabanek b'ziehd sisch do'd'bai uff *The hunting of the snark* vum Lewis Carroll, wu die Figur Bellman sachd „What I tell you three times is true“, alla „Was isch da draimol sach, schdimmd“.

## Form
De Druchschluss hodd de Form

## Vawais
Frequenzillusion

Die **Frequenzillusion**, a b'konnd als *Baader-Meinhof-Phänomen*, ischn Deng'gfehla, wu Laid vamoindlisch ebbes haifischa b'mergn, nochdemses erschde Mol b'wussd wahg'numme hawwen. Des fiehrd zum Glawwe, dasses donn tadseschlisch haifischa uffdridd, vorkummd odda bassierd. Des isch awwa ä Illusion, wu vum erhede B'wussdsoin vunna Idee, em Objegd, änna Phrase etc. kummd. Bledzlisch falld em uff, dassma ä Lied haifischa herd odda dassma ebbes bledzlisch iwwarall sied.

De B'griff „Baader-Meinhof-Phänomen“ isch 1994 innem Onlineforum uffg'brochd worre, wu, nachdema ämol de Nome vunde daidsche Terrorischdegrubb Baader-Meinhof kerd hodd, des inma efda b'mergd hodd unn iwwa den Umschdond im Forum gschriwwe hodd. Onnare im Forum hawwen donn iwwa ihr Erfarhunge domid gschriwwe.

Im Jahr 2005 hodde Arnold Zwicky, wu Professor fa Schbrochwisseschafde onde Standford Universided isch, iwwa den Efeggd uff soim Blog gschriwwe, hodd sisch de B'griff „Frequenzillusion“ g'bild.

## Vawais
Twymans Gesetz

S**'Gsedz vum Twyman** (uff Englisch *Twyman's law*) vum Medije- unn Magdforscha Tony Twyman sachd, dass „jedi Zahl, wu intressond odda onachsd aussiehd, inde Reschel falsch isch“. Onaschda gsachd, „Je ug'wähnlisch odda intressonda Dade sinn, deschdo wahschoinlischa isches, dasse des Resuldad vun irschend em Fehla sinn“. Des Gsedz werd als äns vunde wischdigschde Gsedz vunde Dadeanalyse gseje.

Des Gsedz driggd die Tadsach aus, dass Fehla baide Dademessung unn -analyse zu Greße fiehre kennen, wu schadag vun tipische Werd abwaischn. So Fehla gibds haifischa als wirglische Verännarunge inde zugrund lischende Prozess, wuma missd. Wonn zum Baischbiel än Analischd vunem Sofdwareunnanehme siehd, dass sisch die Onzahl vunde Nudza iwwa Nachd vadobbeld hodd, hodds waschoinlisch om eeschde än Fehla inde Brodokolierung.

Des Gsedz komm a uff Siduazijone owende, baidene Dade dursch uerwadede Fagdore b'oiflussd werren. Wonn zum Baischbiel Schule ug'wehnlische große Vabesserunge bai Teschdergebnis uffwaisn, kummd des waschoinlische dursch Betrug als dursch Flaiss.

## Gugschd a uff
* Schdondad vum Sagan
* Zebra (Medizin)

## Vawais
Zebra (Medizin)

**Zebra** ischn omerikonische Slang Ausdrugg, wu inde Medizin b'nudzd werd unn fa ä iwwaraschendi unn ofd a exodischi medizinische Diagnose schdehd, wonn ä efacheri Erglärung wahrschoinlischa isch. Des gehd uff Aphorismus zurigg, wu om End vunde 1940zicha Johr vum Theodore Woodward, äm Professor onde University of Maryland School of Medicine, zu soine medizinische Bragdikonde gsach hodd:

Aldanadiv ischde Aphorismus „when you hear hoofbeats, think of horses, not zebras“, alla  „Wonn Hufschlesch herschd, deng'g on Pferde, nedd Zebras“. S'Original vum Woodward isch „Don't look for zebras on Greene Street“, alla „Gugg nedd fa Zebras inde Greeneschdroß“, die Schdroß, wude Universided vum Maryland medizinischem Campus isch. Efach wails viel wenischa Zebras inde Vaoinischde Schdaade vun Omerika hodd, sinn Hufschlesch, wuma herd, faschd gons sischa vun Pferde. Bis 1960 ischde Schbruch in medizinische Kraise waid b'ekonnd g'wesd. De Schbruch isch ä Wanung vorm schdadischdische Prävalenzfehla, baidema die Wahschoinlischkaid, dass z. B. ä Grong'ghaid inde Bvelgerung uffdridd, fade Änzelfall nedd b'riggsischdischd werd. 

Medizinische Nailing naischen d'zu uff Diagnose vun seldene Grong'ghaide zu kumme, weschede Vafischbakaidsheurisdig („Eraignis, on die ma sisch laischda erinnerd, werren al wahschoinlischa oigschedzd“) unn weschedem Phenomen, wu zum erschemol in „Rhetorica ad Herennium“ (ug'fehr 85 v. Chr.), formulierd worre isch: „Des Uffellische unn des Naije blaiwen länga im G'deschdnis hafde.“ Deswesche ischde Aphorismus ä wischdischi Wanung vor denne Deng'gfehla, wonn Medizinschdudend baig'rochd krischen, medizinische Nochwais oizuschedze.

Diagnosdiga hawwen awwa a gsachd, dassma „Zebra“ Diagnose schun im Aach palde muss, bismase dursch Nochwais endgildisch ausgschliese konn.

Fa so än ug'wehnlischa unn indresonde Fall unn Diffarenzialdiagnose hodds inde englische Schbrooch de medizinische Slang Ausdrugg „Fascinoma“, .

## Gugschd a uff
* Schdondad vum Sagan

## Vawais
Trugschluss der Verallgemeinerung

De **Druchschluss vunde Va'allg'moinarung** odda **Druchschluss vunde Komposition** (ladainisch **') mänd de [[Logik|logische]] Fehla vunde Änzldeele uff Gonse zu schliesse. Selbschd wonn sisch die [[Prädikation|Aussach]] inde [[Prämisse|Brämisse]] uff jedes änzelne Elemend vunna Gsomdhaid bziehd, isch die [[Schlussfolgerung|Schlussfolscharung]] vunde Aussach uff die Gsomdhaid maischdens uzulässisch. Des lischd dodroa, dass ä Komposition vun Deele onnare Aischeschafde hawwe konn als die Deel. Wonn awwa die Aischeschafde vunde Deel uns Gonse glaisch sinn, hodde Schluss kän [[Argument|agumendadive]] [[Wert|Werd]].

De geschesedzlische B'griff, de a falsche Schluss vum Gonse uff soi Deel zu schliesse, heeßd [[Trugschluss der Division|Druchschluss vunde Diwisjon]] ([[Latein|ladainisch]] **').

## Form
De Druchschluss hodd de Form

## Baischbiel
Baischbiel fade Druchschluss sinn

* „Atom sinn faablos. Die Roos do bschdehd aus Atome. Alla isch a die Roos do a farblos.“
* „Jedi vun denne Blume isch schää. Zomme gewwense än schääne Strauß.“
* „Die beschtmeschlisch Fußballmonnschafd bschdehd ausde elf beschde Änzlschbiela.“
* „Natrium isch gifdisch, Chlor isch gifdisch, alla deschwesche isch Natriumchlorid (alla Kochsalz) gifdisch.“

## Geschebaischbiel
Monschmol komma vunde Deel uffs Gonse schliesse, wonns Gonse die Aigeschafde vunde Deel palde dud.

* „Zieschlschdää sinn rod. Die Mauwa bschdehd aus Zieschlschdää. Alla isch a die Mauwa rod.“
* „Atom hawwen Masse. Die Minz bschdehd aus Atome. Alla hodd die Minz Masse.“

## Vawais
Trugschluss der Division

De **Druchschluss vunde Diwisjon** (ladainisch **') mänd de [[Logik|logische]] Fehla vunde Gonse uff Änzldeele zu schliesse. 

Inde [[Tradition|traditjonelle]] [[Logik]] werd de Truchschluss so formuliert, dass innem efache kategorische [[Syllogismus]] de [[Oberbegriff, Mittelbegriff und Unterbegriff|Middlb'griff]] im Owasadz uff ä Gsomdhaid vun [[Individuum|Deele]], im Unnasadz awwa uff die änzelne Deel vun der Gsomdhaid bzoche werd. Inde [[Terminologie]] vunde Syllogistik schbrischdma a d'vu, dass de Middlb'griff im Owasadz medd ''[[Distribution (Logik)|distribuiert]]'' isch.

Des heesd alla, a wonn sisch die [[Prädikation|Aussach]] inde [[Prämisse|Brämisse]] uff die Gsomdhaid bziehd, wu aus Deel bschdehd, isch die [[Schlussfolgerung|Schlussfolscharung]] vunde Aussach uff die Deel maischdens uzulässisch. Des lischd dodroa, dass ä Komposition vun Deele onnare Aischeschafde hawwe konn als die Deel. Wonn awwa die Aischeschafde vunde Deel uns Gonse glaisch sinn, hodde Schluss kän [[Argument|agumendadive]] [[Wert|Werd]].

De geschesedzlische B'griff, de a falsche Schluss vunde Deel uffs Gonse zu schliesse, heeßd [[Trugschluss der Verallgemeinerung|Druchschluss vunde Va'allg'moinarung]] ([[Latein|ladainisch]] **').

## Form
De Druchschluss hodd de Form

## Baischbiel
Baischbiel fade Druchschluss sinn

* „Die [Roos] do bschdehd isch rood unn bschdehd aus [Atome|Atom. Alla sinn a die Atom aus denne die Roos bschdehd rood.“
* „Die Athena hawwen inna Volgsvasommlung iwwa Griesch unn Friede endschiede. De Demosthenes ischn Athena g'wesd. Alla hodde Demosthenes inde Volgsvasommlung iwwa Griesch unn Friede endschiede.“
* „How can one love one’s country without loving its people?“ All, „Wie komma soi Lond liewe, ohne die Oiwohna vun dem Lond zu liewe?“ (Ronald Reagan)
* „Daidschlond ischä raisches Lond. Alla isch jeda Daidsche raisch.“

## Vawais
Krasnodar

**Krasnodar** (russisch *Краснодар*) is die greeschd Schdadt vum Siedrusslond. Die is am Fluss Kuban geleje, net weit weg vum Schwaddse unn Asowsche Meer. Die Schdadt hot ugfähr 1,2 Millione Eiwohner. Gegrindt worre is se im Johr 1793 unn hieß erschd mol **Jekaterinodar** (russisch *Екатеринодар*). Des is ä wichdisches Zentrum fer Industrie, Handel unn Kultur im Lond. Ma nennt se aach oft die Haaptschdadt vum Siedrusslond.

## Galerie

Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg
2023-10-22. Краснодар DSC 7534.jpg
Медакадемия Краснодар Russia.JPG
View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg
Здание гостиницы централь 03.JPG
Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg
2022. Краснодар DSC 9475.jpg
Екатерина Великая. Монумент.JPG


## Noochwais


## Websaide
* 
*