open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schwetzingen

**Schwetzinge** (amtlich *Schwetzingen*) is ä Schdadt im kurpälzische Londkrääs Rhoi-Negger-Krais im Nordweschde vun Bade-Wirddebärsch. Die näggschde Großschdädt sinn es 10 Kilomeder endfernde Mannem unn es 15 Kilomeder endfernde Hailbärsch. Bekånnd is Schwetzinge vor allem weeje saim Schloss unnem Schlossgadde. Schwetzinge bild en Middlzendrum in de Umgeewung.

## Geographie
Schwetzinge liechd in de Medropolregion Rhoi-Negga in de OwwerRhoiewene, zwische em Rhoi im Weschde unnem Odewald im Oschde. Dorsch die Schdadt dudd di Laimbach fließe, welle bai Brihl in de Rhoi minde dudd. Vun de Schwetzinga Fläsch sinn 33,3% Siedlungs- unn Vakeasfläsch, 27,7% Londwärdschafdsfläsch unn 35,7% bewalded.

Schwetzinge dudd im Uhrzaigasinn unn im Norde beginnend an folgende Orde grenze: Monnem, Plångschd, Ofderse, Hoggene, Ketsch unn Brihl. Äägedääld is Schwetzinge in die siwwe Schdadtgebiede, Kernschdadt, Siedschdadt, Oschdschdadt, Nordschdadt, Härschagger, Kläänes Feld unn Schälzig.

## Gschischd
Schwetzinge isches erschdemol am 21. Dezember 766 als Suezzingen im Lorscher Codex erwähnd worre. Siedlungsschbure konn mer awwa bis in die Jungschdääzaid vafolge, darunner e bedaidendes Gräwerfeld aus de Linjebåndkeramik. Vor 7000 Johr sinn nämmlisch die erschde Aggabau bedraiwene Siedla im haidische Schwetzinga Schdadtgebied õõkumme. Schbäda lasse sisch Schbure vun de Kelde, ausde Reemerzaid unn vun de germånische Neggarsuewe nochwaise. 803 werd Schwetzinge „Suezzingen Superiore“ (Owwerschwetzinge) genennd. Urschbringlisch hots nämmlisch die zwee Siedlunge Owwer- unn Unnerschwetzinge gewwe. Es Schwetzinga Schloss is wahrschains im 13. Johrhunnerd zwische de zwee Derfer endschdonne. Es erschdemol erwähnd worre isses Schwetzinga Schloss, als es noch en Wassaschloss unner de Erligheimer gewessd is. Domols hot die Elsbeth vun Schonenberg em Palzgrafe Ruppreschd en schdändisches Wohnreschd aigerååmd. Schbäda isses Schloss gonz on die Kurpalz kumme unn die Kurferschde hawwe es als Jachdschloss fer die wildraische Wälda (v.&nbsp;a. Hardtwald) genudzd.

Aa es Schwetzinga Schloss is, wie die gonz Kurpalz, im drääßischjährische Kriesch unn im Pälza Erbfolgekriech 1689 zerschderd worre. Kurferschd Johann Wilhelm hots wiedaaufbaue losse, 1720 isses vun dem soi Nachfolga Carl Philipp zur Sommaresidenz erhoowe worre.  

## Websaide
* Websaid vun De Schdadt Schwetzinge
Leimbach

Di **Laimbach** is e kurpälzischi Bach, welli dorsch de Rhoi-Negger-Krais fließe dudd. Ihr Gsamdläng is 38 Kilomeder unn se hot ä Oizuchsfläsch vun 140 km², wo 157.000 Lait wohne. Zufliss sinn vor allem di Gauångelbach unn di Waldångelbach. Endhubbse dudd di Laimbach bai Balzfeld uff ennere Heh vun 204 m i. NN, in de Gemää Diele, minde dudd se donn bai Brihl in de Owwerrhoi uff ennere Heh vun 94 m i. NN. De zerickgelehde Heheunnerschied sinn also 110 Meder. 

Wie aa di Kraischbach fließt di Laimbach noch em Ausdritt in di Rhoiewene, bai Wissloch, im Grawe am Rand zwische de Ewene un em Kraischgau diregd noch Norde. Bai Nußloch biegt se dann Rischdung Rhoi um. Zwee Endlaschdungskanäl kenne Wasser vun de Laimbach uffnemme: De Landgrawe zwische Nußloch un Ofderse un di Hardtbach zwische Walldorf un em Induschdiegebiet Dalhaus bai Hoggene.

## Gschischd

Di Laimbach hot frieher schun die Schwetzinger Burchõõlaach umflosse, bai de Naigschdaldung vum Schloss (ab 1657) is Laach unn Foam vaännerd worre, sodass ihr haidischi Gschdald endschdanne is. De See unn annere Gewässa im Schlossgadde sinn vun zwee Wassawerge gschbaisd worre, welle di Laimbach dorsch zwee Mihlräder õõgedriwwe hot.
Roschbach

**Roschbach**  is ä klänie Gemä im Londgrääs Siedliche Woischdrooß.

## Laach
Roschbach is en ausgschbrochener Woibauort un licht 6 km siedlich vun Edekowwe zwischem Pälzerwald un em Rhoi.
Die negschde Gemääne sinn Edesem, Kneeeringe, Walsem, Flämlinge un Hääfeld.

## Gschichde
Sellemols is Roschbach zum erschde mol 769 als *Rosbach* in änre Schengungsunkund vum frängische Adliche Marzolf ans Kloschder Lorsch an de Berchstroß erwähnt worre.

## Relichion
Iwwer 73 Prozent waren 2007 kadholisch, 14 Prozent waren evangelisch un de Reschd war ohne Relichion.

## Wabbe
Die Farwe Schwarz un Gold errinnern an´d Zug´herichkeit zu de Kurpalz. 1922 ischs vum bayrische Staatsminischderium genähmicht worre und geht uffs Sichel vun 1771 zerick.
Badische Weinkönigin

Die erschde **badische Woikeenigin** hot's im Johr 1950 gewwe. Saidher dud de Badische Woibauverband jedes Johr e naie Keenigin bestimme, die wo aa noch zwai Prinzessine newe sich hot. Di junge Fraue, die Keenigin werre kenne, misse aus ere Winzerfamilie komme oder Winzerin oder Woikiiferin glernt hawwe. Bei de Wahl, die ned öffentlich isch, werre die Kandidadinne zu verschiedene Woi-Theme befragt und misse, newerm Fachwisse aa durch ihr Ufdrede, d Vordragswais und d Eerschainung iwwerzaige. Die drai dadurch ausgwählde Fraue werre bei de Kreenungsveråschdaldung vorgschdeld und s Wahlgremium entschaided dann, wer für's jeweilige Johr Keenigin werd. Di annere baide werre Woiprinzessine. Die Ufgab von denne droi isch es, für de badische Woi Botschafterinne zu soi.

## Liste von de bisherige badische Woikeeniginne
(in Klammer de Name nach em Heirade):

 Schbäder Daitsche Woikeenigin worre

## Weblink
*Badische Woikeenigin (Badischer Woibauverband)
Schifffahrtsmuseum Speyer

S**'Schifffaadmuseum** vun Schbaija lisch om Rhoi, om End vum Dummgaade, inde Rheinallee 3 im Briggehaus, wu unna Deng'gmolschudz schdeje dud, un wead vum "Schiffbauer-, Schiffer- und Fischerverein Speyer e.&nbsp;V." bdriwwe.

## Glääni Gschischd
De Varoi, wu 1871 g'grind worre isch, hodd im Joa 1979 s'Brigghaus vunde Schdadd Schbaija kaafd kabd un s'donn heagerischd un als Varoinshoim un gläänes Muesum oig'rischd. Im Joa 2000 ischs Museum donn eawaidad worre. De Varoi b'waad die ald Dradizion vunde Schbaijmara Schiffsbauwa, Schiffa un Fischa, wu als Zunfd schun 1327 in Schbaimara Uakunde eaweend werren un inde Schbaimara Gronigg werren Schiffslaid schun fas 7. Joahunad eawend. De Varoi vaschdeed sich a als Nochfolscha vundere Zunfd midde Uffgawb, s'alde Wisse waidzugewe. S'Museum zaischd z. B. maßschdabsgedraiji Nochbau vun Schiff aus 19. Joahunad, wu vun Schiffsbauwa gbaud worre sinn, wu frija mol im alde Haafe gschaffd kabd hawen.

## Effnungszaide
S'Muesum hod im Summa imma om Sundaach vun 14 bis 17 Ua uff oda konn noch Vaoibarung bsuchd werre.

## Websaide
* Schiffbauer-, Schiffer- und Fischerverein e.&nbsp;V. gegründet 1871 Speyer / Rhein
* Ausstellung
* SPEYER.DE - Museum im Brückenhaus
Vorgeschichte

Die **Vorgschischd** odder **Urgschischd** (aa Prähischdorje) is än Deelgebied vun de Gschichd unn de Aaischologie (in Eiroba *Ur- un Frihgschischd*). Die Vorgschischd bezaischnd die äldschd Zaid vun de Menschhaidsgschischd. Aafange dut se middem Uffdrede vun de erschde Schdääwergzeisch, des war u'gfär vor 2,5 Milljone Johr. Die Vorgschischd erschdreggd sisch iwwer die ganz Schdääzaid, die Broosezait unn die frieh Aisezaid bis zum erschde Ufftrede vun schriftlische Iwwerlieferunge, was in de ainzelne Reschjone vun de Weld zu reschd unnerschiedlische Zaide gwesd is.

Ab dem Ufftrede vun de Schrifd dut die Gschischdswisseschafd donn vun de Friegschischd schbresche.

Die Erforschung vun de Vorgschischd ist Uffgab vun de Aaischologie unn ihre Hilfswissenschafde.
Salvador Dalí

**Salvador Dalí**, mid rischdischm Name Salvador Felipe Jacinto Dalí i Domènech, Marqués de Púbol (*&nbsp; 11.Mai 1904 in Figueres in Katalonje; †&nbsp;23. Jänner 1989 ebenda) war än schbanische Kinschdler, Maler, Grafiga, Schrifdschdella, Bildhaua unn Bihnebildna. Als ähner vun de bedaidnsde Haubdvadreda vum Surrealismus duht er zu de bekanndeschde Kinschdler ausm 20. Johrhunnerd zähle. Sain persehnlische Schdil hot er so gesche 1929 gfunne; die Weld vum Uhbewussde, die in de Trääm vun de Mensche erschaine dut. Schmelznde Uhre, Krigge unn Giraffen, wu brennwe wurde zum tibbische Erkennungsmergmal vum Dalí. Soi teschnisches Kenne als Maler hots ihm erlaubd, sai Bilda in äm aldmaischderlische Schdil zu male, der an de schbädere Foddorealismus erinnere dut.

Die haifigschde Theme in de Bilda vum Dalí sinn außa de Weld vun de Trääm die vum Rausch, vum Fieba unn die Relischjon; unn ziemlisch ofd is in sainre Gemälde soi Fraa Gala dargchdelld. 

Soi Simbadie fer de schbannische Digdador Francisco Franco, soin egszendrische Lewnswannl unn soi kinschlarischs Schbädwerg sinn in de Kunschweld umschdridde unn fihre bai de Bewerdung vun soinre Person unn soine Kunschdwerge bis haid zu vielfäldische Kondrowerse.
Sarah Bernhardt

**Sarah Bernhardt**, eischndlisch *Marie Henriette Rosine Bernardt* (* 22. Oktober 1844 in Paris; † 26. März 1923 aa in Paris), war ä franzeesischie Schauschbielerin. Sie war änie vun de beriehmdeschde Darschdellarinne im 19. unn friehe 20. Johrhunnad.

## Lewe

Sarah Bernhardt is am 22. Okdowa 1844 in Paris gebore worre. Sie war die Dochta vun de Julie Bernardt, änre jiedische Niedalännerin. Bis zu ihrm achde Lewnsjohr wurd se vun änre Amm versorgd, donn is se in ä Pangsjonad kumme unn mid zehne in ä Kloschdaschul noch Wersai. De Duc de Morny, wu än Halbbruda vum Napoléon III. und de Liebhawa vun ihre Mudda gewesse is, hot re mid verzeh Johr ä  Ausbildung als Schauschbielerin an de Comédie-Française vermiddld, was schun domols als was bsunneres galt. Vier Johr schbäta, als se sisch schun Sarah Bernhardt genonnt hot, hot se ihr Bienedebü mit de Titlroll in *Iphigénie* vum Racine g'hbd. Ihr Laufbohn is donn korz druff faschd gschaiderd: Noch äm Schdraid mit änre Kolleschin wurd Sarah entlosse unn konnt ä paar Johr long nur klääne, ubedaidnd Rolle uf klääne Biene schbiele. 1864 wurd ihrn Sohn Maurice in Paris gebore. Soin Vadder war de belgisch Firschd Henri de Ligne, den se in Brissl kennegelernd hod unn der se aa hairade wolld, awwer soi Familje hot des verhinnerd.

Ihrn erschde groß Erfolg hot se 1868 am Théâtre National de l’Odéon in Paris g'habt; do hot se ä Roll in *Kean* vum Alexandre Dumas gschbield. Dodenooch begann ihrn schnelle, schdeile Uffschdiech. Ball war se die beriemdeschd Darschdellarin vun ihre Zaid unn wurd in gonz Frongraisch gfaiad.
Burger King

**Burger King** is e omrigonischi Fast-Food Kett mid'm Unnanähmenssidz in Miami-Dade County, welli haubdsächlisch veschiedne Håmburger vekaafd. Flaggschiff baim Burger King is de *Whopper*.

Es erschde Loggal is im Joar 1954 in Miami, USA geeffend woor. Said 1976 gebbds Burger King aa in Daitschlond. 

Es Unnanähme bedraibd 12.000 Restaurants in 67 Lenner, dodrunna 696 Loggale in Daitschlond. Fa's Unnanähme schaffe Weldwaid 360.000 Midawaider. In Daitschlond sin's 16.000 Mensche. Om Daa kumme weldwaid 11.400.000 Kunne in die Restaurants unn in Daitschlond werre dächlisch uugfähr 400.000 Mensche bediend.

## Noochwais
McDonald’s

**McDonald’s** (umgangsschbrochlisch ach **Megges**) is e US-omrigonisches Räsdorõ, wo haabdsächlisch Håmburger vekaafd.

Es is die umsatzstärgschd Fastfoodkett uff de Weld.

Es erschde Räsdorõ iss im Joore 1940 vun de Briider Richard unn Maurice McDonald in San Bernadino, USA ufgmochd woor.

McDonald's bedraibd weldwaid iwwa 34.000 Räsdorõs . In Daitschland gebbds iwwer 1.400 Filiale.

## Weblinks

* McDonald’s International (engl.)
* McDonald’s Daidschlond

## Nachwais
Steinbruch

A **Schdaanbruch** isch a Ort wu ma Schdaane vun de Bersch hole dud. Normalerweis dud ma a Schdaanbruch iwwer Dage bedreibe, awwer manschmal dud ma aach in de Bersch nai grabe, um de Schdaane zu hole.

In de Nordpalz sinn viile Schdaanbriche, awwer wal de Schdaane vun China un Indie billischer sinn, dud ma de Schdaane maischt impordiire.
Speyergau

D**'Schbaijagau** ischä middlaldalischi Grafschafd im Heazochdum vunde Frong'ge gwesd.
De Gau isch um Schbaija rum g'lesche, hodds ejemolisch Gbied *Civitas Nemetum* vum frijare Remische Raisch umfassd kabd, was haid de sied-eschdlische Deel vunde Pals isch, zwischm Rhoi unnem Pelsa Wald, awwa a nochn neadlische Deel vum Elsaß hodd dzukead kabd.

## Grafe vum Schbaijagau
* De Weana V. (gesche 920 gschdoawe) Graf vum Nahegau, Schbaijagau un vum Woamsgau um 890/910, ausm Haus vunde Konradina.
* Konrad de Rood (X 955), Sohn vum Weana V., Graf vum Nahegau, Schbaijagau, Woamsgau un Niddagau, Graf in Frong'ge, Heazoch vun Lodringe.
* Oddo I. (gschdoawe 1004), de enzigschd Sohn vum Konrad dem Roode, Graf vum Nahegau, Schbaijagau, Woamsgau, Elsnsgau, Graischgau, Ensgau, Pfinsgau un Ufgau, Heazoch vun Keande.
* Konrad II. de Jingare (gesche 1003 gbore un gschdoawe 1039), de Eng'gl vum Oddo I., Graf vun Nahegau, Schbaijagau un Woamsgau, Heazoch vun Keande (1036–1039).

## Londvegd vum Schbaijagau
* Graf Friedrisch vun Loininge, 1205 bzaischd
* Graf Friedrisch III. vun Loininge, 1301 bzaischd
* Geoasch I. vun Geroldsegg, Graf vun Veldns, 1310/15 Londvogd vum Schbaijagau
* Otto V. von Oggseschdää, gschdoawe 1327, 1291/1302 Londvogd vunde Oadenau, 1315/27 Londvogd vum Elsass, 1318 Londvogd vum Schbaijagau
* Albreschd Humml vun Lischdebuasch, 1335 bzaischd
* Oddo VI. vun Oggseschdää, Londvogd vum Elsass un vum Schbaijagau, gschdoawe vor 1377

## Bischa
* Alfred Hilgard, *Urkunden Zur Geschichte Der Stadt Speyer*, Nabu Press, 2012, ISBN 978-1286735237
* Hermann Schreibmüller: *Die Landvogtei im Speiergau*, Kaiserslautern, 1905. Online-Ausgabe ''dilibri'' Rheinland-Pfalz

## Vawais
Humbergturm

De **Humbärchduäm** iss e Aussichdduäm uff'm 425 Meeda hoe Humbärch im Siede vun de Schdadd Lautre.

## Gschichd
Im Joore 1896 iss die Idee zume Duämbau uff'm Humbärch, wo sellemols schun e beliebda Aussichdsbärch waa, uffgegriff worr. Dodezu hon Bircher vun de Schdadd Lautre e Humbärch-Veroi gegrind, fär de Bau vumme Aussichtsduäm waahzemache. Zu de Grindungsmidglieda hon de bekonnde Nähmaschinefabriggond Paff, Boijamäschda Dr.Orth, die Kommzierääd Peiffer un Karcher un aach de Malzfabriggond Gelberd geheerd.

De Duäm iss noo Pläne vum Minchner Architegd Luddwich Ridder vun Schtembel gebaud worr, derr sisch mid ainische effendlische Gebeude in de Schdadd schun e Nome gemach had. Im Friehjoor 1899 waa de Baubeginn. Es Baumatrial iss voa Oad vum felsische Platoo vum Humbärch gebroch worr. Om 2. Sebdemba 1900 iss de Duäm ingewaid worr.

1909 had sisch de domolische Humbärch-Veroi uffgeleesd. De Duäm un es Veroisvemäsche sinn in de Besidz vun de Schdadd Lautre iwwagong. Im Joore 2001 iss de Humbärch-Veroi-Lautre e.&nbsp;V. mim Voahawe, de Duäm un soi Addragdividäd as Wonnaziel se äerhalle, gegrind worr.

## Aaschidegdua
De Humbärchduäm iss e fer die wilhelminischi Zaid tybischa monumendala Sondschtääbau.

De Duäm iss 35,77 Meeda hoch un soi Aussichdspladdfoam laid uff 28,16 Meeda iwwa'm
Ärdborrem. De Soggl is achdeggisch, oowedriwwa is de Duam rund. Die Wennltrebb im Innre had 130 Schdufe, dodezu kumme 33 Schdufe on de Außetrebb om Soggl.

## Websaide

* Humbergturm - Verein Kaiserslautern e.&nbsp;V.
Wirbeltier

Die **Wirbldier** (Vertebrata), bilde än Unnerschdamm vun de Kordadiere (Chordata) unn umfasse die Schlaimaal, die Nainauchw, die Knorbl- unn Knochefisch, die Amfibje, die Rebdilje, die Veggl und die Saigedier mit zamme faschd 58.000 agduelle Arde, zu denne aa de Mensch ghere dut. Danewe sinn de Wisseschafd weldwaid ä paar zehdausnd fossile Arde begannd.

Said em Johr 2005 hot de Fisch *[[Paedocypris progenetica]]* mit äänre Läng vun 7,9&nbsp;mm baim Waibsche unn 10&nbsp;mm baim Männsche alses kläänschde lewende Wirbldier golte – bis zu de Entdeggung vun de Froschard *[[Paedophryne amauensis]]* (mit äänre Läng vun 7,7&nbsp;mm. Des greeschde begannde Wirwldier vun de ganze Erdgschschd is de haid noch lewnde Blauwal (*Balaenoptera musculus*)  mit äänre Läng vun bis zu 33 Metre unn 200 Donne Gwischd. Die greeschde Wirwldier am Feschdlond ware die Sauropode (Sauropoda), des war ä Grupp vun de Dinosauria mid sehr viele Arde.
Erlensee

**Äälänsee** (amtlisch *Erlensee*) isch e Schdadd in de Mää-Kinsch-Krääs in Hesse. In Äälänsee dun an di 13.000 Lait lewe.

## Geografii
Äälänsee lischt an de Kinsch im Rhoi-Mää-Gbiid. Er bschteed aus dn zwää Ortn Rikinge un Diibach. Drumrum lischn di Ort Ravulzhausn (Naibersch), Sälbuld, Niidarunbach (Runbach), Hanaa un Bruchkeebl.

## Gschichd
Schun de Remer hattn Kaschtelle in Rikinge un Diibach, weil da de Limes friia waa. Am 1. Janua 1970 wurdn Diibach un Rickinge zusammglescht zur Gmeinde Äälänsee, weil da de See mit diism Naam lischt. Soit 2012 daaf sisch des Kaff ofiziäll Schdadd nenne, awwer so wirklisch iss es des net, egal wi man es nu nenne dud.

## Seenswidischkaid
In Rikinge gibschd di Wassaburg, wo aach n Haamadmuseeum ischd. Aach di Aldschdadd vun Rikinge und Diibach sinn scheen anzuseen.

## Wedschafd
De maischde Äälänseea dun nach Frongfort faan, woil esch da aach was zu dun gibd.

### Schulen
Jede Ort hat ä Grundschul, und dann isch da noch aa dridda in de Mitte. Da isch dann aach ä Gsamtschul, wo die Schiiler vun de ganze Schdadd hingeen dun. Nur ä Gymnasium hann se in da Schdadd net.
Wilhelm-Hack-Museum

Des **Wilhelm-Hack-Museum** is ä Kunschdmuseum in Ludwichshafe.

Im Schdadtbild duts bsunnerschd uffalle dorsch soi vun dem kadalanische Kinschdla Joan Miró gschdaldedi Miró-Wand.

## Gschischd
Die Schdadt Ludwichshafe hot schun nochm Erschde Weldkriech agfange, die Werk vun de Maler aus de Palz zu sammle, um so ebbes wie ä Art *Palz-Galerie* ufzubaue.

Nochm Zwette Weldkriech ham se sisch donn mehr uffs Sammle vum daitsche Exbressjonismus konzendriad.

Im Johr 1971 hot donn de Kunschdsammler Wilhelm Hack vun Keln soi Sammlung vun alte und moderne Kunschd de Schdadt Ludwichshafe gschengd, die said domols de Grundstock fers Museum bildet. 

Aigwaid wurds Museum mit änre Ausschdellungsfläsch vun rund 3.000 m² im Johr 1979.

Wischtisch fer die programmadisch Ausrischdung vum Museums war donn schbäda die Sammlung vum Dissldorfa Reschdsowald Heinz Beck, die im Johr 1988 zum Museum kumme is. Sie hot rund 2.500 Werk vun ameriganische unn bridischn Pop Art-Kinschdla sowie aa Awaide vum Nouveau Réalisme unn zahlraische Fluxus-Sache.

Im März 2009 wurds Museum noch änre 17 Monad long dauernde Reschdaurierung widder ufgmachd. 

Im Summer 2011 wars Museum de Ausdrachungsord vun de dridde Kunschdweldmaischderschafd.

## Diregdore vum Museum
* Manfred Fath 1979 - 1984
* Bernhard Holeczek 1984 - 1994
* Richard W. Gassen 1994 - 2007
* Reinhard Spieler said 2007
Dreiländereck

Ä **Drailänneregg** is de geografisch Punkt, wo drai glaischrangische Grenze unn aa drai glaischrangische Terridorje (Schdaade, Bunneslänner, Verwaldungsoihaide etc.) uffänanner schdoße dun. Beriemd werre so Drailänneregg meeschdns, wanns die Grenze schun arch longi Zait gewwe dut oda awwer, wann drai Kuldure uffänanner treffe. Ofdemols is die Schdell donn dorsch die jewailische Schdaadsfahne odda dursch ä Monumend margiad.

Vun de agduell 196 Schdaade hawwe 135 mindeschens ä Drailänneregg.

In Daitschlond duts 15 Drailänneregg zwische de Bunneslänner gewwe.

## Palz un Kurpalz

Ä eschdes Drailänneregg hot die Palz net, wail se jo zu Daitschlond gheere dut unn als äänzigschd Grenz die noch Frongraisch hot. Wann mer awwer die negschd Ewene unner de Schdaade nemme dut, dann hot di Palz doch drai devun:

* Des Drailänneregg Hesse – Bade-Wirddebärsch – Rhoilond-Palz in dem Mitt vum Rhoi bai Låmbade, Mannem unn Frongedahl

* Des Drailänneregg Bade-Wirddebärsch – Elsaß – Rhoilond-Palz in dem Mitt vum Rhoi bai Rhoischdädde, Laudäbursch unn Haagebach unn

* Des Drailänneregg Lodringe – Saarlond – Rhoilond-Palz bai Wolminschter, Gerschm unn Hornbach.

* Im kurpälzische Odewald bai Hesselbach liggd des Drailänneregg Bade-Wirddebärsch – Hesse – Bayan
Hesse (Begriffsklärung)

**Hesse** is:

* Hesse, e Bunnäslond vun Daitschlond unn liegt zimlisch in de Mitt dovun

**Hesse** is da Nåme vun folgende **Orde**:

* Hesse (Elsaß) (frz.: Hessenheim, dt.: Hessenheim), e franzesische Gmäänd im Département Bas-Rhin (Unnaelsass) in de Region Elsass
* Hesse (Moselle) (daitsch: Hessen), e franzesische Gmäänd im Département Moselle in de Region Lothrìnge
* Hesse (Palz), Ortsgemeend im Rhoi-Palz-Kreis
* Verbandsgemeende Hesse, danoch benannde Verbandsgemeend 

**Hesse** is da **Familjenåme** vun:

* Hermann Hesse, Schrifdschdeller
* Linda Hesse, Sängarin
Mengenlehre

Die **Mengelea** is ä grundleschnde Dail vun de Maddemadig. Die ganz Maddemadig, so wie se haidzudaach als glead werd, is in de Schbrooch vun de Mengelea formuliad worre unn baut uff de Reschle unn Gsetzmesischkaide vun de Mengelea uff. Die allermeischde Sache, die in de Dailberaische vun de Maddemadig wie Algebra, Analisis, Geomedrie, Schdochaschdig odda Toboloschie behannld werre, lasse sisch aa als Menge definiere. 

Im Vaglaisch mit denne Annere Dailgebiede is die Mengelea ä reschd jungie Wisseschafd unn konnd erschd am Aafang vum 20. Johrhunnad ihrn haidische, zendrale unn grundleschnde Blads in de Maddemadig ainnemme.
Dreieck

Ä **Draiegg** (ladainisch: triangulum) is ä Poligon unn ä geometrischi, zweedimensionali Figur. Innahalb vun de euklidisch Geometrie isses Draiegg die ääfagschd Figur in änre Fläch, die vun grade Linje begrenzd werd. Sai Begrenzungslinje werre als *Saide* bezaischnd. In saim Innere schbanne sisch drai Wingl, die sogenannde Innewingl. Die Schaidl vun denne Wingl bezaischnd mer als *Eggpungde* vum Draiegg. Die Summ vun denne Wingl is 180°.

In de Drigonomedrie, em Deelgebied vun de Maddemadig, schbiele die Draiegg ä wesndlischie Roll. 

## Aideelung

Die Draiegg kammer nooch sainre Säideläng odda nooch sainre Winglscher aideele:

noch Säideläng:

* glaischsaidischs Draiegg, wann die drai Saide glaisch long sinn.
* glaischschenglischs Draiegg, wann minneschdns zwee Saide glaisch long sinn.
* ureschlmäßigs Draiegg, wann jedi Said ä annerie Läng hot.

noch Wingl:

* schbitzwinglischs Draiegg, wann jeda Wingl klääner wie 90° is.
* reschdwiglischs Draiegg, wann äner vun de Wingl genau 90° is.
* schdumbfwinglischs Draiegg, wann äner vun de Wingl greeßa wie 90° is

Die schbitz- unn schdumbfwinglisch Draiegg werre aa unnerm Begriw *schiefwinglischs Draiegg* zammegfassd.

## Konschdrugzion

Fer ä Draiegg zu konschdruiere, braach mär genau drai Oogaawe. Des kenne also ää Said un zwää Wingl orra zwää Saide un ään Wingl soi orra drai Saide. Onaschda gehds ned. Alles onnaschde, des wo gehd, duud gnaugnumme als när uf ää vun dänne drai Kombinadzione zuriggfihre. Wonn also ääna sähd, es dääd schun longe, wonna när ään äänzische Pund wißd, nämlisch de Middlpungd, don kännd ma sofoad ä glaischsaidisch Draiegg konschdruiere, wo mid sainere Schbidz uf änare Grade schdeje dääd, donn schdimmd des zwaa, is awwa drodzdäm Kabbes: im Glaischsaidische Draiegg sin all Saide glaisch long un alle Innewingl glaisch groß, also 60°, des womma wääß, longs nadialisch, womma när noch zwää Oogawe griehd, nämlisch ään Pungd, vun däm wo mer ausgeje konn, un die Läng vun änarre signifikannde Schdregg. In däm Fall also fälld mär es Lod vum Middlpungd uf die Grad g un nämmd des fär än Krais um M. Vum Schniddpungd C midde Grade mißd mär ä Schdregg uf g ab, äämol räschds (c1) un äämol lings (c2), un konschdruiad dodemid än Glaischsaidisch Draiegg iwwa c: um A" un B" mid c=c1+c2 an Kreis - unde Schniddpungd S duud des Glaischsaidische Draiegg vavollschdännsche. Des duud mär umklabbe orra um 180° dreje, donn schdehds in C uf g uf de Schbidz. Jezad wädds noch vagläänad, doßs inde Krais enoi baßd: Mär vabindt A mid B.

Womma des mol onnaschd bedrachde duud, donn hämma vun Oofang oo gewißd, doß alle Saide glai sin. Un die Läng vun dänne Saide hod sich aus de Greeß vum Umgraiß ärgäwwe, also aus dem Abschdond, den wo M vun g hod.

So orra ähnlisch losse sisch alle Draieggskonschdrugzione uff die drai Wariande zuriggfiare.
Rheinhessisch

**Rhoihessisch** werd in Rhoihesse gebabbld un iss e pälzischi Variånd. Rhoihesse hod zur Palz un pälzische Bischdima ghead, eh dosses noode Bfraiunggriesche noo Hesse kumme is.
Rhoihessisch gheerd zu de Weschtmiddeldaitsche Schbrooch unn werd dodrin em Rhoifrängische zugeordnd. 

Im siedweschtliche Beraich (Alzey bis Woms) iss e laichdi voddapälzischi, im Määnzer Raum e siedhessische Tounfärwung meechlisch, wail die Iwwagän logischawais fließend sin.

## Karagdarisdigg
Iwwer waidere Klassifizierunge bestehd Uklarhaid. Es *Linguasphere Register* oadend de Dialegd fers Gebied um Alzey em Weschtpälzische zu.

Ånhånd de sog. *feschd/fest-Linie* losst sisch sehe daß de iwwerwiende Dääl vum Rhoihessische zum pälzische Schbroochraum gheerd.

Äweso vewånd iss es Rhoihessische awwa ach middm Siedhessische, des wo aach ä schdaage pälzische Ooklang hod, sowaids ned diregd än Pälzische Dialegd is. Bsunnersch ån de Rhoifrond duen daidliche Ähnlichkaide, voa allem mid de Rhoigauer Mundaad in däm bstehe, wu mär fria pälzisch oriendiad waa. Sowohl fer de hessische wie ach fer de rhoihessische Mudderschbroochler gebbds awwa unnerschiedliche Lautfärwunge unn Unnerschiede im Vokabular.

Åm bekånndschde iss es Rhoihessisch in soiner Määnzer Foam, em *Meenzerische,* ned zuledschd said em Beginn vum Fernsehzaidalder wu jeed Joor zu de Meenzer Fassenacht die Fernsehsendung *Meenz blaibd Meenz, wie's singd unn lachd* ausgestrahld werd.

## Lidaradua un im Netz
* Rudolf Post: ''Die Mundart von Gabsheim und das Rheinhessische'', 2002 uf soiner Seit http://www.gabsm.de
* Rudolf Post: ''Beiträge zur rheinhessischen Mundart'', Beidräg aus verschiedene Publikazione als Pdf-Dadeie
* ''Südhessisches Wörterbuch'' (online)
Deutsches Kartoffelmuseum

In Daitschlond duts drai **Grumbeermusee** gewwe, dodevun ääns in de Palz. Die annere sinn in Minche unn in Stremlow in Megglebursch-Vorpommre.

In de Palz liggds **Daitsche Grumbeermuseum** in Fußgenem im Rhoi-Palz-Krääs unn hot said de Mitt vun de 90er Johr geeffnd. 

Träscha vum Gumbeermuseum is de Varoi *Daitsches Grumbeermuseum Fußgenem e.&nbsp;V.*, dem soi Mitglieda des Museum ehreamdlisch tädisch sinn.

Im Museum werd mer unner annerem iwwer die Bodanig, Uffzuchd unn die Herkunfd vun de Grumbeere informiad. Gezaigd werd aa die Gschischd unn die Verbraidungvun de Gumbeere, insbsunnere ihrn Aabau in de Palz unn in Praissen, wu der dursch de Keenisch Friedrisch dem Große bsunnerschd gferderd worre is. 

De Oidridd ins Museum koschd nix.

Des haid als Museum gnutzde Haus henn se 1842 als ä Sinagog errischded. De ledschd Goddesdinschd do drin wurd 1928 zelebriad. Vun 1936 bis 1984 hot mers als Lacherschubbe fer Gedraid gnudzd. Said 1986 schdehd de Bau unna Denkmolschudz unn wurd donn zeh Johr schbäda, 1996, grindlich reschdauriad.

## zum nochlese
* Deutsches Kartoffelmuseum Fußgönheim e.&nbsp;V.: *Museumsführer*, Fußgenem 1999

## Websaide
Trippstadt

**Tribbschdadt** (amtlisch *Trippstadt*) iss e Oadsgemää im Låndkräs Lautre in Rhåilånd-Palz. Sie geheerd zu de Vebåndsgemää Lautre-Sied. Trippschdadt iss aa e staadlisch õerkånnda Lufdkuaoad.

## Geografie

### Laach

Trippschdadt laid im Heazze vum Pälzawald, 15 Schdroßekilomeeda siedlisch vun Lautre im Biosfereresawat
Pälzerwald-Noadvogese. De Oad sellwad laid uff ener Heh vun ugefär 410 m iNN, de hegschd Punkd vun de
Gemaagung iss de Stääbärch mid 528 m iNN.

### Gemäägliererung
Zum Haubdoad geheeren iwwa 20 Oadsdääle - Ånnexe genennd - wo zum Dääl nor aus änzelne Haisa beschdehe:

Åntonihof, Aschbacherhof, Bardelsbärch, Bärchfeld, Gutebrunne, Hasebärch, Haidekopp, Johånniskraiz, Kallsdaalhaus, Långesohl, Lauberhof, Maiserspring, Maiserdaal, Middlhåmma, Naihof, Wilestäänerhof, Wilestäänermihl.

### Glima

De Jooresnirraschlach betraad 941 mm. Die Nirraschläch sin hoch. Sie lain im owwere Verdel vun de in Daitschlånd erfassde Wärde. Ån 81 % vun de Messschdazione vum Daitsche Weddadinschd werrn niedrischere Wärde regischdriad. De truggenschde Muned iss de Abrill unn die meerschde Nirraschläch falle im Dezemba. Im Dezemba falle 1,6 mol mäh Nirraschläch wie im Abrill. Die Nirraschläch sin rächd glaichmäßisch iwwas Joor vedääld. Ån 28 % vun de Messschdazione werrn niedrischare jooreszaidlische Schwångunge regischdrierd.

## Geschischd
Tribbschdadt iss im Joore 1293 ass *Driebescheit* easchdmols urkunnlisch erwähnd wor.

## Relischjoon
2012 warn 38,9 Prozend vun de Inwohner efangelisch unn 31,8 Prozend kaddolisch. Die iwwrische due na ånre Relischjoon õgeheere orra warn kunfessjonslos. Die Kaddoligge geheern zum Bischduum Speyer unn die Efanggelische zu de Prodeschdåndische Lånnerskärsch Palz.

## Bollidigg

### Gemääroot
De Gemääroot in Tribbschdadt dud aus 20 Rootsmidglieda bestehe, wo bai de Kummunalwahl åm 7. Juni 2009 in na personalisierde Vehäldniswahl gewähld wor sin, unn em ehreåmdliche Oadbojemäschda ass Foasidzende.

Die Sitzvedäälung im Gemääroot

## Wabbe
Die Blasjonierung vum Wabbe dud laude: „Gedääld vun owwe geschbalde, owwe rächds in Gold e roores Schrächgidda, owwe lings vun Bloo un Silwa unn Rood gedääld, unne in Silwer zwä uffgerichde, geenanna gewelbde, vun Rood unn Gold unn Bloo geschräfde Rejeboe.“

Es Wabbe iss 1927 vum Bajrische Schdaadsminischderium vum Innre genämischd wor.

## Weblinks

* Trippstadt

## Fußnote
Grad (Linie)

Ä **gradi Linje** odda korz gsaagt **Grad** is ä Elemend in de Geometrie. Die kerzeschd Vabindung vun zwee Pungde is grad unn werd als Schdregg bezaischnd. Unn ä gradi, unendlisch longi, unendlisch dinni Linje, die in beide Rischdunge ubegrendsd is, dut mer in de klassisch Geometrie ä Grad nenne. 

Die moderne Theorie vun de Geometrie nemme awwer hait kän Bezuch mehr dodruff. Fer die is ä Grad än Objegd, des kä innere Aischnschafde hot unn bloß ihr Beziehunge zu all de annere Grade, Pungde unn Ewene sin vun Bedaidung. 

Im reelle Aiglidische Raam liggd de kerzeschde Weg zwische zwee Pungde uff genau änre Grad. 

## Beschdimmung vun de Glaischung vun änre Grad in der Ewene
Die Glaischung vun änre Grad in de Ewene kammer uff drai vaschiedne Waise bschdimme:

**Pungd-Rischdung-Glaischung:**

Gewwe sinn än Pungd P_0(x_0|y_0) un de Naigungswingl vun de Grad \alpha.

:y-y_0 = \tan(\alpha)\cdot(x-x_0)

Gewwe sinn än Pungd P_0(x_0|y_0) unn die Schdaischung (de Osschdieg) m.

:y-y_0 = m \cdot (x-x_0)

**Zwee-Pungde-Glaischung:**

Gewwe sinn zwee Pungde P_1(x_1|y_1) unn P_2(x_2|y_2).

:y-y_1 = \frac{y_2-y_1}{x_2-x_1} \cdot (x-x_1)

## Die Laach vun zwee Grade zunanna
Zwee Grade kenne die folschnde via Beziehunge zunanna hawwe. Sie kenne:
* Glaisch saie: Die Grade hawwe all ihr Pungde gmainsam
* Än Schniddpungd bsitze: Die baide Grade hänn genau än änzische Pungd gmainsam 
* Zunanna escht parallel saie: Die Grade hawwe kän Pungd gmainsom unn lasse sisch dorsch ä Vaschiewung inänanna iwwerfiere.
* Zunanna windschief saie: Die baide Grade hänn kän Pungd gmainsom, unn lassn sisch aa net dursch ä Vaschiewung allä inänanna iwwerfiere (dodefier braachd mer awwer minneschdns drai Dimensjone).

Mansche Laid duhn aa vun Parallelidäd schbresche, wann die baide Grade idendisch sinn, dönn is jedi Grad zu sisch selbschd parallel. Zur Präzisierung unnaschaid mer donn zwische *escht parallel* und *idendisch*.
Grad (Begriffsklärung)

Grad is än meadaidsche Begriff:

* Es Grad is die Skaleoidäälung uf Thermomeda: des sin die Wäamegrade in Celsius, Faarehaid orra Remuua. 
* Es Grad is awwa aach die Wingloidäälung, än Grais hod 360 devun orra 400 Naigrad, guggschde mol unna Winglgrad.
* Un donn is die Grad aach noch ä gonz gradi Linie, die findschd unna Grad (Linije). 
* Vun dere Bedaidung dut sisch aa de Begriff Geschegrad ablaide; des is än wischdische Deel vumme Schdadjon.
* Außadäm nämmd mär Grad aach als Synonym fär "Maß", "hochgradisch" = "in hoohm Grad" = "in hoohm Maß", "dodezwische is när noch en graduelle Unnaschied" häßd "des is ääns un es selwe, när is de ää ä bißje [...(ärschn ään Kombaradiv)...] als wie de onnan".
* Un donn gäbds nadialisch aach noch dän Akademische Grad. (Dr., Ing. etc.)
Kreiszahl

Die **Kraiszahl** \pi (Pi) isch ä maddemadischi Konstande unn ä irrazjonali Zahl. Im Dezimalsyschdem dut die Kraiszahl \pi aafange mid de Ziffanfolge vun
:\pi = 3{,}14159 \ldots

Die Kraiszahl bschraibd in de Geometrie des Vaheldnis vom Umfong vummä Krais zu saim Durschchmessa. Genau des Vaheldnis is völlisch uabhängisch vun de Greeß vum Krais. Die Kraiszahl werd midm klääne griechische Buchstawe Pi (\pi) bezaischnd, des is nämlisch de Aafangsbuchstab vun dem griechische Word  –&nbsp;*perimetros* unn määnt uff pälzisch sowas wie „Umfong“. Die Bezaischnung „\pi“ is zum erschde Mol 1706 in dem Buch *Synopsis palmariorum matheseos* *(Iwwerbligg iwwer die Haubdwerk vun de[maddematisch] Wisseschafd. Odda: Ä naii Eifierung in die Maddemadig)* vum William Jones vun Wehls.

### Definizjon
Es exischdiere ä paar glaischwerdisch Definizjone fer die Kraiszahl&nbsp;\pi. Am gebräuchligschde sinn devun die Feschdlegunge als
* des Vaheldnis vum Umfong vummä Krais zu saim Durschmessa odda
* die Flesch vumme Krais mitm Radjus r&nbsp;=&nbsp;1.

## Sunschdisches

* Die Fraind vun de Zahl \pi gedenke jedes Johr am 14. März der Kraiszahl mitem Pi-Tag, wegge de ameriganisch Dadum-Schraibwais 3/14. 
* Wail mär än Krais ned gladd - aach ned mid gladde Brisch - in än Quadrad mid glaischa Fläsch umbaue konn, desdeweje säähd mär, won ebbes gganed gehhd: "Des wäa die Quadradur vunärrem Kais!"
Stenografie

**Schdennografie**, korz **Schdenno** iss e Korzschrifdsischdäm des schnella wie die nommal Longschrifd g'schribb werre konn unn es eameechlische dud im nommale Dembo g'schbrochne Schbrooch midschraiwe se kenne. 

Die moddeanne Schdennografiesischdeme sinn ehrm Wäse no Buchstaweschrifde. Sie enhalle awwa ah Elemende aus de Silweschrifd sowie Zaiche fär gonze Wärda („Kärzl“).
Zusädzlichi Kärz werd dorch die Ausstoßung feschdg'leeda Silwe g'wunn.

De Begriff Schdennografie dud sisch vun de grieschische Wärda *stenos* („eng“) unn *graphein*
(„schraiwe“) ablaide. E in Korzschrifd vefassdes Schrifdstigg häßd **Schdennogromm**. Unn e Person, wo die Schrifd anwendt, iss e **Schdennograf**.

## Daidschschbroochische Sischdäme

Es erschd daidschschbroochisch Schdennografielehrbuch iss 1678 vum Charles Aloysius Ramsay unnam Diddl „Tacheographia“ veeffndlichd wor. Es Sischdäm gehd uff die aldgeometrisch englischi Korzschrifd vum Thommas Sheldon serigg unn iss ab 1787 on de werddebergisch Universidäd, de hohe Kallsschul, g'leerd wor. Speeda sinn unna onnrem Friedrich Mosegail (1796) unn Carl Gottlieb Horstig (1797) mid b'awaidunge vum naigeomedrische Sischdäm vum Taylor g'folchd.

Fronz Xaver Gabelsberger, bairischa Minischderialbeomda hod die aus de Schraibschrifd abg'laidedi
kursive daidsche Schdennografie b'grindt. Sie wää ehrm Schrifddugdus ass *kursiv* orra *grafisch* b'zächld. Em Gabelsberger soi Haubdweak „Õlaidung zua Daidsche Reddezächekunschd“ vum Joor 1834 iss e Mailestää vun de Schdennografieg'schichd. Soi Schdennografieschdiel hod ah die Korzschrifdenwigglung in Noad- unn Oschdairoba unn zum Dääl ah in Iddalje b'influssd, während Englond unn die romonische Länna bai geomedrische Sischdäme g'blibb sinn.
Mainz

**Määnz** odder **Meenz** (je nochdemm, aus wellem Deil vun de Stadt me kummt) is die åm Rhoi gelehne Haubdschdadd un mid ehre ugefähr 202.000 Inwohna aa die greeschd Schdadd vun Rhoilånd-Palz. Sie is de Sidz vun de Johannes Gutenberg-Uniwersidäd, vum reemisch-kaddolische Bischdum Määnz un vun mährere Färnseh- un Radjoõschdallde, wie vum SiedWeschdRundfung un em Zwädde Daidsche Färnseh. Määnz dud sisch as e Hochbuasch vun de Fassenachd vestehe un is Zendrum vunde polidisch-liderarisch Fassenachd. Die greeschd Nochberschdadd is die hessisch Lånneshaupdschdadd Wissbade. E bissje waida weg sinn de Großschdaddraim mid Frånkfuad åm Main, Daamschdadd, Ludwichshafe åm Rhoi unn Månnem.

Die Schdad Määnz laid ån de Mindung vum Main wu a in de Rhoi enoimechd. Sie is änz vun de finf Owwazendre vum Lånd Rhoilånd-Palz un dud mid de hessisch Låndeshaubdschdadd Wissbade e lännaiwwagraifendes Dobblzendrum bilde.  Die Inwohnazahl vun de Schadd is im erschde Joorzehnd vum 20. Joorhunnad greeßa wie 100.000 wor, was Määnz zu na Großschdadd gemach hot.

## Enzelnochweis


*Der Adiggel basiert uf are fraie Iwwersedzung vum Adiggel „[[:de:Mainz|Mainz]]“ aus da [[:de:|Daitsche Wigipedia]].**E Lischt mit de dordische Audore isch [http://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Mainz&action=history&year=2013&month=2&tagfilter= do] zu finne.*
Kötze

E **Käiz**, **Keez**, **Kiez** odder **Koz** (Pl. Käize, Keeze, Kieze, Koze) isch en Korb, wu ufem Buggl gedraare werd. In da Siedwescht- un Nordweschtpalz sescht ma aa Hott dezu. Des kummt ausem Frånzesische (la hotte). In da Nordpalz heeßts deils Huck odder Huckelkorb. In månsche Orde sescht ma aa Kracks, Kracksel odder Kräcks. E Käiz hot en viereggische odder D-färmische Bode un isch aus Weide, Hassel odder Holzschbää gflochde. Zwee Bänder gehe iwwer di Schuldare. Ofd isch di vorder Korbwand, am Kärwer, verlängert. Mit Käize hot ma gsammeldes Holz, Reisisch, Laab, Hai, Fudder, Mischd odder Erd dransbordiert, awwer aa Obschd un Gmies, landwärdschafdlische Brodugde wie Gfliggl un Eier, Wasch un håndwärglische Brodugde. S hot aa Käiz gewwe, wu man in Schdååbrisch di Schdää mit gedraare hot. Dodevu hawwe di Lååmer mid ihre Kalkschdååbrisch, un di Dossemer, am Rand vum Odewald, wus Porphyrschdååbrisch hot, ihrn Uunåme, Schdååkäizlin, erhalde. De Dossemer ihr Nochban, di Schriesemer, dageje uzt ma Mischtkäize. Frieher hot ma aa di Hendsemer, umiddelbaa siedlisch vun Dossene, Käize ghaaße. Di Fahrebacher hawwe de Uunåme Käizehogger, weil se ihr Kinner in de Käize getraare hawwe solle. Zu de Lohrbacher, in Nochbaort vun Fahrebach, beide nerdlisch vun Mosbach, sescht ma Käizesitzer. Im siedlische Odewald sescht ma aa zu eme grouße, runde, aus ugschälde Weide gflochdene Korb mit zwee Henggel Käiz (vgl. Manne).

Aa in Oschtfrångge isch des Wort, mid verschiedene Vokalkombinazione, bekannd, un im Rhoilånd un im Moslfränggische als Kötze odder Kiez. Siedlisch vum pälzische Schbroochraum isch der Begriff, minnischens heit, ubekånnt. Di Herkunfd vum Wort isch uklaa. Klaa isch nur, daß sisch di verschiedene Mundaatforme uf e urschbringlisches middelhochdaitsches Wort *kœzze zuriggfihre losse.

## Quelle
* Rächtebacher Kötze (Schbessad); zum Deil in Mundaat, mid Bilder
* Friedrich Kluge, *Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache*. (verwendt: 22. Ufflaach 1989, ISBN 3-11-006800-1)
* *Pfälzisches Wörterbuch*, Lemma: Köze un Verweis, beim woerterbuchnetz.de
* *Badisches Wörterbuch*, Lemma: Köze
* *Südhessisches Wörterbuch*, Lemma: Köze
* David Depenau, *Von Bloomäuler, Lellebollem und Neckarschleimer. Die Ortsnecknamen in Heidelberg, Mannheim und dem Rhein-Neckar-Kreis*. Verlag Regionalkultur, Ubschdadt-Weiher 2002, ISBN 3-89735-205-2
* Bayarische Dialegddadebank ''BayDat''

### Änzlnochweis
Hochspeyer

**Hochschbaija** (amtlich *Hochspeyer*) iss e Oedsgemää im Londgräs Lautre in Rhoilond-Palz mid 4511 Inwohner (*Schdond 31. Dez. 2011*) Si iss de Vewaldungssidz vun de äweso hääßnde Vebondsgemää, wo Hochschbaija aa dezu geheerd.
Hochspaija iss aa e schdaadlich oärkonnda Fremdevekeasoed un no de Lonnesplonung as Grundzendrum ausgewiss.
Enkenbach-Alsenborn

**Engebach-Alseborn** (amtlich *Enkenbach-Alsenborn*) iss e Ordsgemäa im Londgräs Lautre in Rhoilond-Palz. Sie dud zu de Vebondsgemäa Engebach-Alseborn geheere. Bis zu soim Dood hot do de Fritz Walter gelääbd.

## Geografischi Laach

De Ord laid 15 km eschdlisch vun Lautre. Di Gemää dud aus de Ordsdääle Engebach unn Alseborn besteje, wo jewwails e longi aichni Geschichd ass selbschdstennische Gemääe hen unn haid zommegewax sinn. 
Nochbergemääe sinn - im Uhrzaichersinn - Naihemschbach, Sibberschfeld, Kerzeheim, Romse, Watteheim, Fischbach, Lautre, Mehlinge.

## Geschichd

Baide Derfer sinn in ehrer Geschichd eng veflochde. Des hot sisch dorch e gemoinsame Schuldhäße (bis 1795) unn Boijermäschder gezait, iss awwer im Joor 1825 geend. 1832 hot mer aa de bis dohie gemoinsame Wald gedääld.

In de Näh vun em Daubebornerhof hot's vum 12. bis zum 15. Joarhunnad di Buasch Braideborn gebb.

Di ginschdisch Vekehrslaach unn de Oschluss an's Aisebohnnedz im Joar 1871 unn di Osiedlung vun Betriewe hon di Befelgerungszahl trodz äner staage Auswonnerung vun iwwer dausend Persone im Joar 1800 uff 3.326 im Joar 1900 unn 6.900 im Joar 1975 owaxe geloss.
Dodebai iss de Karagder vun Baurederfer velor gong unn Engebach-Alseborn iss zur Wohngemää wor. Di haidisch Ordsgemää iss mid de Wirgung vum 7. Juni 1969 dorch di Naibildung aus de zuvor aichestennische Gemääe Engebach unn Alseborn enschdonn.

## Konfessjone

2007 waan 45,1 Prozend vun de Inwohner efangelisch unn 31,6 Prozend kadoolisch. Die iwwrische dun äner onere Relischjon ogeheere odder waan konfessjonslos.

In Engebach-Alseborn hot di 1990 gegrindt Awedgemoinschafd Mennonitischer Gemääe in Daidschlond iwwer Joare ehr Sidz gehadd.

## Weblinks

* Website vun de Verbandsgmäänd Engebach-Alseborn

## Quelle
*Des do iss e Iwwersedzung aus de daidsche Wikipedia*
Kollerinsel

Die **Kollerinsel** is ä Halbinsel im Flusssischdem vum Rhoi unn gherd zu Brihl in da Kurpalz unn Oddaschdadt in de Palz. Die Kollerinsel lied lings vum Rhoi, umschlosse vum Rhoi im Oschde unn vum Kollersee, bzw. Oddaschdädter Aldrhoi im Weschde. Endschdonne is die Kollerinsel dorschn Tulla soi Rhoibegradischung, do hot mer ä Abkärzung dorsch die Flussschling geschdoche unn de Rhoi hot die Abkärzung genumme. Es ehemolisch Flussbedd bilded de Kollersee bzw. de Oddaschdädter Aldrhoi.  Die Gemainde Brihl liehd uff de reschde Said vum Rhoi, Die Gemainde Oddaschdadt im Siedweschde, die Ketscha Rhoiinsel unn die Gemainde Ketsch reschds vum Rhoi im Siedoschde. 

De Brihler Dääl, wo mer aa als *Die Kollerinsel* im engere Sinn bezaischned, werd als Weide fä Gail gnudzd, de Oddaschdädter Dääl is bewalded. Am Ufer vum Kollersee gebbds en Schdrånd zum Bade unn seid 2017 widder en Campingblatz unn en Reschorõõ uff de Midd vun de Insel. Zwää Seschlclubs unn en Kanuclub hawwe ihrn Sidz uff de Kollerinsel. Wann de Rhoi Hochwasser hot, konn die Kollerinsel als Polder gnudzd unn dodemid iwwerfluded werre. Uff die Kollerinsel kummt mer midde Kollerfähr uffm Rhoi vun Brihl her odda vun Siedweschde iwwer die L535 uff de Londbrigg vun Oddaschdadt unn Schbaya her.

## Websaide
*Said vun de Gemäände Brihl iwwer die Kollerinsel
Betriebssystem

Än **Betriebssüsdäm** is zunäkschd ä mo ä Abstraktionsschicht zwischä Anwendungsprogramme unn m Reschna. Die wischdigsde Ufgaabe vun äm Betriebssüdem sinn die Prozessverwaldung, Schbeichaverwaldung, unn Ausfihre unn Abbreche vun Anwendunge.

Beispiele für moderne Betriebssüsdäme sinn Android, BSD, GNU/Linux, IBM z/OS, iOS, Mac OS X, Microsoft Windows,, unn Windows Phone.
Alle gnannde außa Windows unn z/OS, stamme vun UNIX ab.

## Nachweise
Wurfholz

Des **Wurfholz** is vermutlisch die älschd Waffe vun Wildbeuter. Außer bei Mensche is ach bei Affe beobachd worre, das se vun Beem herab Stöck odder harde Früschdee uf herannohende Raubdiere, z.&nbsp;B. Leoparde, gschmisse hen. Dehalb werd angenumme, dass des Wurfholz noch älder is als de Speer (also en wenigschdens an enere Said ongschärfde Stock).

## Allgemoin
Des Wurfholz, urspringlisch also e Abwehrwaff odder zum Herunnerschlache vun ned erkledderbare Früchde un Niss genudzt, is irschendwann ach als Jagdwaff genudzt worre. 

Es war wohl zunägschd nur fer schwaches Wild geeischnet. Dess sisch im Fluch drehende Holz konnt z.&nbsp;B. dursch soi beim Uftreffe abgegeweni Wucht en Vochel betäuwe (Trefferzone Kopp) odder beim Treffe an de Flischel dursch voriwwergehendi Lähmung odder des Bresche vun Knoche des Wegfliesche verhinnern un so die Beute sischere. Is ach die Trefferwirkung vum Wurfholz geringer als die vum Speer, so isch die Trefferzone vum sisch drehenden Stockes daitlisch greßer als die vum Speer, en große Vordel bei klenere Ziele wie Vöschel. 

De Wurfspeer mit soine durchbohrenden Wirkung ermeglischte dann ach greßeres Wildes zu erlesche. Diese bsondere Verwendung isch wohl efach beim Werfen entdeckt worre. Im Jungpaläolithikum ist die Wucht un Raischwaid vum Speere dursch die Erfindung vun de Speerschlaider weider gsteigert worre.

## Auschdralie
Des nur in ennere vun de viele Sproche vun de Uroiwohner vun Auschdralie, de Aborigines, verwendete Wort Bumerang bezaischnet dort des eifache Wurfholz fer die Jachd (Jachdbumerang), net des zurickkehrende Wurfholz (Schportbumerang), fer des nun in europäische Sproche des Word „Bumerang“ verwendt werd. Der konnt bis 2 kg schwer un 1,30 m lang soi. 

Geibte Werfer kennen en Jachdbumerang bis zu 100 m weit schmeisse. Diese Jachdbumerangs, genannd Kylies,sin vun denne australische Uroiwohner ach als Grabschdock oder Keule verwendt worre.

## Die Zaischnung vun em Wurfstock als Urschrprung vum Buchschdab [[P]]?

Die Friehform vum Buchstab P im Proto-Semidische Alphabet is meglicherweis des Symbol fer en Wurfstock. Allerdings isch dieses Ausgangssymbol in de Literadur nur zum Deel akzeptiert, mansche Quelle gewwen ken Ausgangssymbol on. Sischer is, dass im Phönizische Alphabet en Buchstabe mit dem Name Pe (Mund) exischdiert, der dem proto-semitische Wurfstock ähnelt un die Form vum ennre noch links offene Schleif hot. De Laudwert vum Pe war bei de Phöniziern [p].

## Literadur
* Felix von Luschan: *Das Wurfholz in Heu-Holland und in Oceanien*. In: *Festschrift für [[Adolf Bastian]] zum 70. Geburtstage am 26. Juni 1896*. Reimer, Berlin 1896, S. 131–155. 
* Thomas Stehrenberger: *Ein Wurfholz aus der neolithischen Siedlung [[Arbon-Kultur|Arbon]]* in: *Archäologie in der Schweiz*, Bd. 20 (1997), Heft 2, S. 54–56, ISSN 0255-9005.

## Weblinks

* Aboriginal technology
* Zeichnung eines Woomera. In: Robert Baden-Powell: *Boy Scouts Beyond the Seas. „My World Tour“*. Pearson Books, London 1913.
Vrahovice

**Vrahovice** (Daitsch:*Wrahowitz*) is en Ordsdääl vun Prostějov im Oschde vun Tschechie unn hot ugfähr 3400 Oiwuhner. Es Dorf hot ne Fläsch vun 5,87 km². Geleje is de Ord im Bezärg Prostějov in de Region Olomoucký kraj in Owwermährische Senge. De Fluss Romže dudd dorsch de Ord fließe.

## Gschischd
Vrahovice is 1337 es erschdemol erwähnd worre. Saidm Middlalda hot die Herrschafd iwwer den Ord mehrmols gwechseld. Nooch de Uffheewung vun de Grundherrschafd is de Ord zur Gemäände gmachd worre. Während de Zwädde Republik is Vrahovice schdarg gewaggse. Noom zwädde Weltkriech is im Dorf en Internierungslager fer gflohene Daitsche ausm Bezärg Prostějov oigrischded worre. Zwische 1950 unn 1954 is de Ord noo Prostějov äägemäänded gwese. Denoo issa widda uuabhängisch worre unn 1961 isses Dorf Čechůvky äägemäänded worre. Saidem 1. Januar 1973 gherd Vrahovice widda zu Prostějov.

## Impressione

File:Kostel svatého Bartoloměje ve Vrahovicích, Prostějov.jpg|Kärsch St. Bartholomäus 
File:Socha sv. Floriána (Vrahovice-Trpinky).jpg|Schdadur vum Hailische Florian
File:Vrahovice.jpg|Schdrooß in Vrahovice


## Weblings
* www.vrahovice.eu
Eierbecher

Än **Aiabescha** is än Deel vum erwaiderde Dischgscherr. Er hot die Uffgab, doss des gekochde Ai net devunrolle dut, wann mer des diregd aus sainre Schal essen will. Haidzudaach is de Aiabescha än alldääschlische Bschdanddeel vumme Frieschdiggsgscherr, is awwer fer longi Zaid än Luxusgescheschdand unn än Ausdrugg vun g'howene Dischsidde gewesse.

## Gschischd
Schun in de Reemazaid is die Egsischdenz vun Aiabeschre nochgwiese. Ä Mosaig vun Andiochia ausm Johr 40 v. Chr. dut ä Mahlzaid mit Aire zaige, die in Aiabeschre schdegge. In Pompeji henn se bai de Ausgrawunge än silwerne Aiabescha mid dodezu bassende Aialeffl gfunne.

Zwischezaidlisch sinn die Aiabescha offebar in Vergessehaid grade, awwer im 16. Johrhunnad kame se in de Kraise vun de Adlische Laid wida in Mod. Uff änre Zaischnung vun dere Zaid werd än Aiabescha aus Idalje mid de Bezaischnung „per ova“ (fers Ai) erglärd. Ä ähnlischi Abbildung duts aa in Daitschlond gewwe. In denne Aiabescha wurd des Ai sengreschd, mit de Schbitz noch owwe, noigschdeggd. Des war awwa net iwwerall so.

Uff äm Bild vum Georg Flegel ausm 17. Johrhunnad is ä Medallschälsche mid Fies draa zu sehe, in dem des Ai quer liege dut. Driwwa sied mer än Schdraife Brot, den se offebar an de Schdell vumme Leffl zum Ausdunge vum Ai gnomme hot.

1727 hot de Ludwig XV. vun Frongraisch sai Goldgscherr um uffwennisch gferdischde Aiabescha ergänze. So werdvolle, vun Goldschmiede gferdischde Aiabescha ware aa als Gschenge ieblisch.

Said de Erfinnung vum Porzellan wurde die Aiabescha aa aus dem Madrial hergschdelld. Die Manufagdure vun Maisse, Frongedahl unn Hegschd henn said de Mitt vum 18. Johrhunnad welsche hergschdelld, die se domols als „Mundzaig“ bezaichnnd hawwe.

Said des Porzellan induschdriell hergschdelld werd, sinn die Aiabescha än selbschdvaschdändlische Bschdanddeel vumme Serwis unn werre in Form unn Dekor an die Gscherrraie agebassd.

Dodenewe hot sisch awwer aaa de Aiabescha als än uffwännische Daflschmugg in Form vun individuell unn fandasievoll gschdaldede Modelle erhalde, die aus alle meeglische Madrialje. Desdewegge sinn die Aiabescha haidzudaach beliebde Objegde fer Sammla.