open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Falkenburg (Pfalz)

Die Ruin **Falkeburch** leit owwerhalb vun Wilgatswiese im Pälzerwald. Wie faschd alle Burche im Pälzerwald isse uff äm Felse aus Buntsondschdä als Felseburch gebaut wor. Wahrschoinlich isse im 11. odder 12. Johrhunnerd als Nohfolcher vun de Wilgartaburch zum Schutz vun de ågrenzende Derfer gebaut wor.

## Geschicht
Es erschde Mol is die Burch 1246 erwähnt wor, als se Reichsburch wor is, awwer ma konn defu ausgehe, dasse wohl e Zeitlong frier gebaut wor is. So war des bei onnre Burche in de Gechend aa. Ma saat, de Kaiser Friedrich I. Barbarossa hett se gebaut, un zwar zwische 1175 und 1180. Plausibel is jedenfalls, dasse in dere Zeit als Vorburch vum Trifels gedient hat, vun dem aus ma de Berchfried vun de Falkeburch gesieh hat, so dass ma de Trifels hett warne kenne, wonn Feunde vum Weschde her ågeriggt weere.

1290 war in ännrer Urkund vun äm Werner vun Falkeburch die Redd. Vun 1300 bis 1313 is die Falkeburch on Friedrich IV. vun Loininge verpänd wor. 1317 widder, dismol vun Kaiser Ludwich IV. "em Bayer" on die Palzgrafe bei Rhoi Rudolf II. un Ruprecht I. 1375 hat Emich V. vun Loininge die Burch kriet. Die Falkeburch is 1427 mol vamess wor. Sie hat donn de Baurekriech iwwerschdonn, un aa de Dreißischjährische Kriech, in dämm se ab 1632 vun fremde Druppe besetzt war, bisse 1648 zurick gäbb wor is. Im Pälzische Erbfolchekriech isse donn 1680 vun de Fronzose geschbrengt wor.

Es loiningische Omt *Falkeburch* hat domols die gonz Fronkewääd verwalt. Nodäm die Burch kabutt war, isses no Wilgatswiese valeht wor.

## Ålach
Zu de longgeschdreckt Burchålach hat e älderi 50 mol 11 Meder großi Owwerburch gehert, die iwwer e Trepp om Felse vun de Unnerburch aus erreichbar war, wo mit Dorålach un Zuchbrigg befesdischt war. De Berchfried hat e Grundfläch vun 6,80 mol 7,20 Meder gehat, mit 1,80 Meder dicke Maure. Die unnerschde 2,50 Meder schdehe noch. Außerdäm sieht ma noch Reschde vun ännrer Zischdern, vum Dorhaus, ännrer Felskommer, äm Wòhnhaus (ma konn aa "Palas" dezu sa'e) un noch mä Mauerreschde uffem Burchfelse.

## Literadur
* Marco Bollheimer, Felsenburgen im Burgenparadies Wasgau–Nordvogesen, 3. Ufflach, Selbschdverlach, Kalsruh, 2011 ISBN 978-3-9814506-0-6 Seide 48&nbsp;f
* Alexander Thon (Hrsg.): „... wie eine gebannte, unnahbare Zauberburg“. Burgen in der Südpfalz, 2., vabesserti Uffl. Regensburch 2005, S. 44-47. ISBN 3795415705

## Weblinks

*Die Falkeburch uff www.wasgauburgen.de
*Bilder vun de Falkenburch uf burgenparadies.de
Troja

**Troja** war e Stadd im andige Griecheland, heit im Nordoschde vun da Tirkai. Die Stadd war lang verscholl un wurd ersd 2000 Johr späder von Heinrich Schlieman gefun. 

## Webpeidsch

* Projekt Troia – *Website des Tübinger Grabungsteams*
* www.troia.de – *prämierte Website der Troja-Ausstellung von 2001/2002*
* ''Antiken-Portal „Perseus“'' über Troja
* Troja und Ebene von Troja, livius.org
* Satellitenbild
Monarchie

**Monarchie** (griech. *monos* "eena" unn *archein* "herrsche") is e Regierungsform wo nur een eenzische iwwer ä Lond regierd. Des konn e Kenisch odder e Kaiser, awwa aa en Ferschd soi. 
Net zu verwechseln mit de Aristokratie wo mehrere Adlische iwwer en Lond regiere.
Es gebbd drei Arde: die parlamendarische Monarchie wo de Kenisch nur representiert un e Parlament regierd, die konschdidudsionelle Monarchie wo de Kenisch durch e Verfassung ingeschrängd is un die Absolude Monarchie ach Absoludismus genannd. Haid vaschdehd mer unner em Monarsche maischdens en Schdaadsowwerhaubd. Der griehd endwedda iwwerm Erbgong vun soim Vadda/soina Mudda noch Dod vun denne es Amd odda dorsch en Wahlgong bis ons Leewensend. Bai de Erbmonarschie henn sisch die Monarsche maischdens uff ä Legitimadsion vunnem geddlische Weese berufe, so aa in Europa.

## Monarschiee uff de Weld

= Balamendarisch =
*Keenigraisch Belgje
*Keenigraqisch Dänemarg
*Keenigraisch Grenada
*Kaisaraisch Japån
*Keenigraisch Jamaica
*Keenigraisch Lesotho
*Großherzochdum Lugsebursch
*Keenigraisch Malaysia
*Keenigraisch Niedalonde
*Keenigraisch Schbanje
*Keenigraisch Schwede

### Balamendarisch-konschdidudsionell
*Keenigraisch Andorra
*Keenigraisch Auschdralje
*Keenigraisch Belize
*Keenigraisch Kånada
*Keenigraisch Naiseelond
*Keenigraisch Norwege
*Keenigraisch Papua-Naiguinea
*keenigraisch Salomone
*Keenigraisch St. Kitts und Nevis
*Keenigraisch St. Lucia
*Keenigraisch St. Vincent und die Grenadinen
*Keenigraisch Tuvalu
*Verainischdes Keenigraisch

### Konschdidudsionell
*Keenigraisch Bahrain
*Keenigraisch Butan
*Keenigraisch Jordanje
*Keenigraisch Kambodscha
*Emirad Kuwaid
*Ferschdedum Lichdeschdää
Ferschdedum Monaggo
*Keenigraisch Marokko
*Keenigraisch Thailond
*Keenigraisch Tonga
*Verainischde arawische Emirade (Bunnesschdaad)

### Absolud
*Suldanad Brunei
*Emirad Katar
*Suldanad Oman
*Keenigraisch Saudi-Arawie
*Keenigraisch Swasilond
*Wadiganschdaad
Jesus Christus

**Jesus Christus** (von griech.: Ἰησοῦς Χριστός *Iēsous Christos*, , *Jesus, de Gsalbde*) isch nach em Neues Teschtamend (NT) de Sohn von Gott, der uf d Weld komme isch, um alle Mensche zu erlöse. Dabei hawwe d Autore von de Bicher vom Neue Teschtamend uf Vorschdellunge zurückgegriffe, die sich schon im Erschde oder Alde Teschtamend (AT), also in de hebräische Bibel finne. S Naie Teschtamend bezieht sich dabei uf di historisch Person vom **Jesus von Nazareth**, der nach de Evangelie als Sohn von de Maria uf d Weld komme isch.

## Webpeidsch
Pälzer Krischer

De **Pälzer Krischer** ischn Faschingsoade, wu jedes Joa vum eldeschde Ludwigshefna Faschingsvaroi *Roinschoans* on Peasenlischkaide vun Bolidig, Werdschafd, Kuldua oda Schboad vagewe werd un wu sisch als "Schdimm vunde Pals“ vadiend g'machd kabd hawen. De Noame vum Oade kummd ausm pelsische, wie a ehnlische Oade vundo, wie de Saumaache-Oade unde Bloomauloade.

## Heakunfd
Die Ärwed in Wald un Feld valongd, doß mär sisch aach uf waidi Dischdanze guud vaschdännsche konn, dodezu ghead aach ä kräfdich Schdimm. Un womma oowens in gsellischa Rund sooi Schöbbche pedze duud, donn is ä kräfdich Schdimm aach kään Noodääl. Vun auße hea als liewvolla Schboddnome gebraachd, sin mär Pälza schdolz uf die Bzaischnung. 

Es hääßd, in monchm Regimend wään fria die Pälza bevoazuchd zu unnaoffiziere gmachd worrn, wail doß mär se so waid häd guud vaschdeje gekännd, wonnse die orders gäwwe hän.

Pälza Krischa soi, des machd aach die nadialisch Pälza Gradlienischkaid aus: do muß de Sachvahald klaa un daidlisch rauß, die Fagde ufde Disch un kään Drumerumschawenzle. Wonn do om Schdammdisch um än Großkoppede gehd un kääna so rischdich die Gosch ufgriehd, donn kraischd garandiad än Pälza Krisch dezwische: "Saaß doch glai: ä Lump isses, Dunnakailnomol!"

## Sunsdisches
Inzwische gäbds Midze un Hied midde Uffschrifd "Pälza Krischa" un sogaa Tiischörds demid zu kaafe.

Zum 100-jährsche Vaoinsjubiläum hodde Nowak Helmud, wu aach Ehrevoasidznda vum eldeschde Ludwigshefna Faschingsvaroi *Roinschoans* is, de *Pälzer Krischer* gschaffe. Des is ä Symbolfigua, wu jedes Joa on Peasenlischkaide vun Bolidig, Werdschafd, Kuldua oda Schboad vagewe werd, wu sisch als "Schdimm vunde Pals“ vadiend g'machd hawen. 

## Websaide
* KV Rheinschanze 1877
Wassersportverein Speyer

De **Wassaschboadvaroi Schbaija 1920 e.&nbsp;V.** ischn Varoi, wu vielsaidische wassaschboadlische Aggdividede fa alle Aldasglasse midm große Oafenga- un Braideschboadb'raisch, awwa a Monschafds- un Weddkombfschwimme in Schbaija oabiede dud. Haid zeeld de Varoi 400 Midglieda un hod 3 agdive Abdailunge, s'Schwimme, s'Maaschdaschwimme un s'Singronschwimme.

## Gschischd
De Wassaschboadvaroi isch im Joa 1920 g'grind un 1933 vunde Nadzionalsozialischde vabode worre. Nochm Zwedde Weldgriesch im Joa 1948 hodma de Varoi widda ereffnd. Ab 1950 ischma doan a ins Auslond z. B. in die Schwaiz, Idalie, Schboanije odda Esdaraisch zu Weddkembf gfahre. Finf Joa schbeda hodde Varoi doan die daitsch Vizemaischdaschafd iwwa 4x100m Laachschdaffl vunde Menna gwunne. Im Joa 1955 ischma doan a ins naije Schbaijmara Schwimmbad gzoche. Dod'noch hawwen imma widda Laid vum Varoi bai Maischdaschafde gwunne. Im Joa 2004 ischde Thomas Ligl zweefacha Weldmeschda im Maaschdas iwa 50&nbsp;m, 100&nbsp;m un 200&nbsp;m Bruschd worre. Desweesche un a weesche oanare Eafolsch hoddman a inde Joa 1984, 1990, 2001 un 2004 zum Schboadla vum Joa vunde Schdadd gweeld. Im Joa 2005 hodde Karl Hauter (Aldasglass 80) Weldrekoade im 200m Fraistil, 200m Laache un 400m Laache, de Thomas Ligl (Aldasglass 40) n'daidsche Rekoad in 100m Bruschd unde Thomas Ligl, Heiko Zinsmeister, K. Ligl un die Karsten Dellbrügge (Aldasglass 160) en Rhoilond-Pals-Rekoad in 4x200m Bruschd-Schdaffl uffgschdeld.

## Oag'bod
Newem Dradizionelle wie'em Schwimme oddam Wassaball hoddma im Lauf vunde Zaid immamol widda naije Schboadaade ins Oag'bod uffgnumme. Zum Baischbiel gibds said 1979 do a Singronschwimme. Awwa s'weren oam End vum Joa z. B. a s'Niggolausschwimme bai onnare Varoine midgmachd. Emol im Joa faan die Wassaschboadla fa e Woch doan a inne Dräningslacha. Unn doann machense noch de Schwimmweddkompf Schdadd inde Friehling.

## Websaide
* Homepeidsch vum ''Wassersportverein Speyer 1920 e.&nbsp;V.''
* Uff Speyer.de

## Vawais
Russland

**Russlond** (r. *Россия*), amdlisch: **Russischi Federadsion**, is än Schdaad in Oschdeuropa unn Nordasie. Ugfähr 143.030.106 Lait wohne in Russland unn es hot e Fläch vun mehr als 17.098.242 km², iss dodemid es fläschegreeschde Lond uff de Erd. Weege de grooße Vahäldnis vun de Fläsch zur Oiwuhnerzahl wohne in Russlond ner dorschschniddlisch 8 Lait uff eem km². 

## Geographie

Russlond is midd 17.098.242 km² es greeschde Lond uff de Erd unn aaschdreggd sisch sowohl iwwer Oiropa, als aa iwwer Asie. Desweege unnerdääld sischs aa in viele grooße Regione. De greeschde Dääl dudd Sibirje ainemme, welles midd 75% (faschd) de gonze asiadische Dääl vun Russlond bedegge dudd. Im Siede vun Russlond gebbds ä Reschion zwischem Fluss Manytsch unn em Kaukasus-Gebärsch, wu zwische Oiropa unn Asie umschdridde is (siehe Europa#Geographie). Grenze dudd Russlond im airopäische Siedweschde beginnend im Uhrzaigasinn: Es schwaddse Meer, Ukraine, Waißrusslond, Leddlond, Esdlond, Oschdsee, Finnlond, Norwege, airopäische Nordmeer, es Waiße Meer, es Nordpolarmeer, die Beringsee, de Pazifische Ozean, Nordkorea, Schina, Mongolai, widda Schina, Kasåchsdan, Asabaidschan, Georgie unn es Schwaddse Meer.

De wischdischsde Fluss im russische, airopäische Kernlond is die Wolga, wu viele grooße Schdädt lieche. De greeschde Fluss in Sibirje is midd 4400 km die Lena. Irtytsch und Ob bilde midd 5642 km es längschde Flusssyschdem in Russlond. Wischdische Gebirsche in Russlond iss es Uralgebärsch, welles de äiropäische Deel vum asiadische drenne dudd es Kaukasusgebärsch, welles Russlond vun Georgie unn Asabaidschan drenne dudd. Hohe Gebirsch find mer aa im middlsibirische bärschlond unn vor allem im oschdsibirische Bärschlond. De heggschde Bärsch vun Russlond is de Elbrus im Kaukasus midd 5642 Meder.

## Vawaldungsgliedarung
Russlond is in 83 Federadsionssubjeggde unnerdääld, welle in 8 Federadsionskrääs unnerdääld sinn.

Russlond unnerdääld sisch in folgende Federadsionssubjeggde:
* 21 Rebubligge, hawwe Vafassung unn Gsedzgeewunge, oigerischd fer die Minderhaide
* 1 Audonomi Oblaschd
* 4 Audonome Krääs
* 9 Regione
* 46 Gebiede
* 2 Schdädt midd Subjeggdschdadus (Moschgau, Sångd Pedasbursch)

## Webpeidsch

* Bundeszentrale für politische Bildung: Dossier Russland
* Länderinformationen zu Russland (Auswärtiges Amt, Berlin)
* Länderprofil
Wütend wälzt sich einst im Bette

**Wütend wälzt sich einst im Bette** is ä tybisch pälza Schdudendelied un ghead zum Pälza Liedguud.

## Hinnagrund
"Bin ich fol gewesen", hodde Kuafärschd Friedrisch IV. om 9. Juni 1598 in soi Dachebuch gschriwwe. Kää Wunna, des waa än Suffkopp un wails nuch kää Therabie gäwwe hod, iss aach änna gbliwwe – obwohl doßa dodegeje oogonge is. Middachs än Saumaache un oowns Wärschd un Flääsch, frisch vum Grill, doo braachschde hald aach ebbes zum enunnaschbiele. Bsunnaschd, womma aach nuch unna sainesglaische is, also die allahochwirdigschde Eminenz, de Kurfärschdbischuf vun Määnz, Erzkonzla vum Raisch, zu Gaschd hod. Doo hän die zwää wichdichschde Männa noom Kaisa zammegehoggd un hochi Bolidig gemachd, nochdezu än Ärzkadholig un än Ärzreformiade, un donn zur Ärholung un fär de Ärscha runnazuschbiele ä Schligglsche gedrunge un noch ääns, un oowns hänse vum Schloß iwwa de Negga un die Schdadt gschaud un noch soepaa glääne Schöbbscha gepedzd. Bis mär se donn ins Neschd gebrung hod... 

Die pälza Schdudende hän iam Kurfärschd e Liedsche doodruff gdischd, des wo haid nuch gean gsunge wärd: 

## Liedtexd uf daitsch

::#*Wütend wälzt sich einst im Bette<br>Kurfürst Friedrich von der Pfalz;<br>Gegen alle Etikette<br>Brüllte er aus vollem Hals:<br>|: Wie kam gestern ich ins Nest?<br>Bin scheint's wieder voll gewest! :|*
::#Na, ein wenig schief geladen,Grinste drauf der Kammermohr,Selbst von Mainz des Bischofs GnadenKamen mir benebelt vor,|: War halt doch ein schönes Fest:Alles wieder voll gewest! :|
::#*So? Du findest das zum Lachen?<br>Sklavenseele, lache nur!<br>Künftig werd ich's anders machen,<br>Hassan, höre meinen Schwur:<br>|: 's letzte Mal, bei Tod und Pest,<br>War es, daß ich voll gewest! :|*
::#*Will ein christlich Leben führen,<br>Ganz mich der Beschauung weihn;<br>Um mein Tun zu kontrollieren,<br>Trag ich's in mein Tagbuch ein,<br>|: Und ich hoff, daß ihr nicht lest,<br>Daß ich wieder voll gewest! :|*
::#*Als der Kurfürst kam zu sterben,<br>Machte er sein Testament,<br>Und es fanden seine Erben<br>Auch ein Buch in Pergament.<br>Drinnen stand auf jeder Seit:<br>Seid vernünftig, liebe Leut,<br>Dieses geb ich zu Attest:<br>Heute wieder voll gewest.*
::#*Hieraus mag nun jeder sehen,<br>Was ein guter Vorsatz nützt,<br>Und wozu auch widerstehen,<br>Wenn der volle Becher blitzt?<br>|: Drum stoßt an! Probatum est:<br>Heute wieder voll gewest! :|
*

## Singwais
Gsunge wärd mid vadäälde Rolle: Kurfärschd Baß, Kammamoa: Tenoa im Diskand, Reschd Baridon, die vädd Schdrooph gehd uf *Salve Regina* orra *Hohe Tanne*, de Refrää wärd imma vun alle gsung.

## Quelle
*"Vor das Juckenn an haimlichen ortenn",* UB Haidlbärsch
Eppstein (Frankenthal)

**Eppschdää** (amtlich *Eppstein (Frankenthal)*) is en Voroat vun Frongedahl unn seid e paar Johr aach bekannt als Hammerdorf.

## Verkehr
Middeme BAB 650 Ahschluss (Ruchem/Maxdorf) unneme nohgelechene Interregio-Bahnhof in Flomerschem iss mer mit de Metropole vun de Welt vebunne.

### Allgemähnes
Iwwer Kinnergaade, Grundschul, Dogder, Schbordvereine, Frisehr iss alles vorhanne. Zwää Kerche gebbds aach.

## Websaide

* Poadrää iwa Eppstä
Rinkenbergerhof

Die Haisagrubb **Ringschebeaschahof** lischd im Noade vun Schbaija un weschdlisch vunde Bundesschdrooß 9 un wude Ringschebeaschawesch duaschgehd. 

## Glääni Gschischd
Uaschbringlisch ischde Ringschebeaschahof mol ä glääni Haisagrubb vun Bauareheef gwesd. Schbeda hoddma donn doad mea Haisa zum Baischbiel fa Waldawaida gbaud. Schunn frie im 14. Jaahunad hawwn sisch die Raadsherre onde Laurenziuskabell, bnond nochm m'hailische Laurentius äm Meatira, oam Ringschebeasch fa'n Omdsschwua gdroffe. Onde Schdell vunde Keäasch hoddma donn schbeda ä Sienegraiz aus Sondschdää vun 1616, uaschbringlisch midde Inschrifd *Warzeig Des Lorentz Heisels* uffgschdeld. S'Graiz isch doan meamols umgschdeld worre un schded haid newede naije Kabell.

Haid hodds doad vaschiedenschde G'baide. Newe Wohnunge unde Laurenziuskabell, unnaonerem a ä Gschdied un ä Waldgaschdschdedd, die Laurenziuskabell, wu zude Parrai St. Konrad kead. Zudem isch do a die Londweadschafdlisch Unnasuchungs- un Foaschungsoaschdald Schbaija, wu do midde Unnaschdidzung vum Rhoilond-Pelsische Umweldminischderium 12.5 ha Vasuchsfelda bdraiwe un doad schemischi, fisikalischi, migrobiologischi Analise mache dud. Awwas wead a zum Baischbiel die Radioagdiwided vum Adomgrafdweag Filibsbuasch unnasuchd. Un doan hodds a ä Oirischdung vum Beziagsvabond Pals midd änna medeorologische Schdazion. Un doan isch do die LUFA a de Sidz vum Vabond vunde daitsch londwerdschafdlische Unnasuchungs- un Foaschungsoaschdalde.

## Bischa unn Gwelle
* F. Klotz, *Der Rinkenbergerhof bei Speyer: ein Beitrag zu seiner tausendjährigen Geschichte*, in: *Pfälzische Heimatblätter *,vol. 1, 1952/53
* D. W. Poeck, *Rituale der Ratswahl, Zeichen und Zeremoniell der Ratssetzung in Europa*, in: *Städteforschung A/60*, 2003, ISBN 3-412-18802-6, Google Books

## Websaide
* LUFA Speyer
* Sühnekreuz Speyer
* Alte Steinkreuze

## Vawais
Bulgarien

**Bulgarije** (bg. *България*) is än Schdaad in Siedoschdeuropa. Ugfähr 6.875.040 (2021) Lait wohne in Bulgarien es hot e Fläch vun 110.994 km².

Die Amtsschbrooche in Bulgarien is Bulgarisch.

Die Haubdschdadt unn greeschde Schdadt vun Bulgarien is Sofia.

Der jedzische Minischerradspräsident is Kiril Petkov  unn der Präsidend is Rumen Radev (Румен Радев).

Ingedaild iss es in 20 Bezirke.

## Bezirke
* Blagoewgrad 
* Burgas 
* Chaskowo 
* Dobritsch 
* Gabrowo 
* Jambol 
* Kardschali 
* Kjustendil 
* Lowetsch 
* Montana
* Pasardschik 
* Pernik 
* Plewen 
* Plowdiw 
* Rasgrad 
* Russe 
* Schumen 
* Silistra 
* Sliwen 
* Smoljan 
* Oblast Sofia 
* Sofia-Stadt 
* Stara Sagora 
* Targowischte
* Warna 
* Weliko Tarnowo 
* Widin 
* Wraza 

## Webpeidsch

* Websaid
* Statistikamt Bulgarien
Allerheiligenstift Speyer

S**'Allahailischeschdifd** vun Schbaija ischn romoanisch-godischa Sagralbau im schbeede 10. Jaahunnad bis uug'fea 1800 g'wesd.

## Klääni Gschischd
S'Allahailischeschdifd isch äns vunde eldschde Schdifd vun Schbaija g'wesd un isch voa iwwa 1000 Joahr vum Bischof Sigebodo g'grind worre. Zum Schdifd hodd unna onnarem ä frieromoanische Schdifdskeäasch kead, wu im Siede onde Schbaijmara Schdadmaua g'baud worre ischd. Die Keäasch isch uug'fea 50 m long g'wesd un hoddn romoanische Vierungsduam vun 35 m Heh kabd. Im 14. Jaahunad hoddma doan on die Keäasch de godische Deel oag'baud.

S'Schdifd hoddma mol als almeschdisch golde uns isch inde gonze Pals b'kond g'wesd. Im Pelsa Eabfolschegriesch isches doan awwa im Joa 1689 durschde Schbaimara Schdadbrond zaschdead, awwa dod'noch a widda uffg'baud worre. Nochdemas widda uffg'baud kabd hodd, hodds noch iwwa 100 Joa egxeschdiad, bevoas doan endgildisch inde fronzesische Rewoludzion vaschdaigad un abg'risse worre isch.

## Haid
Haid eainnad blos noch die Schdrooß, die Allahailischeschdrooß, ons oinschd b'daidende Schdifd. Oagugge kommas a uffm Vochlschaubloan vunde „Freien Reichsstadt Speyer vor der Zerstörung 1689“ vum Philipp Stürmer (1916–1998), wu im Hischdorische Museum vunde Pals ausg'schdeld isch. S'Schdif isch awwa inde Eainnarung vun Schbaija lebendisch gbliwwe unma hodd zum Baischbiel 2011 ä G'dengminz aus Silwa g'bräschd un s'wead in Schdaddrundgeng vun Schbaija eawend.

## Bischa
* *Kirchengebäude in Speyer: Speyerer Dom, Gedächtniskirche Der Protestation, St. Konrad, Josephskirche, Christuskirche, Dreifaltigkeitskirche*, 2010, Books LLC, ISBN: 978-115903051

## Vawais
Museum SchPIRA

S**'Museum SchPIRA** ischä Museum inde Kleene Paffegass in Schbaija inde Voadapals, wu aldi Fundschdigg ausm jiedische Lewe vun Schbaija zaische dud. *Schpira* hodma im Middlalda uff hebräisch fa Schbaija g'sachd un Schbaija isch äni vunde de drai SCHUM-Schded g'wesd. Saidm Juli 2021 keren die jidische Deng'gmela vunde drai SchUM-Schdedd Schbaija, Määnz unn Worms zum UNESCO-Weldkulduaeawe.

## Ausschdellung
Uff 80 Qwadradmeda komma zum Baischbiel Iwwablaibsl vun Rundbesche ausm 12. Jahhunad, Grabschdä ausm 14. Jahhunad oda ä Dobblfenschda vun 1110/20 oagugge. Oinisches, wu ma seje kon, isch ä Laigab vum Hischdorische Museum vunde Pals, wu a in Schbaija schdeje dud. 

## Kleeni G'schichd
Schbaija hod im Middlalda äni vunde gregschd jiedischi G'moinde nerdlisch vun de Albe kabd. Die Laid sind im 11. Jahhunad vun Idalije un Frongraisch als Kauflaid un Bonkjes kumme. D'Bischof Rüdiger Hutzmann hod don 1084 die jiedischi Flischdling aus Määns uffg'numme un hod dodmid d'Grundschdä fa die jiedischi G'moinde in Schbija g'leschd. 

S'Museum hodma om 9. Nowemba 2010 eaefned, wu die Raischbogrommachd 72 Joa her g'wesd isch, wu die Nadsionalsozialischde a die schbaijmara Sinagog zaschdead kabd hawen. S'Museum eagensd de Juddehof, wu wisawi mide Migwe lische dud.

## Gleeni Galarie

Museum SchPIRA Speyer.JPG|Museum SchPIRA 2015
Museum SchPIRA Speyer 7.JPG|Fußbode, wus Juddeveadel im Middlalda zaischd
Museum SchPIRA Speyer 1.JPG|Ausschdellungsschdigg
Museum SchPIRA Speyer 3.JPG|
Museum SchPIRA Speyer 4.JPG|
Museum SchPIRA Speyer 5.JPG|


## Websaide
* Museum SchPIRA uff Speyer.de
* Museum SchPIRA
St. Peter (Speyer)

Die **Pedakeäasch** vun Schbaija isch frija mol die gläänschd romoanisch Keäasch doad gwesd un isch wisawie vum Allhailischeschdifd g'lesche. Wailse so glää gwesd isch, hoddma a *"Pedakeäachl"* zuare gsachd.

## Glääni G'schischd
Die St. Peda-Paakeäasch soll 1157 duaschde Dummscholaschda Johannes von Erenberg eabaud worre soi. Awwa ma gead dvu aus, daße elda isch. Im 11. Jaahunad hoddma do ä glääni frieromoanischi Keäasch diregd wisawie zum Allhailischeschdifd gbaud un im scheede 12. Jaahunad eanaiad. S'Goddeshaus isch blos uug'fea 30 m long un 12 m braid gwesd unnde Tuam 30 m hoch. Baim SChbaimara Schdaddbrond vun 1689 isch die Keäasch bis uff de Tuam un die Aussemauware runnag'broand un doan hoddmase fa iwwa 100 Joa als Ruin lische losse. D'noch hoddmase doan vaschdeischad un abg'risse. 

## Haid
N'Reschd vunde Keäasch, die Koaschdrewepaila un'n Deel vunde Weschdwond, isch im Wohnhaus inde Allahailischeschdroß 21 oig'baud worre. Die Pedakeäasch komma uffm Vochlschauplon vunde „Freien Reichsstadt Speyer vor der Zerstörung 1689“ vum Philipp Stürmer (1916–1998) oagugge, wu im Hischdorische Museum vunde Pals ausgschdeld isch. S'Schdadaschiv Schbaija hoddä Zaischnung vum Graisachiwa Peter Gayer (1793-1836), wu d'noch die Keäasch om End vunde godische Aschidegdua bschdimmd gwesd isch.

## Bischa
* Fritz Arens, *Pläne des Kapuzinerklosters und der St. Peterskirche zu Speyer*, 1969, 16 Seiten
* Fritz Klotz, *Speyer: kleine Stadtgeschichte*, 1988 Bezirksgruppe Speyer des Histororischen Vereins der Historischen Vereins der Pfalz, 228 Seiten

## Websaide
* Nachrichtliches Verzeichnis der Kulturdenkmäler, Kreisfreie Stadt Speyer (PDF-Datei; 1,10 MB)
St. Moritz (Speyer)

Die Keäasch **St. Moarids** in Schbaija ischä godischi Paakeäasch gwesd, wu uffm haidische Kenischsbladds im Zendrum vunde Schbaimara Aldschdadd gschdonne isch. Die Keäasch hodd domols als bedaidenschdi godisch Keäasch inde Voadapals golde.

## Glääni Gschischd
Die Keäasch St. Moarids isch im 11. Jaahunad als Haubdparai vunde Birschaschdadd Schbaija g'grind worre. Oinische meenen awwa, dasses im ausgejende 9. odda 10. Jaahunad g'baud worre isch. Im 13. Jaahunad hoddmase doan im speedromonische Schdiel nai eabaud. Die Keäasch hoddn schbidshelmische Weschdduam kabd, wu 60&nbsp;Meda hoch gwesd isch. Sie isch uug'fea 40&nbsp;Meda long, 25&nbsp;Meda braid un bis unnas Dach guud 20&nbsp;m hoch gwesd. Im 15. Jaahundad, inde Joare vum 1422 bis 1468, hoddma die St. Moarids-Keäasch middm Schdifd St. Germon zomme g'leschd un middm schbedgodische Gweahaus unm Koa ausg'baud. Dodzu hoddma a noch ä uug'fea 2&nbsp;Meda hohe Ringmauwa drumrum gbaud. 

Baim Schbaimara Schdaddbrond im Joa 1689 isch die Keäasch bis uffde Duam un die Maua abgbrond. Ma hoddse nemme uffg'baud un um 1806 doan endgildisch abg'risse un on dea Schdell doan de haidisch Kenischsbladds oag'leschd.

## Haid
Die Funamend sinn a haid noch unnam Kenischsbladds. Erinnarunge on des ejemolisch Wahzaische vunde Birschaschdadd Schbaija komma im Hischdorische Museum vunde Pals oagugge. S'hod a noch Zaischnunge vun dem frijare Sagralbau.

## Bischa
* Franz Staab, C. Ehlers, H. Flachenecker (Hrsg.): *Die Kirchen- und Klosterlandschaft der Diözese vor der salischen Sepultur in Speyer.*, Band 6 Geistliche Zentralorte zwischen Liturgie, Architektur, Gottes- und Herrscherlob: Limburg und Speyer, Vandenhoeck & Ruprecht in Göttingen, 2005, ISBN 3-525-35309-X.
St. Bartholomäus (Speyer)

Die **St. Badolomeuskeäasch** hod mol zude bedaidenschde Paakeäasche vunde ejemolische Raischschdad Schbaija kead un isch nerdlisch vum Aldperdl uff enna Schroßeinsl g'wesd.

## Glääni G'schischd
Die Oafeng vunde Badolomeuskeäasch raischen waschoinlisch ins 12. Jaahunnad zurigg. Domols hodd die Schdadd sisch waida in de Noade ausg'deend undo hoddma die Keäasch un glaisch wisawie a noch s'Auguschdinagloschda hiegschdeld. Im 14. Jaahunad hoddma die Keäasch godisch uffgbebbld unnare n'romoanische Keäaschduam middm schdaile Schbidzhelm gewwe. Die Keäasch isch doan n'm Schbaimara Schdaddbrond vun 1989 zum Obfa gfalle. Die Keäasch hodds doan noch bis uug'fea 1800 gewwe, awwa doan hoddmase inde Fronzesische Rewoluzion endgildisch abg'risse. Vunde Badolomeuskeasch hodds haid kä Reschd mea.

## Bischa
U. Kindermann: *Kunstdenkmäler zwischen Antwerpen und Trient*, *Beschreibungen und Bewertungen des Jesuiten Daniel Papebroch aus dem Jahre 1660*, Böhlau Verlag, 2002
St. Johannes (Speyer)

Die e'molisch Paakeäasch **St. Johann** (de Daifa) in Schbaija ischn Sagralbau gwesd, glaisch wisawie vum Auguschdinagloschda.

## Glääni Gschischd
Die Keäasch isch mol änni vunde elschde Keäasche vun Schbaija gwesd. Schun im 11. Jaahunnad hoddma middm bauwe oagfonge. Die Keäasch ischn romoanische Saalbau middm Koa gwesd un hoddn neadlische Koaflang'geduam kabd. Nocharar Zaschderung duaschde Schbaimara Schdaddbrond vun 1689 ischse fa Joare als Ruin lische gbliewe. Um 1770 hoddma die Keäasch doan widda nooddiafdisch heagschdeld. Inde froansesische Rewoluzion ischse doan awwa endgildisch zaschdeard worre un doan oam Onfong vum 19. Jahhunad abgbroche worre. Oande Schdell vunde Keäasch isch doan die Pelsisch Londesbibliodeeg hiegschdeld worre. Haid isch doad's Schbaimara Schdaddaschiev, awwade Nome vunde Johannesschdrooß eainnad noch on die Keäasch vunde Zaid vunde Salija.

## Bischa
* Ferdinand Schlickel: *Speyer: Von den Saliern bis heute.*, Klein, Speyer, 2002, SBN=978-3921797600
St. Markus (Speyer)

Die Keäasch **St. Maagus** in Schbaija ischä Paa- un Gloschdakeäasch uffm Feld vorm Maaxdoaduam, em ejemolische Oigongsdoa zua Schbaijmara Voaschdadd voam Waiße Doa gwesd. Die Keäasch ischn middlgroße Sagralbau midd romoanische unn godische Schdielelemend gwesd.

## Glääni Gschischd
Im 12. Jaahunad isch im Siede vunde Schdadd Schbaija voam Maaxdoa die Paakeäasch fa die siedlische Voaschdadd im romoanische Schdiel gbaud worre, inde Nee vunm weschdlische Saideaam vum Rhoi. Die Keäasch isch uug'fea 40 Meda long un 25 Meda braid un isch vunnare Mauwa oig'zeumd gwesd. Im 13. Jaahunad hoddma die Keäasch doan godisch eanaijad. Im Joa 1317 isch die Paakeäasch zuäm Wilhelmiddagloschda worre, wuen Koahea vum Gloschda St. Geamoan gschdifd kabd hodd. De Oade hodd des Gloschda doan awwa um 1500 widda uffgewwe.

Die Keäasch hodde Draißischjearische Griesch un a de Schbaimara Schdaddbroand vun 1689 iwwaschdonne. Doan hodd die Keäasch noch uug'fea 100 Joa gschdoane bevoamase doan um 1800 vaschdaigad un abg'risse hodd. Die Keäasch hoddmol doad gschdoane, wu haid de große Paag- un Messblads wisawie vum Naduafreundehaus isch. Eainnarunge vunde Keäasch komma haid im Hischdorische Museum vunde Pals oagugge.

## Bischa
* Ferdinand Schlickel: *Speyer: Von den Saliern bis heute*. Speyer 2002, ISBN 3921797608
Augustinerkloster Speyer

S**'Auguschdinagloschda** in Schbaija isch mol als Beddloade im 13. Jahhunad g'grind worre.

## Glääni Gschischd
Noch de Grindung vum Gloschda inde Midd vum 13. Jaahunad, ischs im Joa 1334 abgbrond un a greschdedeels zaschdead worre. Kuaz nochm Brond hodmas Gloschda widda uffgbaud un doan im 15. Jaahunad umgbaud. Im Joa 1430 hawwen sich die Prioa, Guardiane un Brieda vun fia Gleschda, dorunna a vum Auguschdinagloschda, uff ian Wunsch hie in die Biaschaschafd vunde Schdadd Schbaija uffnemme losse. Midde Joare sinn doan die ejemols aame Oade durch Hondl un Vameschdniss zu Wohlschdond kumme. Deswesche hodd doan a im Joa 1488 de Raad vunde Schadadd Schbaija die Gleschda, dorunna a s'Auguschdinagloschda, uffgfoadad, nochm Schudsvadrach vun 1430 ian Baidrach fadde Unnahald vum Seldnaheea zu laischde. Ofoang vum 16. Jaahunad sinn inde Qwadia vum Gloschda evongelischi Messe gewwe worre un 1526 hodd sich de Prioa vum Auguschdinagloschda, de Michael Diller, zu dem bkoand, wassde Luther gsachd kabd hod.

Baim Schbaijmara Schdaddbroand vun 1689 ischs Gloschda doan waidgejenschd zaschdead worre. Awwa de Koa vunde godisch Keäasch, wu ausm 13. Jaahunad gschdomd hodd, hodds iwaschdoane kabd un isch easch 1866 abg'risse worre. Im 18. Jaahunad hoddma die Ruin vum Gloschda fa Wohnunge umg'baud kabd.

## Haid
Newe de Augustinergasse, wu glaisch wisawie lische un oans Gloschda erinnare dud, isch haid a noch de Graizgong ausm 15. Jaahunad vunde ejemolische Keäasch midd soine spedgodische, schbidsbeschische Maßweagakade inde Wormser Straße 39 eahalde g'bliwwe. Ma hoddse im Joa 1982 abg'baud un fia Joa schbeda widda, awwa oanaschda z'somme uffgschdeld un a ned goans oam glaische Oad, sondan ä bissl vasedsd newedroa.

## Bischa
* H.-J. Engels, R. Engels, K. Hopstock: *Augustinerkloster, Schule, Sparkasse.* Geschichte auf e. Speyerer Bauplatz; erschienen aus Anlass d. Eröffnung d. neuen Hauptstellengebäudes d. Kreis- u. Stadtsparkasse Speyer. Kreis- u. Stadtsparkasse, Speyer 1985.
* Herbert Dellwing, Landesamt für Denkmalpflege (Hrsg.): *Kulturdenkmäler in Rheinland-Pfalz. Band 1: Stadt Speyer.* 2 Auflage. Schwann, Düsseldorf 1990, ISBN 3-88462-801-1.
* Stadt Speyer (Hrsg.): *Geschichte der Stadt Speyer. 1 und 2*, W. Kohlhammer GmbH, 1982, ISBN 3-17-007522-5.

## Websdaide

* Nachrichtliches Verzeichnis der Kulturdenkmäler, Kreisfreie Stadt Speyer (PDF-Datei; 1,10 MB)
Elwedritsche Museum Speyer

S**'Elwedritsche Museum** vun Schbaija lischd midde inde Schdadd, inde Antoniengasse 3 un zaischd de B'sucha s'Lewe vunde schaije Pelsa Elwedridschle.

## S'Museum
S'glääne un privad bdriwwene Museum isch im easchde Schdogg un eagleadem Bsucha was Elwedridschle sinn, wu un wiese lewe dun, wie un wumase finne koan un s'losd a schunschd ke Froch zua Foaschung vunde Tritschologie offe. S'Museum zaischd seldene un a noch faschiedene brebariade Exembla vunde Elwedridschle un a ä Uffzuchdssdazion fa die Tia. S'weren awaw a Vabindunge zude onnere daidsche schaije un seldene Wese gzaischd, wuma schun dfu kead kabd hawwe konn, wie'em bairische Wolwadinga unnem Tiringa Rasslbogg. A vun denne hodds Museum ausg'schodbde Exembla. Doan eafead ma, dassmasse zum Baischbiel im Unnaholz vun Paagolaache, Waldbeede un Rebschdegg finne koan. Awwa a bloss, womma schbed Nachds schun minischns zwee Dubbeglesa voll mid Riesling-Schoale indus hodd. Doan komma loszije un vasuche Elwedridschle, wu jo ausseje dun wie ä Mischung vun Hing'gl midna End unna Elf im Halali zu krische. 

## Knaib
Im Eadgschoß komma doan a glai iwwa soi Elwedridschle Wisse midd onnare dischbediere un middm Riesling-Schorle oafonge naije Elwedridschle-Eafaarunge zu sommle. 

## Effnungszaide
S'Muesum hod jeden Daach vun 11:30 bis 18 Ua uff. Im Aachebligg isches awwa voriwwagejend gschlosse.

## Websaide
* Elwedritsche-Museum Speyer
* Das Elwedritsche-Museum Speyer - Die Pfalz im Schnelldurchgang
Ivan Glasenberg

De **Ivan Glasenberg**, (* Jannuar 1957 in Südafrika) isch en Manager und de CEO von Glencore.

De Glasenberg isch in em Vorort von Johannesburg aufgwachse. Sai Mudda isch e Südafrikanerin und sain Vadda en gebürdiga Litauer. Er hod an de *University of the Witwatersrand* in Südafrika sain Bachelor-Abschluss gmacht und an de *University of Southern California* sain *[[Master]] of Business Administration*. Im Jahr 1984 hod er åågfange bei Glencore, em gröschde Rohschdoffhändler von de Weld, zu schaffe und zwar im Kohle-Departement, zuerschd in Südafrika und dann in Auschdralie. Von 1989 bis 1990 hod er das Büro von Glencore in Hong Kong und in Peking glaided, bevor er 1991 d Laidung vom Kohle-Departement iwwernomme hod. Im Johr 2002 isch er dann CEO von Glencore worre.

Di Zaidschrifd *BusinessWeek* hod im Johr 2005 gschriwwe, dass de Glasenberg e Schlüsselfigur im gehaime Öl-Handel vom Marc Rich mit em Iran gwessd isch. Schbäder hod en de US-Präsident Bill Clinton begnadigd. Im Sebdember 2011 hod s Schwaizer Wirtschaftsmagazin *Bilanz* berichded, dass de Glasenberg e Vermöge von uugfähr 5,3 Milliarde Franke hod. Am 16. April 2012 hod d BBC e Interview mit ihm gsended, wo er die Vorwürf gege Glencore wäge Umweldverschmudzung und Kinnererwed, zurückgwiese hod.

## Einzelnachwais
Wegelnburg

Die **Wechelnburch**, aa *Wecheleburch* genennt, is e Burchruin zwische Schenau un Nothweiler in Rhoilond-Palz un die hechschd gelää Burchålach in de Palz.

## Laach
Die Felseburch leit in 571 Meder Heh uffem Schlossberch direkt on de deitsch-fronzesisch Grenz. Uffem selbe Berchrigge leie in unmiddelbarer Nachbarschaft aa die Hoheburch im Elsass, die Burch Leeweschdä un die Burch Fleckeschdä. Ma hat e schäner, weider Blick iwwer de Wasgau.

## Geschicht
Die Wegelnburch is im 12. odder 13. Johrhunnerd als Reichsburch vun de Schdaufer gebaut wor. 1272 isse es erschde mol urkundlich erwähnt wor, wie se vun schdroßburcher Truppe zerschdert wor is, weil de kaiserliche Vocht Londfriedensbruch begong gehatt hat. Bis 1330 isse vun de Familie *vun Wechelnburch* widder hergeschdellt un ausgebaut wor. Die sin awwer ausgeschdorb. Deno isse on's Haus Kurpalz verpänd wor. Vun 1417 bis 1793 hat'se de Herzech vun Zwäbrigge gehert. Im Dreißischjährische Kriech war de Christoffel vun Grimmelshause in de Burch gefong, was'er in soim „Simplicius Simplicissimus“ erwähnt. 1679 is die Burch vun fronzesische Truppe unner General Monclar wä'e'm Friede vun Nimweche zerschdert un geschleift wor. Bei Renovierungsarbeide vun 1979 bis 1982 sin große Menge vun Schutt weggeschafft un die erhallene Däle soniert wor.

## Beschreibung
Die Owwerburch is so 90 uf 8 Meder groß. Die Burch is in drei Zone gegliedert, Owwer-, Middel- un Unnerburch, letschderi nur uff de Weschdseit. Erhall un reschdauriert is de innere Dorbau. Iwwer Felsetreppe kommt ma zur Owwerburch. Do sin aus'em Fels gehaune Dorchgäng erhal, un e Felsekeller.

Die Brischdunge uf de Owwerburch sin nät so wie'se mol ware. Es sin aa nur wennisch Reschde vun schdänerne Wohnheiser erhall, so das ma nur schwer sa'e konn, wie die Burch mol ausgesieh hat.

## Lidderadur
* Marco Bollheimer: *Felsenburgen im Burgenparadies Wasgau–Nordvogesen*, 3. Ufflach, Selbschdverlach, Karlsruh 2011, ISBN 978-3-9814506-0-6, Seide=88&nbsp;
* Alexander Thon: *… umb sunderlichen frieden, fromen und notz des landes. Belagerung und Untergang pfälzisch-elsässischer Burgen im Mittelalter*, in: *… wurfen hin in steine / grôze und niht kleine … Belagerungen und Belagerungsanlagen im Mittelalter (Beihefte zur Mediaevistik, 7)*, hrsg. v. Olaf WAGENER u. Heiko LAß, Frankfurt am Main u.&nbsp;a. 2006, S. 241-268, do S. 71-73. ISBN 3-631-55467-2
* Alexander Thon (Hrsg.): *„... wie eine gebannte, unnahbare Zauberburg“. Burgen in der Südpfalz*, 2., verbesserti Ufffl. Regensburch 2005, S. 158-161. ISBN 3-7954-1570-5
* Magnus Backes: *Staatliche Burgen, Schlösser und Altertümer in Rheinland-Pfalz*, S. 194, Verlach Schnell & Schdä, 2003, ISBN 3-7954-1566-7

## Weblinks

* Fotos vun de Wechelnburch
Müllberg Speyer

De **Miellbeasch Schbaija** isn Miellbeasch im Nordoschde vunde Schdadd Schbaija. Frieja hodde Miellbeasch *Hausmülldeponie Nonnenberg* keese, en Nome, wu awwa bloß inde Agde vawend worre isch.

## Daade
De Bersch isch 45 Meda hoch un u`gfähr 110 Meda long un braid. Midde Antenn` uff`m Gibfl issa faschd 90 Meda hoch. 

## G`schichd
De Miellbeasch isch inde 60er Johr odda schpeda vonde Miellendsoaschung Schbaija g`baud woore. Monschmol siehd ma do ä paa Audo`s rumfahre. Die bringn e nämlisch de Miell vunde Schdadd Schbaija dohi, un` schiddn des do druff. De Wesch kann awwa ach als änn Fahrradwesch b`nuzd werre. Inde Näh vum Baawersch gibd`s awwa ach än Fussballblats vum Ördl Waijahof, unä Kläranlach. Uffm Miellbeasch schdingds ä bissl, wail unna ännem jo d´Miell rumlieschd. D'fia hodd ma jo awwa de schää Bligg uffde Dumm unde Rhoi. Uffm Miellbeasch schdeed ach ä grossi Fotowoltaikalach, wu "Grossanlach Müllberch Speyer" heese dud. Enagie wead do awwa a vum Methongas gwunne, wu vum Beasch ausgaase dud.

## Aussischd
De Miellbeasch komma vum Thomashof, iwwa die Glägaadealach "Ponderosa" bis hie zum Binsfeld seje, un gugge komma bis ons hinnaschde End vun Schbaija. Mea zu de Alach konschd uffde Said vun "Soltech" finne.

## Websaide

* Großanlage Müllberg Speyer

## Galerie

Datei:Müllberg Speyer - 1 - - Informationschild unter dem offiziellen Namen der Deponie - Hausmülldeponie Nonnenwühl.JPG| Informationschild unnerm offizielle Nome - Hausmülldeponie Nonnenwühl
Datei:M%C3%BCllberg_Speyer_-_4.JPG| 
Datei:Müllberg Speyer - 11.JPG|
Datei:Müllberg Speyer - 7 - Infoplakat zur Flächensolaranlage der Stadtwerke Speyer.JPG| Infoplakad zur Fläschensolaranlach uffm Müllbersch Schbaija


## Vawais
Clausensee

De **Clausensee** is e Stausee im Schwarzbachdal im weschdliche Pälzerwald (Rhoilond-Palz). Eichentlich isses mehr e Weiher.

## Geografie
De Clausensee leit so zeh Kilomeder eschdlich vun de Bundesschdroß 270 vun Lautre no Bärmesens, un zwar zwische Waldfischbach-Boialwe un Lääme. Es fließt de Schwarzbach dorch, wo ma in däm Abschnitt aa *Boialb* nennt. De See hääßt no'm Ort Clause, uf däm soiner Gemarkung er aa leit. Clause is zwar nät weit weg owwe uffem Berch, awwer es gäbt nur e schmales Schdreßel dorch de Wald nunner ins Schwarzbachdal.

De Seespichel leit uf 270 Meder iwwer'm Meer. Die Berche vum Pälzerwald drumerum rache bis zu 200 Meder iwwer de See naus. De Große Hundsberch im Norde is 477 Meder hoch, de Hesselberch im Siedweschde 465 Meder un de Schmale Kopp im Siedoschde sogar 503 Meder.

## Aichenschafte
De See is so 450 Meder long un 90 Meder bräd, soi Gesomtfläch belaft sich uff vierehalb Hektar. De See ist bis zu fünf Meder dief, un in de Midde is e Inselche. Die Wasserqualität is normalerweis arisch gut.

Die Greß vum See losst druf schließe, dass er mol dezu gedient hat, die Wassermeng fa weider unne leiende Miele zu reguliere, vun dänne sich noch de Nome "Mielschtroß" in Boialwe erhall hat, odder fa die Wabbeschmied, on die noch de Nome vun äm Gaschthaus erinnert. Vamutlich sin seit soiner Ålach außerdäm Fisch drin gehall wor.

## Tourismus
Om Seeufer leit e Campingplatz un e (unbewachter) Schdrond. Jedes Johr om letschde Juliwocheend gäbt's e Seefeschd. Net weit weg un zu Fuß zu erreiche leit die Haidelsbursch
Mannheim Hauptbahnhof

**Monnem Haubdbåhnhof** iss da greeschde Båhnhof in dä Universidädsschdadt Monnem. Es halde haupdsäschlisch Ziiche vun dä Deutsche Bahn AG. Jede Dag nutze óógfähr 100.000 Mensche dä Båhnhof. Es iss en Dorschgongsbåhnhof ann dä Pälzische Ludwichsbåhn, Rhoidalbåhn, Rhoibåhn, Riedbåhn unn dä Schnellfaahschdregg Monnem–Schdugadd.

## Gschichd
Am Óófang im Joo 1840 war dä Båhnhof en Kopfbåhnhof in da Näh vum Tattersall. Des hoidige Gebäude liecht óógfähr 400&nbsp;m weider siedlisch unn iss zwische 1871 unn 1876 endschdande. 1927 iss es vergreßert worre, indem ma die Fassade nach vorne verleechd had.

## Zugväkeea
Am Monnemer Hauptbåhnhof fóóre rechelmeßisch ICE-Ziiche in Rischdung Balin, Hamburch, Kölle, Basel unn Minche iwwer Schdugadd. Es gibt aach e grenziwwerschreitende Verbindung nach Paris. Außadem wird dä Båhnhof vun dä S-Båhn Rhoi-Negger (S1 Homburg - Oschderburge, S2 Kaiserslaudare - Mossbach, S3 un 4 Germasche - Kallsruh bezieungsweis Brusel)  unn vun Regionalziiche óógfóóre.

## Indanedd
*

## Kwällä
Lingenfeld

**Lingefeld** (amtlich *Lingenfeld*) is ä Ordsgemää im Pälzische Londkrääs Germersche in Rhoilond-Palz unn is Vawaldungssidz vun de glaischnååmische Vebondsgemää.

## Geographie
Lingefeld liechd in de Siedoschdpalz in de Rhoiewene zwischem Rhoi im Oschde unn de Daitsche Woischdrooß im Oschde. Midd 104 Medan liechd Lingefeld heher als onnere Orde in de Umgeewung, desweege konn Hochwassagfahr ausgeschlosse werre.

Nachbaagemäände sinn, im Uhrzaigasinn vun Norde: Schwechnem, Reemabärsch, Pillipsbursch (uff de onner Rhoisaid in Bade), Germersche, Loschd unn Weschde.

## Gschischd
De Nååme Lingefeld hot soi Heakunfd vun ennere Siedlung "om longe Feld" odda aawa vun "Feld vum Lango" odda "Lingo".

### Oiwuhnerzahle
Die Zahle vun de Johr 1871 bis 1987 sinn Volgszählunge.

## Relischion
Do Lingefeld frieher zum Bischdum Schbaya gherd hot, sinn haid aa noch die maischde Bewohner kadolisch. Dorsch Zuzuch aus annere Regione in Daitschlond hot sisch awwa ä schdargi evangelisch Mindahaid herausgebild. 2007 ware 53,5% vun de Bewohner kadolisch unn 22% evangelisch. 1890 ware vun de 1662 Oiwuhner 93% kadolisch unn erschd 6% evangelisch, de Reschd hawwe vor allem Judde ausgmachd.

## Vakea
Lingefeld liechd an de Bunnesschdrooß 9. Von zwei Uasfahrde im Siede unn Norde vum Ord erraischd mer die greeßere Schdädt Schbaya, Monnem, Kallsruh unn Haidlbärsch in 30 Minudde. Vum Bahnhof Lingefeld erraischd mer per Båån in 35 Minudde Monnem unn Ludwichshafe odda Kallsruh in de onner Rischdung. Noodem mer de Ord an die S-Båån Rhoi-Neggar õõgschlosse hot, konn mer ohne umzuschdaige dohiefahre. De Båånhof Lingefeld liech im Nordoschde vun de Gemää an de Båånschdregg Schiwwerschdadd-Wörth. Lingefeld im Beraisch vum Vakeasvabund Rhoi-Neggar unn em Kallsruha Vakeasvabund.

## Tourismus
Im Lingefelda Naherholungsgebied Aldrhoi konn mer gud schwimme, paddle, fahrradfahre unn schbaziere gehe. Die Draisinebåån Siedpalz hot ihr End in Lingefeld. Die 13 km longe Schdregg bginnd in Bornheem, fiehrd iwwer Ägger unn dorsch Wälda unn ended schließlisch im Weschde vun Lingefeld.

## Websaide

* Indaneduffdridd
Fußball-Europameisterschaft 2012

Die Endrund von de **14. Fußball-Oiropamääschderschafd 2012** (*UEFA EURO 2012*; ; ) finded vom 8. Juni bis zum 1. Juli 2012 in Pole und de Ukraine schdadd. 

## Ausdragungsorde
Die Schbiele von der Määschderschafd finne acht Schtadie schdad, von dene vier in de Ukraine ligge und vier in Pole.

### Pole

### Ukraine

## Modus
Die Määschderschafd werd mit vier Gruppe mit jewails vier Mannschafde gschbield. In jedere Grupp schpiele alle Mannschafde oi Mol gegenanner. Di baide beschde Mannschafde komme ins Vierdelfinale. 

## Tailnehmede Mannschafde und Gruppeoidailung

Anmerkung: Zahle in Klammer = FIFA-Weltranglischteplatz vor der EM (Schtand 6. Juni 2012).

## Gruppephas
Alle Oogawe, au für die Ukraine, in Middeloiropäischer Sommerzaid.

### Gruppe A

### Gruppe B

### Gruppe C

### Gruppe D

## Finalrunde
### Viertelfinal

### Halbfinal

### Final

## Weblink
* 
* Offizielle Websaid von de UEFA zu de Euro 2012

## Einzelnachwais
Mörsbach (Zweibrücken)

**Merschbach** (amtlich *Mörsbach*) iss e Schdaddeel vunn Zweebrigge unn had 930 Inwohner. 
Uff de Gemagung leid med em Kaschdenbiehl (385 m) de hegschde Pungd im Schdadgebied.
Auserdemm leid im Ordsgebied („Am Rechenbach“) die Milldebonie med Abfallsordeeranlache vun de Schdad Zweebrigge.
Speyerer Erdöl

S**'Schbaimara Eadeel** wead vun ännara Laachaschded ruffkold, wuma *Remabeasch* gnond hodd. Gfeadad weads Eeel im Aachebligg oam Daidschhof un oande Siemensschdrooß.

## Glääni Gschischd
Voa uugfea achd Joa ischs Eadeelvoakumme in Schbaija zufellisch gfunne worre. Aischndlisch hoddma im Unnagrund noch Eadweam gsuchd, awwa donn innära Dief vun 2400 Meda s'Eel gfunne. Said 2007 wead die Laachaschded oag'boahd uns Eel gfeadad. 2011 hoddma 141.000 Tonne ruffhole kenne. Des sin 80 % vunde rhoilond-pelsische un 6 % vunde daidsche Feadameng. Im Joa 2013 hoddma 180.500 Tonne Eadeel ruffkold.

Im Aachebligg laafn waidare saismologische Unnasuchunge um mea Eel oabohre un feadare zu kenne. Die Pleen fa ä unnairdischi Paiblain fa nunna zum Schbaijmara Haafe sinn schun oig;raischd worre.

## Webpeidsch
GDF

## Gwelle
* Die Rhoipalz, *Experten für die Erdöl-Suche*, Nr. 131, Juni 2012
* Erdölfeld in Speyer wird weiter entwickelt
Lemberg (Begriffsklärung)

**Lemberch** schdeed fa:
* e Schadad im Weschde von de Ukraine, guggschd uff Lembärsch (Ukraine)
* n Oad im Longkrais Siedweschdpals, guggschd uff Lemberch (Palz)
* e fronsesischi Gmoinde im Département Moselle, guggschd uff Lemberch (Lothringe)
Lemberg

**Lembärsch** isch e Grossschdadt in de Ukraine. Si hod e bewegde Gschicht hinner sich und hod im 20. Johrhunnerd e paar Mol di Zugherigkaid vom Lond gwechseld, zu dem di Schdadt gheert hod. Haid hot Lembärsch iwwer 750.000 Oiwohner uf ere Fläch von 171 Qudratkilomeda. Wail imma viele verschiedene Velger in Lembärsch glebt hawwe, hod die Schdadt aa in viele Schbrooch en Name: ukrainisch Львів/*Lwiw*; polnisch *Lwów*, russisch Львов/*Lwow*, armenisch *Լվով*, weissrussisch Львоў/*Lwoŭ*, jiddisch לבוב und daitsch *Lemberg*. Lembärsch hod im September 2006 sai 750-jährigs Beschdehe gfaierd. Die Aldschdadt schdeht uf de Lischde vom UNESCO-Weltkulturerbe.

## Geographie

Lembärsch liegd in de weschtliche Ukraine in de Region Galizie und bis zur polnische Gränz im Weschde sin s uugfähr 80 Kilomeda. De Fluss, der durch die Schdadt fliesst haisd Poltwa. 

## Bevelgerung
Lemberg isch said sehr langer Zaid vom Zusammelewe von viele Velger geprägd worre. Bis ins 20. Johrhunnerd hawwe newe de Pole, wo die Mehrhait von de Bevelgerung gschdellt hawwe, aa Jude, Ukrainer, Daitsche und Armenier dort glebd. Haid lewe newer de Ukrainer noch Russe, Waissrusse und Pole dort. 

## Weblinks
Hartenrod

**Hitred** odder **Hadderod**, wie ma außerhalb vum Iwwerwald sescht, is e Dorf im Iwwerwald, wu heit zur Gemeinde Wald-Mischlbach (Wamiba) im hessische Kreis Bergschdrooß ghert. S ligt ånnathalb Kilomeder nordnordeschdlisch vun Wamiba im Gritzebachdal, mne kläne Seidedal vum Ulfebachdal, un is haubdseschlisch låndwärtschafdlisch gebrägt. Di Gemajgung liggt zwische 374 un 406 Meder Heh i. NN., is 152 ha grouß, vun denne 34 ha als Wald genutzt werre (1961).

## Gschischt
1437 is da Ort unnerm Nåme *Herten Rode* zum erschde mol erwähnt worre. Da zwedde Deil vum Nåme weist druff hie, daß des Dorf in da jingare Ausbauzeit, zwische-m neinde un-em värzehnde Johrhunnert, åågelegt worre is, nochdem ma dodefor dort e Schdigg Wald gerodt hot. Da erschde Deil vum Nåme kummt wahrschoints vum middelhochdeitsche Adjegdiv *hart, herte* - hadd. 

1693 is Hadderod an Kur-Moinz kumme. Seidemm bis 1803 waa s Schdandort vum Hadderoder Gerischt, wu fä di unnere Gerischdbaakeid, also fä geringare Schdrooftade, außer in Hadderod selwer in de Därfer Gare, Kocherbach, Litzlbach, Aschbach, Därr-Ellebach un de Kurmoinzer Neinheef bei Wald-Mischlbach zuschdännisch waa. 

1803 is Hadderod mi-da Moinzer Åmdsvogdei Färd an Hesse kumme. 1837 is di Birjermeischderei noch Gare verlegt worre. 1957 waa Hadderod widder selbschdännisch un is vun Wald-Mischlbach mitverwaldt worre. Im Zug vun da Gebietsreform hot ma Hadderod 1970 schließlisch zu Wald-Mischlbach oigemeindt.

1680 hot ma en Åtrag zum Bau vun are Kärsch gschdellt. S is awwer nie eine gebaut worre.

### Oiwuhnerendwigglung

## Kuldurelles
Wie jeder Ort uf da Gemajgung vun Wamiba hot aa Hitred e Dorfgemeinschaftshaus.

Di *Hitreder [[Kerwe]]* im Mai is di erscht im Johr im Iwwerwald.

## Quelle

### Netzseide
* Hitred im Hischdoarische Ortslexikon vum Låndesgschischdlische Informaziunssyschdem Hesse
* Hitred uf da Sait vun Wamiba

### Änzlnochweis
Schopp (Begriffsklärung)

* **Schopp** isch de Nome vum Doaf Schopp
* N'Schopp isch awa a ä glennes Haisl, maischd aus Holz, wu drin was uffheewe konn. Im *Holzschopp* zum Beischbiel s'Brennholz.