open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Waldlehrpfad Ober-Schönmattenwag

Da **Waldlehrpad vun Owwer-Schimmeldewoog** im Ourewald is da äldschde vun Deitschlånd.

## Gschischt

Da Lehrer Rupprecht Bayer (1915-1994) is 1848 an di Volgsschul Owwer-Schimmeldewoog kumme. Domols waa des noch e Schul, wu all midnanner in äner Klass ware. 1952 hod-er mid soine Schiiler e Vogglschudzgrubb gegrindt. Ball hod-er di Idee ghat, di Schiiler en Waldlehrpad åleje zu losse, wu di Leit di Plånze un Viescher im Wald kennelerne kenne un e Verschdändnis fä di Nadur un di Umweld grigge kenne.

Di Schiiler hawwe selbschdännisch in Bischer nochgeguggd un hawwe di Informazionsdafle gschdalded. Sie hawwe di Schilder gschnitzt un di Texde oigebrennt. So waa da Lehrer Bayer soiner Zeit voraus un hot en fä haidische Begriffe moderne Ekologie-Unnerrischd gschdaldet. Di Aat, wie er des mid de Schiiler gemachd hot, endschbrischd eme moderne Verschdändnis vun eme Unnerrischd, wu uf e Brojegd bezore is un wu verschiedene Fäscher e Roll schbiele. Do ghere newa Biologie aa Schää- un Reschdschreiwung, Werge un bei da Herschdellung vun de Dafle e bissl Maddemadigg un Geomedrie dazu.

Da Waldlehrpad is 1955 bis 1957 im Dä-Ellebachdal ågelegt worre un waa da allererschde vun Deitschland. Ånnare hawwe sisch fä di Ärwet vum Bayer indressiert un ihn zu Rot gezore, wie in Owwerhesse un in Colma Waldlehrpäd oirgrischt worre sin. Außerdemm hod-er Vordräg iwwer Nadurkunde-Unnerrischd ghalde.

Di Volgsschul is schun in de 1960-er Johr ufgeleeßd worre. Di Schiiler un Lehrer mußde noch Unner-Schimmeldewoog. Di Vogglschutzgrubb (heit im NABU) hot sisch weider um de Waldlehrpad gekimmerd. 2006 hot se-m e neies Konzebt gewwe un en ergänzt.

## Lag

Da Waldlehrpad vun Owwer-Schimmeldewoog ligt im UNESCO Global Geopark Bergschdrooß-Ourewald. Des Gebied wu da Pad durschfihrt schdeht heit deils unner Nadurschudz (Nadurschutzgebied Dä-Ellebachdal). Zu erreische is-er vum Wanderpaagblatz Waldlehrpad (bzw. Raubacher Weg) am Oigang vum Dä-Ellebachdal am nordeschdlische Ordsausgang vun Owwer-Schimmeldewoog. Da Rundweg is 3,7 km lang.

## Gedangge vum Lehrer Bayer

Da Lehrer Bayer hot gsaat:

* Uhne Wald kää Wasser – uhne Wasser kää Leewe! Wann mir leewe wolle, misse mir de Wald schitze.

* Ihr Leit, habd Ehrfurscht vorm Wald! Habd Ehrfurschd vor allem Leewe, vorm gewaldische, wunnersame, geddlische Schebfungswerg vun da Nadur!

Sell schdeht aa uf de Dafle vum Lehrpad.

## Informazione
### Im Netz
* Kadd un Beschreiwung im Wanderwalter 

### Lidaradua

* Rupprecht Bayer: *Der Waldlehrpfad bei Ober-Schönmattenwag im Odenwald*, 1960

* Rupprecht Bayer: *Der Waldlehrpfad und eine kleine Heimatkunde von Ober-Schönmattenwag und seiner nächsten Umgebung*. Texde, Gedischde un Fodos vum Rupprecht Bayer, rausgewwe vum Deutschen Bund für Vogelschutz, Grupp Owwer-Schimmeldewoog, 1984

### Zeidungsadiggel

* Der erste seiner Art in Deutschland (Weinheimer Nachrichten, 13.05.2015)

### Bemergunge
Speyerer Weihnachtsmarkt

Wie in viele Schdedd find a de **Woihnachdsmaagd in Schbaija** oam End vum Joa inde Zaid vum 23. Novemba bis zum 6. Janua schdadd. Än Deel vum Woihnachdsmaagd isch baide Alde Minz uffm alde Maagdbladz unn uffm Gschärrbledz unde oannere uffm Bladz voam Aldperdel.

Im Lauf vunde Zaid ischde Woihnachdsmaagd in Schbaija awwa zuäm Woihnachds- unn Naijoasmaagd worre, indema’n ins naije Joa valengad hodd. Zudem hodds oande via Advendswocheend än Kunschdhondweagamaagd im Hof vum alde Raadhaus unnem Kulduahof inde Flagsgass. Zweemol im Dezemba gibds doan s’„Aldperdel in Flomme“, wu ä Faijaweag oam Aldperdel abgebrennd wead.

Uffde Haubdschdrooß in Schbaija unde Neweschdrooße hodds doan a ä feschdlischi Belaischdung hänge.

## Glääni Galarie

Speyer Christmas time.JPG|Woihnachdslischda uffde Haubdschdrooß
Speyer 2015 2.JPG|Haubdschdrooß oam Hailischowend


## Websaide
* Weihnachten uff Speyer.de
* Altpörtel in Flammen uff Speyer.de
* Kunsthandwerkermarkt uff Speyer.de
Geschichte der Stadt Speyer

Die **Gschischd vunde Schdadd [[Speyer|Schbaija]]** fongd im Joah 10 voa Grischdus oa. Do hodds Remische Raisch oan dem Bladz s'Laacha uffgschdeld. De Noame *Spira* wead 614 easchmols eaweend unn hodd sisch doann bis haid zu *Speyer* vaännad.

Weeschede Raischsdaach vum Hailische Remische Raisch vunde daidsch Nadzion awwa a weesche soim Dumm isch Schbaija bkonnd.

## Friezaid
Fadie Schdadd Schbaija isch die Laach oam Rhoi ginschdisch gwesd, wu schun domols ä wischdischi Vakeasaada gwesd isch. Die Nee vum Negga inde Rhoiewene midd soina Vabindung nochde Donau unn die Nee vunde Lautara Sengk, wusde Vakea in weschdlische Rischdunge gewwe hodd. Dass Schbaija n'Vakeasgnoode gwesd isch, komma a oande finf Rhoifehre seje, wus im Middlalda inde Nee gewwe kabd hodd. Zudem hodds Terasse, wuma voa Iwwaschwemmunge sischa isch.

## Voade Reema

Ausde Broasezaid kenndma finf vundene Schdelle, Schbaija-Noad, oam Roßschbrung, wu haid s'alde Raadhaus schdeje dud, oam Rosensteiner Hong unn im Vochlgsong. Uff denne eaheede Schdelle noh om Fluss, sinnse a sischa voa Hochwassa gwesd. En wischdische Fund vun domols ischde Goldne Huud vun Schiffaschdadd wu uff 1500 v. Chr. dadiad wead unn wuma uffm Feld 10 km noadweschdlisch vun Schbaija gfunne kabd hodd. Inde Johannesschdrooß hoddma a ä fadie Pals seldenes keldischs Grawb ausde Zaid 50 - 20 v. Chr. gfunne kabd.

## Bischa
* *Geschichte der Stadt Speyer.* Band 1, Kohlhammer Verlag, Stuttgart 1982, ISBN 3-17-007522-5.
* *Geschichte der Stadt Speyer.* Band 2, Kohlhammer Verlag, Stuttgart 1983, ISBN 3-17-008037-7.
* *Geschichte der Stadt Speyer.* Band 3, Kohlhammer Verlag, Stuttgart 1989, ISBN 3-17-010490-X.

## Webpeidsch

* Erinnern in Speyer 1933–1945
* Archival evidence about the Speyer cathedral chapter, its library, and the codex containing the Compilation 'notitia dignitatum' (Cnd)

## Vawais
Limburgisch

**Limburgisch** (Niedalännisch: *Limburgs*, Limburgisch: *Limburgs*, *Limbörgs(j)* oder aifaach: *Plat(t)*) is e Schbrooch, di geredd werd in der niedalännische Prowinz, unn im glaichnamige Prowinz in Belgje. Aach werd es geredd im Nordosten Lüttischs, unn im westlischsten Kreise Nordrhein-Westfalens. Insgsomt gebt es ugfär 2 Milliune Mensche, di Limburgisch redde.

## Gschischd
Di Limburgische Schbrooch is endschdanne aus rhoinische Dialegde vun di Gegend vun Kölle. Der Grieg zwesche den uffmarscherenden Brabander un di Kealsche im 1288, hot doför zo gefeat, daß di Limburgische Schbrooch sisch dörsch kuldurelle Enfloß vun Brabandt in de nochsten Johrhunnert sisch mier ähnelte an di Brabandtische Schbrooch. Verschedene Mohle waachselte sisch der politisch-kuldurelle Engfloß, unn domid aach de Endwigglung der Limburgische Schbrooch.

## Schbroochverbroideng
Di Limburgische Sproochraum is e Dialegdkontinuum zwesche de niedafrenggische unn de riboarisch-daitsche Dialegde vun Kölle. Es gebt in (vun Niedafrenggisch (West) zom Riboarisch (Ost)) *Westlimburgisch*, *Meddelimburgisch* unn *Oslimburgisch*, unn de Iwwergongsdialegde mid-es Riboarisch. Di Westlimburgische Schbroochvariant werd geredd im westlisch belgisch Limburg bis di Schdadt Genk. Östlisch lit-es Meddelimburgisch Schbroochgebiet an beide Säide der Maas. Di linie Rurmond-Sittard-Maaschdrigd, markeart di Grenze zwesche Ost- unn Meddelimburgisch. Di Grenze mid-em Riboarisch lufft vun Keachrod noch Düsseldeaf. De Dialegde östlich vun Düsseldeaf werde aach zom Limburgisch gezählt, uabwohl es mid *Bergisch* bezoichnet werd.

In di Germonischdik unn Niedalännischdik werd Limburgisch bezaichnet mit *Seadniedafrenggisch*.

### Schbroochaigeschaffte
Sehr typisch för Limburgische Dialegde sinn de Schlaif- unn Steaßton. Der Schlaifton heart ma aach im Rhoiland, unn werd aach bezaichnet mid: *rheinische Singsang*. Uabwohl es sisch haandelt iwwer än niedafrenggisches Sprooch (also niedalännisch), gebt es Germanismen, wie des Gebraach vun Persuanalpronomen: *doe* (verglaach: du), schdadt *je* oder *jij* (niedalännische Schdandardschbrooch) unn *ich* (oder *iech*) schdadt *ik*. Des Wort *mich* en *dich* werd aach im ganzen Raam der limburgische Dialegd gebraacht, mid ausnohm vun de westlichste Dialegde in des Belgje unn des Norde vun niedalännisch Limburg, wo keen limwurgische Dialegd, äwwer ene Klewerlännische geredd werd, des eher verwandt is an de Dialegde vun Nimwege unn Klewe.

## Änzelnochwais
*https://de.wikipedia.org/wiki/Limburgisch|link
Hannover

**Hannover** is die ån da Leine gelehne Haubdschdadd vun Nidasaksä, siedlisch vun Hamburch un Bremä. De Stadt is Sitz vun da Hannover Messe un aach a wischdischer Verkehrsknodebunkt. Hannover war Haubdschdadd von da Keenischreisch Hannover un nach dere Annexion dorsch Preußen 1866 vun da Provinz Hannover.

Hannover laid ån de siedlische Rand vun de Norddeutsche Tiefebene.

## Enzelnochweis


*Der Adiggel basiert uf are fraie Iwwersedzung vum Adiggel „[[:de:Hannover|Hannover]]“ aus da [[:de:|Daitsche Wigipedia]].**E Lischt mit de dordische Audore isch [http://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Hannover&action=history&year=2013&month=2&tagfilter= do] zu finne.*
Bremen

**Bremä** (offiziell: *Stadtgemeinde Bremen*) is die ån da Wesa gelehne Haubdschdadd vun da Bundesland Freie Hanseschdadd Bremä, welsche aus Bremä un Bremerhave besteht. Bremä is a Hafestadt un a wischdischer Verkehrsknodebunkt an de Autobahne A1 un A27 un an mehrere Eisenbahnschdregge nå Bremerhave, de Ruhrgebiet, Hamburch un Hannover.

Bremä is de wischdischsde Zentrum vun Nordwestdeutschland.

## Enzelnochweis


*Der Adiggel basiert uf are fraie Iwwersedzung vum Adiggel „[[:de:Bremen|Bremen]]“ aus da [[:de:|Daitsche Wigipedia]].**E Lischt mit de dordische Audore isch [http://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Bremen&action=history&year=2013&month=2&tagfilter= do] zu finne.*
Łobez

**Łobez** (, ) (Daitsch:*Labes*) is e Stadt im Landkreis Łobez in de Wiowodschaft Westpommern (Zachodniopomorskie) in Pole un hot ugfähr 10.409 (2015) Oiwohner. Łobez is gut 90 Kilomeder vun Schdeddiin weg, uf 53°38 nerdlicher Läng unn 15°37 eschdlischer Breid. Im Durschschnitt lied-s 76 Meter iwwerm Meeresschpiggel. Łobez is 1271 es erschdemol erwähnd worre.

## Oiwohnerendwigglung

ImageSize = width:420 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
  

## Bojamääschda

## Impressione

File:Lobez kosciol kz.jpg| 
File:Kamienica w Łobzie (obok dworca PKP).jpg|
File:Zabytkowa Poczta w Łobzie.JPG|
File:Zabytkowy dom w Łobzie.jpg|
File:Świętoborzec - dworek.jpg|
File:Łobez z lotu ptaka.JPG|


## Weblinks
* 
*  www.lobez.pl
* BIP Łobez
* Łobez - You Tube
* Tourist Information
Verbandsgemeinde Bad Bergzabern

Die **Verbondsgemää Bad Berchzawwere** isch e Verbandsgemää in de Palz un ghert zum Londkrääs Siedlischi Woischdrooß. Zur Verbondsgemää ghere di Stadt Bad Berchzawwere un 20 Gemääne.
Bad Bergzabern

**Berchzawwre** (amtlich *Bad Bergzabern*) isch e Stadt im Landkrääs Siedliche Waistroß in Rhailand-Palz. Si isch Verwaltungssitz vun de glaichnamige Verbandsgmää, e staatlich anerkannt Hailbad un noch de Lannesplanung als Mittelzentrum ausgwiese.

## Literatur
* Paul Henry Jones: *Land Kommissariat und Kanton Bergzabern um 1840*. In: *Historische Reise durch die Pfalz um 1840*. Epubli Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-8442-4890-6, S.&nbsp;40–54.

## Weblinks

* Websaid vun de Stadt Berchzawwre

## Fußnote
Ramon Chormann

De **Ramon Chormann** ischn Kabaredischd unn "De Pälzer". De Ramon hodd midd "De Pälzer" ä Komedie-Serije, wua alles saache dud, wasm nedd bassd. Uff pelsisch.

## Webpeidsch
* De Pälzer
* ARD Mediathek
Taman Sukasada Ujung

**Taman Sukasada Ujung** ischn Wassapalaschd uff Bali, wu oam Mea lische dud unn oam Hong ‘’Mount Agnung’’. Inde Nee ischs Doaf Seraya inde Karangasem Geschend. A wonna elda isch wead de Wassapalaschd ofd als die Schweschdaschdedd vun Tirtagangga bzaischnd. De Palaschd hodd zwee große Wassabegge, hisdorische Gbaide unn Brigg iwwa die Begge. Die gons Oalach komma iwwa ä longi Brigg vunnem Paagbladz aus earaische.

## Gleeni Gschischd
Taman Sukasada Ujung isch 1919 vum vum Kenisch Gusti Bagus Djelantik (a Agung Anglurah Ketut Karangasem) gbaud worre. Soin Sohn hodd schbeda de Tirtagangga bauwe losse. Midde Zaid ischde Paag imma waida ausgebaud unn a greeßa worre als gbloand. Im Joa 1921 ischa donn ereffned worre. Als doann im Heabschd 1963 de Wulkon Gunung Agung ausgbroche isch, ischde Wassapalaschd vunde haiß Asch schdaag zaschdead worre. Un 1979 hodd donn ä Eadbewe dem Palaschd de Reschd gewwe unn s’isch faschd nigx mea iwwrisch gbliwwe. Awwa die Regierung unn die keniglisch Familje hawwen sisch fa än Widdauffbau oigsezd unn haid ischde Palaschd widda uffgbaud unn konn bsischdischd werre.

## Galarie

Taman Sukasada Ujung 76.JPG|Pawilljo im Gaade
Taman Sukasada Ujung 48.JPG|Gbaide im Gaade
Taman Sukasada Ujung 12.JPG|Haubdgbaide vum Palaschd
Taman Sukasada Ujung 2.JPG|Oingong zum Palaschd


## Bischa
* 

## Weblinks
Ludwik Lejzer Zamenhof

**Ludwik Lejzer Zamenhof** () * 15. Dezember 1859 in Białystok; † 14. April 1917 in Warschau) isch en polnischa Årearzd un Filoloog gewessd un håd di internazional Schbrooch Esperanto äfunne.

## Lewe
Zamenhof isch am 15. Dezember 1859 (nooch'em gregoriånische Kalenna) in dä polnische Stadt Białystok (wu sellemols zum Russische Reich g'heerd hod) uff di Weld 'kumme. In derre Stadt hawwe Pole, Weißrusse, e på Daitsche un fo' allem Judde g'wuund, wu Yiddisch g'schbroche hawwe.
Em Zamenhof sei Vadda isch Atheist gewessd un hod än Åschluss ån Weschdairopa g'suchd, seller isch å beiere jidische Aufklärungsbewegung dabei gewessd. Dä Vadda hod als Frånzeesisch- un Daitschlehrer g'schaffd un isch å Zensor gewessd.
Weil'er in'ere Stadt mid sou viele Schbrooche groußworre isch, hodda viele Schbrooche g'lernd (dä Vadda hod Russisch g'schwädzt, di Mudda Yiddisch; uff dä Schossee hodda Polnisch g'lernd, in d' Schuul å noch Englisch, Latein un Griechisch), hod awwa g'meijgd, dass'es ned gånz äfach isch. Di Laid hawwe siisch jo net vaschdonne, un hawwe Vorurteile g'hadde.
1887 hodda Klara Silbernik g'haiad (selli hodda als Student in zionistische Kreise 'troffe), un hod drei Kinner g'hadde (Adam, Sofia un Lidia).
De Zamenhof isch lång net raisch g'wesst, um di Jahrhundertwende hoddas dånn bis zu sei'm Tod 1917 werdschafdlisch als Arzt g'schaffd.

## Esperanto
De Zamenhof hos sich schun frii fä Fremdsprachen interessiert, un hod sisch e Schbrooch g'winschd, wu alli Laid laischd länne kenne. Nochdem'a lång rumbrowiad hod, hodd'a 1885 än easchde Entwurf vum Esperanto easchdemol uff Russisch faeffendlischd. Easchdemol hoddas *Lingvo Internacia* (Internationali Schbrooch) nenne duun, un hod å des Pseudonym *Doktoro Esperanto* g'hadde, wu uff Esperanto *Sella wu Hoffe dud* heeßd. Schbeijda isch des da Nåm vun de gånze Schbrooch worre. Schbejda hoddas dånn hiibrocht, ä Zeitung (*La Esperantisto*) nausz'bringe, laischd isch's awwer net g'wessd weil zu derre Zeit gråd 's Volapük ä ånnari Schbrooch wu international hod sei wolle g'scheitert isch.
Um 1900 hod's dånn Esperanto-Grubbe bis zum Äschde Weltkrieg iwwerål 'gewwe, de Zamenhof isch nimme' veratwortlich g'wessd.
Finnland

**Finlond** (finnisch *Suomi*, schwedisch *Finland*) esch e Land in Nordoiropa. Finlond isch e palamendarischi Rebubligg un seid 1995 in der Oirobäische Union. Des Land grenzt an Schwede, Norwege, Rußland un an di Ostsee. Es ghert zu de am dinnschde besiedelde Länder vun Oiroba. Da gräschde Deil vun da Bevelgarung wuhnt im Side vum Land mi-da Haubdschdadt Helsinki. Di Amdsschbrooche sin Finnisch un Schwedisch. Dodebei schwetze 88,7 % vun da Bevelgarung finnisch un 5,3 % schwedisch. Di Inselgrubb Åland, wu ma schwedisch redd, hot en weidgehende Audonomieschdadus.

## Geographie

E wischdisches Merkmol vun da finnische Landschafd sin di viele Seeë un so redd ma aa vum *Land vun de dausend Seeë*. Finlond hot e kald-gemäßischdes Klima an da Grenz zwische maritimem un kondinendalem Klima. Da Niederschlag liggt zwische 600 un 700 mm im Johr un is im Norde wesendlisch niedrischer. Am meischde regents im Juli un Auguscht, am wennigschde im Mätz.

Finlond beschdeht aus fimpf große Nadurraim: di Kischdeewene in Sidfinlond, di Kischdeewene vun Österbotten, di Finnische Seeëbladd im Innere, s Finnische Hiegellond im Oschde un Labblond im Norde.

## Im Netz
Boca Juniors

De **Boca Juniors** (bɔka ʃuːnjɔrs) is e Spordveroi aus Buenos Aires, wo voa allem dorch soi Fußballabdäälung in Argentinje bekånnd iss.
Argentinien

**Argentinje** (schbanisch: *República Argentina*) is en Schdaad im siedlische Siedameriga. Ea hod 43 Millione Oiwuhner unn ä Fläsch vun 2,8 Millione km².
Steinhäuserwühlsee (Speyer)

De **Schdäähaisawihlsee** ischn ejemolische Baggasee in Schbaija. In Schbaija hodman awwa *Bonnetweija* kese unn hoddn schun long zum Bade bnuzd. Iwwa de Wesch "Am Rübsamenwühl" kummdma hie.

De Bsidza hodd noch bis 2012 Kies ausm See gwunne. De See isch ca. 135. ha groß unn ca. 12m dief unn isch middm Wammsee vabunne. Said 2008 ischa fa die Effenlischkaid g'effned unnisch jezd än Badesee midd änna Liescheewies, än Badeb'raisch middm flache Sondschdrond äm grieschisches Reschdoaroa unän Paagbladz.

2015 hoddma awwa s'Bade vabode, wesche Gifdschdoff, wus im Wassa hawwe dud. Ma hodd doan oagfonge, de See zu saniere. Die Laid schdeads awwa nedd unn baden trozdem waida.

## Websaide
* Der Steinhäuserwühlsee
* Steinhaeuserwuehlsee
* Badeverbot im Steinhäuserwühlsee
* Untersagung der Nutzung des Steinhäuserwühlsees (ugs. Bonnetweiher) zu Badezwecken
* Baden trotz Giftstoffbelastung
Russenweiher (Speyer)

De **Russewaija** ischn gleene Baggasee im Siede vun Schbaija im Nailond middänna Flesch vun ca. 1,2 Heggda unna Diefe vun ä bis finf Meda. Wesche de gering Dief unn hohe oagoanische Oidräsch, wiede Bledda vunde Beem oam Ufa, hodd sisch än Moraschd gebild, wude Sauwaschdoff ausm Wassa nemme dud unn wu zuna valandung vum See viad. Ma hodd sisch awwa fa Massnohme ausgschbroche um den Prozess uffzuhalde.

## Gleeni Gschischd
Gebaggad worre ischde See um 1900. De Bauwa Franz Thomas hodd domols noch Kies gebuddld, wuma in Schbaija zum Bauwe vawend hodd. Bsondas fa die Kasern vunde Bayrische Pionia - schbeda die fronzesisch Kasern unn haid s'Wohngebied *Normand* - unn fas Grong'gehaus vunde Evangelische Diakonisseoaschdald Schbaija. Wehrend em Easchde Weldgriesch sinn russische Griegsgfongene fadie Mewelfabrigg Orth fa Zwongseawede zugedeeld worre. Die Russe hawwen in Baragge gelewbd unn sinn im Summa im Weija bade gonge. Deswesche hodda a de Nome krischd. Weschede efache Baggateschnigg indea Zaid ischde Waija a bloss än bis finf Meda dief. Schbeda hodd sisch die Juchend vum Nailond im Russewaja baim Bade vagnischd. De domolisch Varoi *Wasserfreunde Speyer* hodd inde zwonzischa Joa nDeel vum Waija als Schwimmbohn unnän Deel fa Wassaball unnä helzanes Glubhaisl kabd. Haid ischde Waija zum fische oande Varoi Oanglafreunde Schbaija vapachd.
Said oinischa Zaid hods Plän, oam Russewaija Haisa zu bauwe.

## Lidaradua
* Hans Schiefele: *Am Russenweiher und andere Kindheitsgeschichten*. Verlag Ars Una, München 1992, ISIN 978-3893918058

## Websaide
* Seite zum Russenweiher  der Anglerfreunde Speyer e.&nbsp;V.
* Rechtskräftige Bebauungspläne

## Vawais
Biersiedersee (Speyer)

Der **Bieasiedasee** kead zude achd Baggaseeje im Schbaijmara Binsfeld, wuma weschem Kies ausg'baggad hodd. De See kead zum Schdadddeel Schbaija-Noad. De Baggasee isch 7 ha groß unn 15 Meda dief.

De See lischd eschdlisch vum Mondsee, neadlisch vum Binsfeld unn weschdlisch vum Silwasee. De Noame hodda vunem ausg'baggade Schdigg, wu mol zu'm Biadieda kead hodd. S'Weschdufa isch b'baud Das bebaute Weschdufa komma iwwa die Schdrooß *Am Mondsee* earaische. Oam Siedufa hoddma Badebledz vapachd. 

## Webpeidsch
* Badewasserqualität Biersiedersee,*Badegewässeratlas Rheinland-Pfalz* der Wasserwirtschaftsverwaltung Rheinland-Pfalz
Gänsedrecksee (Speyer)

De **Gensedreggsee** vun Schbaija  isch änna vunde zwee eschdligschde Baggaseje im Binsfeld, wuma weschem Kies ausgbaggad hodd. De See kead zum Schdadddeel Schbaija-Noad un lischd im noadeschligschde Deel vunde Rhoiniedarung vun Schbaija.

## Laach
De See krischd soi Wassa vum Grundwassa und isch uugfea 1.7 km long. Glaisch im Oaschluss onde See kummde negschd See, de Kuhundasee. Aischenlisch sinn haid beide Seje änna, wailma irschndwonn mol die Londzung a noch wegbgabbad hodd, wu die beide Seje gdrennd kabd hawwen. Vum Binsfeldsee dreend doann de Kuhundasee a bloss noch ä Londzung, wu awwa a schun oan zwee Schdelle duaschbroche worre sinn unn se zua Insel gmachd hawwen.

## Nudzung
Die Ufa vum Gensedreggsee sinn unna Naduaschudz, werren awwa zum Bade bnuzd. Neadlisch vum See isch doan die Grenz zwische Schbaija unn Oddaschdadd. Im See komma midd G'rääd Dauche. Zwonzisch Daucha kennen do jedn Daach noi.

## Websaide

* [Rechtsverordnung über die Regelung des Gemeingebrauches an Gewässern im Naherholungsgebiet „ Im Binsfeld“ in der Gemarkung Speyer](https://web.archive.org/web/20160304054445/http://www.speyer.de/sv_speyer/de/Umwelt/Wasserschutz/Gemeingebrauchsverordnung%20%20(im%20Internet%20ver%C3%B6ffentlicht)%202004.pdf)

## Vawais
Binsfeld (See)

De See **Binsfeld** isch änna vunde achd Baggaseeje im Schbaijmara Binsfeld, wu a so heese dud unn wuma weschem Kies ausg'baggad hodd. De See kead zum Schdadddeel Schbaija-Noad. De See isch 20 ha gross unn 19 Meda dief unn hodd Schdrend zum Bade oan vaschiedenen Schdell. Aam Oschdufa vum Binsfeld hodds a Loandzung, wude FKK-Schdrond isch. Doann hodds a än Kiosg unn Grillbledz, wuma miede koann. De DLRG hodd do a soi Varoinshaus unnä Wachschdazion.
Weschdlisch dvu lischdde Sunnesee, noadweschdlisch de Mondsee, neadlisch sinn de Bieasiedasee und Silwasee, unn eschdlisch de Gensedreggsee unn siedlisch de Kuhunda.

## Vochlinsl
De Kuhunda isch mol vunna Loandzung vum Binsfeldsee gdrennd gwesd, wuma awwa oan zwee Schdell duaschbroche hodd. Uffde so enschdonnene Insl dearfma nedd druff, wails a Vochlschudzgbied isch. Die Veschl nemmen die Insl als Schlof- unn Nischdbladz. Iwwa Daach dumml sisch do voa allem Kanadagens. Weils soviel Veschl hodd, nenndma die Insl a Vochlinsl.

## Webpeidsch

* Badewasserqualität. *Badegewässeratlas Rheinland-Pfalz* der Wasserwirtschaftsverwaltung Rheinland-Pfalz
* [Rechtsverordnung über die Regelung des Gemeingebrauches an Gewässern im Naherholungsgebiet „ Im Binsfeld“ in der Gemarkung Speyer](https://web.archive.org/web/20160304054445/http://www.speyer.de/sv_speyer/de/Umwelt/Wasserschutz/Gemeingebrauchsverordnung%20%20(im%20Internet%20ver%C3%B6ffentlicht)%202004.pdf)

## Vawais
Chile

**Chile**, offiziell: *Republik Chile* (Sp:República de Chile) is en Schdaad im esdlische Siedåmeriga. Ugfär 18,2 Millione Lait wohne in Chile unn es hot e Fläch vun 756.102,4 km² (2016). Die Haubdschdadt vun Chile is Santiago de Chile.

## Weblings
* ThisisChile.cl - Official Chile website - English and Spanish version
St. Ingbert

**Dingmert** orra **Dimbert**, amtlisch *St. Ingbeert*, is e Schdad im Saaland im Saapalz-Grais wo so Schdigga 36.000 Lait wohne. In Dingmert schwedze die Laid saapälzisch.

## Geographischi Lache
Dingmert leid im Oschde vum Saaland, etwa 10 Kilomeder östlisch vun Saarbrigge.

## Schdadgliederung
Die Schdad bestehd aus Dingmert-Schdad und vier Schdaddeel: Rohrbach, Hassel, Owwerwerzbach unn Rentrisch.

## Geschichde
Erschde Siedlunge had´s bereids zu de Remerzeid geb.

## Kuldur
* Jazzfestival Dingmert

## Websaide

* Schdätsch Houmpeïdsch
Roubaix

**Roubaix** (ndl. *Robaais*) ìsch e alde Induschdrieschdadt und Gmäänd im Nordfrongraisch in der ehemolische Prowinz Franzeesisch-Flanndere, in de Neeh vun de belgische Gränz.

Roubaix liegt im Département *Nord* in de Region *Hauts-de-France* am Ufer vun de *Canal de Roubaix*. Mit gut 95.000 Oiwuhner isch s di draigreescht Schdadt vun de Region.

Roubaix isch vor allem dorch sei hischdorisches Radrennbahn bekannt, in dem ach jedes Johr des hischdorische Radrenne *Paris–Roubaix* beendent werd.

## Websaide
Raffinerie Speyer

Die **Raffinarie Schbaija** ischä Eadeelraffinarie vunde „Union-Treibstoff-GmbH“ in Schbaija gwesd, wuma 1965 in Bedriewb gnumme hodd unn wuä Duaschsadzkabazideed vun 2,5 Milljone Tonne im Joa kabd hodd. Die Raffinarie isch die greegschd Oalach vun Schbaltgas uffm Kondinend gewesd unn hoddä 900 Milljone Kubigmeda Schdaddgas im Joa eazaische kenne. De hegschd Schoanschdää vunde Raffinarie hoddma 1978 gbaud unn dea isch doann 200 Meda hoch worre. Oam 12. Sebdemba 1986 hoddman doann gschbrengd. Via Joa nochdem die Oalach schun schdill geleschd worre isch. 

## Weblings
* Kulturelles Erbe bai speyer.de
* Vun: Vierteljahresheft Speyer Frühjahr 1965 Said vum Hischdorische Varoin Schbaija
Dörrbohnen

**Därre Buhne** sin im Summer fer de Winder an de Sunn gedriggelde Buhne. Mer budsd se, kochd se e Quall (fimf Minudde), bis se sisch zu me U bii lossen, leed se dann uff e Härdl un stelld se in die Sunn, bis se gedärrd sinn. Wann grad di Sunn net schoind, dud mer se uff e Blech un driggeld se bei 50 Grad im Bagohfe. Dann kummen se in e Loinesäggel und wern am e druckne Platz fer de Winder uffgehebbd.
Bevor mer se kochd, dud mer se iwwer Naachd ins Wasser. Dann kochd mer se, bis se wääch sinn, un servierd se mid Därrflääsch zu Rindflääsch mit Märreddisch un Grumbeere - e waares Feschdässe! 

## Websaide
Holzmarkt

De **Holzmaagd ** (gschriwwe *Holzmarkt*) in Schbaija ischn gleene Bladz midde inde Schbaimara Aldschdadd glaisch wiesawie vum Fischmaagd. Uffm Bladz hodds ä paa Haise unnä Poadaal, wu unna Denkmolschudz schdeje dun. De Holzmaagd isch haidn scheene Bladz, wu a s'jäalische Schbaimara Aldschdaddfeschd schdadd finne dud.

## Glääni Gschischd
Inde siebzischa Joa hoddma wie a baim Fischmaagd die domols runnakummene Haisa oam Holzmaag widda heag'rischd. Frija hodd die oihaimisch Hasepielazunfd unn Schiffa vun ausweads do s'Holz gschdabeld.

## Websaide
* 
* 

## Gwelle
* Kulturdenkmäler in Rheinland-Pfalz, Bd. 1, Stadt Speyer, 1. Aufl. 1985, Schwann, Düsseldorf, ISBN 3-590-31031-6
* Guggschd a uffm Schdaddaschiv vum Schbaija nochm Holzmaagd Speyerer Stadtarchiv
Falsche Freunde

**Falsche Freind** sin Paare vun Wärder aus zwee verschiedene Schbrooche, wu ordografisch odder phonedisch ehnlisch sin, awwer verschiedene Bedaidunge hawwe. Di Wärder kenne endwedder di selwe Worzle hawwe, odder hawwe e ganz zufällischi Ehnlischkeid. Bei zimmlisch noh verwandte Schbrooche (zum Beischbiel zwische Deitsch un Hollännisch odder innerhalb vum Deitsche un soine Dialegde) sin falsche Freind vun Nadur aus mähner verdrede wie bei endfernder verwandte. Falsche Freind kenne leischt zu verkehrde Iwwersetzunge fihre.

## Falsche Freind zwischem Pälzische un-em Hochdeitsche

### Beischbiel

*Ewe / eben:*

Isch hab ewe kä Zeit mehr defir. – Ich habe momentan keine Zeit mehr dafür.

Ich habe eben keine Zeit mehr dafür. – Isch hab halt kää Zeit mehr defir.
Michael Werner

**Michael Werner** (* 1965 in Fronkedaal) hot die pennsylvanisch-deitsch Zeidung "Hiwwe wie Driwwe" gegrindt im Johr 1996. Seit der Zeit is er aa de Herausgewwer. Er kummt vun Ewwertsem un wohnt heit in Owwer-Olm net weit eweck vun Meenz.
Theo Wieder

**Theo Wieder** (* 25. Mai 1955 in Frongedahl) is änna vunde bekanndeschd pälza Bolidikar vun de CDU in unsre Zait. Er is ach bis heid Vorsitzende vum Bezirksdaach vun de Palz un wor sechzehn johr (2000–2015) Owwabojamääschda vun de kroisfreie Schdadt Frankenthal in de Palz.

Er hot Jurischd studiierd, wor sellemols Richda boim Verwaldungsgerichd in Naischdadt (1985–1999) un aach ä Johr boim Bernhard Vogel in Woimar (1993). 2000 wor er de ersschd Frongedahler, wu diregd vun de Oiwohner zum Owwabojamääschda g'wääld worre is. Un 83 Prozend hän ihn 2007 widder g'wääld, woil er rechd flaißisch wor, oder woil se ihm vum Strohhutfescht her gekennt hawwe. 2016 hot er dann uffgehert, un soi Noochfolga is dann de Maddin Hebich worre.

2004 is er dem Stöckle gefolggd un saitdem bis heid Vorsitzende vum Bezirksdaach vun de Palz. Mit de Eva Lohse war er aach bei de Medropolreeschjon Rhoi-Negga tätisch.

Er is vahoirad unn hot zwee erwachsne Kinda.

## Websaide
*
Adelheid Steinmann

Di **Adelheid Steinmann** (am 26. Abril 1866 als *Adelheid Holtzmann* in Heidlbersch uf di Welt kumme, am 20. Januar 1925 in Bonn gschdorwe) waar e daitsche Fraaerechtlerin und Bolidikarin. Man hot se di *badisch Schwertgosch* genennt. Wail se awer aach in de Kurpalz uf di Welt kumme is un ehr bäde Grossvädder aus Pälzer Familje kumme sind, war se aach ä Pälzer Perseenlischkaid.

## Läwe
Ihr Vadder, de Heiner Holtzmann hot dem berihmte Albert Schweitzer die Theoloschie beigebrung – schpäter hot der Schweitzer noch Medizin un Filosofie schtudiert. Ihr Mudder wor de Dochter vum Schorsch Weber, der wor vun Bergzabre un hot ä Weltgeschchd geschriwwe. Die wor sellemols en ächte Bestsäller fer meer als verzich Johr, obwohl er se ganz anerscht als de Paul Münch ganz ernscht geschriwwe hot. Di Holtzmann sin vun Schbaija gewest.

Die zwä Brieder vun de Adelheid hän schtudiert un sin Professore worre, awer se hot net schtudiere derfe. Sellemols hot man ächt gemähnt des de Kopp mitem Gehern wächer werd, wenn Fraae schtudiere. Un man hot gemähnt des de Mädle vum Schtudiere ihr weiblich Figgur verliere. Es hot zwaar e poor Fraae gegewwe, di hän mit ä Sunnererlaabnis schtudiert, awwer norre *unner de Uffsicht* vun ern Ehemoo.

Di Adelheid hot dann ern Guschtav Steinmann gehoirat, seller wor aach Professor, awwer fer Geoloschie und Paläontoloschie. Se hawwen aach e Sohn gehabbt. Als der greeßer wor, hot se aagfange fers Schtudium vun de Fraae zu kämpfe. Mit de Schwertgosch war des nadierlich vum Erfolch gekreent, un im Semeschder 1899/1900 hän die erschde vier Fraae in Freiburch schtudiere derfe. 

Unn si hot er Schwertgosch net halde kenne, dann is si bolidisch gworre un hot fer des Wahlrecht vun de Fraae zu kämpfe aagfange. Aafangs wor si boi de Nationalliwwerale, wu aach de mäschde Pälzer gwählt hän. Awwer dann hot se 1918 ä ächene Pardei gegrindet. Des sin de Daischte Demograte (DDP) gewest. Chefin hot se als Fraa widder net werre derfe, si wor dann di zwäät hinner dem Fritz Naumann – schpäter wors de Pardei vum Guschtav Stresemann. Nadierlich wors widder vum Erfolch gekreent, un 1919 hän die Fraae erschdmols wähle derfe.

Uff en Mandaad im Roichsdach hot se verzichded; un dann wor si noch e poor Johr Schtaddrädin in Bonn.

## Schriwwde
* *Die höhere Mädchenbildung, Vorträge gehalten auf dem Kongreß zu Kassel.* Leipzig/Berlin 1908. 
* *Die Forderung politischer Neutralität im Frauenstimmrecht.* In: *Die Frau*, Bd. 17 (1909/1910), S. 641–648. 	
* *Frauenbewegung und Parteipolitik.* In: *Die Frau*, Bd. 19 (1911/12), S. 481–486.
* *Zwei Frauenurteile über Mann, Frau und Familie.* In: *Die Frau*, Bd. 20 (1912/1913), S. 153–159. 	
* *Wieder einmal das Oberlyceum und seine Freunde.* In: *Die Frau*, Bd. 21 (1913/1914), S. 370–374. 	
* *Die Frau in der Familie*. In: *Jahrbuch des Bundes Deutscher Frauenvereine.* 1918, S. 31–49.
Michael Bauer

**Michael Bauer** (* 29. März 1947 in Lautre) is e pälzer Audor un Journalischd. De Bauer muss ma heit kenne tue, wail er di Gschichtn vum *Klää Pälzer* uffgeschriwwe hot.

## Lewe
Bauer hot in Saarbrigge un Meenz schtudierd. In de 1970er Johre hot er dann soi aigene Lieda gsunge un Klääkunschd gmachd. Sellemols gabs aach noch zwää Schallpladde vun ihm. Schpäter is er dann zum Radio gange un 1998 aach zum Fernseh. Er war bei faschd alle Sendern im Siedwesschde: SWF, WDR, HR, SR un SWR.

Uff de Biehn schteht er aach noch gern.

## Geschriwwenes
* *De klääne Pälzer.* Mit Illustrationen von Xaver Mayer. Verlag Reinhold Gondrom, Kaiserslautern 2001, 2. Auflage. 2002, ISBN 3-88874-521-7.
* *„Mütter, Väter, Dome“ oder „Lobel weiß alles“. Zwölf teils katholische Geschichten.* Mit einem Nachwort von Klaus Wiegerling. Verlag Reinhold Gondrom, Kaiserslautern 2002, ISBN 3-88874-523-3.
* *Klääner Pälzer, hopp verzehl.* Mit Bildern von Xaver Mayer. Verlag Reinhold Gondrom, Kaiserslautern 2003, ISBN 3-88874-524-1.
* *Klääner Pälzer, bleib am Ball.* Mit Bildern von Xaver Mayer. Verlag Reinhold Gondrom, Kaiserslautern 2005, ISBN 3-88874-525-X.
* *Pfalzkönig.* Mit Zeichnungen von Xaver Mayer. Agiro Verlag, Neustadt 2014, ISBN 978-3-939233-29-9.
* *Seeleschokolad.* Mit bunten Illustrationen von Xaver Mayer. Agiro Verlag, Neustadt 2015, ISBN 978-3-939233-36-7.
* *Plauderwelsch und Pfalzgezeter. Prosa und Lyrik.* Wellhöfer Verlag, Mannheim 2016, ISBN 978-3-95428-200-5. 
* *Holt die Tauben aus dem Schlag. Erzählungen, Reden, Verse und eine Predigt.*  Wellhöfer Verlag, Mannheim 2017, ISBN 978-3-95428-237-1.
Deinotherium

De **Rhoi-Elefand** (*Deinotherium* oder aach *Dinotherium*) is ään Elefand, wu sellemols am Rhoi dehääm waar, so vor sticker zwounzwanzich bis ään Millione Joa in dem alde Urschdrohmdahl vum Rhoi.

## Geschichd
In ääner Sandgrubb boi Äppelshm in Rhoihesse hot man 1835 den erschde ganze Schäädel vum Rhoi-Elefand gfunne. De Elefand wor sellemols in ganz Rhoihesse dehääm un man hot in fiele Kiesgrubbe Toile vun ihm gfunne, des nännt man hoit *Dinotherium-Sande*. Des Gebied lait rund um Määnz. De Fund waar so bedaitend, des de Äppelshoimer ern Elefand net hon behalde derfe. Se hän norre än Abbguss in Medall gekrieht

## De Rhoi-Elefand
De Rhoi-Elefand war aarich groos, so groos wie än kläner Laschder (LKW) un aach so schwer. Bis zur Schulder hot er vier Meder gmesse un waar an die verzähn Tonne schweer. Soi Schpezialidät waar gwesse, dass er ganz annere Zääh ghabt hot wie ään heiticher Elefand. Soi Zääh warn nach hinne geboche, wie die Zääh vum Säbelzaahticher, odder wie vun eem Nachedier.

Vun soim Rissel wois man bis hoit noch net fiel, der kann korz odder long gwese soi, awwer die Toile san hoit alle verwääst. Ää gonzes Skledd mit de ganzze Knoche hot man in Bulgarie gfunne. De Wisseschafdler määne hoit de Rhoi-Elefand war ään rechd erfolchräsches Dier, woil er so verbroited waar unn so fiele Millione Joa glääbt hot.

## Dinotherium-Museum Eppelsheim
In de alde Schuul (Rathaus) vun Äppelshmn hot man 2001 ään kläänes Museum eröffned. Addraggtjon is de Abbguss vum Äppelshoimer Schäädel. Infomaddjone gibbds uff de Websoit im Indernedd.

## Lidderadur un Links

* Dinotherium Museum Eppelsheim – Websoit vum Museum
* Ernst Probst: *Der Rhein-Elefant. Das Schreckenstier von Eppelsheim.* GRIN, München 2010.
* Jens Lorenz Franzen, Heiner Roos, Ernst Probst: *Das Dinotherium-Museum Eppelsheim, Führer durch die Ausstellung.* Förderverein Dinotherium-Museum e.&nbsp;V. Eppelsheim, Eppelsheim 2009.
Fährmann hol’ über

Im Schbaimara Dummgaade hodds said 1987 die Skulbdua **Fäamonn hol riwwa** (uff daidsch *Fährmann hol' über*) vum Bildhauwa Günther Zeuner. Do kommade Fäamonn seje, wiea de Ruf vunde daidsche Kaisa heare dud, wu iwwade Rhoi wollen.

Uffde Dafel vunde Skulbdua schded

*Alte Speyrer Sage: „Des Fährmanns Traum“ vom Dom kommend ziehen die Kaiser über den Rhein, um in grosser Not dem Reich zu helfen. Sie rufen: „Fährmann hol über!“ GESTIFTET 1987 VERKEHRSVEREIN SPEYER E.V. ZEUNER*


 Fährmann hol' über (1).jpg|Fäamonn hol riwwa
 Fährmann hol' über (2).jpg|Fäamonn hol riwwa
 Fährmann hol' über (Tafel).jpg|Fäamonn hol riwwa (Dafel)
Die Rheinpfalz

**Die Rhoipalz** (uff Daitsch "Die Rheinpfalz") isch die gregschd Daacheszaidung vunde Palz. De Valach hodd soin Sidz in Ludwigshafe unn kead zude Medije Union GmbH.
Rheingold (Goldwaschen)

**Rhoigold** is des Gold, wu sellemols im Rhoi gwääsche worre is.

## Gschichd
Schun die aalde Kelde hän Gold im Rhoi gwääsche un speeter die Reemer un Germane. Die beschdd Zait wors wie de Tulla sellemols, 1817 bis 1866, de Rhoi nai un graad gmacht hott. Da hän die Lait vun Baade zwää duddzend un die Pälzer zäh Pund Gold gwasche. Un dann ging die Goldwääsch bald stark zrigg. Draissich Johr speeter wars dann faschd vorbei. 1860 hän die Pälzer noch 56 Gramm gfunne.

De Ganninger Hans war de ledschd Pälzer Goldwäscher in Schbaijer. Er hot jede Daach nein Schdunne Gold gwasche. Ärgäbnis vun soiner Ärweed war am Owend ää Gramm Gold, dodefer hot er achttausend Pund Sand gwasche. Stroisand konnt er aach noch an die Hausfraue verkaafe. De Waschbank vum Hans mit soim ganze Zaich is hait im Hisdorisch Museum vun de Palz.

Des Gold kummt aus Lagerschdädde im Grundgebirg vum Sidschwatzwald un de Albe un werd dort dursch di Verwidderung ausgewesche un in de Hochrhoi gschwemmd. Im Owwerrhoi hawwe sisch 0,1 bis 20 Milligramm Gold im Kubigmeder Rhoischodder abgsetzt.

## Lidderadur
* Wolfgang Kauer: *Vier Tonnen Sand für ein Gramm Gold bewegt*. In: *[[Die Rheinpfalz|Die Rhoipalz]].* Ausgaab Speyer vum 21. August 2009.
* Rainer Albert: ''EX AURO RHENI'', In: ''Numismatisches Nachrichtenblatt'', Nr. 9, 2005

## Weblinks
Kognitive Verzerrung

Midm **Deng'gfehla** määndma wonn die Laid sisch zum Baischbiel in Ideje varennen odda ebbes uffm Loim gejen, wie zum Baisbiel em Druchschluss. Maischdens sinn des a Broblem vum Gugge, Zuherre odda allgemoin wiema was woohnemme dud. Awwa a wie beim Mensch s'Eainnere fungzioniere dud. S'wead a zum Baischbiel vun Illusjone odda vun falsche Earinnarunge odda a vun Fehluadail gschbroche. A meschen die Laid gern Vorschdellunge, wu zomme passen unn wu die dvu Deel hamonisch sinn. Des alles ischn Deel vunde Psyschologie. Inzwische hoddma waid iwwa 200 Deng'gfehla gfunne unn vasuchd Ordnung ins Kaos zu bringe. In soem Vasuch werren Deng'gfehla uff gradmol 6 Grind zurigg gfierd. 

## Owendunge
Die Deng'gfehla, wu ma wes, dass die Laid des Intus hawwen, vasuchdma a zu nudze. Zum Baisbiel wead unnasuchd unn ogewwe wiemas im Gschäfd, des heesd fas Vakaafe nudzbringend fa sisch oisedze konn. A in Vahandlunstagdige findn middlawail Deng'gfehla oigong.  Inde Bolidigg unn vor allem inde Brobagonda werren vaschieden Teschnigge oig'sedzd/

## Bischa
* Daniel Kahneman, Paul Slovic, Amos Tversky, *Judgment under uncertainty: Heuristics and biases.* Cambridge University Press, Cambridge (UK) 1974.(PDF)
* Dietrich Dörner, *Die Logik des Misslingens. Strategisches Denken in komplexen Situationen.* Rowohlt 1989, ISBN 3-499-19314-0.
* Dan Ariely, *Denken hilft zwar, nützt aber nichts. Warum wir immer wieder unvernünftige Entscheidungen treffen.* Droemer HC 2008, ISBN 3-426-27429-9.
* Rolf Dobelli, *Die Kunst des klaren Denkens. 52 Denkfehler, die Sie besser anderen überlassen.* Hanser 2011, ISBN 3-446-42682-5.
* Alexander Weeth, Kognitive Verzerrungen bei Managemententscheidungen: Experimentelle Untersuchungen zum organisationalen Kontext in der Neuproduktentwicklung, Springer Gabler, 2018, ISBN 10-3658202661, ISBN 13-978-3658202668
* Lisa Prinzhorn, Verwaltungs-und Wirtschafts-Akademie und Berufsakademie GöttingenProf. Dr. Bernd SchubertDie Effekte der Verhaltensökonomie und ihre Nutzbarkeit für das Marketing, 2014, Verwaltungs-und Wirtschafts-Akademie und Berufsakademie Göttingen, Seiten 40

## Zaidschrifde
* Gerd Gigerenzer und Wolfgang Gaissmaier, Denken und Urteilenunter Unsicherheit: Kognitive Heuristiken, Seiten 44
* Rolf J. Daxhammer, Raphael Hagenbuch, Financial Nudging–Verhaltenswissenschaftliche Ansätze für bessere Finanzentscheidungen, ESB Business School, Reutlingen University, Seiten 82, Nr. 2016 – 2

## Vawais
IKEA Effekt

Vum **IKEA-Effeggd** schbrischdma wonn fa die Laid ebbes wasse selwa zsommegebaud hawwen mea Wead hodd, als wennses glaisch gonz kafd kabd hedden. De Nome kummd vum IKEA-Konzean, wuma soi Mewel selwa z'sommebauwe konn odda muss. Des gehd sowaid, dass ä Massewaa bloos wailses selwa gschrauwbd hawwen de Laid soviel bedaid wieä daijares Änzlschdigg.

## Bischa
* Michael I. Norton: *The IKEA Effect: When Labor Leads to Love*. In: *Harvard Business Review*. Vol. 87, Nr. 2 (Februar 2009), S. 30. (Online als Teil der HBR-List 2009)
* Michael I. Norton, Daniel Mochon, Dan Ariely: *The IKEA effect: When labor leads to love*. In: *Journal of Consumer Psychology*. Vol. 21, Nr. 4 (9. September 2011),  (Pre-print online (PDF; 909&nbsp;kB) auf der HBS-Homepage von Michael Norton).

## Websaide
* *[http://www.bnet.com/blog/mba/the-ikea-effect-why-customer-labor-builds-loyalty/1456 The IKEA Effect: Why Customer Labor Builds Loyalty]* – Interview mit Michael Norton vom 11. November 2009.
* *[http://www.wired.com/wiredscience/2010/11/why-making-dinner-is-a-good-idea/ Why Making Dinner Is a Good Idea]* – Wired-Artikel von Jonah Lehrer vom 11. November 2010. (Übertragung des IKEA-Effektes auf Nahrungszubereitung und Zunahme von Adipositas)

## Vawais
Ankereffekt

De **Ong’gaeffeggd** isch die audomadisch B'oiflussung vunde Laid duasch Infoamazione ausde Umgewung a won die ganix midd dem zu due hawwen wasse grad beuadaile dun. De Laid isch nedd bewusst, dass ia Uadeel vunnem willkirlische sogenonde „Ong’ga“ vazead wead. Än Ong’ga koann vun allä efach do soi, kennen sisch Laid selwa mache odda awwa a vunn oannare Laid g’sedzd werre. Soen „Ong’ga“ isch baim Oischedze unn Felle vunna Enschaidung ausschlachgewend.

### Baischbiel
Vasuchslaid solln abschedze, wie groß de hegschde Riesemammudboom isch. De Helf vunde Laid hoddma de Ong’ga „1200“ Fuss vapaggd gewwe und de oanare Helf „180“ Fuss. Die easchd Helf hodd doan 844 Fuss g’schedzd unn die oanne Helf vunde Laid hodds uff 282 Fuss g’schedzd.
Bsucha vum Exploratorium hoddma gfrochd, wieviel Geld se gewwe deden um Seeveschl bai änna Eeelpeschd zu redde. Ä Grubb hoddma de Ong’ga „5“ gewwe, vapaggd inde Froch „Dedense $5 gewwe?“ unn ä oannari Grubb hodd de Ong’ga „400“ grischd. Die easch Grubb hodd $20 gewwe wolle unn die zwedd Grubb $143.

## Bischa
* Birte Englich: *Ankereffekte im juristischen Kontext.* In: Hans Werner Bierhoff: *Handbuch der Sozialpsychologie und Kommunikationspsychologie.* Göttingen, Hogrefe 2006, ISBN 3-8017-1844-1, S. 309–313 (Handbuch der Psychologie, 3, PDF-Datei; 2,27 MB).
* Birte Englich: *Blind or Biased? Justitia’s Susceptibility to Anchoring Effects in the Courtroom Based on Given Numerical Representations.* In: *Law & Policy*, Band 28 (4), 2006, , S. 497–514 (PDF-Datei; 136 kB).
* Thomas Mussweiler und Fritz Strack: *Comparing is Believing: A Selective Accessibility Model of Judgmental Anchoring.*In: *European Review of Social Psychology*, Vol. 10, 1999, S. 135–167.
* Daniel Kahneman: *Thinking, fast and slow*, Allen Lane Paperback, ISBN 978-1-846-14606-0, darin Kapitel 11: *Anchors*, S. 119–128

## Vawais
Straßenlampeneffekt

De **Schdrooselombeeffeggd** (uff Englisch de *Streetlight effect*) kummd ausm Oanglsegsische Schbrochg'bied unn meend än waidvabraidede Deng'gfehla, wuma doad noch Lesunge suche dud, wu die Such oam äfagschde isch.

De Bgriff vun dem Effegd wead gean uffn Widz vunem B'drung'gene zurigg’gfiad, wu Owens soi Hausschlissl innem Paag valore hodd, se awwa unna de negschd Lomb suchd, wails doad hella isch. Deswesche heesds a *Die Such vunem Bsoffene* (uff Englisch de *drunkard's search*). Die Gschischd geed uff die 1920zischa Joa zurigg.

## Bischa
* Explorations in Political Psychology, Kap. „The Drunkard's Search“, Duke Studies in Political Psychology, Duke University Press, 1993, ISBN=978-0-8223-1324-3
* Samuel L. Popkin, The reasoning voter: communication and persuasión in presidential campaigns, Kap. „Going beyond the data“, University of Chicago Press, 1991, ISBN=978-0-226-67545-9
* Abraham Kaplan, The Conduct of Inquiry: Methodology for Behavioral Science, Transaction Publishers, 1964, ISBN=9781412836296 https://books.google.com/books?id=OYe6fsXSP3IC

## Vawais
Tromm

Di **Drumm** is mid 577 Meder Häih iwwer NHN äner vun de hegschde Berg im hessische Ourewald. 

## Lag un Nadurraum

Da Drumm-Häiherigge ligt zwischem Weschnitz- un em Ulfebachdål. Er beschdeht aus Granit un is bewaldet. Noch em Berg is di nadurraimlische Oiheit 145.4 Drumm-Ourewald benannt, eweso wie di Granit-Formazion Drumm-Granit. Am Osthang vun da Drumm ligt e hunnerd Oiwuhner groußes Därfel (539 m hoch), wu aa de Nåme Drumm hot un zur Gemeinde Grasellebach ghert. Drei Därfer deile sisch de Berg: Newa Drumm sin des Zotzeboch (Gde. Rimboch) un Kocherbach (Gde. Wald-Mischlbach). Der Gipfl ghert zu Zotzeboch..

Am Nordwesthang gibt s e markande Felsformazion aus Granit, des Wildeleithaisel. Do hawwe, wie ma verzählt, bis in di achzischer Johr vum 19. Jahunnerd wilde Leit gelebt.

## Kuldurdenkmäler
Uf da Drumm sin di Grenze vun drei hischdorische Herrschaftsgebiede zåmmekumme. Da Dreimärker, also da Grenzståå an derre Stell, is noch erhalte. Er dräscht di Zeische vun de drei Herrschaftsgebiede: des Mainzer Rad, di drei Stern vum Graf zu Äbach un di kurpälzisch Raut. Vum Dreimärker aus Rischdung Håmmelbach is aa noch en Deil vum Grenzwall erhalde.

## Irenetuam

Uf da Drumm steht en Aussischtstuam, da Irenetuam. Da Zimmermeischder Adam Wilhelm Johånn vun Unner-Schaabach (Gde. Grasellebach) hot 1890 en dreiezwånzisch Meder houche Holztuam gebaud. Schun 20 Johr späder, 1910, is er dursch en neie, siwwenezwånzisch Meder houche Holztuam ersetzt worre. Seller hot hunnderd Johr ghalde un is da äldschde erhaldene Holzaussischdstuam vum Ourewald. Soin Nåme hod er noch da Brinzessin Irene vun Preiße (1866–1953), da Dochder vum Groußherzog Ludwisch IV. vun Hesse. Seid 2013 is da Tuam gschlosse, weil s Holz vun Borgekäwwer zersetzt worre un gfauld is. 2017 hot ma bschlosse, en neie Tuam zu baue.

## Teschnig
Di Teschnische Houchschul Kallsruh betreibt e Erdbewewatt uff da Drumm.
Uffem Gipfl steht en Sendemascht.

## Freizeit

Der Wanderpaakblatz Drumm erschließt di Umgewung mid drei makierde Rundwege.

Uf da Drumm is e 600 Meder lange, flache Schipischt. Bis zur Zerschderung dursch en Blitz 2003 waa dort da längschde Schilift vum Ourewald, mid 530 m Läng. E Langlauf-Loip geht vum Ord Drumm noch Hammelbach un zurigg.

Vun da Drumm fihrt en Kunschdweg uf da Häih zur Kreirischer Häih. An dem endlång schdehne Schkulbdure vun verschiedene Kinschdler aus Ourewäller roudem Sandståå, Ourewäller Holz, Glas un Stahl.

## Im Netz
* Wandergebiet Drumm im Wanderwalter

### Änzelnoochweis
Überlebensirrtum

De **Iwwalewensirdumm** (uff Englisch de *Survivorship Bias*) isch a Vazerrung vunde Wahnehmung hie zude „Iwwalewende“ odda „Eafolschraische“. De Deng'gfehla guggd uffde Eafolsch unn määnd, dassma sisch dodroa messe missd um a eafolschraisch soi zu kenne. Ma missd awwa ewe a de „Misseafolsch“ oagugge um ebbes ridisch seje zu kenne. Dea Deng'gfehla nimmd alla ä schdadischdischi Vazerrung vunde Schdischbrowe in Kauf.

De B’griff gehd uff die Eawed vun englische Fluuchzaischbauwer zurigg, wu im Zwedde Weldkriesch die Panzarung vunde Fliescha hawwen vaschderge wolle. Do’d’zu hawwense bai de Fliescha wu vum Oisadz zuriggkumme sinn, g'guggd, wu die Oischusslescha sinn. Unn doad hawwenses Fluuchzaisch donn vaschdeagd. Des hodd awwa nix g'nidzd unn s'inn nedd wenischa Fliescha abgschosse worre. Än Mademadigga hodd doan schliesslisch de Deng'gfehla gseje unn die Fliescha do vaschdeagd, wuse kä Oischusslescha kabd hawwen. Des sinn die Schdelle gwesd, wu die abgschossene Fliescha gdroffe worre sinn.

## Baischbiel
Fondsgselschafde schdossen ia Fonds, wuse känn G'winn midd g'machd hawwen, reschelmesisch ab. Des fiad dod'zu, dassde Reschd vunde Fonds gud abschnaide dud. Die wu känn G'winn g'machd hawwen sinn ausde Bilonz rausgfalle.

## Vawais