Pangabuktut

:*Para king mas malaparan a panga-eksplika king pangabuktut kareng [[mammal]], lon ya ing [[:en:mammalian pregnancy|Mammalian Pregnancy]]. *
:*Para king paglalawe ning medisina king pangabuktut, lon ya ing [[:en:Obstetrics|Obstetrics]].*

Ing **pangabuktut** ing pamandala king metung o maygit pang embryo o 
fetus da reng babaing mammal, kayabe no reng tau, king kilub 
ning karelang katawan. Malyaring mika multiple gestation king metung a 
pangabuktut. Ing pangabuktut ning tau ing pekamasalese dang apanigaralan kareng 
pangabuktut da reng mammal.

Manga apat a pulung duminggu kakaba ing pangabuktut da reng tau manibat king 
panaun ning tawling regla angga king pangabait (atlung 
pulu’t walung [38] duminggu manibat king fertilization). Ing katayang 
pangmedisina para king mabuktut a babai, "**gravida**," samantalang itang 
terminu para ketang taung e pa mibait (itang kabuktut na), embryo (potang 
mumunang mapilan a duminggu), at kaybat, "fetus" (angga king pangabait). 
**Primigravida** ya o **gravida 1** ing aus king babai king mumuna nang 
pangabuktut; **gravida 0** ne man ing babaing e pa bitasang mebuktut.

Kareng kabaldugan a pang-medisina (medical) at pang-leyi (legal) da reng dakal a 
sosyedad, mapipitna ya king atlung dake, a awsan dang trimester, ing pangabuktut 
ning tau, bang mas simpli ing pamanaus kareng myayaliwang panaun king pamanalkus 
nitang kabuktut. Maragul dili ing panganib ning pamangikwan (“miscarriage,” ing 
pangapamate na ning kabuktut), kabang karas king kadwang trimester, malyari neng 
atalukyan at asuri para king sakit (diagnosed) ing pamanalkus ning kabuktut. 
Ing katlung trimester ing umpisa ning viability. Ing 
buri nang sabyan niti, malyari yang kumabye itang fetus nung maranun yang 
manganak ing ima, king natural man a sangkan o ali. 
Uling king kapalyaryan a kumabye ya ing fetus king tawli nang dake ning 
pangabuktut, tuturing da neng aliwang taung mabibye ing fetus king katlung 
trimester. 

:*Lon la murin [[:en:#Terms and definitions|Pregnancy terms and definitions]]

== Nung makananu yang abalu at akarkula edad ing pangabuktut ==
Dakal la reng paralan bang mabalu nung mabuktut ne ing babai, kayabe no retang 
myayaliwang pregnancy test (pamanyuri king pangabuktut) a manintun kareng 
hormone a manibat king bayung gawang [[placenta]]. Agyu rang abalu deng 
pamanyuri king daya ampong imi nung mabuktut ne ing babai manga anam o walung 
aldo kaybat ning pamangagli (conception). Den namang [[Home pregnancy test]], a 
personal a pamanyuri king imi, e ra abalu ing pangabuktut anggang manga 
labingadwa (12) anggang labinglimang (15) aldo kaybat ning pamangagli. Ita mung 
pangabuktut ing malyaring abalu kareng pregnancy test, pang-klinika man o pang-
bale; e ra asabi ing petsa ning pamangagli. 

Karaniwan, ba yang mika petsa ing pamangagli (ba yang mika edad ing kabuktut), 
mangarkula la reng doktor agpang king “menstrual date,” ing mumunang aldo kaybat 
nang mituknang ning tawling menstrual period ning babai, basi ketang sinabi ning 
babai. Liban mu nung ditak mu ing aktibidad nang [[:en:sexuality|sexual]] ning 
babai, e siguradu ing eksaktung aldo ning pamangagli o implantation ning 
kabuktut na. At liban kareng sintomas ning [[:en:morning sickness|morning 
sickness]], bukud mung itang pangatuknang king normal nang regla ning babai 
(alimbawa, itang “mitatawli regla” o “late period”) ing tandang mabuktut ne ing 
babai. Uli na niti, metung ya mung karaniwan a edukadung ula para king edad 
ning kabuktut itang “menstrual date”. Keraklan, adwa yang duminggung tawli king 
pamangagli iti (0 anggang atlung pulung [30] aldo manibat king tawling regla ing 
tuturing dang [[:en:margin of error|margin of error]], anya labing apat a aldo 
ya ing “average”). Malyari yang gamitan ing terminung “conception date” o petsa 
ning pamangagli nung mas siguradu ya ing petsang ita, daot agyang deng 
propesyonal king medisina e la murin eksaktu king pamangamit da karetang adwang 
terminung deta. Uling e ta ya balu ing petsa ning pamangagli, pang-medisina ya 
mu ing pamiyaliwa ning embryo ampong fetus, at e ro gagamitan deng terminung 
deti para king partikular a pangabuktut. 

Atin muring mas mapinung pamiyaliwa king fertilization (pamangagli o conception) 
ampo ing mismung kabilyan o estadu ning pangabuktut. Nung normal ya ing 
pangabuktut, malilyari keraklan ing [[fertilization]] ning ebun kareng 
[[Fallopian tube]] o king [[matris]]. (Kareng babaing maki [[prublema king 
pamganganak]], ma-fertilize ya man ing ebun (ovum), mapalyaring e ya pa mipakat 
king matris). Nung mebuktut ya ing babai uli ning [[in-vitro fertilization]], 
king [[Petri dish]] milyari ing fertilization. Magumpisa ing pangabuktut kabud 
mipekat ya ing metung o maygit pa kareng zygote kaybat nong inalis ning doktor 
king matris ning babai deti. 



== Beginning of pregnancy ==
=== Fertilization ===

Bayu magumpisa ing pangabuktut, kaylangan yang ma-fertilize ing babaing 
[[oocyte]] ([[ebun]]) king lalaking [[sperm]], metung a prosesung awsan dang 
“fertilization” king medisina, o king karaniwang amanu, “pamangagli.”

=== Pangapakat king matris (implantation) ===
King medisina, ing pangabuktut (pregnancy), mangabaldugan yang [[pamipakat]] 
ning [[zygote]] a me-fertilize king [[matris]] ning babai. Malilyari iti neng 
mikukutkut ya king [[endometrium]] (sapin a tatakap keng matris) ing zygote, 
nung nu ya mikaka [[placenta]], a dadalanan da reng kaylangan a [[sustansya]] a 
tataglus king kakapalan ning [[uterus]]. Kayabe ya karing mitagan king 
pangapakat ing [[umbilical cord]] ning bayung bait. 

== Kaba ning panaun ==
Sadya, agpang king [[Naegele's Rule]], a gagamitan da ba yang tantyan ing petsa 
ning pamanganak (EDD o estimated date of delivery), manga apat yang pulung (40) 
duminggu (o adwang dalan walung pulung [280] aldo) ing kaba ning pangabuktut 
kareng tau manibat king tawling panaun ning pamagregla (last menstrual period o 
LMP); o atlung pulu’t walung (38) duminggu (adwang dalan anam a pulu’t anam 
[266] a yaldo manibat anyang pamangagli. Nanupata, tuturing dang miras ne king 
panaun (reached term) iti pilatan ning atlumpulu’t walu (38) ampong apat a 
pulu’t adwang (42) duminggu. Tuturing dong [[:en:Premature birth|premature]], 
deng bingut a mibabait bayu atlumpulu’t pitung duminggu, kabang detang mibabait 
kaybat ning apat a pulu’t adwang (42) duminggu, postmature la.

Nanupata, magdependi king lahi (ethnic background) ning ima ing karaniwang kaba 
ning pangabuktut. Keraklan, mas makaba ing panaun ning pangabuktut da reng 
babaing ([[Whites|Maputi]] kesa kareng aliwang babai, at nung mumuna yang 
pangabuktut (a keraklan mas makaba kesa kareng tutuking pangabuktut). Alimbawa, 
ing average a pangabuktut ning metung a babaing maputi, manga adwa yang dalan, 
pitung pulu’t apat (274) a yaldo manibat anyang pamangagli (adwang dalan 
walumpulu’t walung (288) aldo manibat anyang tawling panaun ning pamagregla) 
. 

[http://transitiontoparenthood.com/ttp/birthed/duedatespaper.htm] 
Maulagang magi yang saktu ing petsa ing pamangagli uling gagamitan ya ini ba 
lang karkulan deng myayaliwang [[Prenatal diagnosis|prenatal tests]] (alimbawa, 
king [[triple screen test]]). Malyaring magdisisyung mika [[Induction 
(birth)|induced]] labor nung king palage ra sobra ne king taning ing anák. 
Tantya la mu reng petsa ning pangabait, at lalu yang maging komplikadu ing 
paralan ning pamangarkula uling e eksaktung adwang pulu’t walung (28) aldo ing 
panaun ning regla da reng dakal a bábai, o mikaka-ebun labing-apat (14) a aldo 
kaybat ning tawli rang pamagregla. Manga 3.6% mu kareng ima ing manganak keng 
eksaktung aldong mekarkula kapamilata’ning LMP, at 4.7% mu ing manganak king 
aldong mekarkula basi king ultrasound.

== Deng aspetung pang-medisina ning pangabuktut ==

== Pamanyuri (diagnosis) ==
* Kareng babaing regular a pamagregla at sexually active, mapalyaring mabuktut 
la nung meyatrasu yang mapilang aldo o duminggu ing karelang regla
* matas a B-hcG anggang 100,000 mIU/mL karas king apulung (10) duminggu ning 
pangabuktut

== Kebaitan ==

== Ing pangabait ==

Ing pamanganak ing prosesu ning pangabait ning metung a bingut. Tuturing de 
reng keraklan a umpisa ning bye ning metung a tau. Kakarkulan de ing edad o twa 
ning metung a tau basi king pamitagun o okasyung iti king keraklan kareng 
kultura.

Tuturing deng mánganak na ing metung a babai kabud magumpisa neng mikaka uterine 
contractions, kayabe ning pamanaliwa ning kayang cervix – lalu na ing kayang 
effacement ampong dilation (pamilwalas). Agyang dakal lang magkasakit king 
pamanganak, ating bábaing e magkasakit mánganak.

== Postnatal Period ==

== Ing panaun kaybat menganak ==

Para kareng paksang maki kaugnayan king matagumpeng pangabuktut ampong 
pamanganak, lon la reti: 
* [[:en:Pamagpasusu|Breastfeeding]]
* [[:en:Pamanalkus at Pamandagul ning anak|Child development]]

== Deng kataya ampo reng karelang kabaldugan ==


* TECHNICAL
* *zygote* - manibat king fertilization angga king kadwang cell division
* *embryo* – pilatan ning fertilization ampong apulung (10) duminggu ning 
pangabuktut
* *fetus* - manibat apulung (10) duminggu ning pangabuktut angga king 
pangabait
* *FASD* - Fetal Alcohol Spectrum Disorder, terminung pang-medisina para 
king epektu ning alcohol king daragul a anak a kabuktut
* *gestational age* – panaun manibat king tawling regla o last menstrual 
period (LMP) angga king salukuyan
* *gravidity (G)* – nung mekatapilan ne mebuktut ing metung a babai

* *bingut* (infant) – manibat king pangabait angga king pabanwa ya ing anák
* *viability* – pekamababang edad a malyari yang kumabye ing kabuktut, manga 
katlung trimester

* *previable infant* – deng mibabait bayu ya miras adwang pulu’t apat (24) a 
duminggu
* *preterm infant* – deng mibabait pilatan ning adwang pulu’t apat (24) 
anggang atlung pulu’t pitung (37) duminggu
* *term infant* – deng mibabait pilatan ning atlung pulu’t pitung (37) 
duminggu anggang apat a pulu’t adwang duminggu (42) weeks

* *mumunang trimester* - anggang labing apat (14) a duminggu ning pangabuktut
* *kadwang trimester* – labing apat (14) anggang adwang pulu’t walung (28) 
duminggu ning pangabait
* *katlung trimester* – adwang pulu’t walung (28) duminggu angga king 
pamanganak

* *parity (P)* – bilang da reng pangabuktut a ating mibabait a sobra a sobra 
king adwang pulung (20) duminggu GA or bingut a maki bayat a sobra king 500 g
* *Ga Pw-x-y-z* - a = bilang da reng mabuktut, w = bilang da reng pangabait 
king ustung panaun, x = bilang da reng mibait bayu king ustung panaun, y = 
bilang da reng mekikwan, z = bilang da reng ának a mabye; alimbawa, ing G4P1-2-
1-3 buri nang sabyan, mekatápat ya mebuktut ing babai; kareting apat, metung (1) 
ya ing mibait king ustung panaun, adwa (2) la reng mibait bayu king ustung 
panaun, metung (1) ya ing kikwan, at atlu (3) la reng eganaganang ának a mabye 
(metung [1] a mibait king ustung panaun at adwa [2] bayu ing ustung panaun).

== Lon la murin deti ==

* [[Abortion]]
* [[Lamaze]]
* [[Obstetrics]]
* [[Contraception]]
* [[Twin]] and [[Multiple birth]]
* [[Teenage pregnancy]]
* [[Pregnancy discrimination]]
* [[Low birth weight paradox]]
* [[Pregnancy in science fiction]]
* [[Melasma]]
* [[Wrongful abortion]]

== Pikwanan ==
*  Mittendorf R, Williams MA, Berkey CS, Cotter PF. *The length of 
uncomplicated human gestation.* Obstet Gynecol 1990;75:929-32. PMID 2342739.

== Suglung a palwal ==

* [http://www.visembryo.com/ The visible embryo]
* [http://www.merck.com/mrkshared/mmanual/section18/chapter249/249a.jsp Normal 
Pregnancy, Labor, And Delivery]
* [http://www.planababy.com *Not Just the 9 Months*]  - Planababy - Pre-
pregnancy, Pregnancy and Post-pregnancy Manual
* [[Alan Guttmacher Institute]] [http://www.agi-
usa.org/pubs/tgr/08/2/gr080207.html (2005) *The Implications of Defining When a 
Woman Is Pregnant''] Discussion of the political and legal background.
* Lamaze Institute for Normal Birth , an 
advocacy site for natural childbirth.