Daya

Ing **daya** ing likidung mayayakit kareng tau ampo kareng keraklan 
kareng animal. Ing pusu yang papulayi king daya king katawan ning 
organismu. Ing daya ing magdalang sustansya ampong oxygen kareng 
tissue. Ing daya murin ing magdayu king dinat ampong 
carbon dioxide kareng tissue.

Gawa ya ing daya king plasma (ning daya) at myayaliwang cell — 
korpuskulos a malutu (red blood cells), korpuskulos a maputi (white 
blood cells) ampong platelet

## Ing plasma
Ing plasma ning daya ing dilong likidu nung nu la gagato reng blood cells o 
selula ning daya. Gawa ya iti karing:
* sustansya
* electrolytes (asin)
* gases anti ing nitrogen, at ditak a oxygen at carbon dioxide
* protina, antimo ring:
** albumina
** antibody (a awsan da muring *immunoglobulin*)
** clotting factors
** protinang hormone
* dinat
* lipid
* hormone a e gawa king protina

Neng kayi, *serum* ing aus da king plasma.

## Deng erythrocyte o korpuskulos a malutu

Magdala lang oxygen ampong carbon dioxide king mabilug tamung katawan deng 
korpuskulos a malutu. Dadayu da murin ing carbon dioxide. Mangaylangan lang 
oxygen ba lang mye deng cell king katawan tamu. Mágpalwal la 
muring carbon dioxide bilang dinat deng cell. Magdala lang oxygen king mabilug 
a katawan deng korpuskulos a malutu, at dadayú da naman ing carbon dioxide. 

Ing *erythrocyte* metung ya namang lagyu para kareng korpuskulos a malutu. 
“Malutu” ing buri nang sabyan ning “erythro,” at “cell” ne man ing “-cyte”. Ing 
RBC, [:en:acronym ya para king '''r'''ed '''b'''lood '''c'''ell. 

Mitmu lang [hemoglobin, a metung a protina, deng korpuskulos a malutu. 
Megawa ya ing protinang iti bang magdalang dakal a oxygen. Atin yang 
:en:iron ing hemoglobin; ing iron ampong oxygen a atyu keti ing babye king 
kule nang malutu. Ini ing sangkan nung bakit malutu ya ing daya. 

Sasaup la murin deng korpuskulos a malutu bang manatiling normal ing pH ning 
daya. Kaylangan yang maging manga 7.4 ing pH ning daya. Nung maygit ya o 
kulang king 7.4 iti, malyari kang sakit o mate. Magsilbi lang buffer deng 
korpuskulos a reti (o RBC) para king pH ning daya. Ing buri nang sabyan ning 
buffer, pipigila’na ing pamanaliwa ning pH. Deng protina ampong carbon dioxide 
da reng korpuskulos a malutu ing magsilbing buffer king daya.

## Deng leukocyte o korpuskulos a maputi
Metung lang maragul a dake ning immune system deng korpuskulos a maputi. 
Papaten do reti reng bageng e kayabe king katawan. Papaten do reng mikrobyu, 
alimbawa reng bacteria ampong virus. Papaten da la mu naman deng 
cancer cell. Sasaup la murin deng korpuskulos a maputi ba lang labanan deng 
aliwang bageng makalasun.

*[[Leukocyte]]* ya ing metung pang lagyu para karing king korpuskulos a maputi. 
Maputi ing buri nang sabyan ning leuko, at cell naman ing kabaldugan ning –cyte. 
Ing **WBC**, acronym ya para king **w**hite **b**lood **c**ell. 

Myayaliwa lang paralan mágobra deng korpuskulos a maputi. Deng mapilan kareti, 
papaten do at akmul deng mikrobyu ampong cancer cell. Den namang aliwa, gagawa 
lang antibody. Deti protina lang pepekat king metung a cell, at sasabyan da 
kareng aliwang korpuskulos a maputi (WBX) a paten de iti. Atin namang WBC a 
gagawang chemical, a lalaban kareng bageng e karapatdapat king kilub ning 
katawan. Uli da reti, lalbag ya ing metung a dake ning katawan. Nung milub 
ya ing bacteria king balat mu at panibata’ne ning impeksyun, magi yang 
malutu, mapali at masakít ing kekang balat. Ding pangalutu, pali ampong sakit 
ing sintomas ning *inflammation* o kalbag. Ini ing tandang lalaban la king 
impeksyun deng korpuskulos a malutu. 

WBCs live in the blood. But they also go out of the blood too. WBCs are in 
lymph nodes. They also go out of the blood in places where there is 
infection. WBCs do this to fight the germs that make the infection.

Myayaliwa lang uri deng korpuskulos a maputi:
* lymphocytes
* neutrophils
* eosinophils
* macrophages
* mast cells

## Deng platelets
Sasaup la king pamagkulta ning daya (clotting of blood) reng platelet. 
Malilyari ing pamagkulta potang magi yang masyas o solidu ing likidung 
daya. Magkulta ya ing daya istung magigili ya o masusugat ing balat. Uli na 
niti, alilisyan ning katawan itang masyadung dakal a daya ing mawala. 

Malyari la muring panibatan prublema deng platelet. Neng kayi, makasaup ing 
pamagkulta ning daya. Nanupata, atin muring kabilyan a makarok la reti. Nung 
mikatagun a magkulta ing daya king metung a uyat a papunta 
king utak, malyari nang panibatan ning stroke iti. Nung king uyat a papunta 
king pusu marapat iti, ataki king pusu] ing malyaring magbunga. 

Aliwa mu reng platelet ing malyaring magpakulta king daya. Atin muring protina 
king dayang makagawa kaniti. Pareu lang kaylangan deng platelet ampo reng 
*clotting proteins* ba yang masalese pangakulta ing daya. 

## Nukarin manibat ing daya?
King utak ning butul (bone marrow) la magagawa reng korpuskulos o blood 
cells. Ini likidung atyu king libutad da reng butul. Ating espesyal a cell 
king utak ning butul a gagawa kareng eganaganang korpuskulos king katawan. 

Keraklan, king ate la magagawa reng plasma protein. Ibat la king pamangan a 
kakanan mu deng danum ampong electrolyte king plasma.