Abortion

Malilyari ing **abortion** o "magpalaglag" neng gad yang mayayari ing pangabuktut at mamamate 
ya ing bingut. (Ing pangabuktut mangabaldugan yang atin yang dadalán a bingut 
king kayang katawan ing metung a babai.)

Sasabyan da reng doktor o manulu a adwa lang klasi reng abortion. Ing metung a 
*induced* o "puersahang" abortion, malilyari ya nung *patuknangan* ne ning doktor ing 
pangabuktut. (Ing buri nang sabyan ning *induced*, itang maging sangkan ning 
metung a milyari). Ita namang *spontaneous* abortion, malilyari nung mamamate 
ya itang kabuktut (fetus man o embryo) at lulwal yang dili na. 

Neng kayi, *pamangikwan*ing aus da reng tau (detang ali doktor) king 
*spontaneous* abortion. Keraklan, potang sabyan dang abortion, itang 
*induced abortion* ing amanwan da. Dapot sasabyan da reng doktor a *pareu* 
lang abortion deng pamangikwan (spontaneous abortions) ampong induced abortion.

## Deng pamangikwan o "spontaneous abortions"
Marlas malilyari ing spontaneous abortion (pamangikwan). Kinsi porsyentu (15%) 
da reng pangabuktut ing makikikwan. Dapot dakal kareng babaing deti ing e man 
makibalung mabuktut la. Pilan ya mung duminggung maglwat itang pangabuktut. 
Malyari na mung isipan ning babaing magregla ya mu (nung atin 
yang lulwal a daya king kayang vagina misan pabulan). Makadanas lang 
spontaneous abortion deng 25% da reng bábai king bye ra. 

### Ing sangkan da reng pamangikwan o "spontaneous abortion"
Problema ya king chromosome ing marlas diling sangkan nung 
bakit malilyari ing pamangikwan. Atin yang adwang pulu’t atlung (23) 
chromosomes ibat king ima na at adwang pulu’t atlu (23) ibat king tata na ing 
bingut. Nung e ustu ing bilang da reti, mika prublema ing kayang pamanalkus 
(development) – e ustu ing kayang pamandagul. Malyari yang mika dakal a 
depektu (sakit a atyu king bingut pangabait na).

Keraklan, e na na akwang kumabye ning bingut a maki prublema kareng kayang 
chromosome. Gad lang mamamate. Ating mapilan a prublema nung nukarin akwa rang 
mibait deng bingut. Alimbawa, malilyari ing Downs Syndrome nung atin yang 
chromosome #21 ing bingut. (Keraklan, atin lang tidwang kopya king balang uring 
chromosome deng tau.). Ini ing awsan dang *trisomy 21* (ing tri- buri nang I908TY6R 534
sabyang atlu.)

### Deng sintomas ning pamangikwan
Ing pamanganyaya king puki ing marlas diling sintomas. Malyaring 
ditak mung ditak ing daya (mas ditak pa kesa king karaniwan a regla). Malyari 
murin namang dakal a dakal ing daya (a lalung dakal kesa king karaniwan a 
regla).

Neng kayi, makaramdam lang sakit king bandang lalam ning karelang atyan (puson o 
low abdomen) deng aliwang bábai neng makikwan la. Neng kayi kawangis na niti 
ing sakit neng magregla la, o malyari namang mas masakit ya iti. O mapalyari 
namang ala yang bitasang panamdamang sakit. Nung dakal neng duminggu kalambat 
ing pangabuktut, malyari neng akit ning babai itang anák (fetus o epa mibait a bingut) kalwal na niti. 
Oneng nung ala ya pang labing adwang (12) duminggu, mapalyari kabud na mu daya 
ing akit na. 

### Ing pamanulu king pamangikwan
Neng kayi, e kaylangang magpaulu. Neng kayi, kaylangan dang manopera deng 
doktor. Iti muring surgical abortion ing gagawan da para kareng 
induced abortion. Neng kayi, mágreseta lang panulu deng doktor ba yang mitaglus 
ing pamangikwan a e ya mangaylangang paopera ing babai.

## Deng induced abortions
Deng doktor ing gagawa kareng induced abortion. Keraklan, 
gynecologist (deng doktor a reng babai mu ing ulwan da, at 
maki dakal a balu tungkul kareng organu da reng bábai) la reng darapat 
kareti. 

### Deng uri da reng induced abortion
Adwa lang klasi reng induced abortion: surgical ampong chemical.

Kareng surgically induced abortion, pisikal neng dadayú ning doktor ing kabuktut 
(embryo o fetus). Dependi king edad ning kabuktut nung nanung klasing 
pamanopera ing gawan ning doktor. Mas malagwang gawan iti at mas ditak la reng 
prublema nung malati ya ing fetus. Anya anggang malyari, mas masanting nung mas 
maranun yang gawan iti. 
 
Malilyari ing chemical abortion istung pepaynuma’neng panulu ning doktor ing 
metung a babai ba yang wakasan ing kayang pangabuktut. Adwa la reng panulung 
gagamitan para kaniti – ing mifepristone (RU-486) ampo ing methotrexate. 
Pareu deng papaten deng adwang panulung deti ing fetus. Anti ya mong mekikwan o 
mika spontaneous abortion ing babai. 

### Ing kontrobersya o e pamikasundu tungkul king induced abortion
Malilyari ing kontrobersya neng e la mikasundu reng tau tungkul king metung a 
bage. Tutu yang kontrobersyal ing induced abortion. King palage da reng 
aliwang tau, dapat yang paintulutang mika induced abortion ing metung a babai 
nung e na buring isundu ing kayang pangabuktut. Atin namang taung maki palageng 
dapat mung gawan iti nung mikasakit yang mabayat nung e melaus itang abortion. 
(Ating sakit nung nukarin maging delikadu ing pangabuktut. Atin ping 
bábaing malyaring mate nung taglus-taglus ing karelang pangabuktut.) Agpang 
naman kareng aliwa pang tau, bitasang e la dapat paintulutang kumang abortion 
deng bábai. 

Myayaliwa la palage reng tau tungkul kaniti uling king moralidad (ing 
paniwala tungkul ing uste ampon e ustu). Makanyan murin ing karelang palage 
uling king karelang :en:relihiyun. Paniwalan da reng aliwang relihyun a 
tutung marok ing induced abortion. Atin namang mimisip a ing babai ing dapat 
mamili nung kaylangang gawan ing induced abortion. 

Sasabyan da reng taung maniwalang ing babai ing dapat magdesisyun tungkul king 
induced abortion a *Pro-Choice* la. (king palage ra, ing babai ing dapat maki 
katuliran a *mamili*). *Pro-Life* naman ing aus da king sarili ra deng taung 
e maniwalang ing babai ing dapat malyari buri kaniti.
 
Masikan ing panamdaman da reng aliwang tau tungkul king abortion. Ating Pro-
Life a taung mekapate nang doktor a darapat abortion. Atin nang sinalake o 
migbomba kareng *clinic* (deng lugal nung nu la malilyari deng abortion) at 
mekamate lang tau kareng lugal a reti. Gewa ra iti uling king paniwala rang 
kasing ulaga ne ning fetus o embryo ing metung a bingut. Alimbawa, kamitang 
1998, beril ne anggang mete ya i Dr. Barnett Slepian. 

Atin namang taung e maniwalang kasing ulaga ne ning fetus o embryo ing metung a 
bingut. King palage ra, mas maulaga ing katuliran (right) ning metung a babaing 
magdesisyun tungkul king kayang katawan.
 
## Deng panganib ampong komplikasyun
Pareu lang ating panganib para kareng babai deng spontaneous ampong induced 
abortion. 

Nung ating e masanting a milyari uli ning pamanopera o panulung binye 
ning doktor, o uli ning pamangikwan, *komplikasyun* ing aus kaniti. Kayabe la 
kareng komplikasyun ning abortion ding impeksyon, pamanganyaya, ampong 
sakit. Malyaring lang muktut deng babaing pepa-abort, o malyaring ali na la; 
panigaralan da pa ini. Kareng lugal nung nukarin legal ing induced 
abortion, kulang la king metung a porsyentu (1%) da reng induced abortion ing 
mumuli king komplikasyun. Nung gagawa lang induced abortion deng doktor, mas 
ditak pa ing peligru karing komplikasyun kesa nung mánganak ya ing babai. 
Kareng lugal nung nukarin la legal deng induced abortion, mas ditak la reng 
babáing mikaka komplikasyun king induced abortion kesa kareng lugal nung nukarin 
e legal iti. Ing sangkan na niti, mas delikadu la reng abortion nung e ya 
doktor ing gagawa kesa nung doktor ya. Alimbawa, anyang megi lang legal deng 
induced abortion king America kanitang 1973, mebawas la reng bábaing mamamate 
king abortion.  King America kanitang 2000, labi lang metung 
(11) deng bábaing mete ibat kareng komplikasyun nng legal a abortion. 
  Ing peligru ning pangamate king legal a abortion metung yang 
dake king dinalan 1/100 ne ning king appendectomy.   Mas 
maragul ya pa ing peligru ning pangamate king iniksyun ning penicillin 
(metung a antibiotic) kesa king pangamate ibat king legal a abortion. 
       

Malyari yang mika prublema ing babai kaybat nang mekikwan.  Mapalyaring 
panamdama’na ing malungkut ya, mimumwa, o maki kasalanan (guilty) uling king 
milyari kaya.  Malyari nang isipang atin yang gewang e ustung yang penibatan 
ning pamangikwa’na, o malyari nang panamdaman ing matinding pamagmalun 
(grief) uling king pangawala ning kayang kabuktut.   Dakal a 
lugal nung nukarin la malyaring manyad saup deng bábai kaugne ning panamdaman 
dang anti kaniti.    

Malyari rong pagsisti reng karelang kaluguran o pamilya deng bábaing magpa 
induced abortion.  Nanupata, anyang penigaralan de reng siyentipiku iti, 
ikit da king ala lang prublema ding keraklan kareng bábai kaybat ning induced 
abortion.  Kanitang 1987, inutus neng Presidenti :en:Ronald Reagan ing 
:en:Surgeon General a panigaralan ne ing kutang a ini.  Pareu lang e 
maniwala king abortion di Presidenti Reagan ampo i Surgeon General C. Everett 
Koop.  Linawe nong Dr. Koop deng adwang dalan limang pulung artikulu da reng 
siyentipiku kareng peryodikung siyentipiku.  Sinabi nang Dr. Koop a agpang 
king balu tamu king syensya, ala yang dadalan a prublemang emosyonal ing induced 
abortion kareng babaing dadalan kaniti.  

## Ing leyi ampo ing abortion
E legal king balang lugal ing induced abortion.  Kareng aliwang bansa, 
gagawa yang *krimen* ing doktor a gagawang abortion.  King Amerika, 
Canada, at dakal a bansa king Europa, legal (e krimen) ing abortion.  
Karen namang bansang anti king Ireland ampong Somalia, legal mu iti ba 
yang iligtas ing bye ning babai.  Neng me-rape ya ing babai king Ireland at 
mebuktut ya, e malyaring magpa induced abortion.  Kaylangan neng dalan ing anák 
ning mig-rape kaya.  (Ing rape ing pamamilit king taung makipag-sex).  Ating 
bansa antimo ing Chile ampong El Salvador nung nukarin bawal ing 
abortion king sanu mang sangkan.  Agyang mate ya ing babai nung isundu ne ing 
pangabuktut na, e malyaring mika induced abortion.      

Kareng bansa nung nukarin e legaling induced abortion, mas dakal la reng babaing 
mamamate king abortion.  Magpa induced abortion la pa murin deng bábai, oneng e 
ra malyaring parapat iti kareng ligtas a ospital ampong klinika.  Mas dakal 
la komplikasyun deti kesa kareng abortion a gewa da reng doktor.

## Pikwanan
*  Phillip G. Stubblefield & David A. Grimes, “Septic 
Abortion.” NEW ENG. J. MED. 310 (1994).
*  Strauss L, et al. “Abortion Surveillance --- United States, 
2001.” MMWR. 53(SS09) (2004).
*  Warren M. Hern, Abortion Practice 23-24 (1984),citing JE 
Wennberg et al. “The Need for Assessing the Outcome of Common Medical 
Practices.” 1 Ann Rev Pub Health 291 (1980). 
*  Nancy Felipe Russo. “Unwanted Childbearing, Abortion, and 
Women’s Mental Health: Research Findings, Policy Implications.” Rocky Mountain 
Psych. 9 (1992). 
*  
March of Dimes information about miscarriages 
*  Letter from C. Everett Koop, Surgeon General Dep’t of 
Health & Human Services, to Ronald Reagan, President of the United States (Jan. 
9, 1989).