Ate

Metung yang organu king atyan ing **ate**.  Kayabe ya iti king 
:en:gastrointestinal system.  Neng kayi, gagamitan deng :en:prefix ing 
*hepato-* neng pisasabyan de ing ate.  Alimbawa, potang pisasabyan do reng 
:en:cell ning ate, sasabyan dang *hepato*cellular.  Metung ya pang kataya 
para king cell ning ate ing *hepato*cyte (cell ing buri nang sabyan ning -
cyte.)  

## Ing obra ning ate
Dakal ya mangaulagang bageng gagawan ing ate: 
* Gagawa yang bilis ing ate.  Iti likidu yang dilo-berdi a lulub 
king malating bituka ba yang sumaup king pamaglaso king pamangan.
* Manyalikut ya o magsimpan glucose ing ate neng mamangan tamu, at bibili na 
ing glucose king daya neng mibababa ya ing glucose king daya tamu (nung malwat 
ta nang e mekapangan)
* Kukwa yang protina ampong taba ing ate, at gagawan nang glucose iti.  
Maulaga iti nung ala ta nang kanan.  Malyari tang gamitan ing tabang asalikut 
tamu at alilan yang glucose iti, a agamit ning kekatamung katawan.
* Gagawa ya mu namang taba ampong cholesterol ing ate.
* The liver *metabolizes* (breaks down) many things in the blood:
Me-*metabolize* (lalasawan) no ning ate deng sangkap a atyu king daya:
** hemoglobin
** protina, anti reng enzyme ampong insulin
** Ammonia
** toxin (sangkap a makalasun) ampong dinat ibat king kekang katawan
* Magsimpan (manyalikut) yang :en:vitamin ampong :en:minerals ing ate
* Dakal ya gagawang protina ing ate:
** deng protinang magkulta king daya – deng awsan dang coagulation 
protein.
** deng protinang kalupa ning albumina
* Kareng fetus, neng malati la pang malati, ing ate ing gagawang 
korpuskulos a malutu

## Deng sakit ning ate
Myayaliwa lang uri deng sakit king ate.  *Tutung* grabi ing maging kabilyan 
ning tau nung atin yang sakit king ate uling king maulaga nang obra niti.  
Keraklan, mamamate la reng taung masakit king ate liban na mu nung mika *liver 
[[transplant]]* la.  Ing buri nang sabyan niti, yalis de king aliwang tau ing 
ate ning taung kamate-mate pamu.  Masákit yang *e mu nanu* ing pamanopera 
(medicina)ng iti.  Pero gagawan de reng doktor uling malyari yang 
makasagip king bye ning tau.            
 
### Deng [[sintomas]] ning sakit king ate
Malilyari la reng sintomas ning sakit king ate uling e na gaganapan ning ate ing 
kayang papil o obra.

Uling e no agyung i-metabolize (lasawan) ning ate deng lasun ampong dinat, e la 
milalako king daya deti.  Metung ya ing bilirubin kareng sangkap a 
matitipun.  Kamate da reng malutung korpuscula, pupunta king daya ing 
:en:hemoglobin a atyu kareti.  Maging bilirubin (metung a sangkap a dilo 
a yang sangkan nung bakit dilo ing bilis [bile].)  Lalako ning ate ing bilirubin 
king daya at bibili na iti king bilis.  Mumunta kareng bituka ing bilis, at 
tutuki iti king dinat a lulwal king katawan.  Nung másakit ya ing ate, e ne 
alako ing bilirubin, anya manatili king katawan iti.  Uli na niti, magi yang 
dilo itsura ing tau.  Anya sintomas no ning sakit king ate deng dilong mata 
ampong balat.     

Sintomas na la murin ning sakit king ate deti:
* Pamangangyaya uling kulang ing gagawan nang coagulation protein (protina bang 
magkulta ing daya) ning ate
* Pamangalbag ning katawan.  Nung king [:en:abdomen|atyan]] ining pamangalbag, 
*ascites* ing aus da kaniti 
* Pangalingo (confusion) ampong pangapagal uling king sobrang ammonia a e na 
agyung lasawan ning ate
* Pamanganyaya uling kareng mangaragul at makalbag a vein king akmulan 
(esophagus o esofago) a awsan dang *esophageal varices*.  Malyaring e lumwat 
bye ing tau nung dumaya la reti.

### Deng uri ning sakit king ate
Malilyari ing *hepatitis* neng *lalbag* (inflamed) la reng cell ning ate.  
Malyaring manibatan iti king impeksyun ibat kareng :en:virus.  Malyari 
muring ing lasun (toxin) ing maging sangkan na niti.  (Ing *[[alcohol]]* 
ing karaniwan diling lasun a magdalang hepatitis.)  Malyari muring manibat king 
sakit a :en:genetic o amamana ing hepatitis, sakit a :en:autoimmune, 
nung nukarin sisiran ne ning :en:immune system ning katawan ing sarili na.     

Ing *cirrhosis* naman, malilyari uling king pangamate da reng cell ning ate a 
ulit-ulit malilyari.  Kamate da retang cell, mikaka scar tissue (laman a magbyuk).  Sisiran na niting scar tissue ing 
pangabalangkas (structure) ning ate.  Uli na niti, e gaganang masalese ing ate.  
Pero mitatas masyadu murin ing prisyun da reng uyat a vein a pupunta 
king ate.  Uli na niti, lalto la reng *esophageal varices*.  Keraklan, ing 
pangasakit hepatitis B ing marlas diling panibatan ning cirrhosis king yatu. 

Neng kayi, mititipun la reng myayaliwang sangkap king ate uling kareng sakit.  
Alimbawa, matitipun ing :en:iron king ate uling king hemachromatosis.  
Ing :en:Wilson’s disease naman ing sangkan ning pangatipun ning 
tansu (copper) keti.  Pareu lang makarok kareng cell deng adwang 
sakit a reti, a maging sangkan ning *grabing* sakit ning ate, a malyaring 
makamate.

Malyari mu namang mika kanser king ate.  Mapalyaring 
metastatic cancer iti ibat kareng aliwang dake ning katawan.  
Marlas mikaka metastasis king ate uling iti ing maglakong dinat o makarok a bage 
king daya.  Anye potang ilako no reng cell ning kanser king daya, king ate la 
tutubu deti.  Malyari muring king ate mismu manibat ing kanser.  Nung king ate 
manibat iti, *hepatocellular carcinoma* (kanser da reng cell ning ate) ing aus 
kaniti.  Keraklan, ing cirrhosis ing panibatan ning hepatocellular carcinoma.  
Nung ibat iti kareng cell a makasapin kareng tubo ning bilis (bile duct) king 
ate, *cholangiocarcinoma* ing aus kaniti. 

### Ing pamanulu king sakit king ate
Malyari lang ulwan deng aliwang sakit king ate kapamilatan da reng panulu.  
Alimbawa, malyaring ulwan ing hemochromatosis nung maglakong daya kareng tau 
balang kadwang bulan.

Malyari lang pangilagan deng aliwang sakit king ate bayu la magumpisa deti.  
Ating adwang klasing viral hepatitis (hepatitis a ibat kareng virus) a malyaring 
lisyan kapamilata’ning pamagbakuna.  Malyaring pangilagan ing hepatitis A 
ampong B nung magpabakunang makatalima kilub ning bye ning tau.

Liver transplant mu ing solusyun da reng aliwang sakit king ate.  Keraklan, ibat 
la reting ate kareng taung mete uling king aksidenti, at e no gagana utak. 
*Brain dead* (mete utak) ing aus da king Ingles kareng taung deti.  Agyang 
mabye ne ing karelang katawan, mete ne ing karelang utak.  Nung brain dead ne 
ing tau, kutnan de reng doktor o :en:nurse ing pamilya na nung buri rong 
i- *donate* deng organu ning tau.  Bukud king ate, malyari yang i-donate 
ing pusu, deng adwang batu (dake ning katawan), :en:pancreas 
(kundilat), deng baga, deng :en:cornea, at neng kayi, ing malating 
bituka.  Lima lang tau deng malyari nang sagipan bye ning metung a donor, at 
adwa lang tau deng malyaring manakit.