open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kapampangan

Ing **Kapampangan** o **Capampañgan** malyari yang mangabaldugang:
*Kapampangan (lahi) ning Filipinas.
*Kapampangan (amanu).
*Kapampángan (Espaniol: *Las Pampangas*) u Indûng Kapampángan, istorikung patria ning láhîng Kapampángan, distintu king lalawígan ning *La* Pampanga
Tarlac

:*Nung itang lakanbalen (syudad) ing payintunan mu, lawen me ing [[Tarlac Lakanbalen]]*

Ing **Tarlac** metung yang lalawigan ning Filipinas a mayayakit king Labuad ning Kalibudtarang (Central) Luzon. Ing Tarlac Lakanbalen ing kayang balen tungku. Atyu king pangulu ning Tarlac ing Pangasinan , king aslagan na ing Nueva Ecija , king mawli na ing Pampanga , at king albugan na ing Zambales . Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

## Geografia

### Pulitika

Mapipitna ya ing Tarlac king 17 balen at metung a lakanbalen.

## Lakanbalen
* Tarlac Lakanbalen

#### Deng Balen



* Anao
* Bamban
* Camiling
* Capas
* Concepcion
* Gerona
* La Paz
* Mayantoc
* Moncada

* Paniqui
* Pura
* Ramos
* San Clemente
* San Jose
* San Manuel
* Santa Ignacia
* Victoria


## Mayap la rin Ayan
* Gobernador ning Tarlac

## Demograpiku

## Panibatan

## Suglung Palwal
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
* Tarlac official government website
* Tarlac City Community website 
* WOW Philippines - Tarlac 
* Staying in Tarlac  
* Tarlac City Directory
Kawatásan

Ing **kawatásan** metung yang henerung literáriung konsiderádung manifestasion ning estetika king gámit da ring salítâ king metung a amánu. Ing talasúlat ning kawatásan wátas ya ing táwag.
Indûng Kapampángan

Ing **indûng Kapampángan**, u mas simpling **Kapampángan** (Espaniol: *Las Pampangas*), ya ing istorikung patria ning láhîng Kapampángan, distintu king modernung lalawígan ning Pampanga (Espaniol: *La Pampanga*).

## King kawatásan
Ding sigienti ehemplu da ring poema tungkul king indûng Kapampángan.

### "María Celia"
"María Celia" ing títulu ning isa karing poema king amánung Kapampángan ning talasúlat a Filipínung i Renato Alzadón.

King pangasandal na ning kekatang indu
Ikit keng menangis, tatatap ya salu;
Linapit ku keya. Kanian ku abalu
Sinulat ka pala, kapatad ming bungsu.

Manibat pin iniang mina at sakit ya
Ika ing parating laman ning isip na;
Apigampa napin keka sumulat ya
Banakang atdanan lugud at alala.

Katula na rugo! Tinanggap yang sulat!
Agad binasa ne ing kekang pakibat.
Timan nang saguiwa bigla yang mepanat
Selisian ne ning lua, lungkut, at pagsalbat.

Ining sinulat mu sakdal ya kapait
Dening sinabi mu atmo pangasakit!
Mengari lang punyal, maniugat, manatsit
Mitmu lang palkara ampon paguinakit.

Ining indu tamu paguinakitan me
Uling tilutan nang keya ka miwale.
Guewa na yan keka king ban alisyan me
Ing e makibirung kasakitan ning bie.

Pemayapan na pin ken ka king Menila
Ding kalukup mu ken eno man aliwa;
Pablasang ing keyang wagas a pigampa
Ing akit naka sang minuan at mipala.

At saka mo ngeni matni mung sasabian
Atin kang indu ken, emu ne Kailangan!
Inia sinulat ka king bamumung aduan
Ing ene susulat keka, kapilan man.

At king tauling parti inaus meng sawil
Ngamu king yang keka minunang migtaksil;
Bilang kayablasan ning depat nang ingsil
Ngeni, Ika namang kaya mangi-sakwil!

Ining indu tamu nung sikwil meman sa
Pakisabi ku mu, eme sa susumpa;
Datang ing panaun kekang abitasa
Keya ka menibat, laman naka?t daya.

Datang ing panaun, kapatad ming bungsu
Akit ding mata mu nung nanu ing tutu;
Kanian ne dulapan ning mau mung pusu
Ing sakdal nang lugud ning tune mung indu.

Sakali muli ka bameng ampanganan
Karing laurel mung miputung king kanuan.
Isabit mo ketang pikurus a kwayan
A pekatanda ning paldas nang libingan!

### "Siclaud Cu Pu Indu"
"Siclaud Cu pu Indu" ing títulu ning isa karing poema ning talasúlat a Filipínung i Mike Pángilinan.

Siclaud cu pu mal cung Indu,
Sibul na ning caladdua cu,
Tibuan ning pangatau cu,
Tune lilingap canacu.

Cabang ti cu queti yatu,
Acung laman ning isip mu,
Acung carug ning pusu mu,
Bungsung pigaganacan mu.

Mapalad cu pin pung tutu,
Qng lugud ning cacung Indu,
Uling aguiang salvage cu,
E nacu pemie qng tucu.

Ini ing pikuanan keng Siclaud cu pu Indu

## Láwen mû rin
*Megamenílâ

## Ding daleráyan
Kristianismu

Ing **Kristianismu** metung yang relihion.

## Ding apostolikung pisamban
Ding apostolikung pisambang Kristiánu, u ring direktung establesídu da ring apostol nang Hesus, dibidídu la king aduâ: karing pisambang Ortodoksu at king Pisambang Katoliku. King istorikung Pentarkía—ding pisamban ning Roma, Konstantinopla, Alehandría, Antiokía at Herusalen—ápat ngeni lang Ortodoksu at isa yang Katoliku.
### Ortodoksia

### Katolisismu

## Protestantismu
Ing Protestantismu metung yang mobimientung ating oríhen karing *protesta* kontra karing abúsung temporal da ring herarkía king Pisambang Katoliku king Europa.
Politolohía

Ing **politolohía** u **kabiasnang polítiko** ya ing kabiasnang sosial a saklo ing teoría at praktika ning polítika king ágúman.
Talabaldugan

**Paunang Salita**

Ding mumunang titik ning Talabaldugan meangu la king
Diccinario ng Fr. Diego Bergaño a misulat inyang Septiembre 10, 1732. Ining Talabaldugan elilan no retang mika titik "c" at 
"qu" king titik "k".  Ini mesala nang Fr. Bergaño ketang keyang
aklat a melimbag inyang 1732.

Ing pamanggamit a titik "K", pepamasala na naman Evangelina Hilario-Lacson, Ph.D., ketang kayang aklat a "Magaral Tang Kapampangan".

Karing mengapaunang aklat, watas, ampon aliwa pang kasulatan, ginamit lang
titik a "c" o kaya "qu".  Iti, pauli da ring Kastila a sinakup king kekatamung bangsa. Antimong pamiganaka ketang milabas a malagung panyulat dinan talang dangal retang kasulatan a reta keng kapamilatan ning e pamanalili kareta nung sasambitla tala o kaya nung deng karelang sulat lilimbag tala o kaya gagamitan.

Atin mu rin gagamit kasalungsungan a titik "c" o "qu". Ing anyaran ku mu ing lumualas ta pilubluban karela at paburen tala nung ita ing karelang gagamitan.  E sabagal iti king panyulung ning kekatamung tagimpan- a dakal la pa reng malagung panyulat at makuyad a salita.

Salamat keng pamamasa yu. Luid Kayu !

Val Sibal
08/18/05

***Ding Titik**:

**[[A,B,K,D|A,B,K,D]]** -
**[[E,G,I,Y|E,G,I,Y]]** -
**[[L,M,N,ñG|L,M,N,ñg]]** -
**[[P,S,T,U|P,S,T,U]]** -
ABAGAT

**ABAGAT** - Mauli, Painturu papuntang Mauli. *Ustung masikan ing angin *'abagat** karin la pupunta king Mauli reng lulusung king dayat malat''. **SOUTH**
keng English at ***la parte del Sur*''' keng Kastila.
Dake ning Metung a Salita

**Ding Siyam nang Dake ning Metung a Salita**

**A. Deng Nominal**

## Palagyu o Lagyu
( English: Noun )  are the names of persons, places, and things. 

( Tagalog: Pangngalan ) ay mga salitang nagsasaad ng pangalan ng tao, hayop, bagay, pook, katangian, pangyayari, atbp. 

## Panalili
( English: Pronoun)  take the place of nouns.

(Tagalog: Panghalip ) - ay mga salitang panghahali sa pangngalan

## Pandiwa
( English: Verb)  are words that express action.

( Tagalog: Pandiwa ) ay mga salitang nagsasaad ng kilos o nagbibigay-buhay sa isang lipon ng mga salita

**B. Deng Panuring in English: (Modifiers) are Adjectives and Adverbs** 

## Panguri
( English: Adjective) help express the ideas that give color and more definite meanings to nouns, verbs, and other words.

( Tagalog: Pang-uri ) mga salitang nagbibigay-turing o naglalarawan sa pangngalan at panghalip

## Panantabe
( English: Adverb) help express the ideas that give color and more definite meanings to nouns, verbs, and other words. 

( Tagalog: Pang-abay ) mga salitang nagbibigay-turing o naglalarawan sa pandiwa, pang-uri at kapwa nito pang-abay 

## Panungkul
( English: Preposition) is a word used before another word to indicate how that word is being used.

( Tagalog: Pang-ukol ) mga salitang nag-uugnay sa isang pangngalan sa iba pang salita

## Panyuglung
( English: Connectives) 

( Tagalog: Pang-ugnay ) mga salitang nag-uugnay ng dalawang salita, parirala o sugnay

## Pambiglang Panamdam
( English: Interjection) are words that come between words that express different ideas. 

( Tagalog: Pandamdam ) mga salitang nagsasaad ng matinding damdamin

Examples: 

Ay, nahulog ang bata!  

Oh, the child fell  

Hoy, alis (ka) diyan! 

Hey, get away

## Pananda
( English: Article Marker) 

( Tagalog: Pantukoy ) - mga salitang laging nangunguna sa pangngalan o panghalip
Deng Amanu

### A
*Austronesian

### B
*Bikol

### C
*Cebuano

### D

i**''Bold text''

**

### F
*Filipino

### G

### H

### I
*Ilocano

### J

### K
*Kapampangan

### L

### M

### N

### O

### P
*Pangasinan

### Q

### R

### S

### T
*Tagalog

### U

### V

### W
*Waray

### Y

### Z
Asteroyde

Ing **asteroyde** (**asteroid** king Ingles, **asteroide** king Espanyol) balamu planeta ya, oneng mas malati ya. Ing kabalduga'na ning katayang "asteroid," "balamu batwin" king matwang amanung Greek. Lupa lang mangalating batwin king banwa, oneng manaliwa la lugal deti nung ikumpara la pusisyun kareng batwin. Kalupa da reng planeta, ala la muring sarili dang aslag deng asteroid. Uli na niti, king palage da reng dakal a tau, e masanting a lagyu ing "asteroid,' bagkus "planetoid" ("balamu planeta") ing mas bageng iyaus. 

Gawa la king batu deng dakal kareng asteroid, pero atin muring gawa king yelu ampong metal. King kekatamung Solar System, atilu king asteroid belt deng asteroid, ketang pilatan ning Mars 
ampong Jupiter.
Galaxy

Ing **galaxy** metung yang grupu da reng libu-libung batwin, gas, alikabuk, ampong dark matter.
Ing gravity ing sangkan nung bakit mititipun-tipun la o mibubuklud deng galaxy. Dudurut ngan king metung a sentru o libutad ing eganaganang laman ning galaxy. 

Milky Way ing aus king kekatamung Galaxy.

Atlu la reng pekamaulagang klasi ning galaxy: elliptical (tulungkaba), spiral, ampong irregular.

## Deng bageng mas maragul pa kesa kareng galaxy

Piyaben-abayan do reng galaxy, at deti mayayaus lang grupu da reng galaxy o groups of galaxies.

Den namang grupu da reng galaxy, makagrupu la kareng galactic supercluster.
Sistemang solar

Gagamitan de king Astronomia ing salitang **sistemang solar**. Ing kabaldugan na niti, metung a batwin king kalawakan a maki planetang dudurut kaniti. 
Itang makasentru king Aldo ing pekakilalang solar system. Ini ing solar system nung nu ya atyu ing Yatu. Dudurut ya king aldo ing yatu ampo reng aliwang planeta ning solar system.

Walu la reng planetang dudurut king aldo:

# Merkúriu
# Sulundagis
# Yatu
#:Bulan
# Marti
#* Deng asteroyde
#:Seres
# Húpiteru
# Saturnu
# Uránu
# Neptúnu
#* Deng Kuiper
#:Pluton
#:Eris
#* Deng kometa

Bukud kareti, atin pang aliwang bageng dudurut king aldo.
Metung ya kareti ing Deng asteroyde. Metung yang lugal a dakal a mangaragul batu ing Asteroid belt. Malati lang malati deti nung ikumpara la kareng planeta. Dakal kareti, malati la pa king metung a kilometru king :en:diameter. 

## Suglung a palwal
* Views of the Solar System (in English)
* Your Weight on Other Worlds
Sikluban

King astronomia, ing kabaldugan ning **sikluban** o universe, ing eganaganang atyu keta king banwa o kalawakan. Makayabe ya keti ing aldo, deng eganaganang planeta, kayabe ne ing Yatu, ing mabilug tamung galaxy, ampo reng dakal pang aliwang galaxy, at ing marayung kalawakan. Misna yang dagul iti - kapirasu ya mung dake na niti ing asisilip da reng scientist a maki radio telescope. 
Asneng karagul iti a susukdan do reng dayu kareng light year - ing dayung darasa'na ning sala kilub ning pabanwa. Nung ing salukuyan a teknolohiya ing gamitan, pilang siglu ing milabas bayu miras king malapit diling batwin. Dakal lang e mu nanu deng batwin kesa king agyu tamung bilangan o akit man. King pilatan da reng batwin, keraklan alang bageng mayayakit at marimlang marimla. 

Ing **cosmology** ing cienciang manigaral king **penibatan** ning eganagana. Miyayaliwa ing teorya da tungkul kaniti deng myayaliwang siglu. Ngeni, ing tatanggapan da reng keraklan, itang teoryang **Big-Bang**. Sasabyan na niting anyang umpisa, makatipun king metung a malating lugal ing laman ning **sikluban**, at kaybat, memakbung iti (*Bang*) kanitang minunang panaun.
Talâ da ring gobernador ning Pampanga

ALCALDES MAYORES
*1812-1820	Jose Aviles 			
*1821-1824 	Francisco Paula de los Santos/Fulgencio Nuñez	
*1824-1827	Manuel de Olea		
*1827-1831	Antonio Chacon y Conde	
*1831-1836 	Juan Garrido			
*1836-1839	Mariano Valero y Soto 	
*1839-1840	Angel Viniegra 		
*1841-1846	Jose Urbina y Daoiz		
*1846-1847 	Mariano Valero y Soto	
*1848-1849 	Juan Lopéz Cordón		
*1849-1850 	Manuel Gastero Serrano	
*1850-1852 	Fernando Cajigas	
*1852-1854 	José Paez y Lopéz		
*1854-1855	Jose Sanchez Guerrero 	
*1855-1856	Francisco de Paula Rodriguez 
*1856-1860 	Francisco Hidalgo y Caballero
*1860-1862 	Jose Maria Barrasa		
*1862-1864 	Ramón Barrueta
*1864		Mariano de la Cortina y Oñate
*1864-1865     	Vega 				
*1865-1866	Juan Muñoz y Alvarez 
*1867		José Bolaños 		
*1867-1869     	Mariano de la Cortina y Oñate
*1869-1870 	Francisco Godínez y Esteban	 
*1870-1871	Romero 		
*1871-1872	Romay 		
*1873 		Jose Dias y Oliver		
*1873-1874	Jose Feced y Temprado	
*1875 		Emilio Martín Bolaños	
*1875-1877	Miguel Sanz y Urtasun	
*1877-1879 	Jose Feced y Temprado
*1879		Antonio Graciano de Oro 	
*1880		Carmona 			
*1880-1881 	Rafael Manzanares		
*1881-1883	Antonio Graciano de Oro	
*1883-1884	Pampillon 			
*1884		Gaspar Castaño	
*1885-1886	Emilio Martín Bolaños				

GOBERNADORES CIVILES
*1886		Garanto 			
*1886-1887	Requiferos 		
*1887		Luis Goza			
*1887-1888	A. de Águila		
*1888-1891	Luis de la Torre Villanueva	
*1891-1892	José Ignacio Chacón		
*1892-1893	Joaquin Oliver			
*1893		Bascaran 			
*1893-1895	Tomás Pérez del Pulgar y O’Lawlor
*1895-1898	José Canovas y Vallejo	
*1898		Mota 							     

REPUBLICA FILIPINA 
*1898		Mariano Alimurung 		
*1898		Tiburcio T. Hilario		
*1899		Tomás Mascardo		
*1900		Francisco Dizon  
*1900-1901  Jose Alejandrino		
 
U.S. MILITARY GOVERNMENT
*1899-1900	Frederick Dent Grant		
*1900-1901	Arthur MacArthur, Jr.					

CIVIL GOVERNORS
*1901-1903 	Ceferino Jóven		
*1904-1911	Macario Arnedo		
*1911		Mariano Lim 			
*1912-1916	Francisco Liongson		
*1916-1922	Honorio Ventura
*1917       Pablo Ángeles y David		
*1922-1925	Olimpio Guanzon		
*1925-1931	Sotero Baluyut		
*1931		Eligio G. Lagman		
*1931-1937  Pablo Ángeles y David		
*1938-1941	Sotero Baluyut					

JAPANESE OCCUPATION
*1942		Lazaro Yambao		
*1942-1944	Eligio G. Lagman		
*1944		Urbano D. Dizon	
*1944		José G. David 						

CIVIL GOVERNORS (cont.)
*1945		Gerardo Limlingan		
*1945		Pablo Ángeles y David					

PROVINCIAL GOVERNORS
*1946-1947	Pablo Ángeles y David		
*1948-1951	Jose B. Lingad			
*1952-1959	Rafael Lazatin			
*1960-1971	Francisco G. Nepomuceno	
*1972-1976	Brigido Valencia		
*1976-1980	Juanita L. Nepomuceno	
*1980-1986	Estelito P. Mendoza		
*1986-1995	Bren Z. Guiao			
*1995-2004	Manuel M. Lapid		
*2004-2007	Mark T. Lapid
*2007-2010	Rev. Fr. Eddie T. Panlilio
*2010-2019	Lilia G. Pineda
*2019-present Dennis G. Pineda

Source: Henares, Ivan Anthony S. "Filipino Alcaldes Mayores in the Province of Pampanga," paper presented at the First International Conference on Kapampangan Studies, September 2001.
Ding meging Presidenti ning Kapuluan Pilipinas

* Emilio Aguinaldo : 1899–1901 Ing mumunang pamuntuk.

* Manuel Luis Quezon : 1935–1944 (mete ya keng Tuberculosis)
* Sergio Osmeña : 1944–1946 (linukluk ya inyang pangamate ng Quezon)

* Jose P. Laurel : 1943–1945

* Manuel Roxas : 1946–1948 (me-attaki ya pusu)
* Elpidio Quirino : 1948–1949 (linukluk ya inyang mate ya y Roxas), 1949–1953
* Ramon Magsaysay : 1953–1957 (mete ya keng pangabagsak ning eruplanu)
* Carlos P. Garcia : 1957 (linukluk ya pangamate nang Magsaysay), 1957–1961
* Diosdado Macapagal : 1961–1965
* Ferdinand Marcos : 1965–1969, 1969–1972 (migdeklara yang martial law, September 22-23, 1972)–1981, 1981–1986, , (1973 constitution pepalako re ding tau kapamilatan ning "Mumunang Upaya ring Malda" (people power)
* Corazon C. Aquino : 1986–1992 (1987 constitution)
* Fidel V. Ramos : 1992–1998
* Joseph Ejercito Estrada : 1998–2001 (milako king "Upaya ring Malda II") 1998–2004 (supposed tenure)
* Gloria Macapagal-Arroyo : 2001–2004 (linukluk ya bilang pamuntuk pauli na ning "Kadwang Upaya da ring Madla at pamanayun ning Supreme Court ), 2004–20-- (meyalal)
Talâ da ring gobernador ning Tarlac

**Alfonso Ramos	(1901-1904)
*Manuel de Leon	(1904-1905)
*Jose R. Espinosa	(1906-1909)
*Gregorio Romulo 	(1910-1914)
*Ernesto Gardiner	(1914-1919)
*Luis Morales	(1919-1925)
*Manuel de Leon	(1925-1928)
*Marcelino E. Agana	(1928-1931)
*Jose Urquico	(1931-1937)
*Alfonso A. Pablo	(1938-1940)
*Eduardo C. Cojuangco	(1941)
*Sergio L. Aquino	(1942-1944)
*Feliciano Gardiner 	(1944)
*Alejandro Galang 	(1945-1946)
*Antonio E. Lopez	(1946-1953)
*Arsenio A. Lugay	(1954-1961)
*Benigno S. Aquino, Jr.	(1961-1967)
*Lazaro O. Domingo	(1967)
*Eduardo M. Cojuangco	(1968-1969)
*Jose Macapinlac	(1969-1971)
*Eliodoro C. Castro 	(1972-1979)
*Homobono C. Sawit	(1979-1984)
*Federico Peralta	(1984-1986)
*Candido L. Guiam	(1986-1987)
*Florendo C. Sangalang	(Dec. 1987-Jan. 1988)
*Carlos R. Kipping	(Jan. 1988)
*Mariano Un Ocampo	(1988-1992)
*Margarita R. Cojuangco	(1992-1998)
*Jose Yap	(1998-)
Marti

Ing **Mars** (simbulu: ) ing kapat a planeta manibat king Aldo king kekatamung Solar System.

Pekilagyu de ing Mars king dios ning digma da reng Romanu uling malutu ya, at ing malutu ing kule ning daya.

Atin yang adwang mangalating bulan ing Mars, ing Phobos ampo ing Deimos.

Gawa ya king batu ing planetang Mars. Malutu ing gabun karin uling king iron oxide (kalawang) king batu ampong alikabuk. Atin yang maimpis a atmospera o angin a makapadurut kaniti ing Mars a gawa king carbon dioxide. Marimlang bina ing temperatura king Mars kesa king Yatu. Ating yelu king pangulu nang danggut o north pole at mawli nang danggut o south pole ning Mars, at atin muring carbon dioxide a mengaskad o migyelu.

Ala nang danum king babo ning Mars ngeni, pero king palage da reng keraklan kareng scientist, maki danum ya kanita. Ngeni, panigaralan da nung makananu karakal ing danum kanitang milabas, at nung kapilan mewala iti. King palage da reng aliwa karela, malyaring maki danum o yelu king lalam ning gabun. 

Uling malapit ya king Yatu kareng miyayaliwa nang dake ning Solar System ing Mars, kukutang da reng aliwang tau nung míka panaun a ating bye king Mars.

Dakal a kwentung misulat tungkul king ideyang iti. “Martian” ing aus da reng talasulat kareng lelangan a maki-isip ibat king Mars. Kanitang 1898, sinulat neng H. G. Wells ing *The War of the Worlds*, metung a kilalang nobela tungkul king pamaglusub da king yatu deng Martian. Anyang 1938, migpalage yang bersyong pang-radyu i Orson Welles king America. Dakal la reng minisip a tutung malilyari iti, at mitakutan lang ustu. Manibat kanitang 1912, sinulat ya muring mapilan a nobela tungkul king pamakipagsapalaran king Mars i Edgar Rice Burroughs.

Anyang Junio ning 2004, e la pa murin menakit katibayan ning bye king Mars, ngeni mang salukuyan o kanitang milabas.

Pilan nong space probe a yalang sakeng tau deng minta king Mars ba reng panigaralan iti. Deng aliwa, mig-orbit la o dinurut la babo ning planeta, at kinuldas la reng aliwa. Atin tamung letratu ning “balat” ning Mars a peparla da king Yatu deng aliwa kareng probe a reti.

Bisa lang magparlang astronaut king Mars deng aliwang tau. Masákit ya ing planung ini, at pilan lang banwang mawala king yatu detang astronaut.

## Lon ya murin
* List of planets
Merkúriu

Ing **Mercury** (simbulu: ) ing planeta ning Solar System a pekamalapit king Aldo. Malati yang malati iti, at sapak yang crater. Misna ya king kapali.

Metung ya kareng pekamasikisik o makapal (dense) a planeta king solar system ing Mercury. Keraklan gawa ya king bakal o iron, a tutung mabayat. Nanupata, asnang kayna ing kayang magnetic field. 

Metung ya mung saken a pangkalawakan ing mekapunta king Mercury, ing Mariner 10. Pekilagyu de king Mercury, ing sugu da reng dioses a Romanu uling asneng kasaguling dumurut king Aldo.

## Lon ya murin
* w:List of planets

## Ding suglung a palual
* SolarViews.Com

:*Lon ya ing [[Mercury]] para kareng aliwang kabaldugan ning Mercury*
Bulan

Ing **bulan** (simbulu: ) metung yang maragul a batung dudurut king metung a planeta. Atin yang metung a bulan ing Yatu. Dakal la bulan deng mapilan a planeta, at ating planetang ala naman. Neng pisasabyan ta ya ing bulan ning yatu, keraklan “ing Bulan” ing kekatamung susulat.

Satellite ing keraklan a yaus kareng bageng dudurut kareng planeta. Kayabe la kareng natural a satellite deng bulan. Gagamit la muring rocket deng tau bang magparlang makinang dumurut king Yatu. Awsan dong artipisyal a satellite deng makinang deti.

## Ing Bulan ning Yatu
Ala lang sariling aslag deng bulan. Akakit ta ya ing Bulan ning Yatu uling king aslag ning Aldo. Pane neng aslagan ning Aldo itang kapitna ning Bulan, kabang itang kapitna, pane ya mung maralumdum. Ini ing sangkan nung bakit mamaliwa ya itsura ing Bulan neng myayaliwa nang dake ning pabulan (month). Ausan dang “phases” ning Bulan ining pamanaliwang ini. Neng maragul yang maragul at mabilug ing Bulan, atyu king gulut tamu ing aldo kabang lalon ta ya iti. Ustu namang maimpis yang maimpis ing Bulan, halus atyu king sumangid ning Bulan ing Aldo kabang lalon ta ya iti. 

Metung ya mung lupa ning Bulan ing paneng makayarap king Yatu. Malagwang intindian ini. Nung lumakad ka padurut king metung a dutung, a dudurut ka ba kang paneng makayarap ketang dutung a ita, makanyan ya murin ing Bulan neng dudurut ya iti king Yatu. 

Ing pabulan ing panaun nung kapilan akwa nang manaliwa ning Bulan manibat king masalang masala angga ketang malati ya at maimpis, angga ketang masala ne namang pasibayu. Malilyari iti kilub ning apat a paruminggu. Labing atlung (13) besis malilyari ini kilub ning pabanwa. Makuyad yang bagya ing pabulan basi king pamandurut ning bulan kumpara king pabulan king kekatamung kalendaryu.

## Ing orbit
Adwa la reng pwersang makayapektu king orbit na o pamandurut ning bulan o sanupamang satellite. Ing gravity ampo ing centripetal force.

## Deng planetang maki bulan
Deng planeta king kekatamung Solar System a maki bulan:

* Yatu, metung (1) a bulan
* Mars, adwang (2) bulan
* Jupiter, anam a pulu't atlung (63) bulan
* Saturn, atlung pulu't metung (31) a bulan
* Uranus, adwang pulu't pitung (27) bulan
* Neptune, labing atlung (13) bulan
* Pluto, metung (1) a bulan (Charon)

## Deng planetang alang bulan
Deng planeta king kekatamung Solar System a yalang bulan:
* Mercury
* Venus
Neptúnu

Ing **Neptune** (simbulu: ) ing kawalung planeta manibat king Aldo. Metung yang gas giant.
## Lon ya murin
* List of planets
Pluton

Ing **Pluto** (simbulu:  & ) ing pekamaragul kareng dwendeng planeta king kekatamung Solar System. 
Tuturing yang dating kasyam at tawling planeta manibat nanyang mediskubre ya nanyang 1930 hanggang August 24, 2006 nanyang dinesisyon na ning IAU (International Astronomical Union) kung nanu ya ing metung a planeta. Gawa ya king batu ampo king yelu. Ing orbit na ning Pluto mas marayu ya kesa kareng walung planeta. Neng kai, mas malapit ya pa king aldo kesa king Neptune uling e ya eksaktung mabilug ing dalan padurut king aldo a tutukyan na. Atin yang atlung bulan ing Pluto, ing Karon, ing Nix ampong ing Hydra. Bagya mu ing dagul ning Pluto king Karon.

Dudurut la ngan king metung a patag a lugal (plane) deng alus eganaganang planeta. Ing Pluto e tutuki kaniti, at lulwal ya ketang patag a ita.
Saturnu

Ing **Saturnu** (simbulu: ) ing kanam a planeta manibat king Aldo. Metung yang gas giant. Ing buri nang sabyan niti, gawa ya mu king gas, at ala yang masyas o solidung gabun. Ating mangaragul a interplanetary rings a makapadurut king planeta. Tuturing deng pekamasanting kareng eganaganang planeta deng dakal a tau ing Saturn uling kareng rings a reti. 

Dakal ya bulan ing Saturn. Atlu lang pulu (30) deng ating lagyu, kabang detang aliwa ala la. Janus, Kayabe la kareng bulan deti: Janus, Tethys and Phoebe (amazing photo). Ing Titan ing maragul dili kareng bulan ning Saturn.

## Lon ya rin ing
* List of planets
Aldo

Ing kekatamung **aldo** (simbulu: ) ing panibatan ning sala. Ini ing maragul at masalang mabilug a kule dilong akakit tamu king banwa neng aldo (day). 

Tuturing ne mung metung kareng dakal a batwin ning astronomia ing aldo, itang dudurutan na ning Yatu. Karaniwan, ini ing tuturing dang sentru ning Solar System uling ya kabud ing batwin a atyu keti. Ya murin kabud ing panibata’ning enerhiya para king bye agpang king balu tamu. 

Agyang kapilan pa, ing Aldo murin ing sentru agpang king pusisyun, uling dudurutan de iti king sanumang direksyon deng planeta. Maulaga iti king astronomia ampo king pamagplanu king pamaglakbe king kalawakan. Malyari la ping “sake” o “magpayagus” deng saken a pangkalawakan king solar wind, a particle a mamagus padayu king aldo at papunta king sepu ning solar system. 

Ing enerhiya ibat king aldo at photosynthesis ing babye sikanan o enerhiya kareng bageng mabye ba rang labanan ing entropy. Ini ing panibatan ning aluntyan a kule da reng bulung ampong tanaman, at yang babye “pamanyalese” kareng molecule a kulang kaniti, kapamilatan ning pamangawang mas komplikadung molecule, antimo reng protein ampong enzyme. 

Kapilan pamu, atuklasan dang ating bageng mabye king lalam ning dayatmalat o dagat a mabibye king enerhiyang atyu na king Yatu manibat pa anyang milalang ya iti. Manikwa ya muring enerhiya ing tau manibat king nuclear fusion ampong nuclear fission. Bukud kareti, mamasa la ngan king nuclear fusion a malilyari king kekatamung Aldo deng eganaganang bageng maki bye. Ketang kilwal na niti, akakit tamung pisasanib na ning Aldo ing hydrogen bang maging helium, dapot piyayabe na la murin deng masa mangabayat a elementu banda ketang kayang sentru o busal. Ditak mu ing balu tamu kaniti uling e tamu milapit. 

Malyaring manaliwa ing panaun (weather) king Yatu uling king aktibidad da reng Sunspot, a maki cycle a labing metung a banwa kaba. Malyari muring miyapektuan ing electronics king kareti.

Tuturing deng yellow dwarf a atyu king libutad ning kayang bye deng Astrophysicist ing kekatamung Aldo. Kilub ning metung a bilyun a banwa (year), malyaring magi yang red giant, at asaklo ne angga king dudurutan na ning yatu. Pero malwat pa bayu malyari ita, malipul na ing eganaganang bye king Yatu, potang anti ne mong ilutu ning pali ning aldo ing planetang Mercury.
Uránu

Ing **Uranus** (simbulu: ) ing kapitung planeta manibat king Aldo. Metung yang gas giant. Atin yang adwang pulu’t pitung (27) bulan.

## Lon ya rin
* List of planets
Biologia

Ing agham-bye ('bye' ing kabaldugan ning bio- at 'pamanigaral' ing kabaldugan ning -ologia) yapin ing pamanigaral kareng eganaganang mabibye, kayabe no reng tanaman, animal, fungi (anti reng payung-payungan), ampo reng bacteria. Ini ing agham ning bye. Panigaralan na niti ing kimut da reng animal ampo reng aliwang lelangan o organismu, at nung nanu la itsura. Panigaralan na la naman ning agham-bye ing pamiugnayan da reng organismu king metung at metung at king karelang kapaligiran. 

Anting metung a agham, pilan neng dalang banwa ing agham-biye, at dakal yang dakal larangan ning pamanyaliksik ampong sanga. Tuturing dong magsariling paksa deng dakal kareng sangang deti. 

### Deng sanga ning biologia
Anatomy --
Arachnology --
Astrobiology --
Botany --
Biochemistry --
Biogeography --
Bioinformatics --
Biophysics --
Cell Biology --
Cytology --
Dendrology --
Developmental biology --
Ecology --
Entomology --
Ethology --
Evolutionary biology --
Embryology --
Genetics / Genomics / Proteomics --
Herpetology --
Histology --
Human biology / Anthropology / Primatology --
Ichthyology --
Limnology --
Malacology --
Mammalogy --
Marine biology --
Microbiology / Bacteriology --
Molecular Biology --
Mycology / Lichenology --
Nematology --
Neurobiology / Neuroscience --
Ornithology --
Palaeontology --
Phycology --
Phylogenetics --
Physiology --
Plant pathology --
Taxonomy --
Virology --
Zoology

## 

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
Húpiteru

Ing **Jupiter** (simbulu: ) ing kalimang planeta ibat king Aldo. Metung yang gas giant. Ing buri nang sabyan niti, gawa ya king gas. Ya ing maragul diling planeta king Solar System. Atin yang anam a pulu’t atlung (63) bulan (anggang 2004). Labi lang anam deng mangaragul nang bulan.

Pekilagyu de king ari da reng dios kareng Romanu.
 
## Lon ya murin
* List of planets
Pámagáral preeskolar

Ing **pámagáral preeskolar** ya ing ekstrang pámagáral at sosialisasion antes ning pilitang pámagáral.

Biklat neng Friedrich Wilhelm August Frobel ing pekamumunang *kindergarten* ("harding panganak" u "hardin da ring ának" sa Aleman) ketang 1840 bankanita pagmasusian ya ing Kapat-Aralan (400) nang Banwa ning pamaglalang nang Gutemberg king makinilya. Mitalakad ya king Bad Blankenburg, king malating sakup na ning Schwarzburg- Rudolstadt, Germany, nung nu ya memuklat Play and Activity Institute ketang 1837. King Amerika ing mumunang diling Kindergarten mitalakad ya king Columbus, Ohio kang Louisa Frankenberg, metung a megaral kang Frobel a minta king lunsud ketang 1838. Metung pang karing maranun mitalakad Kindergarten apin itang telakad nang Margarethe(Margaretta) Meyer Schurz king Matertown, Dodge County, Wisconsin, ketang 1856. Milayi yang anting pansablang telakaran magumpisa anyang 1873.
Aída Tanglao Aguas

I **Aída Tanglao Aguas** metung yang talasúlat a Filipínu at wátas king amánung Kapampángan.

## Láwen mû rin
*Talâ da ring kawatásan
Talâ da ring kawatásan

## A
*"Ing Amánung Kapampángan", Tony Mercado Peña
*"Among Ed Panlilio", Tony Mercado Peña
*"Anakpáwas", Renato Alzadón
*"Ing Ásu at ing Ubíngan", Renato Alzadón
*"Atlung R at Ikayu Ngan", Aída Tanglao Aguas
*"Atut", Renato Alzadón

## B
*"Bandi Ra Ka king Kakung Paninap", Renato Alzadón
*"Basultung Tagengkap", Renato Alzadón
*"Ding Bayung Alipan", Renato Alzadón
*"Ing Bigbugan ding Tulisan", Renato Alzadón
*"Bigsu Na Mu", Renato Alzadón

## D
*"Dálit ning Dútung", Renato Alzadón
*"Dalit ning Malasing", Renato Alzadón

## E
*"E Ku Pánenayan…", María Teresa Magtuloy Evangelista

## F

## G

## H (Ge, Gi, J)
*"''Haiku''", Aída Tanglao Aguas

## I
*"Isumbung Da Kayu", Renato Alzadón

## K (C, Qu)
*"Kakagli", Renato Alzadón
*"Ing Kakung Bayani", Renato Alzadón
*"Kalgaretang Kambing", Renato Alzadón
*"Ing Kanákung Batuin", Renato Alzadón
*"Ing Capas, Kapampángan Ya", Renato Alzadón
*"King Musa ning Taguimpan Ku", Renato Alzadón
*"King Utang Ku Keka", Renato Alzadón
*"Kultúrang Tomador", Renato Alzadón
*"Kulumparit", Renato Alzadón

## L
*"Ligaya", Renato Alzadón

## M
*"Mánukluan", Jason Paul Laxamana
*"Ing Maputing Liryo", Renato Alzadón
*"María Celia", Renato Alzadón

## N (Ñ)
*"Nanu Ya ing Sinta?", Renato Alzadón
*"Nánu Ya ing Táu", Renato Alzadón
*"Ninoy Aquino", Renato Alzadón

## Ng

## O
*"Ing Ortelánu", Anak ning Arenas

## P
*"Pámagbálik", Renato Alzadón
*"Ing Pamaghiganti", Renato Alzadón
*"Pamangawat", Renato Alzadón
*"Ing Parul a Pusu", Renato Alzadón
*"Ding Pindang", Renato Alzadón
*"Ding Poeta", Anak ning Arenas

## R
*"Rosa", Renato Alzadón
*"Rosang Tatu", Renato Alzadón

## S
*"Saresa", Renato Alzadón
*"Siclaud Cu pu Indu", Mike Pángilinan
*"Sumpâ ning Poeta", Renato Alzadón

## T
*"''Tanka''", Aída Tanglao Aguas
*"Tilápiâ", Renato Alzadón
*"Tsiki-tsik tsik Kapampangan Rock Musix", Renato Alzadón

## U

## V
*"Ing ''Vendetta'' ning Poeta", Renato Alzadón

## W
*"Ing Wátas, María Teresa Magtuloy Evangelista

## Y

## Z
Kalintaw Pasiknangan

KALINTAW

ING DALAN NING PAMIBIEBIE - PAMANANG KAPAMPANGAN SINESE RING PAMILYANG LALIC

Metung yang Matas a Talaturu ning Kalintaw i Galo Dalusung Lalic. King keyang pamilya ing Kalintaw ali ya mu makikilala antimong "dalan ning pamipamingwa" nunge "dalan ning pamibiebie". Ing Kalintaw tatalakad at pasiknangan na ing pangkaladwa, pamisip, pamikakatawan, kaulagan ning tau, pankilwal at pankilub ning sarili. Patubuan na ing pansariling pamanawat, pamanagwantan, kapanwalan, pamagsikap, at sariling pamanulaga.  Potang piyabayabayan la reni mamye sikanan king kapayapan ning pilibluban at katatagan ning bie ning metung tau.

Bayit king Kuliat, a mayayaus lunsud ning Angeles ngeni, king Pampanga, i Punung Talaturung Galo atlu yang banwa idad anyang i Ingku nang Tiburcio D. Lalic at ing Tata nang Ulpiano D. Lalic tiru raneng mabyasang Kalintaw. Ing Kapampangan Kalintaw metung yang "martial art" ating Kali, "Pamanyakad maki Taram", Dumong "Grappling", ampong "Mano Mano". Menibat karing lipatlipat lipi ing keyang Ingkung, Tatang at kasalungsungan ing keyang Koya megi lang Pamuntuk ning karelang lugal ngeni mayayaus Malabanias king Angeles.

Tuturu neng Galo ing Kalintaw king Angeles University king Pilipinas kanita at ngeni karing miyayalwang ekswela. Kasalungsungan tatalakad ne ing sarili nang eskwela king Malabanias. Meyari yang "Bachelor of Science in Commerce and Criminology".  Ya ing pekamatas a Talaturu ning Martial Arts karing marinu at alwang tau magobra king U.S. Air Force king Angeles anyang atyu ya pa ing Clark Air Force Base bayu ya minugka ing Bulkan Pinatubu.

Keng Kalintaw mababalu ing aral a ali kailangan mipatune ing sarili karing alwa, oneng potang ing anganan ning pamanyagip-sarili makasalale ne, ing pamanurung abalu king Kalintaw sulput ya at ing patune lumwal yang maligwang maki sikanan-lub a sagka king manampalasan.
Amlat

HISTORIA - KASALESAYAN

Ing historia ya ing taguring magagamit makapatungkul karing melikum a 
kasalesayan ning milabas. Nung ing historia magamit ya antimong lagyu 
king metung a marangle na ning pamagaral, ing kabaldugan na ya ing 
pamagaral at pamamie kabaldugan karing kasulatan makapatungkul king lipunan 
da ding tau king kapanaunan aita. Ing taguring historia, metakmus ya 
king salitang Griyego, "iotopia", ngana wari, historia, "bunga ning metung 
a pamanialiksik," at miyampang a peka-uyat ning Inglish a katayang 
istoria. Ing Ensayklopedya Britanika ning 1911 ngana king ing historia king 
maliwalas a pamamatyawan yapin ing sablang bague mepalyari, emu bukud 
ding bague meganap king bie na ning tau nune pati na ding bague meganap 
pang-naturalesa. Kareti makabilang la ding anggang bague mikaka-atin 
pamanibayu; at ing salukuyan a syensya patutuan na king alang bague emo 
sana mikaka-atin pamanibayu, eata, ing meto-kalaganapan, at ing balang 
kalangkap na niti, atin yang sarili nang historia.

Menasa karing talasulat Kapampangan, ing Historia ausan deng Kasalesayan, den namang aliwa ausan deng Amlat.

ARKIOLOGIYA - sanga ne ning Kasalesayan at kabyasnan makapatungkul king pamanigaral karing mengalakuan a bage ampong gamit ring mengapaunang tau ampong manuknangan karing lugal keti yatu.

HACIENDA RAMONA, PORAC, KAPAMPANGA - meyakit king pamangulkul keninh mesambitlang lugal ring dakal a gamit menibatan pa karing Panaun ding Emperador king Tsina. Panimunan ning Museo ning Pilipinas king Menila kasalukuyan dang pagaralan ring batikan ing mengayakit a malambat nang makakutkut a gamit a menibatan karing Isik. 

HISTORIOGRAPIYA

Maulaga king ring tau susulat da ing karelang denasan at historia bankanita ing tune at tutu rang panamdam at kapaliarian ilang mitala at milimbag. Ya pin ini ing ausan dang Historiograpiya. 
Agyang ing meanguabie Santo Papa Juan Pablo II, panualan na ing kaulagan ning ausan tamung 
Historiograpiya. Ala nang pekamasanting at malino pang patune keng kaulaga ning Hisotoriograpiya nung alua ring MACABEBE SCOUTS. Anggang ngeni ring tau miyayalua la pamanaruk karing sundalus a mesabi. Pauli ning ila era sinulat ing karelang denasan, kapanualan anting sundalus a bayaran ding Kastila o ring Amerkanu.
Anggang ngening salungsungan ali malino ing kebaluan karing dapat da king Balen at Bansa.-Aida Tanglao-Aguas, 25 Septiembri, 2005

MAKUYAD NANG KASALESAYAN NING PAMANGGAMIT KING APTAS O INTERNET KING PANYULUNG NING KALINANGAN KAPAMPANGAN

*

*

*
Garalitang Kapampangan

### A

### B

### K (C, Qu)

### D

Dake ning Metung a Salita

*Pamanyalita ing yaus tamu keng "sentence" ning Amanung English. Reng Kapampangan mangakaba la pamanyalita, metung ya ini karing bandi nang mayap ning Amanu. Mayayakit ing pangalalam nang gamit king pamisip.

Nung ngeni at karing mengalabas a panaun ing Amanung ini eya magagamit karing pipagaralan, kanita anyang ala pang eskwelang makatalakad, megamit ya karing pipagaralan da ring pantas a nunu tamu. Kalupa ning Latin, Griyegu, at alwa pang ginamit da ring watas at talaisip karing dalan, templu, o pisasamban.

Ing Amanung English, ngening maranun nang dake ning 21 Dilanwa, sasyu la ring batikan at ring magmalasakit keya, pauli ning ring talapagsalita na mangakuyad nala pamanyalita, buri nang sabyan anti yang paurung ing Amanung ini.

*misuglungan ya pa

### E

### G

### I

### L

### M

### N

### Ng

### O

### P

### R

### S

### T

### U

### W

### Y
Dálit

Ing **dálit** metung yang komposisiong musikal pára king suálâ ning táu. Atin yang líriks at madalas akompaniádu da ring instrumentung musikal.

## Ding ehemplu
* MATUANG DALIT
*Atin Ku Pung Singsing
*PAN-BALAYAN
*Himno ning Kapampangan,
*Balen Ku,
*Dalit Panbansa ning Pilipinas,
*Himnu ning Angeles,
*Himnu ning San Fernando, Pampangan,
*Dalit nang Apung Santa Ana,
*PAMAG-TUMAILA
*O Baku
*TAGULALE
*TAGULALE KANG TARIK SOLIMAN
*PAN-KASALPANTAYAN
*Sane: Banal a Pasyun nang Kristu
*MAKA-USU
*Rock Musix
Talambye da reng Kapampangan Politiku at Bayani

### A
*Aquino, Benigno Jr. - Pambansang Bayani

### B

### C

### D

### E

### F

### G

### H

### I

### J

### K

### L

### M
*Macapagal, Diosdado - Politiku
*Macapagal-Arroyo, Gloria - Politiku

### N

### O

### P

### Q

### R

### S

### T

### U

### V

### W

### Y

### Z
Percussion Instruments/Gamit Tigtigan

patung...........................bamboo drum

kalatung.........................cane drum

gabbang.........................wooden xylophone

kanglang........................metal or earthen drum

gangdang.......................gong

gimbal...........................drums

tumpiang.......................cymbals

bakting.........................bells

kalaksing......................chimes

kalaskas.......................rattle
Asia

Ing **Asia** iya ing pekamaragul at pekamarakal diling populasyun a continenti o labuad, agpang keng talabaldugan. Sasakupan ne ing 8.6% ning eganaganang lapad/dagul ning yatu, o 29.4% ning lapad ning gabun at atin yang maigit 60% ning populasyun ning yatu.

* Deng Kayanib king ASEAN

### '''Deng Labuad king Asia'''

* Kalibudtang Asia
* Aslagang Asia
* Russia
* Mauling Asia
* Mauling Aslagang Asia

## Territoryu ampong labuad



## Pamagsiasat

### '''Deng Ilang king Asia'''

Ilang ning Badain Jaran

Ilang ning Cholistan

Ilang ning Dasht-e Kavir
Ilang ning Dzoosotoyn Elisen

Ilang ning Empty Quarter
 
Ilang ning Gobi Desert

Ilang ning Hami

Ilang ning Karakum
Ilang ning Kum-tagh
Ilang ning Kyzyl Kum

Ilang ning Lop
 
Ilang ning Negev

Ilang ning Ordos

Ilang ning Shapotou
Ilang ning Syrian

Ilang ning Taklamakan
Ilang ning Thar
Mauling Aslagang Asia

*Brunei
*Cambodia
*East Timor
*Indonesia
*Laos
*Malaysia
*Myanmar
*Filipinas
*Singapore
*Thailand
*Vietnam
Balangkas ning Filipínas

*Ing Bangsang Filipinas
*Ding Batis ning Filipinas
*Ding Bulkan ning Filipinas
*Ding Bunduk ning Filipinas
*Ding Danao ning Filipinas
*Ding Ilug ning Filipinas
*Ding kayang Probinsiya at Population
*Ding Pulu ning Filipinas
*Ding Rehiyon ning Filipinas
Ilug Pampanga

Ing **Ilug Pampanga** iya ing pangaduang pekamaragul a ilug king pulu ning Luzon king Filipinas, ,kadua keng Ilug Cagayan. Atiu king Kalibudtarang Luzon a labuad at daralan ya kareng lalawigan ning  Pampanga, Nueva Ecija, Bulacan, Tarlac ampong Quezon. 

## Dalerayan

## Suglung Palual
*Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration
*International River Network
Ding Bulkan ning Filipinas

*Bulkang Apo
*Bulkang Arayat
*Bulkang Banahaw
*Bulkang Makiling
*Bulkang Mayon
*Bulkang  Pinatubo
*Bulkang Taal
Atin Ku Pûng Singsing

Ang **"Atin Ku Pûng Singsing"** metung yang dálit a popular king Kalibudtarang Luson at karing Kapampángan nukarinman king Filipínas at yátû.

## Líriks
Atin ku pûng singsing:
metung yang timpúkan.
Ámána ke iti
king Indûng íbatan.
Sangkan keng sinínu,
king metung a kaban.
Mealáya iti;
e ku kamaláyan.

Ing súkal ning lub ku
súsukdul king banua.
Píkurus kong gámat
bábo ning lamesa.
Nínu mang manákit
king singsing kung mána:
kalúlûng púsû ku.
Mánginu ya kea.

## Ding suglung a palual
*Discussion on the Mystical and Anticolonial Symbolism of an Ancient Pampangan Song 
*The Real Meaning Behind the Song
Ding Bunduk ning Filipinas

*Bunduk Apo
*Bunduk Arayat
*Bunduk Banahaw
*Bunduk Biliran
*Bunduk Cordillera Kalibudtang, Luzon
*Bunduk Makiling
*Bunduk Mayon
*Bunduk Mirador
*Bunduk Pinatubo
*Bunduk Pulag
*Bunduk Sierra Madre (Filipinas)
*Bunduk Zambales
Milky Way

Ing **Milky Way** ing kekatamung galaxy. Pekilagyu re king misnang salang “babat” (*band*) a gawa kareng batuin, a masanting diling lon manibat king Mawling nang Dake ning Yatu (Southern Hemisphere). Manibat karin, akakit me ing masalang pekalibutad ning galaxy. Nu namang atyu ka king Pangulu nang Dake ning Yatu, itang gilid na ing akit mu. Uling atlu lang kapat a dake papunta king gilid ding Yatu ampong Aldo, at ditak la mu reng batwin bandang gilid, maragul a maragul ing pamiyaliwa da reti king sala da reti. 

Ibat ya king Latin ing lagyu ning “Milky Way.” Likas ne ning **Via Lactea** iti. Ing amanu namang ita, ibat ya king amanung Griego a **Galaxia** (gatas ing kabalduga’ning gala o galactos).

Metung yang maragul a grupu da reng batwin ing **galaxy,** a bibilugan da reng milyun-milyun kareti. Dudurut la reti ketang karelang **galactic center,** antimo nung makananu yang dudurut king batwin ing metung a planeta. Pilang milyung banwa ing milabas bayu na akwang akumpletu ning metung a batwin ing kayang pamandurut king galaxy.

Maulaga la reng “cycle” a reti uling ating miyayaliwang lugal king galaxy a maki 
asteroid, a maging meteor nung tumud la king atmosphere ning Yatu. 
Makapangasdan ing kasiran a malyari dang gawan deng mangaragul kareti. Agpang 
kareng dakal a scientist, mewala lang laganas deng dinosaur uling mituran yang asteroid ing yatu anam a pulung milyun (60,000,000) nang banwa ing milahas. Maniwala la reng astronomer a balang atlung pulung milyun (30,000,000) a banwa, dadalan ya ing Aldo ampo ing Yatu king metung a dake ning galaxy a dakal asteroid. Mapalyaring dilikadu ing panaun tamu ngeni uling paniwalan dang e maglwat at mipadalan ta na naman king lugal a anti kanita. E mu malino nung ngeni mismu o kaybat ning mapilan milyun a banwa (alang taganang makibalu), dapot malyari ini kilub ning limang milyung banwa. 
   
Pilan la pang milyun deng aliwang galaxy a makalto king sikluban. E malino nung atin pang aliwa bukud kareng akakit tamu. Lalu pang masákit pakibalwan nung maki kabaldugan nung “ati” lu reta nung e tala man agyung akit o sukdan deti. Neng kayi, atin lang angganan deng Modelu ning kekatamung sikluban, at neng kayi naman ala. Nung ala lang angganan, e ta la ngan agyung akit deng galaxy. 
 
Metung ya pang paralan nung makananu nang ayayapektwan ning Milky Way ing malilyari itang kapamilatan ning astrologia. Milalang ya king paralan a anti kaniti ing Imperio da reng Inca kilub ning kulang king dinalan a banwa. Ing paniwala da reng mitatag kanit, anyang minalis ya king metung a lugal king banwa ing Milky Way kapamilata’ning stellar precession, magwakas na ing panaun. Bisa lang makasadya. Mitagun ya itang panaun a ita king pamanyatang ning España. E la linaban deng Inca uling maniwala lang magdala la king hustiisya ning Dios deng Castila. Mesira ya ing karelang imperyu, at miyabe la ketang meging Peru. 

 
 .
Mauling Albugang Asia

## Deng Bangsa king Mauling Abugang Asia

*Armenia
*Azerbaijan
*Bahrain
*Cyprus
*Georgia (country)
*Iran
*Iraq
*Israel
*Jordan
*Kuwait
*Lebanon
*Oman
*Persian Gulf states
*Qatar
*Russia
*Saudi Arabia
*Syria
*Turkey
*United Arab Emirates
*Yemen
Mauling Asia

## Ding Bangsa king Mauling Asia

*Afghanistan
*Bangladesh
*Bhutan
*India
*Maldives
*Nepal
*Pakistan
*Sri Lanka

## Suglung Palwal
* BBC News South Asia 
* Himal Southasian magazine
* South Asian Note
* Birding in South Asia
* South Asian Awareness Network Conference Website 
* Global Media Publications Website
Kalibudtang Asia

.

## Ding Bangsa king Kalibudtang Asia
*Afghanistan
*Maldang Republika ning Tsina
*Kazakhstan
*Kyrgyzstan
*Mongolia
*Russia
*Tajikistan
*Turkmenistan
*Uzbekistan
Capas

Ing **Capas** metung yang primeru klasing balen balen king lalawigan ning  Tarlac, Filipinas. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

## Deng barangge
Ing Capas atin yang 19 a barangay.

## Demograpiku

## King literatúra
*"Ing Capas, Kapampángan Ya", kawatásan nang Renato Alzadón

## Panibatan

## Ding suglung a palual
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
Baculud

Ing **Baculud** (Kapampángan: *Bakúlud*; Espanyol: *Bácolor*) pangapat yang klasing balen king lalawigan ning Pampanga, Filipinas. Agpang keng  ning sensus, atin yang populasyun a  a katau kareng  a pamimalemale.

## Deng Barangay
Ing Baculud atin yang 21 a barangay.

## Demograpiku

## Historia
Bale ne'ing Baculud nitang pekamatua queti Far East caring escuelang pang-"obra"* de Artes y Oficios de Bacolor, quen ya Noviembri a-cuatru, 1861 pa. Pequituqui ra ne mibayung laguiu ya quetang manuanang Don Honorio Ventura "College of Arts and Trades" sadia yang quilala ngeni pambansa yang universidad* na. Metung caring tungge pecatuang pisamban buung Pilipinas, queti ya mu naman ing San Guillermo Church balen neng carinan 1754 banua nang queyarian. Ing contribucion ning balen queng capangan a popular queti Balen Capampangan ing pansit palabuk a era 'parisan tamalis, putuseco, at bulagtang suman.

Bayu ring Castila, "Baculud" deng ligyuan queng "makabakulud" basi nang pibatan matas-gabung pepa durutang cababan "Babo Lubao" nung queng Lumang Capampangan Banuang Mil quinyentus, pitumpulu't anam (1576)pindar neng Guillermu Manabat ing balian cambe ring Castilang migparam casaupan cang San Guillermu ne ligyu ing pisamban.

Yang queng Pilipinas sadyang cabisera quetang ing Menila sacup yang Britania 1762, carin minatras la  ding Castila lalam nang Simon de Anda. Queng pamanurung da miras queting pueblu “Villa de Bacolor” deng inaus bayu
basi qng Ari ning Espaniang decritu cabisera ne ning Pampanga, atlung siglu. 

Pagsilebran de ing piesta ning paroquia balang ing bulan ning Pebreru adies ya ing La Naval naman a balen nang piesta neng bulan yang Mayu, catlung Duminggu na. Ing balen Baculud makapabanda ya qng pekapusad na ning labuad Pampanga parti nang albugan, makapasiping la ding balen ning Guagua ampon Sta. Rita

Ciudad Angeles at Porac lang norte na Ciudad San Fernando yang queng aslagan na ding balen Minalin at Sto Tomas la queng parti nang baba maka'tilu banda. Ing sucad ning balen, miguit-culang atiu sitenta y unu kil'metru codradu lalaut yang manga limang kilumetru ibat capitolyu, Ciudad San Fernando.

Aduampulu't metung lang baryu atiu keti.

## Panibatan

## Suglung Palwal
* PhilAtlas.com
* Philippine Standard Geographic Code
* Local Governance Performance Management System
*Philippine Census Information
*Local Governance Performance Management System