open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pukendang

Ing **pukéndang** (*Clitoria ternatea*), a áusan dang **Asian pigeonwings**, **bluebellvine**, **blue pea**, **butterfly pea**, **cordofan pea** ó **Darwin pea**, king Inglis, métung yang species ning tanáman a kayábé king familia Fabaceae, a katutúbú king isla ning Ternate king Indonesia.

King India, sasamban dé uling tutúring déng banal a sampága, at gagamítan dé karéng ceremonias a puja a gagáwan da aldó-aldó.

## Gámit king Pámaglútû
King Mauli Aslagang Asia, gagamítan déng pangulor /pángúlé king násing lakatan ampó king 
Eurasian putugal, ampó king  Ayurvedic medicine. King Kelantan, king pangúlu-aslagang dáké ning peninsular Malaysia, mtéung yang maulagang sangkap king *[[nasi kerabu]]*, at ya ing páníbatan ning kayang kúléng azul ó iró. King pámaglútung Burmese ampóng Thai, titiltil dó réng sampága at piprítu da la. Gagamítan dé múrin bá yang dínan kúlé ing pámangan a Nyonyang Pulot tartal.

Gagáwan dé ing butterfly pea flower tea karéng sampága ning pukéndang ampó king pépalanging salé. Mánaliwá ya kúlé dependi king míblíng king liquidu, at nung katas ning limon ning míragdag, magí yang kúlé úbi. King Thailand ampóng Vietnam, maralas, sasámut dé ing butterfly blue pea flower tea king pulut panlían ampóng limon bá yang sumlam, at bá yang miyalilan king kúlé rósas ampóng kúlé úbi ing kayang kúlé. Ínúman dé ini kaybat mápun, o pápainum dé karéng hotel ampóng spa. Ínuman dé ining tsâ antimó ing tsang camomila karéng aliwang dáké ning yátu. Ínuman déng mapáli o marimla iti.

Bayu-báyu pámû, mika gámit ya king ginebrang mánaliwá kúlé. Azul ya king bóti, ónéng magí yang kúlé rósas kaybat nang mísámut king soft drink.  Úling é la permanénti déng organic a kúlé, dápat yang isalikut ining clási ginebra king lugal a maralumdum bá yang é milakó ing eféctu.

## Daléráyan


## Suglung palual

* 
* 
*A strain of ''Clitoria ternatea'' from the Philippines from the Int'l Soc. for Taxonomic Explorations  by Isidro A. T. Savillo.
Kutung babi

Ing **kútung bábî** (***Cenchrus echinatus***) métung yang species ning dikut a áusan dang  **southern sandbur**, **spiny sandbur**, ampóng **southern sandspur**, king Inglis, ampóng king Inglis ning Australia, **Mossman River grass**.

Métung yang dikut a banwáhan, a tútúbung mikukumpul-kumpul (clump-forming) at miraras 80 cm kátas. Malyáring atin lang bwak o alâ deng kayang bulung, a miraras king  12 mm lápad. Atin yang dákéng balámu sakbit a pádurutan dang bwak. Atin yang balámu sulput a maki suksuk ing dikut a ini, a  4-10 mm kaba.

King Australia, dikut yang mapanyákup karéng pangpang.

## Daléráyan
Awili

Ing **awíli** (***Ficus septica***) a hauili ó hawili king Tagalug ampóng 稜果榕 king Taiwanese, métung yang  tanáman ó pun dútung ning familia Moraceae a mabibyé karéng kapatagan  ó mábabang lugal manibat king pangúlu-aslagang (northeast) India angga king Australia (Queensland), ampó king kabilugan ning Malesia.

Mayayákit ya king gílid da réng tanáman, maralas karéng lugal a méngasírâ ó méngatibag. Mikakálat la réng biní ning tanáman a ini kapamílatan da réng dakal a animal, kayábé la réng kábag ampó réng áliwang talibátab (Megachiroptera) nung atílu.

Miraras la king adwang púlu't adwang (22) animal déng mámangan karéng búnga ning auíli, at labí lang ápat (14) karéti déng talibátab. 

## Daléráyan
Malesia

Ing **Malesia** métung yang labuad a biogeographical]] a dádálan king Equator ampo karéng anggánan da réng labuad a Indomalayan ampóng Australasian, ampó ing labuad a phytogeographical king Kayarian a Paleotropical. King orihinal a kabaldúgan ning World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions kayábé ya ing Papuasia, ónéng kéwani dé king bersion a mélalang anyang banwang 2001.

Milulúpa la réng mammals ning albúgan nang dáké ning Malesia, nung nú ya kayábé ing Malay Peninsula ampó réng isla ning Sumatra, Java, Bali, ampóng Borneo, a áusan dang Sundaland. Kayábé la réng islang déti king mabábó nang continental shelf ning Asia at makatuglung king Asia anyang ice age, nung kapilan ya mas mábabâ ing dáyatmálat. Ing anggánan na king aslagan (eastern edge) ning Sundaland ing  Wallace line, a pékilagyú ra kang Alfred Russel Wallace, ing naturalist ibat king Britania anyang kalabingsyam a síglu, a mékapansin king pámilúpa da réng animal karéng dáké nang misúsumángid ning gúlis a ini.  

É ya bitasang mítuglung king Asian mainland ing Filipinas, ónéng kéraklan karéng kayang tanáman, ibat la king Asia, at aliwá la réng kayang mammal. 

Ating manga limang púlung species da réng Dipterocarp a makabílî karéng labing métung a genus. 

## Daléráyan
Babaguang tala

Ing **bábaguang tálâ** (***Deltshevia*** ) métung yang genus da reng bábaguang pun dútung a minúná dang inúlat di Yuri M. Marusik ampóng Victor R. Fet in 2009.  Adwá yá mú species: *[[Deltshevia danovi|D. danovi]]* ampóng *[[Deltshevia gromovi|D. gromovi]]*.

## Daléráyan
Babaguang equis

Ing **bábaguang equis** (***Argiope versicolor***) o **multi-coloured Saint Andrew's cross spider** king Inglis métung yang species ning bábaguang mayayákit kéraklan king Mauli Aslagang Asia   (Southeast Asia), manibat king China angga king Indonesia (Java).

## Pámilaráwan
Métung yang makúléng bábaguá ing bábaguang equis. Mitatakpan yang bwak a kúlé pílak a bwak ing dáké nang libútad  (cephalothorax) ning babáyi. Pentagon ya tábas ing kayang atyan, at maki gúlis yang maputî, diló / kulyáwan, malútû ampnóg manuling-nuling / maralumdum, ampóng adwang gúlis a diló king dáné nang atyan. Maki tuldik lang maputî déng maralumdum a gúlis. Kúlé dalandan la réng kayang bitis a maki gúlis a maralumdum/manuling-nuling. Kéraklan makalukluk ya ing babáyi king libútad ning sáput, at maka-atyat la réng kayang bitis king tábas a X' ó equis. 

Mas malatí ya ing laláki késa king babáyi, at mas mapulá (é makúlé) ya késá king babáyi. Maki kúlé yang kómanggî ó culul sucláti ampóng crema ini. 

## Daléráyan
Taklang dúrun

Ing **taklang dúrun** (***Ludwigia hyssopifolia***), a **seedbox** ampóng **linear leaf water primrose** king Inglis, métung yang species ning tanáman a mányampágang kayábé king genus *Ludwigia* a katutúbû karéng tropics ning Pangúlu ampóng Mauling America at mídala karéng tropics king mabílug a yátu. Métung yang tanáman a súkal (weed) ini, at ing métung karéti malyári yang mika 250,000 a binî.

## Daléráyan
Balibagu

Ing **balibágu**  (***Hibiscus tiliaceus***), a **sea hibiscus** ó **coast cottonwood** king Inglis, métung yang species ning pun dútung a mányampága king familia Malvaceae, a mayayákit karéng lugal a tropical king mabílug a yátu, king lélé dáyatmálat (coastlines). Mídalá né múrin king Florida ampóng New Zealand.  É la pa míkásundû nung katutubú ya king Hawaii ó mídalá yá mú karin.

## Daléráyan

### Bibliography

*Masuda, T., Yonemori, S., Oyama, Y., Takeda, Y., Tanaka, T., Andoh, T., Shinohara, A., Nakata, M. (1999). ”Evaluation of the antioxidant activity of environmental plants: activity of the leaf extracts from seashore plants”. *Journal of Agricultural and Food Chemistry* **47**: 1749–1754.
*Masuda, T., Yamashita, D., Takeda, Y., Yonemori, S. (2005). “Screening for tyrosinase inhibitors among extracts of seashore plants and identification of potent inhibitors from *Garcinia subelliptica*”. *Bioscience, Biotechnology, and Biochemistry* **69**: 197–201.
*Wong, S.K., Lim, Y.Y., Chan, E.W.C. (2009). “Antioxidant properties of *Hibiscus*: Species variation, altitudinal change, coastal influence and floral colour change”. *Journal of Tropical Forest Science* **21**(4): 307–315. 
*Wong, S.K., Chan, E.W.C. (2010). “Antioxidant properties coastal and inland populations of *Hibiscus tiliaceus*”. *ISME/GLOMIS Electronic Journal* **8**(1): 1–2. http://www.glomis.com/ej/pdf/EJ_8-1.pdf.
Bule

Ing **bulé** (*Phaseolus lunatus*), a áusan dang **butter bean**, **sieva bean**, **double bean** o **Madagascar bean** king Inglis, metung yang legume a tatanam da para karéng kayang bútul ó búnga.

## Péníbatan ampóng gámit
Minúná yang mítanam ing bulé king Mesoamerica ampóng Mauling America. Mapalyáring ini ing minúná dang ténam déng ortelánu king Peru.Milyari ing pamananam kanitang manga 2000 BC king Andes. 

King España, áusan déng *garrofón*, at métung ya karéng pékamaulagá nang sangkap ning píkabaluan a *[[paella]]* ning Valencia.

Ing potassium ing mineral a dakal díli king bulé, at katukí no réng calcium, phosphorus, magnesium, sodium, ampóng iron. Pótang tumúbú la réng bulé, dárakal ing karélang calcium ampóng phosphorus. Bukud kaniti, dakal ya vitamina B6.

## Daléráyan

## Suglung palual

* Plants For A Future: Database Search Results
* Illustrated Legume Genetic Resources Database
* Sorting Phaseolus Names
* Recording of a song called "Butter Beans" from the Florida Folklife Collection (made available for public use from the State Archives of Florida)
* USDA National Agricultural Library Lima Bean Digital Exhibit
Dau

Ing **daû** (***Dracontomelon dao***) a **Argus pheasant-tree**, **Pacific walnut**, **Papuan walnut**, **New Guinea walnut**, ó **dao** king Inglis, pun dútung ya king familia Anacardiaceae, a katútubû king dáké nang tropical ning Asia.

## Daléráyan

*
Kuliglig

Ing **kuliglig** (***Chremistica tagalica***) métung yang cicadang mayayákit king Malay archipelago ampó king Filipinas. Minúná yang míúlat king A Monograph of Oriental Cicadas, at ing sadyá nang scientific name, ***Cicada tagalica***. Maki kúlé yang maputlang oliva, at maki malápad yang gúlis king bábó ning buntuk na.

## Daléráyan
Palapat

Ing  **palapat** (***Sonneratia alba***) métung yang pun dútung king bakáwan ning familia Lythraceae. Ing lagyú ning species, ing ** katayá yang Latin a mángabaldúgang "maputî", at ing ámanuan da kaníti, déng kayang sampága.
Francisco Rubio (astronaut)

I **Francisco Carlos** "**Frank**" **Rubio** (mibait 11 ya ing Diciembre, 1975) métung yang teniente coronel (lieutenant colonel) king ukbu ning Estados Unidos (US Army) ampóng pilotu ning helicopter, flight surgeon, and ampóng astronaut ning NASA. Álagpusán na né ing US record para king pékamakabang space mission. Míras néng pabanwa king kalépáran ngéning búlan i Rubio.
Ángel Fernández Artime

I **Ángel Fernández Artime**, S.D.B. (míbait 21 Agosto 1960) métung yang páring
Catolico ning España a kayánib king Salesians of Don Bosco, a migsilbing Rector Major da réng Salesiano manibat 2014, ing minúnang Castilang tínalan king mébanggit a katungkúlan. Báyu ing salukúyan nang katungkúlan, ya ing provincial superior ning León, España manibat anyang 2000 anggang 2006, at king Mauling Argentina manibat 2009 anggang 2014.

Géwá néng Cardinal ning Iglesia Catolicang Papa Francisco anyang 30 ya ing Septiembre 2023, at sinábi nang malyári yang magsilbing rector i  Artime anggang 31 ya ing Julio 2024. Ya ing mumunang páring méging cardinal kábang mánibalá king orden religiosa, at ya ing múmúnang cardinal elector a alí obispu.
Virgen de los Remedios de la Pampanga

**Ing Virgen de los Remedios** a mikilalanan *Indu ning Capaldanan, Tula ding Kapampangan,* metung yang titulu ning Virgen Maria a dedebosyonan da ding Katolikung Kapampangan bilang opisyal a patrona ning probinsya ning Pampanga.

Kayabe ya mu naman king debosyun ding Kapampangan ing larawan na ning makapakung larawan nang Cristo a mipalayuan *Santo Cristo del Perdon y Cardiad* ding apostolada a Cruzada de Penitencia y Cardidad. Mebuu ya ing crusadang iti at ing pamagdebosyun kareting aduang larawan ban labanan ing komunismo king lalawigan ning Pampanga.

## Amlat o Kasalesayan
Ing debosyun king Nuestra Senora de los Remedios ning Espanya migmula ya inyang kalabing-aduang siglu, inumpisan de ding *Trinitarians* king Pransiya ing debosyun a iti. Dela de ding Espanyol iting debosyun king Filipinas. Iniang banuang 1624, i Rev. Juan Guevarra, O.S.A. migdala yang larawan ning Nuestra Senora de los Remedios ibat king Andacia, Espanya king Pisamban Malate.

## Reperensya
Zoilo Galang

I **Zoilo Mercado Galang** (Julio 27, 1895 – 1959) métung yang talasúlat a Filipino ibat king Pampanga. Tutúring déng métung karéng minúnang talasúlat ning Filipinas king amánung Inglis. Ya ing talasúlat ning múmúnang novelang Filipino ng mísúlat king Inglis, ing *[[A Child of Sorrow]]*, a míbulalag anyang 1921.

## Múmúnang dáké ning byé ampóng pámagáral
Míbait ya i Galang anyang Julio 27, 1895, king balén ning Baculud, Pampanga kari Santiago Galang ampóng Vicenta Mercado anyang taulí nang dáké ning pámaniákup ning Espania king Filipinas, at míka influencia kaya ing culturang Castila ampóng Americano anyang kayanakán na. Mégáral ya king Pampanga High School. Anyang múmúna, mégóbrá ya antimóng stenographer karéng amánung Castila ampóng Inglis. Ménigáral ya múrin i Galang báng maging abogádu, ónéng alang kasulátan dikil king pángayári na king abogacia.

## Caréra
Mékilála ya karéng kasulátán na king Inglis. Píkabaluan ya king múmúnang pángabulalag da réng pilang óbrang Filipino king Inglis:

**A Child of Sorrow* (1921) – múmúnang novela king Inglis king Filipinas
**Tales of the Philippines* (1921) – múmúnang pindwan (volume) da réng alamat ampóng salítang pangmaldâ (folk tales) king Inglis
**Life and Success* (1921) – múmúnang pindwan da reng salese king Inglis king Filipinas
*The Box of Ashes and Other Stories (1924) – mumunang pindwan da réng makúyad a salíta king Inglis king Filipinas 

Míbulalag lá múrin déng kayang salésé (essays) king *The Best Thing in the World* ampóng *Master of Destiny* (a paréung míbulalag anyang 1924):

Ménigobrá ya mú namang gáwang adwang púlung (20) pindwan ning enciclopedia karéng paksá dikil king Filipinas anyang 1957. Míka sumbágal king pángabulalag ning pítipúnan/colleccion úling mésilab ya anyang Kadwang Gérang Pangyátu, ónéng míbulalag ya ing katlung edicion kaybat da réng silab. Angga ngéni, mayayákit la réng copia karéng aklátan king mabílug a yátu. Ménigóbra yá múrin antimóng talasúlat da réng kasulátan king kasalésáyan pára karéng mágáral a elementária, antimó réng *Leaders of the Philippines* (1932), *Important Characters in Philippine History* (1939), *Mario and Minda* (1940), *Hero of Tirad Pass and Others* (1949), *Mr. Perez, Teacher* (1950) ampóng *Home, School and Community* (1950).

Talasúlat ya múring king Kapampángan i Galang. Déni déng kayang novelang Kapampangan

**Casaquitan at Ligaya* (1919) 
**Ing Capalaran – Ing Galal ning Bie* (1923) 
**Capatac a Lua* (1925) 

## Daléráyan
Talabang sinelas

Ing **talabang sinélas**  (***Magallana bilineata***), a **Philippine cupped oyster** ó **slipper oyster** king Inglis, métung yang species ning talabang maulaga king economiang mayayákit king albugan ning Dayatmalat a Pacifico manibat king Filipinas angga king Tonga ampóng Fiji. Anyang 2020 méyákit ya ing métung a exotic population (é katutúbû) king pangulu aslagan ning  Australia. Dáragúl lang makatáyid karéng masyas a bágé king danum a matabsing (brackish) king dáké ning dáyatmálat nung nú mabábó ing danum ó malápit king bébé dáyatmálat, a maki lálam a angga king 0 anggang 300 métru. Sesésén dala karéng miyáyaliwang dáké ning Filipinas, nung nú mákárakap lang manibat 11,700 anggang 18,300 toneláda.

## Daléráyan
Salune

Ing **salúné** [ ***Melanthera biflora*** (sin. *Wollastonia biflora*)] a áusan dang **sea daisy**, **beach daisy** ampóng **sea ox-eye** king Inglis, métung yang species ning tanáman a mányampága king familia Asteraceae. Múmukiat ya o kúkuláté, magaspang ya itsúra, mabilis yang dágul, at mayayákit ya karéng dakal a lugal.

## Pámikálat
Agyú nang bagya ning salúné ing danum málat. Mayayákit ya king dáké nang tropical ning labuad a  Indo-Pacific, kayábé ya ing  China, ing Indian Subcontinent, ing mauli aslagang Asia,  Queensland, ampó réng isla king Pacifico antimó ing Fiji, Niue, Tonga, Samoa ampó réng Cook Islands.

## Daléráyan
Da Nang

Ing Da Nang métung yang municipalidad ampóng kánam a pékamaragul a lakanbalén king   Vietnam bási king populacion. Atiu king bébé dáyatmálat ning Aslagan nang Dáyatmálat (East Sea) ning Vietnam king wáwa (river mouth) ning Ílug Han, at métung ya karéng pékamaulagang lakanbalén a sadsaran (port city) ning Vietnam. Métung ya karéng limang municipalidad a deréchú nang pánibalan ning gobierno central o kapámahalan pangkalibudtan karin. 

## Notes

## Daléráyan
Sangke

Ing **sangké** ó **sangkî** (***Illicium verum***) métung yang evergreen a pun dútung a katutúbû king pangulu aslagan ning Vietnam ampóng mauli albugan ning  China. Mánibat ya king tanáman a iti ing pákalasang (spice) a áusan dang **star anise**, **staranise**, **star anise seed**, **star aniseed**, **star of anise**, **Chinese star anise**, ó **badian,** a kalúpa na lása ning anise. Makukwá ya king búnga ning sangké, king pericarp na, karéng búngang pupupúlan da pótang bayú la lúlut. Ing star anise oil mabanglú yang larung gagamítan da king pámaglútû, karéng pabanglu, sabun,   toothpaste, mouthwash, ampóng skin cream. Anggang 2012, anyang minális la king pámangamit karéng bacteria, ing Roche Pharmaceuticals ing gágamit king 90 porciento ning  mépupul a sangké king yátu báng gáwang shikimic acid, métung a chemical intermediate a gagamítan da king pámangawang  oseltamivir (Tamiflu).
Haiphong

Ing **Haiphong** ó **Hải Phòng**, ing katlung pékamaragul a lakanbalén king Vietnam. Métung yang lakanbalén a industrialisádu ing Haiphong, a atiu king wáwa ning  Ilug Cấm king pangulung Vietnam a maki populacion a 2.389 million people anyang 2022. Ing Haiphong ing centro ning tecnologia, economia, cultura, medicina, pamagaral, ciencia ampóng negocio king Red River Delta. Anyang mílábas, ing Haiphong ing minúnang míka electricidad king Vietnam.

## Daléráyan

### Notes
Can Tho

Ing **Cần Thơ**, a misusúlat múring **Can Tho** ó **Cantho**  ing kápat a pékamaragul a lakanbalén king Vietnam, ampó ing pékamaragul a lakanbalén king labuad ning Mekong Delta king Vietnam.

Píkabaluan ya karéng kayang gágátóng paléngki (floating markets), báriu nung nú la gágawang papil ibat king pálé (rice paper-making village), ampóng mangasanting a paligi (canals) king báriu ó maranglé. Maki populacion yang 1,282,300 anyang 2018, and is located on the south bank of the Hậu River, a distributary of the Mekong River. In 2007, about 50 people died when the Cần Thơ Bridge collapsed, causing Vietnam's worst engineering disaster. In 2011, Cần Thơ International Airport opened.
Huế

Ing **Huế** ing tungkú ning lalawígan ning Thừa Thiên Huế king labuad ning pangulung kalibudtan ning Vietnam, a atiu king bandang kalibudtan ning Vietnam. Ing Huế (Thuận Hóa) ing tungkú ning Đàng Trong manibat 1738 anggang 1775, ampó ning Vietnam anyang Nguyễn dynasty manibat 1802 anggang 1945. Ing lakanbalén ing migsilbing matwang Imperial City ampóng tungkung pangkapaníbalan (administrative capital) ning  Nguyễn dynasty, at kaybat ya ing méging tungkung pangkapaníbalan ning protectorate ning Annam anyang panaun ning French Indochina. Atin yang   UNESCO-designated site, ing Complex of Huế Monuments, a sikat a pupuntalan da réng turista. Kayábé ya ing foso (moat) ampo réng makapal a padér, bibílug lá múrin king Hue déng palacio ampóng dambánâ, ing Pang-Imperiong Lakanbalen ning Huế, ing Forbidden Purple City, a sadyang balé ning emperador, ampó ing replica ning Royal Theater.

Álus 4.2 millon la réng vinisíta king lakanbalén anyang 2019, at dakal pa múrin karéng historic landmark ing sasamásan da.

## Administratibung pangadake
Ing Hue atin yang walung distritu:

* Thuận Hóa
* Phú Xuân
* Hương Thủy
* Hương Trà
* Phong Điền 
* A Lưới
* Phú Lộc
* Phú Vang
* Quảng Điền

## Lón lá murin
* List of historical capitals of Vietnam

## Notes
### Explanatory notes
Kakewan

Ing **kakéwan** o gúbat métung yang karinan ning gabun a kakampungan da réng pun dutung. Dakal la réng kabaldugan ning kakéwan a magagámit karéng miáyayaliwang dáké ning yátu, a máglangkap karéng bágéng anti king kapal da réng pun dútung, ka(tas) da réng pun dútung, gámit ning lóti, kábilian a pang-batas o pang-léyi, ampóng gámit king ecolohia. Agpang king Food and Agriculture Organization (FAO) ning Misásanmetung a Bangsâ (United Nations), ing kakéwan "Gabun yang maki lépáran a maygit king 0.5 hectarea a maki pun dútung a mas mátas king limang métru ampóng maki  canopy a maygit apúlung porciento, o nung núkarin miraras la king anggánan déng pun dútung *in situ*. É kayábé kéni ing gabun a kéraklan magagámit king pámananáman o agricultura ó urban." Nung gamítan ya ing kabaldúgan a ini, ábálu ning *[[Global Forest Resources Assessment (FRA)|Global Forest Resources Assessment]] 2020* (FRA 2020) a bibilúgan da réng kakéwan ing manga  4.06 billon a hectarea, o manga 31 porciento ning gabun king yátu anyang 2020.

Déng kakéwan ding pékamaragul a ecosystem king Yátu king léparan, at mayayákit la king mabílug a yátu. 45 porcientu ning gabun a tutúring dang kakéwan ing mayayákit karéng lugal a tropical. Katukí la kaníti déng kakéwan king clímang  subarctic, at ing katuki da déng karéng lugal a temperate, ampóng subtropical

Déng kakéwan ing bíbílug king 75 porciento ning gross primary production ning biosphere ning Yátu, at bibilúgan dé reti ing o 80 porciento ning  biomass na ibat karéng tanáman. Tatantian dang ing Net primary production 21.9 gigatons ning  of biomass bálang banwa karéng tropical a kakéwan,  8.1 karéng  temperate a kakéwan, at 2.6 karéng boreal a kakéwan.

## Daléráyan

## Suglung palwal

* Forests in danger 
* Intact Forests with maps and reports (archived 8 September 2015)
* Global Forest Resources Assessment 2005 by the Food and Agriculture Organization
* CoolForests.org – Conservation Cools the Planet (archived 24 January 2008)
* Forest area is land under natural or planted stands of trees of at least 5 meters ''in situ'', whether productive or not, and excludes tree stands in agricultural production systems
* Forest area (sq. km) data from the World Bank's World Development Indicators, made available by Google
* 
* 
*
Sampaga ning atbu

Ing **sampága ning atbu**   (***Aeginetia indica***), a **Indian broomrape**  ó **forest ghost flower** king Inglis, métung yang holoparasitic a yérba ó  parasitico king yamut ning familia Orobanchaceae. Tútúbú ya karéng mabasang kakewan a tropical ampóng subtropical king Asia ampóng New Guinea. Métung yang parasitico karéng tanáman ibat karéng familia Cannaceae, Commelinaceae, Cyperaceae, Juncaceae, Poaceae, ampóng Zingiberaceae.
Gagamítan dé ing sampága ning atbu antimóng panúlu ampó karéng ritual karéng dakal a lugal, antimó king Nepal ampó king aslagan ning kabundúkan a Himalayas. Alimbáwâ, bibílí dé ing kabilúgan ning tanáman karéng altar o shrine king fiestang Teej, nung nú ya mágsilbing tandá dari Shiva ampóng Parvati.

## Daléráyan
Da Lat

Ing **Da Lat** ó **Dalat** (; ), ing balén tungkú ning lalawígan ning Lâm Đồng Province ampó ing pékamaragul a lakanbalén ning labuad ning Central Highlands king Bietnam. Maki kátas yang 1,500 metru (4,900 pie) king bábó ning dáyatmálat, king Langbian Plateau. Métung ya karéng kabalítan a pupuntalan da réng turista king Bietnam.

Kayábé la karéng mayayákit king Da Lat déng kakéwan a pino ampó réng dálan a bábaluké a mitmung [tree marigold|marigold]] (Vietnamese: *hoa dã quỳ*) ampóng mimosa a mányampága néng karimlan ó panaun ning dimla. Makayaliwá ya ining lakanbalén, a maki clímang temperate, kábang ing kéraklan king Bietnam tropical ya clíma. Úli ning úlap a tátakap karéng lambak o libis álus king mabílug a banwa, míka paláyó yang "Lakanbalén ning Alang Anggang Kasíbul" ("City of Eternal Spring").
Agpang karéng mémalén karin ampó kareng turista, dalánan mó ngan déng ápat a panaun kilub ning métung a yaldó: ing kasíbul néng ábak, ing kaléldo néng ugtu, ing kalágas néng gatpanápun, at ing karimlan néng béngi; manibat king luntó ya ing aldó angga king kayang panalbug. 

Píkabaluan yá múrin ing Da Lat king cientificong pámanyaliksik, king biotechnology ampóng nuclear physics.

## Daléráyan

* 

## Suglung palual

*
*
*Official website of the provincial government (Vietnamese)
Nha Trang

Ing **Nha Trang**  lakanbalén ya king bébé dáyatmálat ampóng balén tungkú ning Lalawígan_ning_Khánh_Hòa, king mauli kalibudtang bébé dáyatmálat ning Bietnam. Pádurutan dé ding balén ning Ninh Hoà king pangulu, king mauli ning lakabalén ning Cam Ranh, ampó ning Diên Khánh District king albugan. Maki 392,000 yang residenti, a tatantiyan dang miras 630,000 kéng 2025. Bálak dóng iyábé king Trang ing métung a dáké da réng [albugan]] a commune ning Diên An and Diên Toàn, at úli na níti, magí yang 265.47 km2 (102.50 sq mi) ing kayang lépáran bási king pámag-apruba ning Pun Ministru ning Bietnam anyang Septiembre 2012.

Anyang mílábas, maki lagyú yang *Kauthara*' ing lakanbalén king lálam ning Kayarian ning Champa. Atílu pa múrin déng píkabaluan a Torre ning Po Nagar a géwá da reng Champa. Atiu king bébé dáyatmálat, anyá centro né ning marine science a makabási king Nha Trang Oceanography Institute. Métung ya karéng ápat a lugal king yátung protectadu a kikilalánan ning IUCN ing Hon Mun marine protected area.

## Daléráyan
Hội An

Ing **Hội An** (), a sadyá dang áusan **Fai-Fo** ó **Faifoo** king Inglis, métung yang lakanbalén a maki populacion a manga 120,000 king Quang Nam Lalawigan king Bietnam, a mékilálang  UNESCO World Heritage Site manibat anyang 1999. Kayabe ne ing Along Cù Lao Cham archipelago king Cù Lao Cham-Hội An Biosphere Reserve, a mituldu anyang 2009.

Tutúring déng taganang máyap pánga-presérba ing Matuang Balén ning Hội An (Old Town Hội An), ing makasalésáyan nang distrítu ning lakanbalén, a sadsáran a mágkalákal (trading port) king mauli aslagang Asia ibat karéng síglung ka-15 anggang ka-19, at mayayákit la karéng kayang gusáli ó gédung (building) ampó ing plánu da réng dálan, deng influenciang katutúbû ampóng dáyû. Píkabaluan la king matuang balén ning lakanbalén ing covered "Temple Bridge", a kanítá pang ka-16 anggang ka-17 a ságlu.

## Daléráyan
Saragwelas

Ing **saragwélas,** **sarigwélas,** **siriguelas** ó **sinigwélas** (***Spondias purpura***) métung yang species ning tanaman a maniampaga king familia Anacardiaceae a katutúbû karéng labuad a [Tropics|tropical]] ning Pangulung America ampóng Mauling America , manibat king Mexico anggang pangúlung Colombia ampó ing mauli albugang Caribbean Islands. Mídalá né múrin karéng áliwang dáké da réng American tropics, mauliaslagang Asia, ampó king albugang  Africa. Maralas déng áusang **jocote**, a ibat king amánung Nahuatl a *[[xocotl]]*, at mángabaldúgang prútas a maslam. King Inglis, aásan de múring **red mombin**, **Spanish plum**, **purple mombin**, **Jamaica plum**, ampóng **hog plum**.
Bitin

Ing **bítin** (***Malayopython reticulatus***) métung yang species ning python a katutúbú king mauli ampóng mauli-aslagang Asia. Ya ing pékamakábang ubíngan king yátu, ampó ing katlung pékamabáyat kaybat ning green anaconda ampó ing Burmese python. Makalistá yang least concern king IUCN Red List úling mayayákit ya karéng dakal a lugal. Karéng pilang bangsá nung nú ya mayayákit, darakpan dé pára king kayang balat, bá yang gamítan a panúlu king traditional medicine, at bá yang pisali bá yang gáwang sese. Úli na níti, métung la karéng reptile a pékamaulaga king economia king mabílug a yátu.

Magaling yang káwé, at méyákit né king kalautan ning dáyatmálat, at míkálat né karéng dakal a isla banda karéng lugal nung nú ya mayayákit 

Kalúpa da réng áliwang python, alá yang lásun. Atín nang táung maragul ápaté da (at míka adwá nang cásung ápangan da (déng bítin).

## Daléráyan

## Suglung palual

* Reticulated python life history at Reticulatedpython.info . Accessed 7 November 2009
* ''Python reticulatus'' at ReptileExpert.org. Accessed 22 August 2011.
* Reticulated python  at Answers.com. Accessed 12 September 2007.
* Study of man-eating snakes: Snakes are predators on, prey of, and competitors with primates Cornell Chronicle Online. Accessed 22 December 2011.
* 25 ft World's Longest Snake
* Python swallows Indonesian man whole Fox News
Thu Duc

Ing **Thủ Đức** métung yang municipal city (sub-city) king lálam ning pámanibalá ning Ho Chi Minh Lakanbalen, Bietnam.
 
Tétag né ning Standing Committee of the National Assembly ing lakanbalén anyang 9 ya ing Diciembre 2020 ibat karéng distrito ning 2, 9, ampóng Thủ Đức District. Thu Duc City covers 211.56&nbsp;km², the population as of 2019 was 1,013,795 inhabitants. With the establishment of Thu Duc City, the main city will contribute more to the national economic growth and boost the development in Southern Key Economic Zone (SKEZ).

Tíkian dé ining lakanbalén-kilub-ning-lakanbalén karéng dakal a dáké ning yátu, alimbáwá king centro financial a Canary Wharf king London, ing Silicon Valley king Estados Unidos, ing Gangnam king Seoul ó ing Pudong king Shanghai, atlwp. Pépamunikálá dang mirínan yang autonomia ing Thu Duc king pámagpasya at mamyé incentivo ó pararásan báng magpalub báyung kaparalánan (innovation), bá yang dagdagan ing kagíwán nang makipag-competencia (competitiveness), anti ing géwá ning China king  Shenzhen, a mas maragul na economia késá Hong Kong'.

## Daléráyan

## Suglung palual
*Resolution No.1111/NQ-UBTVQH14 on establishment of Thu Duc City under Ho Chi Minh City (*in Vietnamese*) by 14th Standing Committee of the National Assembly.
Kanunugak

Ing **kanunugak''  (***Tropidonophis spilogaster***), a áusan dang **northern water snake** ó **Boie's keelback''' king Inglis, métung yang ubíngan king familia Colubridae  a mayayákit king Filipinas karéng íslá ning Catanduanes, Polillo, Calayan ampó king lalawígan ning Bataan king íslá ning Luzon. É malínó nung atin yang lásun ining ubíngan úling alang pámagáral kaníti.

## Daléráyan
Peras

Déng **péras** prútas lang tatanam da ampóng kakanan king mabilug a yatu. Ibat la king pun dutung at pupupulan da la maníbat king kapupúsan ning kaléldo angga king libútad ning kalágas. Kayábé la réng species ning pun dútung king genus ***Pyrus*** , king familia Rosaceae, a maki búngang pomaceous. Ating mápilang species ning péras a páulagan da pára karéng karélang prútas ampóng katas, kábang tatanam dó reng áliwa anting pun dútung.  

Kasantingan ya dagul ing pun dutúng at katutúbú ya karéng labuad a makabébé dayatmalat (coastal) ampóng  temperate ning of Europa, pangulung Africa, ampóng Asia. Ing dútung ning péras ing métung karéng papaboran da king pámangawang mátas a clásing instruméntung woodwind woodwind ampóng kasangkápang balé (furniture).

## Daléráyan
Ubingan kuyug

Ing **ubíngan kúyug,** (***Chrysopelea paradisi***)  a áusan dang **Paradise tree snake** ó **paradise flying snake** king Inglis, métung yang species ning ubingan a mayayákit king mauli aslagang Asia. Kalúpa da réng áliwang kayábé genus *[[Chrysopelea]]*, sásalampiad (glide) ya kapamílatan ning pámanatyat ning kayang katáwan bá yang maging pátag o panté (flat)  kapamílatán ning pámangámit karéng kayang tagyang. Kéraklan mayayákit ya karéng mabasang kakewan, at agyú na iti angga king distánciang apúlung métru ó maygit pa kapamílatán ning pámag-salampiad manibat king bábó ning pun dútung.  Nung albén mé king slow motion photography, mámaáun ya ing katáwán ning ubíngan, kábang álus é ya gágáló ing kayang buntuk, a mángabaldugang contraládu ya pámanyulapó.  Maki kamandag yang kasantingan ó katamtáman tápang, at pipitpitan nó réng animal a kayang darakpan, a kéraklan lupísak ampóng talibátab.

## Suglung palwal
* 
* 
* 
* Flying snake home page by Jake Socha
* C. paradisi at Thailand Snakes.
* Flying Snake Video w/additional info .
* Research related article .
Kalabukab

Ing **kalabúkab** (***Cerberus rynchops***), a áusan dang **New Guinea bockadam**, **South Asian bockadam**, **bockadam snake**, ó **dog-faced water snake** king Inglis, métung yang species ning ubíngan a maki kamandag a kasantingan tápang king familia Homalopsidae. Katutúbú ya karéng bébé dayatmalat ning mauli ampóng mauli aslagang Asia. Mépitná ya ing species anyang 2012, at míyális la karéng áliwang species king aslagan ampóng mauli nang bébé dáyatmálat ning Thailand.

## Ecolohia ampóng pangimut
Maralas yang mayayákit karéng bakawan, déng mabúrak a gabun a mitatakpan danum néng súsun, at láltó néng kákáti, sápâ, paldanúman, tidal pool, ampó réng lugal a mitatakpan lúmut. Ken lang gúlut ning panga déng kayang pángil, at kasantingan yá mú tápang ing kayang kamandag. King danum ya mánuknángan, at lúlual ya néng béngi. Déng asan ing maralas nang kakanan, at mámangan yang palus.

## Daléráyan
Kamamalu

Ing **kámamalû** ó **kámulalû**  (***Naja philippinensis***) a **Philippine cobra,** **Philippine spitting cobra** ó **northern Philippine cobra** ing Inglis, métung yang ubíngan a másak a pamikákatáwan (stocky), at makamandag. Species né ning spitting cobra a katutúbú king pangúlu nang dáké ning Filipinas. Áusan déng **ulupong** king Tagalog, ampóng **carasaen** king Ilukanu.

## Daléráyan

## Suglung palual
*U.S. Naval Medical Research
Ubingan tudtud

Ing **ubíngan tudtud** (***Lycodon capucinus***), a **common wolf snake** king Inglis, métung yang species ning ubingan king familia Colubridae a maralas mayayákit king Indo-Australian Archipelago. Pékilagyú dé karéng kayang mangáragul a ípan king arap, anyá máglupa yang mapambuk, balámu déng ásu, anyá mas códrádu ya itsúra ing kayang pambuk késá karéng áliwang ubíngan. 

## Daléráyan

* Daltry, J.C. & Wüster, W. 2002 A new species of Wolf Snake (Serpentes: Colubrida, Lycodon) from the Cardamom Mountains, Southwestern Cambodia. Herpetologica 58 (4): 498-504
* Das, I. 1999 Biogeography of the amphibians and reptiles of the Andaman and Nicobar Islands, India. In: Ota, H. (ed) Tropical Island herpetofauna.., Elsevier, pp.&nbsp;43–77
* Daudin, F. M. 1803 Histoire Naturelle Generale et Particuliere des Reptiles. Vol. 6. F. Dufart, Paris.
* Fritts, T.H. 1993 The Common Wolf Snake, Lycodon aulicus capucinus, a Recent Colonist of Christmas Island in the Indian Ocean Wildlife Res 20 (2): 261-266
* Kuch, U. and J. A. McGuire 2004 Range extensions of Lycodon capucinus Boie, 1827 in eastern Indonesia. Herpetozoa 17 (3/4): 191-193

## Suglung palual
* 
* Common Wolf Snake
Palaspas

Ing  **palaspas** (***Trimeresurus flavomaculatus***) a **Philippine pit viper** king Inglis métung yang makamandag a species ning ubingan a  endemic king Filipinas. Atin yang subspecies a makikikilála king salukúyan, kayábé né ing nominate subspecies a mílaráwan kéni.

## Daléráyan
Sese

Ing  **sésé** o **kayábéng animal** métung yang animal a sesésén na ning tau bá néng ákayabé ó bá yang malimbang at é anting animal a pápagóbran ó kakanan, ó gagamítan king laboratóriu. Déng animal a mangasanting ó maki kabiasnan, ó maki ugáling bábágé karéng táu, ílang burí rang sesésén, ónéng ating animal a sesésén da bá ralang saupan, alimbáwá déng animal a bulus-búlus.

Déng asu ampó réng pusa déng adwá karéng péka-popular a sésé. Déng áliwang animal a maralas dang sesésén déng coneho, ferret, babi, déng rodent antimó déng dagis, chinchilla, dagis sungsung, déng ayup, alimbáwá déng loru, manuk, patipáti; déng reptile anti réng pau, lupisak, ubingan, iguana; déng sésé king aquarium anti réng asan, susu; déng amphibian antimó déng tugak ampóng salamander; ampó réng arthropod antimó déng tarantula ampó déng hermit crab. Kayábé la karéng mas mangálating sésé déng rodent, kábang kayábé la karéng mas mangáragul a kayábéng animal déng cabáyu ampó réng báca. 

## Daléráyan
Pakwan dagis

Ing  **pakwan dagis** (***Passiflora foetida***), a  **stinking passionflower**, **wild maracuja**, **bush passion fruit**, **wild water lemon**, **stoneflower**, **love-in-a-mist**,  ó **running pop** king Inglis) métung yang species ning passion flower a katutúbú king mauli albugang Estados Unidos (mauling Texas ampong Arizona), Mexico, the Caribbean, Kalibudtang America, ampóng maragul a dáké ning Mauling America. Mídalá né múrin karéng dáké nang tropical king mabílug a yátu, antimó ing mauli aslangang Asia, mauling Asia, Hawaii, Africa, ampóng Maldives. Tanáman yang kúkúláté kalúpa da réng áliwá king genus, at malyári yang kanan ing kayang prutas. The specific epithet, *foetida*, means "stinking" in Latin and refers to the strong aroma emitted by damaged foliage.

Malyári yang tumúbû ing pakwan dagis king gabun a malangî, ónéng déng mabasang lugal ing mas burí na. Kilála yang species a sásákup (invasive species0 karéng mápilang lugal. Gagamítan dé king  tradicional a pámanúlu.

## Daléráyan
Paltuk-paltuk

Ing **paltuk-paltuk**  (***Physalis peruviana***) métung yang species ning tanáman king familia Solanaceae a katutúbú king  Chile ampóng Peru. King labuad a ita, áusan déng **aguaymanto**, **uvilla** ó **uchuva**, bukud karéng áliwang lagyû. King Inglis, mayayáus yang **Cape gooseberry**, **goldenberry** ampóng **Peruvian groundcherry**.

Tatanam da né ing paltuk-paltuk kanítá pang panaun ning Inca Empire. Manibat anyang taulí nang dáké ning ka-18 síglu, tatanam da né king Inglaterra, at king Mauling Africa, king Cape of Good Hope manibat anyang umpisá ning ka-19 a síglu. Míkálat né manibat anyang ka-20 síglu, at tatanam da né ó kabud ná mú tútúbú king mabílug a yátu, karéng lugal a temperate ampóng tropical.
Piche

Ing **piché** (*[[Brassica rapa]]* subsp. *pekinensis* ó *Brassica rapa* Pekinensis Group), a **napa cabbage** ó **Chinese cabbage** king Inglis ampóng ** wombok** king Inglis ning Australia métung yang  clasing Chinese cabbage a ménibat king labuad ning Beijing king China at maralas magagámit king lútú ning aslagang Asia. Manibat anyang kadwang púlung siglo o dilanwa, mítanam né múrin king Europa, Pangúlu ampóng Mauling America, ampóng Australia.

## Daléráyan

## Suglung palual
*
Kimche

Ing **kimché** (***Apium graveolens***), a **celery** king Inglis,  métung yang tanáman king lati (marshland) a kayábé king familia Apiaceae a tatanam dang gúlé manibat kanítang minúnang panaun. Maki tangké yang matíban (fibrous) ing kimché, a kíkítid at máging bulung. Agpang o bási king lugal nung nú ré tatanam, déng kayang tangké, bulung ó hypocotyl ing kakanan da at lulútû. Gagamítan déng pakalása ing pulbus da réng bútul ning kimché.  

## Daléráyan
Wilt Chamberlain

I **Wilton Norman Chamberlain** (21 ya ing Agosto 1936 – 12 ya ing Octubre 12 1999) métung yang Americanung profesional a mámyalung  basketball. Pitung pie ampóng métung a pulgada [7 ft 1 in (2.16 m)] ya kátas, at labing ápat yang season mémyálung king National Basketball Association (NBA), tutúring déng métung karéng mapyang díling mámyalung basketball. Míbílí ya i Chamberlain king Naismith Memorial Basketball Hall of Fame anyang 1978, at míyalal ya king 35th, 50th, ampo king 75th anniversary team. Kaybat ning carera nang profesional king basketball, mémyálung yang volleyball king International Volleyball Association (IVA), a sínaglí mu byé. Migsilbí yang pamuntuk king líga at makabílí ya king IVA Hall of Fame. Píkabaluan ya king kayang síkanan, at línagé ya king *[[Conan the Destroyer]]* a películá nang Arnold Schwarzenegger anyang 1972. Báintáu ya i Chamberlain mabílug nang byé, at kilála ya king sinábi nang míkérá yang adwang púlung líbung babáyi.

## Notes

## Daléráyan
Sayote

## Daléráyan

Ing **sayote** (*Sechium edule*), a **chayote,**  **mirliton** ampóng **choko** king Inglis, tanáman yang kakanan a kayábé king familia Cucurbitaceae. Minúná déng ténam king Kalibudtang America, king pílatan ning Mexico ampóng Honduras, nung nú ing pékamaragul a genetic diversity atiu king Mexico ampóng Guatemala. Métung ya karéng pámangan a ákilála da réng áliwâ úli ning Columbian Exchange. Úli na níti, míyábé ya karéng lútú da réng áliwang dáké ning Latin America ampó réng áliwá nang dáké ning yátu. 

Kéraklan, lulútú dé ing búnga ning sayote. Balámu culubása ya nung lulútú ré; maralas bagyá dé mú lulútû bá yang malutung. Malyári yang idagdag ing sagíwang sayote king salad o salsa; maralas babábad dé king katas ning lemon o daláyap, ónéng néng káyi sasabian dang é ya masanting a lása ó masyas ya. Lútú ya man ó alî, masanting yang pikukuánan vitamin C.

Bukud king búnga na ning sayote, a yá mung bálu dang kakanan déng áliwâ, kakanan, da lá murin déng yamut, tangké, bulung o talbus. Kakanan da la anti réng patátas déng tuber ning sayote, kábang kakanan da la king salad ó piprítu déng súli ó bulung, lálú na king Asia.

## Daléráyan
Lechugas

Ing **lechugas** ó **litsugas** (*Lactuca sativa*), a **lettuce** king Inglis, tanáman yang banwahan king familia Asteraceae. Kéraklan, déng bulung na ning gúléng ini ing kakanan da, ónéng kakanan da lá murin déng kayang tangké ampóng bútul. Maralas déng gagamítan ing lechugas karéng ensalada, ónéng gagamítan dé múrin karéng áliwang clásing pámangan, antimó déng sabó, sandwich ampóng wraps; malyári yá múring inangnang / idérang. Ating métung a variety, ing celtuce (asparagus lettuce), a tatanam da para karéng kayang tangké, a malyári dang ilútû, ó malyári dang kanan a sagíwâ. Bukud king pámangámit kaníti antimóng gúlé, maki kabaldúgan yá múrin king relihion, at gagamítan dé múring panúlu. Anyang múmúna, ing Europa ampó ing Pangúlung America ing mánimúnang sásaling lechugas, ónéng anyang mayayári né ing kadwang púlung síglu, míkálat na king mabílug a yátu ing pamámangan king lechugas. 
## Daléráyan
Saitsaitan

Ing **saitsaitan**  (***Portulaca oleracea***,) a **common purslane**,  **little hogweed**, ó **pursley** king Inglis  métung yang tanáman a banwahan a succulent king familia Portulacaceae.

## Daléráyan
Maximino Hizon

I **Maximino Hizon** (9 ya ing Mayo 1870 – 1 ya ing Septiembre 1901) metung yang revolucionariong Filipino a a menibala king pamag-alsa laban king pamaniakup da reng Castila king lalam nang Emilio Aguinaldo. Menibat ya king mabanding familia king balen ning Mexico, Pampanga.  Mekiabe ya king Katipunan at menibala ya king mision king pamaglusub king Menila ba yang itimawa kareng Americanu. Mekilala ya king Laban king Caloocan anyang 23 ya ing Febrero 1899. Bukud king Pampanga ampong Menila, ya ing menibala king pamanyalake kareng Americanu king Bataan, Zambales, Tarlac ampong Pangasinan.

Miyabe ya king pang-ukbung sanga ning Kapamahalang Revolucionario ning Pampanga, at pinili neng Gobernador Tiburcio Hilariong manibala kaniti. E miglambat, megi yang heneral at migsilbi yang pekakatawan ning Sorsogon king Congreso ning Malolos.

## Dalerayan
Jose Alejandrino

I **José Cándido Alejandrino y Magdangal** (1 ya ing Diceimbre 1 1870 – 1 ya ing Junio 1951) métung yang heneral king Revolucion a Filipino ampó king Gerang Filipino-Americanu.

Mégí ya múring senador ning Filipinas ibat king Twelfth Senatorial District of the Philippines.
Binondo

Ing **Binondo** () métung yang distrito ning  in Menilang sasabian dang Chinatown ning Menila. Lagpus pa karéng distritu ning Quiapo, Santa Cruz, San Nicolas ampóng Tondo ing kayang influencia. Ya ing pékamatuang Chinatown king yátu a mitátag anyang 1594 

Kayábé la karéng kayang píkabaluan a residénti di San Lorenzo Ruiz, ing múmúnang martir a Filipino ampó i Venerable Mother Ignacia del Espiritu Santo, ing mítátag king Congregation of the Religious of the Virgin Mary.

## Gallery

File:Manila Philippines Shop-sign-in-Chinatown-01.jpg|A street sign in Chinatown
File:Taft Avenue - City Hall, UN with Binondo (aerial shot) (Ermita, Manila)(2018-02-20).jpg|Binondo, with the Manila City Hall and the United Nations station.
File:Manila downtown - Binondo, Quiapo, Quezon Bridge, Pasig River, Arroceros (close-up) (Manila)(2018-02-07).jpg|Binondo, with Quiapo, Manila, the Pasig River and the Arroceros Forest Park.
File:Arch of Goodwill at Plaza Santa Cruz, Chinatown, Manila, Philippines - 20120111.jpg|Chinatown (Plaza Santa Cruz), Third Welcome Gate (Arch of Goodwill) to Ongpin Street towards Binondo
File:Escolta skyscrapers from Pasig River (Binondo, Manila; 02-07-2021).jpg|Buildings along the Pasig River in Escolta.
File:Chinese New Year in Binondo, Manila (2020).jpg|Manila Chinatown Welcome Arch during the Chinese New Year (2020)
Niccolò Machiavelli

I **Niccolo di Bernardo dei Machiavelli**, (3 May 1469 – 21 June 1527) métung yang diplomatico, talasúlat, filosofo ampóng historiador a Italianu a mébié kanítang Renaissance. Kilála yang díli king kayang kasulátan a pang-política, ing *[[Ing Principe]]* (), a mísúlat kanítang manga 1513 ónéng é ya míbulalag anggang 1532, limang banwa kaybat nang mété. Maralas dang sasabian a ya ing ibpa ning makabáyung filosofiang pampolitica, ampó ning ciencia politica.

## Daléráyan
'
Giovanni Boccaccio

I **Giovanni Boccaccio** métung yang Italianung talasúlat, poeta, a kasulátan nang Petrarch, ampóng maulagang humanista. Míbalit ya king balén ning Certaldo, anya néng káyi ing áus da kaya "**il Certaldese**" o ing táu Certaldo. Métung ya karéng pékamaulagang talasúlat king literatura king Europa anyang kalabing-ápat a síglu. Sasabian da réng áliwang maténákan a pékamapiang talasúlat king prosa anyang panaún na, métung a malépáran béluan a talasúlat nung nú la míyábé ó míbuklud déng miyáyaliwang águs king panyúlat karéng óbrá na.  

Ing pékamaulagá nang óbra yá pin ing  **[[Ing Decameron]]**, métung a pámitupun da réng makúyad a salítâ (short stories), a minyé direccion king literaturang Italianu anyang síglu kaybat ning kayang panaun.
Junji Ito

I **Junji Ito** (伊藤 潤) (míbait 31 ya ing Julio 1963) métung yang talagúlis a Hapon king manga. Kayábé la karéng kabalítan nang óbra deng  *[[Tomie]]*, metung a serie ning anak a babaing alang kamatayan a magi lang mamulang déng makiburí kaya; *[[Uzumaki]]*, métung a serieng atlung pindwan (three-volume) tungkul king métung a balén a migigiang karéng balikudkud ó espiral; ampó ing *[[Gyo]]*, métung a salítang adwá-píndwan nung nú déng asan cocontralan nó ning métung a clasing bacteriang maki ísip a áusan dang "buluk ning kamatáyan." Kayábé la karéng áliwá nang óbra déng *The Junji Ito Horror Comic Collection*, métung a pámitípun da réng kayang makúyad a salítâ, ampó ing *[[Junji Ito's Cat Diary: Yon & Mu]]*, métung a parodia king saríli na tungkul kaya ampó king asáwa nang mabibyé king baléng maki adwang púsâ. 

## Daléráyan
Günter Grass

I **Günter Wilhelm Grass** (16 ya ing Octobre 1927 – 13 ya ing Abril 2015) métung yang Aleman a novelista, poeta, talasúlat drama, talagúlis, taladiséniong grafico, escultor, ampóng tínanggap king  Galal a Nobel Para king Malagung Panyulat o Literatura anyang 1999.

## Daléráyan
Akira Kurosawa

I **Akira Kurosawa** (黒澤明 ó 黒沢明) (23 ya ing Marzo- 1910-6 ya Setiembre 6 1998) métung yang talagawang peliculang Hapon ampóng pintor a méging director karéng atlung púlung (30) pelicula kilub ning maygit limang decada. Tutúring déng métung karéng mapyang díli ampóng ma-influenciang talagawang pelicula king kasalésáyan da réng cine. Maki Mapangángas ampóng makimut a istilung maki masikan a influencia ning albugan ónéng malínóng aliwa kaniti; makalub ya karéng sablang aspetu ning pámangawang pelicula. 

## Daléráyan
Karl Marx

I **Karl Marx** (; 5 ya ing Mayo 1818 – 14 ya ing Marzo 1883) métung yang filisofo, economista, political theorist, historiador, sociologist, periodista, ampóng socialistang revolucionario. Déng píkabaluan nang diling obra ílá pin déng folleto na anyang 1848, ing *[[The Communist Manifesto]]* (sinulat dé ri Friedrich Engels) ampó ing atlung-pindwan a  (1867–1894); gagamítan né ning kadwâ ing kayang teoria ning historical materialism king kayang pamányúlit  ó pámanyurí king capitalismo, ing kayang pékamapiang tagumpé king béluan. Maragul ing méging influenciá da king modernung kasalésáyan ning kaisípan, economia ampóng politica.
Aristóteles

I **Aristóteles** métung yang filosofong Griego kanítang matuang panaun. Malépáran ing sasaklón da réng kayang kasulátan, kayábé la réng natural sciences, filosofia, linguistics, economics, politics, psychology ampóng kalalangan. Antimóng talatótag ning Peripatetic school ning filosofia king  Lyceum king Athens, inumpisan né ing tradicion a Aristoteliano, a yang migsilbing balangkas king panyúlung ning makabáyung ciencia.

Míbayit ya i Aristóteles king lakanbalén ning Stagira king pangulung Grecia anyang panaung Classical. Mété ya i tata na, i Nicomachus, anyang anak ya pâ i Aristóteles  , at péparagul né ning métung a talaíngat. Anyang edad a 17 o 18 mikiabé ya king Academy nang Plato king Athens at miglambat ya karin anggang míras ya king edad a 37 (). Kaybat nang mété Plato, méko ya i Aristóteles   king Athens, at kaybat nang mékisábi kayang  Philip II of Macedon, tírú né ing kayang anak, i Alexander the Great manibat anyang 343 BC. Mítátag yang aklátan king Lyceum, a sínáup bá yang gáwang dakal a libru karéng papyrus scrolls.

## Daléráyan
### Notes